T a d e u s z

M A J E W S K I

PORADNIK

METODYCZNY

dla nauczycieli pracujących z dziećmi z uszkodzonym wzrokiem w systemie integracyjnym

W A R S Z A W A

1 9 9 7

S

P

I

S

T R E Ś C I 6 9 9 9 15 17 17 22 23 25 26 27 32 32

W S T Ę P 1. WZROK I JEGO USZKODZENIE 1.1. Znaczenie wzroku w życiu dziecka 1.2. Rodzaje uszkodzenia wzroku 1.3. Przyczyny uszkodzenia wzroku 2. DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM 2.1. Dzieci słabowidzące 2.2. Dzieci niewidome 2.2.1. Dzieci niewidome z resztkami wzroku 2.2.2. Dzieci całkowicie niewidome 2.3. Dzieci ociemniałe 2.4. Dzieci z uszkodzonym wzrokiem z dodatkowymi ograniczeniami 3. ROZWÓJ PSYCHICZNY i SPOŁECZNY DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM 3.1. Podstawowe zasady rozwoju dzieci z uszkodzonym wzrokiem 3.2. Przystosowanie psychiczno-społeczne

dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 35 4. DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM A SYSTEM INTEGRACYJNY - 44 5. PROBLEMY DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM W UCZENIU SIĘ - 48 5.1. Czytanie i pisanie dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 48 5.1.1. Czytanie i pisanie dzieci słabowidzących - 49 5.1.1.1. Trudności w czytaniu dzieci słabowidzących - 49 5.1.1.2. Trudności w pisaniu dzieci słabowidzących - 53 5.1.1.3. Pomoce techniczne ułatwiające dzieciom słabowidzącym czytanie i pisanie - 55 5.1.2. Czytanie i pisanie dzieci niewidomych - 57 5.1.2.1. Dotykowy system pisania i czytania Ludwika Braille'a - 57 5.1.2.1. Pomoce techniczne ułatwiające dzieciom niewidomym pisanie i czytanie - 60 5.2. Robienie notatek przez dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 63 5.3. Wykonywanie zadań szkolnych przez dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 65 5.4. Trudności dzieci z uszkodzonym wzrokiem w odrabianiu zadań domowych - 66 6. WSKAZÓWKI METODYCZNE DO NAUCZANIA DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM - 69 6.1. Ogólne uwagi dotyczące realizacji programu nauczania dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 69 6.2. Nauka matematyki dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 71 6.3. Nauka fizyki, chemii i biologii dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 74 6.4. Nauka geografii dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 76 6.5.Wychowanie fizyczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem-78 6.6. Zajęcia plastyczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem-81 6.7. Zajęcia techniczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem-82 6.8. Zajęcia rewalidacyjne dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 83 6.8.1. Nauka pisania i czytania systemem Braille'a- 84 6.8.2. Nauka pisania przy pomocy komputera i na maszynie czarnodrukowej - 85 6.8.3. Zajęcia z orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się - 86 6.8.4. Usprawnienie widzenia - 88 6.8.5. Gimnastyka korekcyjna - 89 6.9. Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 90 6.10. Ocena pracy szkolnej dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 91 7. WARUNKI EFEKTYWNEGO NAUCZANIA DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM W SYSTEMIE INTEGRACYJNYM - 94 7.1. Postawa nauczycieli wobec integracyjnego systemu nauczania - 94 7.2. Konieczność dokładnego poznania ucznia z uszkodzonym wzrokiem - 97

7.3. Zapoznanie ucznia z uszkodzonym wzrokiem ze środowiskiem szkolnym - 99 7.4. Organizacja stanowiska pracy ucznia z uszkodzonym wzrokiem - 101 7.4.1. Stanowisko pracy ucznia słabowidzącego - 101 7.4.2. Stanowisko pracy ucznia niewidomego - 104 7.5. Rola pedagoga szkolnego i pedagoga specjalnego w nauczaniu dzieci z uszkodzonym wzrokiem - 106 7.6. Współpraca z rodzicami ucznia z uszkodzonym wzrokiem - 108 7.7. Postawa uczniów widzących wobec uczniów z uszkodzonym wzrokiem - 111 7.7.1. Wpływ postaw dorosłych osób widzacych na postawy dzieci - 112 7.7.2. Zakres wiedzy uczniów widzących o osobach z uszkodzonym wzrokiem - 113 7.7.3. Kształtowanie postaw uczniów widzących wobec uczniów z uszkodzonym wzrokiem - 126 8. WSPÓŁPRACA SZKOŁY Z INNYMI PLACÓWKAMI - 130 8.1. Współpraca z ośrodkami szkolno-wychowawczymi dla dzieci niewidomych i dla dzieci słabowidzących - 130 8.2. Współpraca z poradniami psychologiczno-wychowawczymi - 132 8.3. Współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych - 133 9. WYKAZ WAŻNIEJSZYCH ADRESÓW - 137 10. ZALECANA LITERATURA - 142 BIBLIOGRAFIA - 144 PROPONOWANE RYCINY I ZDJĘCIA Ć!X#0 1. Graficzne przedstawienie różnych rodzajów uszkodzenia wzroku: (1) Normalne widzenie. (2) Widzenie nieostre, zamglone. (3) Koncentryczne zwężenie pola widzenia. (4) Wypadnienie centralnego pola widzenia (mroczek centralny). (5) Wysepkowe ubytki pola widzenia (mroczki rozsiane). (6) Widzenie połowicze. 2. Graficzne przedstawienie systemu pisma L.Braille'a (polska wersja). 3. Zdjęcia: (1) Uczeń niewidomy piszący przy pomocy tabliczki i dłutka brajlowskiego. (2) Uczeń niewidomy piszący na maszynie brajlowskiej. (3) Uczeń czytający książkę brajlowską. (4) Uczeń niewidomy posługujący się kubarytmami lub rysujący figury geometryczne. (5) Uczeń słabowidzący czytający przy pomocy lupy. (6) Uczeń niewidomy z mapą plastyczną (wypukłą). 4. Ewentualnie inne.

W tym samym czasie rodzice tych dzieci stworzyli grupę nacisku na władze oświatowe.W S T Ę P #0 Idea integracji szkolnej. Przyczyną tego faktu było zastosowanie w medycynie inkubatora.P. U nas idea kształcenia intgracyjnego dzieci niepełnosparanych. Wyższe szkoły i uniwersytety przystąpiły do organizowania różnych form dokształcania nauczycieli ze szkół ogólnodostępnych. ówczesny amerykański system szkolnictwa specjalnego okazał się niezdolny do przyjęcia tak znacznej liczby dzieci niewidomych i słabowidzących. Było to tzw. Jej istotę stanowi włączenie dzieci niepełnosprawnych w powszechny system szkół i placówek 4oświatowych na wszystkich poziomach edukacji wraz z zapewnieniem im odpowiednich warunków i pomocy w zaspokojeniu ich specjalnych potrzeb edukacyjnych (Hulek. dzięki któremu znaczna liczba dzieci przedwcześnie urodzonych (wcześniaków). Chodziło o zapewnienie im podstawowej i niezbędnej wiedzy i umiejętności do nauczania dzieci z uszkodzonym wzrokiem. idea kształcenia dzieci z uszkodzonym wzrokiem razem z dziećmi normalnie widzącymi powstała na początku lat 60-tych. została wprowadzona w 1983 r. w tym także dzieci niewidomych i słabowidzących. Kiedy dzieci te osiągnęły odpowiedni wiek. Dzisiaj w Stanach Zjednoczonym system integracyjny dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem jest szeroko rozbudowany i tysiące dzieci z niego korzysta. albo skierowania tych dzieci do szkół ogólnodostępnych i uczenia ich razem z dziećmi widzącymi. aby ten problem rozwiązać. które musiały w nim przebywać dla osiągnięcia odpowiedniego rozwoju. Wytyczne zakładały taką pracę nauczyciela z dzieckiem niepełnosprawnym w szkole ogólnodostępnej. a zakwalifikowanymi do kształcenia specjalnego. skazanych raz kiedyś na niechybną śmierć. a mianowicie uszkodzenie wzroku dzieci. które do nich trafią (Jernigan. stwarzając im możliwość pobierania nauki i przygotowania się do życia razem w normalnym środowisku szkolnym. kiedy to ówczesny Minister Oświaty i Wychowania opublikował Wytyczne nr KS431320-50/83 w sprawie organizacji zajęć z uczniami realizującymi obowiązek szkolny w szkole podstawowej. Dotyczy to także integracji szkolnej dzieci z uszkodzonym wzrokiem czyli dzieci słabowidzących i niewidomych. 1992). zwłóknienie pozasoczewkowe (fibroplasia retrolentalis) powodujące poważne uszkodzenie wzroku. Również Bogucka (1996) pisze. przeżywała. że realizacja idei integracji nqa . która umożliwi mu zdobycie wiedzy i umiejętności na miarę jego możliwości i pozwoli na uzyskanie promocji do klasy programowo wyższej (Szczepaniak-Maleszka. Pociągnęło to jednak za sobą poważne. choć nie brak także uwag krytycznych pod jego adresem. jako jednej z form kształcenia i wychowania dzieci niepełnosprawnych. 1993). Podobnie w wielu krajach europejskich idea kształcenia integracyjnego zaczęła przyjmować konkretne kształty i zaczęto przyjmować dzieci słabowidzące i niewidome do szkół ogólnodostępnych.lub nawet 7-krotnie liczby specjalnych szkół dla dzieci niewidomych.. I w taki to sposób zrodziła się idea kształcenia integracyjnego dzieci z uszkodzonym wzrokiem w Stanach Zjednoczonych. Powstał wówczas problem powiększenia 6. W Stanach Zjednoczonych A. powstała i zaczęła rozwijać się w sposób planowy w latach 50-tych. 1993). wówczas nieznane konsekwencje.

po jego przeczytaniu. Większość metod nauczania dziecka to metody wizualne oparte na wzroku.wzrok ma duże znaczenie dla każdego człowieka. Mają oni też wiele obaw czy podołają tym specyficznym zadaniom i obowiązkom związanym z nauczaniem i przygotowaniem do życia uczniów posiadających specjalne potrzeby edukacyjne. a więc sześć lat temu. W związku z tym coraz więcej nauczycieli tych szkół spotyka się w swojej praktyce pedagogicznej z uczniami słabowidzącymi i niewidomymi. a następnie całe szkoły integracyjne. stara się je naśladować.1. Wykonywanie różnych praktycznych czynności. czyli działalność praktyczna człowieka. a dzieciom przyniesie wiele korzyści. albowiem ich nauczyciele. w którym wzrok pełni funkcję orientacyjną. W końcu trzeba podkreślić. chociaż pod pewnymi warunkami. gdzie nauczyciele mogą szukać pomocy w rozwiązaniu swoich problemów związanych z nauczaniem tych dzieci. Według Polskiego Związku Niewidomych aktualnie do podstawowych szkół ogólnodostępnych uczęszcza ponad 1. a szczególnie dla dziecka. Jak powszechnie wiadomo . a więc w poznawaniu przedmiotów i zjawisk. Liczba ta z pewnością w następnych latach będzie się zwiększać.szerszą skalę zaczęła się wraz ze zmianami społeczno-politycznymi w naszym kraju. jak np. kierującą i kontrolującą poprawność ich przebiegu. będą mogli lepiej z nimi pracować. Znaczenie wzroku w życiu dziecka Wśród dzieci niepełnosprawnych w Waszej szkole możesz spotkać także dzieci z uszkodzonym wzrokiem. że kształcenie integracyjne jest możliwe. Wzrok i jego uszkodzenie 1. obserwując jak inne osoby wykonują różne czynności. Z liczb tych wynika. że idea kształcenia integracyjnego dzieci z uszkodzonym wzrokiem przenika do coraz to większej liczby szkół i nabiera coraz to wyraźniejszych kształtów praktycznych. Mówiąc o dziecku w wieku szkolnym . że Poradnik ten okaże się bardzo pożyteczny dla nauczycieli. umiejętności wykonywania czynności dnia codziennego bazuje na obserwacji i demostracji. Poradnik metodyczny dla nauczycieli pracujących z dziećmi z uszkodzonym wzrokiem w systemie integracyjnym stawia sobie za cel dostarczenie nauczycielom informacji i dowodów. oparta jest na mechanizmie koordynacji wzrokowo-ruchowej. a także informacje. Poradnik przedstawia podstawowe wiadomości o dzieciach z uszkodzonym wzrokiem oraz ich trudnościach i ograniczeniach. np. demonstracja czy obserwacja. 1. Do szkół tych zaczęły trafiać także dzieci słabowidzące i niewidome. Na początku lat 90-tych stopniowo zaczęły powstawać szkoły z klasami integracyjnymi. Jest rzeczą zrozumiałą. że wielu z nich ma cały szereg wątpliwości. które rozwiałyby wszelkie ich wątpliwości i obawy oraz przekonały ich. W Z R O K I J E G O U S Z K O D Z E N I E 1. że wzrok ma także znaczenie w .wzrok ma jednak szczególne znaczenia dla jego nauki.500 dzieci słabowidzących i około 100 dzieci niewidomych. Dziecko. Aleksander Hulek. Grunt jednak przygotował wcześniej wielki propagator tej idei prof. Ponadto dziecko posługuje się wzrokiem przy czytaniu i pisaniu. Również nauka różnych umiejętności praktycznych. czy dzieci te faktycznie powinny uczyć się razem z dziećmi normalnie widzącymi. Wyrażam nadzieję. o specjalnych potrzebach edukacyjnych i warunkach ich zaspokajania w ramch szkoły ogólnodostępnej.

natomiast na tę drugą . Zakończenia nerwów wzrokowych znajdujące się w siatkówce na dnie oka stanowią receptory wzrokowe. Ich zadaniem jest ukierunkowanie gałek ocznych na odpowiedni przedmiot i zatrzymanie się na nim czyli fiksacja. czyli światło. Jeśli jest ono jednak nadmierne. Rodzaje uszkodzenia wzroku Narząd wzroku ma bardzo złożoną i delikatną budowę. zaćma wrodzona lub schorzenia rogówki. Czynności optyczne. czy boisku sportowym. gdzie znajduje się np. Przyjrzyjmy się teraz bliżej uszkodzeniu różnych czynności narządu wzroku. uniemożliwiającym konwergecję i powodującym widzenie zdwojone (obrazy obu oczu nie nakładają się na siebie i powstają dwa oddzielne obrazy). wówczas umiemożliwia utrzymanie wzroku przez określony czas na oglądanym przedmiocie. Skupianie i skierowanie promieni świetlnych na plamkę żółtą odbywa się dzięki odpowiedniemu ich załamaniu przez rogówkę. Lekkie drganie gałek ocznych jest zjawiskiem normalnym. na podwórzu. Czynności motoryczne gałek ocznych. gdzie jest największa liczba czopków. automatycznych i rytmicznych drganiach gałek ocznych. 2. nauczyciel lub inne dzieci. 2. najwyraźniejsze i najdokładniesze. nie mówiąc już o dojściu lub dojeździe z domu do szkoły. znajdującą się w środku siatkówki. skierowanie obu gałek w ten sam punkt lub na ten sam przedmiot czyli konwergencja lub zbieżność. Widzenie tą częścią siatkówki jest najlepsze. czyli percepcję wzrokową. co jest niezbędnym warunkiem samodzielnego poruszania się w klasach. Tak jak każdy inny narząd organizmu. Dotyczy to też orientacji w środowisku społecznym. Przykładami uszkodzenie czynności motorycznych gałek ocznych jest zez i oczopląs. również narząd wzroku i jego czynności mogą ulec uszkodzeniu na skutek działania różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. czopki i pręciki. np.orientowaniu się w przestrzeni. 1. pozwalającej ustalić. Może on towarzyszyć niektórym schorzeniom wzroku jak bielactwo (albinizm).1993). Oczopląs jest natomiast zaburzeniem polegającym na trudnych do kontrolowania. uniemożliwiającym fiksację. 1. Składa się on z gałek ocznych wraz z mięśniami umożliwiającymi ich ruchy oraz nerwów wzrokowych. czyli widzenie oraz część psychologiczną. W wyniki takiego uszkodzenia może nastąpić częściowe lub całkowite zniesienie czynności wzrokowych czyli słabowzroczność lub całkowita ślepota. że w hierarchii zmysłów wzrok ma najwyższe miejsce i około 80% wszystkich informacji dociera do dziecka drogą wzrokową (Verduin. W części funkcjonalnej narządu wzroku można wyodrębnić część fizjologiczną. soczewkę i ciałko szkliste. Ogólnie przyjmuje się. Zez charakteryzuje się nieprawdłowym ustawieniem gałek ocznych. Zaburzenie tych czynności występuje przy zaćmie . zwaną ośrodkiem wzrokowym. przenoszenie wzroku dla odszukania konkretnego przedmiotu oraz śledzenie wzrokiem za przedmiotem znajdującym się w ruchu.wzrokowe czynności percepcyjne (spostrzeganie wzrokowe). Ich zadaniem jest skupianie i skierowanie wpadającej do gałki ocznej wiązki promieni świetlnych na plamkę żółtą. na korytarzach. utrudnia czytanie. czyli wyspecjalizowane komórki światłoczułe reagujące na bodźce wzrokowe. czynności optyczne i czynności wzrokowe. łączących je z odpowiednią partią komórek nerwowych zlokalizowaną w płacie potylicznym kory mózgowej. tworzące układ optyczny oka. Na tę pierwszą składają się: czynności motoryczne gałek ocznych. Są to tzw. którymi są fale elektromagnetyczne.

I tak ułamek 1/20 lub 3/60 (0. jak krótkowzroczność. Jest ono mniej dokładne i mniej wyraźne. z medycznego punktu widzenia zaliczane są do dzieci niewidomych z resztkami wzroku. kiedy rozrózniane są one jeszcze jako dwa oddzielne punkty. mroczku centralnym. np. Pozwalają one ustalić na ile zachowana ostrość wzroku jest obniżona w stosunku do normalnej. dalekowzroczność i astygmatyzm (niezborność). Jest to widzenie plamką żółtą przy pomocy czopków. Wadę tę można również wyrównać przez noszenie odpowiednich szkieł korekcyjnych. Wówczas promienie wpadające do gałek ocznych skupiają się przed lub poza plamką żółtą. dzięki któremu człowiek widzi duże przedmioty. Widzenie obwodowe. przy schorzeniu i zaniku nerwów wzrokowych.25) lub nawet jak niektórzy przyjmują 1/3 (0. Obniżenie ostrości wzroku występuje przede wszystkim przy schorzeniach siatkówki. 3. rozmieszczonych poza plamką żółtą. . Na czynności wzrokowe składa się: Widzenie centralne (środkowe). u których ostrość wzroku została obniżona przynajmniej trzykrotnie i więcej. zwłaszcza małe i bardzo małe oraz małe fragmenty większych przedmiotów.05 a 0. czyli zdolnością rozróżniania 2 punktów przy maksymalnym ich zbliżeniu lub zdolnością rozdzielczą oka wynoszącą przeciętnie 1' minutę kątową. a więc również przy pomocy pręcików. które zachowały 5% lub mniej normalnej ostrości wzroku. Ostrość wzroku bada się przy pomocy specjalnych metod okulistycznych (optometrycznych). Sprawność widzenia centralnego mierzy się ostrością wzroku.05) oznacza. Są one najważniejsze w całym procesie widzenia.(katarakcie) czyli zmętnieniu soczewki i bielmie czyli zmętnieniu rogówki. polegającym na zwyrodnieniu plamki żółtej i nabliższych okolic. wysokiej krótkowzroczności i dalekowzroczności. że ostrość ta została 20. przy tzw. przedmioty znajdujące się w ruchu i zjawiska. Czynności wzrokowe. których nie można w pełni wyrównać przy pomocy szkieł korekcyjnych oraz bielmie. Natomiast dzieci z ostrością wzroku pomiędzy 1/20 a 1/4 (0. Zwykle lekarze okuliści lub inni specjaliści przeprowadzający badania określają stopień tego obniżenia w postaci ułamka zwykłego lub dziesiętnego. wówczas można je skorygować przy pomocy szkieł korekcyjnych (okularów). zaćmie. Polegają one na reagowaniu receptorów wzrokowych (czopków i pręcików) na bodźce świetlne oraz przekazanie pobudzeń poprzez nerwy i szlaki nerwowe do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. Jest to widzenie całą siatkówką. Dzieci.3) zaliczane są do dzieci słabowidzących. Trzecim rodzajem wad wzroku jest astygmatyzm polegający na nierównomiernym załamywaniu promieni świetlnych przez rogówkę lub soczewkę na skutek czego powstają zniekształcone obrazy przedmiotów. Zapewnia ono także człowiekowi orientację w przestrzeni. powodujących utrudnienie dostępu promieni świetlnych do gałki ocznej oraz przy wadach wzroku takich. dzięki któremu człowiek widzi w sposób wyraźny przedmioty.krotnie obniżona lub że dziecko zachowało zaledwie 5% normalnej ostrości wzroku. Jeśli są to wady mniejszego stopnia. Są to dzieci. gdzie powstają obrazy oglądanych przedmiotów i zjawisk. U wielu dzieci nie można jednak tego uczynić i w związku z tym mają one znaczne ograniczenia wzrokowe.Jest to najmniejszy kąt między promieniami wpadającymi do oka z dwóch położonych bardzo blisko siebie punktów w sytuacji. Krótkowzroczność i dalekowzroczność jest wynikiem nieprawidłowego funcjonowania soczewki lub nieprawidłowej budowy gałek ocznych.

Jeśli chodzi o zaburzenie widzenia obwodowego. Ponadto zaburzenie tej czynności wzroku występuje w przypadku uszkodzenia czynności motorycznych gałek ocznych. Widzenie zmierzchowe lub nocne. lub gorzej widzieć niektóre barwy np. Zaburzenie widzenia barw występuje zwykle przy zmianach w centralnej części siatkówki. czyli widzenie w słabych . Ubytki pola widzenia występują przy barwnikowym zwyrodnieniu siatkówki. a więc może towarzyszyć obniżeniu ostrości wzroku. czyli widzenie obuoczne. Koncentryczne ograniczenia pola widzenia określa się w stopniach. Ma to miejsce przy wspomnianym już zezie. gdzie linie te pozornie zbiegają się nazywa się horyzontem. to najczęściej zdarza się koncentryczne ograniczenie pola widzenia czyli stopniowe równomierne jego zwężanie się. zieloną i niebieską. będących mieszaniną barw neutralnych i podstawowych. Jest ono zdolne rozróżnić około 160 odcieni różnych barw. Znaczne ograniczenie pola widzenia kwalifikujące do słabowzroczności rozpoczyna się od 30o lub 20o. czyli wypadnięcie pewnych jego części o różnej wielkości i kształcie (ciemne plamki w polu widzenia). odwarstwieniu siatkówki oraz masywnych krwotokach do ciałka szklistego. czyli wrodzone zaburzenie widzenia barw bez specjalnego zaburzenia innych czynności wzroku.co jest szczególnie istotne dla samodzielnego poruszania się i wykonywania różnych czynności praktycznych. czyli widzenia bardzo małego fragmentu przestrzeni (patrzenia jak przez dziurkę od klucza lub rurę). a więc ostrości wzroku. widzieć tylko barwy neutralne itp. Widzenie barw. Normalne oko ludzkie jest zdolne odróżnić barwy neutralne czyli barwę białą i czarną oraz liczne odcienie szarości oraz barwy podstawowe . Podobne zjawisko może wystąpić przy dwóch różnych zaburzeniach obu oczu oraz przy bardzo wysokiej nadwzroczności. Obok koncentrycznego ograniczenia pola widzenia mogą także wystąpić inne jego uszkodzenia. zapewnia człowiekowi widzenie przedmiotów jako brył oraz przestrzeni jako głębi. które uniemożliwia skierowanie obu oczu w ten sam punkt i powoduje widzenie zdwojone . Od zaburzeń widzenia barw związanych z określonym schorzeniem oczu. W przypadku nieleczenia zeza ostrość wzroku oka zezującego ulega na ogół znacznemu obniżeniu do całkowitego jego wyłączenia z procesu widzenia. Wyznaczają ją linie równoległe pozornie zbiegające się w określonym punkcie w przestrzeni. Perspektywa polega na pozornym zmniejszaniu się obrazów przedmiotów i zjawisk występujących w danej przestrzeni w miarę oddalania się ich od osoby oglądającej je. uszkodzeniu szlaków wzrokowych i kory mózgowej. Stopniowe koncentryczne zawężanie się pola widzenia. Widzenie stereoskopowe. Występuje on u około 8% mężczyzn i 0. Dzieci dotknięte tym zaburzeniem mogą całkowicie nie widzieć. Jeśli osiąga ono poziom 5o. Istotę spostrzegania przestrzeni stanowi jej perspektywiczny obraz. zmianach w siatkówce spowodowanych cukrzycą itp.czerwoną.wypadnięcie połowy (po lewej lub prawej stronie) pola widzenia oraz mroczki rozsiane. jak widzenie połowiczne . Taką linię poziomą na wysokości oka. zieloną lub niebieską.5% kobiet. prowadzi z regułu do widzenia lunetowego. na skutek trwania procesów chorobowych. Brak widzenia obuocznego występuję przede wszystkim u dzieci jednoocznych. dzięki któremu człowiek widzi rzeczywistość w różnorakich kolorach. czerwoną. wówczas uważane je za głębokie. należy odróżnić daltonizm.

różyczka czy toksoplazmoza (zakażenie posożytnicze). Chorób ogólnych powodujących uszkodzenie narządu wzroku. zaćma. W wyniku konieczności przebywania w inkubatorze przez określony czas wzrok dziecka może ulec także uszkodzeniu. W tym miejscu trzeba także wspomnieć o wcześniactwie dziecka. barwnikowe zwyrodnienie siatkówki itp. 4. jak np: kiła. gdy uszkodzenie wzroku powstaje w okresie płodowym i spowodowane jest głównie chorobami matki w okresie ciąży. Jeśli chodzi o część psychologiczną zmysłu wzroku. Ich uszkodzenie następuje przede wszystkim w przypadku uszkodzenia kory mózgowej. 5. Zaburzenie widzenia zmierzchowego. Urazów będących wynikiem zabaw niebezpiecznymi dla oczu przedmiotami. (W tym rozdziale: Graficzne przedstawienie uszkodzeń wzroku). dziedzicznego zaniku nerwu wzrokowgo. które występują o zmroku lub przy słabym oświetleniu pomieszczenia. Niewłaściwej diety czyli pożywienia pozbawionego witaminy A. 3. guz mózgu. zapalenie opon mózgowych i mózgu. Przyczyny uszkodzenia wzroku Jak już zaznaczono . Bardzo niebezpieczne dla płodu są takie choroby przyszłej matki. w przypadku barwnikowego zwyrodnienia siatkówki. jak: cukrzyca. Powinny one polegać na zapoznawaniu dzieci ze schorzeniami i urazami.3. W wyniku tych czynności powstają wrażenia wzrokowe i spostrzeżenia przedmiotów i zjawisk z otaczającej rzeczywistości. 2. jaglica. Ponadto różnego rodzaju zatrucia w okresie ciąży mogą także zakończyć się uszkodzeniem wzroku nienarodzonego dziecka. np. W takich warunkach widzenie odbywa się dzięki aktywizacji pręcików. wypadków w domu czy w szkole lub wypadków drogowych itp. konsekwencją których może być słabowzroczność lub nawet całkowita ślepota oraz z podstawowymi zasadami higieny . które mogą wystąpić po urodzeniu się dziecka i w późniejszym okresie życia. Do takich szkodliwych dla dziecka czynników należy także spożywanie alkoholu przez kobietę ciężarną. Działania zmierzające do zapobiegania uszkodzeniu wzroku powinny być prowadzone w ramach profilaktyki ogólnej. Czynników wrodzonych. Ich zadaniem jest analiza.warunkach świetlnych. związane z uszkodzeniem pręcików . synteza i interpretacja obrazów przekazanych z siatkówki przez nerwy wzrokowe do ośrodka wzrokowego w korze mózgowej. nowotwory oka. gruźlica. występuje w przypadkach zaburzenia widzenia obwodowego. W wyniku takiego uszkodzenia może nastąpić częściowe lub całkowite zniesienie czynności wzrokowych czyli całkowita ślepota lub słabowzroczność. 1. jak: jaskra. gdy słabowzroczność lub ślepota jest przekazana dziecku dziedzicznie przez rodziców w drodze przekazu uszkodzonych genów. U dzieci uszkodzenie wzroku może wystąpić na skutek : 1. dziedzicznej wysokiej krótkowzroczności. Chorób oczu.narząd wzroku może ulec uszkodzeniu na skutek różnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. odra. określane jako zmierzchowa lub kurza ślepota. to stanowią ją wzrokowe czynności percepcyjne. 6. albinizm (bielactwo) itp. Na tym tle wyłania się zagadnienie profilaktyki okulistycznej czyli zapobiegania uszkodzeniu wzroku. Czynników genetycznych. Ma to miejsce w przypadku dziedzicznej zaćmy (katarakty). choroby weneryczne.

Mogą to także być: 1. chociaż w porównaniu z dziećmi normalnie widzącymi jest ona znacznie ograniczona i mniej skuteczna. Dzieci częściowo lub całkowicie ociemniałe. 2. niż syntetyczny i symultaniczny (jednoczesny). Cechą charakterystyczną spostrzegania wzrokowego u dzieci słabowidzących jest to. Dzieci z uszkodzonym wzrokiem 2. przepisywanie z . to dzieci z uszkodzeniem wzroku stanowiące grupę pośrednią między dziećmi normalnie widzącymi a dziećmi niewidomymi. Dzieci słabowidzące. Dzieci słabowidzące i niewidome od urodzenia lub od bardzo wczesnych lat swego życia. pisanie. Struktura poznania zmysłowego ma więc u nich charakter wzrokowo-słuchowo-dotykowy. 2. Dzieci niewidome. Mogą one także korzystać z metod wizualnych w procesie nauczania. Dotyczy to zwłaszcza dzieci ze słabowzrocznością głębszego stopnia. Oznacza to.1. choć czasami muszą korzystać ze specjalnych pomocy optycznych (szkieł powiększających) lub tekst ten musi być napisany w odpowiednio powiększonym druku. Mogą one czytać teksty czarnodrukowe (pismo płaskie). jak: czytanie. odróżnić od innych i zakwalifikować je do odpowiedniej kategorii (Sękowska. aby dany przedmiot lub zjawisko rozpoznać. poznawaniu przedmiotów i zjawisk oraz w działaniu praktycznym. które powinny być maksymalnie wykorzystywane dla wyrównywania i uzupełniania informacji uzyskanych przy pomocy nie w pełni sprawnie funkcjonującego wzroku. że sposób spostrzegania wzrokowego u dzieci słabowidzących ma bardziej charakter analityczny i sukcesywny. dzieci te zachowały normalną strukturę poznania zmysłowego. D Z I E C I Z U S Z K O D Z O N Y M W Z R O K I E M W zależności od stopnia uszkodzenia wzroku w Waszej szkole możecie spotkać: 1. to dzieci słabowidzące uczą się głównie drogą wzrokową. Potrzebują więc one więcej czasu. Ponadto wśród nich można również spotkać dzieci posiadające dodatkowe ograniczenia. że przebiega ono wolniej. bazujące na spostrzeganiu wzrokowym. Jeśli chodzi o naukę szkolną. Niektórzy autorzy uważąją. aby mogło ich unikać. a wiec z demonstracji czy obserwacji tak. lecz z pewnymi modyfikacjami i adaptacjami pomocy dydaktycznych. 1982). niż u dzieci o pełnosprawnym wzroku. Wiele dzieci słabowidzących wykonuje jednak dużo wolniej zadania szkolne.wzroku. D z i e c i s ł a b o w i d z ą c e Dzieci słabowidzące. tak samo jak u dzieci normalnie widzących. czyli dzieci. W takim przypadku ich spostrzeganie wzrokowe miałoby mechanizm zbliżony do spostrzegania dotykonego występującego u dzieci niewidomych (Pilecka i Zachara. jak dzieci normalnie widzące. 2. zwłaszcza słuchu i dotyku. że zmysł wzroku zachował u nich w dalszym ciągu dominującą rolę w orientowaniu się w przestrzeni. że może łączyć się to z tym. które w późniejszym okresie życia stały się słabowidzącymi lub niewidomymi. Każde dziecko musi mieć pełną świadomość czynników zagrażających ich wzrokowi. 2. Wzrosła natomiast u nich rola pozostałych zmysłów. 1982). Pomimo znacznego uszkodzenia wzroku.

kogut i kura. czyli z obniżoną ostrością wzroku. Obniżeniu ostrości wzroku w niektórych rodzajach schorzeń może towarzyszyć zaburzenie widzenia barw. ołówek i długopis. konturów (odróżnienie figury od tła). Dzieci z ograniczonym polem widzenia mają przede wszystkim trudności w spostrzewganiu przestrzeni. Dzieci słabowidzące z ograniczonym polem widzenia mogą nie tylko nie spostrzegać pewnych przedmiotów i zjawisk występujących w danej przestrzeni. Zaburzenia widzenia obwodowego powodują przede wszystkim to. Następnie dzieci takie mogą mieć trudności w spostrzeganiu przedmiotów znajdujących się w pewnej odległości. zakrzywień. np. cyfr i innych znaków graficznych. lub pomiędzy poszczególnymi jego elementami. jakie w niej występują. zamku. np. że dzieci te spostrzegają tylko część przestrzeni jaką spostrzegają dzieci normalnie widzące. Drugą grupę dzieci słabowidzących stanowią dzieci z uszkodzeniem widzenia obwodowego. czyli z różnymi ubytkami pola widzenia. że nie spostrzegają one tych przedmiotów w ogóle lub ich obraz jest niewyraźny lub zamazany. góry. czego konsekwencją może być mylenie kolorów przedmiotów i zjawisk.książki lub z tablicy itp. Dzieci słabowidzące nie stanowią jednak jednolitej grupy. Powoduje to trudności w orientowaniu się w przestrzeni. lecz mogą mieć trudności w ujmowaniu relacji między . Może to prowadzić do trudności w rozpoznawaniu i odróżnianiu przedmiotów mających podobny kształt. lokalizacji w przestrzeni. kształtu. które może ograniczać się tylko do ich fragmentarycznego i ogólnego ujęcia. Obniżenie ostrości wzroku ma przede wszystkim wpływ na spostrzeganie przedmiotów. To samo dotyczy spostrzegania przedmiotów i ich cech w przypadku słabego kontrastu barwnego. trójwymiarowości. wgłębień. Polegają one na tym. składającego się z różnych bardzo istotnych części. zaokrągleń. czyli słabej różnicy barw pomiędzy tłem a danym przedmiotem. np.. Mają one także trudności w spostrzeganiu dużych przedmiotów. Zwykle dzieci te lepiej spostrzegają kształty regularne podobne do podstawowych figur geometrycznych. a więc jego wielkości. jako pewnej całości. a różniących się tylko pewnymi szczegółami.nie spostrzegają one wszystkich przedmiotów i zjawisk. kościoła itp. Spostrzeganie przestrzeni polega na ujęciu jej jako zjawiska trójwymiarowego wraz z wszystkimi przedmiotami i zjawiskami występującymi w niej. co negatywnie wpływa przede wszystkim na samodzielne poruszanie się oraz wykonywanie różnych czynności praktycznych. to dzieci słabowidzące z obniżoną ostrością wzroku mają trudności lub nie spostrzegają w ogóle małych przedmiotów i szczegółów większych przedmiotów. Wśród nich można wyróżnić: Dzieci z uszkodzeniem widzenia centralnego. jasności. Charakterystyczną cechą spostrzegania przestrzeni jest ujmowanie jej w perspektywie i w odniesieniu do horyzontu. Może to prowadzić do trudności w ujmowaniu przedmiotu. a mają trudności w spostrzeganiu kształktów nieregularnych i nietypowych. Jeśli chodzi o wielkość przedmiotów. To samo dotyczy zjawisk podlegających stałym zmianom oraz przedmiotom znajdującym się w ruchu. wypukleń itp. Ich zdolność widzenia znacznie się różni w zależności od zakresu uszkodzenia czynności wzrokowych. Ogólnie mówiąc . Prawidłowe spostrzeganie przedmiotu polega na ujęciu wszystkich jego cech. Dotyczy to także spostrzegania małych liter. barwy. relacji do innych przedmiotów oraz elementów ruchu lub zmiany dokonującej się w nim.

Dzieci z nieustabilizowanym wzrokiem. U wielu z tych dzieci współdziałanie obu tych sfer może być zakłócone.jak daleko znaduje się jeden od drugiego. Ta ostania sprawa . skakanie itp. Dzieci z ustabilizowanym wzrokiem. Nabywanie umiejętności i samo wykonywania wielu czynności praktycznych. a zwłaszcza czynności dnia codziennego. Trzecią grupę stanowią dzieci słabowidzące z zaburzeniem widzenia stereoskopowego czyli obuocznego. Ograniczenie spostrzegania wzrokowego u wielu dzieci słabowidzących może mieć negatywny wpływ na ich rozwój motoryczny i na działanie praktyczne. Większość dzieci słabowidzących musi nosić okulary. kordynacja obu rąk i wolniejsze tempo ich wykonywania.które znajdują się bliżej. Stąd uszkodzenie wzroku u każdego dziecka słabowidzącego musi być indywidualnie oceniane. prezycja. dalekowzroczność lub astygmatyzm lub dodatkowo korzystać z różnych pomocy optycznych. w ustalaniu i utrzymaniu kierunku ruchu itp. na skutek zaniedbań i opóźnień rozwojowych. u których aktualny stan ma charakter trwały i prognoza okulistyczna nie przewiduje dalszego jego pogorszenia. Dzieci takie mają przede wszystkim trudności w spostrzeganiu przedmiotów jako brył oraz ich wielkości i kształtów. a więc w ocenie różnic w wielkości poszczególnych przedmiotów. a które dalej i odległości między nimi . Ograniczenie spostrzegania wzrokowego u dzieci słabowidzących może także negatywnie zaznaczyć się w poruszaniu się w przestrzeni i innych formach lokomocji jak bieganie. powiększających oglądany obraz lub powiększających pole widzenia. a także przestrzeni jako głebi oraz w ocenie odległości i kierunków. których skutkiem jest stopniowa utrata wzroku. W zależności od stopnia zwężenia pola widzenia dzieci te mogą także mieć poważne trudności w widzeniu o zmroku i w słabych warunkach oświetleniowych. u których proces chorobowy nadal trwa i może zakończyć się całkowitą utratą wzroku. Wśród dzieci słabowidzących można także spotkać: 1. Są one również uwarunkowane wzrokową orientacją w przestrzeni. Wiele z tych dzieci. Mogą one bowiem równocześnie cierpieć na tzw. U jednego dziecka możewystąpić obniżenie ostrości wzroku w połączeniu z zaburzeniem widzenia barwnego i widzenia obuocznego.nimi. chyba że wystąpiłyby inne nieprzewidziane przyczyny. co oczywiście jest zjawiskiem niepożądanym. Często dzieci te niechętnie noszą okulary lub posługują się tymi pomocami. Dzieci słabowidzące mogą więc mieć pewne trudności w spostrzeganiu i zauważeniu istotnych przeszkód na drodze i bezpiecznym ich omijaniu. Konsekwencją tego może być niższa sprawność wykonywania różnych czynności praktycznych. ich lokalizacji . a więc mniejsza dokładność. Korzystanie z wszystkich przepisanych pomocy optycznych nie tylko ułatwia im widzenie. a u innego może to być połączenie zaburzeń widzenia obwodowego i zmierzchwego itp. wymaga systematycznych ćwiczeń dla usprawnienia widzenia i wzrokowych czynności percepcyjnych. uwarunkowane jest koordynacją wzrokowo-ruchową. zmierzchową lub kurzą ślepotę. 2. Istnieją niektóre choroby. czyli szkła korygujące wadę wzroku taką jak krótkowzroczność. U konkretnych dzieci możemy spotkać się z bardzo zróżnicowanymi przypadkami uszkodzenia wzroku. lecz przyczynia się przede wszystkim do rozwoju spostrzegania wzrokowego i gromadzenia doświadczenia wzrokowego.

Oczywiście taki obraz jest ogólny. słuchu. jaki one dostarczają. 2. Różnią się one od dzieci słabowidzących tym. nie ujmujący wszystkich istotnych jej elementów. Podobnie wiele czynności dnia codziennego wykonują one bezwrokowo. Ma to miejsce zazwyczaj tylko wówczas. gdy przedmiot znajduje się w pobliżu dziecka szczątkowo widzącego. nie ujmujący szczegółów. Poznawanie przy pomocy resztek wzroku daje im tylko pewne ogólne ramy lub pełni u nich tylko rolę uzupełniającą i wspomagającą poznawanie przy pomocy innych zmysłów. to zachowane resztki wzroku będą zawsze dominować nad pozostałymi zmysłami i dostarczać dziecku pewnych informacji dotyczących miejsca. W związku z tym rozróżnia się dzieci niewidome z resztkami wzroku oraz dzieci całkowicie niewidome. to odbywa się ono przy pomocy specjalnej laski.2. ani jego stosunku do innych przedmiotów. które posiadają bardzo głębokie uszkodzenie wzroku lub są go całkowicie pozbawione. Zwykłe resztki wzroku tylko sygnalizują dziecku istnienie przeszkody na drodze. . gdy znajdzie się ono bardzo blisko niej. Jeśli chodzi o poruszanie się w przestrzeni. fragmentaryczny. Dzieci niewidome z resztkami wzroku Dzieci niewidome z resztkami wzroku. D z i e c i n i e w i d o m e Drugą grupę dzieci z uszkodzonym wzrokiem stanowią dzieci niewidome. Z punktu widzenia nauki szkolnej dotyczy to przede wszystkim konieczności pisania i czytania specjalnym dla niewidomych pismem wypukłym odbieranym dotykiem oraz pobierania nauki przy zastosowaniu specjalnych metod opartych na dotyku i słuchu. Zagadnienia te kształtują się trochę odmiennie u dzieci niewidomych z resztkami wzroku i dzieci całkowicie niewidomych. dlatego obie te grupy omówimy oddzielnie. węchu i inne zmysły.2. Wręcz przeciwnie dla dokładnego poznania przedmiotu posługują się dotykiem i słuchem. Z reguły resztki wzroku pozwalają na mniej lub więcej dokładne spostrzeganie ogólnej sylwetki dużych przedmiotów i ich kształtów. Ich struktura poznania zmysłowego ma więc charakter dotykowo-słuchowo-wzrokowy czyli dominującą rolę odgrywa dotyk i słuch. z niewyraźną barwą. po której się porusza i to tylko wówczas. co jest ważne dla poruszania się i wykonywania różnych czynności.dotyczy zwłaszcza dzieci z ograniczonym polem widzenia. w którym się porusza lub coś robi. nazywane też dziećmi szczątkowo widzącymi wprawdzie zachowały pewien szczątkowy wzrok. jest zwykle bardzo niewyraźny i fragmentaryczny. U niektórych z tych dzieci można uzyskać poprawę wzrokowych czynności percepcyjnych spostrzegania wzrokowego przez zastosowanie odpowiednich ćwiczeń oraz zastosowanie odpowiednich pomocy optycznych.1. 2. niewyraźny. lecz nie przedstawia on większej wartości i w konkretnym przypadku trzeba go oceniać indywidualnie. że na skutek całkowitego braku wzroku lub bardzo głębokiego jego uszkodzenia funkcjonują one w oparciu o pozostałe zmysły. Jeśli jednak chodzi o orientację w przestrzeni. a więc zmysł dotyku. Stąd dzieci te mają duże trudności w samodzielnym poruszaniu się i powinny nauczyć się posługiwania białą laską tak samo jak dzieci całkowicie niewidome. Nie można jednak zbytnio przeceniać resztek wzroku u tych dzieci. używanej przez osoby niewidome. Praktycznie dzieci niewidome z resztkami wzroku nie opieraja poznania przedmiotów wyłącznie na wzroku. Posługują się więc one pozawzrokowymi technikami wykonywania wielu czynności. Obraz przedmiotów i zjawisk występujących w danej przestrzeni.

o zmroku. tzw. Struktura poznania dzieci niewidomych ma więc charakter dotykowo-słuchowy wspierany częściowo przez inne zmysły. lub zapalone światło wieczorem w pomieszczeniu. które odbierane są przez te zmysły. lecz także wzrokowego kierowania i kontrolowania ich przebiegiem. jak np. Ich spostrzeżenia odzwierciedlają tylko te cechu rzeczywistości. Jeśli chodzi o naukę szkolną. z wypukłych map. Tak samo dzieci te muszą korzystać ze specjalnych pomocy dydaktycznych przeznaczonych dla dzieci niewidomych. słuchu i inne zmysły dzieci całkowicie niewidome wykorzystują w orientacji przestrzennej i poruszaniu się oraz wykonywaniu wszystkich czynności praktycznych. Wiele z tych dzieci ma nieprawidłowo rozwinięty aparat motoryczny. Naukę w tym zakresie trzeba rozpocząć jak najwcześniej. to są to dzieci. charakteryzujący się licznymi wadami postawy (kręgosłupa). Tak samo zmysł dotyku. Jeśli chodzi o opanowanie samodzielnego poruszania się. a więc światło i barwa. D z i e c i c a ł k o w i c i e n i e w i d o m e Dzieci całkowicie niewidome. potrzebne w danej chwili. podobnie jak głębokie uszkodzenie wzroku u dzieci niewidomych z resztkami wzroku. może także negatywnie odbić się na ich rozwoju motorycznym. Oczywiście w wielu zajęciach szkolnych resztki wzroku mogą być bardzo pożyteczne. Do dzieci tych zalicza się także dzieci. Obrazy przedmiotów i zjawisk pozbawione są więc elementów.2. metodą bezwzrokową lub częściowo wzrokową i częściowo dotykową. zwanym popularnie brajlem. Pobobnie mają one wiele trudności przy wykonywaniu różnych czynności praktycznych wymagających nie tylko wzrokowej orientacji w miejscu ich wykonania. Zwykle resztki wzroku są niewystarczające do spełniania tych dwóch ostatnich funkcji. Stąd muszą one nauczyć się wykonywania wielu czynności. chociaż nie zawsze przedstawiają one dla nich większą wartość oraz nie przynoszą praktycznych korzyści. na ławce szkolnej itp. które mogą przynieść im konkretne informacje. które zachowały tzw. zwłaszcza czynności dnia codziennego. gdyż w ten sposób eliminują one z pola uwagi inne ważne bodźce (słuchowe. które podpadają pod zmysł wzroku. które w czytaniu i pisaniu muszą posługiwać się specjalnym pismem wypukłym dla dzieci niewidomych. Oznacza to. znacznymi opóźnieniami w rozwoju . np. to umiejętność posługiwania się biała laską jest konieczna. że powinna ona być zapoczątkowana już w okresie przedszkolnym. że w poznawaniu przedmiotów i zjawisk opierają się głównie na zmyśle dotyku i słuchu. choćby dla ogólnej orientacji w klasie. systemem Ludwika Braille'a.2. Niektórzy autorzy podkreślają.Szczególnie umiejętność ta może okazać się potrzebna im w trudniejszym terenie i w niesprzyjająch warunkach świetlnych. 2. węchowe). Ich stan wzroku jest bowiem niewystarczający dla spoostrzegania liter i innych znaków graficznych. Jest to zjawisko szkodliwe dla nich. to dzieci. Brak wzroku u dzieci całkowicie niewidomych. nawet przy zastosowaniu odpowiednich pomocy optycznych (szkieł powiększających). z uwagi na zakłóconą koordynację wzrokowo-ruchową. u których czynności wzrokowe zostały całkowie zniesione i nie reagują one na żadne bodźce wzrokowe. poczucia światła. w słabo oświetlonej przestrzeni itp. Potrafią one jedynie rozróżniać dzień i noc. U dzieci niewidomych z resztkami wzroku obserwuje się często tendencję do zbytniej koncentracji na bodźcach wzrokowych.

które częściowo lub całkowicie tracą wzrok w wieku późniejszym. które urodziły się słabowidzące lub niewidome lub stały się nimi w pierwszych latach swego życia na skutek różnych przyczyn. które są potrzebne dziecku słabowidzącemu czy niewidomemu. Mogą one mieć swój wpływ na zachowanie się dziecka. bezcelowych. Dzieci z uszkodzonym wzrokiem z dodatkowymi ograniczeniami Wśród dzieci z uszkodzonym wzrokiem możemy spotkać także pewien procent dzieci z dodatkowymi ograniczeniami. Zwykle są to sprawy bardzo trudne dla dzieci. np. Towarzystwa Pomocy Głuchoniewoidomym aktualnie zarejestrowało 140 takich dzieci. Powstaje wówczas problem zaakceptowania swojej nowej sytuacji i przystosowania się do zupełnie nowych i nieoczekiwanych warunków życia. Dodatkowe uszkodzenie słuchu u dzieci niewidomych i słabowidzących może mieć różny stopień. uszkodzeniem narządu ruchu itp. mniejszą sprawnością tych ruchów oraz mniejszą ogólną aktywnością motoryczną. Konsekwencją wypadku lub choroby może być słabowzroczność lub ślepota. Im dziecko jest starsze w momencie utraty wzroku. umyślowym upośledzeniem. które trafiąją do Waszej szkoły. niepotrzebnych ruchów i czynności jak np. Łatwiej przyjdzie przystosować się do nowych warunków życia temu pierwszemu dziecku.. lecz z pewnością ich liczba w naszym kraju jest większa. a tym bardziej na stosunek do nauki szkolnej i jej wyniki. nieprawidłowo ukształtowanymi ruchami manipulacyjnymi lub lokomocyjnymi. a inaczej u młodzieńca 14-letniego. D z i e c i o c i e m n i a ł e Większość dzieci z uszkodzonym wzrokiem. Jest ich stosunkowo niewiele. chodzenie na sztywnych nogach. a mianowicie .manipulacji i lokomocji. Inaczej sprawa ta będzie przedstawiać się u dziecka 7-letniego. tym więcej i trudniejszych pociąga to za sobą problemów. Dzieci niewidome i słabowidzące z równoczesnym uszkodzeniem słuchu nazywane są dziećmi głuchoniewidomymi. powiązane z silnymi reakcjami emocjonalnymi.3. w wieku szkolnym. 2. Niektóre z nich tracą wzrok nagle np. którzy powinni je zrozumieć i wspólnie ułatwić im przejście przez ten trudny okres i zapewnić warunki do przystosowania się do życia z ograniczonym widzeniem lub całkowitym brakiem wzroku. uciskanie gałek ocznych.4. Problemy związane z częściową lub całkowitą utratą wzroku zależą w znacznym stopniu od wieku dziecka. to dzieci. Bardzo często można spotkać u nich tzw. muszą one posługiwać się brajlem i korzystać ze specjalnych pomocy dydaktycznych. Należą do nich dzieci słabowidzące lub niewidome z dodatkowym uszkodzeniem słuchu. a więc opanowania różnych umiejętności. blindyzmy przejawiające się w częstym wykonywaniu pewnych stereotypowych. Jeśli chodzi o naukę szkolną. 2. Istnieje jednak także pewna grupa dzieci. na skutek nieszczęśliwego wypadku lub na przestrzeni dłuższego czasu na skutek określonej choroby. pedagogów oraz rodziców. Są to więc dzieci. mrużenie powiek itp. Powinny one także bezwzględnie opanować umiejętność posługiwania się białą laską dla zapewnienia sobie niezależności w poruszaniu się w przestrzeni i opanować umiejętność wykonywania wszystkich czynności życia codziennego metodą bezwzrokową. kręcenie się w kółko. Dzieci takie wymagają bezwzględnie pomocy ze strony psychologa. to podobnie jak dzieci niewidome z resztkami wzroku. kiwanie się. które od zarania swego życia mają problemy ze swoim wzrokiem i wychowywane były jako dzieci słabowidzące lub niewidome.

wówczas dziecko nie potrafi odbierać dźwięków mowy w ogóle. Natomiast dzieci głuche lub słabosłyszące. Niewiele jest dzieci z równoczesnym uszkodzeniem wzroku i słuchu. Niektóre z tych dzieci uczą się w szkołach dla dzieci niewidomych i słabowidzących. wcześniactwo itp. niż całkowicie głuchoniewidome. lecz słabowidzące uczęszczają często do szkół dla dzieci z uszkodzonym słuchem. jak np. Jeżeli jednak jest to uszkodzenie głębokie. Zwykle są to dzieci. Dzieci głuchoniewidome mają oczywiście mniejsze możliwości rozwojowe i często pomimo intensywnej pracy nad nimi pozostają na bardzo niskim poziomie funkcjonowania. W przypadku uszkodzenia umiarkowanego dziecko słyszy i rozumienie mowę. różyczka przebyta przez matkę w pierwszych miesiącach ciąży.1. Nauczanie tych dzieci wymaga stosowania specjalnych metod dydaktycznych i dobrze przygotowanego personelu. zwłaszcza te. które występują we wczesnym okresie życia dziecka. Stąd rozróżnia się umysłowe upośledzenie w stopniu lekkim.umiarkowany. Medycyna zna dzisiaj wiele takich przyczyn. obniżoną zdolnością zapamiętywania nowego materialu i uczenia się nowych umiejętności. umiarkowanym. W korzystniejszej sytuacji znajdują się dzieci. lecz tylko w korzystnych warunkach. Z reguły są to pewne czynniki o charakterze genetycznym lub wrodzonym. Umysłowe upośledzenie spowodowane jest uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego. obniżoną koncentracją uwagi. które są słabowidzące i słabosłyszące. Od stopnia rozwiązania tego problemu czyli znalezienia metody komunikowania się z nimi. trudnościami w podejmowaniu samodzielnych decyzji i radzeniu sobie z trudnościami życia codziennego itp. Opanowują one zwykle tylko podstawowe . w okresie okołoporodowym (uszkodzenia kory mózgowej w czasie porodu) lub we wczesnym dzieciństwie na skutek przebytych przez dziecko chorób (zapalenie opon mózgowych lub mózgu). Istnieje wiele przyczyn głuchoślepoty występującej u dzieci. Stąd uczą się one na ogół w specjalnych szkołach lub specjalnych oddziałach w bardzo małych grupach lub indywidualnie. zespół Ushera. które z powodzeniem uczęszczają do szkół ogólnodostępnych. a zwłaszcza kory mózgowej. Wykaz adresów). a także pewne choroby. albowiem zachowany częściowo wzrok i słuch może być w znacznym stopniu wykorzystany w ich edukacji. Uszkodzenie to może wystąpić na skutek działania szkodliwych czynników w okresie płodowym ( uwarunkowania genetyczne. W przypadku uszkodzenia poważnego do słyszenia i rozumienia mowy dziecko musi posługiwać się aparatem słuchowym. choroby lub zatrucia przyszłej matki w okresie ciąży). W Polsce taki oddział istnieje przy Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących w Bydgoszczy (patrz: Roz. Zakres i stopień obniżenia sprawności intelektualnych może być bardzo różny. poważny lub głęboki. które są słabowidzące i słabosłyszące. Upośledzenie umysłowe charakteryzuje się niższym rozwojem lub obniżoną sprawnością funkcji intelektualnych. Szczególne trudności z uczeniem się mają dzieci z głębokim i znacznym stopniem umysłowego upośledzenia. które mają umiarkowane lub poważne uszkodzenie słuchu i posługują się aparatem słuchowym. Wśród dzieci z uszkodzonym wzrokiem można spotkać także pewien procent dzieci umysłowo upośledzonych. Podstawową sprawą dla nich to problem komunikowania się. zależy w znacznym stopniu ich rozwój i postęp w opanowaniu przez nie podstawowych umiejętności życiowych. Dzieci głuchoniewidome mają bardzo specjalne potrzeby edukacyjne. znacznym i głębokim.9.

ROZWÓJ PSYCHICZNY I SPOŁECZNY DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM . które w pierwszej kolejności są dziećmi upośledzonymi umysłowo. wspomniana już różyczka występująca u matki w pierwszych miesiącach ciąży. Może ono także mieć swoją przyczynę w uszkodzeniu kory mózgowej. dla zaspokojenia których trzeba stworzyć specjalne warunki. a ogólny poziom funkcjonowania jest raczej niski. Wszystkie te dodatkowe ograniczenia i niepełnosprawności bardzo komplikują proces nauczania i wychowania tych dzieci. Ponadto trzeba wspomnieć. Odnnosi się to głównie do dzieci z umiarkowanym. które podobnie jak dzieci głuchoniewidome.czynności samoobsługowe. Nałożenie się dwóch niepełnosprawności czyni sytuację dziecka bardzo trudną. szkół życia z bardzo ograniczonym programem szkolnym. Zwykle są to dzieci. znacznym i głębokim upośledzeniem. Jeśli jest ono dość rozległe. Są to dzieci. Zaznaczyć trzeba także. wówczas może ono także uszkodzić ośrodki mózgowe kierujące motoryką dziecka. która mogła nawet okazać się przyczyną utraty lub znacznego osłabienia wzroku. które mogą kończyć szkoły podstawowe. Dlatego dzieci z uszkodzonym wzrokiem w stopniu lekkim uczęszczają do specjalnych szkół lub klas dla tych dzieci istniejących w ramach ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych lub do specjalnych ośrodków dla dzieci niewidomych i słabowidzących z dodatkowymi ograniczeniami (patrz: Roz. że w niektórych przypadkach uszkodzeniu kory mózgowej może towarzyszyć epilepsja (padaczka). że niektóre dzieci z uszkodzonym wzrokiem mogą mieć także dodatkowe schorzenia wewnętrzne takie jak cukrzyca. Powodują one wówczas częściową lub całkowitą niesprawność czynności motorycznych. dziecka z uszkodzonym wzrokiem 3. Wykaz adresów). mają bardzo specyficzne i indywidualne potrzeby edukacyjne. Stwarza to sytuację. Następną grupę dzieci z uszkodzonym wzrokiem z dodatkowymi ograniczeniami stanowią dzieci z uszkodzeniem narządu ruchu. U dzieci słabowidzących i niewidomych mogą wystąpić wszystkie 4 stopnie umysłowego upośledzenia.9. Są to dzieci. Inna sytuacja istnieje z dziećmi z upośledzeniem w stopniu lekkim. a dodatkowo są słabowidzące lub niewidome. Stąd u niektórych dzieci z omawianych grup można spotkać dodatkowo dzieci epileptyczne. jak np.Rozwój psychiczny i społ. charakteryzująca się występowaniem okresowych napadów drgawkowych z towarzyszącą utratą przytomności. Niektóre zespoły chorobowe mają bowiem wielorakie konsekwencje powodujące obniżenie sprawności funkcjonowania wielu narządów organizmu. 3. a mianowicie uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. W takim przypadku u dzieci słabowidzących i niewidomych mogą wystąpić dodatkowo niedowłady lub porażenia kończyn dolnych lub górnych. jednak z programem i metodami dostosowanymi do ich możliwości. że dzieci te mają więcej problemów edukacyjnych i więcej potrzeb specjalnych. Uszkodzenie wzroku i upośledzenie umysłowe ma bardzo często jedną i tę samą przyczynę. Oprócz słabowowzroczności lub ślepoty dochodzi niepełnosprawność intelektualna ze swoimi wszystkimi konsekwencjami. Dzieci z upośledzenien umysłowym w stopniu umiarkowanym stanowią grupę pośrednią i zwykle uczęszczają do tzw. a w ślad za tym trudności w poruszaniu się i wykonwaniu różnych czynności.

co każde inne dziecko. Przeciętne dziecko z uszkodzonym wzrokiem jest zdolne do osiągnięcia normalnego rozwoju psychicznego i społecznego oraz przygotowania się do samodzielnego życia pod warunkiem.3. 1983).1. pod warunkiem. np. Możliwości rozwojowe takich dzieci są niewątpliwie znacznie ograniczone. czy dzieci z uszkodzonym wzrokiem mogą rozwijać się normalnie i osiągnąć taki sam poziom rozwoju psychicznego i społecznego jak dzieci widzące. co dziecko normalnie widzące. uszkodzenia kory mózgowej. Faktem natomiast jest. Rodzice i nauczyciele powinni mieć pełne przekonanie o możliwościach rozwojowych dzieci słabowidzących i niewidomych oraz stwarzać im najlepsze warunki do ich realizacji. Do zadatków organicznych zalicza się przede wszystkim strukturę i cechy funkcjonalne układu nerwowego. To ogólne przekonanie powinno stanowić podstawę do ustalenia oczekiwań w stosunku do tych dzieci. Kiedy dzieci zaczną wierzyć w siebie i swoje możliwości. że stworzy się jemu korzystne warunki opiekuńcze i edukacyjne. charakteryzujące się brakiem stwarzania im odpowiednich warunków dla oiągnięcia możliwie najwyższego poziomu rozwoju. A oto kilka podstawowych zasad rozwoju dziecka z uszkodzonym wzrokiem: 1. One to właśnie stanowią podłoże wszelkich zjawisk psychicznych i decydują o przebiegu i granicach ich rozwoju. równocześnie będą mieć wyższe oczekiwania w stosunku do siebie. co zwykle niesie za sobą różnego stopnia upośledzenienie umysłowe. Oznacza to. a zwłaszcza jego najważniejszej części . Potencjalne możliwości rozwoju dziecka nie są więc zmienione przez sam fakt uszkodzenia wzroku. W konsekwencji ich postępowanie wobec tych dzieci jest niewłaściwe. Podstawowe zasady rozwoju dzieci z uszkodzonym wzrokiem Często rodzice lub nauczyciele mają wąpliwości. że nie ma ono innych uwarunkowań biologicznych. że dziecko z uszkodzonym wzrokiem mając jeden rok powinno zacząć . 2. które mają charakter dziedziczny i wrodzony. że rodzi się ono z takimi samymi zadatkami organicznymi. Niestety jest faktem.kory mózgowej. że uszkodzenie wzroku stanowi utrudnienie ich pełnej realizacji (Majewski. Przeciętne dziecko z uszkodzonym wzrokiem może osiągnąć normalny rozwój psychiczny i społeczny w tym samym czasie. Nieodosobnione są także przypadki zdecydowanie negatywnych przekonań rodziców czy nauczycieli co do możliwości rozwojowych dzieci słabowidzących i niewidomych. dodatkowych niepełnosprawności itp. co pozwala im na pełny udział w zajęciach szkolnych i we wszystkich przejawach życia społecznego. zwłaszcza kory mózgowej. Przekonanie o normalności i dużych możliwościach dzieci z uszkodzonym wzrokiem jest podstawą powodzenia ich edukacji. ale realnych oczekiwań w stosunku do dzieci. że aktualnie wśród dzieci słabowidzących i niewidomych rodzi się coraz więcej dzieci z uszkodzonym ośrodkowym systemem nerwowym. Oznacza to. Dzięki zapewnieniu warunków do rozwoju podstawowych umiejętności potrzebnych w życiu codziennym oraz utrzymywaniu wysokich. niepełnosprawność motoryczną i inne niepełnosprawności. W związku z tym u dzieci z uszkodzonym wzrokiem zachodzi konieczność skompensowania braku lub ograniczenia doświadczenia wzrokowego przez większe wykorzystanie pozostałych zmysłów oraz przez systematyczne i dobrze zorganzowane nauczanie. rozwija się u nich wiara w siebie i swoje możliwości.

Przystosowanie psychiczno-społeczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem Pomimo że mają one duże możliwości rozwojowe. co jest niezbędne w ich życiu. jak to ma miejsce u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. tak samo jak wśród dzieci normalnie widzących. Mylne jest więc przekonanie. w drugim roku życia . działań i zachowań innych ludzi. Wśród dzieci z uszkodzonym wzrokiem istnieją indywidualne różnice. 1994). Rozumie się przez nie przede wszystkim dostosowanie procesu dydaktycznego do specjalnych potrzeb dziecka słabowidzącego lub niewidomego oraz zapewnienie pewnych dodatkowych zajęć wynikających z faktu uszkodzenia wzroku.że wszystkie dzieci słabowidzące lub niewidome są takie same. Z tego powodu dzieci z uszkodzonym wzrokiem od najmłodszych lat muszą być systematycznie i dokładnie uczone wszystkiego. Te indywidualne właściwości dzieci trzeba uwzględniać przy wytwarzaniu sobie obrazu konkretnego dziecka z uszkodzonym wzrokiem i stosownie do nich stwarzać jemu odpowiednie warunki rozwojowe. podobnie około 7 roku życia mowa dziecka powinna być normalnie ukształtowana itp. 3. charaktryzujące się szybszym lub wolnieszym tempem uczenia się i działania itp.chodzić. nauki pisma wypukłego (brajla) lub nauki orientacji i poruszania się przy pomocy laski (Schroeder. albowiem nie nauczą się tego w sposób spontaniczny i automatyczny. to jednak . Przy zapewnieniu korzystnych warunków rozwojowych w pierwszych latach życia dziecko z uszkodzonym wzrokiem może więc osiągnąć gotowość do podjęcia nauki szkolnej mając 7 lat. bardziej lub mniej zdolne. bardziej lub mniej aktywne. Jak już zaznaczono . Dzieci słabowidzące i niewidome mają ograniczone lub nie mają możliwości uczenia się w drodze spontanicznej i automatycznej obserwacji rzeczywistości. Stąd ich doświaczenie wzrokowe jest nieraz bardzo ograniczone lub nie ma go w ogóle. ćwiczeń usprawnijących widzenie. Nie należy zbyt łatwo zwalniać się z tego obowiązku i pewne opóźnienia tłumaczyć niepełnosprawnością dziecka.zacząć opanowywać podstawowe czynności samoobsługowe i opanować je stosunkowo dobrze do 7 roku życia. Są więc wśród nich dzieci o różnym tempie i rytmie rozwoju fizycznego i psychicznego. Świadomość i przestrzeganie wymienionych zasad przez rodziców i nauczycieli jest warunkiem osiągnięcia przez dziecko z uszkodzonym wzrokiem możliwie najwyższego poziomu rozwoju oraz w konsekwencji jego funcjonowania w domu i w szkole na równi z dziećmi widzącymi. 4. posiadające różne specjalne uzdolnienia.2. że uszkodzenie wzroku tworzy określony typ dziecka . o różnych temperamentach (szybkości i trwałości jego reakcji) i wrażliwości emocjonalnej. Dalej sam proces nauki szkolnej może przebiegać normalnie. 3. jeżeli zapewni się jemu korzystne warunki edukacyjne. Podobnie w okresie szkolnym dziecko z uszkodzonym wzrokiem może rozwijać się i kształtować swoją osobowość bez specjalnych opóźnień i zaburzeń. W związku z tym dziecko z uszkodzonym wzrokiem trzeba zacząć uczyć różnych potrzebnych jemu umiejętności w tym samym okresie rozwojowym jak gdyby było ono o pełnosprawnym wzroku. np. jeżeli stworzy się jemu odpowiednie ku temu warunki. które są biologicznie uwarunkowane.uszkodzenie wzroku może jednak stanowić poważną barierę w realizacji możliwości i osiąnięciu pełnego rozwoju.

prawidłowy rozwój sfery emocjonalnej. w innych sytuacjach mają pewne trudności. a jeszcze częściej z braku właściwej pracy wychowawczej ze strony rodziców we wczesnym okresie życia. W swoim życiu spotykają się one z wieloma trudnościami. wówczas będzie swoje możliwości oceniać nisko i będzie miało poczucie mniejszej wartości lub nawet trwałe poczucie niższości w stosunku do swoich kolegów. deprywacjami i uzależnieniami od innych. Jednym z bardzo ważnych problemów związanych z rozwojem osobowości dziecka słabowidzącego i niewidomego jest ukształtowanie prawidłowego obrazu samego siebie. Prawidłowy rozwój w tym zakresie ma bardzo często decydujący wpływ na jakość i powodzenie w życiu dzieci z uszkodzonym wzrokiem. lecz raczej z postaw środowiska. Czasami bowiem potrafią normalnie funkcjonować na równi z dziećmi o pełnosprawnym wzroku. W pierwszym przypadku dziecko będzie uważać swoją niepełnosprawność za cechę bardzo negatywną i dominującą oraz będzie z nią wiązać wszystkie swoje niepowodzenia i porażki. ale także z pewnymi . Dziecko słabowidzące musi zaakceptować siebie takim jakim faktycznie jest. że jego niepełnosprawność jest czymś bardzo negatywnym. a więc ze swoimi wszystkimi pozytywnymi cechami. Dzieci słabowidzące mają wiele problemów w tym względzie. w którym żyją i przebywają . tzn. a poźniej ze strony nauczycieli i wychowawców w szkole. Obejmuje ona takie sprawy jak ukształtowanie pozytywnego obrazu samego siebie i właściwej oceny swoich możliwości. W związku z tym u dzieci tych trzeba rozwinąć pewne cechy osobowości. Proces rozwoju tych cech jest określany jako przystosowanie psychiczne i społeczne. które należy często podkreślać w czasie pracy z nim. Niestety często obserwujemy u dzieci z uszkodzonym wzrokiem pewne opóźnienia czy nawet nieprawidłowości w rozwoju cech osobowości. rozwój gotowości do kontaktów społecznych. a więc innego niż inne dzieci. W zależności od ukształtowanego obrazu samego siebie. Jeśli będzie uważać.dzieci z uszkodzonym wzrokiem znajdują się w trochę innej sytuacji niż dzieci normalnie widzące. U innych dzieci może ukształtować się obraz nierealny. a więc negatywny lub nierealny obraz samego siebie. a więc w zależności jak dziecko wyobraża sobie siebie i co myśli o sobie. na którą bardzo często zwraca się mniej uwagi. biorąc pod uwagę ich wiek. które pozwoliłyby im na optymalne funcjonowanie i zachowanie się w sytuacjach życia codziennego i społecznego. będzie kształtować się jego samoocena czyli ocena swoich możliwości. Stanowią one bowiem grupę pośrednią między dziećmi niewidomymi a normalnie widzącymi. które powinny wypełniać. które pozwoliłyby im na normalne funcjonowanie i zachowanie się w różnych sytuacjach życiowych oraz na wypełnianie przez nie ról. nie uwzględniający pewnych trudności i ograniczeń wynikających ze słabowzroczności. Jest to sfera ważna dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem. ukształtowanie form zachowania się w różnych sytuacjach społecznych itp. W związku z tym u wielu dzieci słabowidzących może ukształtować nieprawidłowy. Jeżeli z drugiej strony nie będzie realnie oceniać swoich trudności i ograniczeń. niż na rozwój fizyczny i umysłowy. jako dziecka niepełnosprawnego. ograniczeniami. ograniczenia lub w ogóle czegoś zrobić nie potrafią. wówczas może przeceniać swoje możliwości i podejmować zadania trudne do zrealizowania i w konsekwencji kończące się porażką. W związku z tym nie wiedzą za kogo siebie uważać. Wynikają one nie z powodu wzrokowej niepełnosprawności tych dzieci.

że są inne i wielu rzeczy nie potrafią zrobić lub tak dobrze zrobić. sytuacje społeczne . z którymi nie zawsze potrafią sobie poradzić. w których poniosły niepowodzenie lub narażone były na przykre emocje. nie potrafią lub nie mogą czegoś zrobić lub dokądś pójść itp. Dlatego u dzieci z uszkodzonym wzrokiem możemy spotkać często przewagę obniżonego nastroju. często narażone są na izolację i inne niewłaściwe zachowania ze strony kolegów z uwagi na to. które mogą zakończyć się dla niego niepomyślnie lub wręcz porażką. a rzadziej są zadowolone. że jest się innym i mniej wartościowym może mieć swój pływ na sferę emocjonalną dziecka z uszkodzonym wzrokiem. Nie powinno więc ono ukrywać swojej niepełnosprawności wzrokowej i zachowywać się jak dziecko z pełnosprawnym wzrokiem w sytuacjach.emocjonalnie trudne. w których poprostu źle się czują. do trudności w samodzielnym podejmowaniu decyzji itp. Prowadzić to może łatwo do zaniżenia swojej samooceny i poczucia mniejszej wartości.trudne dla nich do wykonania. Może nawet wytworzyć się pewnego rodzaju postawa lękowa. sytuacje pozbawienia. że są niewidome. przygnębione. podniecone i niespokojne. Z drugiej strony powinno ono być świadome swoich pozytywnych cech i je akcentować w kontaktach społecznych. łatwego zrażania się trudnościami i niepowodzeniami. a więc przewagę emocji negatywnych w ich samopoczuciu. nie zawsze mają możliwość zaspokojenia wszystkich swoich dziecięcych potrzeb w takim samym stopniu i w taki sam sposób jak inne dzieci. charakteryzująca się trwałym lękiem przed . może spowodować utrwalenie się lub pogłębienie poczucia niepewności i zagrożenia. mniej wartościowym itp. To z kolei może prowadzić do braku lub utraty wiary we własne siły i możliwości. w którym dominować będą cechy negatywne. Dzieci z uszkodzonym wzrokiem spotykają się częściej w swoim życiu z sytuacjami trudnymi. Następnie dzieci z poczuciem zmiejszej wartości mogą czuć się mniej pewnie. W domu niejednokrotnie słyszały jak rodzice lub rodzeństwo mówiło o nich w znaczeniu pejoratywnym. Mogą to być sytuacje zadaniowe . W codziennym swoim życiu napotykają one bowiem na wiele trudnych dla siebie zadań i sytuacji. Myślenie i przekonanie. że nie są równymi partnerami dla nich. dezorientacji co mogą a czego nie mogą robić oraz jak to robić. niż ma to miejsce u dzieci normalnie widzących. onieśmielone i zagrożone. w których nie mają możliwości zaspokojenia swoich potrzeb. uśniechnięte itp. które szybko same zorientują się. jak ich widzący rówieśnicy. a więc obrazu. Podobnie przedstawia się sprawa kształtowania obrazu samego siebie u dzieci niewidomych. radosne. Częste przykre doświadczenia z sytuacjami. że bywają one częściej i dłużej zasmucone. Czasami występujący u nich strach czy lęk może mieć swoje realne podstawy. Przejawia się to w tym. U tych dzieci bardzo łatwo wytwarza się negatywny obraz samego siebie oraz poczucie mniejszej wartości i przekonanie. gdyż przekraczają ich możliwości. że są kimś innym.trudnościami i ograniczeniami. Mogą one także charakteryzować się dużą wrażliwością emocjonalną wyrażającą się łatwym wpadaniem w zły nastrój (zmienność nastroju). utraty lub obniżenia motywacji do nauki. Ogólnie mówiąc dzieci słabowidzące i niewidome są bardzo łatwo narażone na wytworzenie sobie negatywnego obrazu samego siebie. Dzieci boją się więc takich sytuacji. Może on zaznaczać się zarówno w ogólnym nastroju jak i reakcjach emocjonalnych dziecka na różne sytuacje.

spożywanie posiłków i samodzielne poruszanie się. a szczególnie sprawa aktywnych kontaktów społecznych dzieci z uszkodzonym wzrokiem. agresją słowną. Z zagadnieniem tym związana jest sprawa aktywności w ogóle. fizyczną lub autoagresją. Mogą one jednak być u nich silniejsze (intensywniejsze) . niewłaściwych postaw rodziców i otoczenia. Szczególnie sprawa ta może dotyczyć pomocy w dochodzeniu do poszczególnych pomieszczeń i obiektów. występuje u nich częściej. Oznacza to. złością. lecz przez czynniki środowiskowe. bądź też w spowolnieniu reakcji nerwowych czyli w bierności i apatii. W związku z tym. Na niektóre sytuacje reagują one zbyt silnie i gwałtownie lub nie reagują w ogóle. Sytuacja w tym zakresie jest bardzo zróżnicowana. Zależy to nie tylko od stopnia uszkodzenia wzroku (słabowzroczność. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem narażone są na wiele sytuacji trudnych. W związku z tym trzeba u dzieci tych kształtować pewną odporność (tolerancję) emocjonalną na sytuacje trudne polegającą na zmniejszeniu wrażliwości na wysiłek intelektualny. Chodzi tutaj przede wszystkim o opanowanie umiejętności wykonywania czynności dnia codziennego jak samodzielne ubieranie i rozbieranie. U jednych dzieci rozwiną się reakcje wzbudzania u otoczenia politowania (płacz). Dzieci z silnymi objawami nerwicowymi wymagają często konsultacji psychologa lub lekarza. Oznaczać będzie to łatwość ulegania wpływom innych osób i łatwość przyjmowania ich decyzji za swoje. Brak lub niedosteczny rozwój samodzielności u dzieci z uszkodzonym wzrokiem będzie powodował ich uzależnienie i podporządkowanie się innym osobom. niż u dzieci o normalnym wzroku. Przejawia się ona bądź to w nadpobudliwości. lecz przede wszystkim od pracy wychowawaczej w okresie przedszkolnym. że . zabiegi toaletowe. Dzieci nerwowe charakteryzują się nieproporcjonalnością reakcji w stosunku do bodźca. Innym bardzo ważnym zagadnieniem występującym u dzieci z uszkodzonym wzrokiem jest sprawa maksymalnego usamodzielnia w funkcjonowaniu w sytuacjach życia codziennego i uniezależnienia się od innych osób. a w których przewidują możliwość niepowodzenia. całkowita ślepota). Reakcje dzieci z uszkodzonym wzrokiem na sytuacje trudne są podobne do reakcji dzieci normalnie widzących. Inne dzieci mogą reagować na nie niecierpliwością.podejmowaniem działań wymagających trochę wysiłku i wytrwałości. świadomość konieczności pokonania wewnętrznych oporów i zahamowań (nieśmiałości i lęku) oraz nie stosowania mechanizmów obronnych z błahych powodów. U wielu dzieci można spotkać się ze zmniejszoną lub zahamowaną aktywnością w tym względzie. Dzieci takie są mniej aktywne lub nawet bierne i podejmują mało lub nie podejmują samodzielnie w ogóle żadnych działań bez specjalnej zachęty. W pierwszej kolejności przyczyną mniejszej aktywności dzieci z uszkodzonym wzrokiem jest brak stymulacji wzrokowej. a więc na skutek braku dobrych warunków wychowawczych. W większości przypadków nerwice u dzieci z uszkodzonym wzrokiem wywoływane są nie przez samą niepełnosprawność. W każdym razie niektóre dzieci w wieku szkolnym będą wymagały pomocy w tym zakresie. nerwowość czyli funkcjonalne zaburzenia układu nerwowego. a zwłaszcza dalszej pracy nad rozwojem tych umiejętności. występować częściej i przyjąć formę mechanizmów obronnych. unikania i wycofywania się z sytuacji dla nich trudnych.

akceptowane. Może to wynikać z jednej strony z tego. a które . Trzeba także zaznaczyć. Czasami u podstaw bierności i braku inicjatywy w kontaktach społecznych leży duża nieśmiałość tych dzieci i brak zaufania do innych dzieci i osób. a z drugiej strony z tego. . Jak najszybsze nauczenie dziecka tych wszystkich umiejętności. ale nie muszą. głębszy i częstszy. a jeśli już zaistnieją należy starać się je skorygować. zrozumienia i gotowości niesienia pomocy. jako kolega itp. Mogą one przyczynić się do nieprawidłowego ukształtowania osobowości. a które zapewnią jemu możliwie jak największą samodzielność w codziennych sytuacjach życiowych. a później w szkole. w których dziecko z uszkodzonym wzrokiem czułoby się pewne. jakie mogą wystąpić dla prawidłowego kształtowania osobowości dziecka z uszkodzonym wzrokiem. Dzieci o prawidłowo rozwijających się cechach osobowości będą łatwiej przystosowywać się do wymagań szkoły. dłubanie palcem w oku. a także wypełniania swoich ról w domu jako córka czy syn lub w szkole jako uczeń. że dzieci te nie mają często wzorów zachowań w różnych sytuacjach społecznych i nie wiedzą po prostu jak funkcjonować w grupie lub zachowywać się w kontaktach z innymi osobami. Nie można również pominąć faktu. łatwiej będą opanowywać techniki pracy szkolnej i sprawiać mniej kłopotów wychowawczych. Wręcz przeciwnie mogą u nich rozwinąć się pewne niewłaściwe formy zachowania się. Ogólnie jednak trzeba powiedzieć.dzieci z uszkodzonym wzrokiem są w mniejszym stopniu lub w ogóle pobudzane do działania różnymi bodźcami płynącymi ze środowiska zewnętrznego. U tych ostatnich mogą one mieć charakter rozleglejszy. ośmielone i bezpieczne. Należą do nich takie zachowania jak kiwanie się siedząc na krześle. że były one izolowane od takich sytuacji przez swoje środowisko rodzinne lub szkolne. Stąd nie miały one możliwości spontanicznego nauczenia się funkcjonowania i zachowywania się w różnych sytuacjach społecznych.określane są jako blindyzmy. Wskazano tutaj na pewne zagrożenia. jakie dziecko miało w pierwszych latach życia w domu i ewentualnie przedszkolu. o których była mowa. a więc samodzielne poruszanie się. że omówione zjawiska mogą kształtować się w sposób zróżnicowany u dzieci słabowidzących i niewidomych. kręcenie się w kółko itp. które będą razić ich kolegów i otoczenie.jak już uprzednio zaznaczono . Prawidłowemu rozwojowi osobowości dzieci z uszkodzonym wzrokiem sprzyja: 1. Stwarzanie w domu i szkole sytuacji i atmosfery życzliwości. Innym czynnikiem hamującym aktywność i społeczne kontakty dzieci z uszkodzonym wzrokiem jest wstydzenie się swojej niepełnosprawności. 2. Kształtowanie od najmłodszych lat osobowości dziecka z uszkodzonym wzrokiem jest tak samo ważne jak kształtownie jego sprawności fizycznych i intelektualnych. że mają one ograniczone lub nawet są całkowicie pozbawione możliwości obserwacji różnych sytuacji społecznych i zachowań innych ludzi. Zjawisko takie ma zresztą czasami miejsce także u dzieci pełnosprawnych. które ze względu na wiek powinno opanować. kochane. Zależy to w znacznej mierze od warunków rozwojowych. Należy więc wszelkimi możliwymi sposobami zapobiegać rozwojowi niepożądanych cech. że problemy związane z prawidłowym ukształtowaniem cech osobowości oraz form funkcjonowania i zachowania się w sytuacjach społecznych mogą mieć swój negatywny wpływ na naukę szkolną.

którzy uważają. Wśród umiarkowanych zwolenników integracj są także tacy. W tym zakresie konieczna jest współpraca ze środowiskiem rodzinnym. w których może w pełni lub chociaż częściowo uczestniczyć (Willoughby. 3. może na taką pomoc zawsze liczyć. że tak i domagają się stworzenia każdemu dziecku z uszkodzonym wzrokiem odpowiednich warunków w szkole ogólnodostępnej dla zaspokojenia jego specjalnych potrzeb edukacyjnych. wzrokiem a system integracyjny 4. Inni są bardziej umiarkowani i uważają. Byłby to okres przygotowania dziecka z uszkodzonym wzrokiem do pracy w normalnym środowisku szkolnym. Trzeba dziecku stwarzać wiele okazji do samodzielnego wykonania różnych zadań i wykazania swoich możliwości. 4. mający na celu wyrównananie pewnych braków i opóźnień rozwojowych. Trzeba dziecko także zachęcać do samodzielnego nawiązywania bezpośrednich kontaktów z kolegami i włączania się do różnych zabaw i imprez.wykonywanie podstawowych czynności samoobsługowych. a mianowicie w specjalnych szkołach dla dzieci niewidomych lub dla dzieci słabowidzących. Zwolennicy integracji podkreślają. 1981). aby nie lękało się o nią prosić. że dzieci słabowidzące i . Nie należy nigdy dziecka izolować od zajęć i imprez. opanowanie podstawowych umiejętności oraz technik pracy szkolnej. Dziecko musi być przekonane. które spełniają określone warunki. Powstaje jednak następne pytanie. technik pracy szkolnej itp. Zwracanie uwagi na wypracowanie u dziecka form zachowania się w różnych sytuacjach społecznych i umiejętności wypełniania swoich ról. wychowawcy klasowego lub kolegów. Dzisiaj prawie wszyscy specjaliści od pedagogiki dzieci słabowidzących i niewidomych. czyli tyflopedagogiki zgadzają się. 4. a później przejść do szkoły ogólnodostępnej. DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM A SYSTEM INTEGRACYJNY Były czasy. Nauczenie dziecka zwracania się o pomoc w sytuacjach trudnych i uzasadnionych oraz zapewnianie jemu takiej pomocy bez okazywania łaski. Jak już zanaczono . że kiedy się zwróci do nauczyciela. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem miały tylko jedną możliwość pobierania nauki. Dzieci z uszk. To zapewni jemu świadomość swojej wartości. że dotyczy to tylko tych dzieci. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem powinny rozpocząć naukę w szkole specjalnej. Dotyczyło to zwykle dzieci słabowidzących ze stosunkowo niewielkim uszkodzeniem wzroku. W przypadku wystąpienia większych trudności w funkcjonowaniu i zachowaniu się dziecka z uszkodzonym wzrokiem trzeba szukać pomocy u pedagoga szkolnego lub psychologa z poradni psychologiczno-pedagogicznej. czy dotyczy to wszystkich dzieci z uszkodzonym wzrokiem. w tym także dzieci z uszkodzonym wzrokiem.Do wyjątków należały przypadki umieszczenia dziecka w szkole ogólnodostępnej. Takie umiejętności zapewnią jemu uniezależnienie się i uwolnią je od czekania na łaskę innych osób. że dzieci te mogą korzystać z normalnego środowiska szkolnego i uczyć się razem z dziećmi widzącymi. Skrajni zwolennicy integracji odpowiadają. aby mogło ono swobodnie funkcjonować w takich sytuacjach.w latach 60-tych w Stanach Zjednoczonych i w niektórych krajach europejskich powstał wielki ruch na rzecz szkolnej integracji dzieci niepełnosprawnych.

uwzględniający ich specjalne potrzeby i dostosowany do ich możliwości. Dotyczy to także systemu powszechnej edukacji. zapewniające naukę dzieciom w systemie segrgacyjnym. Dysponują one także specjalnymi pomocami dydaktycznymi dla dzieci słabowidzących czy niewidomych oraz bardzo często biblioteką książek brajlowskich na miejscu. takie dłuższe rozstanie może być bardzo przykrym przeżyciem. jaki mają dzieci widzące.600. co pozwala zapewnić nauczanie tych dzieci na takim samym poziomie. Według danych Polskiego Związku Niewidomych do podstawowych szkół specjalnych uczęszcza około 880 dzieci z uszkodzonym wzrokiem. Zwracają oni także uwagę na fakt.1. Zgodnie z zarządzeniem nr 29 Ministra Edukacji z 1993 r. Mają one tam ściśle określony program nauczania. Oznacza to. U nas w Polsce istnieją aktualnie liczne ośrodki szkolno-wychowawcze dla dzieci słabowidzących oraz dla dzieci niewidomych (Patrz: Rozdz. Od strony dziecka należą do nich: . również tych z niepełnosprawnościami. że w systemie integracyjnym uczy się prawie 2-krotnie więcej dzieci niż w szkolnictwie specjalnym na poziomie podstawowym.9. Dla dzieci. że umieszczając dziecko w szkole ogólnodostępnej unika się narażania go na wiele stresów związanych z koniecznością opuszczenia w bardzo młodym wieku swojej rodziny i zamieszkania w internacie. (Dz.niewidome są częścią społeczeństwa i powinny korzystać z wszystkich systemów. który powinien być dostępny dla wszystkich dzieci i przystosowany do zaspokajania potrzeb różnych dzieci. 2. Wróćmy teraz do pytania: czy wszystkie dzieci z uszkodzonym wzrokiem powinny uczęszczać do szkól ogólnodostępnych. 3. co ma niewątpliwie wpływ na prawidłową realizację programu ich nauczania i wychowania. a więc specjalne szkoły sprzyjają izolacji od normalnego środowiska społecznego i nie stwarzają dostatecznych warunków do przystosowania się dzieci słabowidzących i niewidomych do życia wśród ludzi widzących. 4. które spełniają określone warunki. Przede wszystkim do szkół ogólnodostępnych powinny pójść dzieci.powstają w naszym kraju szkóły integracyjne. że: 1. które może mieć wpływ na kształtowanie się jego osobowości a także na wyniki w nauce. Szkoły te dysponują na ogół wykwalifikowanym personelem. że system segregacyjny. natomiast do podstawowych szkół ogólnodostępnych . u których występuje silna więź emocjonalna z rodziną. W wielu szkołach ogólnodostępnych powstały tylko oddziały integracyjne. Twierdzą oni. czyli w niektórych klasach uczą się dzieci niepełnosprawne.Urz. Zwolennicy systemu segregacyjnego podkreślają natomiast takie korzyści dla dzieci uczęszczających do specjalnych szkół dla dzieci słabowidzących lub dla dzieci niewidomych jak to. w których wszystkie oddziały są integracyjne i mają od 3-5 uczniów niepełnosprawnch. Istnieją więc u nas podstawy prawne do przyjmowania dzieci z uszkodzonym wzrokiem do zwykłych szkół i do nauki razem z dziećmi normalnie widzącymi. nr 9 MEN) . znającym metodykę nauczania dzieci z uszkodzonym wzrokiem oraz potrafiącym stosunkowo łatwo adaptować program do indywidualnych potrzeb konkretnego dziecka. Wykaz adresów). Jest tam wielu uczniów z tymi samymi lub bardzo podobnymi potrzebami i możliwościami w jednym miejscu. które dla tego społeczeństwa zostały stworzone.ponad 1.

Jak już uprzednio zaznaczono . Jest więc rzeczą zrozumiałą. Dlatego należy stworzyć im taką szansę. musi nauczyć się dobrze czytać i pisać. Czytanie i pisanie dzieci z uszkodzonym wzrokiem Jednym z istotnych problemów dzieci z uszkodzonym wzrokiem w wieku szkolnym jest sprawa sposobu opanowania umiejętności czytania i pisania. 5. zachowały możliwość wzrokowego opanowania umiejętności czytania i pisania. 5. a więc także z uszkodzonym wzrokiem. dobre przystosowanie psychiczno-społeczne stosownie do wieku oraz samodzielność w wykonywaniu podstawowych umiejętności samoobsługowych. Czytanie i pisanie dzieci słabowidzących . Jak twierdzi Verduin (1993) .dziecko widzące uczy się w 70% do 80% drogą wzrokową. Problemy dzieci z uszkodzonym wzrokiemw uczeniu się 5. pomimo znacznego uszkodzenia wzroku. jest możliwość wzrokowego lub konieczność dotykowego opanowania tych umiejętności. wówczas zawsze istnieje możliwość przeniesienia dziecka do szkoły specjalnej. to jednak ostateczna decyzja zawsze należy do rodziców. z punktu widzenia nauki szkolnej. Zarówno w systemie integracyjnym jak też specjalnym edukacja dziecka może zakończyć się powodzeniem lub niepowodzeniem. gdyż tekst drukowany i pisany jest źródłem wielu informacji i wiadomości.1. Jeśli fakt taki ma rzeczywiście miejsce. a także odrabiając lekcje w domu. z uwagi na całkowitą ślepotę lub głębokie uszkodzenie wzroku. Decydując się na umieszczenie swojego dziecka w systemie integracyjnym powinni mieć świadomość. które. O sprawach tych orzekają poradnie psychologiczno-pedagogiczne. które kierują dziecko do systemu integracyjnego czy specjalnego.normalny rozwój umysłowy.13. Jak wykazały badania Palak (1994) . 5. ani systemem wypukłym.1. Dzieci słabowidzące to dzieci. natomiast dzieci niewidome. Forma integracyjna wydaje się być korzystniejsza dla bardzo wielu dzieci z uszkodzonym wzrokiem. że równocześnie przyjmują na siebie obowiązek współdziałania ze szkołą. Nie zawsze można dokładnie przewidzieć. z którego korzysta ono na lekcjach wielu przedmiotów. Od strony rodziców lub opieków warunkiem takim jest pełne zaangażowanie się w proces edukacji dziecka i systematyczna współpraca ze szkołą.1. to powinniśmy być świadomi. Każde dziecko. że dziecko słabowidzące i niewidome ma także prawo do porażki w życiu. muszą opanować specjalny dotykowy system czytania i pisania. Wprawdzie poradnie psychologiczno-pedagogiczne orzekają o przydatności dziecka do nauki w systemie integracyjnym. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem mogą mieć wiele trudności w pobieraniu nauki w szkole i w uczeniu się w domu. Dotyczy to zarówno dzieci słabowidzących jak też niewidomych. Nieopanowanie tych umiejętności przez ucznia czyni go analfabetą.głównym kryterium wyodrębnienia tych dwóch grup dzieci. jaka forma kształcenia dziecka z uszkodzonym wzrokiem jest dla niego najkorzystniejsza. które będą mu potrzebne w przyszłym życiu. PROBLEMY W UCZENIU SIĘ DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM Uczenie się dziecka polega na zdobywaniu i przyswajaniu sobie wiadomości i umiejętności z różnych dziedzin. Ich nauczanie miało głównie charakter werbalny.3 % uczniów z uszkodzonym wzrokiem uczęszczających do szkół ogólnodostępnych nie opanowało umiejętności czytania i pisania zwykłym pismem. Jeśli zakończy się ona niepowodzeniem.

Stosowanie szkieł powiększających przez dzieci słabowidzące może też wpływać na jakość spostrzegania liter. Stosowanie powiększonego druku powoduje jednak to. odpowiednich szkieł korekcyjnych lub powiększających. zwłaszcza małych. czyli zrozumienie czytanego tekstu. Jeśli chodzi o dzieci z uszkodzonym widzeniem centralnym. a mianowicie przekształcanie spostrzeganych liter i sylab w odpowiednie zespoły dźwięków.1. to mają one przede wszystkim trudności z ostrym i dokładnym spostrzeganiem liter. co ułatwia szybkie przerzucenie wzroku z końca jednego wiersza na początek następnego. lecz mogą mieć liczne trudności w tym względzie. Widzenie plamką żółtą ma jednak bardzo małe pole i obejmuje zaledwie kilka liter. czyli widzenie plamką żółtą. Trudności dzieci słabowidzących z opanowanniem umiejętności czytania. Spostrzeganie to przebiega w ten sposób. czyli z obniżeniem ostrości wzroku.1. Liczba i długość okresów fiksacji określa stopień opanowania umiejętności czytania. taki jaki jest stosowany w podręcznikach w klasach początkowych. Chcąc dobrze spostrzegać często bardzo małe litery trzeba mieć dobrą ostrość wzroku. Ich obraz może być mniej ostry i mniej wyraźny. że gałki oczne wykonują małe szybkie ruchy. a później z samym czytaniem. aby poszerzyć pole fiksacji i spostrzeć równocześnie więcej liter. dla wielu z tych dzieci zastosowanie odpowiednich szkieł optycznych nie jest rozwiązaniem. w zależności od rodzaju uszkodzenia wzroku. wyrazów) oraz ich rozumieniu. Dzieci takie zdolne są tylko czytać druk powiększony. czyli fiksacje na sekundę. Sprawa ta jednak wymaga indywidualnej oceny i dobrania odpowiedniej dla konkretnego dziecka wielkości druku (Pielecki i Skrzetuska. polega na spostrzeganiu liter i ich zespołów (sylab. gdyż spostrzegają litery tylko plamką żółtą. Jeśli chodzi o drugi element czytania. Mogą one być w pewnym stopniu usunięte przez zastosowanie. W ten sposób dziecko obejmuje jedną fiksacją większą liczbę liter. jest mniejsza oraz okres fiksacji na danym zespole liter jest krótszy. jako proces psychologiczny. W tym przypadku wielkość druku i natężenie światła wzajemnie uzupełniają się. to dziecko czytając zapamiętuje równocześnie grupy wyrazów. Dobra umiejętność czytania zakłada wysoką sprawność wzroku.1. Niestety. co ma wpływ na tempo czytania. że w zależności od oświetlenia najlepsza wielkość druku dla dzieci słabowidzących to wielkość czcionek drukarskich od 18 do 24 punktów (od około 6 do 8 mm). Dzieci rozpoczynające naukę czytania dokonują zwykle więcej fiksacji w każdym wierszu. 5. że dziecko jedną fiksacją obejmuje mniejszą liczbę liter. 1987). Niektóre dzieci będą mogły czytać tylko druk . są różne i zależą od rodzaju uszkodzenia wzroku. np. Trudności w czytaniu dzieci słabowidzących Czytanie. Osoby dobrze czytające wykorzystują natomiast pozamplamkową część siatkówki. zatrzymując się na krótki czas na kilku literach.Dzieci słabowidzące potrafią nauczyć się czytać i pisać przy pomocy wzroku. Ogólnie przyjmuje się. Im liczba fiksacji potrzebna do przeczytania danego wiersza lub zdania. Przy głośnym czytaniu dochodzi jeszcze jeden element. natomiast w miarę opanowywania tej umiejętności uczą się one wykorzystywać także pozaplamkowe części siatkówki (widzenie okołoplamkowe). 1991). Pozaplankowa część siatkówki wykorzystywana jest także do orientacji w całym tekscie. Człowiek potrafiący normalnie czytać wykonuje zwykle 4 takie zatrzymania. tym umiejętność czytania lepsza. tworzące poszczególne zdania i stara się zrozumieć ich sens (Bckman i Inde.

Nartowska (1980) wymienia następujące rodzaje błędów. Nieprawidłowe odczytywanie przedrostków i przyrostków. na początku. biegały biegali itp. w środku czy na końcu. zwłaszcza długiego (składającego się z wielu liter) oraz czytanie ze zrozumieniem całego tekstu. Pielecki i Skrzetuska (1991) zwracają natomiast uwagę na takie błędy w czytaniu dzieci słabowidżacych jak: . np. m . Inne problemy mają dzieci słabowidzące z uszkodzeniem widzenia obwodowego.chłopców. kot .wytłuszczony (pogrubione linie) i o dobrym kontraście barwym między barwą druku a barwą papieru. Polegają one na trudnościach w zatrzymaniu gałek ocznych na grupie liter i dokonaniu następnych kolejnych fiksacji dla dokładnego spostrzeżenia całego wyrazu. Te dzieci z kolei mogą nie spostrzegać niektórych liter w wyrazie. chłopcom . dzieci z widzeniem lunetowym. np. 4. a zwłaszcza w przesuwaniu gałek ocznych z końca jednego wiersza do początku następnego. jakie popełniają dzieci z deficytami wzrokowymi. Dla niektórych dzieci efekt ten uzyska się przy czytaniu przez żółtą folię. Dla przeczytania więc dłuższego wyrazu lub całego zdania potrzebują one większej ilości fiksacji. np. Jak już zaznaczono . Mylenie liter o podobnych kształtach. a zwłaszcza niebłyszczący i nie przebijający druku na drugą stronę. ma . Problem czytania w formie ostrej u większości dzieci słabowidzących zaczyna powstawać w wyższych klasach. Dla dzieci z wysoką krótkowzrocznością. Szczególne trudności mają dzieci.wśród dzieci z uszkodzeniem widzenia obwodowego są również dzieci z rozsianymi mroczkami czyli wysepkowymi ubytkami pola widzenia. Mają one bardzo niewielkie pole widzenia i w związku z tym nie mogą wykorzystywać w trakcie fiksacji pozaplamkowej części siatkówki.las. Poprawę kontrastu może powodować podłożenie arkusza czarnego papieru pod przebijającą stronnicę druku lub stosowanie specjalnych kolorowych folii. 2. np. jak np.d.podjazd.do itp. l .t. Mylenie wyrazów o podobnej strukturze. czyli widzenia okołoplamkowego.na itp. Przestawianie liter w wyrazie. zwłaszcza dzieci z obniżoną ostrością wzroku: 1. Ola Ala. Dlatego większe odstępy pomiędzy wierszami na danej stronie ułatwiają im wykonanie tego zadania. a dla innych przez zieloną lub różową. przyjazd .n. gdy podręczniki i obowiązkowa lektura pisana jest drukiem o mniejszych czcionkach. 3. u których w większości przypadków ostrość wzroku zachowana jest na normalnym czy prawie normalnym poziomie.przejazd. odjazd . np. Mogą one mieć też trudności w orientacji w całości czytanego tekstu (rozłożeniu tekstu na stronie). u których ograniczenie to jest znacznego stopnia. rozwiązaniem ich trudności z czytaniem może być odpowiednie przybliżenie tekstu do oczu na odległość zaledwie kilku centymetrów i ustawienie go pod odpowiednim kątem. czyli z ograniczonym polem widzenia. od .kto. p g itp. b . Wśród dzieci z uszkodzonym widzeniem stereoskopowym (obuocznym) szczególne trudnośći mają dzieci z oczopląsem. Utrudnia to niewątpliwie poprawne odczytanie całego wyrazu. Dobry kontrast daje zwykle papier o dobrej jakości. lis . Widzą więc one równocześnie tylko niewielką ilość liter. e -ę.

Najważniejsza sprawa to nauczenie go czytania ze zrozumieniem. Pozwoli to jemu na korzystanie z tekstów drukowanych i pisanych. pisaków lub flamastrów. znaków interpunkcyjnych itp. przerw między literami. Trudności w pisaniu dzieci słabowidzących Drugą ważną dla każdego ucznia umiejętnością jest pisanie. to trudności te wynikają z ograniczonych możliwości spostrzegania kształtów liter oraz wytworzenia sobie wyraźnych i dokładnych wyobrażeń znaków graficznych. czyli kaligrafię. powtarzanie sylab itp). pomimo że proces ten będzie przebiegać wolniej. Zwykle uczniowie słabowidzący muszą pisać większe litery. że uczniowie słabowidzący mają trudności z opanowaniem techniki pisania. mylenie lub opuszczanie liter oraz błędów ortograficznych (Pielecki i Skrzetuska. 1991). 2. a mianowicie odbieranie tych znaków drogą słuchową. kreślone pogrubionymi liniami. Ma to niewątpliwy wpływ na poziom graficzny pisma.1. nie zachowują odpowiedniej wielkości liter. W konsekwencji tego dzieci takie mają trudności z dokładnym.2.). 5.1. z których musi korzystać w czasie nauki szkolnej. Dzieci takie po prostu piszą "brzydko". wyrazów. Jeśli chodzi o pierwszą sprawę. czyli kreślą niekształtne litery. Ogólnie mówiąc . sylabizowanie. 3. Na skutek tego dzieci słabowidzące mogą popełniać wiele błędów w pisaniu .1. Dokonują one częściej tzw. ruchów wstecznych. czyli wracają wzrokiem do już przeczytanej grupy liter lub wyrazów. a zwłaszcza z pisaniem kształtów liter. wyrazami itp. używając do tego celu odpowiednich długopisów. połączeń .dzieci słabowidzące czytają zwykle wolniej. gdyż wymagają więcej czasu na spostrzeżenie całego wyrazu i zdania. Jest to bardzo złożona czynność polegająca na kreśleniu znaków graficznych (liter. Im dziecko lepiej opanuje stronę techniczną czytania. Brak rozumienia tekstu jako całości i wyodrębniania jego składowych elementów. w oparciu o posiadane wyobrażenia (obrazy) tych znaków. albo nawet słuchowo-wzrokowo-ruchową. Dziecko słabowidzące wymaga więc większej uwagi i starań ze strony nauczyciela dla opanowania umiejętności sprawnego czytania i zrozumienia występujących u niego trudności. niż u dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. Palak (1994) pisze. Ma to niewątpliwy wpływ na ich przekształcanie w czynność pisania oraz wzrokową kontrolę poprawności jej przebiegu (Sękowska. płynnym i skoordynowanym wykonywaniem ruchów rąk występujących przy pisaniu. Zaburzenie koordynacji wzrokowo-ruchowej może mieć również wpływ na rozwój motoryki rąk (dłoni i palców) u niektórych dzieci słabowidzących. Występujące trudności w czytaniu ze zrozumieniem mogą spowodować w przyszłości całkowity brak zainteresowania dziecka czytaniem książek dla przyjemności i pożytecznego spędzania czasu wolnego. nieprawidłowa synteza czytanych elementów itp). Nieprawidłowa technika czytania (głoskowanie. Przy pisaniu "pod dyktando" dochodzi jeszcze jeden element. Dzieci słabowidzące mogą mieć określone trudności z opanowaniem zwykłego pisma z uwagi na obniżoną sprawność spostrzegania wzrokowego oraz zakłóconą koordynację wzrokowo-ruchową. cyfr. tym dokonuje mniej ruchów wstecznych dla poprawnego przeczytania tekstu ze zrozumieniem. Ponadto zbytnia koncentracja na spostrzeganiu kształtu poszczególnych liter i ich odróżnianiu utrudnia często rozumienie czytanego tekstu.przestawianie. Duża ilość popełnianych błędów ( zamiana liter. Umiejętność pisania zakłada więc koordynację wzrokowo-ruchową. 1981).

Dla pokonania wymienionych trudności dzieci słabowidzące rozpoczynające naukę pisania powinny używać zeszytów w 3 linie o powiększonej liniaturze. 5. liniałem optycznym. wysokości pisma oraz utrzymaniem linii. drukowanej na czarno i z wyrażnie grubszym zaznaczeniem drugiej i trzeciej linii z odległością 6 mm.3. Linie w takim zeszycie powinny być oddalone o 16 mm od siebie. folią optyczną składającą się z prążków pryzmatów powodujących. albo tzw. a więc używanych do oglądania przedmiotów z odległości 35-40 cm. Pomoce techniczne ułatwiające dzieciom słabowidzącym czytanie i pisanie Istnieje cały szereg pomocy optycznych. Są jednak już szkoły. Powiększalniki telewizyjne lub czytniki telewizyjne są to urządzenia pozwalające na odczytywanie tekstów czarnodrukowych o dowolnej wielkości czcionki i grafiki w formie powiększonej. aby mogły łatwo odczytać własne pismo (Kryńska-Borowska i Sobocińska. Jak dotychczas jest to sprzęt stosunkowo drogi i nie w każdych warunkach dostępny. 1996). a więc wydłuża tylko litery.międzyliterowych. nie zachowując odpowiednich maginesów i odległości. Nauka pisania. jakie mogą wystąpić u uczniów słabowidzących. które mogą być z dużym pożytkiem wykorzystane w nauce ucznia słabowidzącego. Obok szkieł optycznych (okularów) przepisanych przez lekarza dziecko słabowidzące może posługiwać się przy czytaniu tzw. rysunków. Dzieci słabowidzące. 1992). lecz ich nie poszerza (Niemczuk-Kozłowska. 1994). Dlatego lupy takie muszą być dla ucznia indywidualnie dobrane przez lekarza lub instruktora usprawnienia widzenia. mogą mieć także trudności z rozplanowaniem i rozmieszczeniem tekstu.1. Chodzi tutaj przede wszystkim o powiększalniki telewizyjne. komputery i kserokopiarki. Liniał powiększa tylko w osi pionowej. między liniami oraz ołówków miękko piszących i dających wyraźny obraz liter i dobrze kontrastujących z barwą papieru. np. wymaga także ze strony nauczyciela wiele uwagi i starań oraz zrozumienia trudności. W późniejszych klasach można używać zeszytów z jedną linią wyraźnie na czarno pogrubioną. lecz z drugiej strony czynią go mniej wyrażnym. a także w wielu rodzinach istnieją komputery. zadań matematycznych na kartce zeszytu. Wyprodukowano szereg urządzeń. Duże możliwości i ułatwienia w czytaniu i pisaniu osób słabowidzących w ogóle stworzyła w ostanich latach nowoczesna elekronika. lub odległości dogodnej dla ucznia. Dzieci powinny używać wyrażnie piszących i kontrastujących z barwą papieru długopisów. Tekst "czytany" przez odpowiednią kamerę ukazuje się w formie powiększonej . który powiększa jednocześnie całe linijki tekstu. To samo dotyczy zeszytów w kratkę.1. że druk widziany jest jako większy lecz z drugiej strony trochę rozmazany. Oprócz tego uczniowie słabowidzący mogą przy czytaniu korzystać z całego szeregu pomocy optycznych do bliży. które ułatwiają korzystanie z normalnych tekstów drukowanych i grafiki drogą wzrokową osobom posiadającym nawet stosunkowo niewielkie resztki wzroku (Jakubowski. pisaków lub flamastrów. zwłaszcza z ograniczonym polem widzenia. podobnie jak czytania. które posiadają komputery i kserokopiarki. które mogą dzieciom słabowidzącym umożliwić lub znacznie ułatwić czytanie i pisanie zwykłym pismem. Są to różnego rodzaju lupy o różnej sile powiększającej tekst.

znaki do oznaczenia cyfr i dużych liter.4 2 . ustawić wielkość czcionki i ostrość obrazu dostosowując je do swoich możliwości wzrokowych.6 (Tu tablica z polskim brajlem) Brajl obejmuje litery alfabetu. wykresy itp.. . Doświadczenie uczy. które może być bardzo przydatne dla uczniów słabowidzących. Dzięki zastosowaniu dodatkowo programu lub karty elekronicznej powiększającej znaki na ekranie.5 mm i ułożonych w dwóch pionowych rzędach po 3 (jak szóstka na kostce do gry w "Chinczyka"). Dotyczy to także dzieci słabowidzących.1996). Drugim urządzeniem. czyli 6 punktów oddalonych od siebie o 2. pozwalającej na kopiowanie tekstów i form graficznych w dowolnym powiększeniu. znaki interpunkcyjne.1. Stąd nazywa się on popularnie brajlem. Aby komputer stał się pożytecznym narzędziem. Następnie należy wspomnieć o kserokopiarce. a także dostosowującej ich barwę i kontrasty.krotne powiększenie oraz na uzyskanie tekstu na czarno-białym ekranie w różnych kolorach jak żółty. jest właśnie komputer. uczeń słabowidzący musi przejść odpowiednie przeszkolenie. System taki stworzył Francuz Ludwik Braille w 1825 r. w formie dostosowanej dla potrzeb uczniów słabowidzących. . z których każdy mieści się w obrębie tzw. W miarę możliwości te nowoczesne urządzenia powinny być stopniowo wykorzystywane w procesie nauczania tych uczniów.1994). Czytanie i pisanie dzieci niewidomych 5.. . 5. jeśli w szkole lub poza szkołą istnieją możliwości nauczenia się posługiwania komputerem. (W tym rozdziale zdjęcie: Dziecko słabowidzące czytające tekst czarnodrukowy przy pomocy lupy). . Każdy punkt w zależności od położenia ma swój numer.1. . dzieci słabowidzące mogą stosunkowo łatwo pisać i czytać tekst w formie dostosowanej do ich możliwości wzrokowych (KwapiszKuczyńska. że już stosunkowo małe dzieci potrafią opanować umiejętność korzystania z komputera. uczeń słabowidzący powiniem z nich koniecznie skorzystać. Powiększalniki telewizyjne produkuje się także u nas w Polsce. Przy ich pomocy można stosunkowo łatwo przygotować odpowiednie partie podręczników. musi nauczyć się nim posługiwać. .2. Z tego powodu.na ekranie takim samym jak ekran telewizyjny. sześciopunktu brajlowskiego. zadania . Tekst lub grafika w powiększonej formie mogą następnie być drukowane przy pomocy drukarki podłączonej do komputera.2. System ten składa się z wypukłych znaków. a mianowicie: 1 . . Powiększalnik może być również wykorzystany do współpracy z komputerem. a więc jak ułożyć książkę na odpowiedniej stronie. Ostatnio produkowane powiększalniki pozwalają nawet na 60.5 3 . zielony lub niebiesko-żółty (Jakubowski. Dotykowy system pisania i czytania Ludwika Braille'a Dzieci niewidome na skutek braku wzroku lub bardzo głębokiego jego uszkodzenia zmuszone są do opanowania dotykowego systemu czytania i pisania. Możliwości powiększenia tekstu są dzisiaj bardzo duże i mogą być dostosowane do możliwości wzrokowych osoby czytającej. a także notację matematyczną..1. Aby uczeń mógł korzystać z powiększalnika.

tłoczenie liter brajlowskich odbywa się od strony prawej do lewej. Początkujący uczniowie czytają na ogół palcem wskazującym prawej ręki. Do pisania brajlem służą specjalne tabliczki i dłutka podobne do stępionych szydeł. Pisanie na takiej maszynie polega na równoczesnym naciskaniu na te klawisze. Obok tabliczek istnieją także specjalne maszyny do pisania brajlem. odbywa się od strony lewej do prawej. a litera p z czterech punktów . Podobnie przy pomocy tabliczki brajlowskiej i dłutka lub maszyny brajlowskiej może on pisać z taką samą szykością. które rozpoczynają naukę czytania większe znaczenie ma liczba i rozmieszczenie punktów. W przeciwieństwie do normalnego pisma. W zasadzie dzieci niewidome czytają palcami wskazującymi.3 i 5 . Dzięki temu układy wgłębień i otworów ściśle sobie odpowiadają. ś. ę. Ma ona jednak tylko 6 klawiszy. skróty.nr 1.formatu kieszonkowego. większe . Tabliczki do pisania brajlem produkuje się w różnych wielkościach. muzyczną itp. ł i liczy on łącznie 63 znaki. litera o z trzech punktów . litera b z dwóch punktów . Czytanie dotykowe. Pisanie brajlem polega na wytłaczaniu liter w cienkim kartonie (papierze brajlowskim) za pomocą dłutka i tabliczki. Dolna płytka ma wytłoczone wgłębienia o kształcie sześciopunktu brajlowskiego. np. a więc od 200 do nawet 300 słów na minutę. połączonych ze sobą z lewej strony zawiasem.nr 1 . Istotę każdego znaku stanowi kształt i układ punktów w ramach sześciopunktu. co w zależności od okoliczności ułatwia korzystanie z nich dla różnych celów. Papier na wałku porusza się podobnie jak na maszynie czarnodrukowej ze strony lewej do prawej. Każdy kraj dostosowuje system Braille'a do potrzeb własnego języka i używanego alfabetu. Tabliczki składają się z 2 płytek (z plastiku lub blachy aluminiowej) o grubości od 1 do 1. Podobnie płytka górna ma otwory o kształcie sześciopunktu.3 i 4. które wytłaczają punkty tworzące daną literę. które odpowiadają punktom sześciopunku brajlowskiego.nr 1 i 2 . co znacznie skraca czytanie i pisanie w tym systemie. czyli znaki określające całe zespoły liter (sylaby). co pozwala na ich odczytywanie z drugiej strony kartonu od strony lewej do prawej. podczas gdy lewy szczególowiej analizuje każdy znak. natomiast w późniejszym okresie na pierwszy plan wysuwa się forma i kształt znaku brajlowskiego. Jak pisze Jernigan (1994) .nr 1. W miarę nabierania wprawy w czytanie zostają włączone oba palce.2. które ułożone są w analogiczny sposób. W brajlu stosowane są także tzw. pozwalający na łatwe dotykowe odczytanie. Stosowanie grubszego papieru podyktowane jest ułatwieniem dotykowego odczytywania i rozpoznawania wytłoczonych liter oraz zapewnieniem ich trwałości. ułożone poziomo w rzędy (jeden pod drugim). natomiast palec wskazujący lewej ręki służy tylko do wskazywania początku linii.formatu zeszytowego lub małe . podobnie jak wzrokowe.5 mm.chemiczną. Na przykład litera a składa się tylko z jednego punktu . Dla dzieci niewidomych. że rola prawego palca jest bardziej syntetyczna (ogólne zapoznanie się ze znakiem). Mankamentem tego systemu . W ten sposób w polskim brajlu wprowadzono dodatkowe znaki dla określenia takich liter jak: ą.dobry brajlista może czytać z szybkością równą szybkości czytania wzrokowego. jak pisze osoba widząca ołówkiem lub długopisem. Brajlowska maszyna do pisania pod względem budowy podobna jest do maszyny do pisania czarnodrukowego. Dzięki stosowaniu tabliczki wytłaczane litery mają właściwą wielkość i kształt oraz są ułożone w sposób systematyczny. z tym.

na jakie pozwala jemu komputer. syntetyzatorem mowy lub z tzw.1. Pomoce techniczne umożliwiające dzieciom niewidomym czytanie i pisanie Obok umiejętności pisania brajlem przy pomocy tabliczki i dłutka oraz maszyny brajlowskiej uczeń niewidomy ma możliwość nauczenia się pisania na maszynie czarnodrukowej. że uczeń nie ma możliwości sprawdzenia czy tekst ten napisał poprawnie i ewentualnie samodzielnie go poprawić. że dziecko słabowidzące powinno bezwzględnie zacząć uczyć się. Ryles (1993a) uważa. Jeśli do komputera jest podłączona odpowiednia drukarka zwykła lub brajlowską (drukująca tekst wypukły). którzy wprowadzony tekst do komputera mogą odczytywać w powiększonym druku. jest równocześnie dostępne w brajlu. Największym jednak osiągnięciem współczesnej elekroniki jest komputer. zwłaszcza te. Jest on powszechnie używany przez uczniów niewidomych do czytania tzw. W ten sposób zapisany tekst osoba niewidoma może odczytać przy pomocy syntetyzatora mowy lub linijki brajlowskiej. Syntetyzator mowy wraz z odpowiednim oprogramowaniem komputerowym powoduje. bardziej udoskonalone wersje tych urządzeń. które mogą być bardzo pomocne w nauce szkolnej dzieci niewidomych. wówczas tekst ten można wydrukować w formie czarnodrukowej lub brajlowskiej (Jakubowski. W pierwszej klejności trzeba wymienić magnetofon. Oprócz wynienionych urządzeń istnieją jeszcze inne np. Pisanie tekstu na maszynie czarnodrukowej ma jednak tę wadę. Następną rewelacją elekroniczną jest tzw. 1994). 5. że są one bardzo drogie i nie każdą szkołę lub rodzinę w chwili obecnej stać na ich zakup. który można połączyć tzw. Skaner może być także używany przez uczniów słabowidzących. Wraz z postępem w elekronice stale ukazują się nowe. jak dzieciom słabowidzącym również dzieciom niewidomym nowoczesna elektronika przyszła z dużą pomocą w ich nauce. Są to urządzenia o mniejszym formacie pozwalające na pisanie. Bardzo często również dzieci słabowidzące korzystają z magnetofonu. a następnie do ich odtwarzania. "książek mówionych". rejestrowanie (nagrywanie) i odtwarzanie w formie dźwiękowej lub dotykowej zapisanych tekstów. że tekst ukazujący się na ekranie jest równocześnie odczytywany przy pomocy sztucznej mowy. wówczas dgy nie ma możliwości i perspektyw na naukę posługiwania się komputerem. Zaznaczyć trzeba jednak.2. notatniki brajlowskie.2. W ten sposób uczeń niewidomy może pisać wszekiego rodzaju teksty. Ponadto magnetofon może służyć uczniom do rejestrowania tekstów mówionych. lecz także w wielu sytuacjach życiowych. W Stanach Zjednoczonych dzieci niewidome zaczynają uczyć się pisać na maszynie już w 4 klasie (Ryles.jest jednak to. a więc nagranych na taśmę magnetofonową. a następnie . Często powstaje pytanie: czy niektóre dzieci słabowidzące powinny uczyć się także brajla. który pozwala na wprowadzenie do komputera i zapisanie na twardym dysku każdego drukowanego tekstu. skaner. Umiejętność ta może być jemu potrzebna nie tylko w nauce szkolnej. 1993a). Podobnie linijka brajlowska pokazuje ten sam test w formie dotykowej w systemie Braille'a (Jakubowski. że nie wszystko. Umiejętność tę powinien opanować. dla których dłuższe wzrokowe czytanie jest bardzo męczące. Podobnie. a następnie odczytywać je w formie dźwiękowej przy pomocy syntetyzatora mowy lub dotykowej przy pomocy linijki brajlowskiej. linijką (monitorem) brajlowskim. 1994). co jest dostępne w czarnodruku dla osób widzących.

W . gdy u starszego dziecka słabowidzącego ( 12 lat i więcej) z zaistnieje konieczność nauki brajla. (W tym rozdziale: Zdjęcia dziecka niewidomego piszącego przy pomocy tabliczki brajlowskiej i na maszynie brajlowskiej oraz czytające książkę brajlowską). które nauczyły się brajla. że posługują się obiema metodami. czytanie lektur w domu itp. W przypadku. powinno ono jak najszybciej zacząć uczyć się brajla. Często dzieci słabowidzące. stosuje się obecnie specjalne zeszyty z pogrubionymi liniami lub podkładki z takimi liniami. ma trudności z szybkością i poprawnością czytania i pisania zwykłego pisma oraz że jest to dla niego zbyt męczące i potrzebuje na to dużo więcej czasu. W każdej chwili może on ulec pogorszeniu. że jest to umiejętność wystarczająca w klasach początkowych szkoły podstawowej. że będzie to dla niego bardzo korzystne. wówczas trzeba starać się uzyskać jego akceptację poprzez wzbudzenie odpowiedniej motywacji i wyjaśnienie. tym lepiej dla dziecka. Robienie notatek przez dzieci z uszkodzonym wzrokiem Dzieci słabowidzące. że nie jest ono zdolne nadążać w wykonywaniu zadań szkolnych metodą wzrokową na równi z dziećmi widzącymi. Okazuje się jednak. Pogorszenie może osiągnąc taki stan. Takich barier emocjonalnych nie mają dzieci młodsze i przechodząc w wiek młodzieńczy jest dla nich czymś normalnym. Dla młodzieńca przestawienie się na czytanie dotykowe jest zwykle sprawą o wiele trudniejszą. Często nauczyciele i rodzice sugerują się. że dla dziecka jest łatwiej nauczyć się brajla w wieku od 6 do 12 lat. wyższa matematyka. zwłaszcza przy niektórych rodzajach schorzeń oczu. Na skutek słabych umiejętności czytania i pisania dziecko słabowidzące często jest zwalniane z zajęć wymagających dobrego wzroku. gdy stwierdzi się. że ich dziecko opanowało umiejętność wzrokowego czytania i pisania zwykłego pisma. Istnieją ponadto dla tego samego celu specjalne ramki metalowe lub plastikowe z poziomo rozpiętymi nitkami plastkowymi lub gumowymi wyznaczającymi rónoległe linie. Towarzyszą temu bowiem zwykle pewne negatywne reakcje emocjonalne. jeśli dziecko słabowidzące zna zarówno wzrokowy. nie powinny mieć większych trudności w sporządzaniu notatek w czasie lekcji. że uczeń słabowidzący może wolniej pisać i potrzebować więcej czasu na zrobienie notatek. 5. Wspomniana Ryles pisze. mają tendencję do czytania pisma wypukłego wzrokiem. jeśli dobrze opanowały umiejętność pisania. Nauczyciel. Im wcześniej uczyni się to. co jest absolutnie niedopuszczalne. Dla ułatwienia uczniowi słabowidzącemu poprawnego pisania wzdłuż linii. niż dla dziecka w pierwszych klasach szkoły podstawowej. Ö6P: Ponadto wiele dzieci słabowidzących ma nieustabilizowany #0 stan wzroku.2. niż gdy ma 16 lat lub więcej. przedstawiając lub dyktując uczniom określone treści. jak też dotykowy sposób czytania i pisania. powinien jednak zawsze pamiętać.posługiwać brajlem. lecz nie wystarcza do nauki i studiów w szkole średniej czy wyższej. które wkłada się pod przebijające kartki w zeszytach. niezależnie od tego przy pomocy jakiej metody. jak geometria. Jeśli prognoza okulistyczna jest dla dziecka niepomyślna. że dziecko nie będzie już zdolne czytać zwykłego pisma. Każde dziecko musi umieć czytać i pisać na odpowiednim poziomie. Takie sytuacje mogą nie zaistnieć.

Zawsze jest wskazane. Pewne zmiany ilościowe lub jakościowe powinny należeć do wyjątków i być stosowane tylko w uzasadnionych sytuacjach. Inna sytuacja istnieje z uczniem niewidomym. 5. wówczas może on robić notatki przy pomocy tabliczki i dłutka brajlowskiego. aby uczeń słabowidzący mógł bez wysiłku odczytać tekst (patrz też: Rozdz. aby uczeń niewidomy mógł go bez pospiechu zapisać. Może to jednak okazać się mało skuteczne. Inna możliwość robienia notatek przez ucznia niewidomego. dyktując lub pisząc na tablicy. że dłuższe pisanie brajlem jest dla ucznia niewidomego czynnością bardzo męczącą. Z tego powodu. literatury itp. Wówczas rozwiązaniem tej sytuacji może być wolniejsze odczytanie przez nauczyciela tego tekstu. Może to też uczynić siedzący obok kolega. czy istotne treści przekazywane uczniom dziecko słabowidzące zdążyło zapisać. Będzie to zresztą z korzyścią dla wszystkich uczniów (Willoughby.związku z tym powinien on upewniać się. aby uczeń używał magnetofonu ze słuchawkami oraz mógł odtwarzać i kontrolować nagrywany tekst bez przeszkadzania innym uczniom. Jest to jednak sposób bardzo czasochłonny. co uczniowie o pełnosprawnym wzroku. nie zakłócając jednak ogólnego spokoju w klasie (Willoughby. opanowaniu materiałów z historii. 7. Najtrudniejsza sytuacja istnieje dla ucznia niewidomego. że uczniowie koncentrując się na przekazywanym tekscie i jego zapisaniu w mniejszym stopniu zracają uwagę na jego znaczenie i zrozumienie. aby mógł on je nagrać. aby nauczyciel przedstawiając ustnie.3. Jeśli nauczyciel przekazuje uczniom treści ustnie. Nie należy dokonywać pod tym względem większych zmian ilościowych czy jakościowych.1981). W zasadzie dzieci z uszkodzonym wzrokiem nie mają większych trudności z opanowaniem materiału pamięciowo takiego jak nauczenie się wiersza na pamięć. Zawsze trzeba pamiętać. np. przygotowanie opowiadania w oparciu o lekturę. Wówczas przy odrabianiu zadań w domu mogą mieć trudności. wówczas nauczyciel powinien podsumować swoje wypowiedzi uwypuklając najważniejsze treści. gdy głównym sposobem robienia notatek przez ucznia niewidomego jest nagrywanie na taśmę magnetofonową. jeśli uczeń niezbyt biegle opanował umiejętność pisania brajlem. gdy nauczyciel pisze na tablicy z poleceniem przepisania tekstu. Często zdarza się. w stosunku do dzieci o niższym . Wykonywanie zadań szkolnych przez dzieci z uszkodzonym wzrokiem Innym ważnym problemem dzieci z uszkodzonym wzrokiem jest wykonywanie zadań w klasie czy w domu. a nauczyciel zbyt szybko mówi lub dyktuje materiał. Często nauczyciel pisze na tablicy pewne treści. gdyż uczeń niewidomy musi następnie w domu materiał ten opracować i wyodrębnić z nagranego tekstu treści dla siebie najważniejsze. polecając uczniom przepisać je. 1981). W tym przypadku powinien je pisać literami o odpowiedniej wielkości oraz używać koloru kredy lub flamastra kontrastującego z kolorem tablicy. zadań domowych. to posługiwanie się magnetofonem i nagrywanie wypowiedzi nauczyciela na taśmę.4). Jak już zaznaczono przeciętne dziecko z uszkodzonym wzrokiem powinno otrzymać tę samą liczbę wypracowań. zwracał uwagę na uczniów z uszkodzonym wzrokiem czy zdążyli oni zapisać oraz czy dokładnie zrozumieli podane treści. lektur i ćwiczeń. Wskazane jest.

5. Innym sposobem jest nagrywanie zadania na taśmę magnetofonową i dźwiękowe jego odtwarzanie nauczycielowi (Willoughby. a mianowicie: Przedsiębiorstwo Wydawnicze Print 6 w Lublinie i Zakład Nagrań i Wydawnictw w Warszawie (Patrz: Rozdz. Wynika to często stąd. Łatwo jemu wówczas ocenić zakres i poprawność opanowanych przez niego wiadomości. Wykaz adresów). jeżeli choć jeden uczeń się nimi posługuje. które zadanie napisało w brajlu. może je głośno odczytać.poziomie umysłowym lub mających aktualnie kłopoty ze zdrowiem.in. że w niektórych uzasadnionych przypadkach można dać dziecku z uszkodzonym wzrokiem więcej czasu na odrobienie zadania. Nie powinno to jednak stać się regułą (Willoughby 1981). To samo dotyczy obowiązkowej lektury. Nie zawsze jednak wszystkie podręczniki i książki potrzebne dziecku są tam dostępne. Jeden z nich polega na tym. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem mogą mieć różne trudności z odrabianiem lekcji w domu. Prowadzić to może do zaniżonej samooceny i poczucia mniejszej wartości. Mogą one wynikać z wielu przyczyn. W końcu nauczyciel powinien poznać pismo brajlowskie i potrafić je wzrokowo czytać. skąd je uzyskać. Sytuacja jest tutaj podobna do ucznia widzącego. aby nie stwarzać im wrażenia. aby już od 4 klasy zaczęly uczyć dzieci niewidome tej umiejętności.1981).4. .9. Trudności dzieci z uszkodzonym wzrokiem w odrabianie zadań domowych Nie ulega wątpliwości. Nauczyciel nie powinien mieć w tym względzie większych trudności w przypadku zadania prezentowanego ustnie przez ucznia słabowidzącego lub niewidomego. Trudności mogą wystąpić w przypadku ucznia niewidomego posługującego się brajlem. Jak już wspomniano w Stanach Zjednoczonych zaleca się. uczących się w szkołach specjalnych jak też ogólnodostępnych produkują i rozprowadzają 2 przedsieiorstwa Polskiego Związku Niewidomych. Nauczyciel może bowiem napisany ręcznie tekst przez ucznia przeczytać i ocenić poprawność wykonania zadania. Po jej opanowaniu dziecko może zadania pisać na maszynie i w tej formie przedstawiać nauczycielowi. Niewątpliwie. Jedną z nich jest nieposiadanie przez ucznia odpowiednich podręczników. a nauczyciel tego systemu nie zna. Jeśli chodzi o pisemną formę zadań wykonanych w klasie czy w domu.4. a następnie przepisują na maszynie. Istnieje kilka sposobów pokonania tych trudności. Swoje zadania dzieci przedstawiają w formie ustnej lub pisemnej. Drugi sposób to napisanie zadania na maszynie czarnodrukowej. Traktowanie dzieci z uszkodzonym wzrokiem tak samo jak dzieci widzące podyktowane jest m. to nauczyciele nie powinni mieć większych trudności w sprawdzaniu ich poprawności w przypadku uczniów słabowidzących. aby mógł śledzić postępy ucznia niewidomego w nauce pisania i czytania.nauczyciel powiniem poznać techniki brajlowskie. którzy potrafią posługiwać się pismem czarnodrukowym. Jak pisze Kuczyńska-Kwapisz (1996) . Z drugiej strony może to prowadzić do łatwego zwalniania się z obowiązków i w konsekwencji do lenistwa. z których uczeń słabowidzący mółby korzystać. tym. gdyż są inne. Podręczniki dla uczniów słabowidzących z powiększonym drukiem i dla uczniów niewidomych w brajlu. które podlegają sprawdzeniu i ocenie przez nauczyciela. Zwykle dzieci zadania takie odrabiają wpierw w brajlu. że dziecko. że nie potrafią one pewnych zadań wykonywać. że rodzice lub nauczyciele nie wiedzą.

np. W związku z tym wyłania się sprawa lektora. Wykaz adresów ). Są to tzw. W takiej sytuacji można wyznaczyć kolegów z klasy lub ze starszych klas. mogą wymagać pewnych zmian lub modyfikacji programu konkretnych przedmiotów. z uwagi na swoją niepełnosprawność. uczniowie z uszkodzonym wzrokiem zmuszeni są często do korzystania z podręczników przeznaczonych dla dzieci normalnie widzących. a w terenie oddziałowe biblioteki przy okręgach PZN (Patrz: Rozdz. Nie zawsze jednak. muzycznych) i różnych imprez organizowanych dla uczniów na terenie szkoły lub poza nią (akademie. a także opisać i wyjaśnić załączone obrazki. W Warszawie istnieje Centralna Biblioteka Brajlowska. które uczniowie mogą "czytać" dla poszerzenia wiadomości i przyjemności. "książki mówione".4. Najczęściej rolę taką spełniają członkowie rodziny (rodzice. który potrafiłby dziecku wyrażnie i spokojnie potrzebny jemu materiał przeczytać. uczęszczające do szkoły ogólnodostępnej. że są to dzieci posiadające specjalne potrzeby dydaktyczne. która jako wolontariusz mogłaby podjąć się takiego zadania. rysunki. Oznacza to. 9. Ogólne uwagi dotyczące realizacji programu szkolnego dzieci z uszkodzonym wzrokiem Nie ulega wątpliwości.1. wycieczki). wykresy itp.zwłaszcza przy dzisiejszych możliwościach doboru przez nauczyciela różnych podręczników. literackich. Pod żadnym pozorem nie należy eleminować tych dzieci z różnych zajęc pozalekcyjnych. o czym będzie mowa przy ich omawianiu. to wiele pozycji zostało nagranych na taśmy magnetofonowe. Z drugiej strony nauczyciel musi sobie zdawać sprawę z tego. imprezy świąteczne. że niektórzy uczniowie. . które można wypożyczyć z bibiotek Polskiego Związku Niewidomych i odtwarzać przy pomocy magnetofonu. powinny w miarę możliwości realizować ten sam i w takim samym zakresie program szkolny. w tym również przeznaczone dla młodzieży. przy pomocy szkieł powiększających. Jeśli chodzi o lekturę obowiązkową lub zalecaną. W ostateczności można znaleźć inną osobę. z różnych przyczyn. rodzeństwo). WSKAZÓWKI METODYCZNE DLA NAUCZANIA DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM 6. 6. Przede wszystkim trzeba zaznaczyć. Wskazówki metodyczne 6. że dzieci słabowidzące i niewidome mają określone trudności w pobieraniu nauki i w związku z tym wymagają pewnych przystosowań samego programu i procesu dydaktycznego do ich możliwości i potrzeb. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem. Podobna sytuacja istnieje o ile chodzi o inne książki. jest możliwe zorganizowanie pomocy lektorskiej dziecku z uszkodzonym wzrokiem w ramach rodziny. Dla uczniów słabowidzących. Nie mając możliwości uzyskania odpowiednich podręczników i książek. jeśli nawet potrafią czytać teksty czarnodrukowe. a więc z prac w kółkach zainteresowań (recytatorskich. a nawet szkodliwe dla ich osłabionego wzroku. dłuższe czytanie może być dla nich bardzo męczące. co inne dzieci. Ponadto przystosowanie programu do specjalnych potrzeb dziecka polegać będzie także na poszerzeniu go o dodatkowe zajęcia stwarzające możliwości ich zaspokojenia. którzy systematycznie mogłiby pomagać i razem odrabiać lekcje.

modele roślin. przezroczy. a tym bardziej niewidomych. Powinny one także być odpowiednio dobrane pod względem kolorystycznym. które mogą okazać się mniej skuteczne w nauczaniu uczniów słabowidzących. Jak podaje Palak (1994) . które będą oparte w większym stopniu na słuchu i dotyku. szablonów. narządów wewnętrznych człowieka. to wolniejsze tempo pracy tych uczniów. które są zwykle ogólne i schematyczne. W związku z tym uczniowie słabowidzący mogą mieć trudności z efektywnym korzystaniu z nich. lub nawet szczegółowy ich opis. maszyn itp.. diagramów. jak demonstracja. z zachowaniem wysokiego stopnia kontrastu barwnego. Przede wszystkim pomoce dydaktyczne dla uczniów z uszkodzonym wzrokiem powinny być odpowiednio duże.Jeśli chodzi o sam proces dydaktyczny. Dlatego nauczyciele będą często musieli stosować trochę inne metody nauczania tych uczniów. a tym bardziej niewidomych. aby uczniowie słabowidzący mogli wzrokowo.duże trudności sprawiały dzieciom z uszkodzonym wzrokiem działania na ułamkach. a uczniowie niewidomi dotykowo spostrzec wszystkie istotne szczegóły i wytworzyć sobie pełny obraz reprezentowanego przez nie przedmiotu czy zjawiska. posiadają wiele małych elementów lub napisów. a więc wykład. to większość metod stosowanych w nauczeniu uczniów o pełnosprawnym wzroku to metody wizualne. Nie uwzględniają więc one potrzeb dzieci słabowidzących. 6. Stąd uczniowie ci mogą wymagać czasami więcej czasu na wykonanie różnych czynności i zadań szkolnych. kolejność wykonywania działań oraz przekształcanie iloczynów i sum . np.naturalne przedmioty zawsze będą miały dla dzieci z uszkodznym wzrokiem większe znaczenie poznawcze niż modele. demontracja dotykowa. Inny ogólny problem. pogadanka. oglądanie przezroczy i filmów. a dla uczniów niewidomych mogą one w ogóle być nieprzydatne. tabel. Jest to szczególnie istotne dla uczniów słabowidzących i niewidomych z resztkami wzroku. Wynika to z wolniejszego procesu spostrzegania wzrokowego i trudności w tym zakresie u uczniów słabowidzących oraz stosowania innych metod pracy u uczniów niewidomych. dodatkowe wyjaśniania itp. plansz.. nie są odpowiednio kolorystycznie zróżnicowane itp. modeli. że niektórzy nauczyciele trudności dzieci z uszkodzonym wzrokiem w nauce matematyki tłumaczą ich niepełnosprawnością. w tym również dla uczniów z uszkodzonym wzrokiem.2. zwierząt. Nauka matematyki dzieci z uszkodzonym wzrokiem Matematyka jest przedmiotem trudnym dla wielu uczniów. Są one jednak możliwe do przezwyciężenia przy odrobinie dobrej woli i większym zainteresowaniu się potrzebami i specyfiką nauczania tych dzieci. Na lekcjach stosuje się także wiele pomocy dydaktycznych w formie naturalnych przedmiotów. że dzieci te będą mieć pewne opóźnienia w realizacji programu i wymagać zajęć dydaktycznowyrównawczych.. które tworzone są z myślą o dzieciach z pełnosprawnym wzrokiem. a więc poszczególne części powinny być kolorystycznie zróżnicowane. filmów itp. z jakim nauczyciele spotykają się w nauczaniu dzieci z uszkodzonym wzrokiem. W związku z tym może zaistnieć konieczność ich przystosowania lub tworzenia dodatkowych pomocy dydaktycznych z uwzględnieniem potrzeb tych dzieci. praca z mikroskopem itp. Fakt ten zasługuje na podkreślenie dlatego. Nie są one odpowiedniej wielkości. Zdarzyć się też może. obserwacja. Nauczanie kontretnych przedmiotów uczniów słabowidzących i niewidomych może stwarzać nauczycielom wiele trudności. rysunków. Jak pisze Willoughby (1981) .

aby uczniów słabowidzących zaopatrzyć w tablice z rysunkami różnych figur geometrycznych w odpowiedniej wielkości. W takiej sytuacji dzieci będą wymagać ich omówienia lub dodatkowych objaśnień. Często wynikają one z braku ukształtowania podstawowych pojęć geometrycznych odnoszących się do figur i brył lub elementarych pojęć przestzennych. a zwłaszcza geometrii może być wykorzystanie kserokopiarki. aby używali oni zeszytów z większymi kartkami (format A-4). Dla lepszego utrwalenia i zapamiętania Pielecki i Skrzetuska (1991) zalecają. Są to małe sześcianiki (kostki) ze znakami brajlowskimi stosowanymi w matematyce . przeznaczone dla uczniów niewidomych. Ponieważ uczniowie ci zwykle piszą powiększonymi i pogrubionymi cyframi. . Szczególne trudności mogą mieć uczniowie słabowidzący z nauką geometrii. niż w przypadku dzieci z pełnosprawnym wzrokiem. jak milimetr. Dużą pomocą w rozwiązaniu trudności uczniów słabowidzących w matematyce. "mówiące" kalkulatory. W związku z tym dzieci te mogą wymagać dodatkowych zajęć z matematyki dla usunięcia pewnych opóźnień w odpowiednim czasie. pozwalającej na kopiowanie materialu lekcyjnego (zadań. to jak już zaznaczono. uczniowie mogą pisać w brajlu lub na maszynie czarnodrukowej albo nagrywać na taśmę magnetofonową i w stosownej formie prezentować nauczycielowi. U nas na razie pracuje się nad polską wersją "mówiącego" kalturatora. która pozwala im na oznaczanie pojęć i pisanie zadań matematycznych. Niektórzy uczniowie mogą mieć także trudności ze zrozumieniem zadań z treścią. kubarytmy. Jeśli chodzi o uczniów niewidomych.algebraicznych. to mogą oni oczywiście czytać i pisać zadania matematyczne. W wielu szkołach dzieci widzące korzystają w nauce matematyki z elektronicznych kalkulatorów. tak samo jak inne zadania. że matematyka jest przedmiotem trudnym. w której zachodzi konieczność odczytywania. gdyż ich nadrobienie lub usunięcie będzie dla nich trudniejsze. Przy pomocy tych kostek uczeń niewidomy może dokonywać podstawowych działań matematycznych. istnieje specjalna brajlowska notacja matematyczna. Podstawową pomocą uczniów niewidomych przy nauce matematyki są tzw. Istnieją także podręczniki do matematyki pisane w brajlu. Zadania matematyczne. dokonywania pomiarów i rysowania figur geometrycznych. Do tego samego celu można także wykorzystać komputer pozwalający również na drukowanie powiększonymi i pogrubionymi czcionkami. Trudności te wskazują na potrzebę ćwiczeń w zakresie podstawowych działań. którym dla lepszego zrozumienia towarzyszą odpowiednie rysunki czy ilustracje. wykresów) w formie powiększonej dostosowanej dla potrzeb tych uczniów. Istnieją również w niektórych krajach tzw. Wówczas będą mogli często stosunkowo długie zadania zmieścić w jednej linii (Pielecki i Skrzetuska 1991). podobnie jak inne zadania klasowe czy domowe. naleca się. Z uwagi na to. dla indywidualnego korzystania w czasie lekcji. z których korzystają uczniowie niewidomi. kilometr itp. nauczyciel nie powinien dopuszczać do żadnych zaległości w poznawaniu podstawowych pojęć i działań matematycznych przez dzieci z uszkodzonym wzrokiem. Dla niektórych uczniów będą to musiały być zeszyty z większymi i pogrubionymi kratkami lub liniami. które umieszcza się w specjalnej tabliczce z otworami. centymetr. Jest to urządzenie u nas łatwiej dostępne czy to w szkole czy poza nią. Jeśli chodzi o uczniów słabowidzących.

chemii i biologii dzieci z uszkodzonym wzrokiem Fizyka. które są trudniejsze do wzrokowego spostrzeżenia.zachęcenia do dotykowego zapoznania się z tymi częściami i elementami. Często uczniowie słabowidzący wymagają: . Przy wykonywaniu różnych zadań z geometrii istnieje często konieczność odczytywania. czy ogólna instrukcja udzielona klasie jest wystarczająca dla ucznia słabowidzącego. aby uczniom z uszkodzonym wzrokiem materiał ten przedstawić w formie dla nich dostępnej i zrozumiałej. W wielu sytuacjach nauczyciel będzie musiał treści programowe przystosować do możliwości tych uczniów lub przygotować materiał zastępczy. Kładą ją na specjalnym gumowym podkładzie i kreśląc na niej odpowiednią figurę przy pomocy specjalnego rylca lub nawet długopisu otrzymują z drugiej strony jej wypukły rysunek. że niektórzy uczniowie z uszkodzonym wzrokiem. rysunków. Nauczyciele muszą jednak poczynić trochę wysiłku. Dla uczniów niewidomych zostały opracowane liczne specjalne pomoce miernicze. których spostrzec nie potrafią. .ukierunkowania ich uwagi na poszczególne części czy elementy. miary. np. schematów. 6. dokonywania pomiarów i rysowania figur geometrycznych. .Trudniej przedstawia się nauka geometrii. -. kątomierze i suwmiarki z oznaczeniami brajlowskimi. z geometrii. . które mogliby wziąć do ręki i zapoznać się z nimi dotykowo. Dla uczniów niewidomych bardzo potrzebne są dwu. różnych obiektów itp. że w przedmiotach tych występuje wiele pomocy dydaktycznych dostępnych zarówno do ograniczonego poznania wzrokowego jak też poznania dotykowego. Jeśli chodzi o demonstrację (pokaz) różnych przedmiotów. . dodatkowego słownego opisania bardzo małych części czy elementów. Metody dydaktyczne stosowane w tych przedmiotach bazują więc w znacznej mierze na wzroku. Nie oznacza to jednak. ekierki. folii brajlowskiej. nie będą w stanie opanować pełnego programu z matematyki. które wzrokowo są dla nich niedostępne. wykresów. stosunkowo duże modele silników. Z drugiej strony trzeba podkreślić. Do dokonywania wypukłych rysunków uczniowie niewidomi korzystają z tzw. Chodzi tutaj o bardziej skomplikowane zadania. obrazków to nauczyciel powinien zwracać szczególną uwagę na to. modeli.udostępnienia demonstrowanego obiektu do indywidualnej obserwacji.dłuższego czasu do obserwowania i zapoznania się z .i trójwymiarowe modele różnych figur geometrycznych. ( W tym rozdziale: Zdjęcie dziecka niewidomego z kubarytmami lub rysującego figury geometryczne na folii brajlowskiej). a więc zarówno słabowidzący jak też niewidomi. aby mógł samodzielnie dokładnie zapoznać się z nimi. Należy się liczyć z tym. Nauka fizyki. gdyż w ich nauczaniu występuje dużo demontracji i obserwacji.bardziej szczegółowego wyjaśnienia budowy (całość i poszczególne części) demonstrowanego obiektu. jak: linijki. chemia i biologia są dla uczniów z uszkodzonym wzrokiem przedmiotami dosyć trudnymi. że dzieci te nie mogą opanować materiału przewidzianego programem dla tych przedmiotów. Jako przykład mogą posłużyć naturalnej wielkości okazy zwierząt czy ptaków. eksperymentów i działań praktycznych.3.

Jeśli chodzi o eksperymenty na lekcji chemii czy fizyki. atlasów i globusów. pochylają się często nad miejscem. atlasach czy globusach konieczne jest pogrubienie konturów.4. chcąc dokładnie śledzić przebieg eksperymentu. mapy świata. w którym jest on przeprowadzany. to zapewnienie odpowiedniego bezpieczeństwa. 1991).jak piszą Pielecki i Skrzetuska (1991) . W wielu sytuacjach będzie on wymagał indywidualnej instrukcji i demontracji oraz poświęcenia więcej czasu ze strony nauczyciela. Podobnie przedstawia się sprawa z uczniem niewidomym. Podobnie w czasie wycieczek . który może zapoznać się ze stosowanymi przedmiotami czy modelami drogą dotykową (obserwacja dotykowa). a mianowicie czy są one o odpowiedniej wielkości. Dla uczniów słabowidzących . a także mapy i globusy plastyczne (wypukłe) dla uczniów najsłabiej widzących. W zależności od potrzeby nauczyciel powinien też pozostawić uczniowi więcej czasu na dokładne zapoznanuie się z przedmiotem.uczniowie z uszkodzonym wzrokiem mają przede wszystkim trudności z opanowaniem wiadomości wynikających ze znajomości map. narażając się (przy eksperymentach chemicznych) na uszkodzenie oczu lub twarzy (Pielecki i Skrzetuska. schematami i tabelami nauczyciele powinni zwracać uwagę na ich czytelność dla uczniów słabowidzących. z którymi dzieci z uszkodzonym wzrokiem mają dużo kłopotów. w jakim jest to możliwe. Dotyczy to także wszelkich napisów na tablicy. np. nie tylko na przedmiotach fizyki. lecz na lekcjach wszystkich przedmiotów. Jeśli chodzi o obrazki i rysunki. to uczniowie z uszkodzonym wzrokiem mogą mieć trudności w ich samodzielnym przeprowadzeniu. a także czy znajdują się w odpowiedniej odległości od nich (Pielecki i Skrzetuska 1991).dememstrowanym obiektem. z których uczniowie widzący korzystają na lekcji. Niektórzy uczniowie mogą używać szkieł powiększających przy korzystaniu z mapy czy globusa. umożliwiając uczniom z uszkodzonym wzrokiem obserwację w takim zakresie. diagramami. a mianowicie map. chemii czy biologii. modelem czy obrazkiem. Należy także stosować globusy podświetlane. Inna sprawa związana ze stosowaniem eksperymentów. narysowane odpowiedniej grubości liniami. obserwacji ich przebiegu i ustaleniu ich wyników. niż mają na to uczniowie normalnie widzący.lub trzyosobowej grupy uczniów. Z tego powodu najkorzystniej jest jak nauczyciel je przeprowadza sam i dokładnie je wyjaśnia. 6. Przy demostracji plansz i tablic z rysunkami. aby mogli wspólnie je wykonać. Jak pisze Palak (1994) . Przy samodzielnym przeprowadzaniu eksperymentów przez uczniów najkorzystniej jest włączyć dziecko z uszkodzonym wzrokiem do małej dwu. z odpowiednim kontrastem barwnym i kontrastem w stosunku do tła. Z tego powody pomoce te wymagają często pewnych niewielkich przystosowań dla potrzeb tych uczniów. Na wielu mapach. Uczniowie słabowidzący. Dotyczy to zwłaszcza tych podstawowych. powiększenie napisów i znaków.należy stosować duże mapy i wyraźne egzemplarze. to muszą one być przedstawione uczniowi niewidomemu w formie słownego opisu lub dokładnego objaśnienia. Nauka geografii dzieci z uszkodzonym wzrokiem W nauce geografii stosuje się także wiele pomocy dydaktycznych.

których sami nie mogą zobaczyć. Są to pomoce także bardzo korzystne dla uczniów widzących. co aktualnie wyświetlane jest na ekranie. należy uczniom niewidomym dodatkowo opowiedzieć o faktach i opisywać szczegóły. wschód.krajoznawczych. Dla uczniów z uszkodzonym wzrokiem korzystanie z tej formy nauki może być utrudnione. że osoby niewidome bardzo często używają stron świata ( północ. granic państw i regionów. jak lornetki. zwłaszcza uczniowi niewidomemu. organizowanych w ramach lekcji geografii. gdyż wiele rzeczy mogą nie dowidzieć i nie zrozumieć. Wychowanie fizyczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem Prawidłowy rozwój fizyczny ma znaczenie dla każdego dziecka. o ile tego rodzaju pomoce optyczne dziecku zostały przepisane i poprawiają jego zdolność widzenia. ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji ucznia słabowidzącego czy niewidomego. Starsi uczniowie z uszkodzonym wzrokiem. to mogą one korzystać tylko z map i globusów plastycznych z wypukłymi oznaczeniami wysokości terenu (wzniesienia.5. mają zapewnić im prawidłowy rozwój fizyczny i motoryczny oraz wyeliminować wady postawy i . Cwiczenia te mają bowiem dla tych dzieci wielką wartość rewalidacyjną. podczas zwiedzania ciemnych wnętrz kościołów czy zamków. Zwykle naracja lub dialog oraz różne dźwięki towarzyszące filmowi wystarczają do zorientowania się w nim i zrozumienia. Czasami uczniowie w ramach lekcji geografii oglądają różne filmy krajoznawcze. miast i innych właściwości danego terenu. W czasie wycieczek krajoznawczych uczniowie niewidomi powinni zapoznać się z praktycznym ich zastosowaniem. lub że niewiele z nich korzystają. organizowanych w ramach lekcji geografii. (W tym rozdziele zdjęcie ucznia niewidomego korzystającego z mapy plastycznej). Wystarczy im ustna prezentacja materiału lekcyjnego przez nauczyciela (Willoughby. Pomimo stosowania tych pomocy optycznych uczniowie słabowidzący mogą mieć trudności w dokładnym obejrzeniu wielu cennych szczegółów. który całkowicie lub niewiele widzi. Można też w czasie wyświetlania filmu opowiadać po cichu. W szczególny jednak sposób odnosi się to do dziecka z uszkodzonym wzrokiem. Wówczas należy im o tym dodatkowo opowiedzieć. np. Dla uczniów niewidomych zostały przystosowane także kompasy dla oznaczania poszczególnych stron świata. 1981). uczniowie ci mogą posługiwać się pomocami optycznymi do widzenia na odległość. Na marginesie trzeba zaznaczyć. Z pewnością ułatwi to jemu śledzenie treści filmu. Jeśli chodzi o uczniów niewidomych. Przed prezentacją nauczyciel powien więc wprowadzić uczniów w tematykę filmu. zachód) dla zaznajamiania się z lokalizacją różnych obiektów czy terenów. zwłaszcza znajdujących się w dalszej odległości lub znajdujących się w niekorzystnych warunkach oświetleniowych. Z tego powodu uczniowie słabowidzący i niewidomi. okulary teleskopowe lub lunetki do widzenia jednoocznego (monookulary). Są to kompasy z oznaczeniami brajlowskimi wyczuwalnymi dotykowo. południe. W czasie wycieczek krajoznawczych. góry). 6. nie powinni być eliminowani z zajęć wychowania fizycznego pod pozorem. że mają oni trudności i nie mogą wykonywać pewnych ćwiczeń. którzy poznali już postawowe pojęcia geograficzne i posiadają ogólną orientację w geografii nie zawsze będą potrzebować map na lekcjach. uczęszczający do szkół ogólnodostępnych.

Ponadto mogą one mieć trudności w orientacji na boisku lub sali gimnastycznej. zwłaszcza z lekarzem okulistą. W związku z tym mogą one nie nadążać w wykonywaniu ćwiczeń za dziećmi normalnie widzącymi. aby mogli oni z pożytkiem w nich uczestniczyć. w których występują intensywne skłony głowy. Jeśli chodzi o uczniów słabowidzących. zderzenia czy uderzenia (Pielecki i Skrzetuska. którą nauczyciel wychowania fizycznego powinien wziąć pod uwagę jest fakt. 1991). Willoughby (1981) stwierdza. to ćwiczenia fizyczne oraz gry i zabawy grupowe powinny być dobierane i przystosowane do ich specjalnych potrzeb i możliwości oraz ewentualnych przeciwwskazań okulistycznych. Inna sprawa. w lokalizacji przedmiotów (lecącej piłki) i innych uczestników gier i zabaw. po odwarstwieniu siatkówki itp. że uczniowie niewidomi powinni uczestniczyć we wszystkich zajęciach z wychowania fizycznego. z jakimi spotyka się . 1981). skoki. Ogólnie trzeba stwierdzić. Z drugiej strony trzeba także wyraźnie podkreślić. chociaż sytuacja może być tutaj nawet trudniejsza. Podobnie nadmierny wysiłek fizyczny jest przeciwskazany w stanch pooperacyjnych. Pozbawienie tych dzieci systematycznych i przewidzianych programem zajęć z wychowania fizycznego może spowodować nieodwracalne skutki w rozwoju motorycznym. które w przyszłości będą trudne do wyeliminowania. przewroty. a także w mniejszym stopniu korzystać z obserwacji i naśladowania innych dzieci. że niektórzy uczniowie z uszkodzonym wzrokiem mają pewne przeciwwskazania okulistyczne w odniesieniu do niektórych ćwiczeń. chociaż w niektórych sytuacjach wymagać będą one pewnych adaptacji do potrzeb i możliwości tych uczniów.doboru ćwiczeń i zajęć uwzględniających ich możliwości i potrzeby. np.nieprawidłowości rozwojowe. Na przykład przy wysokiej krótkowzroczności przeciwskazane są ćwiczenia. a więc wolniejsze tempo wykonywania ruchów oraz mniejszą poprawność ich wykonywania. Inna trudność może wystąpić przy demontrowaniu uczniom słabowidzącym różnego rodzaju ćwiczeń fizycznych czy ich ról wynikających z udziału w grach i zabawach zespołowych. Dzieci te mogą niedokładnie spotrzec układy ćwiczeń i modele zachowań. Podobna sytuacja istnieje z uczniami niewidomymi. że większość dzieci z uszkodzonym wzrokiem nie ma większych trudności w udziale w zajęciach z wychowania fizycznego i korzystania ze sprzętu używanego w sali gimnastycznej (Willoughby. które u dzieci z uszkodzonym wzrokiem zdarzają się częściej. np. na skutek trudności w koordynacji wzrokowo-ruchowej. Z pewnością udział w zajęciach wychowania fizycznego ucznia słabowidzącego wymaga od nauczyciela większego zainteresowania się i zaangażowania się w pracę z nim. a także takiego zorganizowania zajęć. po usunięciu soczewki. W tego powodu dobór stosownych ćwiczeń i możliwość udziału ucznia słabowidzącego we wspólnych zajęciach z cała klasą powinien być konsultowany przez nauczyciela prowadzącego te zajęcia z lekarzem. Wielu uczniów słabowidzących będzie więc wymagać od nauczyciela bardzo indywidualnego podejścia . przedstawianych przez nauczyciela. Problemy. że uczniowie słabowidzący mogą wykazywać niższą sprawność motoryczną. niż u dzieci normalnie widzących.

elementów metalowych (drut. Zresztą sprawy nie należy generalizować i w konkretnych przypadkach indywidualnie oceniać możliwości ucznia w tym zakresie. w oparciu o wydawany dźwięk. wspinanie się po drabinkach itp. Jak pisze Willoughby. albo pozostawiając jemu swobodę w doborze tematów zgodnie z jego zainteresowaniami i twórczą wyobraźnią (Pielecki i Skrzetuska. (1981) . paski blaszane). lub zajęcia w małej dwu. Sugeruje ona stosowanie w większym stopniu prac z wykorzystaniem plasteliny i modeliny. Dla ułatwienia i przyspieszenia zapoznania ucznia niewidomego z ćwiczeniami lub grami i zabawami. Ewentualne trudności trzeba rozwiązywać poprzez szukanie pewnych rozwiązań metodycznych. że nie może on korzystać lub korzysta w ograniczonym zakresie z metody wzrokowego pokazu ćwiczeń fizycznych i ról w grach i zabawach zepołowych. a mianowicie trzeba pozwolić jemu na dotykowe zapoznanie się z układem ruchów lub zachowań demonstrowanych przez inne dziecko lub nauczyciela z rónocześnym słownym objaśnieniem. rysowaniu perspektywicznym. wówczas nauczyciel powinien zorganizować jemu zajęcia zastępcze o mniej więcej tej samej wartości dla niego. polegającą na tym. W związku z tym nauczyciel musi rozważyć pewne tematy zastępcze. gdzie to będzie możliwe przez przybliżanie materiałów do zwroku. W przypadku gdy włączenie ucznia słabowidzącego lub niewidomego do wspólnych zajęc byłoby niemożliwe. jakie będą wykonywane. klejeniu itp. że niewidomy uczeń trzyma się widzącego kolegi za rękę. zasuszonych kwiatów i roślin itp. posługiwanie się szkłami powiększającymi itp. Na przykład w biegach może zastosować metodę biegu parami. Jeśli chodzi o różne gry i zabawy z piłką. W niektórych sytuacjach do przeprowadzenia zajęć nauczyciel będzie musiał wprowadzić pewne zmiany. Trudniejsza sytuacja istnieje z dziećmi niewidomymi. W związku z tym trzeba wobec niego zastosować inną metodę. zanim zbierze się cała klasa. biegu za głosem lub innym źródłem dźwięku. aby umożliwić uczniowi niewidomemu w nich udział. W każdym razie nie wolno rezygnować z tych zajęć. to istnieją dzisiaj specjalne piłki z brzęczykiem. a z drugiej strony pozytywnie wpływają na usprawnienie manualne. Jeśli chodzi o dzieci słabowidzące to mogą one mieć trudności przy rysowaniu. przewidzianego dla dzieci widzących. Sprawa ta jednak nie stwarza możliwości zrealizowania pełnego programu z plastyki.dzieci niewidome z resztkami wzroku będą starały się w czasie zajęć plastycznych maksymalnie wykorzystać swoje możliwości wzrokowe w tych wszystkich sytuacjach. Zajęcia plastyczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem Z uwagi na brak lub znaczne ograniczenie czynności wzrokowych. pozwalające ją zlokalizować. 6. gdzie aktywny udział ucznia słabowidzącego lub niewidomego jest łatwiejszy. malowaniu.lub trzyosobowej grupie. Mogą to być zajęcia ze skakanką. gdyż mają one olbrzymie znaczenie dla dzieci słabowidzących. Z jednej strony stwarzają one możliwości do usprawniania widzenia i spostrzegania wzrokowego.nauczyciel mając w grupie ucznia niewidomego.6. 1991). kiedy jest w ruchu. z drążkiem. zajęcia plastyczne stanowią dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem stosunkowo duże trudności. to fakt. Trochę wyobraźni . zwłaszcza z natury. demonstracji takiej można dokonać przed lekcją. wycinaniu. dostosowując poszczególne zadania do możliwości ucznia. drewnianych i plastikowych.

6. u dzieci niewidomych umiejętność pisania i czytania brajlem. skóry itp. również w stosunku do dzieci niewidomych nie wolno rezygnować z tych zajęć. w zawodach związanych z obróbką metali. będących konsekwencją ich niepełnosprawności. Ponadto potrzeby te dotyczą wyrównywania niektórych nieprawidłowości rozwojowych (odchyleń od normy). W żadnym wypadku nie należy jednak eliminować z nich dzieci słabowidzących czy niewidomych. Należą do nich.8. trudnościami z odczytywaniem rysunku technicznego. niższą sprawnością manualną i wolniejszym tempem pracy. Wynikają one z indywidualnych potrzeb konkretnego dziecka i powinny stanowić integralną część jego programu szkolnego. a więc są zdolni do opanowania tych umiejętności. Niewątpliwie do sprawy należy podejść indywidualnie i starać się stworzyć każdemu uczniowi słabowidzącemu warunki do realizowania przewidzianego programu w takim zakresie. że uczniowie niewidomi powinni być włączeni w zajęcia techniczne. Są to tzw. Zajęcia techniczne dzieci z uszkodzonym wzrokiem Podobnie jak przy zajęciach plastycznych. że prowadzenie zajęć technicznych utrudnione jest niemożliwością korzystania przez tych uczniów z dodatkowych pomocy optycznych (szkieł powiększających) w czasie wykonywania prac.7. Jeśli chodzi o uczniów słabowidzących. 6. dzieci z uszkodzonym wzrokiem mogą mieć określone trudności. gdyż są to zajęcia pozwalające na rozwój wielu umiejętności praktycznych tak bardzo potrzebnych tym dzieciom w życiu codziennym a później zawodowym. to przyrządy miernicze dla osób niewidomych. w jakim to jest możliwe dla niego. Zajęcia techniczne dają im taką szansę do opanowania ogólnych umiejętności zadowowych. również przy zajęciach technicznych w starszych klasach. np. Zajęcia rewalidacyjne dzieci z uszkodzonym wzrokiem Dzieci z uszkodzonym wzrokiem mają pewne specyficzne potrzeby wynikające z ich niepełnosprawności. zajęcia rewalidacyjne. W związku z tym dzieciom tym należy zapewnić dodatkowe..ze strony nauczyciela pozwoli ten problem rozwiązać z pożytkiem dla dziecka. Podobnie Willoughby (1981) uważa. a więc z oznaczeniami brajlowskimi. Jedyna rzecz. to Pielecki i Skrzetuska (1991) podkreślają. Osoby niewidome pracują przecież w elekronice. pozaprogramowe zajęcia przeznaczone na zaspokojenie tych potrzeb. Jak pisze . która jest potrzebna. Podobnie. gdyż obie ręce na ogół są zajęte. które przydadzą się im w dalszym przygotowaniu do pracy zawodowej. jak w przypadku dzieci słabowidzących. mające charakter zajęć kompensacyjno-wyrównawczych lub zajęć korekcyjno-wyrównawczych. Dla przykładu można wymienić konieczność usunięcia pewnych nieprawidłowości w rozwoju fizycznym. które stanowią niezbędny warunek pomyślnego realizowania programu szkolnego. Dotyczą one przede wszystkim konieczności wypracowania pewnych umiejętności i technik. ze względu na ich dużą wartość dla ogólnego rozwoju dziecka. aby stworzyć im warunki do opanowania podstawowych umiejętności posługiwania się różnymi narzędziami. konieczność usprawnienia motorycznego zarówno u dzieci słabowidzących jak też niewidomych oraz usprawnienia zachowanej zdolności widzenia u tych pierwszych. samodzielnego poruszania się przy pomocy laski i przewodnika widzącego. pisania na maszynie czarnodrukowej. drewna . poznania różnych materiałów itp.

Szkoły. Pomimo że uczeń niewidomy będzie głównie posługiwał się brajlem. Problemem pozostaje natomiast uzyskanie programów powiększających wielkość czcionki dla dzieci słabowidzących oraz linijki brajlowskiej lub symtetyzatora mowy dla dzieci niewidomych. który nie może posługiwać się wzrokiem przy czytaniu i pisaniu. W związku z tym nauczyciel mający w swojej klasie ucznia niewidomego powinien zapoznać się z tym systemem. którzy ewentualnie mogliby podjąć się nauczania tego przedmiotu. musi nauczyć się czytać i pisać brajlem. które mogą być przeprowadzane pod nadzorem nauczyciela nauczania początkowego. Właściwwie dzieci już w pierwszych klasach szkoły podstawowej są zdolne posługiwać się komputerem. aby dziecko niewidome zetknęło się z pismem brajla i zaczęło je poznawać już w przedszkolu. Umiejętność podpisania potrzebna jest bowiem człowiekowi w bardzo wielu sytuacjach życiowych i zawodowych. Jest to sprzęt bardzo drogi i nie każda szkoła lub rodzina może na to sobie pozwolić. W związku z tym należy dzieciom tym zapewnić możliwość opanowania tych umiejętności w ramach programu szkolnego. uczęszczających do szkół ogólnodostępnych. Przy odrobinie dobrej woli opanowanie tej umiejętności nie powinno sprawiać jemu wielu trudności. Naukę brajla powinien prowadzić wykwalifikowany nauczyciel znający dobrze system Braille'a. jeśli dzieci te mają możliwość od najmłodszych lat uczyć się pisania i czytania przy pomocy komputera.Willoughby (1981) . tak samo jak dzieci widzące poznają zwykłe pismo (Ryles. 6. Nauka pisania i czytania systemem Braille'a Każdy uczeń niewidomy. z których składa się jego imię i nazwisko oraz nauczyć się je napisać.umiejętność pisania przy pomocy komputera i na maszynie ma olbrzymie znaczenie dla uczniów słabowidzących i niewidomych. aby mógł wzrokowo czytać teksty brajlowskie i móc kierować pracami dziecka w tym zakresie. Najkorzystniej jest. gdzie istnieją terenowe jednostki Polskiego Związku Niewidomych. Dziecku niewidomemu potrzebne jest przede wszystkim zapoznanie się z podstawami systemu Braille'a. według programu dla dzieci niewidomych w szkołach specjalnych.1. musi jednak nauczyć się podpisywać. które organizują kursy brajla i mają tego rodzaju specjalistów lub specjalne szkoły dla dzieci niewidomych lub słabowidzących. Niektóre szkoły ogólnodostępne zatrudniają dzisiaj pedagogów szkolnych.8. ile ono potrzebuje. Również Polski Związek Niewidomych organizuje w okresie ferii obozy dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem. a szkoły integracyjne pedagogów specjalnych. Naukę brajla należy rozpocząć w tym samym czasie. w ramach których uwzględnia się potrzeby dzieci w tym zakresie.8.2. Zaleca się także.. Niestety niektóre szkoły mogą mieć trudności w uzyskaniu takiego pracownika. a następnie dużo ćwiczeń. Brak umiejętności pisania i czytania może bardzo negatywnie odbić się na nauce innych przedmiotów. 6. które prowadzą naukę . a więc zapoznać się przynajmniej z kształtem tych liter. a następnie nauczyciela języka polskiego. co naukę czytania i pisania uczniów widzących.indywidualny plan edukacyjny dziecka z uszkodzonym wzrokiem powinien zawierać tyle dodatkowych zajęć. a więc od pierwszej klasy. Nauka pisania przy pomocy komputera i na maszynie czarnodrukowej Jak już zaznaczono w poprzednich rozdziałach . Pozyskanie takiego nauczyciela jest stosunkowo łatwe w miejscowościach. 1993b).

Jest też dobrym przygotowaniem do opanowania umiejętności posługiwania się komputerem. co dzieci o pełnosprawnym wzroku. terenie zabaw. jak dotychczas. W każdym razie uczniowi niewidomemu trzeba zapewnić odpowiednie zajęcia z orientacji i samodzielnego poruszania się jak najszybciej. ubikacji. sali gimnastycznej. Zajęcia takie powinny mieć nie tylko uczniowie niewidomi. przy zastosowaniu jednak demonstracji dotykowej. w których dziecko niewidome będzie korzystać i do których często będzie musiało samodzielnie się udać. że dzieci niewidome powinny być zapoznawane z laską już w przedszkolu. lecz także ci uczniowie słabowidzący. Dotyczy to zarówno pomieszczeń w samym budynku szkolnym. przy zastosowaniu dodatkowego sprzętu. jest orientacja przestrzenna i samodzielne poruszanie się przy pomocy laski. lecz tylko w początkowym okresie nauki. Zajęcia z orientacji przestrzennej i samodzielnego poruszania się Innym dodatkowym zajęciem. według programów i zasad dla dzieci i młodzieży widzącej. jak również na terenie całej szkoły. Czasami dla ułatwienia można wprowadzić małe oznaczenia niektórych klawiszy przez naklejenie znaków brajlowskich. ich rozkładem na stronie i uchwycić różnice. Ponieważ nauka pisania przy pomocy komputera. będzie dla wielu szkół trudna dla dzieci niewidomych. a więc po potwórzu.pisania na konputerze dla dzieci widzących. w zależności od stopnia opanowania języka i postępów ucznia w opanowaniu pisania i czytania brajlem. Zwykle stosunkowo łatwo jest zorientować dziecko niewidome i nauczyć je samodzielnie trafiać do klas lekcyjnych. Nauka pisania na maszynie pozwala ponadto zapoznać ucznia niewidomego z normalnym formatem tekstów drukowanych. że uczniom niewidomym należy pozwalać na . Z zapewnieniem ucznniowi tego rodzaju zajęc szkoła nie powinna mieć większych trudności. w tym samym czasie. O wiele trudniejsza jest orientacja i poruszanie się po terenie całej szkoły.jak już zaznaczono . Doświadczenia wykazują. powinny poczynić starania przynajmniej o programy powiększające czcionkę dla dzieci słabowidzących. dlatego dzieciom tym należy zapewnić naukę pisania na maszynie. Nauka pisania na maszynie . Nauka pisania na maszynie jest dobrym przygotowaniem dziecka niewidomego do przyszłej nauki pisania na komputerze. Schroeder (1993) uważa. o ile systematycznie ćwiczą. jakie istnieją w stosunku do tekstów pisanych brajlem. co jest stosunkowo łatwiejsze. Nie oznacza to.3.8. u których istnieje zagrożenie znacznego pogorszenia się wzroku w przyszłości. które powinno być prowadzone w ramch rewalidacji indywidualnej dzieci niewidomych. 6.powinna być wprowadzona już w 4 klasie szkoły podstawowej. Następnie należy je usunąć. boisku sportowym itp. Samodzielność w tym zakresie uczniowie niewidomi osiągają dopiero gdy są w starszych klasach. Zajęcia te można prowadzić bez specjalnych adaptacji. że dzieci słabowidzące i niewidome można zacząć uczyć pisania przy pomocy komputera . a napewno nauka posługiwania się nią powinna rozpocząć się w pierwszych klasach szkoły podstawowej. Uczniowie niewidomi potrafią stosunkowo szybko opanować tę umiejętność bez korzystania ze wzroku. w miarę możliwości. Naukę należy rozpocząć od zapoznania ucznia z lokalizacją i rozmieszczeniem wszystkich pomieszczeń.

oświetlenie żarowe lub jarzeniowe). jak warunki świetlne (konieczność stosowania indywidualnego oświetlenia i jego rodzaju . że rozwój ten jest zahamowany lub nie osiągnął optymalnego poziomu. Jeśli chodzi o zajęcia z orientacji i poruszania się. to sytuacja jest podobna jak z brajlem. a więc procesy analizy. Często dziecko słabowidzące ma przepisane kilka różnych pomocy optycznych dla wykonywania różnych czynności i w różnych warunkach. osłony na lampy (abażury). odczytywania różnych napisów znajdujących się w znacznej odległości itp. Wręcz przeciwnie trzeba je motywować do aktywnego włączenia się we wspólne zabawy. Powinny one być prowadzone przez osobę posiadającą kwalifikacje w tym zakresie lub przygotowaną do tej roli na odpowiednim kursie. W związku z tym dzieci te wymagają specjalnych ćwiczeń stymujujących rozwój i usprawniających czynności motoryczne gałek ocznych. w zależności od potrzeb dziecka. program zajęć powinien odejmować samodzielne dojście do szkoły i do domu. które umożliwiają mu lub poprawiają możliwość czytania. W początkowym okresie pobytu dziecka niewidomego w szkole dobrze jest wyznaczyć i zachęcić niektórych kolegów.pozostawanie w klasie w czasie przerw czy zabaw na podwórzu czy boisku. poruszania się w przestrzeni. samodzielne korzystanie ze środków lokomocji itp. na skutek normalnej stymulacji otoczającej rzeczywistości. odszukiwanie wzrokiem przedmiotów znajdujących się w danej przestrzeni. aby nie było one narażone na sytuacje niebezpieczne. Dotyczy to także doboru szkieł pochłaniających światło (okulary przeciwsłoneczne) w przypadku występowania u dziecka nadmiernej wraźliwości na światło czyli świałtowstrętu. że u dzieci tych rozwój ten nie następuje automatycznie. kiedy dziecko opanuje stosunkowo dobrze poruszanie się po terenie całej szkoły. Ogólnie mówiąc objęcie dziecka programen usprawnienia . organizując jemu pomoc kolegów i właściwy nadzór nauczyciela. W dalszej perspektywie. 6. koordynacja wzrokowo-ruchowa przy wykonywaniu ruchów oraz usprawniających czynności percepcyjne (spostrzeganie wzrokowe). gdzie można zawsze uzyskać więcej informacji i stosowną pomoc. Usprawnienie widzenia Proces widzenia i spostrzeganie wzrokowe podlegają rozwojowi tak samo jak inne czynności dziecka. syntezy i interpretowania docierajacych do nich często bardzo ograniczonych wrażeń wzrokowych. a także w jednostkach organizacyjnych Polskiego Związku Niewidomych pracują instruktorzy orientacji i poruszania się. Cwiczenia te odbywają się według określonego programu. U wielu dzieci niewidomych z resztakmi wzroku i dzieci słabowidzących stwierdza się.4.8. aby byli gotowi udzielać pomocy niewidomemu koledze w sytuacjach trudnych dla niego związanych z poruszaniem się po terenie szkoły. kontrasty barwne itp. widzenie przedmiotów znajdujących się z bliska i z daleka. śledzenie wzrokiem za poruszającym się przedmiotem. Program taki obejmuje także dobór dla dziecka odpowiednich pomocy optycznych (szkieł korekcyjnych lub powiększających). czynności optyczne i wzrokowe takie jak: fiksacja wzroku na przedmiocie. oglądania telewizora. W ramach programu ustala się także optymalne warunki zewnętrzne (pomoce nieoptyczne) poprawiające widzenie. W specjalnych szkołach dla dzieci niewidomych i słabowidzących. Jest to związane z tym.

W każdej szkole istnieje przynajmniej kilkoro dzieci. jak również opanowania zakresu wiadomości i umiejętności objętych programem nauczania z różnych przedmiotów. z polskiego. które powinny być objęte tego rodzaju ćwiczeniami.widzenia ma na celu nauczenie go maksymalnego wykorzystania zachowanego wzroku w różnych sytuacjach życiowych w domu i szkole oraz umiejętności organizowania sobie najkorzystniejszych warunków do pracy wzrokowej. że często dzieci te nie nadążają za tokiem lekcji prowadzonych przez nauczycieli. Ponadto u wielu z nich stwierdza się opóźnienia w rozwoju czynności manipulacyjnych i lokomocyjnych. Ponadto niektóre dzieci z uszkodzonym wzrokiem mogą nie mieć odpowiednich warunków w domu do odrabiania lekcji. Pracują oni w specjalnych szkołach dla dzieci niewidomych i słabowidzących.9. co mogłoby mieć bardzo . podobnie jak niektórzy uczniowie normalnie widzący. 6. a także ukształtowanie się pewnych stereotypowych. bezcelowych ruchów lub czynności jak kołysanie się.3. Gimnastyka korekcyjna Wiele dzieci niewidomych i słabowidzących wymaga także indywidualnych ćwiczeń fizycznych.8. nieprawidłowych. Wielu nauczycieli wychowania fizycznego jest również przygotowanych do prowadzenia gimnastyki korekcyjnej. będzie wymagać dodatkowych zajęć dla nadrobienia opóźnień i luk w opanowaniu materiału przewidzianego programem nauczania. w specjalistycznych poradniach usprawniania wzroku oraz w niektórych placówkach prowadzonych przez Polski Związek Niewidomych.Z reguły nieprawidłowości tych nie udaje się zlikwidować w ramch zajęć z wychowania fizycznego. Mogą one wynikać z tego powodu. Opóźnienia i luki mogą dotyczyć zarówno rozwoju różnych procesów psychicznych. Z tego powodu tego rodzaju ćwiczenia muszą być prowadzone w ramch gimnastyki korekcyjnej. Wykaz adresów). Zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem Wielu uczniów z uszkodzonym wzrokiem na skutek trudności w uczeniu się. a zwłaszcza potrzebnej pomocy ze strony członków rodziny lub innych osób.9. W naszym kraju wykształcono już kilkunastu instruktorów usprawniania widzenia. W związku z tym muszą być prowadzone przez specjalistę. W szczególny sposób zagadnieniem tym zajmują się: Ośrodek ProfilaktycznoRewalidacyjny dla Dzieci i Młodzieży Niewidomej i Słabowidzącej w Częstochowie. zgodnie z zaleceniami lekarza. np. 6. Zwykle rodzaj i zakres ćwiczeń korekcyjnych ustala lekarz oceniający rozwój fizyczny dziecka. W momencie ich występienia należy natychmiast zapewnić tym dzieciom odpowiednie zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze. Zajęcia mające na celu rozwój i usprawnienie wzroku należą do bardzo specjalistycznych.u bardzo wielu dzieci z uszkodzonym wzrokiem stwierdza się wady postawy czyli wady w prawidłowym ukształtowaniu krzywizn kręgosłupa. Poradnia Rehabilitacji Niewidomych i Słabowidzących w Poznaniu oraz Poradnia Rehabilitacji Wzroku dla Słabowidzących w Warszawie (Patrz: Rozdz. kręcenie się w kółko. fizyki itp.5. dłubanie palcem w oku lub zbytnie podnoszenie nóg przy chodzeniu itp. matematyki. Mają one trochę wolniejsze tempo pracy w porównaniu z innymi dziećmi. mających na celu korekcję pewnych nieprawidłowości w rozwoju fizycznym i motorycznym. Jak już uprzednio wspomniano . aby zapobiec ich pogłębianiu się.

to jest oczywiste. Tak samo w dalszej perspektywie może to odbić się negatywnie na możliwościach podjęcia nauki na wyższym poziomie i zdobycia wyższych kwalifikacji zawodowych.. ujęta w ciekawej. Jeśli chodzi o uczniów tracących wzrok i nowo ociemniałych. jednak w ten sam sposób jak gdyby były dziećmi widzącymi. lecz postępy jako takie. 1996). Jak piszą Pielecki i Skrzetuska (1991) zespól wyrównawczy ma stworzyć uczniowi możliwość pracy w tempie dla niego dostosowanym. wolniejszym niż na lekcji oraz możliwość staranniejszego opanowania materiału. Zajęcia te mogą być prowadzone indywidualnie z dzieckiem lub zespołowo. że dziecko ma liczne braki w podstawowych wiadomościach i umiejętnościach oraz trudności z opanowaniem dalszych treści programowych. Bedą oni wymagać od dziecka z uszkodzonym wzrokiem tego samego.. Jest to ważny czynnik w przypadku dziecka z uszkodzonym wzrokiem. w których uczą się dzieci niewidome i słabowidzące pisząc. 1996).10. Okaże się wówczas. Z drugiej strony nie można oceniać pracy dziecka z uszkodzonym wzrokiem tylko w oparciu o czynione postępy. Może okazać się to dla nich bardzo niekorzystne. to dzieci bardzo łatwo przyzwyczają się do mniejszych wymagań oraz bardzo łatwo będą zwalniać się z obowiązków uczniowskich (Willoughby. porównując osiągnięte wyniki z poprzednio uzyskanymi. Są oni zadowoleni. że od początku należy wymagać od nich opanowania takiego samego zakresu materiału i umiejętności oraz w takim samym czasie. lecz nie zwracają uwagi na to. jak pozostałych uczniów w klasie. ocena opisowa (Bogucka. mające trudności w nauce trzeba także oceniach według ich możliwości intelektualnych. Oznacza to. Wskazanym jest jednak. jeśli może okazać się to korzystne dla dziecka z uszkodzonym wzrokiem. aby przy ogólnej ocenie pracy szkolnej dziecka brać także pod uwagę jego wysiłek i zaangażowanie. że w okresie choroby trzeba brać pod uwagę ten dodatkowy czynnik i w zależności od tego oceniać osiągnięcia szkolne ucznia. co od innych uczniów. z innymi dziećmi. który w ocenie pracy dziecka nie powinien być pominięty. W związku z tym należy stawiać im stopnie bez stosowania żadnej "taryfy ulgowej" (Kuczyńska-Kwapisz. którego nie mogł w pełni poznać. Ocena pracy szkolnej dzieci z uszkodzonym wzrokiem Praca szkolna przeciętnych uczniów z uszkodzonym wzrokiem powinna być oceniana według tych samych zasad i kryteriów. Inni nauczyciele mogą okazać się mniej łagodni i wyrozumiali. ale forma realizacji tych treści musi być bardziej swobodna. Już w starszych klasach taki błąd może przynieść swoje negatywne skutki. zabawowej formie. 1981). 6.niekorzystne skutki dla dalszego przebiegu nauki. Materiał realizowany podczas zajęć w zespole powinien zawierać niezbędne minimum treści opracowanych na lekcji. W związku z tym często konieczna jest tzw. charakteryzujące się niższym poziomem umysłowym. Podobnie dzieci z uszkodzonym wzrokiem. że zwykle miarą sukcesu dziecka nie jest dla nich osiągnięcie ostatecznego celu nauczania. Jeżeli nauczyciel w początkowym okresie nauki będzie stosował taką taryfę. czy są one na poziomie jego maksymalnych i optymalnych . że dziecko robi postępy. Często bowiem wyniki w nauce wyrażone tylko w formie pojedyńczego stopnia nie odzwierciedlają w pełni wysiłku i pracy dziecka. a następnie odpowiedniego zawodu albo stanowiska pracy. Pracodawcy niechętnie zatrudniają kandydatów niedouczonych. Schroeder (1994) krytycznie wyraża się o amerykańskich nauczycielach szkół ogólnodostępnych.

ile będą one potrzebować. że dziecko słabowidzące czy niewidome może osiągnąć normalny poziom rozwoju fizycznego i psychicznego oraz że można je przygotować do samodzielnego życia. Postawa ta decyduje bowiem w znacznym stopniu o postępowaniu nauczyciela i jego zaangażowaniu w te procesy. Warunków tych jest kilka. że problemy nie są tak duże. Nauczyciele tacy zwykle nie wiedzą. że system ten jest korzystny dla tych dzieci. Przekonania takie rodzą się z wiedzy o dzieciach niepełnosprawnych w ogóle. 7. Warunki efekywnego nauczania dziecka z uszk. Nauczyciel musi więc mieć pewien niezbędny zakres informacji o dzieciach z uszkodzonym wzrokiem oraz ich . Ich wiedza o tych dzieciach jest na ogół bardzo ogólna. U przeciętnego nauczyciela wiedza ta może być bardzo uboga. Brak takiej wiedzy wzbudza natomiast wiele wątpliwości i niepewności. co może mieć skutki dla jego dalszego życia. że są one dziećmi tak samo jak inne dzieci. Zwykle dostrzegają oni tylko ich ograniczenia. Pierwsze ich doświadczenia zwykle pokazują. że nauka szkolna zakończy się dla ucznia niepowodzeniem. jak to się początkowo wydawało. a w naszym przypadku . Jednak bliższe poznanie dzieci słabowidzących i niewidomych oraz pokonanie pierwszych oporów zmienia ich poglądy na możliwości rozwojowe i na potrzeby edukacyjne tych dzieci. WARUNKI EFEKTYWNEGO NAUCZANIA DZIECI Z USZKODZONYM WZROKIEM W SYSTEMIE INTEGRACYJNYM Nauczanie dzieci z uszkodzonym wzrokiem w systemie integracyjnym wymaga spełnienia szeregu warunków. Kierownictwo i nauczyciele muszą jednak wykazać trochę dobrej woli i poczynić pewne wysiłki organizacyjne.możliwości. a mianowicie. aby proces ten przebiegał z korzyścią dla ucznia i przyniół oczekiwane efekty. Postawa nauczycieli wobec systemu integracyjnego Niewątpliwie pozytywna postawa nauczycieli wobec systemu integracyjnego oraz dzieci niepełnosprawnych w ogóle jest jednym z ważniejszych warunków efektywnego nauczania i wychowania dzieci z uszkodzonym wzrokiem w szkole ogólnodostępnej. że są to dzieci posiadające specjalne potrzeby i wymagające specjalnych metod nauczania. wzrokiem 7. Stąd u nauczycieli z brakiem lub małym doświadczeniem rodzą się wątpliwości wobec integracyjnego nauczania tych dzieci. a nie to.. Dlatego najczęszczą ich reakcją na propozycję pracy z dzieckiem słabowidzącym czy niewidomym jest odpowiedź. że nie potrafią oni pracować z tego rodzaju dziećmi lub że nie będą w stanie poświęcić tyle czasu. Nauczyciele muszą więc być przekonani.o dzieciach z uszkodzonym wzrokiem. 7. Brak takich warunków może spowodować.1. stąd często jego opory wobec przyjmowania do szkoły dziecka słabowidzącego lub niewidomego i wobec pracy z nim. aby stworzyć tym dzieciom w ich szkole warunki do efektywnej nauki oraz zaspokoić ich specyficzne potrzeby w tym zakresie. a same dzieci są zdolne do pobierania nauki w normalnym środowisku szkolnym razem z dziećmi o pełnosprawnym wzroku. Niewątpliwie poszczególne szkoły będą miały różne możliwości stworzenia dzieciom z uszkodzonym wzrokiem odpowiednich warunków do zaspokojenia ich specjalnych potrzeb edukacyjnych i realizacji ich programu szkolnego.

Postawa nauczyciela wobec ucznia słabowidzącego lub niewidomego nie może charakteryzować się nadmiernym współczuciem z powodu jego niepełnosprawności. a co za tym idzie do zniechęcenia się dziecka do nauki.pomyślność uczniów niepełnosprawnych w systemie integracyjnym zależy w dużej mierze od przygotowania nauczycieli do pracy z tymi uczniami. Jak pisze Maciarz (1992) . Może to bowiem prowadzić do licznych niepowodzeń ucznia. obejmującą ocenę stanu wzroku. W konsekwencji tego musi on zaakceptować ucznia z uszkodzonym wzrokiem jako równoprawnego członka zespołu klasowego.trudnościach w nauce. Zwykle uczeń taki zostaje przyjęty do szkoły na podstawie orzeczenia poradni psychologiczno-pedagogicznej. ustalonych w oparciu o badania lekarskie. Konieczność dokładnego poznania przez nauczyciela ucznia z uszkodzonym wzrokiem Wszechstronne poznanie ucznia z uszkodzonym wzrokiem polega na zgromadzeniu i analizie informacji. że ono jest dzieckiem słabowidzącym lub niewidomym i w związku z tym ma specjalne potrzeby i wymaga specjalnej pomocy w nauce. Nauczyciel ma więc możliwość zapoznania się z wynikami tych badań. tolerowaniu jego zaniedbań w nauce i niepoprawnych zachowań. badania psychologiczne i ewentualnie inne. rozumieć je i być skłonny do ich zaspokojenia. Musi charakteryzować się pewną gotowością do szukania pewnych rozwiązań. Nauczyciel posiadający ucznia lub uczniów z uszkodzonym wzrokiem musi zdawać sobie sprawę z tego. że ich nauczanie i przygotowanie do życia jest trudniejsze niż w przypadku dzieci normalnie widzących. Z drugiej strony postawa nauczyciela nie może charakteryzować się nadmiernymi wymaganiami w stosunku do ucznia. stanowiące integralną część ichprzygotowania pedagogicznego. Zapoznanie to powinno obejmować: 1. utraty wiary we własne możliwości. Nieakceptowanie ucznia i jego jawne lub ukryte odrzucenie przez nauczyciela są bardzo przykro przeżywane przez dziecko i mogą wyzwolić u niego niechęć do szkoły. Przede wszystkim nauczyciel musi wiedzieć. W związku z tym musi zaakceptować fakt. 7. że połączone jest to w pewnym dodatkowymi zadaniami i wysiłkiem. a nawet do konfliktów między nauczycielem a uczniem. wywiad środowiskowy. a zwłaszcza badań okulistycznych. Przede wszystkim nauczyciel musi zapoznać się z wynikami badań lekarskich. które przekraczają jego możliwośći i zdolności. aby mógł tok lekcji i metody dostosować do ich potrzeb. które będą umożliwiać i ułatwiać pobieranie nauki tym dzieciom. która w oparciu o przeprowadzone badania ustaliła diagnozę odnośnie jego rozwoju fizycznego i psychicznego oraz podjęła decyzję o jego gotowości do nauki w systemie integracyjnym. Aktualną diagnozę. które pozwoliłyby nauczycielowi na ocenę jego rzeczywistych możliwości i specjalnych potrzeb. Następnie dopiero. aby dokładnie poznał aktualny stan wzroku i możliwości wzrokowe ucznia. Musi jednak dostrzegać jego indywidualne potrzeby. dawaniu jemu pozycji uprzywilejowanej wśród uczniów. co może skończyć się częstym opuszczaniem zajęć lekcyjnych i rezygnacją ze szkoły. Dlatego powinni oni mieć podstawowe wiadomości z zakresu pedagogiki specjalnej. Przede .2. że uczeń z uszkodzonym wzrokiem jest w pierwszej kolejności dzieckiem i ma takie same potrzeby jak wszystkie inne dzieci. Może przejawiać się ona w zaniżeniu wymagań w stosunku do ucznia.

rozwój motoryczny . Poznawanie dziecka słabowidzącego i niewidomego przez nauczyciela nie powinno ograniczać się tylko do analizy informacji zgromadzonych podczas badań dziecka przez specjalistów. których barw dziecko nie widzi lub widzi gorzej lub czy gorzej widzi o zmierzchu i w słabych warunkach świetlnych. prowadzącymi do jego dalszego pogorszenia się lub odwrotnie. specjalne uzdolnienia. Informacje te pozwolą nauczycielowi na określenie sytuacji rodzinnej i środowiskowej dziecka oraz poznanie możliwości zapewnienia jemu właściwych warunków do nauki w domu oraz możliwości współpracy z rodzicami czy innymi członkami rodziny w jego nauczaniu i wychowaniu. Ponadto w przypadku dziecka słabowidzącego lub niewidomego z resztkami wzroku musi on wiedzieć. wrodzone.sprawności manipulacyjne i lokomocyjne. niewidome z resztkami wzroku czy całkowicie niewidome. wówczas nauczyciel powinien poznać także ich ustalenia. stała praca. inne źródła dochodu. Dotyczy to: sytuacji rodzinnej. Znajomość tych danych pozwoli nauczycielowi na ocenę możliwości wzrokowych dziecka pod kątem wykorzystania zachowanej zdolności widzenia w zajęciach szkolnych i pozaszkolnych. wykształcenie) i rodzeństwa (wiek. jak również inni nauczyciele powinni także systematycznie obserwować dziecko. które powinny być zaspokojone w procesie nauczania i wychowania dziecka. a więc rodziców ( wiek. stan zdrowia) oraz warunków materialnych (warunki mieszkaniowe. który spowodował słabowzroczność lub ślepotę. Etiologią i patogenezę uszkodzenia wzroku. jakiego rodzaju ma ubytki pola widzenia. do jego polepszenia. a więc czy aktualny stan ma charakter ustabilizowany czy też należy liczyć się ze zmianami. W poradni dziecko z uszkodzonym wzrokiem jest poddawane także badaniom psychologicznym. w którym dziecko słabowidzące lub niewidome wychowuje się. a zwłaszcza dodatkowych zajęć rewalidacyjnych. liczba osób na utrzymaniu) oraz najbliższego otoczenia. Informacje w tym względzie pozwalają na ustalenie lub wykluczenie pewnych czynników. Nauczyciel prowadzący klasę (wychowawca klasowy). czynniki środowiskowe lub wychowawcze). uszkodzenie centralnego systemu nerwowego. w szczególności dotyczące ogólnego stanu zdrowia (schorzenia wewnętrzne. 3. a więc zapoznanie się z przyczyną oraz z rozwojem i przebiegiem procesu chorobowego. Jeśli dziecko było badane przez innych lekarzy specjalistów. Oprócz informacji typu medycznego nauuczyciel powinien także zapoznać się z wywiadem środowiskowym w celu poznania historii życia dziecka i środowiska. Stanowić one powinny podstawę dla ustalenia programu szkolnego dziecka. 2. funkcjonowania słuchu (ewentualny niedosłuch) itp. Zwykle orzeczenia poradni określają także specjalne potrzeby dziecka. rozwój i przystosowanie emocjonalne i społeczne decydujęce o jego funcjonowaniu w grupie i zachowaniach się w sytuacjach szkolnych i pozaszkolnych itp. neurologiczne).wszystkim nauczyciel musi wiedzieć czy dziecko jest słabowidzące. . które określają jego ogólny poziom umysłowy (iloraz inteligencji). mających wpływ na nieprawidłowości rozwojowe i zaburzenia zachowania (czynniki genetyczne. stopień samodzielności w wykonywaniu czynności dnia codziennego. Informacje w tym względzie pozwolą nauczycielowi na pokierowanie procesem dydaktycznym i rewalidacyjnym dziecka z uwzględnieniem jego przyszłego stanu wzroku. Prognozę odnośnie stanu wzroku.

kiedy poraz pierwszy trafiają do szkoły lub przychedzą do nowej szkoły.3. jak też społecznym. a więc od klasy lub klas i pracowni. Oczywiście powinien wspomnieć o jego ewentualnych trudnościach i ograniczeniach oraz zachęcić do pomocy w uzasadnionych sytuacjach. Uczeń z uszkodzonym wzrokiem powinien także stopniowo być wprowadzany w teren poza samym budynkiem szkolnym i zapoznawany z wszystkimi obiektami i urządzeniami. Wprowadzenie i zapoznanie takie trzeba rozpocząć od środowiska fizycznego. Oczywiście. pokojem nauczycielskim itp. z którymi będą mieć zajęcia. Stąd wymgają oni indywidualnego wprowadzenia w środowisko szkolne. Szczególnie dokładnie uczeń powinienpoznać swoją klasę. podobnie jak inni uczniowie. z których będzie korzystać. wówczas należy zastosować pewne oznaczenie dotykowe. Szczególnie odnosi się to do uczniów z uszkodzonym wzrokiem. różne półki itp. aby zapewnić im od samego początku dobrą orientację i względnie samodzielne funkcjonowanie na terenie szkoły. a więc podwórze. Jeżeli uczeń ma trudności ze wzrokowym rozpoznawaniem jego miejsca w szatni. w której będzie się rozbierał i ubierał. że mają oni ograniczoną lub nawet całkowicie uniemożliwioną wzrokową orientację w przestrzeni. mają one wiele trudności w samodzielnym dokładnym zapoznaniu się z wieloma pomieszczeniami. a więc środowiskiem fizycznym. uczniowie z uszkodzonym wzrokiem. jakie ma ono trudności i przeszkodzy w efektywnym korzystaniu z nauki. personrelem medycznym itp. czy występują specjalne trudności wychowawcze itp. Następnie trzeba go zapoznać z szatnią. dyrektorem. gdzie znajduje się stół nauczyciela. tablica. natychmiast należy podjąć działania zmierzające do ich usunięcia. tereny zabaw. W sposób naturalny uczeń z uszkodzonym wzrokiem zapoznaje się ze swoimi kolegami klasowymi i ewentualnie z uczniami z innych klas. a zwłaszcza swoje miejsce (szerzej o stanowisku pracy w następnym rozdziale). W przypadku wystąpienia pewnych zahamowań i nieprawidłowości rozwojowych. lecz również uczeń na samym początku nauki powinien dobrze zapoznać się z całym środowiskiem szkolnym. Pamiętać trzeba. 7. Zapoznanie to powinno także obejmować wyjaśnienie do czego różne przedmioty w klasie służą i jak z nich korzystać. czują się zagubieni. intensyfikacji współpracy z rodzicami lub szukaniu konsultacji i pomocy innych specjalistów.starając się ustalić czy rozwija się ono prawidłowo bez specjalnych opóźnień. Stopniowo należałoby jednak zapoznawać ich z innymi nauczycielami szkoły. zwłaszcza w klasach nauczania początkowego. Nauczyciel powinien sam dać przykład jak zaakceptować ucznia z uszkodzonym wzrokiem jako pełnoprawnego . Polegać one powinny na zorganizowaniu dodatkowych zajęć z dzieckiem. jak również rozpoznawaniem różnych osób tam przebywających. miejsca. w których uczeń będzie się uczyć. od pierwszych dni będą miały możliwość poznania swojego nauczyciela wychowawcę klasowego i ewentualnie innych nauczycieli. boisko itp. Nauczyciel powinien jednak ucznia słabowidzącego czy niewidomego przedstawić klasie traktując fakt jego pobytu w szkole jako coś normalnego i naturalnego. Zapoznanie ucznia z uszkodzonym wzrokiem ze środowiskiem szkolnym Nie tylko nauczyciel powiniem poznać ucznia z uszkodzonym wzrokiem. urządzeniami i przedmiotami znajdującymi się na terenie szkoły. nieufni i onieśmieleni. trudności w nauce czy trudności wychowawczych. Wszyscy uczniowie. również normalnie widzący. toaletami.

Zbyt niskie lub zdyt wysokie krzesła lub ławka mogą powodować niekorzystne zmiany w rozwoju fizycznym dziecka. aby niewygodne siedzenie i praca w niewygodnej pozycji nie powodowały przemęczenia odpowiednich partii mięśni i całego organizmu.1. Podobnie inne meble i przedmioty stanowiące stałe wyposażenie klasy lub klaso-pracowni powinny mieć stałą lokalizację. Stolik lub ławka ucznia powinna być także umieszczona w pobliżu okna. Dla takich uczniów w miarę możliwości stolik powinien mieć podnoszony blat. Wówczas uczniowie widzący będą mieli pozytywny przykład i z pewnością będą naśladować jego zachowanie w kontaktach ze swoim słabowidzącym lub niewidomym kolegą. aby światło padało z lewej strony (bokiem do okna znajdującego się z lewej strony). Wyjątek mogą stanowić uczniowie z nadmierną wrażliwością na świałto z światłowstrętem. stanowisko pracy ucznia należy ustawić w ten sposób. Kształtowaniu pozytwnych postaw widzących kolegów wobec osób z uszkodzonym wzrokiem w całości poświęcony jest rozdział 7. 7. Natomiast wysokość krzesła lub siedzenia w ławce powinna pozwalać na swobodne oparcie stóp na podłodze. to powinny one sięgać do łokcia ucznia. a w ślad za tym do powstania pewnym nieprawidłowości w rozwoju fizycznym i motorycznym. który zapewni jemu najbardziej korzystną . Wówczas uczeń będzie miał możliwość ustawienia go pod takim kątem w stosunku do oczu. zwłaszcza wady postawy. do drzwi wyjściowych itp. dla których stanowisko pracy należy zlokalizować w głębi klasy. aby ułatwiać uczniowi słabowidzącemu orientację przestrzenną i łatwe do nich dojście. Następnie stolik lub ławka powinny być tak zlokalizowane w klasie. do biurka nauczyciela. a także łatwe dojście do tablicy. włączając go we wszystkie możliwe zajęcia klasowe i pozaklasowe (kółka zaintersowań). aby również nie powodował zjawiska oślnienia. Blat stołu powinien być matowy. Stanowisko pracy ucznia słabowidzącego Przede wszystkim stolik i krzesło lub ławka szkolna powinny być dostosowane do wzrostu ucznia słabowidzącego. jest zorganizowanie jemu odpowiednego stanowiska pracy. Jeśli chodzi o wysokość stolika lub ławki. jakie stają przed nauczycielem. aby mógł swobodnie na nich pracować (wykonywać ruchy przedramieniem). 7. aby nie zmuszać ucznia do częstego przystosowywania się do nowej sytuacji.4. W celu zapewnienia dobrego oświetlenia naturalnego. Niektórzy uczniowie do łatwiejszego czytania wymagają ułożenia tekstu pod odpowiednim kątem w stosunku do oczu. powodując bardzo niepożądane zjawisko jakim jest olśnienie. Najczęściej jest to miejsce w pierwszym rzędzie. Uniknie się w ten sposób nagłego pojawienia się w polu widzenia ucznia silnej jasności (przy zmianie nasłonecznienia) utrudniającej wyraźne widzenie i powodującej znużenie oczu.7. z którego uczeń najlepiej może obserwować nauczyciela co on robi.ucznia. co jest napisane na tablicy lub co jest demonstrowane na mapach. aby uczeń miał łatwy dostęp do nich.Organizacja stanowiska pracy ucznia z uszkodzonym wzrokiem Jednym z problemów. kiedy w jego klasie znajduje się uczeń z uszkodzonym wzrokiem. Powinno to być stałe miejsce w klasie lub w klaso-pracowni i bez częstych zmian. aby światło wpadające do klasy nie padało prosto w jego oczy. Powinien on być jednak tak ustawiony.4. Sprawa ta przedstawiawia się w sposób zróżnicowany w odniesieniu do ucznia słabowidzącego i niewidomego. aby mógł on maksymalnie korzystać ze światła naturalnego. planszach itp.

2. a kreda do pisania biała lub żółta. Jeśli chodzi o tablicę to powinna ona być także matowa w kolorze czarnym lub ciemno-zielonym. Pozwalanie uczniowi niewidomemu na siedzenie przy niewłaściwie dobranym stoliku lub ławce może powodować. Istnieją dzisiaj także nowoczesne tablice. aby mógł on swobodnie rozłożyć na nim wszystkie potrzebne w czasie lekcji pomoce szkolne.pozycję przy czytaniu tekstów. a więc klasy. aby była ona podświetlana z góry. że bardzo wiele dzieci niewidomych ma wady postawy (różnego rodzaju skrzywienia kręgosłupa). Stanowisko pracy ucznia niewidomego Podobnie jak w przypadku ucznia słabowidzącego stolik i krzesło lub ławka szkolna ucznia niewidomego powinny być dostaosowane do wzrostu ucznia. które są najlepiej widziane przez ucznia słabowidzącego. jego natężenie . Jak piszą KryńskaBorowska i Sobocińska (1996) . Wielu uczniów słabowidzących będzie wymagało indywidualnego oświetlenia stanowiska pracy. progów i innych przeszkód. jak podręczniki brajlowskie. 1995). Wówczas do pisania na tablicy można dobrać flamaster o takim kolorze lub kolorach.4. aby litery lub inne znaki graficzne pisane na tablicy były odpowiedniej dla ucznia wielkości. Innym rozwiązaniem tej sprawy mogą być tzw. Dzięki temu kąt padania światła na miejsce pracy będzie najlepszy i pozwoli uzyskać najlepszy kontrast. Nie należy zapominać także o tym. Powinno to być natężenie światła przynajmniej odpowiadające normom dla uczniów widzących. 7. zwłaszcza przy wykonywaniu niektórych zadań. Światło lampy punktowej przeznaczonej do czytania musi równomiernie oświetlać całą powierzchnię tekstu.blat stanowiska pracy ucznia niewidomego powinien być większy niż ucznia widzącego. zasięg. aby zapewnić jemu dobrą w nich orientację i zapobiec potknięciom i upadkom spowodowanym niezauważeniem stopni. najlepiej światłem jarzeniowym (Kryńska-Borowska i Sobocińska. pracownie. że tego rodzaju wady powstaną lub będą się pogłębiać.przy czytaniu szczególne znaczenie ma kierunek światła. które są o wiele większe niż . szatnie. toalety powinny mieć dobre oświetlenie (naturalne lub sztuczne). z których uczeń słabowidzący będzie korzystał. rysunków itp. 1995). przy czytaniu. korytarze. obserwowaniu obrazków. Ponadto wszystki pomieszczenia. Ze względu na ucznia słabowidzącego wskazanym byłoby. obracać się na boki. Badania wykazały. na krórych można pisać różnokolorowymi flamastrami. olśnienie i promieniowanie świetlne. czytniki czyli podpórki z regulowanym kątem nachylenia stawianym na stole ucznia (Kryńska-Borowska i Sobocińska. sala gimnastyczna. W związku z tym na stanowisku pracy ucznia należałoby zainstalować odpowiednią lampę uzupełniającą światło naturalne wpadające do klasy lub świało sztuczne oświetlające całą klasę. aby zapewnić jemu wygodne siedzenie i pracę. klatka schodowa. Wskazanym więc byłoby. Światło powinno wychodzić z punktu znajdującego się za lewym ramieniem (przy uczniu praworęcznym).. zwykle koloru białego. stołówka. a mianowicie o długości 110 cm i szerokości 60 cm. jak np. mieć właściwy abażur dający równomierne rozproszenie światła z możliwie słabym promieniowaniem cieplnym oraz regulator natężenia światła. Jak podają Broniarz i inni (1995) . aby lampa do czytania mogłaby być przesuwana w płaszczyźnie pionowej.

Ponadto autorzy podają. Ma to na celu ułatwienie uczniowi orientacji na stanowisku pracy i zapobieżenie zsunięciu na podłogę różnych przedmiotów używanych przez niego w czasie nauki. wóczas może to robić gdzieś z boku. do którego nie będą docierać dźwięki przeszkadzające dobremu słyszeniu. pisząc na maszynie brajlowskiej lub nagrywając na taśmę magnotofonową może przeszkadzać innym uczniom. Na przykład w Stanach Zjednoczonych wprowadzono stanowisko tzw. jak nauka brajla. Dotyczy to krawędzi górnej i obu krawędzi bocznych.1994). Uczeń niewidomy ma bowiem cały szereg dodatkowych pomocy. nie mówiąc już o dużych i ciężkich podręcznikach brajlowskich. Willoughby (1981) podaje kilka uwag dotyczących miejsca w klasie dla ucznia niewidomego. którzy uczą dzieci wybranych partii materiału. Udzielanie konsultacji nauczycielom dotyczących przystosowania lekcji i pomocy szkolnych do potrzeb dzieci z uszkodzonym wzrokiem. brajlowską maszynę do pisania czy magnetofon. w określone dni i na określoną liczbę godzin. . Organizacja i dostarczanie pomocy specjalistycznych np. a więc nauczyciel specjalista do spraw nauczania i wychowania dzieci słabowidzących i niewidomych. Następnie uczeń niewidomy powinien mieć własną szafkę. Gdyby to zbytnio przeszkadzało innym uczniom. Do jego obowiązków należy: 1.5. Rola pedagoga szkolnego i pedagoga specjalnego w nauczaniu dzieci z uszkodzonym wzrokiem Dla zapewnienia szkole ogólnodostępnej niezbędnej profesjonalnej pomocy w nauczaniu i wychowaniu uczniów z uszkodzonym wzrokiem powstały różne systemy. że uczniowie widzący łatwo i szybko przyzwyczajają się do pewnych dodatkowych dźwięków związanych z pracą kolegi niewidomego. magnetofon. Przeprowadzanie zajęć specjalistycznych z uczniami. blisko drzwi wyjściowych lub blisko okna. Z drugiej strony trzeba wziąć pod uwagę. 2. 7. książek brajlowskich lub z powiększoym drukiem. który przychodzi do szkoły. których w danym dniu nie będzie używał w domu. że uczeń niewidomy używając tabliczki i dłutka brajlowskiego. 3. Ich zadaniem jest pomoc tym dzieciom w zaspokojeniu różnych ich potrzeb edukacyjnych (Bińczycka i Mazanek. np. Z drugiej strony powinno to być miejsce. map plastycznych itp. których nie mogą one opanować w systemie klasowo-lekcyjnym (Walczak. Jest to tyflopedagog. Z uwagi na to. 1994) Podobnie w Hiszpanii szkoły zatrudniają pedagogów specjalnych. że w czasie lekcji uczeń niewidomy korzysta głównie ze słuchu. których nie mają uczniowie widzący. powinien on mieć miejsce. W Angli w szkołach ogólnodostępnych istnieją zespoły nauczycieli ze specjalnym przygotowaniem do pracy z dziećmi z różnymi niepełnosprawnościami. że płaszczyzna. brajlowska maszyna do pisania. Niekoniecznie musi to być miejsce w pierwszym rzędzie. orientacji i poruszania się itp. z którego będzie dobrze słyszał nauczyciela i swoich kolegów.zwykłe. w której uczą się uczniowie z uszkodzonym wzrokiem. Autorka podkreśla jednak. nauczyciela dochodzącego. na której uczeń pracuje powinna być obramowana płaską listwą wystającą ponad nią nie więcej niż 3 cm. tabliczkę brajlowską i papier brajlowski do pisania. w której mogłby przechowywać te pomoce szkolne.

U nas. organizuje tzw. Na wstępie powinien on jednak uświadomić sobie.6. Jak pisze Maciarz (1992) . że ich dziecko będzie niepełnosprawne. Upowszechniać wiedzę wśród nauczycieli o dzieciach z uszkodzonym wzrokiem. Inicjować współpracę z poradniami specjalistycznymi. 3. Z pewnością mieli olbrzymie trudności z zaakceptowaniem tego faktu i prawdopodobnie w dalszym ciągu nie pogodzili się nim. co rodzice przeżyli i może nadal przeżywają. w szczególności przez korygowanie odchyleń od normy . myśląc o dziecku i . nr 6 MEN ). mając dziecko słabowidzące lub niewidome. Ponadto. 4. Współpraca z rodzicami ucznia z uszkodzonym wzrokiem Rozpoczynając pracę z dzieckiem z uszkodzonym wzrokiem w swojej klasie nauczyciel powinien natychmiast nawiązać kontakt i ścisłą współpracę z jego rodzicami lub innymi członkami jego rodziny. Przede wszystkim urodzenie się takiego dziecka było dla nich szokiem.. w szkołach integracyjnych lub szkołach posiadajcych oddziały integracyjne mogą być zatrudnieni nauczyciele ze specjalnym przygotowaniem. w celu współorganizowania kształcenia integracyjnego.Urz. Udzielać konsultacji i porad nauczycielom w sprawach nauczania i wychowania dzieci z uszkodzonym wzrokiem. w tym zaburzeń zachowania. Przepisy wymienionych zarządzeń dotyczą wszystkich uczniów niepełnosprawnych.w aktualnych warunkach pracy szkół znaczącą rolę w udzielaniu nauczycielowi pomocy w nauczaniu uczniów niepełnosprawnych może spełniać nauczyciel szkolny. a więc również uczniów z uszkodzonym wzrokiem. zgodnie z zarządzeniem nr 29 Ministra Edukacji Narodowej z 1993 r. 5. Przeżyli niejedną noc. Powodowało to okresy nadziei oraz goryczy i załamań po niepomyślnych diagnozach wydawanych przez kolejnych lekarzy i czasami innych "specjalistów". Tak więc nauczyciel szkolny lub pedagog specjalny zatrudniony w szkole może: 1. Prowadzić niektóre zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze i indywidualne zajęcia rewalidacyjne dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem.Urz. Współpracować z rodzicami w zakresie wychowania ich dziecka z uszkodzonym wzrokiem i kształtowania pozytywnych postaw rodzicielskich czyli przeprowadzać pedagogizację rodziców. Celem tej pomocy jest wspomaganie rozwoju psychicznego i efektywności nauczania tych uczniów. specjalnymi ośrodkami szkolno-wychowawczymi i innymi placówkami zajmującymi się sprawami osób z uszkodzonym wzrokiem. którzy takiej pomocy potrzebują. 2. wożąc je od jednego do drugiego lekarza. wyrównywanie i korygowanie braków w opanowaniu programu nauczania oraz eliminowanie przyczyn i przejawów zaburzeń. pomoc psychologiczną i pedagogiczną dla uczniów. Następnie przeżyli długi okres poszukiwań pomocy dla swojego dziecka. zgodnie z zarządzeniem nr 15 Ministra Edukacji Narodowej z 1993 r. nr9 MEN). 7. Nie spodziewali się. pedagog szkolny (Dz.. a w szczególności udzielenia pomocy nauczycielom w zakresie doboru treści programowych i metod pracy z uczniami niepełnosprawnymi oraz prowadzenia bądź organizowania różnych form pomocy psychologicznej i pedagogicznej oraz zajęć rewalidacji indywidualnej (Dz.

warunkami życia dziecka i ustalić w ogólnych zarysach zakres i formy współpracy (Willoughby. 1979). Wzajemne przekazywanie sobie informacji o postępach dziecka w nauce i zachowaniu się w szkole i w domu. Z drugiej strony zaznaczyć trzeba. 3. W każdym razie współpraca nauczyciela z rodzicami lub innymi członkami rodziny powinna rozpocząć się od pierwszych dni dziecka w klasie. o jego możliwościach i perspektywach na przyszłość. albowiem nie mieli odpowiedniej pomocy i fachowej porady w początkowym okresie wychowywania swojego dziecka.ewentualnej swojej winie. Rozwiązywanie wszelkich problemów i niejasności związanych z nauczaniem i wychowaniem dziecka. W młodszych klasach rodzice lub inni członkowie rodziny zwykle przyprowadzają i odbierają dziecko ze szkoły. Wyjaśnianie rodzicom przez nauczyciela pewnych trudności i podejmowanych działań. a nie tylko dziecku. zwykle bardzo nieprawidłowe i niewłaściwe. niski poziom rodziców. Czasami borykali się sami z tymi problemami przez kilka lat. np. z wszystkimi jego ograniczeniami i specjalnymi potrzebami oraz gotowi są do całkowitego poświęcenia się pracy dla jego dobra. W każdej jednak sytuacji nauczyciel musi czynić usilne starania. Ilość i częstotliwość tych kontaktów powinna wynikać z aktualnych potrzeb. Nauczyciel powinien zdawać sobie również sprawę z tego. aby stworzyć jemu warunki do wszechstronnego rozwoju i przygotowania się do życia. aby włączyć członków rodziny do współpracy. praca zawodowa rodziców itp. gdy nauczyciel dowie się. zakres wiadomości i umiejętności. ze strony kolegów z klasy lub ze starszych klas. sytuacja materialna. Różne mogą być przyczyny takiego stanu rzeczy. Omawianie konieczności udzielania dziecku pomocy w domu przez rodzinę w odrabianiu lekcji. a inni . że nie zawsze będzie miał możliwość idealnej współpracy z rodzicami dziecka czy innymi członkami jego rodziny. 5. aby mogli poznać sposób prowadzenia lekcji. że od nowego roku szkolnego w jego klasie będzie uczeń z uszkodzonym wzrokiem. 2. a oczekiwania i ambicje bardzo nierealne.odrzuceniem go i rezygnacją z wszelkich wysiłków. którzy w pełni zaakceptowali swoje dziecko takim jakim ono jest. które mogłyby podjąć się tej roli. Jedni rodzice będą charakteryzować się podstawą nadopiekuńczą bardzo szkodliwą z punktu widzenia samodzielności dziecka. gdyż jest ona jednym z istotnych czynników pomyślności nauki w systemie integracyjnym. Celem tych kontaktów powinny być: 1. liczba dzieci na wychowaniu. w zakresie dodatkowych zajęć. część obowiązków . aby na miejscu zapoznać się z ich postawami wobec dziecka. że jest wielu rodziców. powinien natychmiast nawiązać kontakt i ewentualnie odwiedzić rodziców w ich domu. Ewentualne wspólne ustalanie pomocy z zewnątrz. Ustalanie udziału rodziców w niektórych lekcjach. że nieraz będzie musiał także pomagać samym rodzicom. środowisko patologiczne. 4. albo innych osób.nawet przy najlepiej zorganizowanej pracy dydaktycznej w szkole. Mając to na uwadze nauczyciel musi być przygotowany na to. W związku z tym ich obraz możliwości dziecka i postawy wobec niego mogą być bardzo różne. Następnie w okresie roku szkolnego nauczyciel powinien systematycznie kontaktować się z rodzicami. np. np. Jak piszą Kryńska-Borowska i Sobocińska (1996) w odniesieniu do uczniów słabowidzących . Już wówczas. stąd nie powinien on mieć większych trudności w tych kontaktach. jakie dziecko powinno opanować itp.

Widzą go raczej jako osobę godną pożałowania. Zdarzają się jednak czasami przypadki.Postawy dzieci widzących 7. Mają oni zwykle bardzo błędne wyobrażenia i poglądy na osoby dotknięte słabowzrocznością lub ślepotą . aby nie bawiło się lub nie utrzymywało kontaktów z dzieckiem słabowidzącym lub niewidomym. Jest to także problem ich gotowości do niesienia pomocy we wszystkich sytuacjach.związanych z nauką spada na rodziców.7. jak przezywanie i wyśmiewanie się z ich niepełnosprawności. Uważają je za wielkie nieszczęście dla człowieka. do zajmowania wysokich stanowisk. Traktują więc go tak samo jak innych kolegów. Zwykle postawy uczniów widzących w pierwszych klasach szkoły podstawowej wobec uczniów niepełnosprawnych są względnie poprawne. do pracy . uderzanie znienacka. że traktują one osoby niewidome czy słabowidzące w sposób odmienny. a nie człowieka mającego swoje prawo do życia w społeczeństwie i obowiązki wobec niego. W ten sposób rodzice przyczyniają się do ukształtowania u swoich dzieci negatywnych postaw wobec dzieci z uszkodzonym wzrokiem. chociaż w tym przypadku obraz nie jest tak tragiczny. 7. pociągające za sobą liczne konsekwencje. to różne formy agresji słownej czy fizycznej. że człowiek niewidomy nie jest zdolny do nauki. że ich kolega jest słabowidzący lub niewidomy i co to oznacza.1. Przejawiają się one w tym. że rodzice niektórych uczniów widzących mówią swojemu dziecku. obok właściwych postaw. Jest to problem zaakceptowania i przyjęcia ucznia słabowidzącego lub niewidomego do swego grona tak samo jak innych kolegów. Bardziej drastyczne przejawy takich postaw. lub odrzucenia i izolowania go na podstawie faktu. w jakich ta pomoc będzie jemu potrzebna lub obojętności na jego trudności i ograniczenia. wyrażając przy tej okazji swoje niewłaściwe poglądy na temat ludzi z uszkodzonym wzrokiem. można także spotkać się z wyraźnie negatywnymi postawami uczniów widzących wobec uczniów z uszkodzonym wzrokiem i w ogóle uczniów niepełnosprawnych. do udziału w życiu społecznym i towarzyskim. W szczególności odnosi się to do osób niewidomych. W znacznym stopniu dotyczy to także osób słabowidzących. Postawa uczniów widzących wobec uczniów z uszkodzonym wzrokiem Innym bardzo ważnym czynnikiem warunkującym efektywność nauczania i mającym wpływ na powodzenie edukacji uczniów z uszkodzonym wzrokiem w systemie integracyjnym są postawy ich widzących kolegów. W starszych klasach. że jest niepełnosprawny. tak samo jak każdy inny człowiek. do prowadzenia samodzielnego życia.7. Uczniowie ci nie zdają bowiem sobie jeszcze w pełni sprawy z tego. Przejawiać się one mogą u starszych dzieci i młodzieży widzącej w ich izolacji. 1983). podkładanie przeszkód na drodzie itp (Majewski. Wpływ postaw dorosłych osób widzących na postawy dzieci Negatywne postawy u dzieci widzących wobec dzieci z uszkodzonym wzrokiem są na ogół odbiciem postaw ludzi dorosłych i ogółu społeczeństwa. Dowodem tego jest częsta ich . Wyobrażają sobie.7. Te błędne wyobrażenia i poglądy mają bezpośredni wpływ na zachowanie osób widzących wobec osób z uszkodzenym wzrokiem. 7. niezawieraniu więzów koleżeńskich i przyjacielskich oraz wyłączaniu ich z różnych grup formalnych czy nieformalnych.

aby mogły w sposób właściwy dbać o swoje oczy. O przyczynach uszkodzenia wzroku i jego zapobieganiu Wzrok jest bardzo delikatnym narządem i w związku z tym może łatwo uleć uszkodzeniu. Pozytywne postawy społeczeństwa wobec osób słabowidzących i niewidomych są koniecznym warunkiem ich integracji społecznej i zawodowej. W konsekwencji nie stwarza się im równych szans i warunków do prowadzenia normalnego życia i wykonywania pracy w normalnych warunkach. Postawy ukształtowane w dzieciństwie zachowają na całe swoje życia i przekażą je następnemu pokoleniu. że widzą one wszystko normalnie. Inne osoby z uszkodzonym wzrokiem w różnym stopniu widzą. jakie czynniki powodują uszkodzenie wzroku. gdy oglądany przedmiot jest odpowiednio oświetlony i istnieje duży kontrast pomiędzy jego barwą a barwą tła. Jedne lepiej . Na szczęście jest ich stosunkowo mało .6 % wszystkich osób z uszkodzonym wzrokiem. Niektóre osoby noszą okulary lub posługują się innymi pomocami optycznymi. 2. Ma w tym swój udział zarówno tradycja. czyli przekazywanie z pokolenia na pokolenie błędnych wyobrażeń i poglądów na osoby z uszkodzonym wzrokiem oraz dotychczasowe segregacyjne i izolacyjne systemy dla tych osób. Dzieci widzące powinny przede wszystkim wiedzieć . Inne osoby mają tylko poczucie światła. o specjalne zakłady pracy dla osób niewidomych (spółdzielnie niewidomych czy spóldzielnie inwalidzkie) itp. Dlatego dzieci widzące powinny znać podstawowe zasady profilaktyki i higieny okulistycznej. Obecność w klasie lub w szkole ogólnodostępnej dziecka niewidomego czy słabowidzącego stwarza wyjątkową okazję do zapoznania dzieci widzących z możliwościami tych dzieci i osób z uszkodzonym wzrokiem w ogóle. Powinny więc znać. Jedne osoby są całkowicie niewidome i nic nie widzą. o którą aktualnie tak bardzo się walczy. Powinny one dowiedzieć się.izolacja i traktowanie jako obywateli niższej kategorii. aby ukształtowali sobie właściwe postawy i formy zachowania się wobec tych osób ? Zakres tej wiedzy jest dosyć szeroki i powinien obejmować informacje: 1. ułatwiającymi i poprawiającymi widzenie przedmiotów z bliska i znajdujących się w dalszej odległości. konsekwencją których może być całkowita ślepota lub słabowzroczność. że niektóre . inne widzą tylko kontury przedmiotów lub ich obrazy są niewyraźne i zamazane. jeszcze inne widzą tylko wówczas. 7. inne gorzej. 0 różnynych grupach osób z uszkodzonym wzrokiem. a więc mogą odróżniasć dzień i noc. Kształtowanie właściwych postaw i form zachowania się wobec osób z uszkodzonym wzrokiem trzeba rozpocząć u dzieci od najmłodszych lat.7. lub czy w pokoju pali się lub nie pali się światło. lub gdy znajdują się w niewielkiej odległości. Powodem błędnych wyobrażen i poglądów jest po prostu brak rzetelnej wiedzy w społeczeństwie o rzeczywistych możliwościach osób z uszkodzonym wzrokiem.2. kiedy jest ciemno. że wśród osób z uszkodzonym wzroku istnieje duża różnorodność. Chodzi tutaj o specjalne szkoły dla dzieci niewidomych i słabowidzących.około 5 % . Zakres wiedzy uczniów widzących o osobach w uszkodzonym wzrokiem Co powinni wiedzieć uczniowie widzący o osobach z uszkodzonym wzrokiem. Zależy to od stopnia i zakresu uszkodzenia narządu wzroku. Noszenie okularów przez osoby słabowidzące nie oznacza. Jedne osoby widzą tylko duże przedmioty.

że o prawidłowości widzenia decydują takie czynniki. Powinny także wiedzieć. aby przebyły różyczkę lub były szczepione przeciw tej chorobie. wapno . zapalenie opon mózgowych czy mózgu. Uczulenie dzieci na urazy oczu i głowy będzie mieć także pozytywny wpływ na przyszłe przestrzeganie zasad higieny i bezpieczeństwa w pracy zawodowej. a gorsi w innych. powodujące urazy gałek ocznych lub odpowiedniego miejsca głowy. a więc tabliczką i dłutkiem brajlowskim. petarda. że na skutek starzenia się organizmu sprawność funkcjonowania narządu wzroku ulega obniżeniu i ludzie w podeszłym wieku dużo gorzej widzą. materiałów i narzędzi. w przypadku wystąpienia wad wzroku itp.dzieci rodzą się już z uszkodzonym wzrokiem. dłuto. szydło. książkami z powiększonym drukiem. jakie zagrażają ich oczom w domu. Za swoją pracę szkolną mogą otrzymywać zarówno szóstki i piątki. że w przypadku wystąpienia jakichkolwiek doległiwości ocznych. W szczególny sposób dzieci widzące powinny być uświadomione o niebezpieczeństwach. Wówczas dziecko rodzi się zwykle z licznymi wadami. O nauce dzieci z uszkodzonym wzrokiem Dzieci widzące powinny wiedzieć. że konieczne jest. jeśli wystąpi w pierwszych miesiącach ciąży przyszłej matki. Czasami muszą one jednak pewne zadania szkolne wykonywać w trochę inny sposób i posługiwać się innymi pomocami naukowymi. noż. mapami wypukłymi. Dzieci widzące powinny również wiedzieć. nauczycielce czy pielęgniarce w szkole. a inne stają się niewidome lub słabowidzące na skutek różnych chorób lub wypadków. jak nożyczki. dobry kontrast pomiędzy tłem a oglądanym przedmiotem. dla wytworzenia odpowiednich przeciwciał. Chodzi tutaj przede wszystkim o znajomość czynników zapewniających prawidłowe widzenie oraz czynników powodujących znużenie i przemęczenie narządu wzroku. Obok znajomości czynników uszkadzających narząd wzroku dzieci widzące muszą znać także podstawowe zasady higieny okulistycznej. mogą zakończyć się ślepotą lub słabowzrocznością. posługiwanie się szkłami korekcyjnymi (okularami). jak dobre oświelenie miejsca pracy i przedmiotu. powinny natychmiast zgłosić to rodzicom. które mogą być przyczynami nieodwracalnych zmian w narządzie wzroku. jak cukrzyca. aby dziewczynki dowiedziały się (w odpowiednim czasie). prawidłowa pozycja przy pracy wzrokowej. rysunkami o pogrubionych konkturach i dużym kontraście barwnym itp. że są wśród nich uczniowie bardziej i mniej zdolni oraz lepsi w jednych przedmiotach. Choroba ta jest bowiem bardzo groźna. jaskra. Dlatego trzeba im powiedzieć o takich chorobach oczu jak katarakta. materiałami czy narzędziami. w tym również ze ślepotą lub słabowzrocznością. maszyną brajlowską. gdy bawią się lub manipulują takimi przedmiotami. w szkole i w innych miejscach. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem są zdolne do nauki szkolnej tak samo jak dzieci widzące. który oglądają. jak i dwójki. a niektórzy z nich całkowicie tracą wzrok. Ich zachowanie może . Dzieci widzące muszą koniecznie wiedzieć. 3. drut. Muszą także wiedzieć. niewypał. Nieszczęśliwe wypadki z udziałem tych przedmiotów. odklejenie siatkówki i barwnikowe zwyrodnienie siatkówki oraz o chorobach ogólnych. stosowna odległość od oczu oglądanego przedmiotu. Dzieci widzące powinny więc wiedzieć. że długotrwałe nieprzestrzeganie tych zasad i narażanie narządu wzroku na częste znużenia i przemęczania może prowadzić do stopniowego pogarszania się jego funkcjonowania. Bardzo ważne jest także.

np. rodziców i swoich kolegów. Niektóre z tych dzieci muszą mieć dodatkowe zajęcia i przedmioty. w zależności od swoich zdolności i zainteresowań. co może stanowić dla nich przeszkody. ubikacji. sali gimnastycznej. niż dzieci o pełnosprawnym wzroku. Po ukończeniu takiej szkoły mogą one. W tych szkołach są bowiem tylko dzieci z uszkodzonym wzrokiem i wszystkie metody nauczania i prowadzenia zajęć dostosowane są dla potrzeb tych dzieci. które urodziły się niewidome lub słabowidzące oraz takie. Ich zachowana zdolność widzenia wystarcza im do znalezienia odpowiednich pomieszczeń i miejsc. że wiele trudności może sprawiać uczniom z uszkodzonym wzrokiem pozostawianie różnych przedmiotów. Mogą później pójść do szkoły średniej lub zawodowej. wykonywania pewnych czynności dnia codziennego. które utraciły wzrok w póżniejszym okresie swego życia . że jedne dzieci z uszkodzonym wzrokiem chodzą do zwykłych szkół razem ze swoimi widzącymi kolegami i kończą te szkoły nauczywszy się tyle samo. że wielu uczniów słabowidzących nie ma większych trudności z orientowaniem się na terenie szkoły. Są jednak również takie dzieci słabowidzące. placu zabaw czy boiska poza budynkiem szkolnym itp. w miejscach przeznaczonych na chodzenie. że dzieci z uszkodzonym wzrokiem są zdolne do wielu wspólnych zabaw. które będą wymagały pewnych informacji. a dzieci z uszkodzonym wzrokiem mieszkają w różnych zakątkach naszego kraju. a więc poszczególnych klas. Muszą one jednak pomóc im nauczyć się wspólnie bawić i przystosować się do ich możliwości. jeśli pomyślnie zda egzaminy wstępne. 4. 5. Dzieci niewidome mogą mieć większe trudności w tym zakresie. niż w zwykłej szkole. Dla niektórych z tych dzieci nauka w tych szkołach może być dużo łatwiejsza. aby ich dzieci uczyły się w specjalnych szkołach dla dzieci niewidomych lub specjalnych szkołach dla dzieci słabowidzących. O trudnościach dzieci z uszkodzonym wzrokiem w szkole Uczniowie widzący powinni wiedzieć. tornistrów. Po ukończeniu takiej szkoły młodzież niewidoma i słabowidząca ma otwarte drzwi na wyższe uczelnie. co ich widzący koledzy.być wzorowe. znajdujących się przy tych szkołach. Mogą one też wymagać więcej czasu na wykonanie niektórych zadań szkolnych. zwłaszcza w pierwszych dniach pobytu w szkole. lecz często zaprowadzenia do tych pomieszczeń lub miejsc.w okresie dojrzałości i w . z uwagi na pewne trudności wynikające z braku lub osłabionego wzroku. muszą one mieszkać z internatach. jadalni. pokoju nauczycielskiego. O dorosłych osobach niewidomych i słabowidzących Wśród osób z uszkodzonym wzrokiem są zarówno takie. grożące nieszczęśliwym wypadkiem. tak samo jak po zwykłej szkole. gdzie dane pomieszczenie lub miejsce się znajduje. np. To samo dotyczy otwartych okien lub pół otwartych drzwi. kontynuować naukę i osiągnąć nawet wyższe wykształcenie. naukę pisania i czytania brajlem. jak też naganne. z opanowaniem których mają szczególnie trudności. posługiwania się laską. Dzieci z uszkodzonym wzrokiem potrafią być również dobrymi kolegami dzieci widzących i partnerami do zabawy. Mogą one często wymagać pomocy i zrozumienia ze strony nauczycieli. Będą one wymagały nie tylko informacji. Dzieci widzące powinny także wiedzieć. Ponadto uczniowie widzący powinni wiedzieć. Mogą oni ich nie zauważyć. często z dala od swoich rodziców. Rodzice niektórych dzieci z uszkodzonym wzrokiem wolą. Dzieci widzące muszą także wiedzieć. Z uwagi na to. krzeseł. że szkół tych jest stosunkowo mało.

Młodsze osoby ociemniałe przygotowywane są do tego w specjalnych ośrodkach rehabilitacyjnych. jak pisać na maszynie brajlowskiej i czarnodrukowej oraz wielu innych spraw. Szczególny problem stwarza konieczność korzystania ze środków komunikacji miejskiej czy pozamiejskiej (autobusy. Istnieje jeszcze szereg innych problemów. Innym skutkiem utraty wzroku jest utrata umiejętności dotychczasowego sposobu czytania i pisania. Z tego powodu osoby niewidome posługują się białą laską lub psem-przewodnikiem. jakie mają dorosłe osoby niewidome i słabowidzące. tramwaje. 9. Utrata wzroku powoduje cały szereg problemów.przy pomocy osłabionego wzroku wspomaganego przez pozostale zmysły. Są jeszcze dwa inne zakłady w Chorzowie i Krakowie. to również one potrzebują pomocy w przystosowaniu się do nowej sytuacji życiowej. aby w miarę możliwości były samodzielne i niezależne od . gdyż na skutek utraty wzroku nie mogą one nadal wykonywać dotychczasowego zawodu. Jest ona także znakiem dla innych przechodniów. aby mogły w miarę możliwości prowadzić samodzielne i niezależne od innych osób życie. a nie symbolem starości czy zniedołężnienia. a osoby częściowo ociemniałe . jak sobie radzić z codziennymi trudnymi sytuacjami. Są to przede wszystkim trudności w wykonywaniu podstawowych czynności dnia codziennego związanych z zabiegami toaletowymi. Biała laska służy osobie niewidomej do znajdowania wolnego miejsca przy poruszaniu się w przestrzeni i unikania przeszkód. które utraciły wzrok.Wykaz adresów). gdy poruszają się poza domem. jak samodzielnie poruszać przy pomocy białej laski lub psa przewodnika.okresie starości czyli osoby ociemniałe. z przygotowywaniem posiłków i prowadzeniem gospodarstwa domowego. gdzie uczą się jak wykonywać różne czynności dnia codziennego bez wzroku lub przy znacznie osłabionym wzroku. Uczą się również.2. Ośrodek rehabilitacji i szkolenia w Bydgoszczy prowadzony przez Polski Związek Niewidomych jest szczególnie przeznaczony dla osób. Zwykle specjalni pracownicy Polskiego Związku Niewidomych starają się docierać do nich i pomagać im nauczyć się. Osoby ociemniałe muszą więc nauczyć się wykonywać te wszystkie czynności przy pomocy pozostałych zmysłów. Stąd osoby ociemniałe muszą nauczyć się posługiwania sposobem pisania i czytania dostosowym do ich możliwości (brajl. Ze względu na te problemy wszystkie osoby. które mogłyby być groźne dla niej. jak organizować sobie zajęcia w czasie wolnym i jak prowadzić aktywny tryb życia. w jakich nagle znalazły się i z emocjami. kolej). Przede wszystkim uczą ich wykonywania podstawowych czynności domowych. jak pisać i czytać systemem dotykowym. które głównie uczą osoby ociemniałe nowych zawodów (Patrz: Rozdz. które utraciły wzrok. powiększony druk). jak kontynuować dotychczasowe życie w warunkach ślepoty lub bardzo osłabionego wzroku. zwłaszcza do miejsc oddalonych od ich miejsca zamieszkania. że dana osoba ma kłopoty ze wzrokiem.. u których wystąpiło uszkodzenie wzroku w póżniejszym okresie życia. Pies-przewodnik "użycza osobie niewidomej swoich oczu" i pomaga jej w bezpiecznym dojściu do obranego miejsca. wymagają pewnego przygotowania do życia w nowych warunkach. zwłaszcza dotyku i słuchu. Jeśli chodzi o ludzi starszych tracących wzrok. Niektóre z tych osób uczą się nowego zawodu. jakie często tym sytuacjom towarzyszą. Innym problemem jest samodzielne poruszanie się w przestrzeni. Ponieważ utrata wzroku jest dla nich wielkim przeżyciem uczą się one także.

Gdy zauważy się osobę niewidomą. czy i jakiej pomocy potrzebuje. a nie odwrotnie. jak w takiej sytuacji się zachować. na spotkaniu towarzyskim. a nie przez osobę towarzyszącą. aby usiadła. spostrzeć lub czerwony. stopniach i ewentualnych innych przeszkodach mówiąc. należy domyślić się. że kiedy zamierzamy przerwać rozmowę i odejść. jak każda inna. o tych samych sprawach jak z każdym innym człowiekiem. do których dawniej chodziły. które są całkowicie samodzielne i nie potrzebują pomocy ze strony innych osób. Będzie to dla niej ułatwieniem. że może ona potrzebować pomocy. Osoby słabowidzące potrzebują przede wszystkim informacji dotyczącej nadjeżdzającego autobusu czy tramwaju. znalezieniem przystanku i wejściem do pojazdu komunikacji miejskiej. Uczą ich także poruszania się poza domem przy pomocy laski. Kiedy widzi się osobę słabowidzącą mającą trudności w tym względzie. Osoby niewidome natomiast mogą mieć również trudności z przejściem przez ulicę. należy ją poprosić. Nie należy więc zapominać o udzieleniu jej niezbędnych informacji w tym względzie. Wówczas należy zwrócić się do niej z zapytaniem. Po przeprowadzeniu przez jezdnię należy się spytać. w autobusie itp. że zbliżamy się do stopnia w górę czy w dół. zielony itp. że nie ma potrzeby specjalnego unikania słów bezpośrednio odnoszących się do wzroku takich. Jak zachować się. Nie zawsze zdaje sobie sprawę z tego. należy ją o tym uprzedzić. Chcąc pomóc osobie niewidomej przejść przez jezdnię. na ulicy. że trzeba zwracać się do niej bezpośrednio. czy jest zorientowana. Wiele jednak osób takiej pomocy potrzebuje. gdzie się znajduje i czy potrzebuje dalszej pomocy. Kiedy osoba niewidoma lub bardzo słabowidząca przychodzi po raz pierwszy do danego pomieszczenia czy miejsca. Zapraszając ją. Zwykle odmawiają one przyjęcia takiej pomocy. Wówczas będzie ona szła o kilka centymetrów z tyłu przewodnika i odczuwała jego ruchy. specjalnie organizowanych dla nich w różnych ośrodkach prowadzonych przez Polski Związek Niewidomych. że można rozmawiać z nią normalnie. zwłaszcza gdzie ma się rozebrać czy gdzie usiąść. że słowa są do niej kierowane. aby mogły samodzielnie udać się do tych miejsc. należałoby ją poinformować. aby wzięła nas pod rękę.. że trzeba wymieniać jej imię lub nazwisko.innych. jeśli jest w danym miejscu więcej osób. co do jego rozkładu. zwłaszcza posługującą się białą laską. Kiedy wyrazi ona chęć skorzystania z pomocy. gdy spotkają osobę z uszkodzonym wzrokiem. gdyż mogłaby kontynuować rozmowę pod naszą nieobecność. że nadjeżdzający autobus to linia nr x i ewentualnie pomoć jej dojść do drzwi wejściowych.. gdy spotkasz osobę z uszkodzonym wzrokiem Dzieci widzące powinny dobrze wiedzieć. jak widzieć. jak zachowywać się. kładąc jej rękę na poręczy lub oparciu. trzeba jej równocześnie wzkazać krzesło czy fotel. aby zorientowała się. Niektóre z tych osób biorą udział w kursach rehabilitacyjnych. W czasie przejścia należy ją informować o wszelkich wzniesieniach. jeśli ktoś zwróci się z nią. należy podprowadzić ją do drzwi . Bardzo często człowiek widzący nie wie. Na ulicy można spotkać niektóre osoby z uszkodzonym wzrokiem. Ułatwi jej to ich naśladowanie. że osoba z uszkodzonym wzrokiem jest takim samym człowiekiem. Z pewnością w swoim życiu niejednokrotnie spotkają osoby niewidome czy słabowidzące. lokalizacji mebli itd. np. może wymagać pewnych informacji. To samo dotyczy osoby niewidomej na przystanku. 6.

że w niektórych przypadkach korzystają one z dodatkowych pomocy dydaktycznych i technicznych ułatwiających im zdobywanie wiedzy i umniejętności. pracownik socjalny. zwłaszcza związanych z osobami niewidomymi. O możliwościach zawodowych osób z uszkodzonym wzrokiem Dzieci widzące muszą wiedzieć. nauczyciel. W samym autobusie czy tramwaju należy wskazać jej wolne miejsce lub miejsce dla osoby niepełnosprawnej oraz spytać. muzyk. że osoby z uszkodzonym wzrokiem mogą wykonywać tylko niektóre prace fizyczne i nie są zdolne do wykonywania wyżej kwalifikowanych prac. Bez wątpienia należą do nich. drzewiarz itp. np. 7. mechanik. pilot samolotowy czy chirug. dodatkowo oznakowane elementami wypukłymi lub silnymi kontrastami barwnymi dla zapewnienia lepszej orientacji. ksiądz katolicki. że w rzeczywistości niewiele jest zawodów. indywidualnie oświetlone.komputerami posiadającymi program ukazujący tekst na ekranie w powiększonym druku. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest istniejące jeszcze dzisiaj przekonanie wśród większości społeczeństwa. tkacz. np. niż uczniowie i studenci widzący. telefonista. również nauczyciel akademicki. 8. Na przykład niewidomi posługują się komputerami wyposażonymi w specjalną linijkę brajlowską lub syntetyzator mowy. że do pracowników niewidomych czy słabowidzących nie można mieć pełnego zaufania. dzięki którym to. W Polsce osoby niewidome i słabowidzące pracują w takich zawodach jak: dziennikarz. że powierzone zadania wykonają dobrze. Jeżeli osobom z uszkodzonym wzrokiem zapewni się odpowiednie przygotowanie i stworzy odpowiednie warunki pracy. a także stworzenie im odpowiednich warunków do wykonywania zadań zawodowych w miejscu pracy. nieraz bardzo wysokie stanowiska pracy. szczotkarz. to niektóre stanowiska pracy muszą być specjalnie przystosowane do ich potrzeb. psycholog.pojazdu. Jest także prawdą. wówczas okaże się. że osoby z uszkodzonym wzrokiem są zdolne do uzyskania kwalifikacji zawodowych w bardzo wielu dziedzinach oraz pracować w wielu zawodach i zajmować różne. a słabowidzący . czy będzie chciała skorzystać w dalszej naszej pomocy. O życiu kulturalnym i społecznym osób z uszkodzonym wzrokiem Osoby z uszkodzonym wzrokiem. prawnik. ukazuje się równocześnie w brajlu lub podawane jest w drodze dźwiękowej. Zajmują oni także wysokie stanowiska jak: poseł lub senator. kierowca samochodowy. Panuje też przekonanie. kierownik działów w dużych przedsiębiorstwaćh itp. Jeśli idzie o zatrudnienie osób z uszkodzonym wzrokiem. że osoby z uszkodzonym wzrokiem są z reguły dobrymi i rzetelnymi pracownikami. Badania wykazały. Takie przekonanie rodzi negatywne postawy i opory wielu pracodawców do ich zatrudniania. masażysta. Warunkiem tego jest jednak zapewnienie im odpowiedniego wykształcenia lub szkolenia zawodowego. Może w niektórych przypadkach poświęcają one więcej czasu na opanowanie niezbędnej wiedzy i umiejętności zawodowych. Osoby niewidome i słabowidzące mogą z powodzeniem ukończyć różnego rodzaju szkolenia zawodowe łącznie ze studiami wyższymi. podobnie jak osoby normalnie . związanymi ze swoim zakładem pracy. elekromonter. co ukazuje się na ekranie komputera. Niestety stosunkowo małej liczbie niewidomych i słabowidzących stworzono szanse wykazania swoich możliwości zawodowych. a zwłaszcza pracodawców. położyć rękę na ramie drzwi i poinformować o ilości stopni. dyrektor różnych placówek. Stąd liczba zatrudnionych osób z uszkodzonym wzrokiem jest stosunkowo niewielka. których one nie mogą wykonywać.

Są dobrymi mężami. Do najważniejszych z nich należy Polski Związek Niewidomych. to jednak wzmożoną motywacją oraz zdwojonym wysiłkiem starają się obowiązkom tym podołać. Wielu z nich lubi zwiedzać różne ciekawe miejsca. Głównym celem Związku jest reprezentowanie osób niewidomych i słabowidzących wobec władz. pływanie. jak dla ludzi widzących. którzy w czasie wojny lub pełniąć służbę wojskową stracili wzrok. Niektórzy z nich bardzo aktywnie uprawiają różne dziedziny sportowe (biegi. . a także znaleźć przyjemną rozrywkę. szachy). ludzie bardziej i mniej zainteresowani życiem społecznym. Konwiktorkiej 9 znajduje się Zarząd Główny Związku. żonami i rodzicami. z którymi spotykają się na różnych imprezach towarzyskich organizowanych z okazji imienin. towarzyskim i kulturalnym. urodzin. które w ostatnim okresie utraciły wzrok. Są one wydawane również w czarnodruku. Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi i Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym (Patrz: Rozdz. jazda rowerem tandemem. Z organizacji działających na rzecz osób z uszkodzonym wzrokiem trzeba wymienić Stowarzyszenie Rodziców Dzieci Niewidomych i Słabowidzących. zrzeszający byłych żołnierzy. obejmujących swoim działaniem jedno lub dwa województwa oraz koła terenowe. W Warszawie przy ul. w powiększonym druku lub "książek mówionych". Wielu z nich pracuje aktywnie w różnych organizacjach społecznych i politycznych oraz bierze udział w różnych imprezach przeznaczonych dla ogółu społeczeństwa. Niewątpliwie są wśród nich. ślubu itp. dla dorosłych i dla różnych specjalistów niewidomych i słabowidzących. co jest dla nich tak samo rozrywką. w brajlu i na taśmie magnetofonowej. Inna forma spędzania wolnego czasu przez wielu niewidomych i słabowidzących to turystyka i sport. 9. Są to zwykle osoby. a w całej Polsce działaja zarządy okręgowe. Biblioteki prowadzone przez Polski Związek Niewidomych dysponują tysiącami tytułów książek o różnej tematyce. Aktualnie zrzesza on ponad 80 tysięcy osób niewidomych i słabowidzących i każdego roku przyjmuje około 5 tysięcy nowych członków. korzystają z różnych imprez kulturalnych. prowadzenie szerokiej działalności na rzecz wszystkich niewidomych i słabowidzących dla polepszenia ich sytuacji życiowej oraz udzielanie im wszechstronnej pomocy w pokonywaniu codziennych trudności i rozwiązywaniu licznych problemów.5. Więcej informacji na temat działalności PZN znajduje się w rozdziale 8. Oprócz Polskiego Związku Niewidomych działa w naszym kraju Związek Ociemniałych Żołnierzy. 9. Wielu z nich ma żony. na koncerty i inne imprezy kulturalne. mężów oraz potomstwo. O organizacjacj zrzeszających i działających na rzecz osób niewidomych i słabowidzących Dzieci widzące powinny wiedzieć. chodzić po górach itp.widzące.3. podobnie jak wśród widzących. Wprawdzie prowadzenie gospodarstwa domowego i wychowywanie dzieci stwarza im często wiele trudności. a więc nowo ociemniałe. że istnieją u nas specjalne organizacje zrzeszające osoby niewidome i słabowidzące oraz działające na rzecz tych osób. Mają one swoich przyjaciół i znajomych. Chodzą one do teatru. Związek ten wydaje także kilka czasopism przeznaczonych dla dzieci. Osoby niewidome i słabowidzące mogą także prowadzić bardzo aktywne życie towarzyskie i społeczne. aby uzyskać niezbędne informacje z kraju i ze świata. Niektóre z nich poświęcają wiele czasu na czytanie książek w brajlu. W domu słuchają one radia lub oglądają telewizję (głównie osoby słabowidzące). Wykaz adresów). Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niewidomym i Niedowidzącym " Nadzieja".

w naszym przypadku o osobach z uszkodzonym wzrokiem oraz wypracowanie odpowiednich form zachowania się wobec nich. nie zwracając tak bardzo uwagi na to. wówczas na samym początku trzeba przeprowadzić taką pogadankę. wówczas z reguły nie mają większych oporów do nawiązywania więzi koleżenskich i przyjacielskich z takimi osobami. poznają ich specjalne trudności i potrzeby.7. Wskazana jest w tym względzie inspiracja i pouczenie ze strony nauczycieli i rodziców.3. a także ograniczenia dzieci niewidomych i słabowidzących. ich życie codzienne i pracę zawodową. Wśród innych dzieci szukają one przede wszystkim partnerów do zabawy i wspólnego spędzania wolnego czasu. Podczas takiej pogadanki trzeba im wyjaśnić jego możliwości.in. spędzanie czasu wolnego itp. W czasie takiej pogadanki należy omówić możliwości i ograniczenia osób z ukszkodzonym wzrokiem. Bardzo pomocne w przeprowadzeniu takiej pogadanki może być pokazanie dzieciom filmów. Kszałtowanie postaw uczniów widzących wobec uczniów z uszkodzonym wzrokiem Kszałtowanie postaw jest procesem długotrwałym. ewentualne trudności oraz zachęcić do udzielania pomocy w uzasadnionych sytuacjach. że na najbardziej skuteczne kształtowanie właściwych postaw dzieci widzących wobec dzieci z uszkodzonym wzrokiem ma bezpośredni wzajemny kontakt tych dzieci. Doświadczenie uczy. Dlatego rozpoczęcie kształtowania postaw w tym okresie może być trudniejsze. czy jest to dziecko z pełnosprawnym czy mniej sprawnym wzrokiem. Młodzież zaczyna już szukać określonych partnerów.7. Jeśli do klasy został przyjęty uczeń niewidomy lub słabowidzący. gdyż w tym okresie zaczynają pojawiać się już inne więzi emocjonalne. Dzieci małe w pierwszych klasach szkoły podstawowej wolne są jeszcze od błędnych stereotypów i przekonań. przekonują się. Takie natychmiastowe wprowadzenie dzieci pozwoli im na zaspokojenie ciekawości oraz usunięcie wszelkich wątpliwości i atmosfery "nadzwyczajności". W tym okresie łatwiej przekazać im faktyczną wiedzę o ludziach z uszkodzonym wzrokiem oraz zachęcić do nawiązywania normalnych kontaktów i nauczyć właściwych form zachowania się wobec nich. zwracając często w większym stopniu uwagę na cechy zewnętrzne swoich partnerów. jakie niejednokrotnie posiadają jeszcze dzisiaj ludzie widzący. co może zachęcić je do udzielenia im niezbędnej pomocy. Pracę nad ukształtowaniem właściwych postaw trzeba rozpocząć już w najniższych klasach. W takiej pogadance można wykorzystać m. W sprawie takich filmów . albowiem starsze dzieci i młodzież posiada już często niewłaściwą wiedzę zdobytą w domu lub z innych źródeł oraz nieraz ukształtowała sobie postawy będące odbiciem postaw ludzi dorosłych. Jedną z form przekazania dzieciom niezbędnej wiedzy o osobach z uszkodzonym wzrokiem jest pogadanka. może dla wielu z nich. że mogą one być również partnerami do wspólnej zabawy i rozmowy. aby uczniów przygotować do takiej. Jeśli dzieci widzące we wcześniejszym okresie zetknęły się z dziećmi lub osobami dorosłymi niewidomymi i słabowidzącymi oraz poznały ich faktyczne możliwości. jakie pojawiły się w związku z przybyciem ucznia niewidomego czy słabowidzącego. "nadzwyczajnej" i innej sytuacji. Dotyczy to także kształtowania postaw dzieci widzących wobec osób z uszkodzonym wzrokiem. Kształtowanie postaw polega na przekazaniu pewnej niezbędnej wiedzy. W czasie takich kontaktów dzieci widzące bezpośrednio poznają możliwości. wiadomości zawarte w poprzednich rozdziałach tej pracy. sposób w jaki będzie się uczył i poruszał po terenie szkoły.

Najlepiej jak ją przeprowadzi lekarz lub pielęgniarka szkolna. Niestety tego rodzaju placówki istnieją tylko w niektórych miejscowościach. W związku z tym powinna ona nawiązać systematyczną współpracę z placówkami. WSPÓŁPRACA SZKOŁY Z INNYMI PLACÓWKAMI Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Przede wszystkim są to: ośrodki szkolno-wychowawcze dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem oraz inne placówki dla osób niewidomych i słabowidzących. jak dzieci te uczą się. z uszkodzonym narządem ruchu. imprezy kulturalne i sportowe lub wycieczki. Wykaz adresów). Wycieczki uczniów widzących można również zorganizować do zakładów pracy. Przedstawienie przez nią swojej drogi do samodzielności i niezależności życiowej będzie dla dzieci bardziej przekonywujące i potwierdzające to. gdyż z pewnością będą oni spotykać się z nim na korytarzu i podwórzu w czasie przerwy lub wspólnej zabawy. Dzieci widzące będą miały wówczas okazję zapoznać się. niewidome i słabowidzące będą mogły wspólnie brać udział i lepiej siebie poznawać.9. do wspomnianych spółdzielni niewidomych. Taką pogagankę powinno się także przeprowadzić we wszystkich klasach. W pogadance takiej można także poruszyć sprawy innych dzieci niepełnosprawnych. aby uczniowie wiedzieli o uczniu niewidomym czy słabowidzącym w szkole. Szczególnie w szkołach integracyjnych lub szkołach posiadających klasy integracyjne problem kształtowania postaw wobec dzieci niepełnosprawnych powinien być mocno zaakcentowany. Może to zapoczątkować częstsze i regularne kontakty między szkołami oraz wspólne organizowanie pewnych imprez. lub zakładów.4. poradnie . Bezpośrednie spotkanie się z osobą niewidomą będzie dla dzieci okazją do poznania faktycznych możliwości ludzi z uszkodzonym wzrokiem. Jeśli na danym terenie. Dzieci widzące w ramach odpowiednich zajęć powinny mieć również podagankę na temat niektórych schorzeń i urazów narządu wzroku. że do zagwarantowania dziecku z uszkodzonym wzrokiem dobrych warunków do efektywnego pobierania nauki. będących przyczyną ślepoty lub słabowzroczności oraz na temat higieny i zapobiegania uszkodzeniu wzroku. w których przygotowują się osoby niewidome do pracy. Wspólpraca z innymi placówkamiPomoc dla szkoły 8. 8. a więc dzieci z uszkodzonym słuchem. jak mieszkają w internacie itp. jak bawią się. Może to być zapraszanie na różne akademie. Dla wygłoszenia odpowiedniej pogadanki można również zaprosić osobę niewidomą z koła lub zarządu okręgu Polskiego Związku Niewidomych. co mówił im nauczyciel.można zwrócić się do Działu Tyflologicznego Biblioteki Centralnej Polskiego Związku Niewidomych (Patrz: Rozdz. Inną formą kształtowania pozytywnych postaw dzieci widzących wobec ludzi z uszkodzonym wzrokiem są wycieczki do placówek dla osób niewidomych i słabowidzących. w czasie których dzieci widzące. wówczas można urządzić z klasą wycieczkę. z trudnościami w nauce itp. w których zatrudnione są osoby niewidome. które mogą takiej pomocy jej udzielić. stosunkowo niedaleko szkoły znajduje się specjalna szkoła dla dzieci niewidomych lub słabowidzących. szkoła ogólnodostępna będzie czasami potrzebować pomocy ze strony innych placówek.

nauczycieli brajla lub instruktora orientacji i poruszania się. 4. Mają określone programy nauczania. Są to zespoły szkół podstawowych i zawodowych razem z internatami. 5. Organizowaniu wspólnych kolonii w okresie ferii i innych wspólnych imprez. 2. Współpraca ta może przejawiać się w: 1. Oprócz ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych i dla dzieci słabowidzących istnieją również inne placówki dla osób z uszkodzonym wzrokiem. W szczególności może to dotyczyć nauczycieli. w tym również podręcznikami i in. Z punktu widzenia szkoły prowadzone w ramach ośrodka szkoły specjalne: 1. znających metodykę nauczania dzieci z uszkodzonym wzrokiem oraz potrafiących stosunkowo łatwo adaptować program do indywidualnych potrzeb konkretnego dziecka. W niektórych ośrodkach prowadzone są także przedszkola. Mają przede wszystkim wykwalifikowany personel tyflopedagogów.nymi książkami brajlowskimi. 6.1.9. Współpraca szkoły z ośrodkami szkolno-wychowawczmi dla dzieci niewidomych i dla dzieci słabowidzących Szkoły ogólnodostępne. Dysponują specjalnymi pomocami dydaktycznymi dla dzieci niewidomych i słabowidzących. Udziale tych nauczycieli w szkoleniach organizowanych przez ośrodki dla swojego personelu. jeśli ze względów organizacyjnych i lokalizacyjnych jest to możliwe. 2. 3. uwzględniające potrzeby i możliwości dziecka niewidomego lub dziecka słabowidzącego. mogą otrzymać dużo pomocy w rozwiązaniu pewnych problemów dydaktycznych i wychowawczych ze strony ośrodków szkolno-wychowawczych dla dzieci niewidomych lub dla dzieci słabowidzących. Stąd dotarcie i nawiązanie bezpośrednich kontaktów z nimi może być dla wielu szkół utrudnione lub niemożliwe (Patrz: Rozdz.1. Organizowaniu wizyt i spotkań integracyjnych dzieci widzących i dzieci z uszkodzonym wzrokiem. 8. np. 7.psychologiczno-pedagogiczne i Polski Związek Niewidomych. Ewentualne wypożyczanie takich pomocy. Nauczyciele szkół ogólnodostępnych mogą więc korzystać z doświadczeń i bazy materialnej tych ośrodków. W związku z tym powinny one podejmować z nimi współpracę w możliwie najszerszym zakresie. Nawiązanie kontaktów i współpracy między ośrodkiem a szkołą może być korzystne dla obu stron. Wykaz adresów). a mianowicie ośrodki dla . Przekazywania informacji dotyczących możliwości uzyskania i zakupu podręczników oraz innych pomocy dydaktyczno-rehabilitacyjnych dla uczniów niewidomych i słabowidzących. mające uczniów z uszkodzonym wzrokiem. 3. Zatrudnianiu niektórych specjalistów z ośrodków dla prowadzenia niektórych zajęć. którzy przeszli na emeryturę i chcą podjąć pracę w niepełnym wymiarze godzin. Udzielaniu porad i konsultacji przez doświadczonych tyflopedagogów nauczycielom szkół ogólnodostępnych w sprawach organizacyjnych i metodycznych dotyczących nauczania dzieci niewidomych i słabowidzących. Oczywiście ośrodków tych jest stosunkowo niewiele. Hospitowaniu przez tych nauczycieli niektórych zajęć prowadzonych przez doświadczonych tyflopedagogów w szkołach specjalnych.

dotyczy to także uczniów kończących szkołę. Orzeczenie to zawiera diagnozę lekarską określającą rodzaj uszkodzenia wzroku. 8. Współpraca ta powinna dotyczyć: 1.1 i 9.2. które mogą obejmować teren jednego lub dwóch województw oraz około 400 kół terenowych Jedną z bardzo ważnych dziedzin działalności Związku jest działalność rehabilitacyjna. Dotyczy to zwłaszcza uczniów mających szczególne trudności w nauce i zachodzi potrzeba zmiany szkoły. Jego głównym celem jest rozwijanie działalności na rzecz osób niewidomych dla polepszenia ich sytuacji życiowej i zawodowej. a więc osoby niewidome i niektóre osoby słabowidzące (z ostrością wzroku do 0. 36 okręgów. Wspólnego analizowania osiągnięć szkolnych ucznia i ustalania dalszych planów jego edukacji. Jest więc rzeczą oczywistą. a mianowicie: Zarząd Główny w Warszawie. Przeprowadzenia dodatkowych badań psychologicznych ucznia z uszkodzonym wzrokiem w przypadku wystąpienia pewnych zahamowań rozwojowych. Uzyskania wskazań i porad dotycząch spraw metodycznych i organizacyjnych związanych z nauką ucznia. Również współpraca z tymi placówkami może pomóc rozwiązać niejeden problem szkoły ogólnodostępnej posiadającej uczniów z uszkodzonym wzrokiem. a także wskazania co do dostosowania programu nauczania do możliwości i potrzeb ucznia. Dla realizacji swoich zadań statutowych Związek posiada 3-stopniową strukturę organizacyjną. Przejawia się ona w organizowaniu kursów rehabilitacyjnych dla różnych grup osób z uszkodzonym wzrokiem. Inną ważną działalnością PZN jest prowadzenie działaności . o ile trudności w tym zakresie wystąpią. PZN zatrudnia w swoich jednostkach organizacyujnych i prowadzonych placówkach wielu pracowników specjalnie przygotowanych do pracy z niewidomymi. 3. trudności w nauce czy trudności wychowawczych.3. Wykaz adresów).dzieci z uszkodzonym wzrokiem z dodatkowymi ograniczeniami. które mogłyby je wyrównać lub wyeliminować. tabliczki i dłutka brajlowskie. zegarki brajlowskie. 2. Chodzi tutaj o ustalenie przyczyn powstałych opóźnień czy trudności i ustalenie działań. że nauczyciel powinien ściśle współpracować ze specjalistami z poradni w realizacji programu nauczania w odniesieniu do skierowanych przez nich uczniów. zakłady rehabilitacji zawodowej dla osób z uszkodzonym wzrokiem (patrz: Rozdz.Polski Związek Niewidomych jest organizacją zrzeszającą osoby zaliczone do I lub II grupy inwalidów z powodu uszkodzenia wzroku. maszyny brajlowkie itp. Współpraca z Polskim Związkiem Niewidomych Jak już zaznaczono w poprzednim rozdziale .9. gdy zachodzi potrzeba ustalenia dalszych ich losów wspólny wybór placówki. w której powinny one kontynuować naukę i przygotować się do pracy zawodowej. Współpraca z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi Zwykle uczniowie z uszkodzonym wzrokiem przyjmowani są do szkoły ogólnodostępnej na podstawie orzeczenia poradni psychologiczno-pedagogicznej. zaopatrywaniu niewidomych w odpowiedni sprzęt rehabilitacyjny jak białe laski. diagnozę psychologiczną określającą aktualny poziom rozwoju i dalsze możliwości rozwojowe. prowadzeniu ośrodków szkoleniowych i leczniczorehabilitacyjnych.1).2. 8.

a także wydawaniem pozycji naukowych o osobach niewidomych i słabowidzących w formie czarnodrukowej. Jest to zadanie. w powiększonym druku i nagraninych na kasetach magnetofonowych. miesięcznik Światełko dla dzieci starsych i kwartalnik dla młodzieży Życiu naprzeciw. a mianowicie: miesięcznik Promyczek dla dzieci młodszych. zeszyty z pogrubionymi liniami). istniejących programów i placówek dla osób niewidomych i słabowidzących itp. Zakład w Warszawie zajmuje się ponadto wydawaniem różnego rodzaju czasopism dla ludzi niewidomych w brajlu. np. Te ostatnie są również w formie "książki mówionej". Uzyskiwaniu niezbędnych specjalnych pomocy rehabilitacyjnych dla osób niewidomych i słabowidzących (Zarząd Główny i zarządy okręgów). z powiększonym drukiem. a także wiele książek naukowych o niewidomych i słabowidzących oraz z dziedzin pokrewnych. niektórych pomocy szkolnych (papier brajlowski.wydawniczej dla osób niewidomych i słabowidzących. Uzyskiwaniu specjalistów dla prowadzenia niektórych zajęć. W szczególności współpraca ta powinna przejawiać się w: 1. Produkują one podręczniki w brajlu dla dzieci niewidomych i w powiększonym druku dla dzieci słabowidzących. W tym ostatnim można też uzyskać informacje. o metodach postępowania z nimi itp (Biblioteka Centralna w Warszawie i biblioteki okręgowe). które realizują dwa przedsiębiorstwa produkcyjno-handlowe. a mianowicie: Zakład Nagrań i Wydawnictw Związku Niewidomych w Warszawie i Przedsiębiorstwo Wydawnicze Print 6 w Lublinie. W Warszawie istnieje Centralna Biblioteka Polskiego Związku Niewidomych dysponująca tysiącami tytułów książek w brajlu. w szczególności dotyczących dzieci z uszkodzonym wzrokiem. nagranych na taśmę magnetofonową. gdzie można nabyć lub zamówić do wykonania różne pomoce dydaktyczno-rehabilitacyjne dla dzieci niewidomych i słabowidzących w innych placówkach handlowych na rynku ogólno dostępnym. Dotyczy to głównie dwóch wymienionych zakładów wydawniczych PZN oraz Działu Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży Zarządu Głównego. 3. Uzyskiwaniu wszelkich informacji dotyczących osób niewidomych i słabowidzących. 5. w powiększonym druku i niektórych nagranych na taśmę magnetofonową. nauki brajla. Tam szkoły mogą uzyskać wiele pomocy i wielu porad. tablice chemiczne i matematyczne. Dla dzieci i młodzieży niewidomej i słabowidzącej wydaje on 2 czasopisma w brajlu i w powiększonym druku. podręczniki i słowniki do nauki języków obcych i wiele pozycji z obowiązującej lektury szkolnej. Współpraca szkół ogólnodostępnych z jednostkami organizacyjnymi i placówkami prowadzonymi przez PZN jest konieczna dla powodzenia edukacji dzieci z uszkodzonym wzrokiem. 4. Uzyskiwaniu podręczników w brajlu. nauki samodzielnego poruszania się przy pomocy . W głównej mierze przedsiębiorstwa te zajmują się jednak produkcją szerokiego wachlarza książęk dla osób niewidomych w brajlu i w formie "książek mówionych". Oprócz tego we wszystkich okręgach PZN istnieją okręgowe biblioteki stanowiące terenowe oddziały Bibioteki Centralnej. 2. Uzyskiwaniu publikacji dotyczących osób niewidomych i słabowidzących. różnego rodzaju usług i świadczeń przysługujących tym osobom. które mogą być pomocne dla nauczycieli w zdobywaniu wiedzy o tych dzieciach.

laski. Mogą oni uczyć dzieci niewidome w szkole lub w domu dziecka. 6. Korzystaniu przez uczniów z uszkodzonym wzrokiem z kursów dla dzieci niewidomych i słabowidzących oraz ich rodziców oraz obozów dla młodzieży niewidomej i słabowidzącej organizowanych przez PZN w okresie ferii, w ramach których realizowany jest także program rewalidacyjny (nauka brajla, poruszanie się przy pomocy laski, ćwiczenia fizyczne i gimnastyka korekcyjna). 7. Korzystaniu z kursów nauczania brajla organizowanych dla nauczycieli szkół ogólnodostępnych organizowanych w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Krakowie. 5. Wspólnym ustalaniu przyszłych losów absolwentów szkół dalszego kształcenia lub szkolenia zawodowego i ewentualnej pomocy dla nich. 6. Ustalaniu różnych form pomocy dla ucznia i rodziny, zwłaszcza gdy jego rodzice są również osobami niewidomymi lub słabowidzącymi. We wszystkich wymienionych sprawach można się zwracać do zarządów okręgów lub Zarządu Głównego PZN, Dział Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży (Patrz rozdz.9.4. Wykaz adresów). W niektórych przypadkach pomocne mogą okazać się także terenowe koła PZN. 9. Wykaz ważniejszych adresów 9. W Y K A Z W A Ż N I E J S Z Y C H A D R E S Ó W 9.1. Placówki szkolno-wychowawcze dla dzieci z uszkodzonym wzrokiem 1. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących im. L. Braille'a. 85-008 Bydgoszcz, ul. Krasińskiego 10 - tel. (052) 22-69-17. 2. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących, 41-303 Dąbrowa Górnicza-Gołonóg. ul. Wybickiego 1 - tel.(032) 18-41. 3. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących. 30-319 Kraków, ul. Tyniecka 7 - tel.(012) 80. 4. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych im. Róży Czackiej w Laskach k/Warszawy. 05-080 Izabelin - tel. (022) 61-05. 5. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących. 20-092 Lublin, ul. Hirszfelda 6 - tel. (020) 77-14-23. 6. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących. 91-866 Łódź, ul. Diewanny 24 - tel. (042) 57-79-41. 7. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych im. Synów Pułku. 62-005 Owińska k/Poznania, Plac Przemysława 9 - tel. 12-04-86. 8. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych (z dodatkowymi ograniczeniami). 26-600 Radom ul. Struga 86 477-86. 9. Ośrodek Leczniczo-Rehabilitacyjny dla Dzieci Niewidomych i Niedowidzących (z dodatkowymi ograniczeniami). 43-200 Rudołtowice k/Pszczyny - (03) 11-12-114. 10. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Słabowidzących. 00-448 Warszawa, ul. Koźmińska 7 - tel.(022) 621-68-44. 11. Ośrodek dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących (z

16466-66722-

(061) (048)

dodatkowymi ograniczeniami). (022) 02-321 Warszawa, ul. Kopińska 6/10 tel. (022) 22-03-44. 12. Ośrodek dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących (z dodatkowymi ograniczeniami). 01-183 Warszawa, ul. Leonarda 12 tel. (022) 32-15-81. 13. Ośrodek Leczniczo-Rehabilitacyjny dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących (z dodatkowymi ograniczeniami). 02-008 Warszawa, ul. Koszykowa 79a - tel.(022) 628-52-41. 14. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci Niewidomych. 53-125 Wrocław, ul. Kasztanowa 3a - tel. (071) 67-88-21. 9.2. Ośrodki rehabilitacji i szkolenia zawodowego dla młodzieży i dorosłych osób z uszkodzonym wzrokiem wzrokiem 1. Ośrodek Rehabilitacji i Szkolenia PZN im. Józefa Buczkowskiego . 85-090 Bydgoszcz, ul. Powstańców Wlkp. 33 tel. (052) 41-52-28. 2. Zakład Rehabilitacji Zawodowej Inwalidów Wzroku. 41-500 Chorzów, ul. Hajducka 22 - tel. (032) 41-30-74. 3. Medyczne Studium Masażu Leczniczego. 30-079 Kraków, ul. Królewska 86 - tel. (012) 33-31-61. Specjalistyczne poradnie rehabilitacyjne dla dzieci i dorosłych osób z uszkodzonym wzrokiem 1. Ośrodek Profilaktyczno-Rewalidacyjny dla Dzieci i Młodzieży Niewidomej i Słabowidzącej. 42-200 Częstochowa, Al. Wolności 20 -tel. (034) 24-15-32. 2. Poradnia Usprawnienia Wzroku. 93-172 Łódź, ul. Rzgowska 24 tel.(042) 84-30-30. 3. Poradnia Rehabilitacji Niewidomych i Słabowidzących. 61-643 Poznań, Os. Kosmonautów 110 - tel.(061) 20-05-12. 4. Poradnia Konsultacyjna dla Niewidomych i Słabowidzących Chorych na Cukrzycę. 02-097 Warszawa, ul. Banacha 1a tel. (022) 658-33-01 lub 23-64-11 wew. 10-25. 5. Poradnia Rehabilitacji Wzroku dla Słabowidzących. 00-496 Warszawa, ul. Nowy Świat 5 - tel. (022) 628-75-83. 6. Poradnia dla Dzieci ze Sprzężoną Niepełnosprawnością przy Wyższej Szkole Pedagogiki Specjalnej. 02-353 Warszawa,ul. Szczęśliwicka 40 - tel.(022) 22-16-31 wew. 046 i 047. 9.4. Jednostki organizacyjne Polskiego Związku Niewidomych Z a r z ą d G ł ó w n y 00-216 Warszawa, ul. Konwiktorska 9 tel.(022) 831-22-71 do 77 Dział Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży tel. wew. 241 Dział Rehabilitacji i Uprawnień Socjalnych tel. wew. 326 Biblioteka Centralna, Sekretariat tel. wew. 223 Bilioteka Centralna, Dział Tyflologiczny .....tel. wew. 277 O k r ę g i 15-440 Białystok, ul. Malmeda 8 tel.(085) 32-42-83 43-300 Bielsko-Biała, ul. Barlickiego 13/2 tel.(033) 12-25-38 85-090 Bydgoszcz, ul. Powstańców Wlkp. 33 tel.(052) 41-32-81 41-500 Chorzów, ul, Katowicka 77 tel.(032) 41-37-37 06-400 Ciechanów, ul. Niechodzka 14 tel.(023) 73-63-66 42-200 Częstochowa, al. Wolności 20 tel.(034) 24-15-32 82-300 Elbląg, ul Traugutta 38 tel.(055) 33-71-64 80-261 Gdańsk, ul. Jesionowa 10 tel.(058) 41-26-83 9.3.

66-400 58-500 62-800 25-367 62-500 31-051 20-071 90-406 33-300 10-508 45-063 64-920 60-835 37-700 26-600 35-005 08-110 76-200 16-400 70-423 33-100 87-100 58-303 00-054 87-800 50-355 22-400 65-072

Gorzów Wlkp. ul.Chrobrego 6 Jelenia Góra, ul. Teatralna 1 Kalisz, ul. Wrocławska 71 Kielce, Pl.Wolności 7 Konin, ul. 3 Maja 21 Kraków, ul. Berka Joselewicza 2 Lublin, ul.Wieniawska 13 Łódź, ul. Piotrowska 17 Nowy Sącz, ul. Narutowicza 9 Olsztyn, ul. Mickiewicza 17/3 Opole, ul. Kościuszki 25/1 Piła, ul. Śródmiejska 13 Poznań, ul. Mickiewicza 29 Przemyśl, ul. Katedralna 3 Radom, ul. 25 Czerwca 73 Rzeszów, ul. Batorego 9 Siedlce, ul. Błonie 11 Słupsk, Al. Sienkiewicza 8 Suwałki, ul. Brzostkowskiego 7 Szczecin, ul. Piłsudskiego 37 Tarnów, ul. Bernardyńska 24 Toruń, ul. Mickiewicza 86/1 Wałbrzych, ul. Niepodległości 162 Warszawa, ul. Jasna 22

tel.(095) tel.(075) tel.(062) tel.(041) tel.(063) tel.(012) tel.(081) tel.(042) tel.(018) tel.(089) tel.(077) tel.(067) tel.(061) tel.(010) tel.(048) tel.(017) tel.(025) tel.(058) tel.(087) tel.(091) tel.(014) tel.(056) tel.(074) tel.(022)

Włocławek, ul. Węglowa 23 tel.(054) Wrocław, ul. Grunwaldzka 12b tel.(071) Zamość, ul. Spadek 35 tel.(084) Zielona Góra, ul. Lisowskiego 3 tel.(068) Zakłady produkcyjno-handlowe 1. Przedsiębiorstwo Wydawnicze Związku Niewidomych Print 6. 20-218 Lublin, ul. Hutnicza 9 -tel. (081) 76-58-76. 2. Zakład Nagrań i Wydawnictw Związku Niewidomych. 00-216 Warszawa, ul. Konwiktorska 7/9 - (022) 31-22-71. 9.5 Inne instytucje 1. Fundacja Pomocy Dzieciom Niewidomym. 61-366 Poznań, ul. Bystra 7 - tel. (061) 79-96-88. 2. Fundacja Pomocy Niewidomym w Polsce. 00-054 Warszawa, ul. Jasna 22. - tel. (022) 26-88-66) 3. Ośrodek Informacji i Promocji Postępu Naukowo-Technicznego PZN. 00-054 Warszawa, ul. Jasna 22, (022) 26-65-97). 4. Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niewidomym i Niedowidzącym Nadzieja. 26-600 Radom, ul. Główna 3 - tel. (048) 31-4510). 5. Stowarzyszenie Rodziców i Przyjaciół Dzieci Niewidomych i Słabowidzących. 02-321 Warszawa, ul. Kopińska 6/10 - tel. (022) 22-03-44. 6. Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi w Laskach k/Warszawy. 05080 Izabelin - tel.(022) 722-70-04. 7. Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym. 00-216 Warszawa,ul. Konwiktorska 9 - (022) 31-22-71 wew. 310. 10. Zalecana literatura

22-41-37 242-97 64-46-37 61-40-39 42-81-03 22-97-16 218-91 33-44-18 42-32-77 27-54-30 54-31-36 12-40-05 47-46-16 78-20-97 277-04 62-23-28 44-78-84 42-26-30 66-47-04 33-83-38 21-60-48 282-71 236-11 827-21-30 826-09-06 32-34-10 21-32-02 38-59-11 20-28-23

Sprawy niewidomych i słabowidzących dzieci. 9. Warszawa 1983. Wydawnictwo Polskiego Związku Niewidomych. 11 Walczak G.: Tyflopedagogika. Warszawa 1990. Warszawa 1996.): Rewalidacja dzieci i młodzieży z uszkodzonym wzrokiem. C z a s o p i s m a 1. Warszawa 1994.2. 3. WSPS. 2. Bińczycka J. 10. WSPS. 10. i Skrzetuska E. Majewski T. Wydawnictwo Polskiego Związku Niewidomych. Z A L E C A N A L I T E R A T U R A 10. Nasze Dzieci. PWN. PWN. Warszawa 1995. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN. Warszawa 1987. 2. 7. 4. Kuczyńska-Kwapisz J. i Kwapisz J.: Nauczanie niedowidzących w klasach 4-8.(red. Czasopismo poświęcone sprawom niewidomych i słabowidzących. Zeszyty Tyflologiczne Nr 4.: Integracyjny system kształcenia i wychowania. Wydawnictwa książkowe 1. Hulek A. BIBLIOGRAFIA B I B L I O G R A F I A 1. Materiały Tyflologiczne. Pielecki A. Warszawa 1977. i Kościelska M. 2.10. w: Integracyjne kształcenie niewidomych i słabowidzących dzieci.: Rewalidacja dzieci niedowidzących w nauczaniu początkowym.: Czynniki efektywności rewalidacji uczniów niewidomych i słabowidzących w integracji szkolnej. Sękowska Z.czaopismo poświęcone sprawom pedagogiki specjalnej. Miesięcznik. Walczak G.1. WSiP. 8.: Wychowanie i nauczanie integracyjne. 6. 4.: Orientacja przestrzenna i poruszanie się niewidomych i słabowidzących. Szkoła Specjalna . i Mazanek E. w: Integracyjne kształcenie niewidomych i słabowidzących dzieci. Warszawa 1991. WSPS.: Dzieci niewidome i słabowidzące. WSPS. Przegląd i tłumaczenia materiałów obcojęzycznych dotyczących niewidomych i słabowidzących. Przegląd Tyflologiczny. Sękowska Z. Bendych E. WSiP. WSiP. Warszawa 1985. WSiP.: Psychologia niewidomych i niedowidzących.: Problemy wczesnej rehabilitacji niewidomych i słabowidzących dzieci.: Integracyjne kształcenie niewidomych i słabowidzących dzieci. Bogucka J. Bckman i Inde K. Kwapisz J. Sękowska Z. 12. Centrum Metodyczne Pomocy Psycholo gicznoPedagogicznej.: Usprawnianie wzroku u słabowidzących. 3. Warszawa 1981. PZN. Warszawa 1996. Warszawa 1984. 5. WSPS. Nowe doświadczenia. w: Pedagogika rewalidacyjna. Warszawa 1994. Warszawa 1994. .: Integracja w systemie szkolnictwa angielskiego. Wydawnictwo Polskiego Związku Niewidomych.

: Wiedza i przekonania o dzieciach niepełnospraw nych nauczycieli szkół masowych. WSiP. London 1991. i Grochmal-Bach B. 23.: Z badań nad efektywnością integracyjnego kształce nia uczniów z inwalidztwem wzroku. w: Future Reflections. War szawa 1996.: A Step Toward Equality: Cane Travel Training for Children. Maciarz A. i Jońca B. 19. Teacher's pack. i Sobocińska M.: Stanowisko pracy ucznia słabowidzącego w szkole masowej. w: Wychowanie i nauczanie integracyjne.: Opóźnienia i dysharmonie rozwoju dziecka.: Finding out about blindness. Warszawa 1995 (maszynopis). National Federation of the Blind. 21. Kuczyńska-Kwapisz J. Grocholski P. WSP i TWK. Jakubowski S. w: Future Reflections. 10.: The Blind Child in the Regular Preschool Program. Sękowska Z. Jernigan K.: Nauczanie integracyjne w Polsce. Schroeder F. PWN. Kryńska-Borowska E.: Ewolucja integracyjnego systemy kształcenia dzieci niepełnosprawnych. 22. Baltimore 1993b. Schroeder F. National Federation of the Blind. w :Future Reflections. 11.): Uczeń niepełnosprawny w szkole masowej. Jernigan K. 16. w: Pomoce techniczne dla osób niepełnosprawnych. Baltimore 1994. w: The Braille Monitor. Baltimore 1993.: Psychologia niewidomych i niedowidzących. 4. 17. PZN. Baltimore 1993. w: Integracyjne kształcenie niewidomych i słabowidzących . National Federation of the Blind. 12. 9. 5.: Pomoce techniczne dla osób z niesprawnym narząden wzroku. National Federation of the Blind.: Nauczanie niedowidzących w kla sach 4-8.: Stanowisko pracy ucznia niewidomego. Warszawa 1981. WSPS. Ryles R.3. Warszawa 1991.: Is Your Child Age-Appropiate?.: "If Blindness Comes". Warszawa 1994. Nartowska H. Baltimore 1993a. 15. 6. February 1994. WSiP.. (red. Pielecki A. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej MEN. i Skrzetuska E. Ryles R.: Tyflopedagogika. War szawa 1983. Fleming B. National Federation of the Blind. Majewski T. National Federation of the Blind. w: Hulek A. Baltimore. Instytut Filozofii i Socjologii PAN. Warszawa 1995 (maszynopis). Hulek A.: Focus on the Education of Blind Children. 8. Warszawa 1980. 13. Broniarz K.: Czynniki efektywności rewalidacji uczniów niewidomych i słabowidzących w integracji szkolnej. 20. Warszawa 1996. 14. Kraków 1992. 18.: Przydatność pomocy optycznych dla słabowidzących. Przegląd Tyflologiczny nr 1-2/1992. Kraków 1992. 7. w: Future Reflections.: Expectations: The Critical Factor in the Education of Blind Children. w: Uczeń w szkole masowej. Royal National Institute for the Blind. w: Integracyjne kształce nie niewidomych i słabowidzących dzieci. Palak Z. WSiP. Wydawnictwo Naukowe WSP.: Dzieci niewidome i słabowidzące. Warszawa 1994. Niemczuk-Kozłowska R. Bogucka J. Sękowska Z. Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pegagogicznej.

: Omówienie niektórych działań MEN zapewniających niepełnosprawnym dzieciom i młodzieży możliwość kształcenia i wychowania integracyjnego. Wachowiak A. w: Integracyjne kształcenie niewidomych i słabowidzących dzieci. Kraków 1992. WSPS. Szczepaniak-Maleszka W.(red.dzieci. w: Hulek A. WSPS 24.): Uczeń niepełnosprawny w szkole masowej. National Federation of the Blind. w: "Future Reflections". Baltimore 1979. w: Integracyjne kształcenie niewidomych i słabowidzących dzieci.: Błędy nauczycieli szkół masowych w postępowaniu z dziećmi niepełnosprawnymi. . Willoughby D. Willoughby D.: Integracyjne kształcenie w Hiszpanii. Warszawa 1993. 26. WSPS.: A Resource Guide for Parents and Educators of Blind Children.: Your School Includes A Blind Student. 29. Materiały z konferencji. i Grochmal-Bach B.: "Cherranne". Warszawa 1994. 25. Baltimore 1981. National Federation of the Blind. National Federation of the Blind. Verduin Ch. 27. Walczak G. Baltimore 1993. Wydawnictwo Naukowe WSP. 28. Warszawa 1994.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful