GTZ - NJEMAČKA ORGANIZACIJA ZA TEHNIČKU SARADNJU VLADA REPUBLIKE CRNE GORE UNIVERZITET CRNE GORE

PROJEKAT SS-AE
SEKTORSKE STUDIJE – ANALIZE I EKSPERTIZE (SS-AE) ZA POTREBE PROSTORNOG PLANA REPUBLIKE CRNE GORE (PPR)

SEKTORSKA STUDIJA (SS-AE) 4.4

VODOPRIVREDA I HIDROTEHNIČKI SISTEMI

_________________________________________________________________________ Podgorica, april 2005.godine

NARUČILAC:

Vlada Republike Crne Gore Ministarstvo zaštite životne sredine i uređenja prostora, GTZ – Njemačka organizacija za tehničku saradnju Univerzitet Crne Gore i Republički zavod za urbanizam i projektovanje Projekat 5031-Eg/Fu Konsultantske usluge Sektorske studije - analiza i ekspertiza (SS-AE) za potrebe izrade Prostornog plana Republike (PPR) Sektorska studija (SS-AE) HIDROTEHNIČKI SISTEMI 4.4 – VODOPRIVREDA I

INVESTITOR: KONSULTANTSKE ORGANIZACIJE: BROJ UGOVORA: VRSTA PROJEKTA: PROJEKAT:

PODPROJEKAT:

KLJUČNI EKSPERT STUDIJE Prof. dr Aleksandar Ćorović GLAVNI EKSPERT PROJEKTA Prof. Božidar S. Pavićević RUKOVODILAC PROJEKTA, Prof. dr Radenko Pejović REPUBLIČKI ZAVOD ZA URBANIZAM I PROJEKTOVANJE DIREKTOR, Svetlana Jovanović UNIVERZITET CRNE GORE REKTOR, Prof. dr Ljubiša Stanković

SPISAK UČESNIKA U IZRADI STUDIJE (SS-AE) 4.4

RUKOVODILAC IZRADE STUDIJE Prof. dr Aleksandar ]orovi}

KLJU^NI EKSPERT Prof. dr Aleksandar Ćorović

RADNI TIM Prof. dr Aleksandar Ćorović Prof. dr Ratomir Živaljević Doc. dr Goran Sekulić

SARADNICI Ivana Ćipranić, dipl.ing.građ.

RUKOVODILAC PROJEKTA Prof. dr Radenko Pejović

2.55 1.2.3. IZVORI ZAGAĐIVANJA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA………………. UREĐENJE BUJICA I ZAŠTITA OD EROZIJE…………………………………….1.1.75 2.2.. ZAŠTITA VODA…………………………………………………………….1. UVOD……………………………………………………………………………1 1. Ribarstvo i razvoj marikultura………………………………………………….3.85 3.1.1.4.2.1.84 3. Snabdijevanje vodom stanovništva i industrije…………………………………2 1.3.2.41 1. Ribogojstvo……………………………………………………………………….80 3. KATEGORIZACIJA POVRŠINSKIH VODA NA KOPNU I VODA OBALNOG MORA……………………………………………………………………….78 2.5.6.2.2. STANJE KVALITETA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA…………………….58 2.2.3.1. Morske plaže………………………………………………………………………. KORIŠĆENJE MORA………………………………………………………………46 1. sport i sportski ribolov……………. rekreaciju.84 3.4. ZAŠTITA OD VODA………………………………………………………. Korišćenje voda za turizam.1. KORIŠĆENJE POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA………………………….3. KORIŠĆENJE VODA………………………………………………………... Plovidba na rječnim tokovima i jezerima………………………………………43 1.1...SADRŽAJ SEKTORSKE STUDIJE (SS-AE) 4.. ODVODNJAVANJE ZEMLJIŠTA…………………………………………………….2 1.1. Pomorska plovidba (luke i marine)………………………………………………46 1..2 1..1..3. ODBRANA OD POPLAVA (REGULACIJE VODNIH TOKOVA)…………………75 2. Vode obalnog mora…………………………………………………………………86 3.44 1. Navodnjavanje zemljišta ……………………………………………………….11 1. Površinske vode ……………………………………………………………………85 3.1.85 3. Podzemne vode…………………………………………………………………….37 1.2..87 ..3.3. Korišćenje vodnih snaga………………………………………………………….

5..........92 3............4.. USTAVNE NADLEŽNOSTI REPUBLIKE CRNE GORE I DRŽAVNE ZAJEDNICE SRBIJA I CRNA GORA U OBLASTI MEĐUNARODNIH ODNOSA……………………………………..4...........7..... Principi integralne zaštite površinskih i podzemnih voda………………………........ Tehnološke mjere zaštite u skladu sa utvrđenim kriterijumima..93 3....1.... ZAŠTITA IZVORIŠTA VODA ZA PIĆE OD ZAGAĐIVANJA…………………….....2. Naselja………………………………………………………………………………87 3. CILJEVI I SMJERNICE RAZVOJA VODOPRIVREDE U CRNOJ GORI……………………………………….5...........97 5.........4......5...........6..…96 4................................2.....106 ..90 3.1............96 4....89 3....…………………………………... MEĐUNARODNI I MEĐUREPUBLIČKI VODOPRIVREDNI ASPEKTI…………………………………………….87 3.....101 GRAFIČKI PRILOZI………………………. SADAŠNJE STANJE ODVOĐENJA....5.....89 3......5......5...........5. Industrije……………………………………………………………………………89 3.................. TRETMANA I DISPOZICIJE OTPADNIH I ATMOSFERSKIH VODA ………………………….... Kontrola imisije: ciljevi i norme kvaliteta .................90 3.................94 4.... Kanalisanje otpadnih voda naselja.. Kontrola emisija: kriterijumi kvaliteta efluenta.6.5.......1.……....... PLANIRANI RAZVOJ U OBLASTI ZAŠTITA VODA………………………………. VAŽNE MULTILATERALNE KONVENCIJE I BILATERALNI SPORAZUMI………………………………………………........ Mjere zaštite od industrijskih otpadnih voda.......2.....................5.....89 3.........93 3......99 TABELARNI PRILOZI………………………................ Kanalisanje atmosferskih voda sa urbanih prostora.4......3....3.…………………………………....

Polazeći od strukture vodoprivrednog kompleksa. godine. zaštite od voda i zaštitu voda. kao i za podmirenje potreba ostalih korisnika voda. zaštita voda i zaštita od voda) nađu svoje skladno mjesto u budućem ustrojstvu Crne Gore i budu pokretač njenog razvoja. erozija i bujica. osigurati zaštita i unapređenje kvaliteta voda do nivoa nesmetanog korišćenja voda za predviđene namjene. a takođe i pojedine prostore zaštititi od mogućeg zagađivanja. za vodosnabdijevanje stanovništva. Za svaku od oblasti i grana dati su prikaz i ocjena sadašnjeg stanja i sagledane projekcije budućeg razvoja u periodu od narednih 15 do 20 godina. predviđena Vodoprivrednom osnovom Republike Crne Gore. U tom smislu je i urađena ova studija.ekološke države. očuvanje i unapređenje zaštite od poplava. kao i nekih drugih planskih dokumenata. Međunarodni aspekti od značaja za Republiku Crnu Goru prezentirani su u posebnom poglavlju sumarno za sve vodoprivredne oblasti. da bi se omogućilo korišćenje vodnih resursa koji na njima nastaju. 1 . materija u ovoj studiji je izložena sledeći tu strukturu uz dalje diferenciranje pojedinih vodoprivrednih grana.UVOD Prilikom donošenja novog Prostornog plana neophodno je u njega inkorporirati rješenja. a koji su neophodni da bi se na njima u budućnosti mogli formirati objekti neophodni za rješavanje vodoprivrednih problema. zaštita i unapređenje životne sredine uopšte i poboljšanje kvaliteta življenja ljudi. odnosno orjentaciono do 2020. U cilju ostvarivanja datih polazišta neophodno je određene prostore obezbijediti od moguće degradacije. sve radi toga da bi se obezbijedilo da sve vodoprivredne oblasti (korišćenje voda. koja je u sažetom obliku objedinila osnovne postavke Vodoprivredne osnove i drugih aktuelnih relevantnih dokumenata iz predmetne oblasti. kao i drugih vidova štetnog dejstva voda. kao i jedan od zaloga ostvarivanja njenog ustavnog opredeljenja . koji obuhvata sfere korišćenja voda. Osnovno polazište pri tome je da se adekvatnim mjerama mora obezbijediti integralno kompleksno i jedinstveno korišćenje vodnih resursa na teritoriji Republike Crne Gore. usvojenih na nivou Republike i opština u periodu od usvajanja Vodoprivredne osnove Republike Crne Gore do danas.

% OD PROIZV. suočeni su sa velikim problemima obzebeđenja redovnog snabdijevanja vodom stanovništva. Relativno veliki broj – oko 44% seoskog stanovništva nema kvalitetno rješeno snabdijevanje vodom.7 m3/s.1. od čega gravitacijom 1. s obzirom na to da obuhvataju gotovo sva naselja na području opštine. iz različitih razloga.569 l/s 40 245 146 150 148 135 19 70 240 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ANDRIJEVICA BAR BERANE BIJELO POLJE BUDVA DANILOVGRAD ŽABLJAK KOLAŠIN KOTOR DOPREMANA KOLIČINA OD IZVORIŠTA (m3/god) GRAV. odnosno prosječno 52% od zahvaćenih voda. Pregled vrednosti proizvedene vode i gubitaka vode vodovodnih sistema u Crnoj Gori (projekcija vodosnabijevanja Crne Gore) R. Prema raspoloživim podacima od ukupnog stanovništva Crne Gore oko 82% ima organizovano snabdijevanje vodom preko javnih gradskih i seoskih vodovoda. PUMP.469 536 62 2. prigradska i seoska naselja sa njihovog područja.1. činjenica je da se blizu 40% stanovništva u ovim naseljima snabdijeva vodom individualno. Gradskim vodovodnim sistemima obuhvaćeno je. činjene određene greške. individualno vodosnabdijevanje). a potiskivanjem 2. pored 40 gradskih.1.600 4. još 174 prigradskih i seoskih naselja . Tabela 2. 1261 4257 3.1.027 7. KORIŠĆENJE VODA 1.262 6. Kod seoskih naselja u većim procentima zastupljena su sva tri načina vodosnabdijevanja (javni vodovodi. gradska.207 1. KOLIČINE 77 69 50 56 36 79 46 57 80 2 . više u seoskim nego u gradskim naseljima.5 m3/s vode.469 4600 4730 1368 3. KORIŠĆENJE POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA 1.261 7.2 m3/s (oko 60%). zavisno od vodovoda. Procentualni udio nerealizovane količine u količinama zahvaćene vode.680 4.3 m3/s (odnosno oko 40%). dok nerealizovane količine iznose 1.726 4. odnosno 48% od zahvaćenih voda. Potrošačima je isporučivano prosječno 1.8 m3/s. Zbirni podaci govore da je prosječno u toku 1996.307 NEREALIZOVANE KOLIČINE.312 788 3.BROJ OPSTINE PROIZVEDENA VODA GRADSKI VODOVOD UKUPNO m3/god 1. SNABDIJEVANJE VODOM STANOVIŠTA I INDUSTRIJE POSTOJEĆE STANJE Iako je Crna Gora pripada područjima sa najvećom specifičnom količinom vode u svijetu mnogi njeni djelovi.257 598 2. nalazi se u širokom rasponu od 36% do 80%. Neki od njih se mogu tretirati i kao opštinski vodovodni sistemi. godine na svim izvorištima zahvaćeno i upućeno ka potrošačima oko 3.730 4.ukupno 214 naselja. Snabdijevanje vodom gradova Vodovodni sistemi gradova uglavnom opslužuju i druga. Iako se može reći da su prilikom popisa. sopstveni vodovodi. kod određivanja kategorija korišćenih vodovoda. dok se oko 18% stanovništva u seoskim naseljima snabdijeva putem sopstvenih vodovoda i individualno.

403 20 357 28 25 13 142 2 830 18 113 80 174 367 97 5 4 630 876 780 420 2.564 2. obimu urađenih analiza i njihovoj učestalosti.258 2.d). Na osnovu potrošnje vode i broja stalnih korisnika vodovoda mogu se odrediti dvije karakteristične vrijednosti specifične potrošnje.. 2.574 3. Ponekad se u tim situacijama vrši i pojačana dezinfekcija zahvaćene vode. (prosječno oko 615 l/kor. Kvalitet vode izvorišta Kontrola kvaliteta voda na izvorištima ne obavlja se u potpunosti u skladu sa odredbama pravilnika o higijenskoj ispravnosti vode za piće (Sl. Breznice (Pljevlja).489 11.286 33 3. list SRJ 42/98). zatim zahvata u zbijenoj izdani. dok se ostali nalaze u naseljima u kojima se voda obezbjeđuje sa više izvorišta.522 3. Korisnici vodovoda prema tipu izvorišta Redni broj 1.. na nivou godišnjeg prosjeka: − prema zahvaćenoj količini.850 67. Zahvaćene vode mnogih karstnih izdani periodično se zamućuju. na dan.od oko 150 l/kor. na dan. na dan.423 2. Oraškoj jami (Danilovgrad) i još nekim manjim izvorištima.522 5.461 200 160 138 41.) Izvorišta vode za gradove Za potrebe gradskih vodovodnih sistema voda se obezbjeđuje sa preko 70 izvorišta.. dok se u samo u dva vodovoda koristi voda iz površinskih akumulacija.623 11..258 876 780 420 4. a skoro duplo je veća od prosječne potroš nje u zapadnoj Evropi (150 l/s. različitog tipa.183 572 2. na dan. do preko 2000 l/kor. Tabela 3.10 11 12 MOJKOVAC NIKŠIĆ PLAV GUSINJE 13 PLUŽINE 14 PLJEVLJA GRADAC 15 PODGORICA TUZI 16 ROŽAJE 17 TIVAT 18 ULCINJ 19 HERCEG NOVI 20 CETINJE RIJEKA CRNOJEVIĆA 21 ŠAVNIK UKUPNO m3/god.493 66 26.d). na dan. do oko 630 l/kor. Zamućenja jačih intenziteta i dužeg trajanja javljaju se na vrelu Bistrice (Bijelo Polje).050 160 138 109. Vodovodi taj problem rješavaju isključivanjem izvorišta iz pogona ili miješanjem u mreži te vode sa vodom drugog izvorišta. TIP IZVORIŠTA Razbijena karstna izdan Zbijena izdan Površinske vode KORISNICI VODOVODA (broj) (%) 378 000 77 72 000 15 39 000 8 Oko 44% stanovništva nalazi se u naseljima koja koriste vodu samo jednog tipa izvorišta (vode razbijene karstne ili zbijene izdani). ni u jednom od gradskih vodovoda. Prema tipu najviše je zahvaćenih vrela u razbijenoj karstnoj izdani. (srednja vrijednost oko 295 l/kor. 3.780 40 38 44 74 40 54 40 35 60 79 50 62 65 52 54 40 52 Trenutna potrošnja vode u domaćinstvima u cijeloj Crnoj Gori je veoma velika i može se uporediti sa najvećim potrošačima vode u svijetu (SAD prosječno 270 l/s.).183 572 3.207 33 26. 3 . na dan. 630 11. − prema isporučenoj (fakturisanoj) količini .564 2.113 2.066 9.nalaze u vrlo širokom rasponu od oko 250 l/kor. To se ogleda u načinu uzorkovanja.

Ukupna instalisana snaga pumpnih agregata u svim pumpnim stanicama iznosi oko 16 MW.6 8.6 15. Cijevi od plastičnih materijala (PVC. ukupno 19%. u pojedinim periodima godine. Znatno manje ima čeličnih i livenogvozdenih cijevi.6 6.7 32.2 2000.god 6. U distributivnim sistemima preovlađuju hidrostanice i hidroforska postrojenja koja su najvećim dijelom malih kapaciteta. Pumpne stanice Ukupno u svim vodovodnim sistemima instalirana je 121 pumpna stanica. Pojedina izvorišta isključuju se iz pogona kada sadržaj hlorida u vodi pređe dopuštene koncentracije. u nekim gradovima u Crnoj Gori Procenti uzoraka koji ne gradovi Procenti uzoraka koji ne ispunjavaju zadovoljavaju hemijske standarde bakteriološke standarde 1997.god Ulcinj Tivat Andrijevica Bar Plužine Kotor Mojkovac Kolašin Budva Berane Danilovgrad Podgorica 25 5.6 2. Dovod i distribucija vode u gradskim sistemima Od ukupno 25 vodovodnih sistema.7 Problem zaslanjivanja voda na izvorištima u priobalju mora.5 2.0 2000. nešto više od 20%.7 16. a 62 na dovodnim cjevovodima ili u distributivnom sistemu.5 2.7 0. godine. Posebna postrojenja za prečišćavanje postoje samo za vode zahvaćene iz površinskih akumulacija (vodovodi Herceg Novog i Pljevalja) i samo u jednom slučaju vode zahvaćene iz karstne izdani (vodovod Pljevalja .6 1. Procenti uzoraka koji ne zadovoljavaju bakteriološke i hemijske standarde. 1997.3 7. dok se na dva izvorišta koriste kombinovano.6 54. PE) i pocinčanih čeličnih cijevi ima približno podjednako.6 20. kojih ima 38%. Neodržavanje mreže i sistema za hlorisanje poslednjih godina negativno se odrazilo na kvalitet vode. dok su u 10 zastupljena oba načina dovoda vode. Procenat neispravnih uzoraka vode razlikuje se u zavisnosti od regiona. godini.6 29.7 25.7 16.0 23.9 3.9 50.6 3.8 22.3 11.9 25 11. s tim da je kvalitet vode u priobalnim gradovima najloš iji (tabela ).Tretman vode u gradskim sistemima Dezinfekcija vode se obavlja na skoro svim izvorištima gradskih vodovoda. od kojih se 59 nalaze na izvorištima.4 16.0 7. rešava se na sličan način kao i kod voda sa povećanom mutnoćom.2 12.god 28.0 3.4 16.0 32.6 25. tako da u 2000.god 47. u 9 se voda do potrošača doprema isključivo gravitacijom. Tabela 4. 4 . 25% uzoraka vode nije bilo bakteriološ ki ispravno.7 13. Od cijevnih materijala najzastupljenije su azbestcementne cijevi.9 19.6 31.6 9. Mandovac i Vrela).6 33.8 1997.2 60. U nedostatku kvalitetne vode.2 20. i 2000. u 6 isključivo pumpanjem.izvori Zmajevac.7 14. Hlorisanje "kapanjem" se vrši na 4 izvorišta.7 14.0 13.9 21.3 1. Gasni hlorinatori se koriste na 39 izvorišta a hipohlorinatori na 13 izvorišta. tolerišu se često i veće koncentracije od dopuštenih.

Osnovni problem kod svih seoskih vodovoda je način na koji se njima upravlja. Zaštita i korišćenje zaliha podzemnih voda mora se sprovoditi prema načinu njihovog akumulisanja i kvaliteta. Potrošnja vode za potrebe industrije iz javnih vodovoda u analiziranom periodu kretala se od 5-12 miliona m3/god. Nadzor i upravljanje u sistemima Nadzor. Posebnu pažnju treba posvetiti ulaznim veličinama i provjeri svih dosadaš njih projekata u kojima se obraduje dalji razvoj. Kroz kompletnu prostorno plansku dokumentaciji potrebno je obezbediti koncept “održivog” upravljanja vodovodnim sistemima. čija ukupna zapremina iznosi oko 75 400 m3. Snabdijevanje vodom seoskih naselja − Seoska naselja se snabdijevaju vodom na više načina: organizovano. graničnim uslovima vodonosnih 5 . kontrola i upravljanje gradskim vodovodnim sistemima u Crnoj Gori daleko je ispod nivoa na kojem se danas nalaze savremeni vodovodi u svijetu. a ostatak se obezbjeđivao iz sopstvenih izvora. Ovi potrošači koriste oko 43 miliona m3/god. Usled ekonomskih sankcija. − individualno. Osnovni zalihe vode za piće u republici nalaze se u podzemlju. Mnogobrojna seoska naselja u karstnim područjima snabdijevaju se vodom prikupljanjem atmosferskih voda u bistjernama. vještačih lokava. − putem sopstvenih vodovoda. bara i jezera. − putem nezavisnih sistema javnog karaktera . koji posjeduju sopstvene vodovode kao i sisteme za recirkulaciju vode. To prvenstveno podrazumijeva prijeko potrebno medusobno usklađivanje pojedinačnih postavki iz raspoloživih projekata s mjerodavnim dokumentima prostornog uređenja. sniježnica ili putem vještačkih objekata . godine).betonskih ili drvenih pojila koja se pune iz pomenutih izvorišta. odnosno smanjenog obima prozivodnje mnogih industrijskih grana ukupna količina isporučene vode se znatno smanjuje. Prosječno to je oko 4 rezervoara u jednom sistemu. a procjenjuje se da se od toga recirkuliše oko 2/3 voda. iz sopstvenih izvora. sa prosječnom zapreminom jednog rezervoara oko 750 m3. Željezara-"Nikšić" i termoelektrana "Pljevlja"). uključujući i termoenergetske objekte koji koriste vodu za hlađenje. Postoji vrlo slaba kontrola kvaliteta voda. prikjučenjem na gradske vodovodne sisteme. s ciljem da svaki stanovnik Republike treba u doglednoj budućnosti biti opskrbljen dovoljnim količinama kvalitetne pitke vode. gotovo da nema sanitarne zaštite izvorišta. Prosječno zahvaćena godišnja količina vode je bila oko 97 miliona m3 (oko 3. ili iz vještački uređenih izvorišta: iskopanih bunara. od toga oko 51 miliona m3/god. u periodu njihovog najintezivnijeg razvoja i rada (od 1978-1993. Najveći industrijski potrošači vode u Republici su proizvođači obojenih metala i crna metalurgija ("KAP". itd. a održavanje ovih vodovoda nije adekvatno. vodotoka. lokava. pri čemu se neka od tih naselja tretiraju kao prigradska naselja.Rezervoari Gradski vodovodni sistemi imaju ukupno 101 rezervoar. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Snabdijevanje stanovništva vodom za piće ima prioritet prilikom korišćenja vodnih resursa u budućnosti. mjerenje. Snabdijevanje vodom industrije Za potrebe industrije i rudarstva. malih akumulacija. Oko 30% su rezervoari čija je zapremina manja od 100 m3.5 miliona m3/god. seoskim vodovodima snabdijeva se oko 60 500 korisnika. godine iznosi oko 55 miliona m3/god. bistjerni. prosječno oko 9. Razvoj ove oblasti treba da pođe od potrebe osiguranja dovoljne količine kvalitetne vode za stanovniš tvo i industriju. Ukupno. koristilo se prosječno godišnje između 60 i 142 miliona m3 vode.14 vodovoda.10 m3/s). U ostalom dijelu Republike seoska naselja se snabdijevaju putem prirodnih izvora. tako da već 1996.

što će ih podstaći da racionalno i namjenski troše vodu. Međutim te norme su jako velike u odnosu na evropske standarde tako da se mogu smatrati praktično neprimenljivim i neostvarljivim (520 odnosno 480 l/st. i drugo. Kako je već istaknuto usvojene norme potrošnje koje su su korišćene u VOCG su dosta veće od kasnije predloženih i može se reći trenutno akutelnijih za prognoze. − stepen higijensko-zdravstvene ugroženosti područja. Raspoložive zalihe podzemnih voda mogu podmiriti sve tražene potrebe dugoročnog razvoja snabdijevanja vodom. kondicioniranje vazduha. − ekonomičnost ulaganja u vodovodni sistem. EU. VOCG je na osnovu prognoziranog broja stanovnika.dan). Ako se usvoje predložene. Tako prema Vodoprivednoj osnovi norme potrošnje su propisane različito za Jadranski i Crnomorski slivu polazeći od pretpostavke da se u predjelima sa višom prosječnom temperaturom veća količina vode koristi za održavanje lične higijene. usvojenih normi potrošnje i procenta priključenosti odredila ukupne potrebe stanovništva za vodom za navedene periode. 6 . Prioriteti izgradnje novih djelova vodovodnih sistema određeni su s'ciljem što bržeg postizanja ravnomjernosti snabdijevanja vodom. uvođenje obračunavanja potrošnje na osnovu merenja. godine svo gradsko i prigradsko stanovništvo bude priključeno na javne vodovodne sisteme. i istaći specifičnosti svakog regiona i pojedinačnog vodovodnog sistema i to posebno u odnosu na aspekte: − akutna ili stalno prisutna nestašica vode i racionalno upravljanje postojećim sistemom. kako radi uključivanja u vodovodne sisteme tako i radi sprovođenja potrebne zaštite. tako da se ukupna količina vode smanji skoro na jednu četvrtinu od vrednosti iz VOCG. Norme potrošnje Obzirom na proklamovanu politiku prihvatanja evropskih standarda i normi. Posebno se naglašava potreba smanjenja veoma visokog procenta gubitaka kao ključnog faktora opstanka i daljeg rada postojećih sistema u Republici.dan (potrošnja u domaćinstvima + ostalo). zalivanje zelenih površina. Na osnovu presjeka njihovih preporuka i korišćenih vrijednosti kao buduća vrijednost ne bi trebala da pređe 180 l/st. Kriterijum racionalnog upravljanja postojećim vodovodnim sistemima mora u budućnosti podrazumijevati sledeće principe: rješenje distribucije u okviru minimuma dopuštenih gubitaka vode. reforme cijena i podizanje stope naplate s ciljem rješavanja finansijskih problema i slično. Potrebe za vodom Prema raspoloživoj planskoj dokumentaciji planirano je da do 2021. Pored toga količine predviđene u VOCG su uvećane za dodatnih 20 % u cilju rezervacije prostora za određene vodoprivredne oblasti i grane. svodenje potroš nje vode na stvarne potrebe a prema preporukama Evropske Unije. dobijene potrebe za vodom pokazuju se znatno manjim i u nekim naseljima sa tendencijom pada za duži period. Realno je očekivati da se norma potrošnje vode u relativno bliskoj budućnosti smanji drastično ako se ispuni uslov da svi potrošači vode plaćaju realne troškove snabdijevanja. na bazi recirkulacije i ponovne upotrebe vode u industriji i na bazi zaštite prirodnih voda. redukovane vrijednosti normi potrošnje (180 l/st. koja je uglavnom i finansirala izradu ovih studija. Posebnim kriterijumima treba riješiti prioritete izgradnje. kupanje. bez industrije). Dosadašnja planska dokumentacija je različito tretirala ovu problematiku. − stepen razvijenosti područja.slojeva i pogodnostima koje pružaju u sistemu snabdijevanja. Zadnjih nekoliko godina Evropa je bilansirala svoje potrebe u vodi na bazi realnih potreba za vodom (manje od 180 l/stan/dan. Master studije za vodosnabdijevanje i otpadne vode novijeg datuma nijesu prihvatile ove vrednosti kao polazne u svojim analizama već su usvajane vrijednosti prema preporukama EU. prilikom predloga budućih normi potrošnje vode vodilo se računa da su usklađene sa vrednostima koje je dala.dan) i aktuelna projekcija demografskog razvoja koja se radi za potrebe ove studije. prihvatljiva potrošnja električne energije. u vidu direktiva. s'tim da njihovo korišćenje podrazumjeva značajnije zahvate.

68 45.3 10. još uvjek je drastična razlika u planiranim količinama u odnosu podaci VOCG – predložene EU norme potrošnje sa aktuelnom demografskom projekcijom. Naravno.58 0.Potrebe za visokokvalitetnom vodom (106 m3/god.4 6.0 4.54 0.2 8.3 9.88 1.56 10.6 1. koje su predviđene kao rezerva. Prije svega.6 165.08 0.3 5.84 2.07 2.4 3.6 0.6 11.09 0.56 166.18 0.92 47. sa alternativama gdje je to bilo moguće.98 1.24 1.6 44.8 2.0 1.52 5.42 1.93 15.4 0.14 0.4 2021.36 6. 0.16 2.0 7.33 1.4 0.53 5.44 1. što njihova dinamika izrade omogućava.52 12. Moguća alternative snabdijevanja vodom crnogorskih gradova Perspektive snabdijevanja vodom u budućem periodu za sve opštine daju se prije svega na osnovu potreba i raspoloživih izvorišta voda.9 7.96 0.21 5.64 1.48 132.68 8.7 208. Pojedine opštine u perpsektivi postaju djelovi regionalnih sistema.08 9.8 10.20 13. potrebno je prvo provjeriti date demografske projekcije i sve faktore koji ih prate a zatim i mogućnost i brzinu ostvarivanja predloženih nižih normi potrošnje vode u svim crnogorskim opštinama.92 3.09 0.04 4.0 13.08 4.28 5.6 6.5 2021.98 1.56 3.39 0.2 4.47 1. Sva izvedena i dosada projektovana rješenja transporta.28 35.64 Demografske projekcije – predložene EU norme 2011.5 18.1 56.13 0.30 2. koja bi trebala da predloži konačni koncept rešenja snabdijevanja.68 2.16 1.9 6.7 7.6 10.1 2.Tabela 2.28 4.60 0. 0.6 7. akumulisanja i distribucije voda do krajnjih korisnika bi se uklopila u tehničko rješenje zahvata i tretmana vode.33 1.2 3.0 14.8 3.52 0.0 4.5 2.6 4.14 0. čije začetke imamo kao što je primorski regionalni sistem koji treba da obuhvati sve opštine u Primorskom regionu. Obrađivač studije predlaže da se sačeka njen završetak i da se tamo predložena i usvojena rješenja unesu u Prostorni Plan. pretpostavka je da se postojeća izvorišta zadržavaju u sistemu.76 2.96 10.0 7. Treba naglasiti da je za primorski regionalni sistem neoohodno izvesti dopunska ispitivanja i analize mogućih rješenja konačnog izbora osnovnog izvorišta (u basenu Skadarskog jezera).88 1.2 13.24 8.09 0.4 15.48 4. 1.8 5. 7 .48 3. 1.2 13.) Opština VOCG 2011.00 2.3 VOCG – 20% 2011.32 7.0 0.07 45.5 0. 2021.45 3. 1.09 3.72 5.76 0.80 2. uz neophodnu popravku kvaliteta voda gdje god je to potrebno.4 9.84 7.6 21.49 0. Iz svega navedenog može se zaključiti da velike pokazane razlike u iskazanim budućim potrebama za vodoma za naselja u Crnoj Gori iziskuju jednu posebnu detaljnu analizu.0 3.09 0.7 1.Važno je istaći da se tokom izrade ove studije uporedo radi Master studija za snabdijevanje vodom primorskog regiona.5 17.1 2.31 1.25 1.20 Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Budva Danilovgrad Žabljak Kolašin Kotor Mojkovac Nikšić Plav Plužine Pljevlja Podgorica Rožaje Tivat Ulcinj Herceg Novi Cetinje Šavnik Crna Gora Čak ako se i oduzmu vrednosti od 20 %.66 0.1 1.48 0.2 0.13 17.08 17.76 6.1 5.

PV (Vidrovanska vrela. Alipašini izvori) Plužine PV (Sutulija) PV (Sutulija) Pljevlja PV (Breznica). AK (Trebišnjica) Plav PV (Bajrovića izvori. RVS . Velje oko. AK (Ibar) Tivat PV (Grbaljsko polje). karstna izdan. Vrelo Štitarice) PV (Gojakovića izvori. Zetska ravnica). vrela u zoni Bjelopoljske Bjelopoljske Bistrice) Bistrice) Budva PV (Reževića rijeka. PV (Izvorište Ibra). Zetska PV (Vrmac). Zagorič. Vrelo Štitarice) Nikšić PV (Vidrovanska vrela. AK . Dapsića vrelo. Sjenokosi). (trenutno oko 25% ukupnog dotoka) i njegovu izgradnju tamo gdje ga uopšte nema. Orahovsko polje). RVS (Karuč. Zagorič PV (Mareza. Sjenokosi). (Karuč. Velje oko. Crno jezero) PV (Bukovičko vrelo. u svakom od slivova. Distribucija vode i objekti na mreži Planirano povećanje kapaciteta objekata vodovodnih sistema mora biti praćeno sa razvojem distribucione mreže sistema. Zetska ravnica) PV (Lisna Bori). PV (Mušovića vrelo). Skadarsko jezero. AK (Trebišnjica) Cetinje PV (Podgorska vrela) PV (Podgorska vrela) Šavnik PV (Šavnička glava) PV (Šavnička glava) Napomena: PV . Sprovođenje ovih mjera obezbediće se kroz neophodnu zakonsku regulativu i organizaciju nadležnih institucija. RVS (Karuč. Žarića jama. potrebno je sprovesti istražne radove i utvrditi veličinu sliva sa kojih se izvorišta prihranjuju. Alipašini izvori) PV (Bajrovića izvori. pogotovo u karstnoj sredini. Zetska ravnica. Slatinski izvori. RVS (Karuč. PV (Krkori) PV (Krkori) PV (Brca. Slatinski izvori.podzemna voda. 8 . RVS (Karuč. definisati njegove fizičke karakteristike. 2021. Kajnak. Kajnak. Mareza) Mareza). polje). Posebna pažnja mora se posvetiti rezervoarima u regionalnim sistemima. vrela u zoni PV (Bistričko vrelo. Studenci) vrela.RT (Bojana)) Berane PV (Merića izvori. AK (Otilovići) Podgorica PV (Mareza. karstna izdan. Izrada katastra postojećih i potencijalnih zagađivača voda i njihovo porijeklo. Zetska ravnica) RVS (Karuč. Stari Aerodrom. koji moraju da obezbijede stabilan rad dugačkih. RVS (Karuč. RVS (Karuč. RVS (Karuč. RVS PV (Reževića rijeka. Dapsića vrelo.Perspektive i orentacija snabdijevanja vodom opština u Crnoj Gori OPŠTINA Andrijevica Bar 2011. Zetska ravnica) Zetska ravnica) Danilovgrad PV (Oraška jama. Dinoša) RVS (Zetska ravnica) Rožaj PV (Izvorište Ibra). Crno jezero) Kolašin PV (Mušovića vrelo). kao i posebnih mjera na zaštiti vodotoka (prečišćavanje otpadnih voda prije upuštanja u prijemnike. AK (Otilovići) PV (Breznica). Žarića PV (Oraška jama. jama. Dinoša). RVS (Zetska ravnica) Žabljak PV (Bukovičko vrelo.regionalni vodovodni sistem Izvorišta voda i kvalitet vode za piće Za sva postojeća i potencijalna izvorišta vodosnabdijevanja.akumulacija. Studenci). vlasništvo nad zemljištem i kvalitet voda na području. je sledeći neophodni korak. Zetska ravnica) Herceg Novi PV (Opačica i druga) PV (Grbaljsko polje). AK (Žuti Krš) Kotor PV (Vrmac). Skadarsko jezero. Tu se prije svega misli na povećanje nedovoljnog rezervoarskog prostora. PV (Merića izvori. Manastirsko Manastirsko vrelo). Poklonička Poklonička vrela. RT – rečni tok. utvrditi način korišćenja zemljišta na slivu. AK (Zlorečica) vrelo). Zetska ravnica) Ulcinj PV (Lisna Bori). Prirodni kvalitet voda koje se planiraju za piće nemoguće je očuvati u željenim granicama bez preduzimanja opštih mjera zaštiti okoline. Stari Aerodrom. RVS (Karuč. Orahovsko PV (Brca.RT (Bojana)) PV (Opačica i druga).Tabela 1. Zetska ravnica) ravnica) Mojkovac PV (Gojakovića izvori. sprečavanje ostalih zagađenja i drugo). AK (Zlorečica) Bijelo Polje PV (Bistričko vrelo.

što treba da bude ugrađeno i u oblast potrošnje vode u industriji. i njeno opadanje (nalik na razvijene zemlje EU). geografskog informacionog sistema (GIS). što će za posljedicu imati smanjenje potrošnje vode u industriji. list RCG" 45/93). na period od 19 do 30 godina. Može se očekivati da u početnom periodu obnove industrijskih kapaciteta potrošnja vode raste po sličnoj ili višoj stopi od stope rasta industrijske proizvodnje. Razvoj infrastrukture upravljanja i nadgledanja vodovodnih sistema. za flaširanje pitke vode na Alipašinim izvorima kod Gusinja. takođe. zbog ponovnog aktiviranja postojećih kapaciteta i nedostatka sredstava za primjenu novih tehnologija i sprovođenje mjera racionalizacije potrošnje vode. Voda iz te fabrike našla je svoje tržište u Srbiji. uz punu primenu kompjuterizacije. sistema za kontrolu uređaja u posebnim objektima (LPCS) i ostalih naprednih tehnologija značajno će se povećati mogućnost efikasnijeg upravljanja vodovodnim sistema. Flaširanje vode za piće Do sada u Crnoj Gori izgrađena samo jedna fabrika za flaširanje vode i to u Bukovici kod Šavnika. daljinske kontrole rada sistema i daljinskog prikupljanja podataka (SCADA). Pumpne stanice u najvećem procentu zahtjevaju rekonstrukciju elektromašinske opreme i napajanja električnom energijom. Uvođenje standarda emisije zagađenja po jedinici proizvoda. Pored toga ministarstvo poljoprivrede je ponudilo koncesije. Sa podizanjem nivoa ekonomskog razvoja može se očekivati zamjena tehnologija i primjena potrebnih mjera štednje vode. Vodosnabdijevanje industrije Prognoziranje budućih potreba za vodom industrije u Republici krajnje je otežano u postojećim uslovima nemogućnosti tačne prognoze njenog daljeg razvoja. informacijskih sistema koji sadrže i obrađuju podatke o potrošačima (CIS). Sve ovo mora pratiti i odgovarajuća pravna regulativa. Prilikom rekonstrukcije kao i izgradnje novih pumpnih stanica mora se predvidjeti fazni razvoj vodovodnih sistema i povećati obezbijeđenost rada sistema rezervnim agregatima. da će doći i do porasta broja individualnih vodovoda i unapređenja kvaliteta njihovog funkcionisanja. koji bi u isto vrijeme odgovarale oporavku industrijske proizvodnje.pretežno linijskih vodovodnih sistema. u skladu sa preporukom povećanja procenta korisnika koji se organizovano snabdijevaju vodom i standarda koji to prate. Pri eksploataciji ovih voda treba voditi računa da kvalitativne njihove karakteristike moraju biti u skladu sa Pravilnikom o kvalitetu prirodne mineralne vode ("Sl. što je jedan od bitnih činilaca od kojih zavisi postizanje željenog kvaliteta voda u vodotocima. informacionih sistema u laboratorijama (LIMS). to se tamo predloženi koncept i vrijednosti mogu sa punom sigurnošću prihvatiti i u ovom trenutku. doći će do povećanja broja seoskih vodovoda. Pošto se od vremena izrade Vodoprivredne osnove nijesu desile praktično nikakve promene u oblasti razvoja industrije i sve tada aktuelne dileme i pretpostavke su aktuelne i danas. Vlada je zaključila jos dva koncesiona ugovora. Vrelu u Rožaju. neophodan je sledeći korak razvoja. Preduzimanje navedenih mjera je od posebnog značaja zbog osnovnog ustavnog opredjeljenja da Crna Gora predstavlja ekološku državu. Izgradnja rezervoara podrazumijeva prethodnu detaljnu analiza stanja vodovodnog sistema i njihovog mjesta u njima. Snabdijevanje vodom seoskih naselja Obzirom na evidentne demografske i migracione tokove u Republici očekuje se smanjivanje prosječnog broja korisnika vodovoda u seoskim naseljima. Sa druge strane. Djedovom izvoru kod Kolašina i na Milojevićkim vrelima u Nikšiću Trenutno se u Crnoj Gori flaširanje prirodnih mineralnih voda vrši samo u Bijelom Polju (mineralna voda "Rada") sa kapacitetom od oko 20 000 litara dnevno. uvođenje sistema sa recirkulacijom i druge administrativne mjere na dugi rok uticaće na smanjenje potrošnje vode u industriji. projektovanja pomoću računara (CAD). Potrebe za vodom odgovaraju projektovanim kapacitetima. a imajući u vidu velike mogućnosti plasmana neophodno je povećati proizvodnju ove mineralne vode. Realno je. Razvojem sistema za korišćenje relacijske baze podataka (RDBMS). koji se odnose na flaširanje vode sa izvorišta "Ravnjak" u Bistrici kod Mojkovca i "Ropušica" kod Kolašina. što je i daleko ispod kapaciteta izvorišta. kao i građevinskih objekata. 9 .

PV Lim Piva AK (Otilovići) Morača.4 0.8 0.2 0.0 4. Tabela 5.0 0.Određeni broj industrijskih potrošača koji nemaju mogućnost da se snabdijevaju vodom iz nezavisnih izvora snabdijevaće se iz gradskih vodovodnih sistema i njihove potrebe su date u tom dijelu. dok se u Primorskom regionu.4 0. U tabeli 5. prikazana su izvorišta voda opredijeljena za snabdijevanje vodom krupnijih industrijskih potrošača. Skadarsko jezero Lim Lim Zeta Tara Tara AK (Liverovići).0 1. 0.0 0. Zeta.3 0.0 3.5 1.3 18.0 2.6 0.3 3.6 28.6 24. Skadarsko jezero Komarnica 10 .6 2021.8 98.0 0.0 1. Naravno izvorišta moraju biti jedan od elemenata izbora industrijskih zona tako da njihove lokacije budu ekonomski i ekološki pogodne za zahvatanje potrebnih količina voda i njihovo kasnije ispuštanje u recipijente. Ovdje se daju potrebe industrijskih potrošača koji će se snabdijevati vodom iz nezavisnih izvorišta. Potrebe za industrijskom tehnološkom vodom (106 m3/god.0 0.0 1.1 0.9 20.5 70. Potencijalna izvorišta vode za industrije za pojedine gradove Opština Izvorište Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Danilovgrad Kolašin Mojkovac Nikšić Plav Plužine Pljevlja Podgorica Rožaj Ulcinj Šavnik Lim Bojana.2 3.0 0.6 1.9 0.0 0.9 0. za industrijske potrošače mora koristiti voda iz vodovodnih sistema. zbog specifičnosti hidrografije. Tabela 4.6 2.5 0.0 1.5 1.9 15. PV Ibar Bojana.9 Prilikom opredjeljenja izvorišta voda za zadovoljavanje datih potreba za vodom osnovno opredjeljenje bilo je da se u Sjevernom i Središnjem regionu voda zahvata iz uglavnom iz rječnih tokova ili akumulacija.0 21.9 0.2 0. 1.) Opština Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Budva Danilovgrad Žabljak Kolašin Kotor Mojkovac Nikšić Plav Plužine Pljevlja Podgorica Rožaje Tivat Ulcinj Herceg Novi Cetinje Šavnik Crna Gora 2011.0 4.0 1.0 0.

20000 18000 16000 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 18754 13342. Prema Jadranskom moru otiče rijeka Morača sa svojim pritokama Zetom i Cijevnom. zatim vode koje padnu direktno na površinu Skadarskog jezera. Naime. ENERGIJA VODNIH SNAGA Vp. ukupna zapremina oticaja sa Jadranskog sliva iznosi 11.814 x109m3 (unutrašnje vode 11. Sa druge strane. ili 71.353x109m3).Jezera ka Jadranskom moru.3 x109 m3. dok je od unutrašnjih voda u iznosu od 18.2. vodoprivrednih zahtjeva.Uvažavajući predhodni stav. formira se nekoliko značajnih vodotoka koji otiču u dva pravca: prema Crnom moru i prema Jadranskom moru. oticaj u vidu izvora i vrela i drugih nedefinisanih gubitaka vode .1.lokacijom (L). U tom smislu. ukupni vodni potencijal (Vp) ili postojeća voda kao fizička kategorija je determinisana matričnom trojkom tj. može transformisati u parcijalni HE potencijal. K } . ali ne i vodni resurs (Vr). dok u pravcu rijeke Drine otiču rijeke Lim i Ćehotina. Sa druge strane.85x109m3 (unutrašnje vode 7.1 1. Vrijednost Vps i čini oticaj u slivu 11 . oticaj sa neposrednog sliva S. Sva tri vodotoka se zapravo ulivaju u Skadarsko jezero.Na teritoriji Crne Gore sa veličinom kopnenog dijela površine od 13 812 km2.75x mi lijardi m3/god).oticaj koriscenje Lim NAPOMENA : Vrijednost Vp za HE-kori{} enje dobijena je umanjenjem ukupnog Vp za zapreminski dio oticaja koji pripada prostoru Skadarskog Jezera.1% od unutrašnjih površinskih voda Crne Gore. Ukupna površina crnomorskog dijela sliva iznosi oko 7545 km2. Ukupna površina dijela Jadranskog sliva iznosi oko 6267 km2. konstatuje se vrlo izražena vodnost vodotoka u odnosu na relativno malu površinu teritorije CG. U tom kontekstu . samo uz postajanje uslova za korišćenje (Uk). Vp se se može transformisati u parcijalni potencijal. koji se može transformisati u hidroenergetski potencajal. Na osnovu dosadšnje hidrološke izučenosti mreže površinskih vodotoka. Pored rijeke Bojane u Jadransko more se uliva još nekoliko bujičnih tokova.75 x109m3 ili 595 m3/sec. koji se uz postajanje uslova za korišćenje (Uk). preko rijeke Zapadne Morave otiče rijeka Ibar. Zeta i Cijevna+ostalo. Ukupna količina vode od padavina i tranzitnih voda sa teritorije Crne Gore je oko 26x109m3. Trebi{njici (indirektne procjene na oko 0. procijenjena zapreminska vrijednost postojeće vode Vp=18. Gubici su uglavnom zbog geoloških i hidrogeoloških odlika terena. Q . Iz čega dalje slijedi ukupan oticaj sa teritorije Crne Gore u zapreminskom iznosu od 19. količinom (Q) i kvalitetom (K): V p = {L . Zapreminska vrijednost Vps rezultira sekundni protok u iznosu od Q=423m3/s. Budvi i Ulcinju. podzemnom oticaju (prete` no) ka Boki. a odatle rijekom Bojanom teču prema Jadranskom moru. Sa njega.(miliona m3 5105 188 Ibar 1910 538 Ćehotina 2450 2292 22 Tara Piva Ostalo 782. Moraca sa Cijevna Ostal o Zetom VODOTOCI Slika1. Polazi se od činjenice. a sa Crnomorskog sliva ukupna zapremina oticaja je 7. Gledano po slivovima. zatim Tara i Piva.7 x109m3. ukupan Vp se umanjuje zbog različitih fizičkih gubitaka vode. Pregled ukupnog Vodnog potencijala po vodotocima i sumarno za HE-korišćenje Usvojena vrijednost Vps je ukupni vodni potencijal . Izražena vodnost površinskih vodotoka rezultira raspoloživost respektivnog vodnog potencijala. da je hidroenergetski potencijal po parametru proticaja (Q) u direktnoj zavisnosti od ukupnog vodnog potencijala. na osnovu urađenog hidrološkog bilansa površinskih vodotoka u vodoprivrednoj osnovi Crne Gore (dok. smatra se samo kao fizička kategorija.401x109m3).75 x109m3) umanjuje se za procijenjenu veličinu tih gubitaka na iznos : Vps= 13. na kojima nema stalnog osmatranja i mjerenja parametara hidrološkog režima. (Slika-1). od čega isparava oko 6. VOCG. Vrijednost Vp čini oticaj vodotoka Crnomorskog sliva + oticaj u Jadranskom slivu za vodotoke: Morača.32 x109m3.75 x109m3 ili ukupni vodni potencijal.god.1 55 Ukupan Ukupno Vp za HE. zapreminska vrijednost postojeće vode (Vp=18. 2001) potvrđuje se konstatacija o izraženoj vodnosti površinskih vodotoka i raspoloživosti ukupnog vodnog potencijaal na teritoriji Crne Gore. kao i Rijeka Crnojevića i Orahovštica.

da omogućava pouzdano zaključivanje da su razmatrani objekti hidroelektrana tehnički ostvarljivi.1. ° da su postrojenja energetski izvučena do nivoa kada se može pouzdano odrediti prosječna moguća godišnja proizvodnja.1.41 x109 m3). i grafički prilog:HEP1) 12000 10000 8000 6000 1438 1361 1469 2007 4000 2000 0 2255 9846 452 Mala rijeka Cijevna 283 UKUPNO: Et(GWh) 463 118 Mora~a do Zete Piva ]ehotina Tara V odotoci Slka 2.2. Ulcinju i Budvi (5. Prema najnovijoj vodoprivrednoj osnovi Crne Gore u formi linijskog potencijala. tada je prosječna snaga između dva razmatrana profila definisana relacijom: Pt (1 ÷ 2 ) = 9. Teorijski hidroenergetski potencijal glavnih vodotoka Parcijalni energetski potencijali se mogu sračunati za svaku varijantu korišćenja ukupnog potencijala vodnog potencijala sliva. Godišnji teorijski hidropotencijal vodotoka (udaljem tekstu Et i/ili puni naziv) definisan je relacijom : E t = 8760 N (kWh). Zeta Lim Ibar 12 .1. Trebišnjici . 1.2. sa korakom od 5km duž 9 vodotoka sračunat je prosječni teorijski hidroenergetski potencijala (slika.81 ⋅ Q ⋅ H .2-1. sliva ili neke određene teritorije. U tom kontekstu.2-1 HIDROENERGETSKI POTENCIJAL 1.vodotoka Crnomorskog sliva + oticaj u Jadranskom slivu za vodotoke Moraču i Zetu sa pritokama. Tehnički iskoristivi hidroenergetski potencijal glavnih vodotoka Tehnički iskoristivi potencijal (u daljem tekstu : Eti i/ili puni naziv) predstavlja onaj dio hidroenergetskog potencijala za koji je odgovarajućom tehničkom dokumentacijom utvrđeno da se može tehnički realizovati.1. To omogućava da se napravi Q-H dijagram za neki potez omeđen između dva profila. Pregled teorijskog potencijala glavnih vodotoka u Crnoj Gori 1. kao prvi korak u hidroenergetskom projektovanju je procjena hidroenergetskih potencijala nekog vodotoka. Svaki profil jednog vodotoka definisan je visinskom kotom (bruto padom) H i srednjim višegodišnjim protokom Q (m 3 /s) . bez zapreminskog dijela oticaja ka Boki Kotorskoj. Za određivanje tog potencijala potrebno je da su zadovoljeni uslovi: ° da je stepen istražne i projektne dokumentacije takav.2-1.

Pregled preostalog tehničko iskoristivog potencijala duž glavnih vodotoka u prirodnom pravcu tečenja po Varijanti-1 i Varijanti-2 3284 S U M A 3 2 8 4 3 8 4 0 13 3840 .8 i 9). Odgovarajuća energija u toku godine je : Eti=8760 Nti (GWh) Prema dosadašnjem stepenu istražne i projektne dokumentacije.5 x Qp x Hn (kW). Varaijante 1 i 2 razmatraju korišćenje hidroenergetskog potencijala na prirodnom pravcu toka i sa prevođenjem dijela vode rijeke Tare u rijeku Moraču (Q=15.Nadalje će se prikazati preostali tehničko iskoristivi potencijal na glavnim vodotocima i pritokama.prosječan višegodišnji protok raspoloživ za proizvodnju energije (m3/s).4.7. koji se može realizovati sa hidroenergetskim objektima u granicama teritorije CG i dijelom van njenih granica (slike 3. umanjenom za gubitke. mogu uzeti generalno da iznose oko 13%. 5000 Eti.6. pojedinačno i ukupno. tehničko iskoristivi potencij (Eti) iskazaće se u odnosu na dvije varijante korišćenja hidroenergetski potencijala. koja sada upravlja ukupnim elektroenergetskim sistemom Crne Gore. realizovano oko 1665 GWh ili oko 17 % od ukupnog teorijskog hidroenergetskog potencijala.2 ili Q= 22m3/s). gdje je: Qp . suština je u postajanju uslova za korišćenje hidroenergetski potencijala kao parcijalnog energetskog vida ukupnog vodnog potencijala.neto pad postrojenja u (m). preko izgrađeni dvije velike hidroelektrane (HE Perućica i HE Piva ) i sedam malih hidroelektrana. Međutim. ( Kod varijante-1 kota uspora čeane akumulcije Andrijevo na rijeci Morači je 285mnm.Varijanta-2 egzistira u najnovijoj vodoprivrednoj osnovi Crne Gore (uporedo sa varijantom-1). pa se tehnički iskoristiva snaga izražava relacijom : Pti=8.god(GWh) 4000 3000 2000 803 247 247 1000 0 K o m arnic a T a ra 8 0 3 1 3 2 6 Ćeh o tin a 1 4 8 2 34 L im * 7 5 5 5 8 9 Ib a r 4 8 4 8 M o ra c a 94 2 74 9 1326 755 942 589 749 234 274 148 100 100 168 73 48 48 G o rn ja Z e ta 1 00 1 00 M a la R ije ka 1 6 8 2 7 4 M rtv ic a 7 3 8 0 80 C ije v n a 193 V A R IJ A N T A -1 (G W h ) V A R IJ A N T A -2 (G W h ) 2 4 7 2 4 7 1 9 3 (*).5. Varijanta-1 egzistira u mnogobrojnim razvojnim programima planovima i projektnoj dokumentaciji HE-objekata Elektroprivrivrede Crne Gore. moguće tehnički izvesti najsloženije hidroenergetske sisteme.Lim bez pritoka Ljuboviđe i Đuričke Rijek(njihov Eti uključen u sklopu ukupnog pritoka u slivu Lima) Slika 3.Generalno. a kod varijante-2 je 250mnm). Dosada je od ukpno 9846 GWh raspoloživog (teorijskog) potencijala. Tehnički raspoloživi potencijal jednak hidropotencijalu rijeke. koji se za današnji stepen razvoja. u sadašnjem vremenu tehnološkog napredka. Hn.

je prikazan u sklopu ukupnog Eti za prtokeu slivu Pive. izuzimajući pritoke u slivu rijeke Lima i glavne pritoke Ljuboviđu. Kroz Vodoprivrednu osnovu (Varijanta-2) obuhvaćeno je 10 glavnih pritoka Lima (344 GWh). pojedinačno se prikazuje Eti za pritoke Morače : rijeke mHE« Malu Rijeku.4500 4000 Eti. Pregled preostalog tehničkog iskoristivog potencijala ( Eti) duž glavnih vodotoka sa prevođenjem dijela vode Tare u Moraču (Q=22m3/s) po Varijanti-1 i Varijanti-2 Napomena: U odnosu na Vodoprivrednu osnovu Crne Gore.(GWh) 3500 3000 1420 1308 1 500 247 230 148 100 168 0 VARIJANTA-1 (GWh) VARIJANTA-2 (GWh) Komarnica 247 247 Tara 1420 1650 Cehotina 148 230 Lim* 755 589 48 Ibar 48 48 48 Moraca 1308 1124 Gornja Zeta Mala rijeka 100 168 274 73 Mrtvica 73 80 80 Cijevna 193 1 000 500 755 589 1124 2000 1650 2500 274 4267 193 SUMA 4267 4435 (*).Slano. Malu Rijeku i Cijevnu nepotpuno obuhvatila korišćenje HE potencijala pritoka. Mrtvicu.2-1. Za rijeku Ćehotinu uključen je Eti=12 GWh iz planirane Otilovići« 5000 4500 4000 u prirodnom pravcu toka prevođenje voda Tare u Moraču (Q=22m3/s) Eti.god. Mrtvicu i Cijevnu kao i Eti za Gornju Zetu (prema projektu uvođenja voda G. (GWh) 3500 3000 2500 1500 1000 500 0 VA RIJA NTA -1 3284 3284 V ARIJANTA-2 3840 3840 2000 V ARIJA NTA -1 4267 4267 VA RIJANTA-2 4435 E ti (GW h) Slika 5.god. Sumarni prikaz preostalog tehničko iskoristivog potencijala glavnih vodotoka u prirodnom pravcu i sa prevođenjem dijela vode Tare u Moraču 1.1.Lim bez pritoka Ljuboviđe i Đuričke Rijek(njihov Eti uključen u sklopu ukupnog pritoka u slivu Lima) Slika 4. Konstatuje se da Vodoprivredna osnova.3.6 i 7). 4435 4435 5000 14 . Za pritoke Pive Eti. Za rijeku Lim Eti koji se odnosi na pritoke Ljuboviđu i Đuričku Rijeku se prikazuje u sklopu ukupnog Eti pritoka u slivu rijeke Lima. Vodoprivredne osnove 1 i druge verifikovane dokumentacije u vezi hidroenergetskog i višenamjenskog korišćenja pritoka glavnih vodotoka u Crnoj Gori (sl.Zete u akumulacije Krupac.Tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal pritoka izučavanih na nivou studija za izgradnju malih hidroelektrana i vodoprivredne osnove Crne Gore U daljim razmatranjima tehničko iskoristivog potencijala pritoka koristiće se podaci iz elebortau Smjernica razvoja i izgradnje malih hidroelektrana koji je urađen na osnovu tehničko-investicione dokumentaciji na nivou studija (u daljem tekstu: literatura 2 ).

1. što je jednako usvojenoj vrijednosti. Usvojen vrijednost je upoređena sa vrijednošću ε ti koji se dobija kao količnik Eti pritoka Lima Vodoprivrednoj osnovi i njihove ukupnre površine sliva reda 940km2: ε ti = 344 GWh/950=0. što je nivo tehničke dokumentacije nedovoljan za realniju procjenu. hidroenergetski potencijal i ostalih pritoka pokriva domen malih i velikih hidroelektrana. Mala Rijeka i Cijevna) nepotpuno obuhvatila korišćenje HE potencijaal ostalih pritoka.362 GWh/km2. Cijevna i Mrtvica.Tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal (u daljem tekstu Eti i/ili puni naziv) pritoka izučavanih na nivou studija za izgradnju malih hidroelektrana (u daljem tekstu: mHE i/ili puni naziv) razmatran je na a osnovu pregleda energetskih i prostornih pokazatelja mHE sa pratećim objekata za izučene pritoke na nivou sudija (poglavlje : C2. 15 .4. HE rješenja na većim pritokama ne spadaju u kategoriju malih hidroelektrana.36GWh/km2 . ) Polazeći od činjenice. Usvojena je prosječna vreijednost specifičnog površinskog neto HE potencijala ε ti =0.4). Upoređujući predhodne rezultate procjene Eti za rijeku Lim (344 GWh. dalja analiza procjene Eti izučavanih pritoka glavnih vodotoka zasniva se prema literaturi 2 . da je taj nivo u studijama iznad globalnog (planskog) sagledavanja HE rješenja u Vodoprivrednoj osnovi. to je izvršena procjena raspoloživog i tehničko iskoristivog potencijala na indirektan način.2 GWh. Konstatuje se da je u studijama najviše obrađen sliv rijeke Lima.2.2-1. Ukupni tehničko iskoristivi potencijal pritoka u tom slivu je 311. to je HE potencijal za te pritoke izkazan posebno. izuzimajući značajnije pritoke u slivu rijeke Lima i glavne pritoke Morače (Mrtvica. = ε ti ⋅ A . Sa druge strane. (tabela. Ovo tim prije.1.Tehničko iskoristivi neizučavanih pritoka hidroenergetski potencijal (u daljem tekstu : Eti. Razmatrana HE rješenja ne spadaju u kategoriju malih hidroelektrana. sračunat je ukupni tehničko iskoristivi potencijal dosada neizučavanih pritoka u iznosu od Eti. (slike 6 i 7). Vodoprivredna osnova je. Ta vrijednost je rezultat sagledavanja neto HE potencijala koji se bazira na sagledavanju realnog iskorišćenja pada i protoka za energetsko korišćenje površinskih vodotke na teritoriji nekadašnje Jugoslavije. Izvjesno je.1. -raspoloživi prosječni godišnji HE potencijal (GWh).2 GWh ili 52% od ukupno procijenjenog Eti pritoka izučavanih na nivou studija za izgradnju malih hidroelektrana. Za ukupno 65 mHE (umanjen je ukupan broj profila u odnosu na studije za 3mHE koje su locirane na glavnim tokovima: Otilovići na Ćehotini.6 i 7). kao i određenog broja pritoka u drugim slivovima. U tom smislu. gdje je: Eti. Sa tih aspekata.43 MW i ukupnim godišnjim Eti od 599.2. proračun je urađen kao proizvod površinskog neto potencijala ( ε ti ) i površine sliva određene pritoke (A km2) : E ti . To su HE objkti sa instalisanim snagama reda 10 do 27 MW sa ukupnim tehničko iskoristivim potencijalom od 344 GWh. odnosno 311. može se konstatovati da su rezultati u domenima bliskih vrijednosti. Most i Gradec na Limu) instalisane ukupno instalisane snage 215. Kroz Vodoprivrednu osnovu (Varijanta-2) razmatrane su 10 glavnih pritoka pritoka rijeke Lima. Na osnovu predhodnog. ε ti -specifični površinski HEpotencijala (GWh/km2).). da u dosadašnjim razmatranjima nijesu u cjelini sagledavani HE potencijali pritoka u slivu rijeke Tare. =358 GWh. Naravno. kao što su : Mala Rijeka.2 GWh) za razmatrana HE rješenja na istim pritokama a različitim lokcijama energetskih profila. u sklopu glavnih vodotoka (slika.

5.god(GWh) Et. Pregled procjene tehnički iskoristivog potencijala pritoka u slivovima glavnih vodotoka 1200 Eti.8).god (GWh) Slika 7.7).2-1.god(GWh) 1000 800 600 400 200 0 Eti-Izucen na nivou studija 599. Preostali tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal na glavnim vodotocima i pritokama u Crnoj Gori Na osnovu sumarnog pregleda preostalog tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala (u daljem tekstu Eti i/ili puni naziv) po navedenim varijantama korišćenja u prirodnom pravcu i sa prevođenjem dijela vode Tare u (Q=22m3/s) u Moraču (slika.2500 2000 1500 1000 S LIV O V I P RITO KA Eti.2 358 UKUPNO 958 Eti. 16 .god.5) i sumarnog prikaza Eti pritoka glavnih vodotoka (slika.2 Eti-Neizucen (procijenjen) 358 958 599. Sumarni prikaz procjene tehnički iskoristivog potencijala izučavanih i neizučavanih pritoka u slivovima glavnih vodotoka 1.(GWh) 958 358 599 500 0 L im 361 50 311 Ibar 36 36 58 33 Mora~a 58 Zeta 33 ] ehotina 55 55 82 117 P iva 82 Komarnica 117 Tara 217 217 SUMA 958 358 599 E-ukupni potencijal pritoka "E-za neizucene pritoke (procjena)" E-za izucene pritoke na nivou studija Slika 6. prikazan je sumarni iznos preostalog Eti glavnih vodotoka i pritoka koji se može realizovati sa izgradnjom HE objekata u granicama teritorije Crne Gore (slika.1.

GLAVNI VODOTOCI Eti(GWh).1 3284 958 4242 VARIJANTA.(GWh) 4000 u prirodnom pravcu toka prevođenje voda Tare u Moraču (Q=22m3/s) 4798 4267 5225 3000 3284 3840 2000 1000 0 4242 4435 958 958 958 VARIJANTA.2 3840 958 4798 VARIJANTA. Ukupni realizovani HE -potencijal ove dvije HE je 2035GWh. slijedi: HE Trebinje–1 : 24% (471.28 x109 m3. vodni potencijal koji se formira na slivnom području Crne Gore naznačen je u iznosu od 305x106m3 vode.2 4435 958 5393 Eti (GWh).Hrvatske do sada ne postoji predhodno određeni sporazum o kriterijima raspodjele hidroenergetskog potencijala. ili je već realizovan sa HE objektima van njenih granica. Primijenili se taj procentualni iznos na prosječnu godišnju proizvodnju razmatranih HE-objekata.22 GWh i HE Dubrovniku 1564 GWh u prosječnoj vlažnoj godini. Prema dokumentaciji 6 proizvodnja energije u HE Trebinje-1 je 471.Srpska) i“Dubrovnik”(R. rezultati analize se razlikuju.22 GWh) = 113 GWh HE Dubrovniku : 24% (1564 GWh) = 375. ili 21. ili 7.2-1. Tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal koji se može realizovati sa HE objektima van granica Crne Gore Dio tehničko iskoristivog potencijala koji se formira na teritoriji Crne Gore. Realizovani HE objekti:“Trebinje-1”u sistemu Trebišnjica (R. učešće vodnog potencijala koji se formira na slivnom području Crne Gore na HE Dubrovnik nije analiziran. jer je primijenjeni kriterijum jednostrano argumentovan.1.69 % (83. Sa druge strane. Iskazana je procentuala pripadnost energije sa HE Trebinje-1 Crnoj Gori u iznosu od 17.Hrvatska).Procijenjeni udio energije Crnoj Gori sa HE Dubrovnik ocenjuje se da je podcijenjen. Sa druge strane. Prema raspoloživoj dokumentaciji 6 i 9 koja na nivou studija razmatra pitanja razgraničenja HEpotencijala između CG i R. veličina zapreminskog udjela ukupnog vodnog potencijala sa teritorije Crne Gore na ukupnu godišnju proizvodnju u predmetnim HE-objektima u iznosu od 305x106m3 vode.PRITOKE UKUPNO : Eti (GWH) Slika 8. usvajen je za kriterijum.3% u odnosu na ukupnu zapreminu akumulacije Bileća od 1. R.35GWh) u I-fazi izgradnje. Polazeći od činjenice. U predmetnoj dokumentaciji nije analiziran udio Crne Gore u proizvodnju energije iz HE Dubrovnik. da za razgraničenje potencijala između R.4 GWh 958 5393 17 .6000 5000 Eti. ili 24% u odnosu na ukupnu zapreminu akumulacije Bileća od 1. a može da se realizuje.6. Prema dokumentaciji 9 iskazana je procentuala pripadnost energije sa HE Trebinje-1 Crnoj Gori u iznosu od 30 % (147GWh) i udio Crne Gore u proizvodnju energije iz HE Dubrovnik u iznosu od 123GWh.28 x109 m3.6 % od prosječne godišnje proizvodnju energije HE Dubrovnik.1 4267 958 5225 VARIJANTA.Srpske i R. Pregled ukupnog Eti glavnih vodotoka i pritoka po Varijanti-1 i Varijanti-2 koji se možerealizovati sa HE objektima u granicama teritorije Crne Gore 1. U tom smislu. to se ovom prilikom polazi od razmatranja okvirnih procjena o udjelu HE potencijala koji se formira na teritoriji Crne Gore na proizvodnju energije u ta dva HE-objekta van njenih granica.4 GWh UKUPNO : 488.god.25 x106m3 vode. Crne Gore. odnosi se za sada na četir HE rješenja. ili 24%.Srpske. već dobijen od strane naručioca studije u iznosu od 273.

korisna zapremina akumulacija 328x106m3 . Kod te hidroelektrane još ne postoji sporazum o podjeli HE potencijala. godine.1.(GWh) 5752 5920 5000 4769 5325 4000 3000 u prirodnom pravcu toka prevođenje voda Tare u Moraču (Q=22m3/s) 4267 3284 3840 958 958 958 527 527 527 958 2000 1000 0 4435 VARIJANTA-1 3284 958 527 4769 VARIJANTA-2 3840 958 527 5325 VARIJANTA-1 4267 958 527 5752 VARIJANTA-2 4435 958 527 5920 Eti (GWh)-GLAVNI VODOTOCI Eti(GWh)-PRITOKE Eti (Gwh).8) i vrijednosti Eti koji se realizuje sa HE objektima van teritorije Crne Gore u iznosu od 527. isti je uključen u punom iznosu u korist Crne Gore(poglavlje A2.8 GWh . kota normalnog uspora 540 mnm i korisna zapremina akumulacije 7. Ukupan Eti glavnih vodotoka i pritoka koji se može realizovati sa HE objektima unutar i dijelom van granica teritorije Crne Gore 527 18 . E=130 GWh .5MW=505. isti je uključen u punom iznosu u korist Srbije. slike. kota normalnog uspora HE Buk Bijela 500 mnm i HE Sribinja 404mnm. donijela odluku kojom obustavlja dalje aktivnosti iz postojećeg sporazuma. Uspor akumulacije prolongira na teritoriji Crne Gore. Do izrade sporazuma o raspodjeli HE potencijala.4 GWh Na osnovu vrijednosti Eti u (slika. instalisana snaga P= 48.HE Grancarevo+HE Dubrovnik+HE Vikoc) UKUPNO Eti(GWh) Slika 9.Hrvatska).god. Uspor akumulacije prolongira na teritoriji Crne Gore. Kod te hidroelektrane još ne postoji sporazum o podjeli HE potencijala. 3i 4. Dabar.). Na taj način.32 MW.Srpskoj.Srpske.6 x106m3. instalisana snaga P= 50 MW.5x106m3.9). Crna Gora je tokom 2005. Vlada Republike Srpske donijela je odluku 28 aprila 2005 godine o nastavljanju izgradnje ovog objekta sa kotom uspora koji isklinjava u granicama teritorije R. E=200.2.7x106m3. Planirani HE objekti : HES Buk Bijela.1. HE Brodarevo (nisko) na rijeci Limu u R. Do izrade sporazuma o raspodjeli HE potencijala.4 GWh sračunat je ukupni Eti glavnih vodotoka i pritoka koji se može realizovati sa hidroenergetskim objektima unutar i jednim dijelom van granica RCG (slika.Trebinje-2 i bez HE Čaplina u R. zbog apsolutnog respektovanja ekoloških uslova kanjona rijeke Tare. kota normalnog uspora 574 mnm i korisna zapremina akumulacije 10.5MW i prosječne godišnje proizvodne oko Wh. Po tom sporazumu pripadijući dio HE potencijala iznosio je oko oko 450 GWh.3 MW. HE Vikoč na rijeci Ćehotini u BiH. instalisana snaga P= 33. odnosno 4.4 +39+= 527. ukupno procijenjeni Eti koji se realizuje sa HE-objektima van teritorije Crne Gore je : HE Trebinje-1+HE Dubrovnik+HE Vikoč= 113+375. ne može se više računati na realizaciju ranije planirano iznosa tehničko iskoristivog hidroenergetski potencijala u profilu HE Buk Bijela. 7000 6000 Eti. Srbiji. Instalisana snaga P= 450MW+55. E=145.( 91GWh:39 GWh) HE Milovci na rijeci Ćehotini.(bez planiranih HE sa prevođenjem voda iz “gornjih horizonata”u r.4 GWh . kota uspora 650 mnm i korisna zapremina akumulacije 386x106m3. System koji se sastoji iz dva HE objekta :“Buk Bijela”+ “Srbinje” na rijeci Drini u R. Kod te hidroelektrane podjela HE potencijala BiH:CG=70%:30%.Srpskoj: Nevisinje. U međuvremenu. Na osnovu predhodne analize.

Uslovi za korišćenje (Uk) su višedimenzionalna vektorska veličina. U tom slučaju se voda koja postoji na tom području ne može smatrati resursom. jer se ne može realizovati odgovarajući vodoprivredni sistem (VS). pri definisanju vodnog resursa. ekonomska i ekološka kategorija. učinjeno je sa razlogom. Težina uticaja ekološke komponente je u specifičnosti prirodnih sadržaja kanjona. Greška je uvijek na strani precjenjivanja raspoloživih količina vode. količinom (Q) i kvalitetom (K).Đorđević): da je vodni potencijal ili postojeća voda kao fizička kategorija. transformiše u matričnu strukturu potrebne . preko logističku strukturu V p : ⎯ uslova za korišćenje (Uk). vodni resurs (Vr) je socijalna. Komponente vodnog resursa (Vr ) su nosioci određenog totalnog potencijala (E). čime se često unosi potpuno neopravdan optimizam u strateška planiranja razvoja nekog područja. Naime. izuzetno važan: postojanje uslova za korišćenje vode (Uk). Dakle. teži se da se postigne najveći energetski učinak. vodni resurs i postajanje uslova za korišćenje (osnovni postulati ) U svim daljim aktivnostima. Crna Gora je za sada odustala od sporazuma koji se odnosio na korišćenje energetskog profila Buk Bijela na rijeci Drini sa kotom uspora 500m. Posebno akcentiranje i detaljnije tumačenje teorijskih postavka predhodno izloženih postulata. komponenta interakcije sa socijalnim i urbanim okruženjem. ekonomske. među kojima je i hidroenergija. Tada se zadatak planiranja vodoprivrednih sistema svodi na Uk U ⎯→ VS⎯ ⎯→ Vz . neostvarljivost ili ostvarljivost samo pod određenim uslovima i ograničenjima korišćenja voda na nekom području. primjera radi: kanjon Tare je pod zaštitom UNESCO-a. sa nominacijom i upisom lokacije na Listu svetske baštine 1980. jer se isti manifestuju u slučaju korišćenja jednog dijela tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala vodotoka Crne Gore. hidrograđevinske. determinisana matričnom trojkom od tri atributa : lokacijom (L).m koji se prolongirao na dio kanjona rijeke Tare. matrična struktura "postojeće vode" obavezno mora proširiti sa atributom (Uk).1. od kojih zavisi ostvarljivost rješenja korišćenja voda. veoma je bitna razlika između "postojeće vode" (raspoloživi potencijal) i vode koja se tretira kao "vodni resurs". Svaki od tih parametara može biti ograničavajući faktor. posredstvom koga se. uslovi za korišćenje vode (Uk) mijenjaju se tokom vremena. Sa druge strane. jer pored pomenuta tri atributa posjeduje i četvrti. Kako je već istaknuto. Takođe.7. omogućava razvoj vodoprivrednog sistema (VS). za slučaj hidroenergetskog korišćenja voda osnovne komponente Uk su: geotehničke. Zavisno od toga kako se voda koristi.zahtjevane vode (Vz) 8 . koja označava da prisutna voda (postojeća voda) Vp.n. Zato su vodni resursi u različitim ekonomskim. u procesu transformacije totalnog vodnog potencijala u parcijalne potencijale. Moguća ograničenja kod obezbeđenja uslova za korišćenje preostalog hidroenergetskog potencijala Postojeća voda.i sl. jer se sastoje iz više komponenata. zbog apsultnog respektovanja ekoloških zahtjeva. socijalnim i istorijskim situacijama različiti. totalni potencijal se može transformisati u niz energetskih vidova (parcijalni potencijali). U slučaju da su sve druge komponente uslova za korišćenje zadovoljajuće.B. Sa gledišta procjene održivog razvoja nekog područja. međudržavne. Zato se. čitav projekat korišćenja voda postaje neostvarljiv. kulturno-istorijske. u kojoj sferi vodoprivrede i za koje potrebe. međunarodne i druge. Na primjer. Pojedini parametri Uk mogu se definisati odgovarajućim kvantitativnim ili kvalitativnim ocjenama. ekološke. između ostalih vodotoka. pa je vodni resurs dinamička kategorija. HE potencijal je energetska kategorija. rezervat biosfere 1977. ograničavajuća za izgradnju planiranog HE-objekta je ekološka komponenta kanjona rijeke Tare.2-1. neophodan da bi se moglo uraditi preslikavanje matrice "postojeća voda" u matricvu "zahtjevana voda". te se u ovoj podstudiji predmetni energetski profili i dalje zadržava u razmatranju. te dvije različite kategorije se često miješaju. potrebno je polaziti od osnovnog postulata (prof. Međutim. Naravno. Ukoliko samo jedan od navedenih parametara dobije ocjenu koja iskazuje neostvarljivost projekta korišćenja voda. koje iskazuju ostvarljivost. posebno se eksponiraju problemi kod vodotoka rijeke Tare u vezi korišćenja dijela njenog hidroenergetskog potencijala planiranu izgradnju HES Buk Bijela. 19 . primjenom odgovarajućeg upravljanja (U).1.. i da se dobiju oni vidovi potencijala koji su najpotrebniji sa stanovišta ukupnog razvoja zemlje. vezanim za realno definisanje tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala.

preciznije definisati vrijednosti tehničkog iskoristivog hidroenergetskog potencijala pritoka. U prvoj fazi. Ilustracije radi. međudržavna nesaglasnost oko prevođenja voda potenciraće se kao ograničavajuća za realizaciju “HE Koštanica”. prioritet dati na izradi studije za preciznije definisanje ukupne zapremine vode koja otiče sa slivnog područja Crne Gore u akumulaciju HE Trebinje-1 u R. To se posebno odnosi . Polazni i konačni stav obrađivača bio je. Uz predhodne postupke i uz primjenu savremenih metoda. ključnog hidroenergetskog objekta za Crnu Goru. To je jedna od mogućnosti da se na prihvatljiviji način rješavaju kompleksne oprečnosti koje egzistiraju pri realizaciji korišćenja HE potencijala. u tom istom savremenom svijetu vode ratovi. Pouzdanost procijenjenog Eti može biti provjerena ili korigovana kroz povećanje stepena izrade buduće tehničke dokumentacije HE-objekata i njene zasnovanosti na neposrednim i kvalitetnim mjerenjima Q-H parametara. ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ ‰ 20 . Tako. odnosno. kroz investiranje izgradnje odgovarajućeg HE objekta čija realizacija nije sporna. sve odluke bez višestranog kompromisa mogu imati nepovoljne implikacije za Crnu Goru u budućim dogovorima sa nizvodnim korisnicima toka rijeke Drine. da i u slučaju obezbeđenja svih drugih komponenti uslova za korišćenja HE potencijala.Srpskoj. Namjensku dokumentaciju uraditi u prvoj fazi za prprioritetna HE rješenja na izučavanim pritokama na nivou studija i za HE rješenja na pritokama rijeke Lima po Vodoprivrednoj osnovi. Svaka ograničenja korišćenja HE potencijala koja proizilaze zbog međunarodnih zahtjeva. Na osnovu namjenske dokumentacije moguće je provjeriti sadašnje procjene. da sa najboljim mogućim pristupima izvrši njegovu procjenu.Stavovi i preporuke : ‰ Na osnovu predhodnih razamtranja. i uz poštovanje međunarodnih procedura ne znači daće u svim slučajevima doći do pomirenje oprečnih stavova različitih subjekata. da dobijeni rezultati u kvantitativnom i kvalititativnom pogledu budu na nivou prihvatljive pouzdanosti za izradu PP i drugih strateških dokumenata energetskog i ukupnog privrednog razvoja. umjesto da bude vodni resurs. htenja ili međunarodnih interesa daju za pravo Crnoj Gori. prikazane su numeričke vrijednosti preostalog tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala (Eti). Francuska i Španija su iskoristile oko 85 % svog hidroenergetskog potencijala Posljednja odluka državnih organa ispoštovala je ekološku komponentu i time zaštitila prirodno stanje kanjona Tare. To znači. još prije dvije decenije Italija. Preporučuje se inteziviranje aktivnosti na izradu namjenske dokumentacije uz podršku sistematskih hidroloških mjerenja za realnije definisanje i verifikaciju Q-H parametara. raspoloživi vodni potencijal će i dalje egzistirati samo kao fizička kategorija. da predhodno od međunarodne zajednice zahtijeva nadoknadu izgubljene energije i to prije svega. Pri tome je obezbeđenje ravnopravnosti i kompromisa između interesnih subjekata bitan preudslov za usaglašavanje oprečnih interesa. da se zbog energije i vode i pored postojanje svih međunarodnih propisa i procedura. Aanaliza je potvrdila već poznatu činjenicu o postojanju značajnog preostalog tehničkog iskoristivog hidroenergetskog potencijala. Jer. Da se prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE potencijala postupa sa naučnom i stručnom argumentacijom. Sa druge strane. Ipak. Da Crna Gora intezivira aktivnosti na izradi sporazuma za razgraničenje svih spornih HE potencijala i time stvori uslove za potraživane pripadujućeg dijela energije. Odluke o apsolutnom respektovanja ograničavajućih komponenata uslova za korišćenje HE potencijala (među njima i ekoloških) idu u prilog daljoj tendencije zadržavanja Crne Gore na posljednjem mjestu u širem regionu u iskorišćenosti HE potrencijala od svega 17%. U suprotnom. mora se imati u vidu činjenica. na projekat prevođenja dijela voda rijeke Tare u Moraču. moguće je izvršiti vrednovanje i izbor optimalni HE rješenja na pritokama. Prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE potencijala preporučuje se korišćenje međunarodne propisane procedure i metodologije koje se koriste u savremenoj praksi.

0 m.1.00 date su horizontalne galerije za reviziju i smještaj instrumenata za osmatranje brane. Geološki sastav terena na pregradnom mjestu cine masivni krečnjaci srednjeg trijasa. 1. zevomeri. Svi evakuacioni organi smješteni su u samom tijelu brane. Iz ove galerije izvršilo se konsolidaciono injektiranje. 21 . I srednji i temeljni ispusti su sa pancirnom oblogom i sa po dva tablasta zatvarača. 20 MWh/god. kao i drugi subjekti mjerodavni za donošenje strateških dokumenata. deflektometri.) na koti 503. u uzanom.00.2-2. u vezi korišćenja prezentiranog materijala.m.0 m i visine 5. kao i dio zavjese u domenu brane.0 m i vezana za stijensku masu prednapregnutim ankerima. ispred svake turbine. sa transformatorskim prostorijama. Podzemno je smješteno i razvodno postrojenje 220kV. Duž uzvodne ivice temelja brane je injekciona galerija. Odvodni sistem je zajednički tunel potkovičastog presjeka B=H=10. U podstudiji se posebno naglašava problematika oko obezbeđenja uslova za korišćenja HE potencijala. 1. Dovodni sistem sastoji se od 3 posebna dovoda tunelskog tipa. treba posmatrati samo kao njihov način stručnog tumačenja i viđenja rezultata sprovedenih analiza i ekspertiza HE-potencijala.n. Obloga slapišta je od armiranog betona debljine 2. LII=86.0 m.45. sa mogućom prosečnom višegodišnjom proizvodnjom iz postojećih HE objekata u iznosu 1665 GWh (period 1976-2004 godina): • HE"Perućica" 307 MW. strmom kanjonu dubine do 1000 m. Ustave su segmentne sa automatskom regulacijom. Srednji ispusti (3 kom. dužine L=l 12. termometri).00 i izlazom na koti 580. u poprečnom presjeku stepenasta zbog velike strmine. Na kraju svakog sifona ugrađen je pomoćni zatvarač. smještenim u neposrednoj blizini lijevog boka brane. odlučivaće planeri pri izradi PP. 907GWh (za period 1977-2004) • HE"Piva" 342 MW. Nagib kanjona na mjestu brane je između 60° i 80°.58 m i LIII=l 12. Kratak opis postojećih velikih HE postrojenja sa pratećim objektima HE “ PIVA” Hidroelektrana "Piva" je locirana na rijeci Pivi. Slapište je projektovano neposredno ispod brane. deformetri. koji se sastoje iz horizontalnog dijela ispred injekcione zavjese sa betonskom oblogom i kosog dijela iza zavjese sa pancirnom oblogom. Ovakav topografski i geotehnički profil uslovio je i nesimetričnu konstrukciju brane. geodetski reperi. dok je prečnik u kosom dijelu cjevovoda (dužine LI= LII= LIII=138. Ulazni prečnik čeličnih cijevi iznosi 5 m.1. POSTOJEĆI KAPACITETI HIDROELEKTRANA Danas Elektroprivreda Crne Gore raspolaže sa kapacitetima za proizvodnju električne energije ukupne instalisane snage 868 MW. Na ulaznoj građevini je na svakom ulazu ugrađen brzi tablasti zatvarač. ekstenzometri. širine u nivou rijeke 25 m.82 m sa šahtnim vodostanom na svom početku.646 m) 4. Ugraćene su 3x "Francis" spiralne turbine sa vertikalnom osovinom.2-2. PROSTORNI RAZVOJ HE POSTROJENJA A.82 m. klinometri. Zbog niske vrijednosti modula deformacije u vrhu desnog boka brane projektovan je oporac.58 m. Za osmatranje brane ugrađeno je oko 1200 mehaničkih i električnih instrumenata (klatna. presometri. koji je preko sistema horizontalnih šipova oslonjen o dublje partije stijenskog masiva približno istih geotehničkih karakteristika kao na odgovarajućim visinama lijevog boka. Horizontalni dio cjevovoda je prečnika 5 m i dužina: LI=86. a na kraju cjevovoda.70 m.) su sa ulazom na koti 592. Kota praga je na 670 m. izlazni 4. Sva tri ulazna lijevka zaštićena su uzvodno nagnutim rešetkama. Postrojenje je akumulaciono pribransko i sastoji se od lučne betonske brane i podzemne mašinske zgrade. a temeljni (2 kom. nalazi se predturbinski leptirasti zatvarač. geološkim i geotehničkim karakteristikama nametnuo je kao najpovoljnije rješenje: lučnu betonsku branu sa dvojnom krivinom i promjenljivih debljina u vertikalnom i horizontalnom pravcu.Predhodno izložene stručne stavove i preporuke obrađivača.5 m.1. Po visini brane na svakih 40 m visine od kote 482. Na kruni brane približno u sredini je preliv koji se sastoji iz 3 prelivna polja širine 13. Odabrani profil na pregradnom mjestu po svojim topografskim. 736 GWh ( za period 1976-2004) • 7malihHE 9 MW. Naravno.

HE "PERUĆICA" U pogonu je od 1960. visine 16 m. pribranskog tipa. ƒ Elektrana ima 7 agregata.8 m do 2. ƒ nasuta brana "Vrtac". »Podgor« i »Rijeka Crnojevića«. godine kada je elektroenergetski sistem u Crnoj Gori bio slabo razvijen. ukupni instalisani proticaj je 80 m3/s. »Rijeka Mušovića«.m. Brana ima šest betonskih preliva i četiri tablasta ispusta za evakuaciju velikih voda. »Šavnik«. sa KNU 621 m n.1. Male hidroelektrane (mHE) na pritokama glavnih vodotoka Male hidroelektrane su u svijetu vrlo atraktivni i interesantni objekti. sa redviđenim radnim vremenom od 24 h. poslužio je dijelom i za te namjene. sa KNU 620 m n. Brana je visine 5 m. Glavna mašinska.Kratak opis postojećih mHE HE »GLAVA ZETE« HE »Glava Zete« je puštena u pogon 1953. Mala hidroelektrana »Slap Zete« je protočna.Pošto je rijeka Zeta ponornica. U početku. Od vodozahvata o turbina voda se dovodi dovodnim kanalom dužine 40 m. prečnika od 1. U okviru hidrosistema "Perućica" izgrađene su sljedeće brane i akumulacije: cilindrična brana "Slivlje" .5 m. sa kotom normalnog uspora KNU 614 m n. U Crnoj Gori do sada je izgrađeno sedam malih elektrana: HE »Glava Zete«. Mašinska zgrada HE »Glava Zete« se nalazi ispod zemlje. Dovodni kanal ujedno predstavlja taložnicu koja ima bočni ispust za odvođenje nanosa.8 m. brana sa vodozahvatom ove hidroelektrane je izgrađena na drugom prirodnom izvoru Zete. ƒ Predviđena je ugradnja osmog agregata snage 58. elektro. ova hidroelektrana je u neprekidnom pogonu. ƒ 22 . a namjena joj je bila da energijom napaja električne pumpe pomoću kojih bi voda iz rijeke Zete natapala Bjelopavlićku ravnicu. a instalisana snaga 307 MW. proizvodnju električne energije svih elektrana. nema praktičnu funkciju. godine postojalo je 405 izgrađenih malih hidroelektrana. visokonaponska i druga pomoćna oprema smještena je u turbinskom. visine 21 m i dužine oko 1630 m. ima funkciju retenzije ƒ nasuta brana "Krupac". B. koji se neposredno pred turbinskim prostorom račva u dva jednaka cjevovoda spiralnog oblika.vododrživost akumulacije nije mogla biti postignuta. »Lijeva Rijeka«. prečnika 4. oko 7 % snage instalisano je u malim hidroelektranama.m. dužine 2386 m. HE »Glava Zete« je protočna. Ukupna snaga svih malih elektrana je 9. sa poslužnim mostom. ƒ Dovodni organi . Od ukupno instalisanih snaga hidroelektrana u svijetu. a u Republici Sloveniji krajem 1994. u Austriji oko 6000 mHE. na koji se nastavljaju tri cjevovoda dužine od 1851 m do 1931 m. derivacionog tipa.vododrživost akumulacije nije mogla biti postignuta.025 MW sa ukupnom prosječnom godišnjom proizvodnjom 21 GWh. i zapreminom od 107 miliona m3.5 MW. »Slap Zete«. Njen završetak i puštanje u pogon 1952. i zapreminom od 72 miliona m3 . tunel dužine 3300 m.m. Od puštanja u rad pa sve do danas. ona je snabdijevala električnom energijom samo srednji dio Crne Gore.sistem kanala ukupne dužine oko 40 km. Neposredno na prelaz preko Perućice nastavlja se tunel koji putem slobodnog pada dovodi vodu do vodostana. ƒ nasuta brana "Slano". Od ulazne građevine do zatvorenog cjevovoda dovodi se voda pomoću tunela izrađenog u vidu praga preko korita Perućice. godine. U Švajcarskoj je instalisano oko 7000 mHE. HE »SLAP ZETE« Projektovanje i izgradnja ove hidroelektrane započeta je još prije drugog svjetskog rata. generatorskom i visokonaponskom postrojenju ove zgrade. Od vodostana voda se do elektrane dovodi šahtom pod pritiskom. god. i zapreminom od 38 miliona m3. hidromehanička. B. ali u osnovi iskorišćena je za napajanje pripadajućeg konzuma električnom energijom. visine oko 20 m i dužine 1480 m.

ukazuju da bez neophodnih zahvata na njima se ne može računati na visok nivo njihove pogonske spremnosti. i starost opreme. Na rijeci Levaji izgrađen je tirolski vodozahvat sa potrebnim elementima.2 0.465 0.1. raspoloživosti i sigurnosti u radu.4 1. s obzirom da je riječ o području gdje je dolazilo do višednevnih prekida u snabdijevanju električnom energijom. pokriven betonskim pločama dovodi vodu iz vodozahvata u vodostan. paralelno sa distributivnom mrežom. godine.1. Karakteristika hidroelektrane je u tome što radi bez posade. Od vodostana do hidroelektane se voda doprema metalnim cjevovodom pod pritiskom dužine 150 m. Od vodozahvata se voda cjevovodom pod pritiskom dovodi do turbina. HE »PODGOR« HE »Podgor« je izgrađena 1939. Vodozahvatna građevina je uvidu betonskog praga visine 4 m i dužine 12 m. ova elektrana je radila i ostrvski uz prisustvo rukovodioca elektrane. Tabela 2: Osnovne karakteristike postojećih malih hidroelektrana Nominalni Zete« »Slap »Rijeka »Šavnik« »Lijeva »Rijeka »Podgor« parametri/HE »Glava Zete« Mušovića« Rijeka« Crnojevića Snaga (MV) 6. HE »ŠAVNIK« HE »šavnik« je izgrađena prije drugog svjetskog rata.HE »RIJEKA MUŠOVIĆA« HE »Rijeka Mušovića« je puštena u rad 1950. HE »Rijeka Crnojevića« je predviđena sa mogućnošću paralelnog i ostrvskog rada. U neposrednoj blizini elektrane izgrađen je tirolski zahvat sa potrebnom opremom. Kanal pravougaonog presjeka.1.1 MVA i prenosnog odnosa 0. Voda se iz zahvata dovodi zatvorenim kanalom pravougaonog poprečnog presjeka do vodostana. godine.4/10 kV.2. U blizini hidroelektrane je igrađen vodozahvat koga čine betonski zid sa prelivom i vodozahvatom za kanal.11 0.95 0.8 54 22. godine. koji se u mašinskoj hali račva i dovodi vodu do turbina. Voda se od vodozahvata otvorenim kanalom(1. 23 . sve izraženiji problemi u njihovom radu sa tendencijom rasta. Završna razmatranja o postojećim mHE na pritokam aglavnih voidotoka Kako su postojeće male hidroelektrane već duže vremena u pogonu (neke i preko 50 godina).1. godine. god. godine. Objekat vodozahvata se sastoji od betonske pregrade visine 4 m.4 2. bočnog potpornog zida sa vodozahvatom i slapišta izgrađenog od kamenih blokova. HE »RIJEKA CRNOJEVIĆA« Kod ove hidroelektrane izvršena je kompletna rekonstrukcija elektromašinske opreme 1980. a kompletna rekonstrukcija elektromašinske opreme izvršena je 1979.7 B. Od vodostana voda se cjevovodom pod pritiskom dovodi do hidroelektrane.5 7 160 26 40. Osnovne karakteristike opreme postojećih mHE date su u tabeli 2.00m) dovodi do vodostana. Ova hidroelektrana je vezana na 10 kV – tni dalekovod preko enenrgetskog transformatora nominalne snage 0. Međutim.1 HE »LIJEVA RIJEKA« Ova hidroelektrana je puštena u probni rad 1987. a rekonstrukcija njene elektromašinske opreme izvršena je 1987. a odatle cjevovodom pod pritiskom do turbina. 1. Od vodozahvata voda se dovodnim kanalom dugim 1780 m dovodi u vodostan. kada je nakon dugogodišnje pauze i ušla u pogon.5x1. a odatle metalnim cjevovodom pod pritiskom do turbine (D700mm).65 Korisni pad (m) 21. i neprekidno se nalazi u eksploataciji.

Pored toga.2 ili Q= 22m3/s). Lim: varijanta sa višenamenskim akumulacijama i HE na pritokama. ™ Pregled HE rješenja po razmatranim varijantama VARIJANTA. da se razmatrana HE rješenja u Vodoprivrednoj osnovi (VOCG). Sa predviđenom izgradnjom brana na rijeci Tari i derivacije (dužina tunela i cjevovoda oko 10 km) prema rijeci Morači.2-2. Dat je i opis mogućih varijantnih rješenja.Morača : sa akumulacijom “Visoko Andrijevo” i nizvodnim kaskadama “Raslovići”. koja je revidovana i usvojena 2001 godine. Varijanta-2 odnosi se na HE rješenja sadržana u Vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. ovdje se neće isti ponavljati. “Niski Žuti Krš“ i “Mateševo”. U sklopu podstudije Energetika dat je tabelarni prikaz energetskih i prostornih pokazatelji planiranih HE-objekata po obje varijante. U Vodoprivrednoj osnovi analizirani su HE objekti uporedo za obe varijante. “Mojkovac”.1. za svaki rječni tok. a bez akumulacije HE “Tepca”. i njihov prostorni raspored usvoji kao relevantan u izradi novog prostornog plana Republike (PPR). “Milunovići” i “Zlatica”. Iz razloga ograničenog broja stranica od strane naručioca. Iz tih razloga. a sve u smislu analize uslova za upravljanje režimom voda u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Republike Crne Gore.3.g. U tom kontekstu sistematizovan je prikaz HE objekata sa osnovnim prostornim i energetskim pokazateljima. “Lukin Vir” i “Plavsko jezero”. a na glavnom toku samo kanalske protočne HE”. Hidroenergetska rješenja u obe varijante koncipirina su na korišćenju hidroenergetskog potencijala u prirodnom pravcu toka i sa prevođenjem dijela vode rijeke Tare u rijeku Moraču (Q=15. Planirani HE objekti prikazuju se preko dva varijantna razmatranja planiranih hidroenergetskih rješenja za korišćenje preostalog tehničko iskoristivog potencijala. “Milunovići” i “Zlatica”(kao u Varijanti 1). dvije manje derivacione HE “Pošćenje” i “Bukovica-Šavnik VARIJANTA -2 : Tara : HE rješenja sa akumulacijom i HE “Tepca”. projektovana je HE/RHE "Koštanica".1: Tara : HE rješenja sa akumulacijom i HE “LJutica”.1.Morača: sa akumulacijom i HE “Nisko Andrijevo”. PROSTORNI RAZMJEŠTAJ PLANIRANIH HE OBJEKATA I POSTROJENJA SA PODACIMA O NJIHOVIM KAPACITETIMA ™ HE objekti sa pratećim objektima na glavnim vodotocima i pritokama Prostorni razvoj HE objekata i postrojenja daje se na osnovu postojeće dokumentacije u okviru Osnovnog projekta Drine.Ćehotina : : HE rješenja sa velikom akumulacijom “Milovci” i derivacionom HE na rijeci Tari 24 .Piva : pored akumulacije i HE “Komarnica”.2-2. prezentirani su osnovni okviri i uslovi za iznalaženje optimalnih hidroenergetskih rješenja na glavnim vodotocima i njihovim pritokama.2.1.2.Lim : HE rješenja sa akumulacijom na glavnom toku: “Andrijevica”. Varijanta-1 odnosi se na HE rješenja sadržana u postojećoj tehničko-investicionoj dokumentaciji i u skoro svim programima razvoja i izgradnje elektroenergetskih objekata u Crnoj Gori. a bez akumulacije i HE “Milovci”. Vodoprivredne osnove Crne Gore (usvojene 2001. i akumulacijama i HE “Visoki Žuti Krš“.) i razvojnih programa i planova Elektroprivrede Crne Gore. obrađivači SS-AE ENERGETIKA procijenli su. 1. uzvodnom akumulacijom “Dubravica” i nizvodnim kaskadama “Raslovići”. što analizi daje poseban značaj.Energetski i prostorni pokazatelji HE-objekata van prirodnog pravca tokaprevođenje dijela voda rijeke Tare u rijeku Moraču Već nekoliko decenija konstatovana je visinska razlika od oko oko 700 m između izvorišnog dijela rijeke Tare i gornjeg dijela rijeke Morače.Ćehotina : HE rješenja sa akumulacijom i HE “Mekote”. koja upravlja ukupnim elektroenergetskim sistemom Crne Gore. “Bakovića Klisura” i “Trebaljevo”i HE Opasanica.

projektovanje i izgradnja ovih složenih i skupih sistema traje više godina. Pri tome treba naglasiti da su Varijanta 1 i Varijanta 2 uslovno razmatrane mogućnosti za realizaciju objekata za energetsko korišćenje vodnog potencijala 25 . a moguće je i kombinovanje varijantnih rješenja na pojedinim rijekama. a takođe je cio basen rijeke Tare uključen u rezervate biosfere UNESCO programa (Seviljska dekleracija) "Čovjek i biosfera" (MAB). Zakon o vodama i Zakon o izgradnji i finansiranju investicionih objekata Republike Crne Gore predviđaju obavezu pribavljanja. primenjen je postupak uprošćenog višekriterijumskog vrednovanja i rangiranja. raspolaže sa respektivnim tehnički raspoloživim hidroenergetskim potencijalom. Sa druge strane. od nadležnog državnog organa. HE “Timar” sa derivacijom u Tušinju ‰ ‰ U obje varijante ista su rješenja za Ibar sa HE “Bać” i za “Buk Bijelu” čija je izgradnja planirana na rijeci Drini(vana granica teritorije Crne Gore).2-2. Vremenska dimenzija postepenog porasta potreba za vodom vodoprivrednih korisnika u slivu Drine (Srbija i Bosna i Hercegovina) posebno je bitna za iznalaženje optimalnog rješenja energetskog korišćenja voda rijeke Tare.1.4. ™ Status planiranih HE. Obje varijante su uslovne. što je značajna dužina njenog toka (od ušća Bistrice do ušća Sušice u dužini od oko 59 km). koja raspolaže najvećim neiskorišćenim hidropotencijalom u Crnoj Gori.1. Prema odredbama Zakona o nacionalnim parkovima Crne Gore na teritoriji nacionalnih parkova nije dozvoljeno građenje novih objekata osim po posebnim odlukama Crne Gore. ™ Višekriterijumsko vrednovanje i rangiranje hidroenergetskih objekata U vodoprivrednoj osnovi Crne Gore izvršena je preliminarna analiza povoljnosti i efekata realizacije dvije osnovne grupe varijantnih rješenja: Varijante 1. Ukoliko je riječ o vodotocima koji protiču kroz više država mora se voditi računa i o interesima nizvodnih država prema odredbama međunarodnog prava u oblasti voda.1).1. (pri čemu su moguće i njihove kombinacije). što je posebno značajno s obzirom na usvojenu strategiju razvoja Crne Gore kao Ekološke države. ako se ima u vidu da planiranje. Najvažniji objekti za hidroenergetsko korišćenje vodotoka su akumulacije. 1. realizacija hidroenergetskih objekata je u značajnom kašnjenju u odnosu na potrebe. Zakon o životnoj sredini Republike Crne Gore predviđa obavezu procjene uticaja na životnu sredinu planiranih zahvata (objekata) na koju saglasnost daje nadležno Ministarstvo. jeste u tome.(akumulacija “Buk Bijela”). jer već sada Crna Gora ima osjetan deficit u električnoj energiji koji podmiruje uvozom (C. Pored toga. obuhvaćena nacionalnim parkom "Durmitor" koji je uveden u spisak svjetske prirodne baštine UNESCO-a. bez čije izgradnje nije moguće koristiti hidropotencijal u značajnoj mjeri. Zakon o životnoj sredini) nalaže da pri definisanju režima korišćenja voda prednost imaju vodoprivredni i ekološki zahtjevi koji proističu iz činjenice da bez vode nije moguć opstanak živog svijeta. u odnosu na površinu teritorije. stvaraju se predpostavke da se u dužem vremenskom periodu zadovolje potrebe u elektroenergiji korišćenjem hidropotencijala vodotoka. U okviru dvije grupe varijanti neki objekti su isti . Piva : akumulacija i HE “Komarnica” (kao u Varijanti 1) i HE “Šavnik” sa derivacijom u Bijelu. vodoprivrednih uslova i saglasnosti u postupku izrade tehničke dokumentacije za građenje objekata.invarijante. nužno je da se ubrzaju aktivnosti na realizaciji prioritetnih objekata. Izgradnja adekvatnih akumulacija koje mogu da izravnaju godišnje neravnomjernosti proticaja zajednički je interes i elektroprivrede i vodoprivrede u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Republike Crne Gore. uključujući i čovjeka. S obzirom na složenost i multidisciplinarnost uslova za njihovu realizaciju.Analiza efekata realizacije planiranih hidroenergetskih objekata na teritoriji Crne Gore prema postupku uprošćenog višekriterijumskog vrednovanja 1 ™ Uvodna razmatranja Polazeći od činjenica da Crna Gora.2. onih koji su međusobno nezavisna. Specifičnost rijeke Tare. Proizvodnja električne energije korišćenjem hidropotencijala vodotoka je "najčistiji" oblik energije. i Varijante 2.objekata u odnosu na postojeću zakonsku regulativu Važeća zakonska regulativa (Zakon o vodama.

status voda .cijena energije • Ekološki koji se svode na minimiziranje šteta koje neminovno nastaju građenjem objekata (potapanja i drugo) i potrebu maksimalnog unapređenja životne sredine na prostorima koji gravitiraju planiranim objektima : .kvalitet energije (vršna energija) preko energetskog potencijala korisne zapremine akumulacije i garantovane snage • Ekonomski : .iseljavanje ljudi sa potopljenih prostora Višekriterijumskim vrednovanjem izvršeno je rangiranje varijantnih rješenja po razmatranim vodotocima: 1) Na rijekama Lim i Ibar nijedna akumulacija nije zadovoljila sve kriterijume da bi bila predložena za gradnju samo sa stanovišta hidroenergetskog korišćenja.specifične investicije . a takođe i magistralnih saobraćajnica.navodnjavanje zemljišta .vodosnabdijevanje naselja . .režimi ekstremnih voda. one omogućavaju kombinaciju rješenja objekata u cilju iznalaženja optimalnog rješenja za energetsko korišćenje voda u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Crne Gore.odnos korisne zapremine akumulacije i prosječnog godišnjeg proticaja na profilu brane.prosječna godišnja proizvodnja električne energije . ne zadovoljavaju. Olakšavajuća okolnost je. koje bi po ekonomskim kriterijumima eventualno mogle da dođu u obzir.zaštićeni areali. i drugo). tako i one iz Varijante 2. . kako one iz Varijante 1. tj. pa šansu za njihovu realizaciju treba tražiti u višenamjenskom korišćenju. Pošto je u 2005 godini Crna Gora donijela odluka da odustaje od daljih aktivnosti u vezi planirane izgradnje Buk Bijela. itd. a one hidroelektrane. zahtijevaće korekciju kroz izradu namjenske dokumentacije na višem nivou. 2) Na rijeci Ćehotini višekriterijumsko vrednovanje pokazalo je povoljnost varijante 2. prije svih.sanitacija naselja . jer pored povoljnih ekonomskih parametara izgradnje same akumulacije i derivacione HE. izgradnje HE "Milovci" u odnosu na rješenje iz Varijante 1 koje predviđa izgradnju HE "Mekote". što predstavlja vitalni interes Republike Crne Gore.rijeka. sociološke kriterijume (veliko potapanje ziratnog zemljišta koje bi trebalo da predstavlja osnov zadržavanja lokalnog stanovništva na tim prostorima.odbrana dobara .investiciona vrednost objekata . vode bi se energetski koristile i na nizvodnim stepenicama "Buk Bijela" i "Srbinje". Analize su sprovedene za četiri grupe osnovnih kriterijuma sa ukupno 20 parametara: • tehnički : . kao i ukupno unapređenje režima voda u skladu sa Zakonom o vodama. planirani koncept HE Milovci u odnosu na HE "Buk Bijelu" i "Srbinje". naprotiv. potapanje značajnog broja domaćinstava. uz adekvatno 26 .korisna zapremina akumulacije . • Sociološki koji se svode na sagledavanje nužnih promjena uslova življenja usled realizacije planiranih objekata i definisanja novog režima življenja sa ciljem ukupnog poboljšanja uslova i ostanak stanovništva na tim prostorima: .potapanje prostora .izvori zagađivanja . Za sada je izvjesno. Razmatrane varijante ne isključuju jedna drugu. da nizvodno od akumulacije Milovci nema značajnijih naselja. da će realizacija HE Milovci biti u diriktnoj zavisnosti od obezbeđenja međudržavne saglasnosti oko korišćenja HE potencijala rijeke Ćehotine.ostala korišćenja . sa sličnim posljedicama. niti posebnih zaštićenih areala.instalisana snaga elektrane . Većina objekata već po ekonomskim parametrima ne zadovoljava važeće kriterijume.zaštićeni korisnici .

ekonomski pokazatelji se značajno poboljšavaju. Takođe. kada se uzmu u obzir i efekti na nizvodnim elektranama. sa proizvodnjom na sopstvenom padu od oko 900 GWh godišnje i energetskom vrijednošću akumulacije samo na sopstvenom padu od 415 GWh godišnje. ukoliko bi se ove vode koristile i kroz RHE "Koštanica" u pravcu Morače. uključujući i prijem upotrebljenih (prečišćenih) voda gradova Kolašin i Mojkovac. 9) Akumulacija "Mojkovac" po Varijanti 2 je povoljnija od akumulacija "Bakovića Klisura" i "Trebaljevo" po Varijanti 1 zbog manjeg uticaja na grad Kolašin i većih vodoprivrednih i energetskih efekata. Što se tiče socioloških kriterijuma. a posebno sa stanovišta manjeg uticaja na Manastir Morača. 7) Korišćenje hidroenergetskog potencijala rijeke Tare uzvodno od Kolašina u pravcu toka na sopstvenom padu ne zadovoljava sadašnje ekonomske kriterijume. povoljnija je sa energetsko-ekonomskog stanovišta. 27 . nizvodno od akumulacije "Žuti Krš" mora se ispuštati garantovani proticaj koji će obezbijediti povoljne uslove za očuvanje ekosistema rijeke Tare i priobalja. odnosno "LJutica" (Varijanta 1). nijesu ekonomski povoljni prema sadašnjim kriterijumima. "Milunovići". kao i uslova za reverzibilni rad RHE “Koštanica”. Kvalitet i ekonomičnost energije su vrlo povoljni. Međutim. za čiju se realizaciju već duže vremena obavljaju brojne aktivnosti.rješenje ispuštanja garantovanih proticaja za potrebe ekoloških zajednica u nizvodnom toku. Varijanta 1. Ostali razmatrani objekti uzvodno od HE "Komarnica". a takođe su veoma povoljni energetski i vodoprivredni efekti na nizvodne korisnike. povoljnija je sa gledišta uklapanja u okruženje. ali zahtijeva nešto veće investicije. jer je kota akumulacije u zoni Crnih poda viša. a i ona ima znatne ekološke nepovoljnosti. energetski i ekonomski efekti bili bi zadovoljavajući. 12) Hidroelektrana sa akumulacijom "Tepca" je najpovoljniji potencijalni energetski objekat u Crnoj Gori. ekološki kriterijumi bili bi zadovoljeni. koja predstavlja modifikaciju rješenja iz Varijante 1 na uzvodnom dijelu Morače. Varijanta 2. kako oni iz Varijante 1. HE "Gradac" koja je razmatrana u obje varijante ne zadovoljava postojeće ekonomske kriterijume. 5) Prevođenjem dijela voda rijeke Tare u Moraču. koji bi mogli biti značajni za Crnu Goru. Međutim. pored sopstvene proizvodnje RHE "Koštanica" koja koristi pad od oko 700 m. 8) Rješenje po Varijanti 2 sa nižom akumulacijom "Žuti Krš" i uzvodnom čeonom akumulacijom "Mateševo" je povoljnije sa stanovišta uticaja na grad Kolašin. 4) Sistem hidroelektrana na Morači ("Andrijevo". 10) Ukoliko se prevode vode rijeke Tare u Moraču. međutim. ova hidroelektana bila bi izuzetno povoljna sa stanovišta obezbjeđenja ostanka stanovništva na ovim prostorima stvaranjem povoljnih uslova za privredni razvoj. jer nema eliminišućih faktora (kako ekoloških. "Zlatica") na prirodnom pravcu bez prevođenja voda rijeke Tare ima značajne sopstvene hidroenergetske potencijale. tako i socioloških)." ali potapa za oko 20 km riječnog toka na teritoriji Nacionalnog parka "Durmitor" više od akumulacije "LJutica". 6) Korišćenje rijeke Morače razmatrano je u dvije varijante. a posjedjuje određene povoljnosti. kako ekonomske (uzimajući u obzir i ukupan doprinos sistemu hidroelektrana na Pivi i Drini). "Raslovići". tako i vodoprivredne. a takođe i u zoni manastira Dobrilovina. jedinična cijena energije iz hidroelektrana na Morači (sopstvene vode) značajno je viša od sada važećih tržišnih cijena. Akumulacija "Tepca" ima znatno veće energetske i vodoprivredne efekte od akumulacije "LJutica. i akumulacija "LJutica" potapala bi oko 21 km riječnog toka kroz Nacionalni park od čega 3 km u zoni sa režimom stroge zaštite. tako i oni iz Varijante 2. značajno bi se poboljšala energetsko-ekonomska vrednost elektrana na Morači. 3) Na rijeci Pivi u obje varijante figuriše HE "Komarnica" ("Lonci") koja je povoljna za realizaciju. 11) Na toku Tare nizvodno od Mojkovca moguća su hidroenergetska rješenja sa akumulacijom "Tepca" (Varijanta 2).

za ostala to nije slučaj. . a doprinos ovih radova i objekata na ukupan kvalitet životne sredine i život ljudi na tim prostorima bude što veći. predhodna konstatacija. Sa tog aspekta. koje će uz primjenu savremennih i na međunarodnom planu prihvaćenih stručnih metoda vrednovati HE rješenja. pored navedenog je . Izuzimajaći HE rješenja u sistemu Tara –Morača. Pri tome treba posebnu pažnju posvetiti odnosima sa UNESCO-m i drugim relevantnim međunarodnim organizacijama. Bosna i Hercegovina). najveći značaj ima sistem "Tara-Morača. mora se imati u vidu činjenica. Jer. što je smanjen ukupan broj mogućih varijantnih rješenja i što su definisani globalni vodoprivredni uslovi. To je jedna od mogućnosti da se na prihvatljiviji način rješavaju kompleksne oprečnosti koji se kod realizaciji korišćenja HE potencijala rijeke Tare posebno eksponiraju. Pošto prevođenje dijela voda rijeke Tare u Moraču ima određene nepovoljne uticaje na nizvodne korisnike (Srbija. da se za izradu PP traže globalni pokazatelji za prostorno planiranje.1. jer potrebe vodoprivrede za izgradnjom ovih objekata su značajno vremenski pomjerene u odnosu na potrebe elektroprivrede.Ne mogu se sagledati vodoprivredni efekti izvan granica Crne Gore na potrebnom nivou pouzdanosti. nema praktičnog uticaja na globalna opredjeljenja. za HE rješenja van sistema Tara–Morača. objekata i sistema kao cjeline treba izvršiti kroz predhodnu izradu namjenske dokumentacije na bazi ciljanih istraživanja i poštujući pristup integralnog upravljanja vodama. koji može obezbijediti oko 2500 GWh godišnje kvalitetne elektroenergije. prema osnovnom principu međunarodnog vodnog prava o pravičnom i racionalnom korišćenju voda. biće potrebno da se prethodno usaglase interesi svih korisnika. Međutim. koja su razrađena na višim nivoima tehniičke i investicione dokumentacije. da se zbog energije i vodnih resursa i pored postojanje svih međunarodnih propisa i procedura. to se opisni iskazi rezultata uprošćene višekrterijumske analize efekata realizacije HE rješenja preuzetih iz vodoprivredne osnove smatraju dovoljnim. 28 .7. u tom istom savremenom svijetu vode ratovi. U okviru izrade Vodoprivredne osnove takvo razgraničenje nije izvršeno (jer prevazilazi mogućnosti i potrebe tog dokumenta). koji će biti polazni elementi u izradi namjenskih dokumentacija. To znači. i činjenice. ‰ ‰ Praktičan značaj analiza varijantnih rješenja izvršenih u okviru Vodoprivredne osnove i preuzetih u ovoj podstudiji. U narednim aktivnostima. i uz poštovanje međunarodnih procedura ne znači daće u svim slučajevima doći do pomirenje oprečnih stavova različitih subjekata. 14) Prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE rijeke Tare preporučuje se korišćenje međunarodne propisane procedure i metodologije koje se koriste u savremenoj praksi.1. da će rezultati tih vrednovanja potvrditi značaj i ulogu velikih akumulacija za racionalno energetsko i višenamjensko korišćenje voda. da u sadašnjem vremenu ne postoje uslovi za ravnopravan tretman i vrednovanja razmatranih HE rješenja po «detaljnijim» metodama. Izvjesno je. pri čemu se mora voditi računa da negativni efekti na životnu sredinu budu što manji. U tim aktivnostim treba angažovati spejalizovane institucije. Moguća ograničenja kod obezbeđenja uslova za korišćenje preostalog hidroenergetskog potencijala rijeke Tare kao i stavove i preporuke obrađivača u vezi njihovog rješavanja sadržana su poglavlju A2. polazeći od činjenice da je za Crnu Goru korišćenje hidropotencijala voda rijeke Tare od posebnog interesa."sa “HE Koštanica” ključnim hidroenergetskim objektom za Crnu Goru. Uključenjem vodoprivrednih korisnika u podjelu troškova građenja zajedničkih objekata poboljšavaju se ekonomski pokazatelji energetskog korišćenja vodnog potencijala.13) Konačno rješenje za energetsko korišćenje rijeke Tare prvenstveno će zavisiti od ekoloških zahtjeva koji proističu iz statusa ovog vodotoka. Ipak. konačan izbor optimalnih rješenja. Stavovi i preporuke : ‰ Sa aspekta interesa Republike Crne Gore.

2. koji se kod realizaciji korišćenja HE potencijala rijeke Tare posebno eksponiraju. Korišćenje hidroenergetskog potencijala izvjestnog broja ostalih pritoka je u kombinaciji malih i većih hidroenergetskih objekata. Značaj izgradnje mHE ne ogleda se samo u iskorišćenju voda malih vodenih potencijala. Analizom prostorne lociranosti malih vodotoka u Crnoj Gori. HE potencijal izučavanih i neizučavanih pritoka iskazan je tabelarno i grafički na slikama(slike . itd.1. god. godine. do 1986. 5-4 :sliv Komarnice. kako bi se hidroenergetski potencijal najbolje iskoristio. Tehničko iskoristivi potencijala HE »Otilovići« iznosi oko 12GWh i isti je uključen kroz HE potencijal glavnog toka rijeke Ćehotine (Idejni projekat i Investicioni program iz 1981. Pive. proizvodnja i uzgoj ribe.‰ Prema planiranoj izgradnji hidroenergetskih objekata u pojedinim rječnim slivovima do 2021.2-2.5.2 GWh). Lokacije mHE u pomenutim slivovima su određivane iznad kota maksimalnog uspora voda u akumulacijama postojećih i budućih velikih hidroelektrana. moguće je obezbijediti dodatnih oko 3500 GWh/god. već se od izgradnje jedne akumulacije može očekivati više efekata: navodnjavanje poljoprivrednog zemljišta i snabdijevanje naselja ili industrije vodom. To je jedna od mogućnosti da se na prihvatljiviji način rješavaju kompleksne oprečnosti. ™ Pregled energetskih i prostornih pokazatelja mHE sa pratećim objekata za izučavane pritoke na nivou studija i VOCG Tabelarni pregled energetskih i prostornih pokazatelja mHE sa pratećim objekatima za izučavane pritoke na nivou studija prikazan je tabelrno u podstudija Energetika u prilozima: 5-1 (sliv Pive) . i Ibra karakterišu se uglavnom malim protocima i dosta velikim padovima. Prilikom donošenja odluka o korišćenju preostalog HE rijeke Tare preporučuje se korišćenje međunarodne propisane procedure i metodologije koje se koriste u savremenoj praksi. može se zaključiti da je veliki broj lokacija potencijalnih malih hidroelektrana smješten u ruralnim područjima Crne Gore. ili je nema dovoljno itd. Most i Gradec na Limu).1. Studijska rješenja mHE na vodotocima slivnog područja glavnih rijeka Crne Gore: Morače. proizvodnja električne energije. 5-3/a:(sliv Lima/ region Bijelog Polja/). Prema rješenjima Vodoprivredne osnove Crne Gore. 5-6: sliv Morače. izuzev HE »Otilovići« koja se nalazi na glavnom toku rijeke Ćehotine. ako i samo ako se budu obezbijedili uslovi za za njegovo korišćenje. god.) i HE »Šavnik-2« (Idejno rješenje iz 1992. ukupna instalisana snaga je 215. uvažavajući današnje ekonomske kriterijume.1) u potpunosti zadovoljava deficitarnu energiju i projektovane potrebe za energijom do 2021.).2 GWh. planirani su HE-objekati n apritokama Lima sa ukupnom instalisanom snagom od 175 MW i godišnjom proizvodnje energije od 344 GWh i 7 pritoka u 29 .2. snage do 10 MW i iznad 10 MW).6 i 7). Riječ je objektima instalisane snage do 10 i prko 10 MW. s ciljem snabdijevanja udaljenih i nepristupačnih oblasti električnom energijom. električne energije.43 MW i godišnja proizvodnja električne energije 599. Izgradnjom mHE intezivno se razvija mala privreda-ostvaruju se proizvodni kapaciteti u selima i naseljima gdje ima uslova a nema električne energije. Lima. Prema priloženim tabelama na nivou studija razmatrano je 65 mHE na pritokama i tri na glavnim vodotocima (Otilovići na Ćehotini. ™ Male hidroelektrane sa pratećim objektima obrađene na nivou studija (u daljem tekstu: mHE i/ili puni naziv) Hidroenergetski potencijal pritoka slivnog područja glavnih vodotoka Crne Gore je izučavan na nivou studija za sve pritoke izuzev Tare i Ćehotine u razdoblju od 1980. god. Zete.Planirane male hidroelektrane (mHE) na pritokama glavnih vodotoka Veliki broj potoka i malih vodotoka u brdsko–planinskim područjima Crne Gore dobra su osnova za izgradnju mHE. Prema razmatranoj dokumentaciji. 55: sliv Zete. (68 HE. 5-3/b : sliv Lima / region Plava/(ukupna godišnje proizvodnje energije HE rješenja pritoka u slivu rijeka Lima je oko 311. 5-2( sliv Ćehotine). zadržavanje poplavnog talasa. ukupan tehnički iskoristivi i uslovno ekonomski iskoristiv preostali hidropotencijal za glavne vodotoke sa pritokama (Tabela: C. god. ‰ 1.

utemeljenog na osnovnom programu razvoja i izgradnje malih hidroelektrana u sklopu integralnog elektroenergetskog sistema Crne Gore. Ove podatke treba objediniti u bazu podataka u sklopu GIS–a za elektroenergetski sistem Crne Gore i staviti na širi uvid potencijalnim investitorima. obradila je pogodne lokacije i dala pored ostalog prikaz problematike gradnje mHE: izbor tipa. Polazeći od te pozitivne okolnosti. to se može konstatovati da je hidrološka komponenta za ovaj broj pritoka zadovoljena. U tom cilju Komisija za mHE u sklopu Elektroprivrede Crne Gore. u okviru Stručnog savjeta Elektroprivrede Crne Gore pokrenuta je inicijativa kojom bi se aktuelizovala problematika malih hidroelektrana u Crnoj Gori.2001« predložen je i pravni pristup za izgradnju ovih objekata. predložila je poseban Zakon o malim hidroelektranama (Nacrt Zakona o nezavisnim proizvođačima električne energije iz malih hidroelektrana). u daljim fazama projektovanja. kao i ocjene o energetskoj prihvatljivosti određenih 30 . zbog nedostatku dugoročnog strateškog ekonomskog i energetskog interesa države i usmjerenja. Naravno. hidromašinski i elektro dio te posebni osvrt na ekonomski dio. građevinski dio. u tehničkom smislu. Nivo obrada u studijama je takav. ™ Stanje zakonske regulative u funkciji realizacije izgradnje malih hidroelektrana u Crnoj Gori Iako je prema Zakonu o energetici načelno i deklarativno dozvoljeno da se grade mHE. ™ Završna razmatranja o malim hidroelektranama U periodu poslije izrade studija (1985-1992) od strane Republičkog hidrometeorološkog zavoda Crne Gore (RHMZ) na 21 pritoku izvršena direktna mjerenja proticaja preko mreze hidroloških stanica. Cijevna i Mrtvica) prikazan posebno u sklopu razmatranja glavnih vodotoka slike. one nijesu izborile svoje mjesto u energetici Crne Gore. tako i velikih HE-objekata. Iako rađene prije 15 do 20 godina.slivu rijeke Morače ukupne instalisane snage 293MW i godišnje proizvodnje energije 584 GWh (instalisane snage hidroelektrana su reda od 10 do 27 MW na pritokama u slivu rijeke Lima i reda 9-82 MW na pritokama u slivu rijeke Morače. Oformljena je Komisija za male hidroelektrane sa ciljem da predloži konkretne aktivnosti. kako bi ovi objekti zauzeli zasluženo mjesto.). potrebno je provjeriti i inovirati Q-H parametre. studije su još uvijek upotrebljive. u dovoljnoj mjeri ne reguliše sva pitanja i pojedinosti koja su značajna a odnose se na izgradnju ovih objekata. Rješenja i rezultati iz navedenih Studija i predlozi dati u njima kao i skupljeni brojni podaci mogu biti dobra podloga i polazna osnova za preduzimanje narednih aktivnosti u pravcu opravdanog iskorišćenja hidroenergetskog potencijala pritoka kako sa izgradnjom mHE. tehnička i proceduralna pitanja. da se za određeni broj mHE može pristupiti izradi dokumentacije na višem nivou. naprimjer odgovarajućim serijama uporednih mjerenja. koja je na nivou studija. Naravno. kojom se uređuje gradnja malih hidroelektrana u Crnoj Gori. Postojeća zakonska regulativa. Iz sveobuhvatnog sagledavanja postojeće dokumentacije proizilazi da su studije detaljno obradile i dokazale značajan hidroenergetski tehničko iskoristivi potencijal razmatranih pritoka. potrebno je izvršiti njenu provjeru. Potrebno je što prije izraditi takvu zakonska regulativu koja na jasan i nedvosmislen način reguliše ključna ekonomsko-finansijska. da je zakonska regulativa kojom se uređuju osnovna pitanja vezano za izgradnju malih hidroelektrana u Crnoj Gori praktično na donjoj lestvici. ™ Ocjena rješenja malih hidroelektrana obrađenih na nivou studija Sva navedena dokumentacija. izloženi su konkretni predlozi za većinu pravno neriješenih pitanja. kao vrlo važnu pretpostavku njihovog rentabilnog korišćenja. Pošto ta hidroenergetska postrojenja ne spadaju u kategorizaciji mHE (instalisana snaga do 10 MW ili bar blisko toj granici) Preostali tehničko raspoloživi potencijal za 3 glavne pritoke rijeke Morče(Mala Rijeka. kao prirodan i logičan prilaz o mogućnosti iskorišćavanja hidroenergetskog potencijala malih vodotoka. Moglo bi se konstatovati.3 i 4. kako u energetici. kroz više faze projektovana u odnosu na studije. Iz tih razloga. tako i u cjelokupnom privrednom i društvenom životu Republike Crne Gore.U dokumentu pod nazivom »Smjernice razvoja i izgradnje malih hidroelektrana u Crnoj Gori.

ciljano se prezentiraju (tabelarno i na preglenoj situaciji) različita HE rješenja mHE za iste vodotoke (prema Vodoprivrednoj osnovi 1 i na nivou studija preko literature 2 ). 3 u slivu Morače i 2 u slivu Pive) o na temeljnim ispustima postojećih akumulacija (planirano na ispustima akumulacija HE Perućica) o na mjestima napuštenih pilana i mlinova o na mjestima prekidnih komora postojećih vodovodnih tranzitnih sistema. prednost imaju 16 pritoka u slivu Lima. Po ovom kriterijumu obuhvaćeno je 7 pritoka (3 u slivu Lima.8): energetski prihvatljiva (u periodu izrade Studije) i hidrološki neizučena ( prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci. II-faza prioriteta (Tabela 5.7) energetski prihvatljiva (u periodu izrade Studije) i hidrološki izučena (prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci. u dokumentaciji 2 dat je predlog redosljeda prioriteta u daljem postupku projektovanja i razrade na višem nivo projektne dokumentacije (Tabele: 5. što je i logičan redosljed kod energetskog planiranja.7-5. uprošćavajući postupak oko pribavljanja dozvola. 3 na Bukovici. Ovdje je važno istaći. državni organi Republike treba da stimuliše izgradnju mHE.Na osnovu tabelarnih pregleda u predmetnim prilozima odabrani su tri kriterijuma u predlogu redosljeda daljih prioriteta projektne razrade i to : I-faza prioriteta (Tabela 5. konstatuje se da su instalisane snage iznad 500kW. III-faza prioriteta (Tabela 5. da će se povećat interesovanje građana za postrojenja sa instalisanim snagama ispod 500kW. 1 na glavnom toku rijeke Ćehotine(mHE »Otilovići«). U strukturi razmatranih rješenja mHE na nivou studija . U tom smislu. Na pritokama 1-reda (potočići. tako što bi: odobravala kredite investitorima uz povoljne uslove vraćanja. (ili na planiranim vodovodnim sistemima) o u sklopu akumulacije Otilovići na rijeci Ćehotini Uz predhodnu izradu pojednostavljene zakonske regulative. Po ovom kriterijumu obuhvaćeno je 8 pritoka (5 u slivu Lima. logično je predpostaviti.reda (veliki potoci i male rječice) zastupljenost izgradnje mHE je u manjem obimu. 1 u slivu Komarnica i 1 u slivu Morače . Po ovom kriterijumu obuhvaćeno je 4 pritoka (4 u slivu Lima ). u narednom periodu treba usmjeriti i dio aktivnosti na razmatranju izgradnje mHE na pritokama nižih redova. u narednom periodu treba dati prioritet izrade namjenske dokumentacije na višim fazama i konačnoj izgradnji mHE koji su locirani : o na pritokama sa raspoloživim direktnim mjerenjima "Q" parametra (16 pritoka u slivu Lima. Na osnovu takve dokumentacije i nužnih istražnih radova. Stavovi i preporuke : ‰ Zbog nedovoljne obrađenosti planiranih rješenja razmatranih mHE. Iz tih razloga preporučuje se da se pri izradi PP rezervišu prostori svih razmatranih HE rješenja prema Studijam i Vodoprivrednoj osnovi na ograničeni vremenski perod.9). Značajan HE potincijal pritoka rijeke Tare biće vjerovatno i dalje limitiran u komponenti rezirvisanosti prostora za HE rješenja Tara-Morača. Na taj način dobiće se vrijeme potrebno za izradu namjenske dokumentacija na višem nivo. stvariće se realniji preduslovi kod donošenja odluka o prihvatljivosti prezentiranih rješenja.9): energetski neprihvatljiva (u periodu izrade Studije) i hidrološki izučena ( prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci. 3 u slivu Morače i 2 u slivu Pive.energetskih profila u periodu izrade Studija. ‰ Sa aspekta obezbeđenja uslova za korišćenje voda za izgradnju mHE u dijelu komponente hidrološke izučenosti i komponente ekonomskih uslova. potoci ) i na pritokama 2. ulagala ‰ 31 . i/ili izboru novih-boljih HE rješenja. Na taj način. proizilazi da je u zadovoljenju izučenosti "Q" parametra kao komponente uslova za koršćenje vode . zbog slabih ekonomskih mogućnosti stanovništva. Prema predhodnim tabelama . 1 na Pivi ). kao jednu od značajnih aktivnosti. da je hidrološka izučenost dvije najveće pritoke Plašnica i Štitarica zasnovana upravo na direktnim mjerenjima "Q" parametra. Takvo stanje je posledica razmatranja projektnih rješenja mHE uglavnom na značajnijim pritokama glavnih vodotoka (pritoke 3 i 4 reda).

U Crnomorskom slivu formirana je velika akumulacija "Piva" na rijeci Pivi. izgradila pomoćnu infrastrukturu i pružala razne usluge. kao i manja akumulacija "Grahovo" u Grahovskom polju. kojima su u velikoj mjeri izravnate vode Gornje Zete. pa su i ekonomske štete zbog toga velike. Pošto se ocjenjuje da je za racionalno upravljanje vodnim resursima potrebno da zapremina akumulacionog prostora. industrijski objekti. Elektroprivreda (elektrodistributivne organizacije) bi bila obavezna da primi u opšti elektroenergetski sistem svaki proizvedeni kW od malih hidroelektrana.U tom smislu treba posebno stimulisati izgradnju malih hidroelektrana instalisane snage ispod 500kW. itd. predstavlja oko 7. Vrtac).1. Uloženi su veliki napori i sredstva da se izoluju pojedini ponori u akumulacionim jezerima.2.2-3. bilo bi potrebno da banke uvrste gradnju malih hidroelektrana u svoje osnovne planske akte. od ukupnog vodnog potencijal površinskih voda Crne Gore (Vps= 13. ukoliko su uslovi zadovoljeni i naravno tamo gdje se neće izazvati bilo kakve negativne posledice po energetski sistem. ali rezultati su samo djelimični.7%.2-3.1(u prilogu) Akumulacije u Jadranskom slivu (u HE sistemu Perućica) imaju probleme sa vododrživošću akumulacionog prostora. ovo pokazuje da još uvijek ne postoji osnova za racionalno upravljanje vodnim resursima i da tek predstoje značajni napori da se iskoriste prirodni potencijali vodotoka u Crnoj Gori. torkretirane su padine i ubacivana velika količina materijala u podzemlje.34 x109 m3) za HE korišćenje.1.).1. kojom bi se doline određenih vodotoka (Lima. 32 . Iako su prirodni uslovi za izgradnju brana i formiranje akumulacija prilično povoljni. Prema tabeli F.1. u Republici Crnoj Gori je formirano malo značajnijih akumulacija. Ovo se prije svega odnosi na Crnomorski sliv gdje su mogućnosti formiranja velikih akumulacija mnogo povoljnije u odnosu na Jadranski sliv.Postojeće akumulacije 1 Najvažniji objekti za hidroenergetsko korišćenje vodotoka su akumulacije. Izgradnja adekvatnih akumulacija koje mogu da izravnaju godišnje neravnomjernosti proticaja zajednički je interes i elektroprivrede i vodoprivrede u okviru Integralnog vodoprivrednog sistema Republike Crne Gore. AKUMULACIJE 1.1. mnoge značajne ranije planirane akumulacije više nijesu u sferi racionalnih rješenja.2-3.1. U Jadranskom slivu su formirane akumulacije u Nikšićkom polju (Liverovići. odobrila da otkupna cijena dobijene električene energije iz mHE bude prihvatljiva za investitora. tako da se danas moraju tražiti druga rješenja. ukupna korisna zapremina postojećih akumulacija u iznosu od 1. usvojena 2001 godine 1 ) 1. i manja akumulacija "Otilovići" na rijeci Ćehotini. S tim u vezi. Zbog neblagovremene izgradnje brana i kašnjenja planske dokumentacije. koje imaju sve karakteristike infrastrukturnih objekata.029 x109 m3 voda. 1. Krupac. ukoliko za to postoje prirodni uslovi. Lim) nijesu vodoprivredno korišćeni. bez čije izgradnje nije moguće koristiti hidropotencijal u značajnoj mjeri. ZAUZETOST PROSTORA SA POSTOJEĆIM I PLANIRANIM AKUMULACIJAMA U CRNOJ GORI (prema Vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. Slano. bude oko 60% ukupnih voda. Mnogi vodotoci (Tara. građene su cilindrične brane oko ponora. saobraćajnice. Poslovne banke treba da olakšaju dobijanje kredita za izgradnju mHE svim potencijalnim investitorima uz beneficirane uslove. prije svega. Morača. oslobađala od plaćanja carine za uvoz opreme. oslobađala od plaćanja poreza i naknada ili uz minimalna plaćanja.bespovratna sredstva.Tabelarni pregled postojećih brana i akumulacija u Crnoj Gori sa osnovnim podacima dat je u tabeli F. a i nekih drugih) sačuvale od zauzimanja od strane drugih korisnika prostora (naselja. i da kreditne uslove prilagode značaju malih HE.

i ostvarivanje realizacije planiranih akumulacija zavisiće. operacionalizaciom različitih simulacionih i optimizacionih modela. Prilikom izrade najnovijoj vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. i slivu u cjelini (po komponentama količine i kvaliteta).2.Tabela F-2. Nivoi prilikom projektovanja i izvođenja postojećih akumulacija bili su prilično neujednačeni. Ukupna korisna zapremine postojećih akumulacija u Crnoj Gori Sliv V (106 m3) Crnomorski 803 Jadranski 226 Ukupno: 1029 ™ Ocjena funkcionalnog stanaja postojećih akumulacija 1 Postojeće akumulacije (ukupno 6) se danas koriste uglavnom jednonamjenski. koje se koriste prema potrebama elektroenergetskog sistema. to vododržljivost akumulacija u Nikšićkom Polju predstavlja okosnicu cijelog sistema. analiziran je veći broj planiranih i potencijalnih akumulacija. ne bi li u periodima povećane potrošnje obezbijedili što veće količine voda za predviđene namjene. neophodno je pored ostalog izgraditi i određen broj novih akumulacija. od ukupnog razvoja i ekonomske moći.1. potreba i zahtjeva korisnika. sa izuzetkom manje akumulacije na Grahovskoj rijeci koja se koristi za navodnjavanje i snabdijevanje vodom. ovo zahtijeva formiranje (i/ili angažovanje) kompetentne naučno-stručne institucije. Predloženo je za izgradnju 21 novih akumulacija do 2021. Akumulacija "Liverovići" je projektovana kao višenamjenska (hidroenergetika i snabdijevanje industrije vodom). tako da su gubici vode na procurivanju izuzetno visoki. Vrtac) koriste se isključivo za proizvodnju električne energije u režimu koji diktiraju potrebe energetskog sistema. Vremenski presjek je uslovne prirode. Pošto se radi o vodama koje raspolažu velikom koncetracijom pada u HE-sistemu “Perućica”. odnosno otklanjanja prostorne i vremenske neusklađenosti između raspoloživih količina voda i potreba za vodom. Poseban problem predstavlja činjenica da kod nekih akumulacija nijesu realizovani adekvatni radovi koji bi obezbijedili vododrživost akumulacionog prostora. ali zbog manje količine voda od projektovanih danas se koristi samo za snabdijevanje vodom industrije (Željezara u Nikšiću). Aktivnosti koje se planiraju na prevođenju voda Zeta u akumulaciju Krupac-Slano treba intezivirati uz preduzimanje mjera vododržljivost akumulacije Slano. Planirane i potencijalne akumulacije 1 Zbog boljeg iskorišćenja vodnog potencijala i popravljanja opšteg režima voda na teritoriji Republike Crne Gore. Upravljanje režimom rada akumulacija prepušteno je korisnicima koji u nedostatku plana za upravljanje vodnim režimom nastoje da nivo u akumulaciji drže na što višoj koti. U tom smislu. Za snabdijevanje vodom industrije (Pljevlja) koristi se i akumulacija "Otilovići". Akumulacije. odnosno od 33 . Naravno. Na osnovu sagledavanja dugoročnog zadovoljavanja potreba različitih korisnika voda.Operativnost toga plana mora se obezbijediti odgovarajućom podrškom: monitoringom režima voda. Krupac. i van planskog perioda ovog dokumenta. Slano.2-3. 1. ili posebne grupe koja bi se ovim problemom bavila na adekvatan način. god (od čega su 7 alternative) i 22 potencijalne akumulacije. izazivaju često puta niz nepovoljnih efekata na režim voda. a u toku 2005 godine intezivirane se aktivnosti obezbeđenja investicija za izgradnju jedne male hidroelektrane u sklopu akumulacije. Ostale akumulacije (Piva.1. itd. formiranjem vodoprivrednog informacionog sistema. prije svega. Posebna pažnja posvećena je akumulacijama za potrebe proizvodnje električne energije pošto su vodotoci u Republici Crnoj Gori izuzetno povoljni za proizvodnju elektroenergije. za zaštitom voda i zaštitom od voda. od posebnog značaja je inenziviranje istraživačkih i operativnih radova na sprečavanju velikih gubitaka vode iz akumulacije Slano. došlo se do većeg broja akumulacija. tako da je kod nekih zapremina akumulacionog prostora potcijenjena i nijesu iskorišćene prirodne mogućnosti vodotoka i pregradnog mjesta. Da bi se postojeće akumulacije što bolje iskoristile neophodno je da se svakoj akumulaciji odredi njena funkcija i izradi model upravljanja akumulacijom kao i plan za upravljanje ukupnim vodnim režimom na posmatranom vodotoku. pri čemu je predloženo 43 novih.

uzgoj riba. Međutim.mogućnosti obezbeđenja uslova za njihovu realizaciju. ima za cilj njihovu evidencije kroz buduća planska dokumenta. radi sprečavanja zauzimanja i degradacije prostora koji se za njih rezerviše. i ovdje se moraju preduzeti mjere da bi stanje kvaliteta voda u akumulacijama bilo u predviđenim granicama. iz aspekta uticaja na nizvodni sektor to je povoljna okolnost.U takvim slučajevima antierozione mjere moraju se sprovesti na dosledan način. a precizniji podaci se definišu kroz izradu namjenske dokumentacije. U tom smislu. za očekivati je. Akumulacije su neophodni objekti pomoću kojih se jedino može ostvariti preraspodjela vode po prostoru i vrijemenu.3 (u prilogu). obezbjeđenje potreba industrije. Krajnji cilj izgradnje akumulacija i uređenja režima voda na određenom prostoru je obezbjeđenje dovoljnih količina voda ne samo za HE –korišćenje . pa naniže. Kod pojednih vodotoka sa posebnim prirodnim osobinama . U takve efekte spada i zadržavanje nanosa u akumulacijama. jer se time ublažavaju problemi sa nanosom na nizvodnom području. uređenje vodnog režima. Međutim. ™ Akumulacije čija je prvenstvena namjena vodosnabdijevanje 1 Kod ovih akumulacija posebna pažnja se mora posvetiti mjerama sanitarne zaštite slivnih područja (pojasevi i zone sanitarne zaštite). kao i sistematsko praćenje situacije na terenu. da će u budućnosti pored HE korišćenja. jer se antierozionim radovima može samo smanjiti. odnosno racionalno uređenje posmatranog prostora. Osnovne karakteristike budućih akumulacija datih u ovoj tabeli su preliminarne za potrebe rezervacije prostora. sobraćajnih i dugih sistema nije moguće bez adekvatnog uređenja voda. obezbjeđuje dodatne iskoristive količine voda i drugih privrednih aktivnosti koji daju pozitivne efekte na neposrednu prirodnu okolinu uzvodne i nizvode dionice vodotoka. akumulacije sve više dobijati ulogu višenamjenskog korišćenja voda. zaštita životne sredine i isključenje (smanjenje) destruktivnog dejstva voda. ™ Akumulacije čija je prvenstvena namjena energetsko korišćenja voda. Kod ovih akumulacija prioritetno se predviđa i zaštita od nanosa. kao i kod akumulacija za vodosnabdijevanje. aktivna zaštita od poplava-retenzija poplavnih talasa. ublažavanja destruktivnog-erozionog dejstva voda. radi očuvanja kvaliteta voda u njima i smanjenja rizika po zdravnje korisnika voda. već za potrebe svih korisnika. navodnjavanje i zaštita voda 1 Kod ovih akumulacija ne predviđaju se tako strogi uslovi sanitarne zaštite kao kod akumulacija za vodosnabdijevanje stanovništva. Zasipanje akumulacija je u suštini nepovoljno zbog gubitka akumulacionog prostora. nužna zbog izraženih neravnomjernosti protoka na ovim prostorima. ali ne i potpuno spriječiti ulaz nanosa u akumulacije. planiranih i potencijalnih akumulacija pored ostalog. naselja. tako i na nizvodnom rječnom toku. Polazeći od činjenice. da je izgradnja akumulacija samo za jednonamjensko korišćenje voda znatno ekonomski nepovoljnija od višenamjenskog statusa. kako na neposrednim nizvodnim djelovima prirodne okoline i priobalju. Kod ovih akumulacija potrebno je racionalno uklopiti njihov rad u opšti vodni režim i spriječiti (ublažiti) negativne efekte. počevši od novog PPR. uslovi zaštite kvaliteta voda su veoma strogi. Optimalana zaštita od destruktivnog dejstva voda leži u skladnoj realizaciji aktivnih mjera zaštite i pasivnih mjera sa prirodnom okolinom. tako da se suštinski ne razlikuju od onih koje se predviđaju za zaštitu kvaliteta voda u akumulacijama za vode za piće. pri čemu se posebno ističe pitanje očuvanja i ‰ ‰ 34 . Najbrojnije su akumulacije predviđene za energetsko korišćenje voda.pri koncipiranju i razvoju ovih objekata potrebno ostaviti mogućnost razvoja različitih privrednih aktivnosti: sport rekreacija i turizam. Potrebno je istaći da uređenje zemljišta. Tabelarni pregled planiranih i potencijalnih brana i akumulacija u Crnoj Gori sa osnovnim podacima dat je u tabeli F. naprimjer za vodotok Taru. Stavovi i preporuke : ‰ Analiza i ekspertiza postojećih.

Socijološka prihvatljivost sistema(vodosnabdijevanje naselja. kao i adekvatno riješene i realizovane prateće sisteme. Prije izrade tehničke dokumentacije za građenje akumulacija i drugih većih vodoprivrednih objekata. na smiju da budu manje od količina potrebnih za nizvodne ekosisteme. zaštićeni areali. potrebno je raspolagati sa detaljnim geodetskim podlogama. moraju se obezbijediti garantovani proticaji neophodni za opstanak i razvoj svih nizvodnih biocenoza (obezbeđenje garantovani ekološki protok-GEP).unapređenja kvaliteta voda.) koji se svode na sagledavanje nužnih promjena uslova življenja usled realizacije planiranih objekata i definisanja novog režima življenja sa ciljem ukupnog poboljšanja uslova i ostanak stanovništva na tim prostorima ‰ y ‰ Kod kartiranja zauzetog prostora akumulacijama u novom PPR. ostala korišćenja. promjena uslova privređivanja. nizvodno od pregradnih mjesta. Očekuje se da pri projektovanju. mora se uraditi vodoprivredna osnova za predmetni sliv. potapanje. itd. pored poznavanja osnovnih tehničkih karakteristika objekata za usporavanje. navodnjavanje zemljišta. kao elementa životne sredine koji je u postojećoj fazi razvoja društva najviše izložen degradaciji. U cilju bezbjednosti nizvodnog stanovinštva i dobara potrebno je uspostaviti odgovarajuće sisteme za praćenje ponašanja brana u cilju predupređenja rušenja ovih objekata. izvori zagađivanja. prema propisanoj proceduri. Za tačnija sagledavanja konturnih granica i površine akvatorije pri karakterističnim kotama usporenog nivoa vode u akumulacijam. Prije donošenja konačne odluke za izgradnu određene akumulacije. režimi ekstremnih voda. itd. realizaciji i eksploataciji brana i akumulacija budu primjenjivana najnovija znanja i savremene tehnologije. Prije izgradnje infrastrukturnih i drugih objekata i radova u domenu uticaja akumulacija i drugih većih vodoprivrednih objekata. kao i za obavještavanje i uzbunjivanje stanovništva. FPOD-2). Količine voda. koje se ispuštaju iz akumulacija.FSIT-2. potrebno je predhodno namjenski uraditi krive površine i krive zapremine za svaku akumulaciju. za zadovoljenje racionalnih potreba nizvodnih korisnika voda (obezbeđenje vodoprivrednog minimuma-VM) i očuvanje propisanog stanja kvaliteta vodotoka. Takođe neprestano se mora pratiti količina i kvalitet ispuštenih voda iz akumulacije i istih parametara u samoj akumulaciji. Za konstrukciju predmetnih krivih. što bi za posljedicu imalo racionalnu izgradnju i eksploataciju objekta. u kojoj će. Neophodno je za svaki objekat izvršiti analizu domena mogućeg uticaja nekontrolisanog pražnjenja akumulacije pri incidentnim situacijama. mjere za zaštitu akumulisanih voda. biti urađena analiza uticaja karakteristika sliva i aktivnosti na njemu na kvalitet voda u akumulaciji. posebno seoskih naselja). ‰ U rijekama. okvirne dužine uspora planiranih i potencijalnih akumulacija mogu se sagledati sa podužnih profilia za naznačene lokacije na situacijama planiranih HE rješenja (Prilozi: FSIT-1. 35 .FPOD-1. Posebna pažnja mora se posvetiti planiranju i realizaciji aktivnosti koje imaju za cilj postizanje odgovarajuće vododrživosti prostora budućih akumulacija. Uređenje zemljišta i voda na određenim prostorima treba da omogući povećanje privrednih aktivnosti kako bi ovi prostori bili "atraktivni" za zadržavanje i dolazak stanovništva. zaštićeni korisnici.) koji se svode na minimiziranje šteta koje neminovno nastaju građenjem objekata (potapanja i drugo) i potrebu maksimalnog unapređenja životne sredine na prostorima koji gravitiraju planiranim objektima. posebno mlađe populacije (revitalizacija prostora. odbrana dobara. Pri čemu se polazi od ispunjenja četiri osnovna postulata savremenog planiranja vodoprivrednih sistema 3 : y y y tehnička ostvarljivost sistema ekonomska sigurnost sistema ekološka valjanost sistema(status voda. kao i uticaj akumulacije na nizvodne tokove i priobalje. sanitacija naselja. moraju se uraditi odgovarajući vodprivredni uslovi za realizaciju navedenih radova i objekata. potrebno je pravovremeno sprovesti sveobuhvatna sagledavanja svih pozitivnih i negativnih uticaja akumulacije na prirodnu okolinu u njenom neposrednom i širem prostoru uticaja. iseljavanje.

Beograd 2001g). Privredna komora CG. 2004 godine) 3 Smjernice razvoja i izgradnje malih hidroelektrana (mHE) u Crnoj Gori" . 2 Hidroenergetski potencijal Crne Gore i izgradnja novih izvora električne energije (Zbornik radova. 2000) 5 Hidroenergetski potencijal Crne Gore i izgradnja novih izvora električne energije (Zbornik radova.LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav ^erni” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice.Nikšić. Privredna komora CG. 2004 godine) 36 . 2001godine) 4 Dr. Ratomir Živaljević : Osnovi hidrotehnike (Univerzitet Crne Gore. (Elektroprivreda Crne Gore. Podgorica.

37 . a gdje je to neophodno i odvodnjavanje suvišnih voda. a idući uzvodno prema Nikšiću povećava se učešće površina sa voćnjacima. sa površinom od 20 ha. Sadašnje stanje I pored povoljnih prirodnih uslova navodnjavanje kao hidrotehnička mjera uređenja vodnog režima zemljišta na teritoriji Crne Gore primjenjuje se samo na 18 000 ha. ali su svi ti sistemi napušteni nakon usvajanja zakona o povraćaju zemljišta i posljedično usitnjavanja parcela.na površini od 2000 ha.3. Gračanice. znatno je učešće i livada. 1. dijelom pod staklenicima i plastenicima. što čini tek nešta oko 3% od ukupnih poljoprivrednih površina.1. pored oranica i voćnjaka. imajući u vidu izmjenjeno vlasništvo poljoprivrednog zemljišta.1. Za navodnjavanje se zahvata podzemna voda iz bogate vodonosne izdani Ćemovskog polja. Prelazak sa ekstenzivnog na intenzivni način poljoprivredne proizvodnje zahtjeva primjenu navodnjavanja zemljišta. sa plantažnim zasadima vinove loze i breskve . Ulcinjsko polje i Pljevlja-Doganje).3. vrela i izvora. godine izgrade sistemi za navodnjavanje kojim bi bilo pokriveno 80% od ukupnog raspoloživog zemljišta pogodnog za navodnjavanje: o Jadranski sliv 52 660 ha o Crnomorski sliv 6 745 ha o Ukupno 59 425 ha Za navodnjavanje ovih površina potrebno je obezbjediti oko 250 miliona m3 vode godišnje. Morače. uz primjenu sistema za navodnjavanje vještačkom kišom na površini od 1100 ha i metodom “kap po kap” na površini od 900 ha. ili zbog neodgovarajućih koncepcijskih rješenja i slabog održavanja. Voda se obezbjeđuje najčešće iz potoka i izvora. U središnjem regionu Crne Gore najvećim dijelom se navodnjava zemljište na prostoru Zete i u Bjelopavlićkoj ravnici. Budući razvoj Među utvrđenim strateškim pravcima razvoja u Republici Crnoj Gori poljoprivredi je data jedna od ključnih pozicija. sa korišćenjem vode iz mikroakumulacije na rijeci Gradiošnici (zapremine 60 000 m3). Prestruktuiranjem bi trebalo u proizvodnji povećati učešće povrća. Na teritoriji Republike Crne Gore izdvojeno je zemljište pogodno za navodnjavanje: o Jadranski sliv 59 675 ha o Crnomorski sliv 14 415 ha o Ukupno 74 090 ha. Pretežno se navodnjavaju oranice i bašte. smatrajući je potencijalnim generatorom razvoja. sa predviđenom površinom za navodnjavanje od 400 ha.2. Projekcijom navodnjavanja predviđeno je da se do 2021. zapremine oko 1000000 m3. Za navodnjavanje u ovim prostorima koriste se podzemne vode i površinske vode Zete. Istovremeno treba imati u vidu da uvođenje navodnjavanja bez izmjene strukture proizvodnje ne može dati visoke ekonomske efekte. dok je na većini površina zastupljeno lokalno (tradicionalno) navodnjavanje.3. Od toga na oko 12% površina koriste se savremeni sistemi za navodnjavanje. NAVODNJAVANJE ZEMLJIŠTA 1. Krajem 70tih i početkom 80-tih godina prošloga vijeka izgrađeno je više savremenih sistema (Sutorina. sistem u izgradnji.1. a ranije i u Bjelopavlićkoj ravnici. industrijskog bilja i stočne hrane. U strukturi navodnjavanja. • Tivatsko polje. a na višim lokalitetima iz potoka. vinogradi i bašte. Savremeni sistemi za navodnjavanje poljoprivrednih površina koji su u funkciji koriste se na sledećim lokalitetima: • Ćemovsko polje.1. uz korišćenje vode iz izgrađene akumulacije na izvoru Grahovske rijeke. Međutim. odnosno sistema za navodnjavanje je uređenje ekonomskih odnosa u ovoj oblasti.1. • Grahovsko polje. Na primorskom području uglavnom se navodnjava zemljište na kojem se uzgaja voće. Ćehotine i pritoka Lima. voća. Preduslov za izgradnju melioracionih sistema. Lokalno (tradicionalno) navodnjavanje zastupljeno je na oko 16 000 ha. U sjevernom području Crne Gore lokalno se navodnjaju površine uz rječne doline zahvatanjem vode iz vodotoka – Tare.

Do 2021. uz dopunu sa lokalnih izvorišta i potencijalnih malih akumulacija.3. nalazi se u melioracionom rejonu Bar-Ulcinj. Ta površina uključuje savremeni sistem za navodnjavanje u funkciji u Ćemovskom polju na 2 000 ha i oko 10 000 ha lokalno navodnjavanih površina. Ukupne potrebe u vodi za navodnjavanje predmetnih površina iznose oko 170 miliona m3 godišnje. neposrednim zahvatanjem ili uz izgradnju akumulacija (rijeke Zeta. Prostrana ravnica Zete. ratarstvo. Za navodnjavanje zemljišta u primorskom području predviđeno je korišćenje vode pretežno iz rijeke Bojane. čija se granica poklapa sa granicom Crnomorskog slivnog područja. kao i Nikšićko polje. Ukupne potrebe u vodi u ovom području iznose oko 66. što se može obezbjediti zahvatom podzemne vode (Ćemovsko polje. Morača) i sa lokalnih izvorišta. godine. Najveći dio površina. Tari i Ćehotini. tradicija i iskustvo u navodnjavanju. Usaglašavanje elemenata projektnih rješenja navodnjavanja sa uslovima sprovođenja komasacije (arondacije) zemljišta treba da otpočne na područjima na kojima je najzastupljenije lokalno navodnjavanje (Zeta. oko 12 000 ha. godine u ovom području navodnjavanjem obuhvati površina od 38. Cetinje. Primorsko melioraciono područje zastupljeno je u priobalnoj zoni Jadranskog mora. Bjelopavlićka ravnica). poljoprivredne kulture. Središnje melioraciono područje je sa najvećim zemljišnim potencijalom pogodnim za navodnjavanje nalazi se na teritoriji opština: Podgorica. klimatski uslovi.Vladimirsko polje).na oko 25 000 ha. Bjelopavlići. odnosno sezonska potreba u vodi za navodnjavanje iznosi oko 14 miliona m3. Teritorijalno razvrstavanje područja je izvršeno na tri melioraciona rejona (Boka. U sjeveroistočnom melioracionom području u toku posmatranog vremenskog perioda do 2021.6 miliona m3 godišnje. predviđeno je da se sistemima za navodnjavanje obuhvati 6745 ha (oko 47% zemljišta pogodnog za navodnjavanje). gdje bi bile zastupljene pretežno ratarsko-voćarske kulture. Pogodnost ovog područja predstavlja ostvarenje raznovrsnije strukture poljoprivredne proizvodnje u uslovima navodnjavanja uz povoljnu klimu (povrtarstvo. 38 . Predviđeno da se do 2021. manjim dijelom podzemne vode i vode iz Skadarskog jezera. u izdvojenim melioracionim područjima u Crnoj Gori: u Primorskom. investicioni troškovi sistema i obezbjeđenost tržišta. vezano je za uske doline rijeka.260 ha (95% od ukupnog zemljišta pogodnog za navodnjavanje). godine je predviđena izgradnja sistema za navodnjavanje na površini od 14 420 ha. Ulcinj .Na dijelu površina pod budućim zalivnim sistemima . Nikšić. Pregled sistema za navodnjavanje po slivovima. što će se obezbijediti iz površinskih tokova. Središnjem i Sjeveroistočnom melioracionom području. brdsko zaleđe i predplaninski rejon. melioracionim područjima i rejonima. uključivši zaleđe koje obuhvata i južnu obalu Skadarskog jezera. od Podgorice i kučkih brda prema Skadarskom jezeru. oko 2000 ha u melioracionom rejonu Boka i oko 500 ha u rejonu Budva. industrijsko i krmno bilje). Ovo područje je formirano od četiri melioraciona rejona: Zeta. uticali su na određivanje prioriteta u angažovanju površina za navodnjavanje do 2021. Bar-Ulcinj) i njima pripadajućim sistemima koji se odlikuju izvanrednim komparativnim prednostima za proizvodnju južnih kultura i povrća. vode iz površinskih tokova. godine. Tara i Ćehotina. Uređenje površina za navodnjavanje predstavlja tehničku nadogradnju prethodno organizaciono utvrđenih i institucionalno uređenih melioracionih zona. kao što je objašnjeno u poglavlju 2. zatim Bjelopavlićka ravnica. Danilovgrad. predstavljaju osnovni poljoprivredno proizvodni kompleks u Crnoj Gori. Veličina zemljišnog kompleksa. sa podacima o površinama zemljišta predviđenog za navodnjavanje i potrebnim godišnjim količinama vode dat je u sledećoj tabeli. Površinama predviđenim za navodnjavanje u ovom melioracionom području nisu obuhvaćene površine koje bi se dobile realizacijom planiranog rješenja prema projektu “Regulacija režima voda Skadarskog jezera i korita rijeke Bojane” iz 1981 i 1983. Zavisno od odabranog rješenja u priobalju Skadarskog jezera moglo bi se dobiti između 4 500 i 12 000 ha novih poljoprivrednih površina. (Odvodnjavanje zemljišta). raspoloživa izvorišta vode. neposredno i iz akumulacija koje bi se izgradili na rijekama Limu. Godišnja. prethodno treba da se izvrši odvodnjavanje (drenaža) suvišnih voda. vinova loza. Sjeveroistočno melioraciono područje. Bjelopavlićka ravnica. Budva. na osnovu čega su formirana tri sastavna melioraciona rejona: Lim. a dijelom i Kotor. što predstavlja 75% od ukupnog zemljišnog potencijala pogodnog za navodnjavanje u ovom melioracionom području. u blizini agro-prerađivačkih centara sa mogućnošću daljeg transporta izvan Republike. godine.

Sistemi za navodnjavanje -projekcija 2021. Melioracioni rejon Boka Sutorina 445 1825000 1312000 2255000 389500 1988500 369000 8139000 Herceg Novi 320 Grbalj 550 Tivat 95 Grbaljsko polje 485 Krtole 90 ∑ A. Melioracioni rejon Zeta Donja Zeta 9550 46795000 12250000 588000 392000 1960000 3675000 735000 3797500 29400000 12397000 111989500 Golubovci 2500 Vukovci 120 Grbavci 80 Botun 400 LJeško polje 750 Beri 150 LJeški lug 775 Ćemovsko polje 6000 Ceklinsko polje 2530 Ukupno A. Primorsko mel. PRIMORSKO MELIORACIONO PODRUČJE Potrebne količine vode (m3/god) A. 22865 39 . Melioracioni rejon Bar Spič 140 616000 4290000 4840000 10032000 5737500 15453000 557000 56525500 66612000 Bar 975 Kruče 1100 Virpazar 2280 Ulcinjsko polje 1125 Ulcinj 3030 Vladimir 3310 ∑ C. god. Sistem Površina zemljišta (ha) 1. Bar-Ulcinj 11960 ∑ 1.Budva 475 C. . .Tabela 1. Melioracioni rejon Budva Mrčevac 325 1332500 41000 574000 1947500 Budva 10 Petrovac 140 ∑ B.Boka 1985 B. SREDIŠNO MELIORACIONO PODRUČJE A. područje 14420 2.

SJEVEROISTOČNO MELIORACIONO PODRUČJE ΣV (m3/god) A.Lim 5510 B. Središnje mel. 6000 C. 1025 D. Melioracioni rejon Tara Mojkovac 50 110000 924000 374000 Kolaš. 8380 ∑ 2. područje bez površina u zoni Skadarskog jezera ∑ I JADRANSKI SLIV( bez površina u zoni Skadarskog jezera) 28492000 169284000 38260 526660 235896000 II Sistem CRNOMORSKI SLIV ΣF (ha) 3. Melioracioni predplaninski rejon Nikšić 7000 23800000 3060000 1632000 Grahovo (Dragalj) 900 Morača 480 Ukupno D.Sistem B. Melioracioni rejon brdskog zaleđa LJešani 235 963500 574000 1107000 902000 656000 4202500 Zagarač 140 Kuči 270 Gruda 220 Piperi 160 Ukupno C. . Melioracioni rejon Bjelopavlići Bijelo polje Površina zemljišta (ha) 1100 Potrebne količine vode (m3/god) 4510000 8774000 11316000 24600000 Martinići 2140 Kosovi lug 2760 Ukupno B. livade 420 Kolašin 170 40 . Melioracioni rejon Lim Bijelo Polje 840 1512000 649000 414000 187000 4708000 1166000 3014000 671000 2806000 11711000 Ravna rijeka 325 LJuboviđa 230 Brzava 85 Berane 2140 Andrijevica 530 Plav 1370 Gusinje 305 ∑ A.

Sistem ∑ B. . Melioracioni rejon Ćehotina Pljevlja (r. Sjeverno melioradiono područje 6745 6745 59425 Σ II Crnomorski sliv Σ I + II Crna Gora (bez površina u zoni Skadarskog jezera) 41 .Tara 220 ΣF (ha) ΣV (m3/god) 484000 C. Vezičnica) Vrulja Maočnica 190 342000 1827000 14025000 14025000 249921000 725 100 1305000 180000 ∑C. -Ćehotina 1015 Σ 3.

uzgojem riba se on uvećava iznad nivoa koji se obezbjeđuje prirodnom reprodukcijom. 1983. gdje čovjek ulovom osiromašuje riblji fond. Ukupna godišnja proizvodnja ribe u Skadarskom jezeru iznosi oko 96% od cjelokupnog ulova u prirodnim resursima Crne Gore. Ove akumulacije pripadaju tipu salmonidnih voda. 1985. 77 884 24 43 238 94 819 19 38 253 86 901 23 41 274 65 936 18 35 329 71 728 21 32 351 53 872 18 22 368 57 781 14 18 374 42 822 19 23 318 44 776 15 20 345 40 812 13 17 360 63 833 18. izvršen je pokušaj da se ove površine koriste za kavezni uzgoj ribe (Pivska akumulacija).4 29 321 192 204 127 170 81 154 1458 1427 1452 1553 1284 1333 1244 1224 1200 1242 1418 Ukupna dužina tekućica iznosi 1715 km ili 2062 ha vodene površine. 18. 1988. "Slano".1. u njemu je registrovano oko 45 vrsta riba. RIBOGOJSTVO POSTOJEĆE STANJE Slatkovodno ribarstvo je privredna grana koja je. S'druge strane razvoj akvakultura podrazumijeva usavršavanje tehnika i metoda za povećanje ribljeg fonda. Održavanje njihovog ribljeg bogatstva postaje iz godine u godinu sve organizovanije. 1986. ukljeva. Može se reći da je to velika šteta obzirom na nesumnjive prednosti ribarstva u odnosu na druge poljoprivredne grane i značajan ekonomski potencijal koje ono sa sobom nosi. Naravno. 1982. što je veoma mali prinos po jedinici površine. 1989. Površina ovih akumulacija. što je dva i tri puta ispod prosjeka koliko bi ove vode dale prema svojim mogućim potencijalima. što je dalo određene pozitivne rezultate kod uzgoja salmonida.4. Dominantne su ciprinidne vrste riba (krap. nizijska i planinska jezera i akumulacije. Prirodne vode za ribolov Ribolovne vode Crne Gore čine manji potoci. Njihova posebna vrijednost je i u tome što one predstavljaju bogati potencijalni resurs za akvakulturu. odnosno 34 kg/ha. U nekoliko navrata. Razlog za to je u neracionalnom gazdovanju i zagađenosti ovih voda (prije svega industrijsko zagađenje). svaka od ovih akumulacija je poribljena salmonidima. ispod prosjeka koje bi one realno mogle dati. (tona) LOKACIJA Tekućice Nizijska jezera Planinska jezera Akumulacije Pastrmski ribnjaci Šaranski ribnjaci Ukupno 1980. tako da se one koriste i za sportski ribolov. Površina planinskih jezera koja su nastanjena ribom iznosi ukupno 547 ha (Plavsko jezero (250 ha). iznosi oko 2000 ha. ribolov je ekološki nepodobnija djelatnost jer podrazumijeva usavršavanje ribarskih tehnika i alata radi što veće eksploatacije. Prosječna godišnja produkcija iznosi 29 tona salmonida ili 14 kg/ha.Struktura ulova slatkovodne ribe u Crnoj Gori od 1980. Sadašnji ukupni ulov u njima iznosi oko 63 t ili 30 kg/ha. Ipak proizvodnja ribe je još uvjek jako mala. Ove vode daju izuzetno male količine ribe. Za razliku od ribolova. pri srednjem vodostaju. 1984. Crno jezero (63 ha) i Biogradsko jezero (43 ha)). PROS. rječice.Ove vode raspolažu znatnom vodenom površinom i naseljene su visokokvalitetnim vrstama ribe (pastrmkom i lipljenom). Inače.5 t godišnje produkcije. 1987. "Grahovo". Od nizijskih jezera riba se proizvodi u Skadarskom i Šaskom jezeru. "Liverovići". 42 . lola. slabo razvijena u Crnoj Gori. 1981. "Piva" i "Otilovići".-1989. rijeke. Na području Crne Gore u poslednjih 30 godina sagrađeno je nekoliko akumulacija: "Krupac". brona). Tabela 1. Poslije izgradnje. Ribarska djelatnost se grubo može podijeliti na: − ribolov u prirodnim resursima i − uzgoj ribe.1. klijen. uprkos značajnim prirodnim resursima. god.

jer bi do sada uočeni poremećaji u dogledno vrijeme mogli imati katastrofalne posljedice. Akvakultura ima za cilj da se na manjim vodnim površinama. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Razvoj ribogojstva mora biti usklađen sa očuvanjem i unapređenjem režima voda u vodotocima i jezerima a sve u sklopu opšteg očuvanja i unapređenja životne sredine u Republici. Akvakultura Dosadašnje relativno kratko iskustvo u razvoju akvakulture je pokazalo da se u postojećim vodnim resursima raspolaže bitnim preduslovima za intenzivni uzgoj ribe. Realizacija koncepta intenzivnog unapređenja ribogojstva podrazumijeva niz aktivnosti: − potrebni su obimni i interdisciplinarni naučnoistraživački projekti da bi se sagledalo stanje ribljih populacija i osnovni faktori koji neposredno djeluju na biocenozu.Veći pastrmski ribnjaci Crne Gore LOKACIJA Podgorica "Morača" Podgorica "Mareza" Nikšić "Rastovac" Šavnik "Šavnik" Plužine "Vrbnica" Berane "Buče" Kolašin "Mušovića rijeka" Ukupno IZVORIŠTE VODE Mareza Mareza Rastovac Šavnička rijeka Vrbnica Lim Mušovića rijeka POVRŠINA OBJEKTA U m2 2 140 4 000 2 100 1 100 1 700 10 000 1 000 22 040 KAPACITET KOLIČINA VODE U PROIZVODNJE 3 h m /24 U KG 90 000 36 000 150 000 60 000 35 000 30 000 250 000 30 000 645 000 67 000 35 000 18 500 28 500 168 000 17 000 370 000 Uzgoj pastrmke je ostvaren putem kaveznog sistema na dijelu Skadarskog jezera i Pivske akumulacije. navodi na zaključak da ulov od 1000 do 1200 tona. Rezultati ovakvog uzgoja pokazali su se veoma uspješnim. Osnovne karakteristike sedam najvećih pastrmskih ribnjaka su date u tabeli. ostvari intenzivna proizvodnja i postignu visoki prinosi ribe. Na teritoriji Crne Gore izgrađen je veći broj pastrmskih ribnjaka. Pored ovih ribnjaka postoji još oko 30 mini ribnjaka veličine između 250 i 1000 m2. Tabela 2. − radi obnove i povećanja fonda ekonomski važnih vrsta riba treba donijeti privremenu odluku o zabrani njihovog izlova na određeni period. Kao posledica zagađenje Skadarskog jezera industrijskim i ostalim otpadnim vodama čest je slučaj oboljenja i uginuća riba. Poslednjih godina dolazilo je do uginuća jegulja.Četrdesetogodišnji prosjek ulova ribe u jezeru. − potrebno je uvesti preciznu evidenciju ulova ribe u prirodnim i vještačkim vodnim ekosistemima. jer trendovi ulova predstavljaju značajan izvor informacija na osnovu kojih je moguće preduzimati određene mjere za unapređenje stanja ribljeg fonda na ovim ribarskim područjima. predstavlja normalni intenzitet ribolova koji nije imao za posljedicu smanjenje ribljeg fonda. na našem dijelu jezera. Većina pomenutih ribnjaka je pored konzumne ribe proizvodila i reprodukcioni nasadni materijal za sopstvene potrebe i tržište. 43 . krapa i nekih drugih vrsta riba. ukupno oko 10 500 m2. putem adekvatnih tehničkih i tehnoloških rješenja. − Zakone i druge propise u vezi sa očuvanjem ribljih resursa i unapređenjem ribarstva treba uskladiti sa evropskim zakonima i propisima iz oblasti vodoprivrede i zaštite životne sredine i neprestano pratiti njihovu primjenu i postignute efekte. Ipak uočena je tendencija smanjenja kvalitetnih vrsta ribe u jezeru što s'druge strani prati povećavanje populacije riba manje vrijednosti. ukoliko prirodna reprodukcija nije u mogućnosti da obavi poboljšanje određenih populacija. − neophodno je uvesti plansko poribljavanje određenih vrsta riba.

1400 75 20 200 520 2295 2021. godine. nivoi Skadarskog jezera su varirali u granicama od minimalne kote 4.82 mnm. data je u tabeli. Povremeno. akcentirano je pitanje plovnosti r. prisutni administrativni. pored tehničkih. na Skadarskom jezeru je do 1981. plovidba je za potrebe lokalnog stanovništva bila razvijena na području Skadarskog jezera. kako za kavezni.5. ne pružaju mogućnosti za plovidbu. od strane albanske akademije. Planirana proizvodnja konzumne ribe za 2011. Na ovakav status plovidbe na Skadarskom jezeru svakako su imali uticaj i specifični hidrološki uslovi na jezeru. Na ovo je svakako uticala i činjenica da je Bojana pogranična rijeka. godinu. U prošlosti. godine postojala redovna plovidbena linija na relaciji Rijeka Crnojevića-Ploča-Potkomarno-Virpazar-Plavnica-Krnjice-Murići-Sijerča-OstrosCkla. što posebno čini složenim uslove pristajanja plovila pri svim vodostajima. Rječni tokovi Crne Gore. međudržavni i drugi prateći problemi. i u ovom području je plovidba potisnuta u drugi plan. počevši od minimalnih do maksimalnih. Tabela : Planirana godišnja proizvodnja konzumne ribe na području Crne Gore (tona) Godina Nizijska jezera Tekući vodotoci Planinska jezera Akumulacije Ribnjaci Σ 2011. sa izuzetkom rijeke Bojane. 44 . a posebno u odnosu na drumski saobraćaj. 1900 85 25 500 850 3535 1. Na Skadarskom jezeru već godinama nije izvršeno sveoobuhvatno snimanje morfologije dna jezera.izletničke ture po jezeru. ali je i ova aktivnost sporadična. što je osnovni preduslov za definisanje plovnog puta. pod uticajem velikih voda Drima i Morače. te su. sa jedne strane i zaštite područja od velikih voda. POčetni akcenat je dat na geodetskim snimanjima rijeke Bojane na dužini od 42 km. plovidba isključivo lokalnog karaktera obavlja se na Skadarskom i Pivskom jezeru za potrebe stanovništva koje živi u priobalnim područjima. U pripremnim aktivnostima. do 1998. odnosno 2021. Prema hidrološkim osmatranjima u periodu od 1949. organizuju se turističko .− povoljne prirodne uslove na vodnim resursima treba maksimalno iskoristiti za potrebe akvakulture u širem obimu. u odnosu na druge saobraćajne grane. Planiran izlov je otprilike dvostruko veći od prosjeka registrovanog zadnjih decenija. odnosno da dio rječnog toka prolazi kroz Albaniju. tako da u ovom trenutku ne postoji bilo kakav vid organizovanog vodnog saobraćaja.1. godinu. U 2005 godini pokrenuta je incijativa od strane Crnogorske i Albanske akademije nauka i umjetnosti o zajdničkim aktivnostima vezanih za regulaciju rijeke Bojane. danas je praktično zanemarljiva. tako i za izgradnju pastrmskih i šaranskih objekata u priobalnom području. Proces dogovaranja je u pripremnim fazama. Od strane Crnogorske akademije sačinjen je program kojim se predviđaju sveobuhvatne aktivnosti na kompleksnom rješavanju sistema projekta Skadrsko Jezero-Bojana-Drim. Sa stanovišta robnog prometa u pitawu su minimalne količine tako da ova plovidba ima veći značaj u oblasti ribolova i rekreacije. PLOVIDBA NA RJEČNIM TOKOVIMA I JEZERIMA 1 Unutrašnja plovidba na rijekama i jezerima u Republici Crnoj Gori. LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice. Beograd 2001g). Bojane.57 mnm do maksimalne 9. Tako na primjer. u današwim uslovima. zbog velikih uzdužnih padova i malih dubina u najvećem dijelu godine. Konkretno. Zbog neuređenosti rječnog korita nijesu do sada iskorišćene ni mogućnosti koje pruža rijeka Bojana za plovidbu. Razvojem drumskog saobraćaja i poboljšanjem mreže puteva.

naučnika-istraživača. zbog svoje atraktivnosti i raznovrsnosti treba u budućnosti da budu posebno interesantne turističke destinacije. postojeća vještačka jezera ili ona koja će nastati izgradnjom planiranih hidroenergetskih objekata. rekreaciju i sportske aktivnosti. glečerska jezera . Plavsko i ostala jezera smještena u masivima planina Durmitora. intenzivnije korišćenje već aktiviranih lokaliteta. značajan turistički potencijal predstavlja i njihovo prirodno okruženje i biljni i životinjski svijet. SPORT I SPORTSKI RIBOLOV POSTOJEĆE STANJE Raznovrsnost i jedinstvenost pojava kopnenih voda u prirodi je izuzetan potencijal koji posjeduje Crna Gora u smislu korišćenja za turizam.Crno. planinara. Činjenica da se samo 3% ukupnih turističkih smještajnih kapaciteta Crne Gore nalazi na ovim prostorima najbolje govori da ovi potencijali nijesu iskorišćeni. KORIŠĆENJE KOPNENIH VODA ZA TURIZAM. Uz raznovrsne vodne resurse.1. a posebno ambijentalne i estetske vrijednosti stajaćih i tekućih voda kontinentalnog dijela Crne Gore pružaju izuzetne mogućnosti za proširenje asortimana turističke ponude. pored atraktivnosti prostora i kvaliteta turističke ponude. Rafting je moguć ne samo na Tari. koje kao jedinstveni prirodni rezervat i zbog svoje površine. karstni izvori i ponori i brojna jezera. Brojna glečerska jezera. za sportski ribolov. Među bogatstvom tih pojava posebno se izdvajaju kanjoni rijeke Tare i kanjon Nevideo.6. s druge strane. neporemećena priroda. To pretpostavlja proširenje djelovanja na daleko veći broj atraktivnih lokaliteta. treba aktivnije i raznovrsnije koristiti. Većina rječnih tokova mogu se koristiti za više namjena . Maglića.za kajakaštvo na brzim vodama. Od jezera. pri čemu se mora obezbijediti sklad između prirodnog okruženja i ekosistema s jedne strane i turističkih i infrastrukturnih sadržaja i aktivnosti. zatim veliko Skadarsko jezero. bistre i moćne planinske rijeke. duboki kanjoni i klisure. raznovrsnost flore i faune. Ovaj aspekt je posebno značajan u oštroj međunarodnoj turističkoj konkurenciji u kojoj. Sa izuzetkom Crnog i Biogradskog jezera i kanjona rijeke Tare. a time ni ekonomski valorizovani. rijeci Gračanici i na pritokama Zete u Nikšićkom polju. kao što su jedrenje ili veslačka takmičenja. Bjelasice. neophodno je planski i osmišljeno stvarati uslove za razvoj tih djelatnosti i aktivnosti u kontinentalnom dijelu Crne Gore. i raznovrsnost sadržaja i ambijenta igra značajnu ulogu. Ne treba zapostaviti ni nekoliko akumulacionih jezera stvorenih izgradnjom brana na rijeci Pivi. korišćenje prirodnih vrijednosti rječnih tokova. uz istovremeno povećanje raznovrsnosti aktivnosti. Biogradsko. Na prirodnim i vještačkim jezerima većih površina mogu se razvijati turističke i sportske aktivnosti koje dosad kod nas nisu ili su vrlo malo upražnjavane na tim vodama. 45 .1. već i na Ibru. Kompleks pojava čine planinski potoci. rekreacije i za sportske aktivnosti može se danas okarakterisati kao sporadična pojava koja je ograničena na relativno mali broj ljudi . prirodnih i vještačkih jezera za potrebe turizma. Prokletija. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Raznovrsnost reljefa i klime.ljubitelja prirode. sportske i rekreativne namjene. Limu i Morači. najatraktivnije je Skadarsko jezero. koji se javlja u akvatičnim sredinama ili njihovoj neposrednoj blizini. REKREACIJU. Polazeći od konstatacija iznesenih u ocjeni postojećeg stanja u pogledu bogatih potencijala vodnih resursa i njihovog okruženja u smislu njihovog korišćenja za turizam. za splavarenje ili rafting.

kao i realizacije planiranog dinamičnog razvoja privrede mogao bi u budućnosti da postane značajna privredna grana Republike Crne Gore. putnog i vodnog saobraćaja. Pri tome se misli na zauzimanje novih prostora. potrebno je da se planiraju aktivnosti koje će omogućiti da se na optimalan način koristi obalno more za opšti društveni i privredni razvoj Republike. unapređenje postojećih ili izgradnja novih luka. rekreacije i drugih aktivnosti koje treba da podrže razvoj vrhunskog turizma. Mala dužina obale Crnogorskog primorja. Ovo je sasvim razumljivo. nameće potrebu optimalnog korišćenja obale i mora za potrebe odmora. postojećim bilateralnim ili multilateralnim ugovorima o ekonomskoj i drugoj saradnji). ne smije da bude prepreka planiranju njenog unapređenja i razvoja. pa i u Republici Crnoj Gori. nedvosmisleno navode na zaključak da budući razvoj plovidbe mora ići na povećanje sigurnosti plovidbe i razvoj i proširenje jedne do dvije luke koje bi prihvatile teretni i putnički saobraćaj.2.2. pristani i brodogradilišta ne smije ni u jednom segmentu da ugrozi planove razvoja turizma i planove zaštite životne sredine. obali i moru koje zahtjeva usvojeni vid turizma. neophodno je sagledati mjesto i ulogu plovidbe i plovidbene infrastrukture. uz zaštitu ambijentalnih i estetskih vrijednosti prostora. otpremanja i transporta raznih vrsta tereta u luke i iz luka i potreba transporta putnika pomorskim putem uticala je da danas u Crnoj Gori ne postoje strateška opredjeljenja razvoja ove privredne grane. dobio prioritet u planovima razvoja primorskog dijela Crne Gore. KORIŠĆENJE MORA 1. ekonomskih interesa Crne Gore i zemalja u okruženju. kao i sadržaja koji mogu biti potencijalni zagađivači mora. uređenih i prirodnih plaža moraju obezbijediti i drugi sadržaji na kopnu. nautičkog turizma i drugih aktivnosti na moru. kao i za planiranje rekonstrukcije i proširenja drugih luka na Crnogorskom primorju. sporta. politikom uspostavljanja veza između željezničkog. proširenje operativne obale. stanje u oblasti pomorske plovidbe u Crnoj Gori. sanacija i ojačanje sekundarnog lukobrana 2001 god. Razvoj plovidbe. Pomorski saobraćaj u uslovima otvorenog tržišta. prije svega. Konstatacija da se treba orijentisati na razvoj jedne ili dvije luke ne znači da postojeće luke duž Crnogorskog primorja ne treba koristiti u budućnosti. u periodu prije uvođenja sankcija bila je primjer savremene prekookeanske luke. Iskustva koja su u tom periodu stečena bila su od izuzetnog značaja za dalje planiranje razvoja luke Bar (modernizaciju luke. stabilne političke situacije u regionu. proširenje skladišnih prostora. posebno kada je u pitanju prekomorski i prekookeanski saobraćaj različitih roba i tereta. Kako je turizam. S 46 . koje je ocijenjeno kao nepovoljno. U tom smislu. To znači da se pored smještajnih kapaciteta. Iz nje su isplovljavali i uplovljavali brodovi iz najudaljenijih svjetskih luka sa najraznovrsnijim teretima. kao privredna grana.1.). očigledno je da razvoj plovidbe ne smije biti u koliziji sa razvojem turizma. jer postojeće okruženje i stanje privrede ne obezbjeđuje elemente neophodne za analize opravdanosti i profitabilnosti ulaganja u razvoj pomorske plovidbe. smještajnih kapaciteta i infrastrukture duž Crnogorskog primorja. prirodne karakteristike obale i prisutna ograničenja u proširenju postojećih luka.1. spoljnim faktorima (ukupnim političkim i ekonomskim odnosima između država u svijetu. a zatim privrednim razvojem zemlje i politikom unapređenja i razvoja integralnog transporta. Razvoj pomorske plovidbe uopšte. Međutim. Luka Bar. posebno za izgradnju luka sa pratećom infrastrukturom. to ne znači da Republika Crna Gora ne treba da intezivira prioritetne aktivnosti kako bi se u narednom periodu iskoristili raspoloživi kapaciteti luke Bar i drugih postojećih objekata koji treba da podrže razvoj plovidbe. Pitanje je samo namjene i načina korišćenja. Očigledno je da se korišćenje obalnog fronta mora podrediti interesima razvoja kvalitetnog turizma. sa izgrađenom infrastrukturom i postojećim željezničkim i putnim saobraćajnicama. formiranje skladišne zone itd. Prednosti koje nudi vodeni saobraćaj neophodno je maksimalno koristiti. sanacija glavnog lukobrana. tj. POMORSKA PLOVIDBA (LUKE I MARINE) Uvodna razmatranja Prema vodoprivrednoj osnovi Crne Gore. uslovljen je. marina. Planirani razvoj turizma. Činjenica da unapređenje i razvoj pomorskog saobraćaja zahtijeva jasno definisano okruženje u smislu mogućnosti i potreba dopremanja.

one treba da ostanu u funkciji razvoja turizma i potreba lokalnog stanovništva. Uobičajenim plovnim putem bi se mogao smatrati. na Skadarskom jezeru i na Rijeci Crnojevića". meteorološki i hidrografski najpovoljniji i najsigurniji put. svojim nacionalnim propisima. drugog. to je neophodno sačiniti strategiju razvoja. Ovi putevi mogu biti spoljni. Karakteristika ovih plovnih puteva je ograničen prostor sa malom dubinom i poseban režim plovidbe (korišćenje peljara. Ovo je osnovni preduslov da se u konkretnim okolnostima usvoje prioritetne aktivnosti za razvoj pomorskog saobraćaja. Obalni plovni putevi se protežu uz obale. list SFRJ" 37/83): • odgovarajuću dubinu. Česta je podjela na uobičajene i propisane plovne puteve. Prekomorski plovni putevi prolaze okeanima i otvorenim morima.obzirom na njihovu veličinu i lokaciju u praktično najvećim turističkim centrima. Propisani plovni put je nastao kao posljedica nužnosti regulisanja plovidbe u područjima povećanog pomorskog saobraćaja i izbjegavanja određenih područja u kojima se odvjaju različite aktivnosti na moru. Plovni put trećeg reda je put kojim mogu ploviti brodovi do 5 m gaza. Lučki plovni putevi se mogu podijeliti na spoljne. realizacije transformacije vlasništva i potrebe SCG i drugih balkanskih zemalja da koriste luke na Crnogorskom primorju za prekomorski i prekookeanski saobraćaj. širinu i blage promjene smjera. i unutrašnje. Postoje različiti kriterijumi za podjelu plovnih puteva. istraživanjem i praksom potvrđen. na kojima važi međunarodni režim plovidbe. 47 . Plovni put četvrtog reda je put na kome je dubina gaza manja od 5 m. Ovim Zakonom je definisan plovni put u obalnom moru "kao pojas dovoljno dubok i širok za bezbjednu plovidbu brodova. 1. prilaze lučkom sidrištu. Plovni putevi se mogu podijeliti i po veličini brodova. puteve od sidrišta i kroz samu luku. tegljača i sl. Plovni put se najčešće može definisati kao najkraći i najsigurniji put između luka i objekata na moru i obali. tj.). Plovidba i plovni putevi 1 Prema Zakonu o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi ("Sl. po potrebi i obilježen". pa njime mogu ploviti brodovi do 10 m gaza.1. na rijekama Jadranskog sliva do granice do koje su one plovne s morske strane. kroz ostrvska područja i kanale. Najvažnija podjela plovnih puteva je geografska. koje se odnose na opšte obaveze obalnih država. Konvencija UN o pravu mora regulisala je osnovne norme. U pomorskoj praksi plovni put je pojas mora u kome se odvija pomorski saobraćaj između luka i određenih tačaka u moru. širinu i slobodnu visinu prolaza koji obezbjeđuju da se plovidba bezbjedno vrši brodovima za čiji prihvat su luke. Pri tome se različito tretira plovidba u unutrašnjim morskim vodama. Da li će se i kako razvijati plovidba i potrebna infrastruktura u Republici Crnoj Gori do 2021 godine zavisi od cjelokupnog razvoja privrede u Republici CG i SCG. koje se nalaze na tom plovnom putu. na puteve prvog. kada prolaze između obale i ostrva ili između ostrva. koji plove njima. povezujući luke i tačke na moru i obali u raznim morima i suprotnim obalama jednog mora. kako bi se povećala bezbijednost plovidbe. Plovni putevi u obalnom moru SRJ. osposobljene. trećeg i četvrtog reda. list SRJ" 12/98) pomorska plovidba "je plovidba koja se obavlja na moru.1. moraju da imaju ("Sl. utvrđuje uslove koje treba da ispuni da bi plovni put u granicama njenog državnog područja bio bezbjedan. Plovni put prvog reda je put na kome mogu ploviti brodovi svih dimenzija. teritorijalnom i epikontinentalnom moru. Na njima se uglavnom održava međunarodna plovidba. koji je. tj. Plovni put drugog reda ima dovoljnu dubinu. u regulisanju pomorskog saobraćaja i zaštiti životne sredine. Kako planiranje razvoja Crne Gore zahtijeva i valorizaciju pomorskog saobraćaja. po kojoj se isti dijele na prekomorske.2. obalne i lučke. Svaka država. kada su uz otvorenu i ostrvima nezaštićenu obalu i unutrašnji. u područjima sa obezbijeđenim sredstvima za sigurnost plovidbe (vizuelni signali postavljeni na obali i radarski kontakt sa obalom). • uspostavljen i uredno održavan propisani sistem međunarodnih oznaka kojima se obilježava plovni put.

ni u ovom području nijesu regulisani plovni putevi. a put CE povezuje luke duž obale. marina u Tivtu. Prirodna obala je slabo razuđena. list SRJ" 2/96). od rta Oštro do granice sa Albanijom na ušću reke Bojane. godina). koji bi mogli poslužiti kao sigurna skloništa ili sidrišta. razne instalacije na obali i na morskom dnu o kojima treba voditi računa pri plovidbi i sidrenju). 48 .1.Plovni putevi u obalnom moru SRJ. posebno za mala plovila. otvorenost područja. Plovni putevi unutar obalnog mora Crne Gore su relativno kratki. koji prate istočnu i zapadnu obalu Jadranskog mora. a u Kumborskom tjesnacu i u tjesnacu Verige najveća dozvoljena brzina je 8 čvorova. Putevi koji prate istočnu obalu su BE i CE. U njemu se plovidba odvija u uslovima karakterističnim za lučka područja (sužen manevarski prostor. Zelenika ("Sl. SR Jugoslavija mora da donese mjere i preduzme radnje na koje je obavezuje Međunarodna konvencija Ujedinjenih nacija o pravu mora i važeća zakonska regulativa SR Jugoslavije i Republike Crne Gore u Bez obzira na neograničene mogućnosti plovidbe koje pruža otvoreno more Crnogorskog primorja. ribarske brodove. skladište nafte i naftnih derivata u Lipcima. Područje otvorenog mora iz aspekta prostranstva. 13 obalnih svjetala. Primorski saobraćaj između ovih luka i pristana je intenzivan i raznovrstan. Budva. ograničena širina plovnog puta. Najveća udaljenost između dvije luke (luke Kotor i luke Sv. Bokokotorski zaliv. Proteže se uz obalu na daljini 10-20 km. Kao što se vidi postoje: središnji prekomorski put A. U ovaj broj uključeni su: 1 svjetionik. sam po sebi. Luke Bar i Kotor su povezane trajektnim vezama sa zapadnom italijanskom obalom. Istočni dužobalni plovni put CE (slika 2. i putevi B i C. Svi pomenuti plovni putevi imaju karakter međunarodnih i prekomorskih. čime bi se povećala sigurnost plovidbe i bezbjednost plovila koja se koriste u sportske i rekreativne svrhe. Radi povećanja bezbjednosti plovidbe i zaštite životne sredine u obalnom moru. koji mogu poslužiti za sidrenje manjih turističkih i ribarskih plovila. Kao ni u Bokokotorskom zalivu. neophodno je sprovesti sljedeće: • izvršiti snimanje obala i morskog dna na dijelu obalnog mora. Nikola) iznosi samo 64 km. dubina i relativno malog broja ostrva. s tim što put BE prati obalu izvan granica ostrva. što je daljina pouzdanog korišćenja objekata za sigurnost plovidbe vizuelnim signalima i granica relativne zaklonjenosti obalom. predstavlja jednu veliku prirodnu luku. hridi i plićaka pruža neograničene uslove za odvijanje plovidbe. U zalivu svi brodovi moraju smanjiti brzinu na najviše 12 čvorova. Ove veze se odvijaju na plovnim putevima E. Kotor. Za potrebe bezbjednosti plovidbe u obalnom moru Republike Crne Gore postoji 46 svjetlosnih signala (1998. 30 lučkih svjetala i 2 plutače. prikazani su na slici 2. a 106 km obale Bokokotorskog zaliva). Ipak plovidba u zalivu je u određenoj mjeri regulisana. U zalivu su smještene dvije luke otvorene za međunarodni saobraćaj (Kotor i Herceg Novi). Po svojim karakteristikama obalno more Crne Gore se može podijeliti u dva bitno različita plovna područja: Bokokotorski zaliv i otvoreno more. koji spaja Otrantska vrata sa sjevernim jadranskim lukama. Kao što se vidi. vez za istovar kerozina u Bonićima i veliki broj manjih pristana. • na bazi dosadašnjih iskustava propisati plovne puteve za prekookeanske brodove. povezani sa osnovnim plovnim putevima u Jadranskom moru. dva brodogradilišta (brodogradilište u Bjeloj i Mornaričko-tehnički remontni zavod u Tivtu). izloženost vjetrovima i talasima predstavlja opasnost za brodove. tankere. U Bokokotorskom zalivu nijesu propisani sistemi odvojene plovidbe i plovni putevi.2) povezuje luke Crnogorskog primorja sa lukama srednjeg i sjevernog Jadrana i sa albanskim i grčkim lukama. • organizovati praćenje i održavanje plovnih puteva. ovaj put presijecaju poprečni putevi E. koja se uglavnom koriste u priobalnoj plovidbi. a od njega se odvajaju prilazi lukama F.1. Međutim. tankeri i ribarski brodovi. bez većih prirodnih uvala i zaliva. Ove plovne puteve koriste prekookeanski brodovi. Luke Crne Gore su povezane sa lukama u sjevernom Jadranu plovnim putem A1 koji se spaja sa plovnim putem A. prilazni putevi iz pravca Otrantskih vrata D. jer povezuju države i obale Jadranskog mora. jer je ukupna dužina obale 249 km (133 km otvorene obale. Za međunarodni pomorski saobraćaj na Crnogorskom primorju određene su sljedeće luke: Bar. Pored ovih uzdužnih plovnih puteva postoji i prilazni plovni put D od Otrantskih vrata do luke Bar.1.

smanjen promet robe i putnika. bezbjedno i uredno održavanje dubina. neophodno je preduzeti adekvatne mjere zaštite Bokokotorskog zaliva izvršavanjem svih obaveza. zgrade i prostorije za predviđene funkcije luke. zahtijevaju da se one pojedinačno analiziraju. kao i ukrcavanje i iskrcavanje putnika i robe". ("Sl. Luke otvorene za međunarodni saobraćaj moraju da ispune niz uslova od kojih treba pomenuti: • • • • • • • bezbjedan prilaz. Luka Bar je jedina luka na Crnogorskom primorju interesantna za strana ulaganja ili neki drugi način investiranja ukoliko se stabilizuje politička situacija u regionu i uspostave tržišni odnosi u zemlji. nautičkog turizma i drugih aktivnosti na vodi). polazeći od njihove izgrađenosti i opremljenosti do njihove dosadašnje uloge u prometu roba i putnika. kako od strane posade brodova. opremu i osoblje za sprovođenje protivpožarne zaštite. Tivat i Ulcinj. unapređenju sistema kvaliteta. domaće i međunarodne luke. itd. Budva. kontrolu bezbjednosti plovidbe i zaštitu ljudskih života. ™ Luka Bar Luka Bar. izvršiti neophodna obilježavanja na plovnom putu i pristupnim putevima lukama. Herceg Novi. štetnih materija. uređen prostor. koja predstavlja granicu između akvatorije i lučke teritorije. zaštitu mora od zagađenja sa uređajima za skupljanje otpadnih voda i voda iz ispranih rezervoara i dr. koji je imala prije uvođenja sankcija. prošrenju lučkih kapaciteta itd. neophodna su značajna sredstva i vreme da luka Bar dostigne onaj nivo.• • • • • organizovati kontrolu kvaliteta vode duž plovnih puteva. preispitati broj. U okviru Bokokotorskog zaliva neophodno je propisati plovne puteve za veće brodove i tankere. privez i sidrenje brodova. Velike razlike između luka na Crnogorskom primorju. opremljenosti. I pored značajnog smanjenja prometa. Luke 1 Luke su. što je u periodu uvođenjem sankcija prekinut uspješan razvoj luke. Problem je u tome. S obzirom na sadašnje stanje luke Bar. a u sklopu mjera zaštite voda od zagađenja. pristajanje. Polazeći od značaja luke Bar za cio region. organizovati aktivnosti u incidentnim situacijama. zaštitu brodova u svim vremenskim okolnostima. Zelenika.1.2. 1. tako i od lučkih kapetanija. snabdijevanje brodova. definisane kao "vodeni ili sa vodom neposredno povezani kopneni prostor sa objektima namijenjenim za pristajanje. U uslovima da luka Bar u narednom periodu obezbijedi povećanje prometa roba i finansijska sredstva za sanaciju stanja i obavljanje aktivnosti koje 49 . Neophodno je obezbijediti uslove da poslovni sistem luke Bar funkcioniše u svim svojim segmentima. S obzirom na planove razvoja turizma u zalivu (kupališnog. sadržaja i povezanosti sa kopnom saobraćajnom infrastrukturom. Kotor. posade i putnika. prema važećem Zakonu o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi. po svim parametrima je savremena luka koja može da ostvari značajan promet roba i putnika. uređaje za prekrcavanje i smještaj tereta. položaj i kvalitet svjetlosnih signala za potrebe odvijanja bezbjedne plovidbe. Analizom će se obuhvatiti sedam luka i to: Bar. a time i prihod luke. luka Bar radi na pripremi dokumentacije za razvoj luke. u smislu kapaciteta i operativnosti. shodno međunarodnim konvencijama i važećoj nacionalnoj regulativi za pomorski saobraćaj. dosadašnja ulaganja u razvoj Luke i prateće infrastrukture i planove budućeg razvoja putničke i željezničke mreže na teritoriji Republike i SCG zemalja u okruženju i šire. list RCG" 14/92). list SRJ" 29/98 i "Sl. U tehničkom pogledu osnovni elementi luka su: akvatorija ili vodeni dio luke. suvozemni (kopneni) dio i otvorena operativna obala. od kojih su prve četiri luke otvorene za međunarodni saobraćaj. iz aspekta tehničkih karakteristika.2. izvršiti obilježavanje lokacija podvodnih instalacija. sidrenje i zaštitu plovnih objekata.

Na terminalu je kompletna prateća horizontalna i vertikalna mehanizacija sa 15 portalnih dizalica nosivosti od 40 tona. odnosno u direktnoj manipulaciji kopneni prevoz . Terminalom generalnih tereta Ovaj terminal ima dva gata. Terminal je snabdjeven savremenim kontejnerskim kranom i potrebnom pratećom mehanizacijom. Dužina operativne obale je 1370 m sa prosječnom dubinom mora od 10 m. • silos za žitarice kapaciteta 30 000 tona. Kompletan promet vrši se preko zatvorenih i otvorenih skladišta.treba da omoguće njeno uspješno funkcionisanje.brod i obratno. dužine 270 m i dubine akvatorija od 10 m. koja se prostorno i funkcionalno uklapa u postojeće i planirane kapacitete luke. ugostiteljstvo. • 120 000 m2 zatvorenog skladišnog prostora. • rezervoare za ulje kapaciteta 1400 m3.450 m sa dubinama mora 10-14 metara. Dužina operativne obale je 330 metara. a i potpuno je opremljen za manipulaciju svih vrsta običnih. direktnim izlaskom na rampu. • skladišni prostor za rasute terete od 50 000 m2. Neposredno uz luku nalazi se slobodna carinska zona.silos za glinicu kapaciteta 20 000 m3. zavisno od zahtjeva komitenata. od održavanja do opravki.rezervoari za rasuti cement od 3000 tona. Luka Bar pruža kompletne usluge na kontejnerskom terminalu. Luka Bar raspolaže: Kontejnerskim terminalom Kontejnerski terminal zauzima površinu od 22 000 m2 sa mogućnošću proširenja na istom gatu za dodatnih 20 000 m2. • "Industrija-import"-Podgorica . • Rezervoar za lužinu kapaciteta 10 000 tona. naročito trgovina. industrija. • 510 000 m2 uređenog otvorenog skladišnog prostora. koji omogućuju godišnji pretovar od 4. Ono što je izuzetno važno je da od njene privrede može da živi preko 5000 ljudi. frigo i specijalnih kontejnera. • specijalni skladišni prostor za Ro-Ro terete od 60 000 m2. • "KAP"-Podgorica . mala privreda i drugo. opremljene za prihvat i otpremu svih vrsta Ro-Ro jedinica. Luka Bar danas raspolaže uređenim lučkim prostorom od 106 ha. Zatvoreni skladišni prostor 50 . Prihvat i otprema kontejnera moguća je direktnom manipulacijom sa željezničkih vagona ili drugih transportnih sredstava. akvatorijumom od 90 ha i instalisanim pretovarnim kapacitetima. Luka posjeduje: • operativnu obalu dužine 2. U luci Bar instalisani su sljedeći kapaciteti poslovnih partnera luke: • Centrokoop Beograd . Roll-on/Roll-off terminalom Roll-on/Roll-off manipulacija se obavlja preko operativne obale. a dubina akvatorijuma je 12 metara. • operativnu obalu dužine 892 m sa dubinama mora 4-10 metara. može se očekivati da u narednih deset godina postane jedan od najznačajnijih privrednih subjekata Republike Crne Gore.5 miliona tona raznih tereta. Zahvata površinu od 250 ha sa mogućnošću proširenja u neposrednom okruženju luke. osvijetljen i obezbjeđen. prostorno i tehnički osposobljena i opremljena za prihvat i otpremu svih vrsta generalnih tereta. U luci Bar se mogu razvijati i druge djelatnosti. • 22 000 m željezničkih kolosijeka. U zoni luke rezervisan je prostor za zonu tehnološkog razvoja od 600 ha sa projektovanim pretovarnim kapacitetima od 8-12 miliona tona godišnje. Isti predstavlja autonomnu cjelinu i nema dodirnih tačaka sa manipulativnim tokovima drugih roba. Postoji otvoreni skladišni prostor od 60 000 m2 sa asfaltno-betonskom podlogom.hladnjača kapaciteta 4500 tona.

luka Kotor je ostala luka lokalnog karaktera. Profesionalna ekipa ronilaca je angažovana za rad u luci. markiranje. • 6 autodizalica nosivosti 12-35 tone. Luka Kotor Mada sa dugom tradicijom. brz i efikasan uz mogućnost skladištenja u otvorenim i zatvorenim skladištima.). od čega je 21 000 m2 natkrivenog skladišnog prostora. D. "Jugopetrol"-Kotor. Terminal omogućuje direktnu manipulaciju kopno-brod i obratno. Luka raspolaže sljedećom mehanizacijom: • 15 obalnih dizalica nosivosti 3-40 tona. Luka Bar obezbjeđuje i određene lučke usluge. Specijalizovan je za prihvat i otpremu svih vrsta ruda. Izdvojeni petrolejski vezovi gaza do 14 m vrše prihvat i otpremu naftnih derivata. ima danas ograničen značaj u pomorskom saobraćaju. kao i pričvršćivanje. To najbolje ilustruje podatak da je maksimalni promet roba u luci Kotor iznosio 3. glinice. • 6 viljuškara nosivosti 25-42 tone. Terminalom tečnih tereta Tečni tereti se mogu pretakati u direktnoj manipulaciji i preko lučkih rezervoara za ulje zapremine 1400 m3. Silosom za žitarice Opremljenost terminala omogućava manipulaciju žitaricama na svim relacijama kopno-brod i obrnuto. U izgradnji je 65 000 m2 prostora za sušenje. • drugom specijalizovanom lučkom mehanizacijom. itd. kao i drugih vrsta rasutih tereta. Kapaciteti projektovanog terminala pri najnižem koeficijentu obrta su u izvoznom toku 100 000 m3. I pored izgradnje putne mreže (boljeg povezivanja luke Kotor sa zaleđem) i izgradnje aerodroma Tivat. Ostali promet tečnih tereta vrši se preko lučkih operativnih obala u skladišne rezervoare lučkih komitenata. dezinfekcija i dezinsekcija svih vrsta roba. a luka je opremljena savremenom protivpožarnom opremom. osposobljena je i tehnički opremljena za pružanje manjih servisa na svim vrstama brodova. Na zahtjev interesenata u luci Bar se vrše opravke kontejnera. čiji su ukupni kapaciteti 100 000 tona. 51 . Terminalom za drvnu građu Pretovar je u potpunosti mehanizovan. doradu i skladištenje suve i sirove rezane građe. Silos za žitarice je kapaciteta 30 000 tona. • 103 viljuškara nosivosti 1.god. promet putnika u luci Kotor je u cijelom prethodnom periodu bio značajan. Pored održavanja i servisiranja svojih postrojenja i kompletne horizontalne i vertikalne mehanizacije. Operativna obala terminala je duga 800 m. Raspolaže skladišnim prostorom od 50 000 m2. a u uvoznom su neograničeni. koncentrata. sa dubinom akvatorijuma od 14 metara. Operativna obala luke Kotor obuhvata centralni dio Kotorskog zaliva i sastoji se od: • Obale kod Gradskog parka (novi dio obale i postojeći dio desne obale rijeke Škurde).5-13 tona. Za razliku od prometa roba. Dva remorkera snage 1180 KNJ pružaju usluge tegljenja i spašavanja brodova. kao i snabdijevanje brodova iz rezervoara A. luka Kotor. U izgradnji je terminal za pretakanje sirćetne kisjeline sa rezervoarskim prostorom od 3000 tona.8% ukupnog prometa kroz luku Bar (1987.betonskog ograđenog i neograđenog prostora omogućava veliki i brz protok svih vrsta generalnih tereta. locirana u krajnjem unutrašnjem dijelu Bokokotorskog zaliva. Doprema i otprema žitarica je moguća svim prevoznim sredstvima. Razvoj luke je praktično limitiran nedostatkom neposredne željezničke veze sa kontinentalnim dijelom Crne Gore. a u projektu je izgradnja novih kapaciteta. sortiranje. sortiranje. Terminalom rasutih tereta Terminal rasutih tereta raspolaže ukrcajno-iskrcajnom mehanizacijom od tri pretovarna mosta nosivosti 12 mp i tri paralelna željeznička kolosijeka.od 120 000 m2 i 510 000 m2 otvorenog asfaltno .

a talasi prelivaju krunu lukobrana. lučki promet je bio u porastu zbog izvoza boksita.5-3. početkom 60-tih godina. promet naglo opao.6-6. Dužina operativne obale na pristanu iznosi 75 m sa dubinama mora od 4-4. kao i vjetrova iz pravca: SE. dok je poslije ukidanja željeznice. S i SNJ. Luka je potpuno izložena vjetrovima iz pravca S i SNJ koji. Poslije Drugog svjetskog rata. namijenjeni za vez malih brodova.). 40 m sa dubinama 3. Luka ne posjeduje nikakvu opremu za pružanje lučko-transportnih usluga. Operativna obala je izgrađena u obliku latiničnog slova L. Dubina mora uz obalu je bila 4. Obale kod Centra za kulturu. Luka Herceg Novi Luka Herceg Novi je putničko-turistička luka. Pored bitava ugrađeni su i ankeri. pored željezničke stanice izgrađena operativna obala dužine oko 200 m sa nekoliko skladišta. Luka Zelenika Zelenika se kao luka počela razvijati početkom ovog vijeka.1 m (hidrografski premer iz 1988.3-2. Izložena je i dejstvu talasa iz pravca NW.• • • Obale Luža koja obuhvata lijevu obalu rijeke Škurde i operativnu obalu prema unutrašnjem akvatorijumu luke dužine oko 500 m. strujom i pogonskim gorivom. Luka Ulcinj Luka Ulcinj se nalazi na krajnjem jugu Crnogorskog primorja na zapadnoj obali Ulcinjskog zaliva. nakon izgradnje pruge uskog kolosijeka ^apljina-Uskoplje-Zelenika. dok je promet roba zanemarljiv.8 m i od 56 m sa dubinama 0. Pristan Staničić sa operativnom obalom od 128 m dužine i dubinom mora od 4-5. Isto tako ne postoji mogućnost snabdijevanja plovila gorivom. dok je od vjetrova iz ostalih pravaca dobro zaštićena.3 m u korenu lukobrana.8 m. Pri jakom vjetru osjeća se bibavica u luci. Zaštićena je od bure i vjetrova iz pravca NW.pristan Staničić Kao i luka Herceg Novi i luka Tivat je trenutno luka lokalnog značaja preko koje se vrši putničko-turistički pomorski saobraćaj.8-11.6 m i 36 m sa dubinom od 2. lokalnog značaja. Tada je. Na obali se nalaze priključci za vodu i struju. koja služi za međunarodni pomorski saobraćaj.7 m. god. Dubine uz operativnu obalu iznose 6. Luka je izložena vjetrovima i talasima iz pravca S i SNJ.2 m.transportnih usluga. kada su jači.5-1. obuhvata prostor od Spomenika . Na operativnoj obali postavljeno je 27 bitvi od kojih se 21 nalazi u prostoru luke namijenjene za međunarodni pomorski saobraćaj. Dužina operativne obale je 180 m sa dubinama mora od 3. 52 . od 123 m obale sa dubinama 1.8 m i 10 m sa dubinama 0.svetionika do zgrade Lučke kapetanije.5-6 m. Luka Budva Luka Budva je putničko-turistička luka u kojoj praktično nije bilo prometa roba.7 m može da primi i veće putničke brodove. Dužina južnog kraka iznosi 125 m. Dubine uz pristan su promjenljive. Operativna obala se sastoji od 66 m obale sa dubinama mora od 3-4. Luka ne posjeduje opremu za pružanje lučko-transportnih usluga. Potpuno je izložena južnim vjetrovima i talasima.2-3. Luka Tivat . Luka je nepovoljna za uplovljavanje brodova pri dejstvu bure. stvaraju bibavicu. Obale kod Tržnice. Luka je lokalnog značaja i ne posjeduje opremu za pružanje lučko . Luka obezbjeđuje snabdijevanje plovila vodom. a zapadnog 136 m. čija je glavna funkcija bila povezivanje vojno-pomorske baze u Boki Kotorskoj.9 m. godine iznosio 80 000 tona. Operativna površina luke (oko 4000 m2). Krajem 90-tih godina promet robe je nešto povećan tako da je 1992.

bez obzira na izuzetne probleme poslovanja može da ispuni uslove koji se traže od luka otvorenih za međunarodni saobraćaj.Vezovi su urađeni sa priključcima za struju i vodu. su izuzetno značajni infrastrukturni objekti za razvoj nautičkog turizma i turizma uopšte u Crnoj Gori. Atraktivnost položaja. realni promet putnika i roba. Marina Budva Marina u Budvi raspolaže sa 400 vezova za čamce. imovine i zaštite mora od zagađenja. luka Kotor ima prednost da se formira kao savremena putničko-turistička luka za međunarodni saobraćaj. postojeću infrastrukturu. adekvatne mjere zaštite putnika. Zelenika i Budva u postojećem Prostornim planom Republike Crne Gore predviđene kao turističko-putničke luke za međunarodni saobraćaj. mogućnosti za njihovo proširenje i obezbjeđenje prateće infrastrukture.3. U vrijeme izrade Vodoprivredne osnove(19992000) od ukupno registrovanih 6. kao specijalizovane luke ili pristaništa na obali mora. Sadašnje stanje za smještaj ovih plovila i njihovo opsluživanje je više nego skromno. potrebno je u novom PPR utvrditi redosled realizacije planiranih aktivnosti. Tivtu. što je posebno značajno. privezišta i sidrišta moraju biti u funkciji registrovanih plovila duž obale i prognoze povećanja broja plovila u narednom periodu. koju savremene luke zahtijevaju. prihvatni objekti nautičkog turizma su privezišta (mandrići) i sidrišta kao posebno izgrađeni obalni prostor za prihvat i privez plovnih objekata. jahti i drugih plovila u Crnogorskom primorju u neprestanom porastu (prema nekim podacima u poslednjih 15 godina ovaj porast je 16% godišnje). efikasnost i. u nastavku su dati pokazatelji koji mogu da ukažu na značaj i karakteristike drugih razmatranih luka. Ovo je još jedan od razloga koji će imati značajnog uticaja na budući razvoj ovih luka. zaštićenost od dejstva talasa.1. Pored marina. Marine 1 Marine. uzimajući u obzir postojeće okruženje. Kako je broj čamaca. Proširenje postojećih i planovi za izgradnju novih marina. čuvanje i opremu plovnih objekata koji služe za rekreaciju.Mada je iz izloženog evidentno da je luka Bar jedina luka na Crnogorskom primorju koja je do uvođenja sankcija imala neophodne uslove za razvoj pomorskog saobraćaja. to je neophodno obezbjediti prostorne uslove za njihov smještaj. bez velikih ulaganja ne mogu da obezbijede operativnost. sport i razonodu. izgrađeni prilazni putevi i drugo mogu da budu značajne prednosti za valorizaciju ovih luka za druge namjene u sferi nautičkog turizma. putničke ili teretne i putničke. 96% plovila namijenjeno je za sport i rekreaciju. pristaništa za brodove na krstarenju itd.marina Tivat Marina Kaliman raspolaže sa 338 vezova i 1 dizalicom za dizanje manjih plovila. ekonomsku opravdanost i druge faktore. servisa za plovila i servisa za snabdijevanje gorivom). s tim što je najveća koncentracija ovih plovila u Kotoru. Na osnovu analize sadašnjeg stanja postojećih luka na Crnogorskom primorju može se zaključiti sljedeće: • luka Bar je jedina luka koja. 53 . Herceg Novom i Budvi. a obezbjeđeno je i pogonsko gorivo za plovila. 10 vezova za veća plovila i sa 50 m slobodne operativne obale. veoma su ograničene. bilo da su teretne. mogućnosti ekonomske valorizacije i položaja. Polazeći od sadašnje opremljenosti ovih luka. Još nije osposobljena za pružanje ostalih usluga (nema priključaka za struju i telefon. održavanje i snabdijevanje. kanala i jezera namijenjene za prihvat. Preporuke : ‰ Pošto su luke Kotor. Postoje tri izgrađene marine: Kaliman . ‰ 1. rijeka. Pošto je većina luka u Crnoj Gori locirana u gradskim jezgrima.2.000 plovila. funkcionalnost. • sve ostale luke.

Za ove marine neophodno je uraditi tehničku dokumentaciju: generalne i idejne projekte i studije opravdanosti. U okviru dosadašnjih planova razvoja nautičkog turizma potencijalne lokacije su: Kotor. moraju se eliminisati ili svesti na najmanju mjeru mogući konflikti između marina i okruženja. Petrovac. uz što je moguće manja ulaganja postojeće luke. Grčke i drugih Mediteranskih zemalja. Nedostatak marina. Kao što se iz izloženog može zaključiti. ^injenica da je nautički turizam dostigao masovne razmjere u svim razvijenim zemljama svijeta kao vid rekreacije ili aktivnog odmora. Očigledno je. Morinski i Risanski zaliv u Bokokotorskom zalivu. privezišta (mandraći) koriste za potrebe nautičkog turizma. Mora se uspostaviti ravnoteža između prirodnog i planiranog kapaciteta prostora. U Bokokotorskom zalivu se nalazi 24 mjesta sa operativnom obalom dužine od 2590 m. izradom Prostornog planu za posebne namjene za područje Morskog dobra ( Nacrt Plana 2000 ) među ostolog. lokacije povoljne za uzgajanje marikultura ili lokacije sa namjenom za eksploataciju ljekovitih sirovina.Marina Bar Marina Bar raspolaže sa 1000 vezova na moru i 250 na kopnu. uvala Trsteno. koncentraciju turista. postojeću uređenost i zauzeće obala itd. Na djelovima obale na kojima se tek predviđa intenzivna izgradnja turističkih objekata i drugih sadržaja treba usvojiti fazni pristup u izgradnji marina. da do danas nijesu iskorišćene prednosti Crnogorskog primorja za pružanje usluga ljubiteljima nautičkog turizma iz Italije. Ovo se posebno odnosi na marine čije lokacije nijesu u saglasju sa drugim mogućim namjenama prostora (uzgoj marikulture. godine rastao je promet nautičkih plovila i turista. do 1979. uvala Jaz. Prema tome. Dosadašnja iskustva turističkih zemalja pokazala su da se ne može ostvariti visokokvalitetna turistička ponuda bez nautičkog turizma. S obzirom na ukupnu dužinu obale i postojeće planove razvoja turizma. eksploatacija lekovitih sirovina itd. U tom smislu. a samim tim i za postizanje značajnijih ekonomskih efekata od ove vrste turizma. Nove marine trebaju da se prilagode prirodnom okruženju. planirana je revilitizacija . prirodna ograničenja (zaštićenost od talasa. pristupnost obali sa kopna. rekonstrukcija i izgradnja objekata marina u skladu sa namjenom i karakterom morskog dobra uz odgovarajuće tehničke.2%. postojeća izgrađenost i opremljenost obala. Ono što je najbitnije. Budva. 54 . ^injenica je da većina ovih mjesta ne obezbjeđuje ni najskromnije usluge koje očekuje ova vrsta turista. To je bio razlog da je Crna Gora praktično još prije trideset godina počela razmatrati i planirati izgradnju marina i lučica za nautički turizam. godine ovaj rast je bio 7. Davanjem koncesija za ove objekte stvorili bi se preduslovi za prihvat turističke flote i pružanje odgovarajućih usluga nautičkim turistima. Zbog toga marina pruža usluge samo domaćem stanovništvu.8%. neophodno je predvidjeti lokacije za buduće marine. do 1989. lučica ili privezišta za potrebe nautičkog turizma jedan je od prioritetnih zadataka razvoja turizma. mala dužina operativne obale za vezivanje plovila. Bar. Port Milena. realnim potrebama i mogućnostima.). su limitirajući faktori za razvoj nautičkog turizma. S obzirom na sadašnju ekonomsku situaciju u Republici neophodno je sagledati mogućnosti da se. Razvoj turizma u Crnogorskom primorju je u funkciji obezbjeđenja uslova za nautički turizam. čime bi ove marine dobile svoje mjesto u planovima razvoja nautičke infrastrukture. Sutomore. nameće potrebu planiranja i realizacije odgovarajuće infrastrukture za prihvat turističke flote (jahti. nedovoljni su i neadekvatni. S obzirom na nivo investicija. Prosječna godišnja stopa rasta nautičkih plovila je u periodu od 1971. a u periodu od 1981. tehnološke i pravne mjere zaštitete obaveznom izradom procjene uticaja i kapaciteta predviđene za izgradnju marina. trenutno raspoloživi objekti. Gledano od 1971. svega 1000 m operativne obale se nalazi na otvorenom moru. jedrilica. zaliv Trašte. Mogućnosti koje po nizu parametra nudi Kotorski zaliv i grad Kotor (geografski položaj. luka Ulcinj. a potom njihova neadekvatna opremljenost.). potvrđuje konstataciju na intenziviranje aktivnosti oko izgradnje savremenih marina. oblik i dubinu obale). atraktivnost prostora) na određen način upućuju na zaključak izgradnje savremene marine u Kotoru ili njegovoj blizini. Pored navedenih marina duž Bokokotorskog zaliva i otvorene obale Crnogorskog primorja postoji 3350 m operativne obale za vezivanje plovila u 29 mjesta. uvala Kruči. prirodna zaštićenost. motornih čamaca itd. godine iznosila 9. koji treba da podrže nautički turizam. izgradnja savremenih marina. Druge potencijalne lokacije koje se mogu u budućnosti uzeti u razmatranje su: Herceg-Novski. Infrastruktura i suprastruktura još nijesu kompletirane. Strategija razvoja nautičkog turizma mora da bude sastavni dio strategije razvoja turizma. Ovo se posebno odnosi na zaštićena prirodna dobra. lučice.

Ribolovno područje. Kod ulaza u Boku Kotorsku granica šelfa je na oko 9. još uvijek se na Crnogorskom primorju lovi u uskom obalskom pojasu alatima malog priobalnog ribolova. jer se tu nalaze naselja škampa. 234 1992. U tom smislu. "privredni ribolov" na otvorenom moru i to samo lov pridnenim kočama. Pri tome. Za razliku od lova bentoskih vrsta. 371 1996. 286 1994. Prema podacima Saveznog zavoda za statistiku. mrežama potegačama i malim plivaricama. 602 1989. evidentirani morski ulov u periodu 1987. godine prikazan je u tabeli 1: Tabela 1. po Konvenciji o pravu mora. 2000” (RZUP. Kotor-Beograd) 1. Sardela.Podgorica i MonteCEP –Centar za planiranje urbanog razvoja . ribolovno more Republike Crne Gore obuhvata dio obalnog mora i epikontinentalni pojas Srbije i Crne Gore. u novom Prostornom planu Republike treba uzeti u obzir rezultate naručene Studije u planiranju strategije razvoja marina u narednom periodu do 2021 godine. obalskih i pelagičnih vrsta riba najvažniji su obalni pojas unutrašnjeg mora i područje šelfa. RIBARSTVO I RAZVOJ MARIKULTURA POSTOJEĆE STANJE Morsko ribarstvo uključuje lov ili sakupljanje (ribolov). ribolovno područje od interesa za Crnu Goru je mnogo šire. izradu nakita i slično).600 m. Za lov i sakupljanje bentoskih. čija je biomasa najveća u svim morima svijeta. treba da da obezbijedi (ili prilagodi) političke. 330 1988. Karakteristike ulova Uprkos dugoj tradiciji morsko ribarstvo je nerazvijeno. Ulov morske ribe u periodu 1987 – 1996.2. 2 Nacrt prostornog plana posebne namjene za područje morskog dobra Crne Gore. bilo da se oni koriste za ishranu ili za neku drugu privrednu svrhu (sirovine za industriju. 461 1991. LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice.5 nautičkih milja. tipičan predstavnik male plave ribe. kontinentalne padine i zaravni južnojadranske kotline. predhodno ili u hodu.d. koji se nalazi u granicama Crne Gore. uzgoj (marikultura). a obuhvata i međunarodne vode čitavog Jadrana. Tek poslednjih godina ozbiljnije se razvija tzv. sve do granica italijanskih teritorijalnih voda. područje lova pelagične (plave ribe) je široko i prema tome ekonomski isplativo. a kod ušća Bojane oko 34 nautičke milje od obale. 383 55 . zakonodavne i finansijske okvire na nivoima najviših organa vlasti u Republici za uvođenje Integralnog upravljanja obalnim područjima u Crnoj Gori. 482 1990. dopire do granica teritorijalnih voda Italije. preradu i trgovinu živim resursima mora. Beograd 2001g). Prema Zakonu o morskom ribarstvu. Granicom ribolovnog mora u rijekama koje se ulivaju u more smatra se linija na kojoj voda prestaje biti postojano slana. Za razliku od ribolovnog mora.Preporuke Od strane nadležnih organa u 2005 godini naručena izrda Studije. 263 1995.dd. 224 1993. jer počinje od zone uticaja plime i osjeke (mediolitorala) i prostire se preko kontinentalnog šelfa. koja treba da svestranije razmotri razvojnu problematiku i prioritetne aktivnosti na unapređenju postojećih i izgradnje novih marina. koje je dosta usko.-1997.d. Crna Gora. Lov bentoskih vrsta se isplati i na kontinentalnoj padini do dubina od 500 . m.2. administrativne.godina (t) GODINA Ulov 1987.

papalina. pa bi se mogao očekivati srednji godišnji ulov male plave ribe oko 4000-5000 t. U ovim oblastima konstatovano je prisustvo 37 vrsta riba iz 29 rodova. Zagorski pijesak. za koji postoje podaci. Ulov bentoskih vrsta ribe (ribe dna). inćun i skuša. Ukupni ulov plave ribe u 2002 godini iznosio je oko 155 tona. i medju izlovljenim vrstama dominiraju sardela. sardele kao dominantne vrste ribe u ulovnoj strukturi. Raspoloživi podaci o prirodnim karakteristikama priobalnog mora i prirodnim nalazišta mlađi i adultnih oblika ekonomski važnih vrsta morskih organizama. sipa.6%. Ušća Sutorine. Medju uzgojnim školjkama. gira i oslić. bukva 4%. kao i veći broj lokaliteta u Bokokotorskom zalivu). uvala Trsteno. Medju izlovljenim vrstama dominiraju cipal. uz tendenciju blagog povećanja.7%. Podaci za poslednjih nekoliko godina (nrp.juni. pokazuje da se najveći ulovi postižu u periodu april . trlja 3.6%. na kojima je vršeno ispitivanje stanja populacija riblje mlađi. Resurs biomase U Crnogorskom primorju nijesu vršene sistematske procjene biomase bioloških resursa mora. ušće Bojane. gire 3% i šnjuri 2. u 2002 godini je bio približno 240 tona. Procentualno učešće svih ostalih vrsta je veoma malo. ukazuju da postoje lokaliteti gdje je to moguće (Dobra luka. čija proizvodnja bilježi rast zadnjih pet godina. govore da je po količini i vrsti ulov ostao na nivou prethodnih godina. bentoskih resursa. zatim raže sa 6. cipoli 5. u odnosu na petogodišnji prosjek (230 tona). s biološke tačke gledišta čine najznačajniji dio životnog prostora za razvoj flore i faune u Jadranskom moru do 200-250 m dubine. uvala Šukovan. odnosno u vrijeme kada se sardela. Marikultura Na Crnogorskom primorju se još uvijek nije pristupilo organizovanju proizvodnje hrane u moru. šumarstva i vodoprivrede RCG Medju uzgojnim vrstama morskih riba. Prema tim podacima srednja biomasa kočarskih naselja riba se kreće u rasponu od 1300 do 1700 t po godini. dominiraju brancin i orada. Port Milena. je iznosio 150 tona.Struktura ulova pokazuje dominantno učešće sardele koja sa ostalom pelagičom ribom učestvuje u ulovu sa ukupno 41%. 56 . uvala Valdanos.god. niti postoje statistički podaci o ribolovnim resursima ni za jedan tip ribolova. školjki i rakova takođe se primjećuje blagi porast u odnosu na prethodne godine: GRUPA MORSKIH ORGANIZAMA ULOV U 2002 G Glavonožci (lignja. nijesu na Crnogorskom primorju do sada nikada procjenjivani. Godišnji prosjek ulova ove ribe u od 1998-2002. uključujući i Bokokotorski zaliv. oslić 6. naročito plave ribe. Mrčevske rijeke i desnog kraka Bojane. pelagični i priobalni resursi za lov parangalima i udicama. što je na nivou prethodnih godina. Ukupna količina izlovljene uzgojne ribe u 2002 godini iznosi 20 tona. nakon mriješćenja vraća bliže obali. procenjuje se da bi dozvoljeni kočarski ulov mogao iznositi 1300 do 1700 t godišnje. Osnovna nalazišta riblje mlađi za primjenu u marikulturi nalaze su u priobalnim vodotocima. su tri karakteristična lokaliteta. tako da se ne raspolaže nikakvom osnovom za planiranje razvoja te vrste ribolova. svrstanih u 16 familija. Raspodjela ukupnog ulova za prosječnu godinu. Krimovački potok. u 2002 godini). što takodje pokazuje tendenciju povećavanja. Ulov u 2002 godini je bio oko 100 tona. Na osnovu nekih uporednih analiza sa stanjem u sjevernom i srednjem Jadranu. Za razliku od kočarskih. što govori da je riječ o izuzetno kvalitetnom i traženom proizvodu. dominira dagnja (mušulja). Biocenoze dna mora Biocenoze morskog dna.9%.5%. Jedini podaci iz kojih se može donekle procijeniti mogućnost razvoja odnose se na kočarski ribolov na šelfu Crnogorskog primorja. Kod ulova glavonožaca. hobotnica) 42 t Školjke 4t Rakovi 17 t Izvor: Ministarstvo poljoprivrede.

Uvala Trsteno. utvrditi početne godišnje kvote ulova. ribolovna područja. Uspostaviti stalnu i trajnu kontrolu stanja kvaliteta mora Bokokotorskog zaliva i ostalog dijela Crnogorskog primorja. lov tuna i sabljarki plivajućim parangalima. urađen prema standardima Evropske unije i međunarodnim konvencijama. prije utvrđivanja i realizacije programa vještačke reprodukcije. lov dubinskim parangalima u Južnojadranskoj kotlini. predlažu se sljedeće moguće lokacije za marikulturu : − Bokokotorski zaliv: Plagenti. Težište razvoja ribolova treba usmjeriti na lov male plave ribe. Njime će se regulisati uticaj prirodnih i antropogenih faktora na ovu oblast a prije svega da intenzitet eksploatacije bude ekonomski isplativ i da pri tome ne ugrozi obnavljanje eksploatisanih populacija. Na osnovu raspoloživih podataka o prirodnim karakteristikama priobalnog mora Crnogorskog primorja. briozoe. njegovi efekti su samo pozitivni jer se prije svega ostvaruju pozitivni ekonomski efekati kroz proizvodnju kvalitetne hrane u moru i podstiče razvoj drugih grana i područja koja su prethodno bila zapostavljena. pogotovo za one vrste ribolova za koje se procenjuje da ih treba tek razvijati . Krimovački potok. Na osnovu procjena. Naprotiv. kao što su na primjer: tunolov plivaricama. Crni rt. Port Milena i dr. sa stanovišta biocenoloških potencijala. antozoe. bentoske makrofitske alge i ostali cenobionti. Nakon prvih procjena treba organizovati stalni monitoring biomase mora. − Otvoreno priobalno more: Dobra luka. 57 . pri čemu će marikulturi pripasti značajno mjesto. Rose. bivalvia. Razvoj marikultura Korišćenje mora će prema svim iskustvima i predviđanjima dati značajan doprinos opstanku i daljem razvoju ljudske civilizacije u budućnosti. Za otvoreno priobalno more Crne Gore. kao prirodni rezervat riblje mlađi. Zagorski pijesak. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Da bi razvoj morskog ribarstva i marikulture koji se planira u Crnoj Gori uopšte bio moguć potrebno je prethodno pre svega usvojiti Zakon o morskom ribarstvu. koja može poslužiti kao osnova za razvoj marikulture. Ispitati rentabilnost razvoja i nekih drugih vrsta ribolova. mogućnost razvoja kočarskog ribolova ili ribolova vršama. prirodnih nalazišta mlađi i zrelih oblika važnih vrsta morskih organizama. Uvala Kukuljina. Izvršiti statističku obradu podataka o svim vrstama ribolova čime će se omogućiti proračun ulova po jedinici napora.Rasprostranjeno muljevito područje veoma je važno kao područje pridnenog obalnog ribolova. Uvala Žukovica. Povoljnim kreditima i subvencijama treba stimulisati nabavku ribarskih brodova i alata. u prvom redu škampi. kao osnove prehrambenog lanca u moru. oslić i druge. ehinodermati. Risan. kao i značajne vrste glavonožaca. Uvala Valdanos. Orahovac. tunikati. optimalne tehnike ribolova i procijeniti neophodne kapacitete infrastrukture. Krtole. Morinj. U prostornourbanističkom pogledu uzgoj marikultura ne ugrožava druge privredne grane. Ovo je takođe područje u kome dominiraju: sunđeri. Razvoj ribarstva − − − − − − − − Budući razvoj ribolova na Crnogorskom primorju zahtijeva preduzimanje sljedećih mjera: Što hitnije izvršiti procjenu biomase malih pelagičnih riba (sardele i inćuna) sa lokacijom područja mriješćenja i područja koncentracije mlađi ekonomski najvažnijih vrsta ribe. S obzirom na to da do sada na području Crnogorskog primorja nije bilo organizovane proizvodnje hrane u moru. treba istaći šire područje ušća Bojane sa Šaskim jezerom i Port Milenom. a povremeno i otvorenih voda Južnog Jadrana. Kobila. kao i ribarske alate. rezultata eksperimentalnih istraživanja. barbun. gastropodi. U tom području česte su vrste riba: gira. Njivice. Bijela. za budući razvoj marikulture neophodno je prije svegau utvrđiviti sastava vrsta planktonske biljne zajednice radi definisanja ekoloških svojstva područja i preduzeti kontinuirano praćenje bar jednog godišnjeg ciklusa fitoplanktona i zooplanktona.

pri čemu se neće ugroziti planirane namjene prostora. Normativi za uređenje plaža na osnovu namjene Normativi za uređenje i opremanje plaža na osnovu njihove namjene. kako ju je priroda oblikovala. Namijenjena je kako stanovnicima naselja. Na njoj i oko nje nesmje se ništa graditi. a koje potom morske struje raznose duž obale.2.3. • kamenite plaže: Nastaju na mjestima gdje su stijene slabije mehaničke otpornosti. površinski i podvodni ribolov. pa je plaža pojas kopna i priobalni pojas mora. koji su pogodno mjesto za rekreativno sunčanje i kupanje. Mora se naglasiti da izbor konačnih lokacija za marikulturu zahtijeva sprovođenje određenih istražnih radova.Navedeni lokaliteti moraju se adekvatnim mjerama zaštititi od svih oblika ugrožavanja. tako i turistima i drugim gostima. itd. treba da se organizuju u kupališne jedinice dimenzija od 150-200 m po jedinici. odnosno klasifikaciju su: • • • • • • izletnička plaža poluuređena javna plaža kompletno uređena gradska plaža kompletno uređena ekskluzivna plaža kompletno uređena plaža sa posebnom namjenom djelimično uređena prirodno zaštićena plaža potpuno neuređena. ali kontrolisana Plaže koje su duže od 200 m. • ekskluzivna plaža: Pripada obično luksuznim hotelima i namijenjena je hotelskim gostima. • stjenovite plaže: Nastaju na stjenovitim obalama koje imaju veću mehaničku otpornost. 58 . Svaka jedinica se oprema kao cjelina.Po sastavu podloge prirodne plaže dijele se na: • pješčane plaže: Nastaju od materijala koga donose potoci i rijeke u more. • plaža specijalne namjene: Namijenjena im je posebna funkcija. za naučna istraživanja sa hidrometrijskim radovima i određenim mjerenjima i ispitivanjima dna mora. • javna plaža: Namijenjena je većem broju turista i obično je duža od 300 m. uzimaju se u obzir i kamenite i stjenovite obale. Može biti za zdravstveni turizam sa korišćenjem lekovitog blata i mineralnih voda. Podjela plaža po namjeni je: • izletnička plaža: Namijenjena je za cjelodnevni boravak i korišćenje turista za koje se organizuju izleti morem ili kopnom. pa ih talasi drobe i oblikuju. • šljunkovite plaže: Nastaju od materijala koga su donijele bujice. Danas je pojam plaže proširen. a koje je zatim formiralo more u vidu šljunka. • prirodna plaža: To je plaža koja se odlikuje prirodnim lepotama i koja treba da ostane netaknuta. Ova vrsta plaža je najposjećenija. Pored pješčanih i šljunkovitih djelova obale. Pogodna mjesta za sunčanje su ona sa blagim nagibom i relativno uglačanom površinom. • gradska plaža: Dio je većeg ili manjeg naselja. Svrha ovih istraživanja je iznalaženje rješenja u okviru kojih će se ostvariti adekvatni uslovi za razvoj marikulture. kao i obale koje su vještački formirane kao plaže (obično betonske platforme ili površine formirane od nasutog materijala različitog porijekla). sportska takmičenja. 1. MORSKE PLAŽE 1 2 Za kupanje se u prošlosti koristio uglavnom uski pješčani ili šljunkoviti dio morske obale i samo se to smatralo plažom.

neobičnim i raznovrsnim prirodnim ljepotama. čuvati i racionalno koristiti.3.3. širina i površina plaže. dat je pregled postojećih plaža.2. one koji žele ekskluzivno uređene plaže. od koga je formirana plaža. Šest izvanredno lijepih plaža je određeno da ostanu prirodne. dužina. Stoga su plaže neizmjerno blago za Crnu Goru. Uređeno je 18 plaža od kojih 5 ekskluzivnih. Najviše plaža. Međutim.1. jer su sa kopna nepristupačne.1. njih 32 imaju u zaleđu visoku ili nisku šumu. a neposredno smješteni hoteli na tri plaže. namjena plaže i orijentacija plaže. Crnogorske plaže se odlikuju izvanrednim. na plažama na kojima iz određenih razloga nema dovoljno dotoka nanosa potrebno je dodavanje pijeska ili šljunka pred početak sezone. Najviše plaža je orijentisano prema jugozapadu 22. skrenut je prema naselju. ako se uzme u obzir da su za mnoge turiste od značaja vremenski intervali rađanja i zalaska sunca. one koje vole boravak na stijenama.1 došlo se do sljedećih zaključaka: Ukupna dužina postoje’ih plaža je 57 505 m. Šuma i zelenilo su za mnoge idealno zaleđe. Za većinu od 55 plaža prilaz je asfaltni put. što su povoljni pravci. dok plaža Mogren postepeno izumire. Na situaciji u razmeri 1:300 000 date su lokacije svih postojećih plaža. a stjenovitih 11. a na osnovu tabele 1. ukupne površine 1 615 700 m2 i zbirnom procjenom opterećenosti kupačima 169 000 osoba. kao i one koji žele netaknutu prirodu.Postojeće plaže Prema Vodoprivrednoj osnovi u tabeli 1. a zemljanim na jednu plažu. procjena o broju kupača. sjeverozapad 2 i sjever 1. kroz koga njegov nanos samo pravi štetu.3. a do 6 plaža može se doći samo morem. Djelovanje talasa na plaže se po pravilu dešava van turističke sezone i uočava se na većem broju plaža. Potok. Pred početak svake turističke sezone neophodno je otkloniti nepovoljne efekte dejstva talasa u zimskom periodu izravnavanjem materijala. opština kojoj pripada.1. Ka jugoistoku i jugu je orijentisano po 8 plaža. Ovo se dešava npr. Čisto šljunkovitih je 9 plaža. Naselja su iza 21 plaže. Zaštićeni objekat prirode su 24 plaže. se stiže pješčanim stazama.2. Najmanje plaža je orijentisano u nepovoljnim pravcima: sjeveroistok 6. sa mogrenskom plažom. Plaže mogu da zadovolje sve kategorije turista. koga treba njegovati. Do 10 plaža. a neuređeno 14 plaža. Djelimično je uređeno 36. ali i u trajnom odnošenju ovog materijala u dubine. Ono se najčešće ogleda u prebacivanju pijeska i šljunka duž plaže. uređenost plaže. Odnijeti materijal se po pravilu kompenzuje hranjenjem plaža nanosom koga donose vodotoci. U tabeli su sadržani podaci za : naziv plaže. kao i one koji žele pijesak. koji je ovu plažu snabdijevao nanosom. Uređen park je iza 9 plaža. a zatim prema zapadu 16 i istoku 10.2. prirodni sastav plaže. Moguće je povećati 47 postojećih plaža. makiju ili polja. Po tri plaže imaju u zaleđu maslinjake.Registrovano je postojeće 74 plaže. skupljanjem i odnošenjem morske trave i drugog otpadnog materijala. a orijentacija prema suncu. idealna orijentacija. Najviše je pješčanih plaža po površini i kapacitetu (ukupno 52) od kojih neke imaju i šljunkovite djelove. Makadamskim putem se prilazi na dvije. 59 . Prekid hranjenja plaže nanosom osuđuje pješčanu plažu na postepeno nestajanje. koje zajedno sa bistrim i toplim morem i povoljnim meteorološkim uslovima odgovaraju i vrhunskom ekskluzivnom turizmu. kamenih 2.

S Sadrži 3 plaže: Ispred hotela plaža duž. 100 m Parovića plaža duž. Dio plaže beton. Zaleđe: put i naselje. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) 1 NJivice Herceg Novi 1870 20 37400 3000 Djelimično uređena PŠ J 2 Igalo Herceg Novi 1500 20 30000 2500 Djelimično uređena PŠ Pn SE Orijentacija E Povezana asfaltnim putem sa Igalom. Pristup: asfaltni put. S Izgrađena obala. Dio plaže: beton. Nestabilna plaža. Moguće povećanje plaže. br. Pristup: asfaltni put. Plaža je uređena obala. PŠK dio djelimično uređen 6 7 8 Meljine Herceg Novi Zelenika Herceg Novi \enovići Herceg Novi Baošići Herceg Novi Bijela Herceg Novi 500 20 500 20 600 10 10000 10000 6000 830 830 500 Neuređena P P P a G J G J Djelimično uređena Djelimično uređena 9 1000 15 15000 1250 Djelimično uređena P J 10 1000 15 15000 1250 Djelimično uređena PŠ J 11 Kamenari Herceg Novi 500 10 5000 420 Djelimično uređena P J S Moguće povećanje plaže. SW Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put.1:Pregled postojećih plaža Red. Zaleđe: put i naselje. Zaleđe: naselje. Moguće povećanje plaže. Nestabilna plaža Plaža je na rtu. Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: put i naselje. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav P 3 4 5 Topla Herceg Novi 1220 15 18300 5000 3100 1500 420 250 Dio uređena dio Djelimično uređena Djelimično uređena Herceg Herceg Novi Novi Savina Herceg Novi 500 10 310 10 PŠK JG G Dio uređen. Hotelski dio plaže beton. NE 12 Morinj Kotor 1000 15 15000 1250 Djelimično uređena PŠ G 13 Risan Kotor 500 10 5000 600 Djelimično uređena Djelimično uređena Š IG SE 14 Perast Kotor 450 10 4500 500 I SE 60 . Pristup: asfaltni put. Moguće povećanje plaže E Izgrađena obala. Zaleđe: put i niska šuma. Zaleđe: put i naselje. Zaleđe: zelene površine i naselje. Moguće povećanje plaže.Tabela 2. Pristup: asfaltni put.70 m Pristup: asfaltni put. Zaleđe: zelene površine S Moguće povećanje plaže. a u zaleđu ima uvučeni kanal i šumu. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: put i naselje. Zaleđe: naselje. Moguće povećanje plaže SE Izgrađena obala. 140 m i plaža kod Lučice duž. Zaleđe: put i naselje. Pristup asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Plaža betonirana. Zaleđe: put i naselje. Moguće povećanje plaže S Izgrađena obala. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: naselje. S Moguće povećanje plaže.3. Zaleđe: niska šuma.

Zaleđe: šuma. Zaleđe: šuma iza grada. W Moguće povećanje plaže.N Orijentacija W Osunčana cijelog dana sa vrlo čistom morskom vodom. Veći dio plaže beton. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: makija i naselje. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: put i naselja. Moguće povećanje plaže.Moguće povećanje plaže Uređenje nemoguće zbog kuća na samoj obali. Zaleđe: šuma. NE Izgrađena obala i šetalište grada Prčnja je ujedno i kupalište. Moguće povećanje plaže. Dio plaže betoniran E Djelovi plaža su betonski. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav Š 18 Muo Kotor 450 10 4500 500 Neuređena a J 19 Prčanj Kotor 1500 10 15000 2000 Djelimično uređena P J 20 Markov rt Kotor 1000 10 10000 1200 Uređena Š Pn E Moguće povećanje plaže. Pijesak se na djelovima plaže obnavlja. E Pristup: asvaltni put.Red. Zaleđe:put i naselje. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: naselje NE 21 Stoliv Kotor 1000 10 10000 1200 Neuređena P J 22 23 24 Lepetane Tivat Lastva Tivat Tivat Tivat 500 15 1600 1250 20 15 7500 32000 18700 1000 2600 2300 Djelimično uređena Djelimično uređena Neuređena PS PS P G G G W Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. a zaleđe saobraćajnice i hoteli. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: put i naselje. Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Plaža je duboko uvučena u kopno i zaštićena od vjetrova. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: naselje. Pristup: asfaltni put. Mogućno povećanje plaže. Ostrvo je dugoročno zakupljeno od Mediteran kluba. Zaleđe: niska šuma i zgrade. ostrvo Ostrvo obraslo mediteranskim rastinjem. Pijesak se donosi i obnavlja. br. Zaleđe: zgrade. Ostali dio djelimično uređen. ostalo djelimično uređena PŠ GE W. NE Uređena vještačka plaža za zdravstveni turizam. Moguće povećanje plaže NJ Zaleđe: put i naselje. 25 Sveti Marko Tivat 1000 15 15000 2000 Ekskluzivno uređena S IPn 26 Krtole Tivat 500 10 5000 600 Neuređena S J NE 27 28 29 Krašići Tivat Rose Herceg Novi 550 260 10 300 20 5 2750 2600 6000 300 400 700 Djelimično uređena Uređena S S S J J I NE Žanjice Herceg Novi Neuređena 61 . W Pristup pogodan. Dio plaže beton. Pristup: asfaltni put. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 15 Orahovac Kotor 1000 20 20000 1600 Prirodna Š I Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) 16 Dobrota Kotor 500 20 10000 800 Neuređena P G 17 Kotor Kotor 625 15 9400 1100 Oko 100 m uređena. Prirodna. Zona ispred hotela "Fjord" oko 100 m uređena.

S Moguće povećanje plaže. Zaleđe: park . Zaleđe: šuma. Pristup: asfaltnim putem. naselje. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav Š 33 Žukovac Tivat 200 10 2000 200 Neuređena 34 35 Trsteno Kotor Jaz 1 Budva 250 15 600 60 3700 36000 500 3000 Neuređena PS P a I J E SW + SE Djelimično uređena 36 Jaz 2 Budva 500 40 20000 1800 Djelimično uređena P E + SE 37 Mogren Budva 300 20 6000 900 Uređena P E + SE 38 39 40 41 Plaža hotela Avala Plaža kod lučke kapetanije Slovenska plaža Bečići Budva Budva Budva Budva 150 30 80 15 1800 1800 25 55 4500 1200 45000 99000 500 150 5000 8000 Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena PŠ PŠ PŠ PS GE JG Pn E G + + Zaleđe: brdo Spas. niska šuma. br. Zaleđe: Stari grad Budva 42 43 Kamenovo Pržno Budva Budva 460 25 200 20 12000 4000 1300 500 Neuređena PŠ PS E J Pn SW Djelimično uređena Ekskluzivno uređena Ekskluzivno uređena Ekskluzivno uređena Ekskluzivno uređena 44 45 46 47 Kraljičina Budva plaža Miločer Budva Sveti Stefan I Sveti Stefan II Budva Budva 130 20 270 30 240 25 580 25 2600 8100 6000 14500 250 800 500 1500 P P P P E E E E + + + + SW 62 . Zaleđe: šuma. Pristup: asfaltni put. Asfaltni put do ograde plaže. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Pristup: pješačkom stazom. Zaleđe: hotel Avala. Zaleđe: šuma. Zaleđe: šuma. Asfaltni put do ograde plaže. Zaleđe: Mrčevo polje. Asfaltni put do naselja Bigovo. Zaleđe: šume. Zaleđe: drveće. Asfaltni put do ograde plaže. nepristupačna. Zaleđe: naselje. Zaleđe: gusta makija. Zaleđe šuma. Pristup: asfaltnim putem. W W W W Moguće povećanje plaže. Zaleđe: šuma. Moguće povećanje plaže. Pristup asfaltnim putem.. Pristup : asfaltni put. Zaleđe: Mrčevo polje. S Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. S W Talasi je razaraju. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: šuma. Plaža se erodira. E Pristup: asfaltni put. šuma. Pristup: asfaltni put. atraktivnog izgleda zbog oblika stijena. pa se vještački obnavlja. Pristup: asfaltni put. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 30 31 32 Mala Gora Pržno Trašte Herceg Novi Tivat Tivat 550 15 300 30 300 30 8200 9000 9000 900 900 900 Neuređena Djelimično uređena Prirodna ŠS P PS n I J P + Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) SE Orijentacija Nepristupačna. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. stijena. Zaleđe: šuma S Mogućno povećanje plaže. W Osunčana plaža. Asfaltni put do ograde plaže.Red. obraslo gustom šumom. Moguće povećanje. Jedna od najlepših plaža. hotel. W Pristup makadamskim putem.

Zaleđe: park i hotel. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 48 Drobni Budva pijesak Reževići Budva Perazića Do Budva 210 30 6300 700 Prirodna P I Pr ŠK K S K I E Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) + SW Orijentacija Nema pristupa sa kopna. niska šuma. Moguće povećanje plaže. Pristup: makadamski put. Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Pristup: asfaltni put. netaknuta. Moguće povećanje plaže Pješčanu masu treba obnavljati. S W Zaleđe: šuma. Zaleđe: borova šuma i park. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: šuma. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: polje. Pristup: asfaltni put Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav 49 50 100 10 60 15 1000 120 Neuređena a 900 100 Djelimično uređena W Pristup: strmim stazama. Pristup: asfaltni put. Moguće povećanje plaže. S Zaleđe: masiv Dubovice. Zaleđe: hotel i park.Red. Prirodno atraktivna. Zaleđe: naselje i park. Lokalitet čuven po ljepoti. W Pristup: asfaltni put. stijene. + SW + SW 51 52 Petrovac Budva Lučice Budva 600 0 250 20 2 12000 5000 1500 800 Uređena P G I Prirodna PŠ 53 Buljarice Budva 2500 30 75000 9000 Dio djelimično PŠ uređen. Moguće povećanje plaže. Jedna od najljepših plaža. a dio prirodna Prirodna J + 54 Pećin Bar 300 20 6000 700 P I + 55 56 57 58 Čanj 1 Čanj 2 Maljevik Sutomore Bar Bar Bar 400 35 600 60 200 20 35 14000 36000 4000 45500 2000 4000 500 6000 Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena Djelimično uređena PŠ PŠ PŠ P JG J J I + SW + SW Bar 1300 59 60 61 62 63 Zlatna obala-Ineks Ratac Žukotr– lica Topolica Veliki i mali pijesak Masline Bar Bar Bar Bar Bar 200 15 300 10 850 20 800 20 600 20 3000 3000 17000 16000 12000 400 400 2000 1800 1200 Djelimično uređena Neuređena P GE Pn S Pn PŠK PŠ PŠK J G J Djelimično uređena Uređena S Moguće povećanje plaže. W Manji dio plaže djelimično uređen. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: hotel. Zaleđe: maslinjaci i makija. Plaža nepristupačna sa kopna. Dio plaže beton. Zaleđe: park. Moguće povećanje plaže. Zaleđe: šuma. W Zaleđe: šuma maslina i hrasta. Prirodna. S W Pristup: asfaltnim putem. Graniči se sa lukom. + W Pristup: asfaltni put. Prirodni rezervat za izletnički turizam. Pristup: pješačka staza. S W Crvena plaža. Pristup: zemljani put. + Djelimično uređena 64 Bar 200 20 4000 500 Djelimično uređena ŠS I 63 . br. Pristup: asfaltni put. + S W Pristup: asfaltni put. Zaleđe: šuma. Zaleđe: šuma. Zaleđe: naselje. W Zaleđe: masline.

Red. Š . E – ekskluzivna. Zaleđe stijene i zelenilo. br. Plaža ograničena asfaltnim saobraćajem. Ostrvo stjenovito. Uređeno na dužini 2000 m. Zaleđe: šuma. U zoni hotela je izvorište mineralne vode. Zaleđe: bungalovi i vile. Prirodni rezervat tipa nacionalnog parka. Dio plaže beton. Zaleđe: šumovito. Dužina plaže (m) Naziv plaže Uređenost plaže Sastav S PŠ 66 67 Kruci Valdanos Ulci nj Ulci nj 300 15 400 30 4500 12000 550 1200 Djelimično uređena Uređena a I J NW + NW 68 69 70 Crnogorsko guvno Ulci nj 240 10 120 10 360 20 2400 1200 7200 250 150 600 Djelimičn o uređena Djelimično uređena Uređena S ŠKS P I I G SW SW + SW Liman I i Ulcinj II Ulcinj . Zaleđe: put i naselje. S – stijena). Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže.šljunak. Zaleđe: niska šuma. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: šuma. • vršiti intervencije po potrebi. Pn – posebna namjena. dijelom prirodna Prirodna P J + SW 74 Ada Bojana Ulcinj 1500 40 60000 8000 P E SW Ukupno 57505 1615700 169000 24 Legenda: sastav plaže (P – pijesak. Prilaz: pješačka staza. Pozadina rezervat maslina. J – javna. Pristup: silazna staza od asfaltnog puta. Ostali dio prirodna plaža. Pristup: pješačka staza. u budućnosti je potrebno da im se posveti posebna pažnja i obave mnoge aktivnosti koje su preduslov za njihovo optimalno korišćenje. • brinuti se o kvalitetu vode za kupanje.Ulcinj mala plaža Pinješ Ulcinj ženska plaža 71 200 5 1000 100 Uređena S Pn SW 72 Plaža Ulcinj hotela Albatros 70 10 700 80 Uređena S E SW 73 Velika plaža Ulcinj 125 50 00 625000 65000 Dijelom uređena. Dug plitki pojas. K – kamen. Pristup: pješačka staza. Zaleđe: šumovito. Dio plaže beton.Uvala se odlikuje izuzetnim prirodnim ljepotama Pristup: asfaltni put. Da bi se plaža mogla vrednovati i trajno koristiti potrebno je sljedeće: • izvršiti istražne radove (sva potrebna mjerenja i opažanja). Moguće povećanje plaže. Postoji pristupni put od glavnog puta. namjena plaže (I – izletnička. G – gradska. Pr –prirodna) Zbog velikog značaja morskih plaža za turizam. • obavljati redovno održavanje. 64 . Pristup: pješačka staza. Lokalitet sa ljekovitom mineralnom vodom. Moguće povećanje plaže. Moguće povećanje plaže. Uređena hotelska plaža. Površina plaže(m2) 2) Broj kupača Opština Namjen 65 Stari Ulcinj Ulci nj 150 15 2250 300 Neuređena ŠS I Zaštićen objekat prirode Ostali podaci Širina plaže (m) + NW Orijentacija Ostrvo i dio obale. uređivanje i opremanje. Pristup: asfaltni put. Pristup: asfaltni put. Zaleđe: šuma. Na plaži se održavaju prirodni uslovi i sprovode mjere zaštite.

samo u cik-cak liniji. plaža pored hotela "Avala" u Budvi. Pokreti morskih masa (talasi i struje) pokreću nanos.Povećanje turističkih smještajnih kapaciteta zahtijeva i povećanje ukupne površine morskih plaža. pokreće i vučeni nanos koso. potrebno je ravnanje nanosa po plaži ako su usled talasanja ostale neravnine. za koje se nanos donosi sa strane. pa je za te svrhe potrebno: • postupno povećavati površinu korišćenja postojećih plaža koje se sada djelimično koriste. izvan turističke sezone pokretanje nanosa može biti vrlo značajno. potrebne su hidrauličke studije ili hidraulička modelska ispitivanja. koji koso nailazi na plažu. prebacuju dio nanosa duž plaže. čija se površina sada cijela koristi.). naviše uz obalu. intervencije se svode na smanjenje energije talasa koji nailaze na plažu. Osnovne karakteristike zaleđa plaža (vegetacija. Kad se isti talas spušta. ili za cijelu godinu (srednja vrijednost. Talasanje mora za vrijeme turističke sezone (amplitude. Pokreti morskih masa usled plime i osjeke na ovom dijelu Jadrana su mali i ne ugrožavaju stabilnost plaža. Struja pritom nosi lebdeći nanos u pravcu kretanja. plaža će postepeno erodirati. Za nanos sa ljekovitim sastojcima i hemijski sastav. Međutim. izvori zagađivanja i stepen zagađenja. Neke plaže zahtijevaju i vještačko nasipanje. postojeće plaže. Tokom turističke sezone ovo pokretanje obično nije značajno. • Materijal za nasipanje mora biti autohtoni-iz mora ¾ Zadaci vezani za vrednovanje i trajno korišćenje plaža ™ Istražni radovi Ovi radovi se svode na mjerenja. koji mogu biti neprekidni ili sa presjecima. Održavanje plaža Pješčane i šljunkovite plaže treba na cijeloj površini da imaju približno istu visinu sloja nanosa. U složenim slučajevima. Talasi. pri čemu ovo pokretanje nanosa može biti paralelno obali. Koriste se i podvodni pragovi postavljeni paralelno sa obalom. dominantne morske struje. sa različitim visinama sloja nanosa. da bi se za plažu obezbijedile sljedeće informacije: ‰ • • • • • More Kvalitet mora. a dio nanosa bespovratno odnose u dubinu. koji u principu mogu biti poprečni. Ima mnogo raznolikih kombinacija. • povećavati. dok se i vučeni nanos kreće u istom pravcu. Osunčanost. 65 . periode. kad talasi koso nailaze na pravac obale. Osnovne hidrološke karakteristike tokova koji se ulivaju u more u zoni plaže. Ako je masa nanosa odvučena u dubinu veća od mase nanosa koja pristiže iz vodotoka koji je hrani. zaštite plaža. kao i upravno na pravac obale. za vrijeme turističke sezone. koje zavise od oblika plaže i njene okoline. u zavisnosti iz kog pravca nailaze. gdje god je to potrebno i racionalno. pa su rijetko kad potrebne intervencije na plaži. kao i stepena izloženosti talasima. kao što je. i nanos se spušta niz strminu. pravac talasa). Najjače struje duž obale su one koje se javljaju pri talasanju. U slučajevima kad talasi odnose nanos sa plaže. a po mogućstvu i granične vrijednosti). Kopno ‰ y • • Granulometrijski sastav obalnog nanosa i njegov minerološki sastav. Pred početak turističke sezone. Talas. Mjesečne ruže vjetrova za vrijeme turističke sezone. opažanja i prikupljanja postojećih podataka. Dijagrame oscilacija temperature morske vode i vazduha na površini mora. uzdužni i mješoviti. na primjer. ali vertikalno. U tu svrhu se izvode zaštitni objekti. • uspostavljati nove prirodne ili vještačke plaže. događa se da talasi tokom zime sav nanos odnesu bespovratno u dubinu. Kod vještačkih plaža. gdje god je to moguće. infrastrukturni objekti i dr.

Slovenska plaža. Buljarice i NJivice. Miločer. Za pojedine plaže može biti i manja. Plivajući čvrsti otpad.Ova ispitivanja su za 1996. Služba održavanja je dužna da odmah uklanja sa površine mora plivajući čvrsti otpad. mineralne i lebdeće čestice. Lučice. Održavanje u zoni priobalnog mora svodi se na održavanje granične linije i propisane klase i čistoće mora. ali tako da se propusna moć pronošenja nanosa ne mijenja. Krašići. plaža kod hotela "Avala". što se dokazuje proračunom. kao i mjesec dana prije početka turističke sezone. god. Ako se preko takvog vodotoka gradi saobraćajnica. taj dio vodotoka treba regulisati. ali je po pravilu more čisto. plaže u okviru dozvoljenog broja koliformnih bakterija za prvu kategoriju (do 500 TC/100 ml morske vode): Velika plaža kod Ulcinja.63%. Porto Milena.Vodotoci koji snabdijevaju plaže nanosom ne smiju biti dovedeni u stanje kojim se remeti pronošenje njihovog vučenog i lebdećeg nanosa ka plažama. što ukazuje na visoku produkciju. Održavanje u zoni priobalnog mora Pod širinom priobalnog mora za plaže. Zasićenost kiseonikom je između 77. Sveti Stefan 1 (3 plaže) • • • • 66 . Baošići. posebno za Bokokotorski zaliv. Na uzetim uzorcima obavlja se bakteriološka kontrola vode i mjere fizički i hemijski parametri propisani važećim pravilnicima. Stoga je u vrijeme turističke sezone. zbog čega su i poznate plaže povremeno ispod kategorija kvaliteta dozvoljenog za kupanje. Granična linija mora da bude vidno obilježena i na njoj se postavlja ogradna mreža. Povremeno je uočena pjena i ostatak biljaka. plaže koje po broju kolimorfnih bakterija spadaju u prvu kategoriju. gdje je to moguće. Bigova. To znači. kao i funkcionisanje odgovarajućih službi (prva pomoć. Pržno. Plovila koja prilaze graničnoj liniji obavezna su da smanje brzinu kretanja. propusna moć pronošenja nanosa mora ostati ista. ili u slučaju njegovog suženja. spasilačka služba) itd. ako to diktiraju prirodni uslovi. koja ima zaštitnu funkciju. dala sljedeće stanje kvaliteta voda obalnog mora na lokalitetima pojedinačnih plaža: Prva kategorija: najčistije plaže bez koliformnih bakterija: Veliki pijesak.Širina priobalnog mora za plaže je 150 m. Čanj i Rafailovići (4 plaže). ‰ Kvalitet morske vode na plažama Kontinualna mjerenja i osmatranja kvaliteta morske vode na najpoznatijim plažama Crnogorskog primorja obavljaju se od 1995. godine. Ako saobraćajnica prolazi preko jaruga. Sportovi na vodi se obavljaju izvan granične linije. Utjeha.67% i 162. ali kod kojih je broj fekalnih streptokoka veći od broja dozvoljenog za prvu kategoriju: Sutomore. ili ostaviti poprečni profil korita isti za sve vodostaje. Bazen Šiver (ukupno 14 plaža). U održavanje plaža spada i njihovo svakodnevno čišćenje i održavanje sanitarnih objekata. otvor za proticanje mora da bude takvih dimenzija da se režim pronošenja nanosa ne mijenja. Orahovac. rijetko se javljaju. podrazumijeva se rastojanje od obale do granične linije kupališta. neophodno vršiti kontrolu kvaliteta morske vode svakih 15 dana. Međutim. Na osnovu postojećih trogodišnjih istraživanja došlo se do osnovnih parametara kvaliteta mora (Bokokotorskog zaliva i otvorenog mora). Druga kategorija: plaže u okviru dozvoljenog broja koliformnih bakterija (od 500-10 000 TC/100 ml morske vode) Ada Bojana. glavni problem je bakteriološko zagađenje i prisustvo kanalizacionog otpada.

hotel "Plaža". Guvance. Prčanj. \enovići. bez obzira na njihovu namjenu. Mjere sanacije kanalizacionih kolektora i odvođenje kanalizacionih voda se predlaže u posebnom segment koji tretira rješavanja kanalisanja naselja. Ostrvo cvijeća. Institut "Igalo". Institut za biologiju mora. Smeće se odnosi sa plaže cjelodnevno na propisanu deponiju. hotel "Delfin". Kaliman i bazen hotela Topla (3 plaže). ležaljke. Sveti Spasije. za sve uređene i izgrađene plaže. Izletnička plaža • • • Treba da ima pontu. nalaze se sanitarni čvorovi i voda za piće. Seljanovo.• plaže koje po broju koliformnih bakterija spadaju u drugu kategoriju. neophodni su u zaleđu plaže privremeni tipski objekti za brzu hranu i samouslužni restoran. Uređivanje i opremanje plaža • • • • • Sve uređene plaže. Zelenika. na kome su napisane dnevne temperature vode na površini mora i vazduha. Treba da ima parking za vozila do 200 m udaljen od plaže. sa obaveznim prostorom za dnevno pristajanje izletničkih brodova i brodova koji krstare. Pored ovih uslova. Markov rt. Na svakih 30 kupača postavlja se jedna kabina za presvlačenje. Kumbor. Plaže sa prekoračenim dozvoljenim vrijednostima koliformnih bakterija i fekalnih streptokoka: y Fjord. Blatna plaža (28 plaža). ukrcavanje i iskrcavanje putnika . Žutogrlica. i na kojoj je istaknut kućni red plaže. Generalno treba riješiti odvođenje kanalizacionih voda. Kamenovo. Gradska plaža Normativi za gradsku plažu su isti kao za javnu plažu. U zaleđu plaže grade se sportski i drugi rekreativni sadržaji i ozelenjava prostor. Mogren. Treba da ima hitnu pomoć i telefone. Na svakih 200 m treba da ima osmatračnice sa spasiocima. koji se naziva "prva zona" mogu se nalaziti suncobrani. sportski rekviziti i drugi portabni pokretni sadržaji. U zaleđu treba da je park-šuma sa zonama za odmor u hladovini i drvenim stolovima i klupama za piknik. treba da imaju sljedeće sadržaje: Na prednjem dijelu plaže. Eksluzivne plaže su ograđene višom ogradom od javnih plaža i pristup im je kroz hotelske prolaze. ronilačke opreme. Ekskluzivna plaža Normativi za eksluzivnu plažu su isti kao za gradsku plažu. Petrovac. Od ugostiteljskih sadržaja. Risan. Plavi horizonti. Na plaži mora da postoji pano. postavljaju se i posebni noramitivi za pojedine vrste plaža. Meljine. samo što je za svaki od sadržaja dato luksuznije i bogatije rješenje u skladu sa kategorizacijom hotela. U pozadini plaže. Može da ima odgovarajuće škole za sportove na vodi. Sveti Stefan 2. Plaža treba da ima svoju pontu za pristajanje plovila i svoj prostor za uskladištenje čamaca. Pored prirodne plaže treba da ima bazene za djecu i odrasle.turista. Perast. Gradska plaža u Baru. Jaz. sem što gradska plaža treba još da ima i garderobu. 67 . Morinj. koji se naziva "druga zona". vodenih skutera i ostalih rekvizita za sportove na vodi. ali sa većim brojem fekalnih streptokoka: Mala Ulcinjska plaža. Javna plaža • • • • • • Treba da bude ograđena sa ulazom i kontrolom posjetilaca. kao i plutajuće splavove i pojaseve. Bečići.

10000 1200 .3. širina i površina plaže i procjena o broju kupača. • Buduće stanje: dužina. zabavni park sličan Diznilendu. Prirodna plaža Ovdje spadaju plaže atraktivne za turizam i uživanje u netaknutoj prirodi. Izgrađeni dio obale. golf igralište sa golf klubom i mrestilište. safari vozila. ribarsko selo (centar za ribarstvo). Povr. 1. analizom postojećeg stanja navedeno je moguće povećanje 47 plaža. koje su prostornim planom namijenjene turizmu. Broj (m2) kupača 49400 4000 25800 2100 30000 2520 25000 2080 30000 2490 20000 1700 40000 3300 63500 5250 12500 1050 15000 1800 19500 2000 20000 1600 24400 1300 22500 2500 38600 5000 32500 4200 13800 1800 65000 8000 68 . Program razvoja obuhvata. 2001) Br oj plaže 1 3 4 6 7 8 9 10 11 13 14 16 17 18 19 21 22 24 Naziv plaže NJivice Topla Herceg Novi Meljine Zelenika \enovići Baošići Bijela Kamenari Risan Perast Dobrota Kotor Muo Prčanj Stoliv Lepetane Tivat Duž.3.7500 630 . nalaziće se zeleni pojas.Buljaričko polje je pojas najveće plaže u Budvanskoj rivijeri.2. ali ne i konačno usvojeni koncept) . Organizaciono se može podijeliti na četiri dijela sa dužinama plaže 250-500 m. Iza plaže se predviđaju tri zone. (m) 2470 1720 2000 1250 1500 1000 2000 3175 1250 1500 1950 1000 1625 2250 2575 2500 1375 3250 Šir. Ove zone se ne planiraju za izgradnju. JP "Morsko dobro" je zamislilo koncept uređenja ovih plaža (okvirni.15000 1250 .2) sa podacima : • Naziv plaže.3. 500-1000 m. Po ovom konceptu Velika plaža sa svojim zaleđem od 500-800 m se organizaciono i tematski dijeli na šest grupacija sa prosečnom dužinom od po 2000 m po grupaciji.15000 1500 .10000 800 . Lokacija Buljarice je predviđena za razvoj turizma s marinom. u drugoj zoni hotelski objekti. (m2) kupača . One se ne uređuju.2. Mogućnost povećanja postojećih plaža U okviru usvojene Vodoprivredne osnove Crne Gore ( VOCG. itd. širina i površina plaže i procjena o broju kupača. a u trećoj zoni tematski sadržaji i servisi. 1. pored turističkih kapaciteta.7500 600 5 25000 2100 .15000 200 . trgovački centar.1200 1000 . i one bi trebalo da imaju prednost u budućem razvoju turizma. Na neizgrađenom dijelu obale u trećoj zoni predviđaju se sljedeći tematski sadržaji: kongresni centar. zaleđu plaže. (m) 600 500 1500 750 1000 400 1000 2175 750 1000 1500 500 1000 1800 1075 1500 875 2000 Šir (m) Povećanje Broj Povr. golf igrališta turnirskog tipa i teniski tereni. ali se preduzimaju mjere zaštite prirode. 2001). ¾ Korišćenje neiskorišćenih površina postojećih plaža Velika plaža između rta \erane i ušća Bojane i plaža Buljarice se koriste samo na jednom dijelu svoje površine. U prvoj zoni. Tabela 1.2. turistički voz. na kome se nalaze hoteli imaće javnu plažu dužine oko 2000 m.2. • Povećanje: dužina.2:Pregled mogućnosti povećanja postojećih plaža( prema :VOCG. (m) (m2) kupača 20 37400 3000 15 18300 1500 10 5000 420 20 10000 830 20 10000 830 10 6000 500 15 15000 1250 15 15000 1250 10 5000 420 10 5000 600 10 4500 500 20 10000 800 15 9400 1100 10 4500 500 10 15000 2000 10 10000 1200 15 7500 1000 15 18700 2300 Duž.18000 2000 5 23600 3000 5 27500 3000 -5 6200 800 5 46300 5700 Duž.Plaža specijalne namjene Kod ovih plaža se rade normativi za svaku plažu posebno.) i objekti zdravstvenog turizma. (m) 20 15 15 20 20 20 20 20 10 10 10 10 15 10 15 15 10 20 Buduće stanje Povr. saobraćajni centar (aerodrom. • Sadašnje stanje: dužina.20000 1660 10 14000 1200 5 25000 2050 5 48500 4000 . Na osnovu prikupljenih podloga kao i na osnovu obavljenih opažanja i mjerenja na terenu ( tabela. širina i površina plaže i procjene o broju kupača. (m) 1870 1220 500 500 500 600 1000 1000 500 500 450 500 625 450 1500 1000 500 1250 Sadašnje stanje Broj Šir.

1800 600 200 840 10 300 10 8400 3000 850 350 Ukupno povećanje dužine plaža je 32 km.25 50 25 330 150 20 30 80 10 70 20 0 1060 800 10 140 30 -60 24 -250 20 800 600 600 400 10 50 900 250 20 Povećanje Broj Povr.3. kao i na osnovu obavljenih opažanja i mjerenja na terenu (3) urađena je tabela 1. (m2) kupača . dužina. (m) (m2) kupača 15 15000 2000 10 2500 400 30 9000 900 30 9000 900 10 2000 200 60 36000 3000 40 20000 1800 20 6000 900 25 45000 5000 45 99000 8000 30 20 30 25 30 10 15 20 26 30 20 35 10 20 15 15 30 12000 1300 4000 500 8100 800 14500 150 0 6300 700 1000 120 900 100 12000 1500 6000 800 75000 9000 4000 500 45500 6000 3000 400 12000 1200 2250 300 4500 550 12000 1200 Duž.2. 69 . (m) 1000 250 300 300 200 600 500 300 1800 1800 400 200 270 580 210 100 60 600 300 2500 200 1300 300 600 150 300 400 Sadašnje stanje Broj Šir.6000 . procjena o broju kupača. opština kojoj pripada. uređenost plaže. (m) 3750 250 300 900 400 750 650 340 1800 1850 730 350 350 1280 1270 900 200 600 240 2250 1000 1900 900 1000 200 1200 650 Šir. pijesak Stari Ulcinj Kruci Valdanos Duž. zaleđe plaže i posebne osobine plaže ako ih ima.3.3.31800 17000 5 3100 18000 6000 37500 . pristup plaži. Povr.Povećanje ovih plaža u budućnosti je usko povezano sa izgradnjom novih turističko smještajnih kapaciteta i one će se formirati i opremati istovremeno sa građenjem novih turističkih objekata. i M.3.2.18000 1800 . namjena plaže. sa ukupnom površinom od 830 050 m2 i zbirnom procjenom opterećenosti kupačima 82 390 osoba.Br oj plaže 25 28 31 32 33 35 36 37 40 41 42 43 45 46 48 49 50 51 52 53 57 58 60 63 65 66 67 Naziv plaže Sveti Marko Rose Pržno Trašte Žukovac Jaz 1 Jaz 2 Mogren Slovenska pl. (m) 15 15 40 30 10 60 40 50 50 70 50 50 40 45 30 20 20 50 50 50 20 45 10 30 15 15 50 Buduće stanje Povr. prirodni sastav plaže. orijentacija plaže.9000 800 .10 40 30 .16000 8 40000 . Stefan 2 Drobni pijesak Reževići Perazića Do Petrovac Lučice Buljarice Maljevik Sutomore Ratac V. (m) 2750 600 200 150 150 Šir (m) .41300 4000 5 1300 200 3000 300 . širina i površina plaže. Buduće plaže Na osnovu prikupljenih podataka vezanih za mogućnosti formiranja novih plaža.2.6000 500 11000 1700 45000 500 30000 2500 18900 13500 5900 43100 .7450 .2000 200 .1. Za sastav i namenu plaža korišćene su iste oznake kao i za postojeće plaže iz tabele 1.6000 18000 . U njoj se daju sljedeći podaci: naziv plaže. Broj (m2) kupača 56200 6000 3800 600 12000 1200 27000 2700 4000 400 45000 3800 26000 2300 17000 2600 90000 10000 129000 1050 0 30900 3300 17500 2200 14000 1000 57600 5500 38100 3700 18000 320 4000 400 30000 3500 12000 1600 112500 13500 20000 2500 85500 11000 9000 1200 30000 3000 3000 400 18000 2050 32500 3200 68 Crnogor. 1. guvno 240 Liman 69 120 10 10 2400 250 1200 150 600 180 .13500 20500 2000 1700 200 400 0 3000 200 300 2000 800 4500 2000 5000 800 1800 100 1500 2000 Duž.3. Bečići Kamenovo Pržno Miločer Sv.

banja Kotor 200 10 2000 160 neur. Pozadina gusta makija. Put: seoski. plaže plaž PŠ Ostali podaci N O am. Duboko uvučena u kopno. Zaleđe: naselje. pl. N Atraktivna lokacija sa šumom u pozadini. Pristup: asfaltni put. S I 83 KabalaDobreč Arza-Mirište Herceg Novi Herceg Novi 120 20 2400 250 neur. Pristup: asfaltni put. 81 Katići. 70 . Zaleđe: šuma i stijene. eđ. S I W U pozadini šuma. P W U dijelu lukobrana marine predviđa se vještačka pješčana plaža. Pregled budućih plaža ( prema :VOCG. rijent plaž acija plaže E SW Nalazi se u šumovitom dijelu uvale. Uređenje zone skoro nemoguće zbog vikendica do mora. hrast i bor. 78 Uvala Verona Kotor 570 15 8550 850 neur. P E E U dijelu lukobrana marine predviđa se vještačka pješčana plaža.2. 86 Bigovo Tivat 900 12 10800 1200 neur. 77 Ljuta Kotor 500 5 2500 300 neur. Sada pristup morem i putanjama. Moguće povezivanje putem sa Meljinama i Zelenikom. Na dnu zaliva utvrđeno ljekovito blato. 76 Rt. Kakrc Tivat 200 15 3000 300 neur. Pristup: put. Pristup: makadam put. Pristup: asfaltni put. Š I W Čista i bistra voda visokog kvaliteta. Zaleđe: naselje. S I NW 87 Nerin Tivat 300 10 3000 200 prir. Naziv plaže Opštin a Dužin a plaže (m) 800 Površi Širi na plaže na (m2) plaže (m) 15 12000 Broj kupača S Ur ast.Tabela 1. Pristup: asfaltni put.3. 2001) B r. Pristup: asfaltnom saobraćajnicom. 82 Lesendra Herceg Novi 120 30 3600 360 prir. S E W Zaleđina gusta šuma i maslina. E 75 Lalovina Herceg Novi 800 prir. ŠK G W Neizgrađeni dio obale fazno graditi a izgrađeni uređivati. S E S Zaleđe: obraslo makijom. S G E N Tri plaže bliske jedna drugoj. Lokacija ničim nije narušena. Pozadina šuma. Atraktivna lokacija 85 Dobra luka Herceg Novi 200 20 4000 360 neur. Pristup: obodnim putem od Pržnja.3. 80 Blatna Tivat 150 12 1800 200 neur. Zaleđe: šuma i stijene. 79 SeljanovoOpatovo Tivat 2100 15 30000 3000 neur. S G W Buduća plaža uz marinu i rekreativni centar kod Bonića. ŠS E W Divlja ljepota prirode i mora. Pristup asfaltnim putem 84 100 12 4800 400 neur. Pristup: asfaltni put.

Prilaz: asfaltna saobraćajnica.šljunak. ŠK E SW Buduća ekskluzivna plaža. Namjena za sport i razonodu. dok je jedna djelimično šljunčana. S Pn SW Povoljna lokacija za razvoj sporta i rekreaciju. 94 Smokov vijenacŽukov rt Budva 800 30 24000 2000 neur. 90 Rt Jaz Budva 2000 5 10000 400 prir. E – ekskluzivna. S J SW E SW Pozadina: makija. sjeverozapad i sjever. Zaleđe: šuma.pješačke staze. šljunčanih plaža je 5. Naziv plaže Opštin a Dužin a plaže (m) 300 88 Krekavica Tivat Površi Širi na plaže na (m2) plaže (m) 10 3000 Broj kupača S Ur ast. Pozadina šuma. plaže plaž S 200 prir. jug. Š I W Divlje zaleđe: maslinova šuma. konstatuje se da je : ukupna dužina plaža je 13 920 m sa ukupnom površinom od 220 350 m2 i zbirnom procjenom opterećenosti kupačima 19 930 osoba. PS Pn W Plaže nepristupačne sa kopna. G – gradska. Pr –prirodna ) Prema sadržaju tabele-1. Potrebni su građevinski radovi za povećanje površine plaža. rijent plaž acija plaže E S W Pogodna mjesta za kupanje na dužini od 5000 m. S E SW Legenda: sastav plaže (P – pijesak. Pn – posebna namjena. Zaleđe: makija i šuma. More je izvanredno čisto. Pristup: seoski put. Pristup treba izgraditi. 98 Rt kraljeve skalice Ulcinj 350 20 7000 500 neur. 97 Komina Bar 800 15 12000 1200 prir. Pristup: autoput 92 Sveti NikolaŠkolj Budva 800 30 24000 2800 neur. po jedna plaža. Predviđa se izgradnja pješčane staze.3. pl. po našoj ocjeni 8 plaža. Ostali podaci O N am. Ostali pravci orijentacije. Ekskluzivna zona sa asfaltnom saobraćajnicom. Najviše plaža je orijentisano prema jugozapadu i zapadu (devet plaža). makija (2 plaže) i naselje (5 plaža). Zaleđe: stijene i šuma.2. Pozadina borova šuma. 95 Babac Budva 90 30 2700 300 neur. S E SW Zaleđe: autoput. a Žukov rt 200 m. S I SW Uvala između Crvene stijene i Tuljanove peći. Smokov vijenac dužine 600 m. Š . 89 Platamun Tivat 1100 6 6600 500 prir. a do 6 plaža se može doći samo morem. za dvije .B r. za dvije plaže makadamski put. Pristup treba izgraditi. Lokacije za plaže tek treba da se uređuju. Kamenih plaža je jedna. namjena plaže (I – izletnička.3. Pješčanih plaža je 5. 96 Crni rt Bar 50 30 1500 150 neur. a djelimično stjenovitih 4 plaže. Najčešće zaleđe ovih plaža je: šuma i gusta šuma (17 plaža). eđ. S 91 Ispod Spas Budva 1200 30 36000 3000 neur. sa parkovskim uređenjem šume mediteranskim vrstama. jesu: sjeveroistok. Za 12 plaža prilaz je asfaltni put. S – stijena). Predviđa se uređenje za ekskluzivnu plažu za hotelske goste.zemljani put. u zoni Velike i male Krekavice. Pristup pješčana staza. J – javna. Zaleđe: šuma. kao i jedna djelimično kamena plaža. 71 . K – kamen. Najviše je stjenovitih plaža: Potpuno stjenovitih je 13. ŠS I ostrvo Glavna izletnička atrakcija Budve. istok. Prirodnom ljepotom se odlikuje. 93 Djevištenje Budva 170 30 5100 500 neur. za dvije . Ispod tunela biće 80 m izletnička plaža.

kao i provjeru neusaglašenosti u dijelu podataka koji se odnose na. i ukupnu površinu sadašnjeg broja plaža navedenu u dokumentaciji 1 i 2 koju su Obrađivači imali na raspolaganje. god. One će se formirati i opremati istovremeno sa građenjem novih turističkih objekata. Prostorna definicija plažnog zahvata na kopnu obalnim zidom.2.4 (prema 1 -VOCG.1. 72 . Izraditi plan postavljanja privremenih objekata.57 ha Preporuke : ‰ Prema razmatranjima vodoprivredne osnove Crne Gore 1 podaci iz tabele.2.60 Broj kupača Sadašnje plaže Povećanje postojećih plaža Buduće plaže Svega: 69 169 000 82 390 19 930 271 320 Konstatacije : ‰ Upoređujući podatke navedene u Nacrtu prostornog plana posebne namjene za područje morskog dobra Crne Gore.57ha-139 ha=22.Izvođenje ovih plaža u budućnosti je usko povezano sa izgradnjom novih turističko smještajnih kapaciteta. Svi objekti na plaži. odnosno na kranjem zaleđu kupališta. Ukoliko se predpostavi da je računska greška u podatku dokumentacije 2 .3.3. treba smjestiti uz obalni zid na plaži. po pravilu. predpostavljamo da je to 139 ha. konstatuje da je danas ukupan broj postojećih plaža na Crnogorskom primorju 73 . 2000” 2 osnovni elementi prostornog i organizacionog definisanja plaže i kupališta po pravilu su sljedeći: Jasna granica obuhvata prostor koji pripada plaži. Ukupna dužina i površina plaža i zbirna procjena opterećenosti kupačima u budućnosti (2021.onda je razlika u površini postojećih plaža u odnosu na podatke iz dokumentacije 1 : 161.) data je u tabeli.0 0 22. ukupnu dužinu.3. Uslovi za plaže 2 Prema elaboratu “ NACRT PROSTORNOG PLANA POSEBNE NAMJENE ZA PODRUČJE MORSKOG DOBRA CRNE GORE.2. sa naglaskom na obavezu predhodnog istraživačkog postupka . 2000” 2 .3. 2001) Uk upa Broj plaža Dužina (m) 57 505 31 195 13 920 102 620 Površina (ha) 1 61. Sanitarne. uslužne i servisne sadržaje na kupalištu po pravilu. treba da budu mobilni i da se na kraju sezone mogu ukloniti ili konzervirati.2.0 3 266. ukupna dužina (bez mogućeg povećanja) 51840 m i ukupna površina(bez mogućeg povećanja) 1390ha (računska greška).4.4.5 7 83. Ukupna dužina i površina plaža i procjena opterećenosti kupačima ( prema : 1 VOCG. 1. Sa druge strane iz tabele : 1. ‰ U svim aktivnostima materujal za nasipanje plaza mora biti autohtoni -iz mora.4. preporučuje se kao mjerodavni za dalja sagledavanja segmenta planiranja plaža. pješačko-kolskom stazom i jasno određenim ulazima na plažu.2001) ukupna dužina (bez povećanja) je 57505 m i ukupna površina(bez mogućeg povećanja) 161.57ha.3: Tabela 1.

Njihov broj izračunava se prema broju kupača. a broj potencijalnih kupača u neposrednom zaleđu zahtijeva plažu u gradu. Normativi za gradske plaže: Planiranje plaže mora da se postavi tako da se zadovolje potrebe za bučnim i živim zonama. zatim prostor za uskladištenje čamaca. na kojima sjede spasioci. na svakih 200 m. sportski rekviziti. Normativi za javne plaže: Na plaži su obavezne posmatračnice. Na dijelu plaže dozvoljavaju se samo pokretni sadržaji. Zavisno od kategorije plaže. U mjestima koja su deficitarna sa kupališnim prostorima. vodenih skutera i ostalih rekvizita za sportove na vodi. sandolina. biciklističku stazu. košarku. ™ Normativi za uređenje pojedinih kategorija plaža: - U prvoj zoni plaže. Pored sigurnosne straže potrebno je da postoje plutajući splavovi i pojasevi. dok se dozvoljavaju minimalna betoniranja gornjih površina stijena radi stvaranja sunčališta. suncobrani. ležaljke. odbojku. zatim sportove na vodi. stogo je zabranjeno da postoji bilo kakav objekat izgrađen od tvrdog materijala. šatori i eventualno montažni objekti. Sa vodene strane obavezna je ogradna mreža bovama. zonama za dnevnu i noćnu zabavu. bilo korpama ili na neki drugi način. Normativi za izletničke plaže: Zaleđe plaže terba da zadovolji minimalne standarde za površine. suncobran i drugo).Prema raspoloživosti terena. Normativi za ekskluzivne plaže: Plaža spada u ponudu hotela i arhitektonsko rješenje treba da bude u skladu sa rješenjem hotela. Vještačke betonirane plaže odobravati samo u većim urbanim jezgrima. zatim za mirnim i relaksirajućim zonama za odmor. a to je 200 do 300 posjetilaca na 1 ha površine odnosno 50-80 posjetilaca na 1 ha za igrališta. - - 73 . Ne dozvoljavaju se nikakvi objekti na pjeskovitim površinama. jasno definisati plažne staze i komunikacije paralelno i upravno u odnosu na obalu. U drugoj zoni nalaze se sanitarni čvorovi. Voda za piće sa tušem je locirana na svakih 200 m.- Odrediti lokacije i UTU za eventualne trajne objekte. kao i zonu za dječju zabavu i čivanje. drvene oplate). padobrana. daski za jedrenje. keramika. sa centralnim odvođenjem na propisanu deponiju. . gdje ne postoje prirodne plaže. zonama za aktivan sport i obuku. na svakih 400 kupača projekture se jedan sanitarni čvor. U zaleđu plaže potrebno je izgraditi raznovrsne sportske i rekreativne sadržaje i ozeleniti prostor. U svakom turističkom mjestu treba obezbiediti dio kupališnog prostora koji će biti dostupan svima bez komercijalnih ograničenja (ulaznica. izgraditi sportske terene za mini golf. Obavezan je sistem cjelodnevnog uklanjanja smeća. Plaža treba da ima svoju pontu za pristajanje plovila. Poželjno je da u zaleđu plaže postoji parking za automobile i autobuse. Pješačke staze na plaži takođe treba formirati od montažnih elemenata (betonske ploče. jer prirodne kojima gravitiraju nijesu na udaljenosti primjerenoj dnevnoj posjeti. prednost treba dati komercijalnom korišćenju plaža. tenis. ležaljka. Parking za vozila treba da je do 200 m udaljen od plaže. Na plaži je neophodno. koja ima funkciju zaštite kupača na udaljenosti od 150 m od obale. primjenjuje se normativ od 6 do 10 m2 po kupaču. Na plažama po mogućnosti treba izgrađivati stabilna pristaništa za čamce. ronilačke opreme.

Rio de Žaneiro. 2000” (RZUP. Kotor-Beograd) 74 . LITERATURA : 1 Vodoprivredna osnova Crne Gore (Institut za vodoprivredu “Jaroslav Černi” iz Beograda i preduzeće Vodovod iz Podgorice. U vezi predmetnog dokumenta i u skladu sa publikovanim Smjernicama Centra za regionalne aktivnostio (PAP/RAC) za proces Integralnog upravljanja obalnim područjima. međutim potrebno je sa većim intenzitetom stvarati neophodne uslove za Integralno upravljanje morskim dobrom. 1992) odnose se rješavanje problema održivog razvoj u 21 vijeku. UNCED. m.d.List RCG 14/92) koji predstavlja osnovu u zakonskom smislu.dd. preporuke konferenciji UN o životnoj sredini i razvoju ( preporuke Agende 21. Crna Gora bi trebala da obezbijedi (ili prilagodi) političke. U tom smislu. administrativne. posebno poglavlje 17 predmetne Agende definiše Integralno upravljanje i održivi razvoj u obalnim područjima (IUOP). 2 Nacrt prostornog plana posebne namjene za područje morskog dobra Crne Gore.Podgorica i MonteCEP –Centar za planiranje urbanog razvoja .d. zakonodavne i finansijske okvire na nivoima najviših organa vlasti u Republici za uvođenje Integralnog upravljanja obalnim područjima u Crnoj Gori. Beograd 2001g).‰ Preporuke za usklađivanje unutrašnje zakonske regulative za uvođenje Integralnog upravljanja u obalnim područjima u Crnoj Gori U Crnoj Gori postoji Zakona o morskom dobru (Sl.

Ove vrijednosti treba shvatiti uslovno. potrebno stalno i izuzetno veliko ulaganje u objekte. prema objektima koji su u funkciji zaštite od poplava (u rečnim koritima i na inundacijama grade se neadekvatni objekti. I tamo gdje su sistemi zaštite izgrađeni. a često i šire zajednice. Zbog toga su još uvek direktne i indirektne š tete od poplava izuzetno velike i ponekad prevazilaze ukupan godišnji prihod administrativne jedinice na kojoj su se javile. Višegodišnja redukcija ulaganja u redovno održavanje izgrađenih zaš titnih objekata je dovela do znatnog smanjenja sigurnosti objekata. odnosno pri projektovanju i realizaciji sistema za odbranu od poplava trebaju imati područja veće ekonomske i društvene vrijednosti. zauzimaju relativno mali prostor Crne Gore. Problematiku odbrane od poplava pomenutih rijeka dodatno opterećuje uređenje njihovih bujičnih pritoka. poljoprivredne površine i važne saobraćajnice. Ove rijeke ih ugrožavaju svojim izlivanjem u vrijeme velikih voda. Dosadašnji obim izvedenih radova na uređenju vodotoka i odbrani od poplava na svim vodotocima u Crnoj Gori je vrlo skroman. ugroženo priobalje vodotoka sa bujičnim hidrološkim režimom. obaloutvrda i regulisanih korita vrlo kratke od nekoliko stotina metara do 1-2 kilometra. dospijevaju u glavne vodotoke i vrlo negativno utiču na izvedene regulacione radove.2. koje su potencijalno ugrožene od poplava.). ZAŠTITA OD VODA 2. S druge strane. Poseban problem je slabo i neredovno održavanje objekata za odbranu od poplava.1. zbog neadekvatnog održavanja i korišćenja rječnih korita. dužine 3-6 km). Problem odbrane od poplava u Crnoj Gori uglavnom je vezan za priobalja većih vodotoka: Morače. što je neminovno dovelo do smanjenja stepena zaštite priobalnih područja. ODBRANA OD POPLAVA (REGULACIJA VODNIH TOKOVA) POSTOJEĆE STANJE Rječne doline. Ovakvom stanju doprinosi i neodgovoran odnos pojedinaca. Osnovni pokazatelji koji definišu stepen zaštite i prioritet izgradnje objekata vezano za veličinu naselja. vrši se neplanska eksploatacija materijala iz korita i sa inundacija. tako da su dužine odbrambenih nasipa. rječna korita su deponije otpada. koja podrazumijeva integralno uređenje kroz čitav riječni sliv. Otuda je neophodan kompleksan pristup regulaciji rijeka i zaštiti od poplava. Tare. Međutim ovi prostori imaju veliki značaj. vrijednost objekata i dobara. procesi erozione produkcije nanosa i nastanka površinskog oticanja su vrlo intenzivni i odlikuju se specifičnom dinamikom. vrijednost privrednih objekata i poljoprivrednih površina dati su u tabeli 1. sa velikim količinama nanosa. veličinu branjene površine i njenu namjenu. S obzirom na geomorfološku dispoziciju rječnih slivova i strme reljefne forme. Prioritet kod zaštite od poplava. pa samim tim i stepena zaštite. Zbog parcijalnog pristupa ovoj problematici. većina izvedenih objekata je lokalnog karaktera. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA U uslovima druš tvenog i ekonomskog razvoja u Crnoj Gori može se očekivati stalno povećanje potrebe za koriš ćenjem zemljišta u plavnim zonama. Ova vrijednost se iskazuje prije svega kroz broj stanovnika. u odnosu na ranije stanje. Pored ovog. praćeno progresivnim rastom vrijednosti dobara i povećanjem koncentracije stanovniš tva. Može se reći da je veliki dio teritorije Republike još uvjek realno ugrožen poplavama. koja zavisi od tehničko- 75 . formiranjem naslaga i smanjenjem propusne moći korita. plavljenje Cetinjskog polja unutrašnjim vodama ugrožava veliki dio urbane zone opštine Cetinje. Lima. Ćehotine. Povremena povišenja nivoa Skadarskog jezera ugrožavaju značajne poljoprivredne površine oko jezera. potencijalni rizik od plavljenja postoji. u slučaju dalje primjene principa "borbe protiv poplava". Posebno je. Ibra i Bojane jer se na njihovim obalama nalaze skoro svi veći crnogorski gradovi. jer se u njima nalaze najveća naselja.na područijima Skadarskog jezera i Cetinja. Zbog toga zaštita ovih područja od poplava ima nesumnjiv socijalni i ekonomski značaj. U cilju zaštite priobalnih područja bilo bi. jer je stepen zaštite od poplava dinamička kategorija. na teritoriji Crne Gore postoje i dva specifična problema ugroženosti od plavljenja . Veće odbrambene cjeline su realizovane samo duž Morače (nasip Cijevna-Vranjina dužine 16 km i još tri dionice dužine 3-5 km) i duž Bojane (tri dionice nasipa. Bujični talasi. nasipi služe kao pozajmiš ta materijala.

kao i od organizovanosti službe za odbranu od poplava. sa rangom prioriteta i povratnim periodom mjerodavne velike vode (tabela 2.1 4. stabilizacija regulacija.mjere regulacija stabilizacija.1 5. Tabela 2.5 2. neinvest.6 2. kompleksni radovi. Tabela 1: Okvirni kriterijumi za rangiranje i usvajanje mjerodavnih proticaja velikih voda za sisteme zaštite od poplava BROJ STANOVNIKA I KARAKTER DOBARA NA ZAŠTIĆENOM PODRUČJU .2 5. Tabelarni prikaz dionica za odbranu od poplava i potrebni radovi na rijekama u Crnoj Gori B R 1 2. usvojiti i drugačiji rang. stabilizacija regulacija.7 3 4.4 2. stabilizacija regulacija korita. neinvesticione mjere stabilizacija. komPROCJENJENA DUŽINA DEONICA (KM) 5 5 5 4 8 5 5 4 2 9 8 4 5 5 5.3 Ćehotina Tara Morača VODOTOK Ibar Lim DIONICA Rožaje Bijelo Polje Zaton-Bioče Berane Berane-Vinicka Vinicka-Plav Plav Plav-Grnčar Pljevlja Mojkovac Kolašin Botun-ušće Cijevne ušće Cijevne-Ponare Ponare-ušće Morače (Ceklinska kaseta) Ponare-ušće Morače (Donjozetska kaseta) POVRATNI PERIOD 50 100 20 100 25 25 50 20 100 50 50 25 25 25 POTREBNI RADOVI regulacija regulacija stabilizacija regulacija stabilizacija.2 2.4 25 regulacija korita. političkih i drugih uslova. Na osnovu raspoložive dokumentacije i poznatih posledica višegodišnjih poplavnih talasa. socijalnih. neinvesticione mjere regulacija regulacija.ekonomskih. kao i druge parametre pouzdanosti sistema treba analizirati i dokazati u svakom konkretnom slučaju.2 5.KASETI POVRATNI PERIOD MJERODAVNE VELIKE VODE (GODINA) Naseljeno mjesto veće od 50 000 stanovnika Naseljeno mjesto od 10 000 do 50 000 stanovnika Veliki i značajni industrijski i drugi privredni objekti Naseljeno mjesto od 2000 do 10 000 stanovnika Srednji industrijski i drugi privredni objekti Naseljeno mjesto veće od 2000 stanovnika Melioracioni sistemi i izvorišta za vodosnabdijevanje Manja naselja i sela Manji industrijski i drugi privredni objekti Poljoprivredne površine van melioracionih sistema 200 100 100 50 50 25 25 20 25 20 Pri izradi konkretnih projekata može se na osnovu dokumentovanih tehničko-ekonomskih.3 2. ekoloških. stabilizacija regulacija. ekoloških i drugih analiza.1 2. neinvesticione mjere 5 76 .). Zaštitnu visinu nasipa iznad nivoa mjerodavne velike vode. pleksni radovi. odnosno mjerodavni proticaj velike vode. za sve vodotoke u Crnoj Gori predlažu se sledeći potrebni radovi.

Pored neophodnih investicionih mjera u budućem razvoju ravnopravan tretman se mora posvetiti tzv. bilo preventivnim djelovanjem. a teži usaglašavanju zahtjeva "humane" komponente (zaštite dobara i ljudskih života) i "ekološke" komponente (očuvanje ili ponovno uspostavljanje prirodnih funkcija i resursa plavnog područja). potrebno je odrediti koji rizici imaju društveni karakter. U ovaj skup mjera ubraja se i formiranje strukture upravljanja područjima ugroženim poplavom. Svi planovi moraju poći od osnovnog postulata da se integralno rJešenje zaš tite od poplava mora definisati na nivou sliva. mjere solidarnosti i informisanje i edukacija stanovništva. lošeg održavanja. koji se uklapa u međunarodno prihvaćeni koncept održivog razvoja. bez obzira na njihovo često neodgovorno ponašnje i nepoštovanje zadatih uslova.B R 6 7 8. neinvesticione mjere kompleksni radovi regulacija PROCJENJENA DUŽINA DEONICA (KM) 4 4 Ceklinska kaseta Donjozetska kaseta 25 25 20 2 10 11 12 20 100 100 kompleksni radovi kompleksni radovi. jer se uvek može javiti voda veća od usvojene mjerodavne vode za dimenzionisanje sistema ili može doći do njegovog otkaza (usled starosti objekta. dosadašnje shvatanje da je zaštita od poplava isključiva briga države i da ona mora da obezbedi potpunu bezbjednost svih žitelja u plavnim zonama. Pritom se mora težiti uspostavljanju pravednih relacija između državnih mjera i akcija koje se prepuštaju brizi pojedinaca. neinvesticionim mjerama zaštite od poplava kojima se utiče na smanjenje šteta. Zbog toga u daljem razvoju zaštite od poplava treba postepeno uvoditi u primjenu radove i mjere koje se baziraju na principu "živjeti sa poplavama". ljudskog faktora itd. To je novi. tako da o njima mora da brine država. U svakom slučaju. Osnov budućeg razvoja zaštite od poplava je identifikacija društvene i individualne odgovornosti u vezi rizika od poplava. rizik od poplava se ne bi mogao u potpunosti eliminisati. a ne parcijalnim rješenjima. tako da o njima brigu moraju da vode pojedinci koji žive u plavnim zonama. ekonomski i ekološki opravdano i održivo rješenje zaštite od poplava. Osnovne regulativne i institucionalne mjere trebalo bi da se odnose na : zoniranje terena prema stepenu ugroženosti od poplava. neinvesticione mjere kompleksni radovi. propisi. integralni koncept zaštite od poplava. Pored toga u Crnoj Gori je nužno donošenje regulativnih i institucionalnih mjera kojima će se definisati zakoni. funkcija nadzora i realizacija mjera radi poštovanja zakonske i druge regulative. Naime. vodeći računa o finansijskim mogućnostima jednih i drugih. Samo na taj način moći će da se definiše tehnički izvodljivo.1 8. neinvesticione mjere Pored svih predloženih radova. prenos informacija na teren. prognoza nailaska poplavnog talasa. preventivno obezbeđenje poplavom ugroženih objekata. neinvesticione mjere kompleksni radovi. administrativne nadležnosti. regulacija. bilo dobrom organizacijom sprovođenja odbrane od poplava. neinvesticione mjere dogradnja i rekonstrukcija nasipa. organizovanje stručnih službi. čak ni uz velika ekonomska ulaganja. građevinske propise. a koji privatni karakter. propise o namjeni poplavom ugroženih površ ina.2 9 VODOTOK Sitnica Bojana Skadarsko jezero Vladimirska rijeka. sa lokalnim efektima. 77 . obavještavanje i uzbunjivanje nadležnih organa i stanovništva u skladu sa unapred pripremljenim planom. uredbe i uopšte državna politika u pogledu korišćenja poplavom ugroženog područja. Rastiški potok Međuriječje Cetinjsko polje Nikšićko polje DIONICA POVRATNI PERIOD 25 25 POTREBNI RADOVI Regulacija.). U te mjere spadaju : donošenje i sprovođenje planova i pravilnika za odbranu od poplava. mora postepeno da se mijenja.

biološke mjere uređenja rijetko primenjivane. kada se uređenje bujice naziva regulacijom rijeke. Može se ipak konstatovati da su izvedeni radovi na uređenju bujica i radovi za zaštitu od erozije. UREĐENJE BUJICA I ZAŠTITA OD EROZIJE POSTOJEĆE STANJE Crna Gora je specifično područje na kojem se na relativno maloj površini javljaju najraznovrsniji oblici erozionih oblika i specifičnih bujičnih tokova.0 Pregled izvedenih radova je samo orijentacioni. zajedno sa tradicionalnim sistemom terasa u karstnim područjima. bujičnog su karaktera. Ovi radovi se mogu samo procijeniti. Zete. a neke i cijelom dužinom.7 primorski dio bujica 2 Bujice Skadarskog 4 076 2 017 80.0 18 901 193. Svaki od tih brojnih bujičnih tokova ugrožava saobraćajnice i naselja u svom okruženju. Razlog takvim pojavama je veliki broj bujičnih pritoka. dok su ne manje važne. Takođe.0 25. Ovo znači da postoje velike razlike proticaja velikih i malih voda (veće od 1000:1) i redovne pojave bujičnih talasa sa velikom koncentracijom nanosa. jer ima mnogo radova koji su izvedeni tokom proteklih godina i koji nijesu registrovani. zadržavanje i stabilizaciju pronosa procesa linijske erozije. Sve rijeke u Crnoj Gori. Pregled izvedenih radova na sanaciji erozije i bujica dat je tabelarno za sva veća slivna područja i značajne objekte: Tabela1. Nažalost. iako su neki od njih jedinstveni po svojim rješenjima. Izvedeni radovi na sanaciji erozije i bujica Period građenja Period građenja Red. skoro u isto vrijeme kada su započete i u tada najrazvijenijim zemaljama Evrope. Iz pregleda do sada izvršenih radova na uređenju bujičnih područja u Crnoj Gori vidljiv je veći obim radova na uređenju bujica.0 16 763 98. a obavljaju funkciju zaštite od bujica. Tu se prije svega misli na uređenje bujičnih tokova u sklopu zaštite željezničke pruge Beograd-Bar i magistralnih puteva u dolinama Morače.0 32 000 64 420 76 000 35 000 212 270 35.0 jezera i Bojane 3 Bujične pritoke Tare 636 121 15. u svom gornjem toku. 78 . Tare i Lima. doprinijeli značajnom smanjenju bujičnih poplava. jer nije jasno definisana granica između rijeke i bujice. Prve aktivnosti u ovoj oblasti bjeležimo još 1880. dok su radovi na sanaciji erozije skromnijeg obima.godine. To je redovno zahtijevalo prilagođavanje uobičajenih metoda za sanaciju erozije i bujičnih tokova konkretnom stanju na terenu i iznalaženje novih rješenja. i danas se mnogi radovi na sanaciji bujičnih tokova izvode u okviru izgradnje i održavanja saobraćajnica i ne evidentiraju se kao objekti za uređenje bujica.0 179. a u mnogim slučajevima i razaranje djelova ili cjelog sistema. ono što karakteriše izgrađene i djelimično izgrađene sistema za uređenje bujica i zaštitu od erozije je potpuno odsustvo njihovog održavanja.7 * Pozicije za koje su podaci nepouzdani (procjenjeni) Period građenja 1963-1997 Tehnički Biološki radovi radovi (m3) (ha) 4 850 119. izuzetno kratkog toka i velikih podužnih padova sa svim uslovima za formiranje velikih bujičnih talasa. Dosadašnja praksa uređenja bujica oslanjala se uglavnom na mjere tehničke prirode.2.0 4 Bujične pritoke Pive 5* Željezničke pruge 6* Magistralni putevi Ukupno 114 802 10. Bujično područje 1880-1941 1945-1963 broj i važni objekti Tehnički Biološki Tehnički Biološki radovi radovi radovi radovi 3 3 (m ) (ha) (m ) (ha) 1 Bokokotorski i 110 090 10. tj. Slična situacija sa vodotocima u naseljenim mjestima.2. što za posledicu ima njihovo postepeno propadanje.

3 5 225 Ostalo (karst) 37. S druge strane.19 138 112 7.1 8.82 62 885 7. Ukupno Specif. jer je na tim prostorima 79 .2 6 840 Gornja Zeta 56. Pored saobaraćajnica antierozivni radovi utiču i na razvoj gradova i naselja. Na osnovu osnovu empirijskih normi. moraju se preduzeti mjere za sanaciju erozionih žarišta i revitalizaciju vegetacionog pokrivača.8 541 Crnomorski sliv 58. poljoprivredu.vodoprivredu. kriterijume za projektovanje i održavanje bujičarskih i antierozionih objekata.17 53 390 8.21 272 062 424 912 831 717 8. šumarstvo.40 4 269 8. tako da ne prouzrokuju negativne efekte na prirodnu sredinu. potrebne za sanaciju erozionih procesa na crnogorskim rijekama.1 8 530 Lim 60. s jedne strane.64 61. Za efikasnost sprovođenja ovih radova moraju se najprije propisati jedinstveni kriterijumi za projektovanje i izvođenje bujičarskih i antierozionih radova i utvrditi obaveze i donijeti regulativa za održavanje bujičarskih i antierozionih objekata.31 3 485 5.9 7 614 Tara 56.8 17 992 Ibar 106. u zonama gdje je već došlo do izvjesne degradacije prirodnog stanja.4 1 413 Pećka Bistrica 63.8 35 071 55 044 108 335 Smjernice za kontrolu erozionih i bujičnih procesa koji prouzrokuju degradaciju prirodne sredine i ugrožavaju planinska jezera Prirodne ljepote i ekološki potencijal spadaju u osnovne vrijednosti teritorije Crne Gore i predstavljaju jednu od najvažnijih osnova budućeg razvoja Republike. a na osnovu prosječnog koeficijenta erozije (Z) i hidrografske klase bujičnog toka za svaki sliv određene su specifične vrijednosti i ukupne vrijednosti za zidarske i biloške vrste radova. a s druge strane.24 100 890 7.65 45 477 12.0 7. unapređenje i zaštitu životne sredine i sl. Otuda je razumljivo da se ovaj prirodni potencijal mora očuvati od svake vrste degradacije koje mogu prouzrokovati prirodni ili antropogeni činioci. izgradnjom i održavanjem saobraćajne infrastrukture. bez obzira na privrednu granu i djelatnost koju ugrožavaju.7 2 850 Cijevna 55.23 21 686 7.47 60.5 13 389 Piva 52. Zaštita naseljenih mesta i glavnih saobraćajnica je uvek imala najveći prioritet.95 63 177 7. Pregled ukupno potrebnih antierozionih radova za sanaciju erozije i bujica na teritoriji Crne Gore Za sanaciju erozionih procesa potrebno radova Vodotok/sliv Zidarski Biološki Specif. Ova dokumentacija mora obuhvatiti. Ukupno (m3/km2) (m3) (ha/km2) (ha) Ćehotina 50.5 8 322 Donja Zeta 58. Na osnovu toga. katastar svih bujičnih vodotoka koji potencijalno ugrožavaju saobraćajnice i naselja.7 53 291 Morača 64. Moguće je izdvojiti i pojedine celine prostora po prioritetima za uređenje bujica i zaštitu od eroziije. Radovi na uređenju bujica moraju se rješavati integralno.1 549 Ostalo (primorje i karst) Jadranski sliv Crna Gora 62. Tabela 1.67 55 662 6. mora se razraditi vodoprivredna dokumentacija nižih nivoa.PROJEKCIJA BUDUĆEG RAZVOJA Najvažnija smjernica u vezi sa antierozionim radovima je da oni moraju da budu tako realizovani da omoguće nesmetano korišćenje zemljišta za sve namjene i opstanak i povećanje standarda stanovništva.75 10 619 7. U takve degradacione faktore sigurno spadaju i erozioni i bujični procesi.96 406 805 7. Zbog toga je neophodno da ovi prirodni procesi budu kontrolisani. kojom bi se preciznije definisale obaveze svih subjekata u vezi sa planiranjem.

Ovi radovi su obuhvatili pošumljavanje. Prioritetni prostori su područja Podgorice. kao i studiju najadekvatnijih mjera za njihovu zaštitu. Prema tome. njihov obim se može procijeniti na približno 800 000 m3. kao i u dužim zonama vodoprivrednih i infrastrukturnih objekata. Precizniji obim ovih radova nije moguće sagledati bez detaljnijih istraživanja svih jezera i registrovanja stanja erozionih i bujičnih procesa. koji je neophodan za zaštitu vodoprivrednih i infrastrukturnih objekata i sprečavanje degradacije prirodne sredine (kao i za sanaciju već degradiranih površina). zbog čega zaslužuju posebnu pažnju u planiranju zaštite od bujica i erozije. sa visokim stepenom degradacije prirodne sredine. Ostali prostori su u trećem nivou prioriteta.skoncentrisano stanovništvo. bez obzira na stepen ugroženosti. Na osnovu izučavanja postojećeg stanja erozije i bujica na teritoriji Crne Gore. privreda i veliki kapitalni objekti. Zaštita jezera. Takođe. U sklopu očuvanja prirodne sredine. Ovi radovi bi bili koncentrisani na najugroženijim područjima. Ostala jezera su manje ugrožena erozionim procesima. Nikšića. šumske melioracije i zatravljivanje (u tom okviru bi trebalo predvidjeti promjenu namjene pojedinih površina). 80 . primorskih gradova i naselja. Polimlja. zahtijeva određeni obim bioloških. biotehničkih i tehničkih mjera. Iz tabele može zaključiti da su na području Crne Gore neophodni biološki radovi na površini od oko 100 000 ha. saglasan stanju erozije na slivu koji gravitira jezeru. dat je pregled najvažnijih planinskih jezera. zaštita ugroženih jezera se može vršiti samo na osnovu adekvatne dokumentacije (studija i projekata). kao i slivna područja bujičnih tokova koji gravitiraju železničkim prugama i putevima. jer njima na slivu vladaju prosječno srednji procesi erozije. Rezervisani prostori nacionalnih parkova i slivova akumulacija (sadašnjih i budućih) su u drugom nivou prioriteta. sa aspekta erozije i bujica. najugroženija jezera: Plavsko. U tabeli broj 3. može se približno sagledati ukupan obim bioloških i tehničkih radova. S obzirom na broj i raznovrsnost planinskih jezera. Što se tiče tehničkih (zidarskih) radova. kao i kategorija erozije gravitirajućeg područja. jer su im na slivovima pretežno slabi i vrlo slabi erozioni procesi. Ova jezera igraju vrlo važnu ulogu u kompleksu prirodnih ljepota Crne Gore. Kao najjednostavniji kriterijum ugroženosti može se usvojiti intenzitet erozionih procesa (koji indicira kategoriju erozije) na područjima gdje se pojedina jezera nalaze. ova problematika zahtijeva obimnija istraživanja ugroženosti pojedinih jezera. Tabela 3.Pregled ugroženosti jezera erozijom JEZERO Gostaje Škrčka Plavsko Zoganjsko Hotsko Rikavačko Kapetanovo Zminičko Suva lokva Vražje Crno Zabojsko Pešića Biogradsko Šasko STEPEN UGROŽENOSTI V V III-IV IV IV IV IV IV IV IV III-V IV V III-V IV Iz tabele se može zaključiti da su. poseban značaj ima zaštita prirodnih planinskih jezera od bujica i erozionog nanosa. Biogradsko i Crno. dio predviđenih tehničkih radova se izvodi i unutar kompleksa bioloških radova.

Na cijeloj teritoriji Crne Gore. a ostatak podzemnim vodama. potrebe za odvodnjavanjem svedene su na manji dio površina u Gornjem polju kod Brezovika i na Mokrim njivama. ODVODNJAVANJE ZEMLJIŠTA POSTOJEĆE STANJE Suvišna voda različitog porijekla ugrožava veće površine potencijalno plodnog zemljišta Crne Gore i onemogućava njihovo intenzivno korišćenje u poljoprivredi. PROJEKCIJE BUDUĆEG RAZVOJA Zemljište koje bi trebalo odvodnjavati. u veličini. Površine za odvodnjavanje u slivu Jadranskog mora su pretežno u sklopu većih kompleksa. Melioracioni radovi su posebno potrebni u Bjelopavlićkoj ravnici. obliku i načinu korišćenja površina i zaštiti od uticaja suvišnih voda. Za potrebe projektovanja melioracionih sistema sprovedena su vrlo obimna istraživanja u gravitacionom prostoru Skadarskog jezera. zbog prethodno navedenih problema oko neodržavanja i transformacije vlasništva. tako da ni taj sistem nije mogao da efikasno funkcioniše. godine izgrađen je sistem za navodnjavanje. nalaze se u dolinama rijeke Lima i njenih pritoka. ni na jednoj od ugroženih površina nisu realizovani melioracioni radovi. Na području Nikšića.9% neophodna je izgradnja gušće kanalske i drenažne mreže. Tare i Ćehotine. većina izgrađenih melioracionih sistema nije u funkciji. Od toga se nalazi u slivu Jadranskog mora 14 924 ha i u Crnomorskom slivu 9595 ha. razvrstano je u drenažne klase.3. U analizi i izradi rješenja odvodnjavanja postoje izrazite specifičnosti i razlike između slivova Jadranskog i Crnog mora. godine. Sa izuzetkom malog zahvata u priobalju rijeke Lima nedaleko Berana. na oko 11 740 ha ili 47. Na teritoriji Crne Gore izdvojeno je 24 519 ha zemljišta koje je ugroženo prisustvom suvišne vode različitog porijekla. u Sutorinskom polju drenaža na oko 70 ha. na površinama Donje Zete. Orahovštice i Bistrice smanjeno je plavljenje Crmničkog i Orahovskog polja. U tom smislu izgrađeni su nasipi pored lijeve obale Morače od Cijevne do Vranjine i desne obale na manjoj dužini. Jadranski sliv Još 1976. iako je u ranijim periodima rađeno na rješavanju ovog pitanja. Crmničkog (i Orahovskog) polja i u Bjelopavlićkoj ravnici. kojima je zaštićena donja Zeta od plavnih voda tih rijeka. rijeka Ibra i Tare i rijeke Ćehotine i njenih pritoka. Od ukupne površine predviđene za odvodnjavanje. Veći dio te površine . Na tom prostoru oko 1950. u Zetskoj ravnici. zbog slabog održavanja ili zbog problema nastalih poslije vraćanja poljoprivrednih površina u privatni posjed. u zavisnosti od stepena ugroženosti suvišnom vodom i drenirajuće sposobnosti zemljišta. Djelomičnim uređenjem vodotokova Sutormana. Crnomorski sliv U Crnomorskom slivu većina površina koje bi trebalo odvodnjavati. U Mrčevom polju je izgrađena kanalska mreža na 245 ha. na lokalitetu Kosovski lug. rješenje odvodnjavanja treba da je u optimalnoj mjeri usklađeno sa rješenjem navodnjavanja. godine je evidentirano da je u slivu Jadranskog mora potrebno odvodnjavati 35 530 ha zemljišta namjenjenog za poljoprivredno korišćenje. a na ostatku od oko 12 780 ha ili 52. izgrađen je sistem odvodnjavanja na površini od oko 1 330 ha. Oko 1985. Opš ta je konstatacija da. Ceklinske kasete. sprovođenjem takvih mjera. Plavskoj kotlini i rječnim dolinama Lima.32 270 ha ugrožen je poplavama i bujicama. Ostale površine na kojima su preduzimani radovi na odvodnjavanju su manjih veličina. koje su pod uticajem znatno većih padavina u periodu jesen-proljeće i visokih nivoa podzemnih voda sa sporijim 81 . gdje je neophodno odvodnjavanje zemljiš ta na površini od 5 800 ha. Bjelopavlićima. a da prethodno nije izvršeno odvodnjavanje. ali ni tu se nisu ostvarili planirani rezultati.2. Realizacijom mjera odbrane od poplava i zaš tite od bujica smanjuju se površine zemljišta koje je potrebno odvodnjavati. Ta pojava je posebno izražena na površinama uz Skadarsko jezero i rijeku Bojanu. zbog prisustva suvišnih voda.1% mreže manje gustine. koje karakterišu potrebne mjere odvodnjavanja izražene prije svega gustinom kanalskih i drenažnih mreža.

Reč. Odžak. Tabela 1. Klezna. Kuti 210 Grbaljsko polje Tivatsko polje 350 Mrčevo polje 250 Barsko-Crmničko964 Orahovsko i Virpazarsko polje Ulcinj (sa Ulcinjsko polje. Darza. bez površina u zoni Skadarskog jezera 790 85 875 11 737 Herceg Novi Kotor Tivat Budva Bar (sa Virpazarom) 200 394 210 200 350 250 1 358 4 950 Rijetka kanalska Hidro i i drenažna mreža+ agromelioracione agromelioracione mjere Ukupno mjere ha ha 3 238 1575 5 801 230 4 062 2 220 1 100 1 190 1 130 170 1 245 890 775 8 720 12 782 230 14 924 3 010 1 100 1 190 1 130 170 1 245 975 775 9 595 24 519 82 . obala Bojane. U Crnomorskom slivu melioracione mjere je potrebno sprovesti na relativno malim površinama u uskim rječnim dolinama primjenom obodnih kanala i otvorenih kanala na branjenim površinama. Ceklinsko 1575 polje. Maoče. bez priiobalja Skadarskog 10 862 jezera CRNOMORSKI SLIV Plav Ljuča-Grnčar-PlavBrezojevice-Murino Andrijevica Ulotina-Luge-Andrijevica(Lim) Trepča Berane (Lim) Buče-Vinicka-Donja Ržanica-Petnjik-LJešnica Bijelo Polje Srđevac-Brzava-Zaton(Lim) Bistrica-LJuboviđa Rožaje (Ibar) Rožaje Pljevlja Pljevlja. Bijelo polje.2 563 Viško polje-MartinićiKosovi lug-KlikovačeZorski lug-Drezga Nikšić Gornje polje Jadranski sliv. vezanim za određene lokalitete. Fraskanjel Podgorica Donja Zeta. zbirno po slivovima.Štoj 4 950 Vladimirom) greda.površinskim oticajem. Odvodnjavanje tih površina obavljaće se najvećim dijelom koristeći cijevne drenažne mreže. Potrebne mjere odvodnjavanja po slivovima Gušća kanalska i drenažna mreža + Opština Sistemi za odvodnjavanje agromelioracione mjere ha JADRANSKI SLIV Sutorina.Vladimirsko polje. po opštinama i po pojedinim sistemima za odvodnjavanje. (Ćehotina) Gradac Kolašin (Tara) Kolašin-Plašnica Mojkovac Mojkovac (Tara) Crnomorski sliv CRNA GORA. LJeški lug sa Maticom Danilovgrad Dobro polje. U priloženoj tabeli dat je pregled površina koje je potrebno odvodnjavati. Štoj.

U gornjem pregledu površina u Jadranskom slivu nisu obuhvaćene površine koje bi se dobile realizacijom planiranog rešenja prema projektu "Regulacija režima voda Skadarskog jezera i korita rijeke Bojane" iz 1981 i 1983. god. Prema toj dokumentaciji predviđeno je snižavanje maksimalnih nivoa Skadarskog jezera (T=50god.) sa kote 9.82 mnm na kotu 6.50mnm, pri čemu se minimalni vodostaji jezera održavaju na koti 4.50mnm. Ovim bi se ostvarili značajni višenamjenski efekti na čitavom području a posebno na dobijanju novih poljoprivrednih površina, što se vidi iz sledeće tabele. Tabela 2. Potencijalne poljoprivredne površine u zoni priobalja Skadarskog jezera Bez nasipa Sa nasipom Red . br. PODRUČJE Kota Kota ha 6.5 mnm 4.5 mnm Parcijalno 1. Ukupno RCG 4.500 14 529 7 528 2. Ukupno Albanija 300 1 500 SVEUKUPNO : 4 800 16 029 7 528

ha Ukupno 12 028 300 12 328

Ovo rešenje u svakom slučaju bi trebalo usladiti sa zahtjevima koji se postavljaju za Skadarsko jezero kao ekosistem.

83

3. ZAŠTITA VODA
3.1. IZVORI ZAGAĐIVANJA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA
Preovlađujuća zagađenja površinskih voda su otpadne vode od stanovništva, (naselja) i industrija, koji se javljaju kao koncentrisani izvori zagađenja. Pored stalnog stanovništva značajne količine otpadnih voda, naročito u Primorskom regionu potiču od povremenog stanovništva - turista. Rasuti, teže kontrolisani izvori, vezani su za atmosferske vode sa urbanih, poljoprivrednih i drugih površina, kao i za deponije, koji pored površinskih zagađuju i podzemne vode. Količine produkovanih otpadnih voda od stanovništva, od institucionalnih i komercijalnih izvora u naseljenim mjestima, najvećim dijelom dospjevaju u površinske vode – rijeke, jezera, more, kao prijemnike, preko ispusta kanalizacionih mreža. Te su količine ograničene područjem pokrivenim kanalizacionim sistemom kao i brojem stanovnika koji koriste te sisteme. Raspoloživi podaci o količinama produkovanih i ispuštenih otpadnih voda stanovništva i industrija u površinske vode, baziraju se većinom na posredno izvedenim vrijednostima ili provedenim anketnim snimanjima, a ne mjerenjima, zbog čega se prema raznim izvorima podataka (Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore -VORCG, Strateški Master plan za kanalisanje i otpadne vode za Centralni i Sjeverni region Crne Gore - MP OVSSR, Master plan odvođenja i prečišćavanja otpadnih voda Crnogorskog primorja i opštine Cetinje – MP OVCP), međusobno značajno razlikuju. Prema MP OVSSR, kod oko 167 000 stanovnika - korisnika javnih kanalizacija u Centralnom i Sjevernom regionu i u opštini Cetinje ( područje 15 opština) 2003. godine, količine otpadnih vode iznosile su oko 32.800 m3/dan. Sa izuzetkom Cetinja i Žabljaka, koji ispuštaju otpadne vode u tlo, preko ponora, i Mojkovca, čije se vode dijelom upuštaju u jalovište, sva ostala naselja otpadne vode disponiraju u površinske kopnene vode primorskim opštinama oko 67.000 stanovnika, skupa sa povremenim korisnicima – turistima, prema MP OVCP, preko kanalizacionih mreža disponiraju u more u ljetnom periodu 28.100 m3/dan otpadnih voda. Otpadne vode se u more upuštaju najvećim dijelom preko podmorskih ispusta, skoro bez izuzetaka bez prethodnog prečišćavanja. Manje količine otpadnih voda dospjevaju posredno preko površinskih tokova i podzemnih voda. Ukupno se u dane najveće potrošnje vode preko javnih kanalizacionih sistema u Crnoj Gori ispušta u recipijente oko 61.000 m3/dan otpadnih voda ili prosječno 0,70 m3/s. Prema podacima navedenim u VORCG ukupne količine otpadnih voda produkovanih u 102 industrijska pogona na prostoru Crne Gore 1996. godine iznosile su oko 41.600.000 m3/god, ili prosječno 114.000 m3/dan. S obzirom da nije bilo značajnijih promjena u aktivnim pogonskim kapacitetima taj podatak se može uz eventualne manje korekcije prihvatiti kao mjerodavan i za 2003. godinu. Od ove količine veći dio otpadnih industrijskih voda disponira se u kopnene površinske vode, oko 98%, dok se svega oko 2.100 m3/dan ispušta u morski akvatorij. Podaci Producenti industrijskih otpadnih voda u posmatranom prostoru, prema karakteristikama otpadnih voda, u smislu sadržanih zagađenja i mogućeg načina njihovog tretmna, objedinjeni su u sledeće grupacije: • Industrija prehrambenih proizvoda, proizvodnja pića, stočne hrane, sa otpadnim vodama zagađenim organskim biorazgradljivim materijama, sa produkcijom oko 1.600.000 m3/god otpadnih voda; • Drvna industrija, prerada kože , grafička industrija, tekstilna industrija, industrija gume i plastičnih masa, i druge industrije sa otpadnim vodama zagađenim pretežno organskim materijama, koje se sa ili bez pretdtretmana mogu prečišćavati skupa sa komunalnim otpadnim vodama, sa produkcijom oko 1.900.000 m3/god. otpadnih voda; • Metaloprerađivačka industrija, čije otpadne vode zahtjevaju poseban tretman, sa oko 900.000 m3/god; • Industrije sa otpadnim vodama pretežno neorganskog sastava, toksičniog karaktera, neke sa vrlo velikim količinama otpadnih voda, koje zahtjevaju samostalan tretman, među kojima se posebno izdvajaju Željezara Nikšić, TE Pljevlja, KAP, rudnici boksita, uglja, olova i cinka. Ukupna produkcija otpadnih voda od oko 36.300.000 m3/god. • Ostali pogoni, kao što su skladišta naftnih derivata, Luka Bar, autoservisi, prerada kamena i dr, sa oko 900.000 m3/god. otpadnih voda;

84

Najveći dio navedenih industrija disponira otpadne vode u površinske tokove. Među relativno malim brojem industrijskih zagađivača lociranih u Primorju koji ispuštaju otpadne vode u more izdvajaju se Industrija ležaja u Kotoru, Luka Bar, «Primorka» Bar, Brodogradište Bijela i Remontni zavod u Tivtu. Na osnovu anketnih snimanja za potrebe navrdenih master planova dobijen je podatak da ukupna emisija organskog zagađenja svih industrijskih zagađivača površinskih voda u Crnoj Gori iznosi oko 175.000 ES, od čega na kopnene vode otpada oko 135.000 ES, a na Primorje 40.000 ES. Najveći dio ovog zagađenja, a posebno kopnenih voda, sa oko 76.000ES potiče od industrijskih otpadnih voda od fabrike piva i drugih industrijskih pogona u Nikšiću, dok je ostali dio koncentrisan u Podgorici, Beranama i Bijelom Polju. U Primorskom regionu preovlađuju emisije organskog zagađenja u Baru i Kotoru. Zbirno posmatrano ukupno organsko zagađenje od stanovništva i industrija u Republici iznosi oko 410.000 ES. U tome najveće je učešće Podgorice sa oko 120.000 ES i Nikšića sa 103.000 ES.

3.2. KATEGORIZACIJA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA NA KOPNU I VODA OBALNOG MORA
Površinske i podzemne vode u Republici Crnoj Gori prema Uredbi o klasifikaciji i kategorizaciji voda, klasifikovane su prema namjeni za koju se mogu koristiti: za piće, za ribarstvo i uzgoj školjki i za kupanje. Vode predviđene za vodosnabdijevanje klasifikovane su prema potrebnom načinu i stepenu obrade u tri klase: A1 - bez prethodnog tretmana ili samo uz dezinfekciju, A2 - sa klasičnim tretmanom i A3 - vode koje zbog lošijeg kvaliteta zahtijevaju primjenu kompleksnih fizičko-hemijsko-bioloških procesa prečišćavanja. Vode namijenjene za ribarstvo i uzgoj školjki takođe su diferencirane na tri klase: S - najčistije vode koje se mogu koristiti za uzgoj salmonidnih riba, [ - za uzgoj školjkaša i C - za ciprinidne ribe. Tekuće i stajaće kopnene vode i vode obalnog mora koje se koriste za kupanje razvrstani su u dvije klase: I i II. Prema izvršenoj kategorizaciji svi površinski vodotokovi i jezera u Crnoj Gori razvrstani su u prvu (A1) i drugu (A2) klasu kvaliteta voda, uz istovremeno označene klase za druge dvije namjene. A1 klasa boniteta zahtjeva se za rijeku Moraču, uzvodno od Duklje, Zetu uzvodno od Brezovika, Komarnicu i Taru cijelim tokom, Ćehotinu uzvodno od Pljevalja, Lim uzvodno od Berana i Ibar uzvodno od Rožaja. Nizvodni tokovi ovih vodotokova pripadaju A2 klasi, a uz njih još Piva nizvodno od akumulacije, Bojana, Skadarsko i [asko jezero i sva vještačka jezera. Prema izvršenoj kategorizaciji vode obalnog mora su svrstane u sledeće klase: Vode mora u Bokokotorskom zalivu, osim lučkih akvatorija Tivta, Kotora i brodogradilišta Bijela : A2, C, II. Vode u turističkim i rekreativnim područjima (vode otvorenog mora), osim lučkih bazena u Baru: A1, S,[, I. Zatvoreni lučki bazeni u Baru, Tivtu, Kotoru i brodogradilištu Bijela: A3.

3.3. STANJE KVALITETA POVRŠINSKIH I PODZEMNIH VODA
3.3.1. Površinske vode na kopnu Kvalitet površinskih voda u Crnoj Gori prati Republički hidrometeorološki zavod, sistematskim ili povremenim ispitivanjem kvaliteta voda na 13 vodotoka i na Skadarskom jezeru. Ispitivanjima su obuhvaćeni svi veći vodotoci u Republici – Tara, Piva, Ćehotina, Lim i Ibar u Crnomorskom slivu i Zeta, Morača, Rijeka Crnojevića i Bojana u Jadranskom slivu. O ispitivanjima koja je obavljao RHMZ, na raspolaganju su obrađeni podaci samo za period do 1994. godine, koji su za period 1981-1991. interpretirani u VORCG, a do 1994. u elaboratu RHMZ-a Zaštita životne sredine, Stanje kvaliteta i vazduha, sept.1995. U MP OVSSR komentarisano je stanje kvaliteta površinskih voda u Centralnom i Sjevernom regionu Crne Gore, ali se ne navodi izvor podataka. Zaključci izvedeni u tom planu se tek neznatno razlikuju od ocjena kvaliteta RHMZ, prezentiranih u VORCG.

85

3. među kojima su i Morača (na dijelu toka neposredno nizvodno od grada). pri čemu treba imati u vidu da su ispitivanja rađena u različitim vremenskim periodima. Na ostalim praćenim profilima (ukupno 12) kvalitet voda je u trećoj klasi ili po nekim parametrima van klase. ispitivanih parametara. Ispitivanja su obuhvatila sve parametre u skladu sa Programom sistematskog ispitivanja kvantiteta i kvaliteta površinskih i podzemnih voda. Od velikog broja jezera i akumulacija. ali prije svega u pogledu učestanosti mjerenja. nizvodno od Nikšića.3. Ćehotina je u trećoj klasi. RHMZ redovni monitoring kvaliteta voda obavlja samo na Skadarskom jezeru. Opšta je ocjena kvaliteta površinskih slatkih voda u Crnoj Gori. kvalitet voda na oko 60% od ukupno 32 mjerna profila na vodotocima pripada čistim i malo zagađenim vodama (A1 i A2 klasa). a naročito Lim). od kojih se najveći dio nalazi na plažama. Kvalitet voda Lima nizvodno od Berana se pogoršava i na izlasku iz Republike je van A3 klase. Na raspolaganju je bio Izvještaj o kvalitetu površinskih i podzemnih voda. prvenstveno zbog nedovoljne materijalne podrške. na drugim vodotocima ta norma nije ispunjena. na teritoriji Republike Crne Gore u 2001. Zahtjevanu drugu klasu ispunjava pretežno i Zeta. nitrita i fosfata. Vrlo je važno konstatovati da se monitoring kvaliteta površinskih voda od strane RHMZ. Prema fizičko-hemijskim karakteristikama. Tokom posmatranog perioda jedini vodotok koji je postojan u propisanoj II klasi boniteta je rijeka Bojana. Može se zapaziti da postoje određene razlike u ocjeni stanja kvaliteta voda. osim mikrobioloških analiza. na osnovu provedenih ispitivanja. godini.Po posebnim ugovorima ispitivanja kvaliteta površinskih i podzemnih voda u Republici obavljao je takođe Centar za ekotoksikološka ispitivanja Crne Gore.2. kao i u mnogim drugim jezerima u zaštićenim zonama. ne odvija na zadovoljavajući način. U poređenju sa klasama kvaliteta predviđenim Uredbom o kategorizaciji i klasifikaciji voda stanje kvaliteta voda.) ili pojedine dionice (Morača. Vode obalnog mora RHMZ vrši kontrolu kvaliteta vode mora na 55 lokaliteta. se može okvalifikovati kao nezadovoljavajuće. Rijeka Crnojevića. kvalitet voda varira i prema pojedinim kriterijumima češće ili rjeđe izlazi iz okvira propisane klase. kao i veće vrijednosti BPK5 i HPK. Na pojedinim mjernim mjestima registrovano je prisustvo 86 .godine JU CETI je obavio u 5 ciklusa ispitivanja kvaliteta voda u 12 glavnih vodotoka i na Skadarskom. Praćenjem kvaliteta površinskih voda neophodno je da se obuhvate vode svih značajnijih jezera i akumulacija. Ćehotina. voda obalnog mora i voda koje se koriste za kupanje. kako u pogledu broja mjernih mjesta. ili čitavi tokovi rijeka (Tara. izvedenim od strane RHMZ i JU CETI. voda na ispitivanim lokalitetima uglavnom ispunjava kriterije vode za kupanje I kategorije. Isto se odnosi i na veći broj akumulacija. ne obavljaju se sistematska ispitivanja kvaliteta vode. ima karakteristike treće i treće do druge klase. prema ocjeni RHMZ-a. Ćehotina. a prema bakteriološkom zagađenju na granici treće klase i "van klase". Zeta). zatim [asko i Plavsko jezero. kao i rijeke Morače nizvodno od Podgorice. To su gornji tokovi većih vodotokova (Morača. na uzvodnom dijelu i na pojedinim nizvodnim potezima Lim i na nizvodnom potezu Ćehotina. Rijeka Crnojevića. da samo u malom broju slučajeva ispitivani parametri prelaze dozvoljene granice za propisanu kategoriju vodotoka ili jezera. Bojana. Prema opterećenju organskim materijama prosječni kvalitet vode u jezeru je na granici druge i treće klase. Piva. Zeta. Plavskom i Crnom jezeru. a povremeno i van klase. U ostalim jezerima od kojih su najznačajnija Crno i Biogradsko jezero. prema Sl. pa i Tara (srednji tok).Lim) i svih manjih tokova. Zapaženo je takođe u brojnim vodotocima prisustvo mineralnih ulja i organohlornih pesticida. listu RCG 33/97. Od vodotokova te klase najzagađeniji pripadaju Crnomorskom slivu (Ibar. Nizvodno od Pljevalja i uliva Vezišnice koja unosi zagađenje od Termoelektrane. Cijevna. što je posljedica ispuštanja otpadnih voda naselja u ove recipijente bez prethodnog tretmana. Ibar. Kod svih vodotoka i voda jezera povremeno se uočava povećan sadržaj amonijaka. Osim najuzvodnijih dionica Ćehotine i duž toka Tare gdje je propisana I klasa. Najveća odstupanja od propisanog kvaliteta su u kvalitetu voda Ćehotine i Vezišnice. u sastavu nacionalnih parkova "Durmitor" i "Biogradska gora". U toku 2001. Kod ostalih. Prema podacima RHMZ za period 1981-1994. i to u ograničnim količinama. I Ibar je na nizvodnom profilu Bać većinom van klase. Vode jezera ne pokazuju znakove eutrofikacije.

dok je u Primorskom regionu stepen priključenja veći – 44%. na kanalizacije je priključeno oko 35%. TRETMAN I DISPOZICIJA OTPADNE I ATMOSFERSKE VODE 3.000 stanovnika ili 37% od cjelokupnog stanovništva Republike. u najvećem dijelu godine odgovara prvoj klasi. Ispitivanja u periodu 1996. U primorskom dijelu osnovni prirodni negativni faktor kvaliteta podzemnih voda je uticaj slane morske vode na niske karstne izdani u priobalju. . U Boki Kotorskoj evidentna je eutrofikacija u unutrašnjim zalivima. Po pravilu. preko 80% (Budva. a sa uređenjem lokalnih saobraćajnica ne izvode se novi kanali za prijem atmosferskih voda. Ispitivanja su vršena na 17 lokaliteta u 5 serija. Brojne pojave podzemnih voda u ovoj zoni su ili zasoljene. U Centralnom i Sjevernom regionu.2002. uključivo i opštinu Cetinje. razdvajanje mreža nije nigdje doslovno u potpunosti sprovedeno tako da mnogi kanali prihvataju obadvije vrste voda. Do takvih stanja najčešće dolazi u perifernim gradskim zonama gdje se najprije grade samo kanali za odvođenje otpadnih voda. To se prije svega odnosi na Ćemovsko polje nizvodno od KAP.1. Evidentne su i velike razlike u opremljenosti među opštinama. priobalje Bojane. godine. a u svakom slučaju neprimjereno 87 . kvalitet podzemnih voda u Crnoj Gori u prirodnim uslovima. u prostoru Zetske ravnice i na jednom mjestu u priobalju Bojane. izuzimajući primorske izdani pod uticajem mora. Opšte stanje kvaliteta obalnog mora je lošije u Bokokotorskom zalivu nego na otvorenom moru. pokazuju međutim. čemu su glavni uzrok brojni manji ispusti otpadne vode. U kontinentalnom dijelu prirodan kvalitet voda u vodonosnim izdanima intergranularne strukture. koja su najobimnija. Rezultati bakterioloških ispitivanja. JU CETI je u toku 2001. U javnu kanalizacionu mrežu otpadne vode ispušta u prosjeku samo 59% stanovništva u gradovima. Nikšićko polje nizvodno od postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda koje nije u funkciji. ODVOĐENJE. Podzemne vode U cjelini posmatrano. ugrožen je na manjem broju lokaliteta. dok se na perifernim dispozicija otpadnih voda vrši preko septičkih ili ponirućih jama u tlo. godina su pokazala trend pogoršanja kvaliteta. 3. 3. dok je zagađivanje od strane industrija praktično zanemarljivo. Rezultati ispitivanja su pokazali da se vode priobalnog mora lokalno zagađuju netretiranim komunalnim otpadnim vodama. iako mreža nema kapacitete za odvođenje tih količina. U nekim opštinama i gradovima stepen priključenosti je relativno visok. dok u više gradova je manji od 50%. pokazala su neujednačen kvalitet vode. Berane. ukazuju na nezadovoljavajuće stanje u većini opština i gradova u Republici. koji je takođe izraženiji u Bokokotorskom zalivu.4. Naseljena mjesta U naseljima Crne Gore najvećim dijelom zastupljeni su kanalizacioni sistemi separatnog tipa. u manjem procentima preko propisnih septičkih jama.3. Prema ispitivanjima podzemnih voda koja je JU CETI vršio u toku 2001. Kanalizacijom su u naseljenim mjestima uglavnom pokriveni centralni gradski dijelovi. a oko 234. dok je srednji zaliv (Tivat i Herceg Novi) u zoni rizika. godine izveo ispitivanja kvaliteta obalnog mora u lučkim akvatorijima i na plažama. a takođe individualno neposredno direktno u površinske vode. Pljevlja). u skladu sa prethodno navedenim pravilnikom. gdje se posebnim mrežama odvode otpadne i atmosferske vode. Pljevlja. Podaci o opremljenosti naselja sa kanalizacijom po opštinama.4. iako najvećim dijelom u granicama zahtjevanog kvaliteta. koji se daju u sledećoj tabeli. nepovoljnije stanje.3. Ostalo stanovništvo disponira otpadne vode pretežno u tlo preko ponirućih jama. Naročito loše stanje je u Bijelom Polju gdje oko 80% stanovništva ne koristi javnu kanalizaciju. Berane. Pojave eutrofikacije su neznatno izražene duž obale otvorenog mora. Odstupanja od zahtjevanog kvaliteta po više parametara se javljaju u prostoru nizvodno od KAP-a.organskih zagađenja. mineralnih ulja i plivajućeg čvrstog otpada. a po pojedinačnim parametrima na raznim lokalitetima. ili u toku eksploatacije bivaju izložene uticaju morske vode do neupotrebljivosti za piće. nizvodno od većih naselja i industrijskih zagađivača.

4 27.800 3. Tivat 10). Jedino propisno postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda.181 625.934 22. Pored ovih ispusta postoji veći broj nelegalno izgrađenih ispusta male dužine.461 17.118 2.000 stanovnika.600 4.773 13.196 21.259 Stanovnici korisnici kanalizacije 605 16.100 16. jer nisu korektno dimenzionisani prema mjerodavnoj računskoj kiši.887 3. gdje je stepen priključenosti stanovništva u gradovima iznosi 65%.751 4. Opština Stanovnici Opštine 5. opštine 11 39 25 7 82 50 13 52 17 36 30 36 17 53 21 48 23 14 30 37 23 37 Korisnici kanalizacije u % od stan.0 8.995 59.000 13.073 16.270 168.3 39.700 5. kao dijelovi kanalizacionih sistema i u budućnosti: 88 .7 14.600 34.938 13.5 22.000 1. po kapacitetu ne odgovara potrebama. Grubo se procjenjuje da dužina tih mreža u svim naseljima Republike iznosi oko 150 km.805 15.500 17. Značajan procenat izgrađenih kanala prema propusnoj moći ne može da odgovari potrebama. iako malog kapaciteta.697 42.0 7.2 1.524 136.2 16.0 1. Postrojenje u Podgorici međutim. Samo 10 ispusta imaju dužinu veću od 1000 m.1 4.4 12.100 10.133 5. koje odgovara potrebama nedavno je pušteno u pogon u naselju Virpazar.5 Andrijevica Bar Berane Bijelo Polje Budva Cetinje Danilovgrad Herceg Novi Kolašin Kotor Mojkovac Nikšić Plav Pljevlja Plužine Podgorica Rožaje Šavnik Tivat Ulcinj Žabljak UKUPNO Ukupna dužina kanalizacione mreže za otpadne vode u svim naseljima iznosi 394.990 27.912 49.725 35. a trenutno prima otpadne vode od oko 80. Po regionima posmatrano stanje je povoljnije u primorskim opštinama.376 31.000 948 233.015 75. Otpadne vode se u primorskom području disponiraju u more preko podmorskih ispusta.000 stanovnika.3 394.700 10. Kotor 32.4 59.200 2.900 20. gradova 68 65 82 21 100 55 41 75 47 45 75 46 44 90 36 60 66 33 40 75 49 59 Dužina kanalske mreže (km) 2. prvenstveno zbog preopterećenja izazvanog otpadnim vodama pivare.je stanje u glavnom gradu Republike sa 40% stanovništva nepriključenog na kanalizaciju. Izgrađeno je i postrojenje u Nikšiću.000 10.794 11. koje služe kao taložnici prije ispuštanja otpadne vode u Taru.690 576 10. ali osim u kratkim intervalima nije bilo u pogonu. Osim tog i postrojenja u Podgorici. Nema pouzdanih podataka o izgrađenim kanalizacionim mrežama za atmosferske vode.289 19.9 88. a ostali. ni u jednom naselju ne obavlja se prečišćavanje otpadnih voda prije ispuštanja u recipijent. ali je njihovo funkcionisanje van kontrole.400 9.600 8. U Primorju otpada na jednog stanovnika 2.1 7.38 m izgrađene kanalizacije.642 8.6 15.936 Stanovnici u gradovima 890 28.6 2.600 3.383 11.559 2.500 2.800 26.000 2.5 km.0 33.69 m po priključenom stanovniku.2 3. Registrovan je 81 legalan podmorski ispust. Računa se da će 11 sledećih glavnih ispusta uz odgovarajuće opravke ostati u upotrebi. jer je izgrađeno za 55. a u naseljima u unutrašnjosti 1.126 419 4.811 5. koji je u Centralnom i Sjevernom regionu 57%.396 Korisnici kanalizacije u % od stan. U Kolašinu postoje dvije lagune. na području opštine Budva 6.44 m.351 7.812 22.1 24. što predstavlja 1. od kojih je 70 u Bokokotorskom zalivu (Herceg Novi 28.500 1.5 4.188 21.938 394.274 13. Bara 2 i Ulcinja 3 ispusta.006 917 81.800 9.

podzemnih voda i obalnog mora Crne Gore. − sprečavanje ili smanjenje poplava i suša. Principi integralne zaštite površinskih i podzemnih voda Uvažavajući savremene pravce razvoja integralnog upravljanja vodnim resursima. Među malobrojnim postrojenjima koji korektno funkcionišu izdvajaju se postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda Željezare Nikšić. transport. i − vode namijenjene za kupanje. za industriju. pogona “1.5.4.5.razvoja ekološke države.1. PLANIRANI RAZVOJ U OBLASTI ZAŠTITE VODA 3.2): − vode koje se u prirodnom ili obrađenom stanju mogu koristiti za piće − vode čiji kvalitet zadovoljava uslove za ribarstvo i marikulture. metalne industrije DAIDO u Kotoru. Kontrola imisije-ciljevi i norme kvaliteta Ciljevi kvaliteta površinskih. Osnovni ciljevi ove politike su sljedeći: − obezbjeđenje vode odgovarajućeg kvaliteta i u dovoljnoj količini za sve namjene (voda za piće. Uredba o klasifikaciji i kategorizaciji voda u Crnoj Gori uglavnom je u skladu sa važećim odgovarajućim propisima Evropske Unije.2. poljoprivredu i stočarstvo. Industrije Prečišćavanje industrijskih otpadnih voda prije ispuštanja u površinske vode ili predtretman tih voda prije uvođenja u javnu kanalizacionu mrežu vrši se u vrlo malom broju industrijskih pogona. decembar“ u Pljevljima.5. a i u tim slučajevima ne može se sa sigurnošću reći da se taj proces obavlja na pravi način i da se postiže propisani kvalitet efluenta. proizvodnju energije itd). ribarstvo. 3. zasnivaju se na zahtjevima koje postavlja određena namjena vodnih resursa ( koji su izloženi pod tč. 3. 89 . Rješavanje kompleksnih problema održivog razvoja u međuzavisnoj okolini danas karakteriše razvoj sistemskog pristupa u zaštiti akvatičnih ekosistema i upravljanju vodama. rekreaciju.Opština Herceg Novi Kotor/Tivat Budva Bar Ulcinj Ispust Forte Mare Trašte Seljanovo Budva Sveti Stefan Petrovac Čanj Bar Valdanos Pristan Velika plaža Dužina (m) 1600 3600 980 2550 1700 1400 1500 348 1850 1700 1200 3. nacionalna politika zaštite voda u Republici Crnoj Gori treba da definiše ciljeve obezbjeđenja kvaliteta i kvantiteta površinskih i podzemnih voda na cijeloj teritoriji Republike u saglasnosti sa visokim ekološkim zahtjevima i evropskom politikom u domenu voda Time se istovremeno stvaraju uslovi za realizaciju temeljnog opredjeljenja Republike . − obezbjeđenje vode odgovarajućeg kvaliteta i količine da se zaštiti i održi struktura i funkcija akvatičnih ekosistema. 3. formulisani Uredbom o klasifikaciji i kategorizaciji voda.2.

neophodno je da industrijske otpadne vode ne utiču negativno na kvalitet efluenta gradskog postrojenja i bezbijednu dispoziciju obrađenog mulja. evropskoj i mediteranskoj zemlji neminovno je uvažavanje odredbi koje su formulisane Okvirnom Direktivom o vodama Evropske Unije (2000/60/EC). uvale. Za kanalisana naselja manja od 10 000 ES propisan je "odgovarajući tretman" koji je definisan kao proces i/ili sistem dispozicije koji omogućuje dostizanje postavljenih ciljeva kvaliteta prijemnika. minimalni kriterijumi kvaliteta efluenata obavezni za sve zemlje članice razlikuju se prema vrsti i karakteristikama prirodnog recipijenta i to za: − površinske vode izvan "osjetljivih zona". Konvencija o zaštiti Sredozemnog mora od zagađenja. osjetljive kontinentalne vode su i jezera sa pritokama i druge stajaće vode u kojima se može očekivati akumulisanje nutrijenata. Prema Direktivi Evropske Unije (91/271/EEC) koja se odnosi na prečišćavanje urbanih i biološki razgradljivih industrijskih otpadnih voda. Pored zahtjeva da ne djeluje nepovoljno na gradski kolektorski sistem.Tu spadaju: otvoreni zalivi. Propisani univerzalni standardi za kvalitet efluenta u Republici Crnoj Gori nisu potpuno u saglasnosti sa zahtjevima Direktive Evropske Unije i sa propisanom tehnologijom prečišćavanja za urbane otpadne vode. koji predstavljaju polazište za primjenu i razvoj sistema kontrole zagađenja. 1992).Isto tako. − "osjetljive" površinske vode podložne eutrofikaciji. Za niža opterećenja (10 000 do 150 000 ES) zahtijeva se primarni tretman (mehanički i/ili hemijski). vode moraju biti identifikovane kao "manje osjetljive" ako. bez obzira na veličinu emisije i vrstu recipijenta.5. kao rezultat povoljnih morfoloških. što će trebati uraditi i u našoj zemlji. moraju imati i tercijarni tretman − Naselja veća od 150 000 ES u priobalnom području u "manje osjetljivim" zonama obavezna su da izgrade postrojenja za sekundarni biološki tretman. hidrogeološkim i ekološkim osobenostima Crne Gore kao i Pravilnikom RCG koji već reguliše ispuštanje otpadnih voda u prirodni recipijent.3. bez obzira na "osjetljivost" površinskih voda kao recipijenta. problemima koji se javljaju usled obogaćivanja nutrijentima.Sa druge strane. kao i drugom regulativom međunarodnog značaja. estuarije i druge priobalne vode sa dobrom izmjenom koje nisu podložne eutrofikaciji ili nisu u blizini zona namijenjenih za kupanje i uzgoj marikultura. ali i prostor sa visokim ekološkim kvalitetom koji se mora posebno štititi. − Ispuštanje industrijskih otpadnih voda u gradske kanalizacione sisteme mora biti prethodno regulisano propisom (lokalnim ili nacionalnim) ili posebnom dozvolom. zagađivača i kompleksa različitih preventivnih i tehničko-tehnoloških mjera zaštite. ispuštanje otpadnih voda ne prouzrokuje štetne efekte na okolinu. Tehnološke mjere zaštite u skladu sa utvrđenim kriterijumima Izbor veličine naselja. a naročito Protokol o zaštiti Sredozemnog mora od zagađenja od izvora sa kopna. Barselona 1976. Atina 1983 i Protokol o posebno zaštićenim prostorima na Mediteranu. Prema veličini naselja. za koji se predviđa obavezna primjena tehnoloških mjera zaštite. 3. Po tom osnovu sva naselja u Crnoj Gori sa ekvivalentnim opterećenjem većim od 2000 ES. razlikuje se nekoliko kategorija: − Naselja veća od 2000 ES čiji se efluenti ispuštaju u površinske vode treba da izgrade postrojenja za sekundarni biološki tretman − Naselja veća od 10 000 u osjetljivim zonama. hidroloških i specifičnih hidrauličkih uslova koji postoje u toj zoni. estuarije i obalne vode mora sa lošom cirkulacijom. Ovim pravilnikom propisan je rigorozan tretman svih izvora zagađenja.3. Za uspostavljanje integralne politike zaštite voda u Republici Crnoj Gori. kao što su: Konvencija o zaštiti i upotrebi prekograničnih vodotoka i jezera (Helsinki. trebaju da imaju izgrađen separatni kanalizacioni sistem i da 90 . − Prema definiciji Direktive.4. list RCG" 10/97) uspostavljeni su standardi emisija na ispustu otpadnih voda. pored sekundarnog. − "manje osjetljive" obalne vode mora.5. postrojenje i proces prečišćavanja. Kontrola emisija– kriterijumi kvaliteta efluenta Pravilnikom o kvalitetu otpadnih voda i načinu njihovog ispuštanja u javnu kanalizaciju i prirodne recipijente" ("Sl. 1986. odnosno emisiji zagađenja koje podliježe obaveznom tretmanu. "osjetljive vode" su: zalivi. U gotovo svim evropskim zemljama u tranziciji u toku je proces harmonizacije nacionalnih zakona i propisa sa zakonodavstvom Evropske Unije. određen je u saglasnosti sa zahtjevima Evropske Direktive.

Crnomorski sliv: Plav. Rijeka Crnojevića. manjih od 2000 ES. tretiraju se područja gdje se kao krajnji recipijenti mogu koristiti samo ponori ili jezera sa pritokama od kojih je. Sveti Stefan. specifičnost bazena Jadranskog mora kao dijela poluzatvorenog Sredozemnog mora. prema stavovima iznesenim u VORCG. Budva. pa se za otpadne vode Cetinja i Žabljaka. dopunjene odgovarajućim predtretmanima kako bi se obezbijedila saglasnost sa propisanim normama za kvalitet efluenta koji se ispušta u javnu kanalizaciju. ukoliko je potrebno. dispozicija otpadnih voda podvodnim ispustom u zone koje su pod većim uticajem otvorenog mora ne znači istovremeno da se radi o "manje osjetljivim zonama". Gradac – sekundarni tretman.disponiraju otpadne voda uz prethodni biološki tretman. u Crnogorskom primorju otpadne vode bi trebalo prečišćavati na postrojenjima sa sekundarnim tretmanom uz UV dezinfekciju efluenata i stabilizaciju mulja. koji se nalaze u blizini gradskih aglomeracija takođe je obuhvaćen ovim sistemima zbog lakšeg i sigurnijeg sprovođenja mjera zaštite. Neophodno je da sva industrija priključena na gradsku kanalizaciju usvoji i sprovede programe sanacije oslanjajući se na "način najbolje prakse" koji podrazumijeva da sve preventivne mjere. ovakav stepen tretmana predviđen je samo za Podgoricu i Nikšić čime je zadovoljen alternativni uslov koji za osjetljiva područja propisuje Direktiva (uklanjanje više od 75% emisije azota i fosfora iz svih koncentrisanih izvora zagađenja sa sliva ). − Uvođenje viših stepena obrade gradskih otpadnih voda uz UV dezinfekciju značajno će se smanjiti bakteriološko zagađenje 91 . antropogeni pritisak. Efluent postrojenja ispušta se u more preko adekvatno projektovanih i održavanih podmorskih ispusta. i rigoroznom kontrolom bitno će se smanjiti emisija toksičnih i konzervatnih supstancija-zagađivača. prema veličini emisije koju prihvata sa sliva. Izvjestan broj naselja. ekološkim i privrednim vrijednostima. Sutomore. kao i znatno većih troškova za investicije i održavanje. Zbog mnogo složenijih zahtjeva. Ulcinj – sekundarni tretman. moraju imati efikasan samostalan tretman sa kvalitetom efluenta koji zadovoljava standard za sekundarni tretman. Virpazar – tercijerni tretman.Cetinje. Žabljak. samo sa primarnim tretmanom za "manje osjetljiva" područja i za naselja manja od 150 000 ES pažljivije razmotre i koriguju. Primorje: Herceg Novi. Gusinje. Podgorica. Zahtjevane tehnološke mjere zaštite u ovom slučaju su znatno strožije. Pljevlja – tercijerni tretman. i već proklamovani ekološki ciljevi zaštite nalažu da se dosta liberalni uslovi ispuštanja prema Direktivi EU.sekundarni tretman. Kolašin. Način dispozicije otpadnih voda iz primorskih gradova i naselja i zahtijevani stepen prečišćavanja podliježe obavezama koje proističu iz Pravilnika RCG koji reguliše kvalitet otpadnih voda koje se smiju ispuštati u prirodne recipijente bez obzira na vrstu recipijenta ili "osjetljive zone". zbog lokacije. Južni Jadran ima karakteristike oligotrofnog sistema siromašnog nutrijentima. kao i Konvencija i protokoli za zaštitu Mediterana i propisa Evropske Unije. preduzete u procesu proizvodnje budu. Mojkovac. Čanj. predviđa tercijarni tretman. najznačajnije Skadarsko jezero. Andrijevica. Globalno posmatrano. koji se ispuštaju u javne kanalizacione sisteme. U skladu sa usvojenim kriterijumima za tretman otpadnih voda naselja Vodoprivrednom osnovom predviđena je izgradnja postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda na sledećim lokalitetima. koje se ispuštaju u ponore. Nikšić. ne mogu priključiti na kanalizaciju obližnjih urbanih centara. Šavnik. koje postavlja postrojenje za tercijarni tretman. U Crnogorskom primorju. Svi urbani izvori zagađenja u slivu Morače i Zete prema zahtjevu za "osjetljiva područja" morali bi takođe izgraditi postrojenja za tercijarni tretman. Prioritete predstavljaju postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u gravitacionim prostorima izvorišta vode za piće.P) preko 40% − Striktnim poštovanjem propisanih normi za kvalitet industrijskih efluenata. Plužine. Bar. Berane. Međutim. Kotor i Tivat. U tom smislu. Realizacija predloženih tehnoloških mjera zaštite na nivou Republike omogućiće postizanje sljedećih ciljeva upravljanja otpadnim vodama: − Smanjenje emisije zagađenja iz koncentrisanih urbanih izvora za cijelu Republiku iznosiće: − za organsko zagađenje (BPK5 )88% − za nutrijente (N. kao i Skadarskog jezera i Bokokotorskog zaliva. Rožaje. Sliv Skadarskog jezera: Danilovgrad . Kao izrazito "osjetljiva". Bijelo Polje. Petrovac. Sva turistička naselja i hoteli u planinsko rekreacionim centrima čije se otpadne vode. sa odgovarajućim zahtjevanim stepenom prečišćavanja.

Ostalo stanovništvo će otpadne vode disponirati u septičke jame. Prema VORCG do 2021. Procjenjeno je da će iste godine na kanalizaciju biti priključeno oko 85% stanovništva. Bar. Za opštine Bar i Ulcinj preporučeni su lokaliteti. računato je da će produkovane količine otpadne vode stalnog stanovništva 2028.000 stanovnika i oko 267. strateški je logičan pristup prema kome se može pretpostaviti da bi u periodu do 2020.dan. što se može okarakterisati optimističkom procjenom. što je približno jednako broju stanovnika u tom prostoru prema MP OVCP 2028. ostale su alternative sekundarnog ili tercijernog prečišćavanja. tj. U pogledu lokacija postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u ovom MP za svaku opštinu razmatrane su varijante . i u cilju sprječavanja nekontrolisanog ispuštanja otpadnih voda u more preko brojnih ispusta.500 je za oko 6% manji od broja stanovnika prema VORCG.000 stanovnika. Kod ispuštanja otpadnih voda u Bokokotorski zaliv. godine od oko 718. Pretpostavljajući da u posmatranom periodu mora doći do smanjenja danas neopravdano velikih vrijednosti specifične potrošnje vode. kao i na mrežu i na postrojenja ili septičke jame još do 50% sela i 40% manjih naselja. Iako se razlikuju procjene date u prisutnim planskim dokumentima.000 korisnika. Uz dodatak ostalih korisnika kanalizacija. Prema Projekcijama demografskog razvoja. godine od 491. odnosno ukupno se računa sa 442. Prema MP OVSSR predviđa se da se do 2019. Za razliku od oštrijih zahtjeva u pogledu načina prečišćavanja otpadnih voda koji su dati u VORCG u navedenom MP se doslovno usvajaju zahtjevi prema Direktivi 91/271/EEC. kad god je to moguće i ekonomski opravdano. U primorskom području. U navedenim projekcijama demografskog razvoja procjenjeno je da će 2021.5. Budvu. − Spajanje dosadašnjih "divljih" ispusta na kanalizacioni sistem i izgradnja septičkih jama za djelove koji ne mogu biti obuhvaćeni kanalizacijom znatno će smanjiti negativni uticaj zagađenja na podzemne vode − Stvaranje uslova za korišćenje stabilizovanog mulja otpadnih voda u poljoprivredi 3.000 turista. tj. godine cjelokupno stanovništvo u gradskim i prigradskim naseljima trebalo da bude priključeno na kanalizacionu mrežu. godine predviđa se da na javnu kanalizaciju za otpadne vode bude priključeno ukupno oko 690 000 stanovnika (oko 90 % od ukupnog broja stanovnika u Crnoj Gori). a broj turista u svim oblicima smještaja u maksimumu 275. Kanalisanje otpadnih voda naselja Budući razvoj sistema za odvođenje otpadnih voda iz naselja odvijaće se u smislu povećanja pokrivenosti naseljenih prostora sa kanalizacionim mrežama i povećanja procenta stanovništva koji se javljaju kao korisnici tih sistema. zavisno od toga kako će lokalitet gdje će se ispuštati vode biti vrednovan u smislu osjetljivih voda. U tom slučaju kod ispuštanja otpadne vode u otvoreno more za naselja sa više od 10. U MP nisu dati ti brojevi. što je jedan od bitnih faktora za uspjeh svih akcija koje se preduzimaju u cilju zaštite okoline. godine iznositi 144 l/stan. Bez izuzetak predviđa se i dalje izgradnja razdjelnih sistema kanalizacije.000. rađenim za potrebe ovog Prostornog plana. ukupan broj stanovnika u Crnoj Gori 2021.000 stanovnika. Uz dodatak otpadnih voda industrija priključenih na naseljske kanalizacije.93 m3/s). 175. gdje se na velikom dijelu priobalja naselja prostiru u kontinuitetu.000. smanjiće se broj nekontrolisanih tačaka i omogućiti efikasna kontrola preduzetih mjera u ukupnom sistemu. godine u Primorskom regionu (6 opština + Cetinje) broj stalnog stanovništva će iznositi oko 206. ukupne količine otpadnih voda procjenjene su sa 80. U pogledu Herceg Novog i Budve daljim analizama trebaće obaviti konačan izbor između razmatranih varijanti. od kojih u konurbanim naseljima 92 . ali se prema procjenama budućeg broja stanovnika 2019. Kod istog procenta priključenja od oko 90% na javne kanalizacije bi bilo priključeno oko 650. godine.dan i turista između 60 i 240 l/tur.000 m3/dan. što bi se odnosilo na Ulcinj.400 m3/dan (u prosjeku 0. prvenstveno turista. oko 80. treba računati sa priključenjem na kanalizaciju većeg broja malih naselja i brojnih hotelsko-turističkih objekata. može se pretpostaviti da će količina otpadnih voda koja se prikuplja sa tog prostora biti reda veličine kao što je navedeno u MPOVCP. zavisno od vrste smještaja. godine na kanalizacionu mrežu i postrojenja za prečišćavanje u Centralnom i Sjevernom regionu priključe sva gradska naselja.000ES dovoljno je primarno (mehaničko) prečišćavanje. Prema MP OVCP 2028. godine u Primorskom regionu ( 6 primorskih opština i Cetinje) biti oko 211. Tivat i Kotor.− Obuhvatanjem svih urbanih izvora i povezivanjem industrijskih otpadnih voda na gradske kanalizacione sisteme. dok su za Kotor i Tivat zadržani ranije usvojeni.000.5.

godina) spadaju opštine Nikšić. Istovremeno se smatra da su CG standardi za kvalitet efluenata strožiji od onih koji su utvrđeni EU direktivom za osjetljiva područja. Pri tome se za tehnološke otpadne vode u saglasnosti sa gore 93 . Berane. Prema Projekcijama demografskog razvoja u Centralnom i Sjevernom regionu se predviđa 2021. kao i uticaja ekoloških. na osnovu čega su postrojenja u tim gradovima predviđena za tercijerni tretman. Ta razlika ne utiče bitno na procjene količina otpadnih voda koje su izvedene u MP.000 m3/dan (u prosjeku 0. moguće druge tehnologije prečišćavanja. Osnovni slijed aktivnosti kod razmatranja alternativa. izgradnju kanalskih mreža za otpadne vode treba da prati izgradnja mreže kanala za atmosferske vode. iznosi oko 61. ocjena i upravljanje rizikom. Berane i Bijelo Polje. 3. Kolašin. kvalitativne i kvantitativne prirode emisije.70 m3/s). Pljevlja i Podgorica. može zaključiti da se na kanalizacije predviđa povezivanje 340. Značajne su razlike u zahtjevima u pogledu stepena prečišćavanja otpadnih voda zastupljenim u VORCG i MP OVSSR. vremenskog ograničenja za implementaciju. jeste sljedeći: − analiza: mogući drugi proizvodni proces. institucionalnih izvora i industrija priključenih na komunalne kanalizacione sisteme. .5. a obavezno sanitarne otpadne vode obrađuju na gradskom postrojenju.000 stanovnika u gradskim i prigradskim naseljima i 65. Dezinfekcija kao oblik tercijernog tretmana inače predviđena je na svim postrojenjima.000 stanovnika. redom po značaju. Korisno i cjelishodno je da se. koje obuhvataju otpadne vode stanovništva.5.000 stanovnika. sa predtretmanom ili bez njega. jedan od prioritetnih zadataka jeste ocjena postojeće proizvodne tehnologije u svijetlu verifikovanih i preporučenih metodologija. Mjere zaštite od industrijskih otpadnih voda Evropska Unija Direktivom 96/61 zahtijeva integralnu prevenciju i kontrolu industrijskih zagađenja promovišući principe održivog razvoja i kombinovani prilaz za ocjenu ciljeva politike i strategije djelovanja protiv zagađenja. Rožaje. godine.000 stanovnika. Mojkovac. rekuperacija. ekonomskih i faktora sigurnosti.000 u ostalim naseljima. moguće druge sirovine.000) u Centralnom i Sjevernom regionu Crne Gore 2019. Ukupne količine otpadnih voda. tehnološki efluenti. godine 515. agensi i/ili međuproizvodi. što bi imalo za posljedicu da je sva Crna Gora osjetljivo područje. Prema MP u Crnoj Gori nisu regulativno određena osjetljiva područja u smislu ispuštanja otpadnih voda.000 stanovnika i u selima 145. Pljevalja i Rožaja. 3. recirkulacija. Plav i Šavnik. u čemu industrijski korisnici učestvuju sa oko 17%. Primjena samostalnog prečišćavanja industrijskih efluenata ili zajedničkog sa urbanim otpadnim vodama zavisiće na prvom mjestu od vrste zagađenja i lokacije. Ona će pružiti pouzdanu osnovu za donošenje odluka i izbor optimalnih mjera zaštite koje treba preduzeti unutar procesa (eliminacija ili smanjenje emisije) i smanjenje zagađenja na izvoru (predtretman ili samostalan tretman). mogućnosti upravljanja rizikom. Polazeći od sadašnjeg stanja u industriji Crne Gore.6. Višekriterijalnom analizom zaključeno je da u grupu visokog prioreta realizacije I faze razvoja kanalizacionih sistema period 2009. konačnog tretmana otpadnih voda i dispozicije.ključ širenja primjene koncepta održivog razvoja nije mjenjanje proizvodnje nego potreba da se proizvodi drugačije . − sadašnji status i potencijalni uticaj planirane aktivnosti − ocjena izabrane alternative sa stanovišta: ekonomske pogodnosti (cijene i vrijednost). Svjetska banka za razvoj usvajajući geslo . Andrijevica. minimizacija otpadaka na izvoru (eliminacija. Bijelo Polje. U grupi nižeg prioriteta su opštine Plužine.podstiče ova nastojanja. uređenje urbanih prostora nameće neophodnost izgradnje mreža za odvođenje atmosferskih voda. U MP je obavljena selekcija pa su kao osjetljivi označeni recipijenti otpadnih voda Nikšića. ukupno oko 405. Kanalisanje atmosferskih voda sa urbanih prostora S obzirom da se u naseljima po pravilu predviđa razvoj kanalizacionih sistema separatnog tipa. Podgorice. i Žabljak.7. a u grupu srednjeg prioriteta. gdje god je to moguće. ponovno korišćenje). Iako sa stanovišta zaštite površinskih voda prioritet ima razvoj sistema za otpadne vode. što je oko 82% od ukupnog stanovništva (492. što je za oko 5% više od broja usvojenog u MPOVSSR. što je do sada bilo u značajnom zaostatku.346. Danilovgrad.

koja je ugrožena zagađenjima od industrija. Pravilnikom o načinu određivanja i održavanja zona i pojaseva sanitarne zaštite izvorišta vode za piće i ograničenjima u tim zonama bliže su utvrđeni načini određivanja i održavanja tih zona i ograničenja u tim zonama". 16/95) propisano je da se za zaštitu područja na kojima se nalaze izvorišta koja se po količini i kvalitetu mogu koristiti ili se koriste za snabdijevanje vodom za piće ustanovljavaju tri zone zaštite i to: šira zona zaštite.). mada pretežno preovlađuje nisko rastinje. 94 . ali samo u gradskim vodovodnim sistemima. čije pripadajuće slivno područje i samo jezero se samo dijelom nalaze na teritoriji Crne Gore. Izraziti primjer ove problematike predstavlja zaštita podzemnih voda najveće izdani formirane u takvoj vodonosnoj sredini u Crnoj Gori u Zetskoj ravnici. industrije i intenzivno korišćene poljoprivredne površine. vode od hlađenja i atmosferske vode. Prema snimljenom stanju 1996. uža zona zaštite i zona neposredne zaštite. gdje se za snabdijevanje vodom koriste vještačke akumulacije (Pljevlja . Specifični su načini zaštite ako su izvorišta za snabdijevanje naselja površinske vode. Dispozicija otpadnih voda industrija. god. obavezno moraju primijeniti recirkulaciju što ne predstavlja samo ekološku nego i ekonomsku mjeru. ali na samo 24 izvorišta te su zone propisno uređene. Osnovno opredeljenje za odvođenje industrijskih voda treba da bude formiranje separacionih sistema kanalisanja: za sanitarne. Građevinski fakultet u Podgorici.akumulacija Otilovići. O propisnoj sanitarnoj zaštiti izvorišta korišćenih u seoskim vodovodima teško da se uopšte može govoriti. Poseban problem predstavlja zaštita voda Bilećkog jezera. Nasuprot tome. uspostavljene su na oko 2/3 od oko 70 korišćenih izvorišta u gradskim vodovodima. list Republike Crne Gore. naselja i poljoprivrede. kao što su Kombinat aluminijuma Podgorica. Ne manje je složena problematika zaštite izvorišta podzemnih voda u vodonosnim sredinama međuzrnaste poroznosti. ZAŠTITA IZVORIŠTA VODE ZA PIĆE Sadašnje stanje Sprovođenje mjera sanitarne zaštite izvorišta korišćenih za snabdijevanje vodom stanovništva u skladu sa zakonskim obavezama. tehnološke. br. Zaštita izvorišta podzemnih voda od zagađivanja na teritoriji Crne Gore predstavlja izuzetno složen problem. Zone neposredne zaštite izvorišta. Željezara Nikšić i TE Pljevlja. Posljednjih godina stanje se tek neznatno popravilo. Ni u jednom od tih sistema nisu propisane mjere zaštite.Bilećko jezero). visoke šume. povoljna je okolnost što kod velikog broja izvorišta pripadajući slivovi obuhvataju rijetko naseljene prostore. predtretirati toksični tokovi prije mješanja sa ostalim otpadnim vodama iz fabrike i postići norme kvaliteta efluenta koji se mogu ispuštati u gradsku kanalizaciju. godine (Projekcije dugoročnog snabdijevanja vodom Crne Gore. a može se pretpostaviti. pri čemu je mogućno i zajedničko vođenje onih otpadnih voda koje se mogu prečišćavati istim tehnološkim postupcima. Zakonom o vodama Republike Crne Gore (Sl. daleko je ispod potrebnog nivoa. dok je istovremeno autopurifikaciona sposobnost stjenskih masa vrlo slaba. eliminisati ili smanjiti emisija na izvoru. od ukupno 25 gradskih vodovoda samo u dva vodovoda propisane su zone sanitarne zaštite i utvrđen režim zaštite u njima. što se u Crnoj Gori javlja samo u dva vodovodna sistema.6. Herceg Novi . jer preko 60% teritorije osnovne vodonosne sredine sačinjavaju izrazito karstifikovane karbonatne stjenske mase. koje se nalaze u dolinama riječnih tokova i gdje se u slivnim prostorima nalaze naselja. Izuzetak predstavljaju veći industrijski kapaciteti. Za 4 vodovoda to je urađeno samo za neka od izvorišta. a u 19 vodovoda ni za jedno od korišćenih izvorišta takve mjere nijesu propisane. koje predstavljaju minimum zaštitnih mjera. U takvoj geološkoj sredini moguće je brzo pronošenje zagađenja iz udaljenih prostora sliva privilegovanim podzemnim putevima kretanja vode. otpadne vode najvećeg broja se mogu disponirati u javne kanalizacione sisteme. sa relativno malom površinom obradivog zemljišta i sa zastupljenim vegetacionim pokrivačem. 1998. u cjelini uzevši.navedenim principima. prethodno mora smanjiti hidrauličko opterećenje. a malo. i onim koje će se razvijati u budućnosti. 3. koje po prirodi ili lokaciji nije moguće zajednički prečišćavati na gradskim postrojenjima. Sve industrije koje koriste vodu za hlađenje. mora se zasnivati na veličina emisije i kvalitetu efluenta i na vrsti prijemnika. Prema zastupljenim industrijama u Crnoj Gori.

Procjenjuje se da prostor u kojem bi trebao da vlada režim propisan za šire zone sanitarne zaštite. u interesu pouzdanosti zaštite te bi zone trebale biti što veće. međutim treba da budu i sva izvorišta koja se smatraju potencijalnim za snabdijevanje vodom stanovništva. Sl. Sl.Radulović. po pravilu.Iako je teško rangirati izvorišta po stepenu ugroženosti. list RCG br 8/1997 3 Projekcije dugoročnog snabdijevanja vodom Crne Gore. S obzirom na složenost hidrogeoloških i hidrodinamičkih karakteristika terena. 16/1995 2 Pravilnik o načinu određivanja i održavanja zona i pojaseva sanitarne zaštite izvorišta vode za piće i ograničenjima u tim zonama. koristeći rezultate istraživanja. bili manji. U opštem interesu zaštite zdravlja stanovništva . šire zone sanitarne zaštite izvorišta u karstu treba da obuhvate. Projekcije budućeg razvoja Zaštita izvorišta koja se koriste za snabdijevanje vodom za piće. dok su zone uže i šire sanitarne zaštite samo uopšteno propisane. Građevinski fakultet u Podgorici. Danilovgrada i Plužina.korisnika tih izvorišta. Osnovu za definisanje tih zona treba da predstavljaju rezultati terenskih istraživanja. zone se određuju hidrodinamičkom analizom transporta zagađivača. ipak se u tom pogledu izdvajaju izvorišta u karstno-pukotinskoj sredini. REFERENCE : 1 Zakon o vodama. za koja se utvrđuju zone i režimi zaštite u njima. god. list Republike Crne Gore. Zbijene izdani u aluvijalnoj sredini. Veličina i granice uže i šire zone sanitarne zaštite treba da bude kompromis između dva krajnja moguća rješenja. zbog ograničenja njegovog korišćenja. Kotor 1998. kao i na neka izvorišta u vodovodima Pljevalja. cijelo hidrogeološko slivno područje izvorišta. da bi troškovi realizacije i održavanja mjera zaštite i nadoknade drugim korisnicima zemljišta. Uspostavljanjem zona sanitarne zaštite na svim korišćenim i potencijalnim izvorištima na relativno velikom dijelu teritorije Crne Gore biće onemogućene ili ograničene brojne privredne i druge djelatnosti. prvenstveno hidrogeološkim. računajući sa svim korišćenim i potencijalnim izvorištima obuhvata površinu od oko 2 000 km2. da se po njihovom uključivanju u eksploataciju ne bi suočili sa problemima oko sprovođenja mjera zaštite u skladu sa važećim pravilnikom. Konferencija "Zaštita voda '98". Predmet zaštite. Ćorović. trebaće pouzdanije definisati slivna područja i shodno tome odrediti zone sanitarne zaštite pojedinih izvorišta. br. S jedne strane. Za razliku od već korišćenih izvorišta. što predstavlja 14% površine Republike. za ta izvorišta potrebno je unaprijed zaštititi izvorišne prostore. permanentno su izložene riziku od mogućih zagađenja jer se nalaze u gušće naseljenim prostorima ili intenzivno obrađivanim poljima. što manje. M. 4 A. propisana je odredbama Zakona o vodama*1 i pratećeg pravilnika*2. izvršenje te zakonske obaveze ne bi smjelo da se odlaže. a s druge. 95 . Prema navedenom pravilniku zona neposredne zaštite izvorišta je precizno definisana. Odgovarajućim istraživanjima. U ocjeni postojećeg stanja je konstatovano da još uvijek veliki broj vodovoda nije odgovorio obavezama po tom pitanju. koja se nalaze u nižim predjelima. Predmetnim pravilnikom je propisano da se kod postojećih objekata za snabdijevanje vodom za piće zone i pojasevi sanitarne zaštite treba da odrede u roku od godinu dana od dana stupanja na snagu tog pravilnika. Za izvorišta podzemnih voda u vodonosnoj sredini međuzrnske poroznosti. 1996. Tu se posebno odnosi na izvorišta sa kojih se snabdijevaju vodom primorski gradovi. Sanitarno-tehnička zaštita izvorišta vode za piće u Crnoj Gori.

bez prethodne (političke) saglasnosti republika. 4. Tara. Lim i Bojana i jezera Skadarsko i Bilećko. ima i nadležnost za zaključenje međunarodnih ugovora izvan obima nadležnosti Državne zajednice utvrđenog Zakonom o režimu voda. S obzirom na citiranu odredbu člana 77. list SRJ". pri sadašnjem stanju stvari. Crna Gora je suverena u pitanjima koja nije bila prenijela u nadležnost Savezne Republike Jugoslavije. odnosno Državne zajednice. uređene su ustavom Republike Crne Gore i ranijim ustavom Savezne Republike Jugoslavije. Ćehotina. davanje dozvola i koncesija za korišćenje voda. Saglasno odredbi člana 94. impliciraju da Državna zajednica. Ustava Republike Crne Gore. koja Republiku Crnu Goru formalno ne obavezuje. kao i sva pitanja upravljanja vodama za koje nije nadležna zajednička država. Kroz sagledavanje njihovih nadležnosti za zaključivanje i izvršavanje međunarodnih ugovora i sporazuma može se steći uvid u složenost i kompleksnost ove materije. koja se ogleda u više otvorenih pitanja. kada je u pitanju oblast vodoprivrede. federacija je bila suverena država i po tom osnovu imala je neograničenu sposobnost da zaključuje međunarodne ugovore. Vlada zaključuje međunarodne ugovore iz nadležnosti Republike. savezna država je bila nadležna za uređivanje režima tih voda. Jedno od takvih pitanja je pitanje ugovorne sposobnosti ranije savezne države. donošenje vodoprivredne osnove. može se zaključiti da je Republika Crna Gora prenijela u nadležnost savezne države . u skladu sa Zakonom. 59/98).).4. sem nadležnosti utvrđenih saveznim Zakonom o režimu voda (klasifikacija i kategorizacija voda. Potvrđen međunarodni ugovor ima snagu zakona Državne zajednice i za njegovo izvršavanje su nadležni organi (na čitavoj teritoriji) Državne zajednice. ali koju treba uvažavati da bi se pristup Uniji ostvario sa što manje teškoća. praćenje. Ustava Savezne Republike Jugoslavije. Ovakvi odnosi su prema Ustavnoj povelji zadržani i u Državnoj zajednici Srbija i Crna Gora. 96 . izdavanje vodoprivrednih saglasnosti). Ustava Savezne Republike Jugoslavije. MEĐUNARODNI I MEĐUREPUBLIČKI VODOPRIVREDNI ASPEKTI Za sagledavanje kompleksnosti problematike koja se odnosi na međunarodne i međurepubličke aspekte vodnih resursa Crne Gore. zaštita od štetnog dejstva voda itd. po kojima ne postoji jedinstven stav nauke i struke. a sada Državne zajednice i konstitutivnih republika. pitanje režima voda i režima obalnog mora koji je od interesa za međunarodne odnose Državne zajednice. a isto tako je nadležna i za zaključivanje međunarodnih ugovora koji se odnose na te vodne resurse. kao i na zaključene multilateralne konvencije i rad određenih međunarodnih i transnacionalnih organizacija.1. Zakona o režimu voda ("Sl. S obzirom na odredbu iz člana 3. neophodno je ukazati na ustavne nadležnosti republika i Državne zajednice Srbija i Crna Gora. Tačka 4. Prema odredbi iz člana 2. smatraju rijeke Cijevna. Princip dvostrukog kolosijeka podrazumijeva da Državna zajednica izvršava međunarodne ugovore koje je zaključila. jer nije članica EU. Ustava. USTAVNE NADLEŽNOSTI REPUBLIKE CRNE GORE I DRŽAVNE ZAJEDNICE SRBIJA I CRNA GORA U OBLASTI MEĐUNARODNIH ODNOSA Nadležnosti Republike Crne Gore i državne zajednice Srbija i Crna Gora u oblasti međunarodnih odnosa. moderan sistem upravljanja vodama u Crnoj Gori neće moći biti uspješno definisan i izgrađen. na primjer. Ta rješenja impliciraju da Republika Crna Gora uređuje sva ostala pitanja upravljanja međunarodnim vodnim resursima u Republici izvan obima nadležnosti Državne zajednice. a da Republika Crna Gora izvršava međunarodne ugovore koje je ona zaključila. Od posebnog je značaja regulativa Evropske Unije u oblasti voda i zaštite životne sredine.Savezne Republike Jugoslavije. tačka 4. Za Republiku Crnu Goru od posebnog značaja je i činjenica da su raspadom SFRJ i formiranjem novih nezavisnih država više vodnih resursa dobili rang međunarodnih resursa. Izloženo ukazuje na to da. Po jednom mišljenju. Pitanje izvršavanja međunarodnih ugovora je od posebnog značaja. režim rada akumulacija. utvrđivanje dozvoljenih vrijednosti pokazatelja elemenata režima voda. bez usklađenog djelovanja Republike i Državne zajednice. kontrola i prognoza elemenata režima voda. u smislu člana 77. neposredno (preko područnih organa) u skladu sa ustavnim principom dvostrukog kolosijeka u organizaciji izvršne vlasti. Ovakva ustavna rješenja po pitanju međunarodnih voda (ili vodnih resursa). utvrđenog saveznim Zakonom o režimu voda (kao što je. važeće zakonodavstvo. bilateralne i multilateralne sporazume čiji je potpisnik bila SFRJ. po kojoj se međunarodnim vodama.

godine. da sarađuju i uzajamno se informišu o aktivnostima i problemima.4. Konvencijom se štite vode Sredozemnog mora u užem smislu. imajući u vidu Nacionalni park "Durmitor". Konvencija je regionalnog karaktera . Naša zemlja nije potpisnik Konvencije. Konvencija UN o pravu neplovidbene upotrebe međunarodnih vodotoka Konvenciju iz 1997. januar 1977. godine. Bugarska.2. Konvencija ne utiče na prava i obaveze država. ali i propisima Državne zajednice koji se odnose na pomorsku plovidbu. po prirodi stvari. uključujući njegove zalive i pučinu. Sadržaj pojma "vodotok" obuhvata sistem površinskih i podzemnih voda.sa brodova. Konvencija o zaštiti svjetske kulturne i prirodne baštine Ova konvencija. očuvanja i upravljanja. kanala ili bilo kojeg drugog izvora koji se nalazi na teritoriji države ugovornice). godine. u najvećoj mjeri regulišu se republičkim propisima (koji se odnose na morsko dobro). Italija. nije njen potpisnik. Ako postoje međunarodni sporazumi. kao i za rekreacione potrebe. utvrđene tim sporazumima. Konvencija je potpisana 27. Okvirna direktiva o vodama Evropske Unije Direktiva 2000/60/EC parlamenta i Savjeta Evrope. Nacionalni park Durmitor je upisan u UNESCO Svjetsku listu kulturne i prirodne baštine 1980. Skadarsko jezero je 1996. Hrvatska. Bazen rijeke Tare u okviru UNESCO programa “Čovjek i biosfera” (MAB) upisan je u Svjetsku mrežu rezervata biosfere. oktobra 1996. za ribarstvo. VAŽNE MULTILATERALNE KONVENCIJE I BILATERALNI SPORAZUMI Konvencija o zaštiti i korišćenju prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera. za sada. godine upisano u listu područja od međunarodnog značaja. od značaja je za Republiku Crnu Goru. a stupila je na snagu 6. ali se smatra da bi joj trebalo pristupiti. koji je upisan u listu svjetske prirodne baštine. Grčka. marta 1992. godine. Konvencija se primjenjuje na korišćenje međunarodnih vodotoka i njihovih voda za druge namjene sem za plovidbu i na mjere zaštite. U međunarodnim odnosima povodom prekograničnih vodnih resursa naša zemlja bi trebalo da primjenjuje principe i rješenja ustanovljena ovom konvencijom. Austrija. godine u Helsinkiju. godine. koje po prirodi svoje fizičke povezanosti. U regionu koji obuhvata teritoriju Srbije i Crne Gore i susjedne zemlje. Međunarodna konvencija o procjeni uticaja na životnu sredinu Konvencija o procjeni uticaja na životnu sredinu u prekograničnom kontekstu pod okriljem Ekonomske komisije Ujedinjenih Nacija za Evropu stupila je na snagu 1997. godine su utvrđeni izvori zagađivanja . transport i proizvodnju električne energije. zaključena 1972 godine u Parizu. godine. prema Ramsarskoj konvenciji o močvarnim zemljištima iz 1971. iz vazduhoplova i iz kopnenih izvora (iz rijeka. Ovom direktivom se utvrđuju akcije EU na polju politike voda. bez obzira što. izuzev unutrašnjih voda država ugovornica. 97 . načini upravljanja vodama kojim se sprečavaju ili smanjuje opasnost od poplava i nedostatka vode. obezbjeđenje vode u dovoljnim količinama za industriju i poljoprivredu.potpisana je pod okriljem Ekonomske komisije Ujedinjenih Nacija za Evropu. u čijem sastavu je kanjon Tare. Obaveze koje iz Konvencije proističu za našu zemlju. objekata na obali. Kao ciljevi "održive politike voda" direktivom se određuju: obezbjeđenje sigurnog snabdijevanja vodom za piće zadovoljavajućeg kvaliteta. čine jedinstvenu cjelinu i normalno se ulivaju u isti recipijent. Države ugovornice su se obavezale da preduzimaju sve potrebne mjere u cilju sprečavanja zagađivanja i ugrožavanja Sredozemnog mora. Mađarska i Rumunija. Pri donošenju odluka koje se odnose na hidrotehničke objekte u tom prostoru treba uvažavati obaveze prema ovoj konvenciji. godine su potpisale 104 zemlje. vodni resursi zadovoljavajućeg kvaliteta i u dovoljnim količinama za zaštitu i održanje akvatične životne sredine. Konvenciju su potpisale Albanija. koju je SFRJ ratifikovala 1974. Konvencija o zaštiti Sredozemnog mora od zagađivanja Konvencijom usvojenom u Barseloni 1976.

Jedno od tih pitanja je i izgradnja akumulacije i brane "Fierza". interes Crne Gore je da se kroz bilateralnu saradnju riješe određena otvorena pitanja (regulacija Bojane. hidrološke studije. pogonom i održavanjem. zaštita i korišćenje Skadarskog jezera). snabdijevanje vodom i kanalizaciju. Skadarsko Jezero i rijeku Bojanu). plovidbu. 98 .Direktiva Evropske Unije (91/271/EEC) o prečišćavanju urbanih i biološki razgradljivih industrijskih otpadnih voda Ovom direktivom utvrdjeni su minimalni kriterijumi kvaliteta efluenata obavezni za sve zemlje članice. Između Republike Crne Gore i Republike Albanije postoje otvorena pitanja povodom prekograničnih vodnih resursa. oticanje voda. razmjenu podataka i projekata i međusobna obavještavanja po navedenim pitanjima. god. zaštitu tla od erozije. podzemne vode. izradu projekata i izvođenje radova. rijeke Crni Drim i Beli Drim. projektnim i izvođačkim radovima. Posebno je naglašeno da se Sporazum odnosi na iskorišćavanje vodnih snaga. Jugoslovensko-italijanski sporazum o saradnji na zaštiti voda Jadranskog mora i obalnih područja od zagađenja. odbranu od poplava. jezerima i hidrosistemima presječenim državnom granicom (naročito Ohridsko jezero. korišćenje voda u poljoprivredi. ribarstvo. godine je saradnja na zaštiti voda Jadranskog mora i obalnih područja od zagađivanja. 1974. razmjenu podataka o vodostanju. raspodjelu troškova u vezi sa istraživačkim. godine strane ugovornice su se obavezale da razmatraju i sporazumno rješavaju sva vodoprivredna pitanja i mjere i radove od interesa za obje strane. regulisanje i kanalisanje vodotoka i jezera i održavanje njihovih korita. Sporazum između Vlade FNRJ i Vlade NR Albanije o vodoprivrednim pitanjima Sporazumom zaključenim 1956. koji mogu biti od uticaja na promjenu količine i kvaliteta voda na vodotocima koji čine državnu granicu i vodotocima. I pored određenih aktivnosti u prethodnim godinama. Cilj Sporazuma potpisanog 1974. koji se razlikuju prema vrsti i karakteristikama prirodnog recipijenta. akumulacije i retenzione radove. održavanje i slične mjere.

sve dalje aktivnosti treba usmjeriti na obezbeđenju svih komponenti uslova za realizaciju korišćenja tog potencijala preko planiranih HE-objekata. sa korišćenjem izvorišta koje će biti daljim istraživanjima i analizama provjereno. (5) Provođenje odbrane od poplava treba da se zasniva na integralnom rješenju zaštite od poplava. kao preduslovi boljih ekonomskih efekata u poljoprivrednoj proizvodnji. definisanom na nivou sliva. koja po našem mišljenju treba da bude na prioritetnom mjestu državnih aktivnosti. (9) Stvaranje uslova za efikasnije korišćenje kopnenih vodnih resursa (potoka. zasipanja akumulacija. da se procesu transformacije vodnog potencijala u tehničko iskoristivi hidroenergetski potencijal postigne najveći energetski učinak. sportske i rekreativne namjene. tretman otpadnih voda naselja u zavisnosti od veličine naselja i vrste (osjetljivosti) recipijenta. zahvatanjem prvenstveno površinskih voda i gdje je god moguće uz primjenu recirkulacije i korekcije u tehnološkim procesima u cilju racionalizacije potrošnje vode. Planirana varijantna rješenja HE objekata u zasnovana su na osnovnom postulatu. (8) U cilju obezbeđenja plovidbe na Skadarskom jezeru i plovne veze sa morem potrebno je obaviti sveoobuhvatno snimanje morfologije dna jezera i korita Bojane na osnovu toga definisati plovni put. smanjivanje gubitaka i racionalizacija potrošnje. sa lokalnim efektima. (7) Zaštita od vodne erozije radi sprječavanja gubitka zemljišta. Realnije sagledavanje tehničko iskoristivog hidroenergetskog potencijala treba uraditi kroz planiranu izradu Eenergetske osnove(strategije) Crne Gore. kao i u područjima zaštićenih prirodnih dobara (nacionalni parkovi i rezervati prirode). ekonomski i ekološki opravdano i održivo rešenje zaštite od poplava. (6) Zaštita i unapređenje kvaliteta površinskih i podzemnih voda i voda priobalnog mora do nivoa propisanih klasa kvaliteta. obavezno uvažavanje kriterija kvaliteta efluenta naselja u zavisnosti od vrste i karaktera prirodnog recipijenta. obezbjeđenje nedostajuće količine vode u Primorskom regionu putem regionalnog sistema. 99 . zaštite od voda i zaštite voda u Republici Crnoj Gori: (1) Snabdijevanje kvalitetnom vodom cjelokupnog gradskog stanovništva i oko 90% seoskog stanovništva putem javnih vodovoda. Sa tog aspekta. (10) Razvoj ribogojstva usklađen sa očuvanjem i unapređenjem režima voda u vodotocima i jezerima a sve u sklopu opšteg očuvanja i unapređenja životne sredine u Republici. vodeći računa o prioritetima.5. priključenje najmanje 80% stanovništva Crne Gore na javne kanalizacione sisteme. Skadarskog jezera i Bokokotorskog zaliva. CILJEVI I SMJERNICE RAZVOJA VODOPRIVREDE U CRNOJ GORI Na osnovu materijala izloženog u prethodnim poglavljima mogu se naznačiti osnovne smjernice i ciljevi razvoja vodoprivrede u Crnoj Gori u oblastima korišćenja voda. prioriteti su revitalizacija postojećih melioracionih sistema i izgradnja novih sistema na zemljištima sa visokim pogodnostima za navodnjavanje. a efluenta industrija i kod upuštanja u javne kanalizacije. akumulacija) i njihovog okruženja za turizam. (4) Pokrivanje sistemima za navodnjavanje oko 80% ukupnog raspoloživog zemljišta pogodnog za navodnjavanje. rijeka. flaširanje kvalitetne vode radi ostvarivanja komercijalnih efekata u korišćenju podzemnih voda. prioritetno korišćenje lokalnih izvorišta podzemnih i površinskih voda. jezera. a ne na parcijalnim rješenjima. (2) Obezbjeđenje vode za tehnološke potrebe većih industrijskih korisnika iz vlastitih izvora. sprovodiće se organizovano i sistematski tehničkim i biološkim mjerama. ugrožavanja saobraćajnica i drugih objekata. Samo na taj način moći će da se definiše tehnički izvodljivo. U narednim periodu korišćenja hidropotencijala treba okviru kompleksnih vodoprivrednih sistema višenamjenskog karaktera. izmjena strukture proizvodnje i komasacija zemljišta. od čega na oko 50% površine prethodno će trebati izvršiti odvodnjavanje suvišnih voda. prioriteti su postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda u slivovima izvorišta vode za piće. (3) Crna Gora u odnosu na veličinu teritorije raspolaže respektivnim vodnim potencijalom koji se može transformisati u hidroenergetski potencijal.

brigu se o kvalitetu vode za kupanjei. (13) Zbog velikog značaja morskih plaža za turizam. primarna usmjerenja su ka obezbeđenju uslova da bi se plaže mogle vrednovati i trajno koristiti. koje je ocijenjeno kao nepovoljno. (12) Intenzitet korišćenje mora za ribarstvo i razvoj marikultura mora da bude ekonomski isplativ i da pri tome ne ugrozi obnavljanje eksploatisanih populacija. potrebno je: postupno povećavati površinu korišćenja postojećih plaža koje se sada djelimično ili u cjelini koriste. uređivanje i opremanje. Dosadašnja iskustva turističkih zemalja pokazala su da se ne mo že ostvariti visokokvalitetna turisti čka ponuda bez nauti čkog turizma. Sa druge strane. 100 . ekonomskih interesa Crne Gore i zemalja u okru ženju. uspostavljati nove prirodne ili vještačke plaže.(11) Sadašnje stanje u oblasti pomorske plovidbe u Crnoj Gori. To se prije svega odnosi na : obavljanje istražnih radova (potrebna mjerenja i opažanja). gdje god je to potrebno i racionalno. mogao bi u budućnosti da postane značajna privredna grana Republike Crne Gore. Pomorski saobraćaj u uslovima otvorenog tržišta. stabilne političke situacije u regionu. redovno održavanje. ne smije da bude prepreka planiranju njenog unapređenja i razvoja.

00 0.60 17.00 8.965 DOSAVA RIJEKA Velička/Lim D 0.00 57.00 118 154.0 4.575 2. Vk (12) 11.62 14.56 1. (3) (5) (7) 25.542 0.50 6. KRUŠKA Komarnica POŠĆENJE Trepačka/Lim GORNJA TREPČA Nožica/M.30 15.06 25.95 Tip postrojenj Qsr u profilu vodozahvata Bruto pad Hb (m) NEIZUČENA (bez direktnih (1) BijelaBukovica KOSORIĆI ili POGLEDINE Bukovica TIMOR Bukovica BUKOVICA -ŠAVNIK Grlja/Lim G.00 113 7.50 14.00 948.60 Murinska/Lim D 0.VUSANJE TemnjačkaTreskavička/Lim JARA A-D 7.50 D 0.71 2.45 0.603 0.0 (11) 64.34 7.60 9.40 33.63 220 1.170 3.7 : ENERGETSKI PRIHVATLJIVA (u periodu izrade Studije) i HIDROLOŠKI IZUČENA (prema direktnim mjerenjima proticaja na razmatranoj pritoci) I -faze prioriteta mHE u daljem postupku višeg nivoa projektne razrade Naziv: rijeka / postroenj Tip postrojen Qsr u profilu vodozahvata Qsr Prema mjerenjima na hid.45 A-D D A-D 2.21 D A-D A-D A-D 1.80 21.00 997.715 7.0 (8) 138.TABELARNI PRILOZI Tabela 5.63 10.02 8.45 4.84 0.0 19.80 4.rije ka NOŽICA (3) PR D (5) (6) (7) (10) N(MW) e/ ja (11) 4.0 550 7.30 13.72 0.83 5. A-D-akumulaciono-derivaciona mHE Tabela 5.43 -1.88 24.50 (10) 27.50 17.96 1.00 Bruto pad Hb (m) (8) (1) Ćehotina OTILOVIĆI Zlorečica /Lim ZLOREČIC A Kutska /Zloreč.00 N (MW) e/ a Kota normalnog uspora po studiji (mnm) (13) 970.90 20.stanici Instalisa ni proticaj Qi Korisna zapremina akumul.03 3.18 1. A-akumulaciona mHE.50 Kota normalnog uspora po VOCG (mnm) (14) 1060.562 1.73 15.725 12.18 1.376 VELIKA Legenda : D-deriviciona mHE.0 1080.36 3.00 10.0 5.43 65.00 187.00 256.85 220 6.80 35. Vk (106m3) (12) Energija (kWh) Kota normalnog uspora po VOCG (14) 880.34 1.37 8.13 2.0 1.53 E E (kWh) 1170.57 101 .42 1.00 1.8:ENERGETSKI PRIHVATLJIVA (u periodu izrade Studije) I HIDROLOŠKI mjerenja proticaja na razmatranoj pritoci) II -faze prioriteta mHE u daljem postupku višeg nivoa projektne razrade Naziv: rijeka / postroenj Instalisani proticaj Qi m3/sek KORISN A ZAPREMINA AKUMUL.

51 27.60 21.00 698.5 1480 309.05 8.0 740.0 Slobodan.0 9.20 609.0 7.0 3.65 3. radnog nivoa Ukupna zapremina Korisna zapremina Površina jezera pri KNU Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Dužina jezera pri maksimalnom usporu Tip brane Piva Piva Crnomorski 1758 Plužine 1976 H.5 127 lučni dio.12 1.0 (12) 4. ./ 106 m3/106 m2 km - Visina brane od temelja Dužina u kruni brane Zapremina tela brane Širina krune brane Tip i dispozicija preliva Kapacitet preliva Tip i dispozicija temeljnog m m 103 m3 m m3/s - 220 268.00 1030. Vk (106m3) Kota normaln og uspora po studiji (mn m) (13) 1049.6 2.45 1.08 0.5 / 17 / 1.10 38.67 10.75 (8) 136 149 167 84.0 5.10 Red.00 760.30 7.0 Čeoni 300 U telu brane 2. P 6.29 0.39 4.0 Preko krune sa segmentnim zatvaračima 1670 U brani (3 na 59 143 18 Slobodan 280 U telu brane 102 .30 4.10 4.1 / 0. "Neyerpic" 180 U desnom 618 / 32 / 614 / 12. V.55 630 / 360 / 9.00 Legenda : D-deriviciona mHE./ 106 m3/106 m2 mnm.65 735 / 8.4 678. P 740.00 Betonska lučna – grav./ 106 m3/106 m2 mnm.45 Energija Egod GWh (11) 19.5 / 0 / 0 610 / 0 / km2 m3/s mnm mnm mnm mnm 106 m3 106 m3 106 m2 mnm. oporci i grav.60 2.00 877.15 -/0/0 815 / 4 / 825 / 8 / 837.2 612.0 621.0 Naziv: rijeka / postroenje / Qsr Prema mjerenjima na hid.93 709 / 0 / 0 715 / 0.00 715.4 19. 187 ukupno 27.86 10.67 (7) 6.06 1. A-akumulaciona mHE. A-D-akumulaciono-derivaciona mHE Tabela 5.8 719 9.30 11.42 2. (1) Đurička/Lim ĐURIČKA R.stanici Instalisani proticaj Qi m3/sek Bruto pad Hb (m) Qsr u profilu vodozahvata Tip postrojenja Instalisna snaga Ni MW (10) 7.5 841 17 13 1. br.0 45 Betonska lučna Betonska lučna Otilovići Ćehotina Crnomorski 352 Pljevlja 1981 I.9: ENERGETSKI NEOPRAVDANA (u periodu izrade Studije) i HIDROLOŠKI IZUČENA (prema direktnim mjerenja proticaja na razmatranoj pritoci) III -faze prioriteta mHE u daljem postupku višeg nivoa projektne razrade Korisna zapremina akumul.00 868. Šekularska/Lim RIJEKA MARSENIĆA Kaludarska /Lim DONJA RŽANICA Lješnica/Lim BIOČE (3) A-D A-D 2. P 74.00 Kota normaln og uspora po VOCG (mn m) (14) 1050.6 732.25 (5) 3 (6) 2.3 675 / 910 / 16.Beranska Bistrica/Lim LUBNICA Vrbnica/Piva VRBNICA A-D D 0.0 42.75 / 0. P 622.0 885.22 8.23 - 1325. uspora Kota min.826 5.05 2.28 / 0.0 675.15 725 / 2.20 1.30 6.25 Legenda : D-deriviciona mHE. A-akumulaciona mHE.15 Liverovići Gračanica Jadranski Nikšić 1957 I.0 880 790 16 530/ 0 / 0 570 / 40 / 1. A-D-akumulaciono-derivaciona mHE Tabela F-1:Osnovne geometrijske i ostale karakteristike postojećih akumulacija 1 Brana Rijeka Osnovni sliv Površina kontrolis.5/ Krupac Moštanica Jadranski Nikšić 1962 H. sliva Opština Godina završetka gradnje Namena* Srednji godišnji proticaj Kota krune brane Kota normalnog uspora Kota maks.13 5.87 5.0 340 85.50 Nasuta zemljana sa centralnim glinenim jezgrom 19.0 595.9 842 837.0 620. brane na obalama 45./ 106 m3/106 m2 mnm.94 4.3 2.5 736 737.45 A-D 2.75 6.

21 8. Tip brane m3/s mnm mnm mnm mnm 106 m3 106 m3 106 m2 mnm/ 106 m3/106 m2 mnm / 106 m3/106 m2 mnm / 106 m3/106 m2 mnm / 106 m3/106 m2 km - - koti 592.0 762.0 1. radnog nivoa Ukupna zapremina Korisna zapremina Površina jezera na KNU Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Kota/Zapremina/Površina Dužina jezera pri maks. uspora Kota min.5 2383 5. P 783.87 71.0 606.85 0.2 608 / 10 / 7. usp.40 Nasuta zemljana 16.42 603.3 4.8 / 0.22 / 0.9 čeoni sa klapnama 3 prelivna polja dužine 12 m 300 U desnom boku sa segmentnom ustavom 68 1956 N. P 623. 2 na koti 503) 373+240 Slano Opačica Jadranski Nikšić 32 Vrtac Gornja Zeta Jadranski Nikšić 80 Grahovo Grahovska Jadranski 1 Nikšić boku sa zatvaračem 12 - 1964 H.11 758 / 0 / 0 760 / 0. N navodnjavanje Primedba - - 103 .5 614. I–snabdijevanje industrije vodom. P 616.20 ^eoni 25.0 Kameni nabačaj sa uzvodnim zidom od ručno složenog kamena 31.89 603 / 0 / 0 604 / 0 / 0.37 Nasuta od kamenog nabačaja sa centralnim glinenim jezgorm 21.0 614.0 612 / 48 / 11.0 783. akumulacije godine Legenda : V – vodosnabdijevanje.22 0.5 29. i 5 zida 3.0 171. H– hidroenergetika.0 Slobodan. 75 filtar 6.28 107.0 111.ispusta Kapacitet tem.5 612 / 38 / 7. sliva m3/s - km2 Opština Godina završetka gradnje Namena* Srednji godišnji proticaj Kota krune brane Kota normalnog uspora Kota maks.0 621. 106 gl.50 i 11.05 618 / 86 / 8. V.0 4.87 13.2 1629 510 kam.5 782. ispusta Primedba Brana Rijeka Osnovni sliv Površina kontrolis.0 71.0 622.50 Loša Sanacija brane vododrživost urađena 1987.3 kam.5 / 0 / 0 604 / 0 / 0.097 1.005 / 770 / 0.6 U telu brane Visina brane od temelja Dužina u kruni brane Zapremina tela brane Širina krune brane Tip i dispozicija preliva Kapacitet preliva Tip i dispozicija temeljnog ispusta m m 103 m3 m m3/s - Kapacitet tem. "Neyerpic" 150 U desnom boku sa segmentnom ustavom 51 1962 H.0 607. P –odbrana od poplava. ispusta m3/s 1.043 780 / 0.

E E. E E. V. V. N E V. N E E E E E E E E. O V. R E E. O. O E E E Realizacija (-) planirana potencijalna planirana potencijalna planirana planirana potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna planirana potencijalna potencijalna planirana potencijalna potencijalna potencijalna planirana potencijalna planirana planirana planirana planirana planirana planirana planirana potencijalna potencijalna planirana planirana planirana planirana planirana planirana 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 104 . E. O V. Zlorečica Trebačka Šekularska rijeka Beranska Bistrica Kaludarska rijeka LJešnica LJuboviđa Bjelopoljska Bistrica Ćehotina Ćehotina Ćehotina Bukovica Bukovica Komarnica Komarnica Tara Tara Tara Tara Tara Tara Tara Tara Morača Morača Morača Morača Morača Morača Morača Morača Akumula (-) Rožaje Bać Grnčar Đurička Rijeka Zlorečica Trebačka Šekularska Rijeka Beranska Bistrica Kaludarska Rijeka LJešnica LJuboviđa Bjelopoljska Bistrica Gradac Mekote Milovci Timar Šavnik Pošćenje Lonci Opasanica Mateševo Žuti Krš 1. N V. Andrijevo 2. E. O E. O. N E. O E E V. Žuti Krš 2. N E E E. E V. E N.6 818 1160 1050 1000 980 932 920 770 740 1028 590 500 285 250 155 119 81 Fsliv a (km2) 70 383 124 48 156 25 52 91 35 187 232 144 771 992 1123 84 247 91 642 92 242 328 471 471 647 1200 1604 16 73 124 547 547 627 648 980 Vkor (106 m3) 35 200 237 60 70 30 20 30 25 115 240 40 85 55 386 2 1 10 220 45 145 198 50 7 85 316 1050 27 29 100 250 100 3 7 13 Namjena (-) V. N. N V.Tabela F-3:Osnovni geometrijski elementi planiranih i potencijalnih akumulacija prema vodoprivrednoj osnovi Crne Gore (usvojena 2001 godine) Re Rijeka cija dni (-) Ibar Ibar Lim Đurička r. O E E. Raslovići Milunovići Zlatica K NU (mnm) 971 1060 1100 880 1360 885 850 1030 740 750 698 742 657 650 1150 980 976. Bakovića Klisura Mojkovac LJutica Tepca LJevišta Krušev Lug Dubravica Andrijevo 1. N. E. O E.

E.Re Rijeka cija dni (-) Morača Ibrija Mrtvica Sjevernica Mala rijeka Mala rijeka Mala rijeka Cijevna Akumula (-) Grla Ibrija Velje Duboko Sjevernica Brskut Nožice Pavličići Prifta K NU (mnm) 335 481 846 350 785 948.5 30 11 17 55 180 Namjena (-) E E E E E E E V. N Realizacija (-) planirana potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna potencijalna 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 UKUPNO 42 Legenda : V-vodosnabdijevanje.5 200 200 Fsliv a (km2) 129 ? ? ? ? ? 158 383 Vkor (106 m3) 2 8. N-navodnjavanje.5 13. O . I-snabdijevanje industrije vodom. E-energetika.oplemenjivanje malih voda 105 .

1:300000 HEP Situacija : HIDROENERGETIKA .GRAFIČKI PRILOZI Broj/oznaka Naziv priloga priloga Karta vodnog potencijala duž glavnih rječnih tokova. VARIJANTA-2. VARIJANTA-1. 1:300000 FSIT-2 Podužni profil : HIDROENERGETIKA. FPOD-2. 1:300000 Izvor dokumentacije Vodoprivredna osnova Crne Gore (VOCG) 106 . VARIJANTA-1. VARIJANTA-1. 1:300000 FSIT-1 Podužni profil : HIDROENERGETIKA. FPOD-1 1:300000 Situacija : HIDROENERGETIKA .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful