ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'...........................................................................................................................................

2
ΤΟ

ΠΝΕΥΜΑ ΤΟΥ

40.......................................................................................................................2

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'............................................................................................................................................5
ΑΠΟ ΤΟ ΤΑΙΝΑΡΟ - ΣΤΟ ΤΕΠΕΛΕΝΙ...................................................................................................5
Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΩΣ ΑΠΟ 8.12.40 8.1.41 ΤΟΥ Ι ΚΑΙ III ΤΑΓΛΙΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ..................................................................9
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ II ΤΑΓΜΑΤΟΣ ΕΙΣ ΜΑΛΙ - ΣΠΑΤ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΥΤΗΝ ΧΡΟΝΙΚΗΝ
ΠΕΡΙΟΔΟΝ................................................................................................................................................15
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΚΑΤΑΛΗΨΙΝ ΝΙΒΙΤΣΗΣ ΤΕΠΕΛΕΝΙΟΥ..............................................20
Η ΖΩΗ ΤΩΝ ΜΕΤΟΠΙΣΘΕΝ................................................................................................................28
Β ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ 9ΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΕΙΣ ΤΑ ΣΤΕΝΑ ΤΗΣ
ΚΛΕΙΣΟΥΡΑΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗΣ ΑΝΑΚΩΧΗΣ..........................................31

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'
ΤΟ

ΠΝΕΥΜΑ

ΤΟΥ

40

Έπέρασαν σχεδόν ολόκληρα 26 χρόνια. Ένα τέταρτο αιώνος από την 'Ιστορική
εκείνη ημέρα της 28ης'οκτωβρίου 1940. Και μέσα εις τα 26 αυτά χρόνια, έλαβαν
χώρα τόσα πολλά και κοσμοϊστορικά γεγονότα, πού αφορούν, όχι μόνο την
Πατρίδα μας και την Ευρώπη, αλλά ολόκληρη την 'Υδρόγειο. Νέα έθνη
έδημιουργήθησαν, νέαι πρόοδοι και επιτεύξεις έσημειώθησαν εις τους τομείς της
Επιστήμης και της Τέχνης. Ό άνθρωπος επέτυχε να διάσπαση το φράγμα της
γηίνης ατμοσφαίρας και να ταξιδεύσει εις το διάστημα. Αϊ επιτεύξεις αυτές της
τελευταίας εικοσαετίας,. Ίσως ξεπερνούν ολας μαζί τας επιτεύξεις, πού είχαν
πραγματοποιηθεί κατά το πέρασμα όλων των προηγουμένων αιώνων. Το
βιοτικό επίπεδο όλων σχεδόν των λαών ανήλθε σημαντικά και εις ορισμένους
λαούς, εις αφάνταστο βαθμό. Διερωτάται όμως κανείς: Ποια θα ήταν ή τύχη
όλων μας, εάν οι δυνάμεις της βίας νικούσαν τελικώς κατά το δεύτερο
παγκόσμιο πόλεμο; Ποια θα ήταν ή εξέλιξη της επιστήμης και της τέχνης; Θα
είχαμε όλα τα σημερινά επιτεύγματα; Θα άπελάμβανο οι λαοί της Ευρώπης, της
οικονομικής αυτής σταθερότητας και βιομηχανικής υπεροχής, πού ποτέ
προηγουμένως δεν είχαν γνωρίσει ; Θα άπελάμβανο όλοι οι λαοί τής Δυτικής
Ευρώπης, την απόλυτο αυτήν δημοκρατική ελευθερία; Αναντιρρήτως όλα αυτά
θα ήσαν όνειρα και πόθοι, εάν οι σκοτειναί δυνάμεις τής βίας, της καταστροφής
και τής ερημώσεως, έκυριάρχουν εις την Ευρώπη, όπως κατά την επάρατο
εποχή της Κατοχής. Δι' όλους αυτούς τους λόγους ή 28 Οκτωβρίου 1940, είναι
ένα ορόσημο σταθερό. Είναι Ινα ξεχωριστό και ανώτερο επίτευγμα.
Είναι ό σταθερός φάρος πού έχυσε το πρώτο φως της Νίκης των Συμμάχων.
Είναι ή πρώτη κατά ξηρά Νίκη των Συμμάχων Δυνάμεων στην Ευρώπη. "Όταν
εμπρός στο χείμαρρο της ατσαλένιας ύλης, πού τότε είχε κατακλύσει την
Ευρώπη και "Έθνη γίγαντες είχαν γονατίσει και ποδοπατηθή από την Γερμανική
μπότα, περίτρομοι δε όλοι οι λαοί της Ευρώπης είχαν συναγωνισθεί, δ Ένας το
άλλον, εις το να προσφέρουν «γη και ύδωρ» εις τους κατακτητές, εξαίρεση
απετέλεσε μόνο ή Αγγλία ή οποία χάρις εις την ιδιαιτέρα γεωγραφική της θέση,
ή οποία την προστάτευε και εις την ηρωική προσπάθεια του λαού της,
ανθίστατο ακόμη. Ενώ αντιθέτως, ή Σταλινική Ρωσία, με το επαίσχυντο
σύμφωνο Ρίμπερτροπ - Μολότοφ, βοηθούσε κατά θετικό τρόπο τις δυνάμεις της
βίας, εις το ανοσιούργημα αυτό κατά της Ευρώπης και των μικρών και
αδυνάτων λαών αυτής. Αφού δε έλαβε υπό τις ευλογίας της Χιτλερικής
Γερμανίας, ως αμοιβή διά την συμπαράσταση της προς αυτήν, το ήμισυ τής
Πολωνίας, μέγα μέρος τής Ρουμανίας και απορρόφησε και εξαφάνισε τελείως
από προσώπου τής γης τα τρία μικρά Βαλτικά Κράτη την Εσθονία, την Λετονία
και την Λιθουανία, επί εν δ' έτος έμάχετο, δι' ολοκλήρου του όγκου των
δυνάμεων της, να υποδουλώσει και το ηρωικό Φινλανδικό Λαό. Ατυχώς αυτή
δεν συμπαρεστάθη εις ούδένα εκ των υπολοίπων Λαών τής Ευρώπης οι όποιοι
ήγωνίσθησαν ανεπιτυχώς κατά τής Χιτλερικής Γερμανίας, ούτε ποσώς τους
ενεθάρρυνε, αλλά αντιθέτως διά τής στις έως της τους απογοήτευσε οίκτρώς.
Τότε εις αυτήν την κρίσιμο δια την ανθρωπότητα στιγμήν, το ακοίμητο και
αθάνατο Ελληνικό Πνεύμα, κατά την Ιστορική εκείνη ημέρα της 28ης Οκτωβρίου
1940, ώρθώθη και είπε δια των χειλέων του αειμνήστου Κυβερνήτη υ Ί. Μεταξά,
το μυριόστομο εκείνο «ΟΧΙ», εις το πνεύμα της βίας και της ύλης πού είχε

κατακλύσει την Ευρώπη και πού είχε ζητήσει τα κατακλύσει και την πατρίδα μας.
"Όπως ακριβώς, το 'χε ξαναπεί, πριν δυόμιση χιλιάδες χρόνια στις απειράριθμες
ορδές του Ξέρξη και εν συνεχεία στις σιδηρόφρακτες λεγεώνες των Ρωμαίων
και στα στίφη των Τούρκων βαρβάρων. Κατά την Ιστορική αυτήν ημέρα, το
Ελληνικό "Έθνος διά του στόματος του Γενναίου Κυβερνήτη Ί. Μεταξά και του
Μαρτυρικού Βασιλέως Γεωργίου του Β' είπε εις τις δυνάμεις της βίας ότι, από
την Ελλάδα δεν θα περάσουν. Και εις το διάγγελμα του προς το Ελληνικό Λαό ό
Φιλοσοφημένος εκείνος Βασιλεύς, είπε: «Με πίστη εις το Θεό και εις τα
πεπρωμένα της Φυλής το Έθνος σύσσωμο και πειθαρχούν, ως εις άνθρωπος,
θα αγωνισθεί υπέρ Βωμών και εστιών, μέχρι της τελικής Νίκης». Την ηρωική
αυτήν απόφαση έλαβε τότε το Ελληνικό Έθνος διά των εκπροσώπων του, χωρίς
να διαπραγματευθώ με ούδένα, χωρίς να στάθμιση τους συντριπτικούς
δυσμενείς παράγοντας διά το Έθνος, εις αριθμούς, εις άνδρας, εις οπλισμών,
εις πολεμικά μέσα, έναντι των αντιπάλων του. Ούτε έλαβε ύπ' όψη, την υλική
στάθμη του χειμαζόμενου κυρίως Γεωργικού Λαού του, ό όποιος θα
εστρατεύετο, ούτε την μεγάλη έκταση των συνόρων του, που όφειλε να
προάσπιση και να προστατεύσει από την βουλιμία των γειτόνων του. Άπεδύθη
τότε το Έθνος εις μιαν προσπάθεια τόσο σκληράν και δυσανάλογο με τις
δυνατότητας τού λαού του, ώστε μόνο εάν κανείς έχει γεννηθεί "Ελλην, είναι
δυνατό να κατανόηση. Διότι έναντι όλων των ως άνω δυσμενών παραγόντων,
διέθετε Ινα ακαταμάχητο μυστικό όπλο, το ακατάβλητο φυσικό παράγοντα, ΤΗΝ
ΑΠΟΦΑΣΗ να πολεμήσει για να προάσπιση το πάτριο έδαφος, να αντισταθεί
κατά των εισβολέων. Να πολεμήσει και ας άποθάνη. Αυτό είναι το«Πνεύμα τού
40», όπως επικράτησε να λέγεται εις την σοφή αυτήν λαϊκή έκφραση. Την
απόφαση αυτήν του Ελληνικού Λαού προς αντίσταση, διέγνωσαν και
διερμηνεύσαν ορθώς οι τότε ήγέται της Ελλάδος. Ή απόφαση αυτή της Ελλάδος
προς αντίσταση, φώτισε σαν αστραπή το πυκνό σκοτάδι της απογνώσεως,
εις το όποιο είχε βυθισθεί την εποχή εκείνη ή άνθρωπότης ολόκληρος.

Εικόνα 1 Οι

στρατιωται με το χαμόγελο στα χείλη αναχωρούν ενθουσιώδεις
δια το μέτωπο.
Την απόφαση αυτήν, την ύπεδέχθησαν ομοθύμως, όλοι οι Έλληνες ανεξαιρέτως
πολιτικής των τοποθετήσεως και θα ήταν δυνατό να εϊπη κανείς, με
ανακούφιση. Διότι οι εμπρηστικοί, λόγοι του Ντοΰτσε, τα καθημερινά επεισόδια

εις τα Ελληνοαλβανικά σύνορα, ή επισκευή των Αλβανικών οδών προς Ελλάδα
και ή συγκέντρωση μεγάλων Ιταλικών μονάδων και οπλισμού εις Αλβανία, μαζί
με το τορπιλισμό της «Έλλης» την ήμερα του πανηγυρισμού της Μεγαλόχαρης
εις την Τήνο και πολλές άλλες θρασύδειλες Ιταλικές επιθέσεις, με αεροπλάνα,
πάνω από διάφορα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, πού σκοπό είχαν να
τρομοκρατήσουν την Ελληνική Κυβέρνηση και το Ελληνικό Λαό, ώστε να μη
εκδηλώσουν πρόθεση προς αντίσταση, κατά την τελική κρούση, είχαν επιφέρει
το αντίθετο αποτέλεσμα. Ήταν ι μία πλήρη ψυχική ενότητα του Ελληνικού Λαού
ή οποία έξεδηλώθη με την ομόθυμο απόφαση προς αντίσταση.
Αϊ προσπάθειαι προσέτι της τότε Κυβερνήσεως, με την μετεκπαίδευση σειράς
εφέδρων και την επάνδρωση των συνόρων διά μερικής τοπικής
επιστρατεύσεως, είχαν εμπεδώσει εις όλους το πνεύμα της αυτοπεποιθήσεως
και της αποφάσεως προς αντίσταση. Παρά τας συνεχείς Ίταλικάς
παρενοχλήσεις κατά το θέρος του 1940 και τας προφανείς εχθρικές προθέσεις
έναντι της Πατρίδος μας, ή τότε Ελληνική Κυβέρνηση έτήρησεν αυστηρά
ουδετερότητα, γεγονός το όποιο ομολογεί εις τα απομνημονεύματα του ό τότε
Ιταλός Πρέσβης Κόμης Γκράτσι, ό όποιος γράφει «ότι παρ' όλα όσα βεβαίωναν
αναρμόδιοι και κακόπιστοι πληροφορίαι, ή Ελλάς τήρησε μέχρι της 28ης
Οκτωβρίου 1940 αυστηρά ουδετερότητα και ουδεμία αεροπορική ή ναυτική
Αγγλική βάσις υπήρχε εις την Ελλάδα».
Ή έλλειψη οιασδήποτε αιτίας ή αφορμής από Ελληνικής πλευράς εις βάρος των
Ιταλών και ή απρόκλητος επίθεση τούτων, ενίσχυσε ετι πλέον την απόφαση του
Ελληνικού Λαού προς αντίσταση. Ό άγων αυτός του Ελληνικού Λαού κατά των
Ιταλών εισβολέων και των, εις επικουρία τούτων, έπιδραμόντων βραδύτερο
Γερμανών Συμμάχων των, διήρκεσε διακοσίας δέκα εξ ημέρας και υπήρξε
πάντοτε γεμάτος από παλμό.
Καθ' όλη την διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όλες οι σύμμαχοι δυνάμεις
εχρησιμοποίουν ως παράδειγμα προς μίμηση την Ελληνική αντίσταση κατά των
Ιταλό -Γερμανών. Διότι ή Ελλάς, έδωσε κατά ξηρά την πρώτη νίκη εις την
Ευρώπη εις τις συμμάχους δυνάμεις. Θρυμμάτισε το θρύλο του αήττητου του
Άξονα. Ανέτρεψε τις προοπτικές των επιχειρήσεων του Άξονα. Ένεψύχωσε
όλους τους άλλους λαούς, ιδία της Ευρώπης και ενεφύσησε εις αυτούς την
απόφαση προς αντίσταση. Δεν είναι υπερβολή και έχει επισήμως αναγνωρισθεί,
από τα δημοσιευθέντα απομνημονεύματα των ηγητόρων των Συμμάχων
Δυνάμεων—Τσόρτσιλ - Ηντεν - Αϊζενχάουερ κλπ. — άλλα και από τα
δημοσιευθέντα μυστικά αρχεία της Φασιστικής Ιταλίας και Χιτλερικής Γερμανίας,
έβεβαιώθη απολύτως ότι, ή Ελληνική αντίσταση κατά των Ιταλό - Γερμανικών
Δυνάμεων, ύπήρξε ή αποφασιστική καμπή εις την ήττα του Άξονα.
Προσέτι άνεπτέρωσε το φρόνημα των Συμμάχων Δυτικών Δυνάμεων προς
συνέχιση της αντιστιςεως και του πολέμου, κυρίως όμως, έδωσε αφορμή να
βραδύνει τουλάχιστο κατά τρεις μήνας, ή επίθεση τής Γερμανίας κατά της
Ρωσίας, ή οποία είχε από μακρού αποφασισθεί και μελετηθεί επιμελώς ύπ6 της
Χιτλερικής Γερμανίας, ούτω δε, ή Ρωσία κέρδισε πολύτιμο χρόνο ώστε, ό
Στρατηγός Χειμών να προλάβη, τις προελαύνουσες δυνάμεις, πριν αυτές,
κατορθώσουν να εισέλθουν εις την Μόσχα. Και ούτως αΰται, εϊχο την τύχη των
στρατιών του Ναπολέοντος. Την γιγαντιαία αυτήν προσπάθεια τής Ελληνικής
Φυλής και από την γωνιά τής ιδιαιτέρας μας πατρίδος, τής Μεσσηνίας, θα
προσπαθήσω να αποδώσω μέσα σε λίγες λιτές γραμμές, με το σύντομο αυτό
χρονικό σημείωμα μου, ίστορών τα γεγονότα τής εποχής και παρακολουθών την
πορεία και δράσι του ηρωικού μας Στρατού και ιδιαιτέρως του ηρωικού 9ου
Συντάγματος Καλαμών, εις την πορεία του, από το Ταίναρο εις το Τεπελένι και
εις την Κλεισούρα, οπού είχα την τύχη να το παρακολουθήσω, ως έφεδρος

αξιωματικός του 6ου λόχου και μετά το τραυματισμό μου, όταν εθελοντικώς
επέστρεψα και πάλι εις το ηρωικό 9ο Σύνταγμα εις τα στενά τής Κλεισούρας και
την τοποθέτηση μου μετά ολιγοήμερο εκ νέου παραμονή εις αυτό, εις το
Φρουραρχείο τής 4ης Μεραρχίας παρά την Ρίμπαν-Κλεισούρας μέχρι και τής
ανακωχής, άπ' όπου και συνέχισα να παρακολουθώ εκ του πλησίον την ηρωική
προσπάθεια του 9ου Συντάγματος Καλαμών.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'
ΑΠΟ ΤΟ ΤΑΙΝΑΡΟ - ΣΤΟ ΤΕΠΕΛΕΝΙ
Την νύκτα της 28ης Οκτωβρίου 1940 βρέθηκα μέσα στο καταυλισμό του 9ου
Συντάγματος, ώστε μόλις δόθηκε το σύνθημα του συναγερμού μου εδόθη ή
αποστολή με μικρή συνοδεία, να κοινοποιήσω τους επιστρατευτικούς φακέλους,
εις το άξονα της σιδηροδρομικής γραμμής Καλαμάτα - Καλό Νερό - Ζαχάρω Άλφειοϋσα. Από το ίδιο όμως πρωί, Ιταλικά αεροπλάνα είχαν βομβαρδίσει την
Πάτρα και οι σιδηρόδρομοι δεν έκινήθησαν εις το άξονα αυτόν. Ούτως αφού
διαδοχικώς, χρησιμοποίησα αυτοκίνητο, επιταχθέντα άλογα και τελικώς το
τετράτροχο καρότσι των εργατών της γραμμής, έφερα εις πέρας την αποστολή
μου. Αμέσως από την επόμενη, πλημμύρισαν κυριολεκτικώς οι σιδηροδρομικοί,
σταθμοί από επιστράτους, οι όποιοι, με απερίγραπτο ενθουσιασμό και με
τραγούδια, φρόντιζαν μονάχοι τους με οποιοδήποτε μέσο πρόχειρο εύρισκε ό
καθένας τους, να προωθούνται προς την Καλαμάτα, όπου εις ειδικά συνεργεία
υπό την άγρυπνο εποπτεία του τότε νεοπροαχθέντος εις συνταγματάρχη
Βενετσιάνου Κετσέα, συνεχίζετο ή κατάταξη των εφέδρων. Κατ' αρχή εστάλησαν
ειδικά τμήματα ενισχύσεων διαφόρων μονάδων του μετώπου και διαφόρων
στρατιωτικών
εργοστασίων,
αποθηκών
και
φρουρών.
Ακολούθως
συνεπληρώθησαν εις άνδρας και μεταγωγικά τα τρία τάγματα του συντάγματος.
Ή σύνθεση τού Συντάγματος είχε ως ακολούθως :
Διοικητής Συντάγματος: Συνταγματάρχης Πεζικού Κετσέας Βενετσάνος.
Υποδιοικητής :
εφ. Αντισυνταγματάρχης Αντωνόπουλος Μιχ. (από
20.12.1940 ) και Αντισυνταγματάρχης Ίωαννίδης Θρασύβουλος (από
12.2.1941).
1ο Τάγμα.
Διοικητής:
Ταγματάρχης Μελανουρέας Κωνσταντίνος.
Δύναμις τάγματος : αξιωματικοί 28, οπλίτες 994, κτήνη 174.
2ο Τάγμα. Διοικητής από 28.10.1940 μέχρι 28.12.
1940 έφεδρος Αντισυνταγματάρχης Χατζηλίας Δημήτριος, από 28.12.1940
μέχρι καταρρεύσεως Ταγματάρχης Γεώργιος Γούτας.
Δύναμις τάγματος : αξιωματικοί 27, οπλίτες 985, κτήνη 170.
3ο Τάγμα. Διοικητής από 28.10.1940 μέχρι 6.4.
1941 Ταγματάρχης πεζικού Σμυρλής Αντώνιος.
Δύναμις τάγματος : αξιωματικοί 28, οπλίτες 990, κτήνη 170.
Μετά την λήξη του πολέμου και την επιστροφή εις την Καλαμάτα-κατά μήνα
Μάιο του 1941 θα παρακολουθήσομε πόσα από τα ηρωικά αυτά παλικάρια, πού

με το χαμόγελο στα χείλη, αποχαιρέτησαν την μεσσηνιακή γη, τις πρώτες
ήμερες του Νοεμβρίου 1940, για να πολεμήσουν το άτιμο εισβολέα, είχαν την
τύχη να γυρίσουν πάλι εις τους δικούς των. Πόσοι άλλοι έμειναν ανάπηροι διά
βίου και πόσοι άλλοι πάλι, έμειναν οριστικά, επάνω στα αφιλόξενα βουνά της
Αλβανίας, σαν μόνιμα ορόσημα, αφού ενέγραψαν υποθήκη, ότι ή γη, πού
πότισαν με το αίμα τους, θα γίνει κάποτε Ελληνική και ότι ό μυστικός πόθος των
αδελφών μας Βορειοηπειρωτών να επανέλθουν εις τις άγκάλας της μητρός
πατρίδος θα πραγματοποιηθεί κάποτε ασφαλώς. Τα γεγονότα αυτά και την
ηρωική προσπάθεια των στρατιωτών και αξιωματικών του Συντάγματος, θα
προσπαθήσω να παραθέσω με χρονολογική σειρά, όσο είναι τούτο δυνατό και
ευχερές μετά την πάροδο μιας ολοκλήρου εικοσιπενταετίας.
Θα προσπαθήσω να παραθέσω τα γεγονότα, με λιτότητα και συντομία,
περιγράφοντας τις μάχες των ταγμάτων, των λόχων και διμοιριών άπροσώπως,
διότι αν εΐχε κανείς την δυνατότητα να περιγράψη τους προσωπικούς
ηρωισμούς, τις αυτοθυσίες και τις πράγματι υπεράνθρωπες προσπάθειες πού
κατέβαλαν αξιωματικοί και όπλίτες του 9ου Συντάγματος, μαχόμενοι κυρίως εις
τους πλέον απρόσιτους τομείς του μετώπου, καθ' όλο το διάστημα, ιδία δε κατά
την όπισθοχώρησιν, ότε ανέλαβε την άποστολή να καλύψη τις δυνάμεις του Β'
Σώματος Στρατού και να κράτηση μόνο του, το τομέα πού ύπερήσπιζο
προηγουμένως πέντε μεραρχίαι και έπέτυχε ώστε, οχι μόνο νάμή συλληφθή
ούτε ένας αιχμάλωτος, έκ των ημετέρων, άλλα αντιθέτως να δίνη μάχας με πολύ
μεγαλυτέρας δυνάμεις Ιταλών, να τις κατατροπώνη και να συλλαμβάνη
αιχμαλώτους, θ' άπητοΰντο προς τοΰτο ολόκληροι τόμοι. Τα επιτεύγματα αυτά
κυρίως επέτυχε, χάρις εις την έμπιστοσύνη πού είχε το σύνταγμα εις την
εύθυκρισία του Διοικητοΰ του και εις την αύτοθυσία και το άπαράμιλλο ήρωισμό
των αξιωματικών και οπλιτών. Ό συνταγματάρχης Βενετσάνος Κετσέας, ειχε
έπετύχει να εμφύσηση εις τους άνδρας του, αξιωματικούς και όπλίτας, το
αίσθημα της πειθαρχίας και της άφοσιώσεως εις την πι-στή έκτέλεσι του
καθήκοντος.
Γόνος στρατιωτικής οικογενείας της Μάνης, ψηλός, λιγνός, μαυριδερός με το
άετήσιο βλέμμα του και το Όλύμ-πιο παράστημα του, έδειχνε άμεσο ενδιαφέρο
διά το φαντάρο, αδικώντας πολλάκις τους αξιωματικούς του, έξαιρετι κά
ψύχραιμος, πραγματική ηρωική ψυχή και έτσι είχε άπ' όλους αποσπάσει την
γενική έκτίμησι και άμέριστο άγάπην, ώστε όποια θυσία και εάν ζητούσε και από
οιονδήποτε φαντάρο ή άξιωματικόν, κανείς δεν θα του την ήρνεϊτο. Άλλα ας
έπανέλθωμε εις τα γεγονότα.

Εικόνα 2:ΒΕΝΕΤΣΑΝΟΣ

ΚΕΤΣΕΑΣ μέ στολή υποστρατήγου κατά το
συμμορντοκόλεμον, γεννήθη εις Δολούς τής Μάνης τό £τος 1892 καί
άπεβίωσε ,ν ,Αθήναις έτος 1954.
Κατά τις 8 και 9 Νοεμβρίου 1940 έγένετο ή έπιβίβασις των ανδρών του
Συντάγματος εις διαδοχικούς συρμούς άπδ Καλαμάτα με πρώτο σταθμό το
Κέντρο Ρούφ Αθηνών. Εις όλους τους ενδιαμέσους σταθμούς του Μεσσηνιακού
κάμπου, παρά την συνεχώς πίπτουσα βροχήν, πλήθη λαού άνδρες, γυναίκες
και παιδιά, είχαν πλημμυρίσει, με την ελπίδα να αποχαιρετίσουν κάποιο δικό
τους ή γνωστό τους. "Ολοι μας αποχαιρετούσαν, με ένα μανδήλι σε κάθε τους
■χέρι και με δακρυσμένα μάτια άλλα και με ενθουσιασμο χωρίς ν' άκουσθή
κανένας γογγυσμός, καμμιά διαμαρτυρία και χωρίς να έκδηλωθή καμμία
λιποψυχία, ούτε από μέρους των έπιστράτων, ούτε από μέρους των οικείων
των.
Σε όλων τα πρόσωπα διέκρινε κανείς τότε, την σκλη-ρή έκείνη
αποφασιστικότητα πού έχομε κληρονομήσει από τους αρχαίους προγόνους μας,
όταν οι Σπαρτιάτισσαι παρέ-διδο την ασπίδα προς τα παιδιά των με την έπιταγή
«ή τάν ή έπί τις» όλοι τους μας έσυνόδευα με την ευχή τους: «Στο καλό και με τή
νίκη». Ανεβήκαμε προς την Αρκαδία και πίσω μας έχάθηκε ό Μεσσηνιακός
κάμπος και Ολοι ■διερωτώμεθα, ένδομύχως, άραγε θα το ξαναδούμε; Θά ξαναγυρίσωμε πάλι «στά "Αγια χώματα μας»;
Από το Σταθμό του Ρούφ, έπεβιβάσθημεν εις τους Σ.Ε.Κ. μέχρι Φαρσάλων και
από εκεί με το τοπικό σιδη-ρόδρομο μέχρι Καλαμπάκας, έξωθι της οποίας και
εις την θεσι «Κουτσούφλιανη» το Σύνταγμα έστησε το πρώτο προσωρινό
καταυλισμό του, μέχρις ότου συγκεντρωθούν όλα τα τμήματα του και τα
μεταγωγικά του, καθώς και όλό-κληρο τό συγκρότημα της IV Μεραρχίας εις την
δύναμι της οποίας άνηκε τό σύνταγμα. Εις την Κουτσούφλιανη παρεμείναμε

οκτώ περίπου ημέρας και είχαμε διαδοχικές επιθέσεις ιταλικών αεροπλάνων,
συνέβη δε εδώ και Ινα κωμικοτραγικό επεισόδιο πού αξίζει να το αφηγηθώ.
Μιά ημέρα πού ό Διοικητής είχε συγκέντρωσι αξιωματικών, ενα σμήνος άπο 30
αεροπλάνα ύπερίπτατο του καταυλισμού μας επί αρκετό διάστημα. Ό Διοικητής
Συνταγματάρχης Κετσέας, ό όποιος μας έδιδε τότε τις τελευταίες συστιςεις διά
την συμπεριφορά μας εις τό Μέτωπο και μας έλεγε επί λέξει ως ενθυμούμαι:
«Σας καλώ όλους να δηλώσετε και να γίνετε παλληκαράδες και εάν κανένας σας
καταλαβαίνη, Οτι δεν έχει τό κουράγιο να γίνη παλληκαράς, του χαρίζω ενα
φυσίγγι και εγώ θα κόψω έδώ έναν πλάτανο να του φτιάξω ενα σταυρό εάν
όμως εδώ με ξεγελάσετε και εις τό Μέτωπο δείξετε δειλία, τα πυρά μιας
πολυβολαρχίας θα είναι έτοιμα να σας υποδεχθούν). Τήν Ιδια όμως στιγμή, τα
ιταλικά αεροπλάνα έκαναν κύκλους πάνω από τις κατασκηνώσεις μας και ό
Συνταγματάρχης άρχισε να τους βλάσφημη «το σταυρό σας την Παναγία σας
κερατάδες» ταυτοχρόνως όμως έκανε το σταυρό του με την έπίκλησι του
ονόματος της Παναγίας «Παναγία φύλαξε μου τα παιδιά» ενώ μετέπιπτε πάλι εις
βλασφημίας κατά των Ιταλών, ώστε παρά τό τραγικό της θέσεως μας, διότι
ούδεμία αντιαεροπορική προστασία διέθετε τό σύνταγμα, Ολοι μας μετά κόπου
συνεκρατούσαμε τους γέλωτας. Από την Καλαμπάκα συνεχίσαμε την πορεία
προς τό Μέτωπο μέ συνεχή κακοκαιρία βροχές και χιόνια.
Βαδίζαμε συνήθως μόνο την νύκτα σε συνεχή πορείαν, με πλήρη φόρτο οι
άνδρες, μέ μικρούς σταθμούς, μέσα σε λάσπες και νερά, μία πορεία ατελείωτη,
400 ολόκληρα χιλιόμετρα μέσα σε 12 ημέρες, από Καλαμπάκα ώς τό Τεπελένι,
με βροχές, χιόνι, κούρασι, και συνήθως πρόχειρη τροφή. Από κανέναν όμως
φαντάρο ή αξιωματικό, δεν ακούσθηκε ό παραμικρός γογγυσμός, ή
δυσαρέσκεια.
Τα φανταράκια έκινοΰντο πεζή συνεχώς φορτωμένα με τους γυλιούς και το
οπλισμό τους. Πολλοί από αυτούς, μπορεί να ήσαν ασυνήθιστοι στις πορείες, ή
και άρρωστοι πολλές φορές, κανένας όμως δεν παραπονιόταν για τίποτε. "Ολοι
τους είχαν άφίσει πίσω παιδιά, γυναίκες, γέροντας γονείς και ότι άλλο
προσφιλές είχαν, κανένας Ομως δεν παραπονιόταν, δεν φαινόταν
στενοχωρημένος, μόνο αγωνιούσε πότε να φτιςη στο Μέτωπο, και να φτύση
κατά πρόσωπο το άτιμο εισβολέα, ό όποιος χωρίς καμμιά αιτία και αφορμή,
ζήτησε να γίνη ιερόσυλος και να πατήση τα άγια χώματα μας, πού είχαν
ελευθερώσει με ποταμούς αιμάτων οι προγονοί μας. Νά πολεμήση και ας
πεθάνη.
Οδηγώντας κανείς τα φανταράκια του 1940, αισθανόταν, ότι μαζί του, δεν είχε
τους γκρινιάρηδες έφεδρους της Καλαμάτας (ολόκληρο το καλοκαίρι του 1940
έγένοντο προσκλήσεις έφεδρων δι' όλιγοήμερο εκγύμναση διά την οποία ούτοι
δυσανασχετούσαν συνεχώς) άλλα ούτε τους φύσει ατομικιστής "Έλληνας
γείτονας του, όπως τους γνωρίζομε ό καθένας μας. Μία γενική σύμπνοια
αγάπης και αλληλεγγύης, ήταν διάχυτη σε όλους μας. Ένας διάπυρος πόθος
μας συγκατείχε όλους, να φθάσωμε εις την πρώτη γραμμή, να ρίξουμε έστω και
δύο ντουφεκιές και ας πεθαίναμε κατόπιν.
Αύτη ήταν και ή μεγαλύτερα δύναμις του στρατού μας πού δημιούργησε το έπος
του 1940. Χιόνια, βροχές, κρύο, κούραση, στερήσεις, όλα τα ύφίσταντο τα
φανταράκια χωρις διαμαρτυρίες, χωρίς απαιτήσεις. Έπί δώδεκα ολόκληρες
ημέρες, τό 9ο Σύνταγμα συνέχισε την πορεία του από την Καλαμπάκα προς την
γραμμή των πρόσω. Ή μετακίνηση έγένετο τις νυκτερινές ώρες και μόνο όταν
έβρεχε ή ήταν βαρεία συννεφιά, κινούμεθα την ημέρα, διά το φόβο των ιταλικών
αεροπλάνων συνήθως όμως βαδίζαμε την νύκτα.
Περάσαμε την περιβόητη Κατάρα με ένα διαβολεμένο χιονιά, μπήκαμε στο
Μέτσοβο, φθάσαμε στα Γιάννενα και κατόπιν στο θρυλικό τότε Καλπάκι, οπού

παρατηρήσαμε τα πρόσφατα ίχνη των μαχών πού είχαν διεξαχθή εκεί καθώς και
τα συντρίμματα ιταλικών τανκς και άλλων αυτοκινήτων, πού ήσαν δεξιά και
αριστερά του δρόμου.
Αιδώ αντικρίσαμε τους νεοσκαμμένους λάκκους με τους πρόχειρους ξύλινους
σταυρούς, των ήρωικώς φονευθέντων παλληκαριών της VIII Μεραρχίας και ένα
ιερό ρίγος διαπέρασε όλο μας τό είναι. Βρεγμένοι, κουρασμένοι, άϋπνοι, μόνο
με ξηρά τροφή, πεζή συνεχίσαμε την πορεία προς τό Αργυρόκαστρο.
Αξιωματικοί και στρατιώτες ολόκληρες δώδεκα ήμερες κάναμε αυτήν την
πορεία άδελφωμένοι. Στήναμε τ' αντίσκηνα πάνω από τό φρεσκοβρεγμένο
χώμα για να ξεκουράσουμε τα πονεμένα από την σκληρή πορεία μέλη μας,
πολλές φορές μέ βροχή, πάντοτε μέ διαπεραστικό κρύο και δυνατό χιονιά.
Συνεχίσαμε την πορεία αυτή χωρίς κανένας να δυνανασχετή ή να μεμψίμοιρη
διά 6,τι δήποτε. "Ολοι έπίστευαν ότι έξεπλήρωναν μία ύποχρέωσιν, ένα βαρύ
χρέος πού είχαν στή δόλια πατρίδα, χωρίς κανένας δικός μας βαθμοφόρος ή
αξιωματικός να βιάζη την θέλησί τους.
Έπί τέλους εις τις 3 Δεκεμβρίου 1940 τα πρώτα τμήματα του 9ου Συντάγματος
είσήλθο εις τό Άλβανικό εδαφος. Τ" ονειρό τους, ό πόθος τους, άρχισε να
πραγματοποιήται και μία ιδιαίτερη ίκανοποίησι καΐ περηφάνεια νοιώσαμε όλοι
μας, από το Διοικητή ν μας, Ιως το τελευταΐο φαντάρο, γιατί έπι τέλους
πλησιάζαμε το ύπουλο και άνανδρο εχθρό μας. Να το άντιμετωπίσωμε, να
ύποστηρίξωμε, ν' αντικαταστήσωμε και να ξεκουράσωμε τα μέχρι τότε μαχόμενα
τμήματα μας, στην πρώτη γραμμή, πού οι μέχρι τότε επιτυχίες τους, μάς είχαν
αφάνταστα ενθουσιάσει και να συνεχισωμε την έπίθεσι πού άλλα τμήματα του
στρατού μας είχαν ήδη σ' όλη την γραμμή του μετώπου αναλάβει.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ

Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥ
ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΤΟΜΕΩΣ ΑΠΟ 8.12.40 - 8.1.41 ΤΟΥ Ι ΚΑΙ
III ΤΑΓΛΙΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ
Τό 9ο Σύνταγμα είσήλθε εις το αγώνα κατά την τρίτη φάσι των επιχειρήσεων της
Αλβανίας (ήταν ι μετά την άρχική άμυνα των ημετέρων εις το Καλπάκι και την έν
συνεχεία, έπίθεσιν) έπηκολούθησε ή τρίτη φάσις, καθ" ή ν αντικειμενικός
σκοπός των ημετέρων δυνάμεων ήταν να συνεχισθη ή έπίθεσις εις τό Κεντρικό
Μέτωπο προς άπωθησι των Ιταλικών Δυνάμεων μέχρι της θαλάσσης. Ένώ
αντιθέτως οι Ιταλοί, ήμύνοντο άποφασιστικώς, υπακούοντες εις προσωπική
διαταγή του Μουσολίνι «να αμυνθούν και αποθάνουν επί τόπου» και ανά μη
υποχωρήσουν περαιτέρω» ένισχυόμενοι συνεχώς με νέας δυνάμεις,
αποφασιστικά τάγματα, με μελανοχίτωνας και ολόκληρους νέας ίταλι-κάς
μεραρχίας, μεταφερθείσας αεροπορικώς διά Γερμανικών μεταγωγικών
αεροπλάνων.
Ειχο προσέτι, ως συμμάχους των, άφ' ενός τα απόκρημνα και υψηλά ορη ΜάληΣπάτ-Τεπελένι-Τρεμπεσί-να, οπού ειχο όχυρωθή, χωρίς να ύπάρχη ούτε
στοιχειώδες όδικό δίκτυο κλπ. διά τις ημετέρας δυνάμεις, άφ' ετέρου το
ένσκήψαντα πρωτοφανή τότε άγριο χειμώνα,, δστις έμαίνετο νυχθημερό με
συνεχείς χιονοπτώσεις καί. σοβαρώς παρημπόδιζε την έπίθεσί μας.
Ό άγριος αυτός χειμών εύρε τα ημέτερα τμήματα τελείως απροετοίμαστα διά να
το αντιμετωπίσουν χωρίς μάλλινα, χωρίς θερμαντικά και πολλάκις έπί ημέρας ή
εβδομάδας, χωρίς οΰτε ξηρά τροφήν, χωρίς επαρκή νοσοκομειακή περίθαλψιν.
Άπομεμονωμένα τα τμήματα μας από τις βάσεις ανεφοδιασμού των, και ένω τα

μεταγωγικά των κτήνη, λόγω των εξαντλητικών μακρών πορειών, από
Θεσσαλίας μέσω Ηπείρου -Αργυροκάστρου και μέχρις ύψηπέων του
Τεπελενίου, άλλα και έκ της παντελούς ελλείψεως κτηνοτροφών και
καταλυμάτων, άπέθνησκαν κατά δεκάδας καθημερινώς, ή κατεκρημνίζοντο εις
τις κεκαλυμμένας από χιόνια στενάς και απόκρημνους ήμιονικούς ατραπούς, τις
οποίας μόνο το ενστικτο των ζώων άνεζήτει και έν μέρει πολλάκις τις ανεύρισκε.
Το πρόβλημα του ανεφοδιασμού των τμημάτων έγένετο από ημέρας εις ήμέραν
σκλη-ρώτερο και σχεδό άλυτον. Κατά την φάσι αυτήν των επιχειρήσεων τα
ημέτερα τμήματα έπάλαισαν άπεγνωσμένως |χέ τις σκληράς αύτις καιρικάς
συνθήκας κυρίως, αλλά και τις απροβλέπτους συνθήκας διαβιώσεως, τις οποίας
μόνο ο "Ελλην μαχητής ήταν εις θέσιν να αντιμετώπιση. Οιοσδήποτε άλλος
μαχητής, υπό τις αύτις ως άνο^ συνθήκας θα έκάμπτετο, θ' άπεγοητεύετο ή θα
αντιδρούσε διά κρουσμάτων ανυπακοής. Και όμως κατά την χρονικήν αυτήν
περίοδο ουδέν κρούσμα απειθαρχίας ή λιποταξίας έσημειώθη, ιδία εις το 9ο
Σύνταγμα, ούτε παράπονό τι άπλοϋν ήκούσθη τότε, από ούδένα, το ηθικό όλων
ήταν έξαίρετον. Άλλ' ας παραθέσωμεν χρονολογικώς και με λιτότητα την
προσπάθεια αυτήν των τμημάτων του 9ου Συντάγματος:
Κυριακή 8 Δεκεμβρίου 1940: Τα Ιο τάγμα του Συντάγματος εύρίσκετο εις
Γεωργουτσάδες. Το 2ο τάγμα είχε ταχθή ως εφεδρεία της IV Μεραρχίας
διενυκτερευσε εις Γαρδίκι και έ'δρασε όλως ανεξαρτήτως του Συντάγματος
μέχρι της 24.12.40 (περί της δράσεως του τάγματος τούτου θα έπανέλθοψε
λεπτομερώς κατωτέρω), «νω τό τρίτο τάγμα, είχε προο^θηθή δια να λάβη
έπαφή ^έ τό 8ο Σύνταγμα.

Εικόνα 3:Ό Διοικητής

τοϋ Ιου τάγματος τοΟ 9ου Συντάγματος
ταγματάρχης Κ. MΕΛΑΝΟΥΡΕΑΣ.

Πρώτη Δ)γή επιχειρήσεων. Το Ιο τάγμα ν' άντικαταστήση την νύκτα της
8]9.12.40 τμήμα της III Μεραρχίας και εν συνεχεία έπίθεσις πρός κατεύθυνσι
Πέζα —Έλευθεροχώρι — Καραβιά—Πιτόϊ' αντικειμενικός σκοπός κατάληψις
Ράχη—Κανατά υψώματος 1239 και 1505—Σκαρ-φίτσα Μάτι—Λεχνικοϋ. Την
έπιχείρησι θα ένήργουν όμοΰ τό Ι και III τάγμα του 9ου Συντάγματος.
Δευτέρα 9.12.40. Όρμητική έξόρμησις οπλιτων και αξιωματικών προς τους
τεθέντας αντικειμενικούς ώς άνω σκοπούς, κατάληψις υπό του πρώτου
τάγματος της θέσεως Ράχη Κανατά.
Τρίτη 10.12.40. Τα δύο τάγματα πρώτο και τρίτο συνεχίζουν την προέλασι με
άριστο ηθικό προς την κατεύθυνσι Σκαρφίτσα - Μάτι - Λεχνικοϋ άνευ σοβαράς
αντιστιςεως.
Τετάρτη 11.12.40. Προέλασις των ώς άνω δύο ταγμάτων υπό συνεχώς
πίπτουσαν χιόνα και εντός χιόνος, αξιωματικοί και στρατιώτες ενθουσιώδεις
προχωρούν έπι ανωμάλου εδάφους υπό δυσμενείς καιρικάς συνθήκας. Τα μεταγωγικά κινούνται μετά δυσκολίας έπί ήμιονικής όδοΰ, ή οποία εις πολλά μέρη
έχει καλυφθή υπό χιόνος και μόνο τό έ'νστικτο των ζώων την άνεζήτει και την
ανεύρισκε.
Πέμπτη 12.12.40. Άναχώρησις διά Ζουλιατσι υπό τις αύτις ώς άνω καιρικάς
συνθήκας, δηλ. ένώ έπιπτε συνεχώς εϊτε χιονόνερο, εϊτε χιόνι.
Παρασκευή 13.12.40. Συνέχισις πορείας προς Ζουλιατσι, με κατεύθυνσι προς
τό χωρίο Γκολέμι. Πορεία μέσω παχύτατου στρώματος χιόνος και εντός
αποτόμου χαράδρας. Τρεις αλλεπάλληλοι άεροπορικαί επιθέσεις των Ιταλών,
από σμήνος 27 βομβαρδιστικών, ευτυχώς άνευ ού-δενος θύματος. Τό
απόγευμα φθάνουν τα πρώτα τμήματα εις το χωρίο Γκολέμι το όποιο έχει
έγκαταλειφθή άπα τους Αλβανούς κατά το πλείστον. Οι άνδρες εισέρχονται εις
τις οικίας άνάπτουν φωτιές και προσπαθούν να θερμάνουν τα ξυλιασμένα μέλη
των και φροντίζουν να κορέσουν την πείνα τους αποξηραμένα καλαμπόκια τα
όποια ευρίσκουν εις τις έγκαταλειφθείσας οικίας αφού τα εριπτο εις την πυράν ή
και εντελώς άψητα τάετρωγον, γιατί ό επισιτισμός ήταν δύσκολος και ή πείνα
μας ειχεν κυριέψει κυριολεκτικώς Ολους. Ή δημοσία οδός ήταν πλέο των 40
χιλιομέτρων μακρυά, όπου και ή βάσις ανεφοδιασμού. Τα μεταγωγικά κτήνη,
λόγω της μακράς πορείας, της κακής διατροφής και των απότομων σκληρών
καιρικών μεταβολών άπέθνησκο κατά δεκάδας" έτσι ό ανεφοδιασμός καθίστατο
δυσκολότερος και μέσω μιας μόνης ήμιονικής όδοϋ, ή οποία ήταν μέσα εις το
λευκό χιόνι πολύ ευδιάκριτος και ευπρόσβλητος από τα Ιταλικά αεροπλάνα, τα
όποια συνεχώς παρηνόχλουν τα μεταγωγικά μας. Διά τοΰτο τα μεταγωγικά
έκινοΰντο την νύκτα ή με βαρειά συνεφιά. Ό ανεφοδιασμός όμως από ημέρας
εις ήμέρα έγί-νετο περισσότερο έλλειπής και δύσκολος και ή πείνα κυριολεκτικώς μας έμάστιζε όλους, αξιωματικούς και στρατιώτες και πολύ
περισσότερο τα μεταγωγικά κτήνη.
Σάββατο 14.12.40. Διαταγή επιθέσεως προς κατάληψι των θέσεων ΠρόγκονατΣκίνωβιτ ύψ. 1705 Μάλι—Σπάτ. Διμοιρία Μπούρα ενεπλάκη εις σκληρο αγώνα
με δύναμι 200 Ιταλών καλώς ώχυρωμένων. Ή μάχη γενικεύεται με την ένίσχυσι
δύο λόχων του πρώτου τάγματος, ο'ι άνδρες συνεχώς μαχόμενοι, προελαύνουν
πλέο των δύο χιλιομέτρων. Οι Ιταλοί ώχυρωμένοι καλώς, μάχονται σκληρά,
ενεργούν τεσσάρας αντεπιθέσεις. Αποκρούονται και συλλαμβάνονται 27
αιχμάλωτοι. Τραυματισμός εφ. Άνθ)γοΰ Βαλσαμάκη και πέντε οπλιτών. Αϊ
καιρικαί συνθήκαι είναι άγριαι χιονοθύελλα - άφθονο χιόνι, ολόκληρος ή
δύναμης των ταγμάτων εν επιφυλακή με το όπλο άνά χεΐρας καθ' όλη την νύκτα,
μέσα εις την μανιασμένη χιονοθύελλα. Το ηθικό των ανδρών είναι άκμαΐον,
παρά τις πρωτοφανείς αυτά ς καιρικάς συνθήκας. Τα κτήνη άπδ τις σκληράς

καιρικά ς συνθήκας συνεχώς αποθνήσκουν- έτσι ό κακός μέχρι τότε επισιτισμός,
γίνεται δυσχερέστερος. Προτεραιότητα έχουν πάντοτε τα πυρομαχικά και μόνο
ελαχίστη ξηρά τροφή, διαμοιράζεται εις τους άνδρες και λίγο κονιάκ
κυριολεκτικώς με τό σταγονόμετρο.
Κυριακή 15.12.40. Έπανάληψις επιθέσεως των δύο ταγμάτων παρά την
παντελή ελλειψι υποστηρίξεως πυροβολικού ή όλμων. Ένω αντιθέτως οί Ιταλοί
διαθέτουν άφθονα μέσα πυρός, πυροβολικόν, όλμους και ώχυρωμένας θέσεις
πολυβόλων πού θερίζουν κυριολεκτικώς τό έδαφος βάλλοντα από φύσει όχυράς
θέσεις. Οί ιδικοί μας είναι υποχρεωμένοι ακόμη να συνεχίζουν την προέλασι
ανερχόμενοι μίαν μακρά χαράδραν, απτόητοι όμως, όλο και προ-/ωροΰν. Ή
μάχη γιγαντοϋται εις πάλη σώμα προς σώμα και παρά τις καιρικάς συνθήκας
και την μειονεκτική θέσι των ημετέρων, από απόψεως θέσεων και την ελλειψι
υποστηρίξεως πυροβολικού και όλμων, επιτυγχάνουν ν' ανατρέψουν και να
απωθήσουν τους Ιταλούς από τις όχυράς θέσεις των και να επιφέρουν εις
αυτούς σοβαράς άπωλείας. Επιτυγχάνεται επίσης ή κατάληψις παρατηρητηρίου
πυροβολικού και ή έξασφάλισις της συγκοινωνίας μεταξύ των χωρίων
Γκουσμάρι - Πρόγκονατ μέσω ήμιονικής και κρημνώδους όδοΰ. Ή μάχη αυτή
υπήρξε μία από τις εποποιίας του 9ου Συντάγματος. Άπώλειαι των ημετέρων,
ένας οπλίτης νεκρός, τέσσαρες τραυματίαι' μεταξύ των τραυματιών ό εφ.
Άνθ]γός Καρούμπας Ευστράτιος. Ή χιονοθύελλα όμως συνεχίζεται ήμέραν και
νύκτα, οι αξιωματικοί και όπλίτες ήρχισαν να προσβάλλωνται από
κρυοπαγήματα, ό ανεφοδιασμός είναι σχεδό αδύνατος. Είναι αδύνατο να
κινηθούν τα ζώα, μέσα ε'ις τό παχύ στρώμα χιόνος, πολλά κρημνίζονται με όλα
τα εφόδια, άλλα πάλι λόγω του ψύχους πίπτουν νεκρά. Την νύκτα οι Ιταλοί
ενεργούν δύο αντεπιθέσεις, αϊτινες αποκρούονται. Τό ψΰχος είναι διαπεραστικό
και ή θερμοκρασία έχει κατεβή πολλούς βαθμούς υπό τό μηδέν. Τα πάντα έχουν
καλυφθή από παχύτατο στρώμα χιόνος, τό όποιο υπερβαίνει τα 0,80 μ. και εις
τινας τοποθεσίας είναι υπέρ τό εν μέτρον. Ή χιονοθύελλα συνεχίζεται και ή
όρατότης έ'χει έλαττωθή σχεδό εις τό μηδέν* Τα πάντα παρουσιάζουν μία εικόνα
ανατριχιαστική γύρω μας και απόκοσμο. Οι αετοί όπλίτες της ημέρας προσπαθούν τώρα να ριζώσουν κάπου, σε σπηλιές ή στις ρίζες των δένδρων. Τα πρώτα
κρυοπαγήματα έκδηλοΰνται, πολλοί είναι αναίσθητοι εκ του ψύχους (είναι ή
τετάρτη ημέρα πού κανένας δεν έχει λάβει τροφή ή θερμαντικόν) και όμως τό
ηθικό τους είναι άκμαΐον.
Δευτέρα 16.12.40. Ολοι κρατούν τις θέσεις των βαλλόμενοι καταιγιστικώς από
τό έχθρικό πυροβολικόν. Τήν νύκτα άποκατεστάθη σύνδεσμος μετά του 8ου
Συντάγματος "Αργούς, πλην όμως διμοιρία του 9ου έ'βαλε έκ παρανοήσεως
κατά διμοιρίας του 8ου Συντάγματος και προκαλείται μεγάλη σύγχυσις. Αϊ
περίπολοι αναφέρουν κινήσεις του έχθροΰ προς τό χωρίο Προγκονάτ. Αϊ
καιρικαί. συνθήκαι είναι οι αύταί. Τα πάντα έχουν καλυφθή από παχύ στρώμα
χιόνος, όπως και Ολα τα εφόδια ακόμη και τα. πυρομαχικά. Πολλά ζώα είναι
νεκρά. Πουθενά δεν υπάρχει τίποτε, ούτε νερό. Οι άνδρες λυώνουν χιόνι και τό
πίνουν για νερό, αυτό Ομως προκαλεί σε πολλούς στομαχικάς διαταραχάς.
Τ ρ ίτη 17.12.40. Καιρικαί συνθήκαι οι αυτές. Τα τμήματα μας βάλλονται
καταιγιστικώς από το έχθρικό πυ-ροβολικό και ό εχθρός συνεχίζει τις νυκτερινάς
επιθέσεις. Παρουσιάζονται αθρόα κρούσματα κρυοπαγημάτων μεταξύ των
αξιωματικών και στρατιωτών. Διαδοχικαι Διαταγαι του Συντάγματος
καταφθάνουν να συνεχισθη ή προέλασις εν επαφή μετά του 8ου Συντάγματος.
Τετάρτη 18.12.40. Καλυτέρευσις καιρικών συνθηκών μετά μία όλόκληρο
εβδομάδα άντικρύζομε και πάλι το ηλιον. Διαταγή επιθέσεως προς κατάληψι των
χωρίων Γκουσμάρι - Προγκονάτ. Ή μάχη ήρχισε την 12ην μεσημβρινή ώρα και
συνεχισθη μέχρι βαθείας νυκτός. Ό εχθρός έχρησιμοποίησε άφθονα μέσα

πυρός, και ήγωνίσθη σκληρά και είναι πολύ εύθηνή προπαγάνδα του καιρού
εκείνου Οτι, δήθεν οί Ιταλοί υποχωρούσαν χωρίς να πολεμούν. Οι 3Ιταλοί
ήγωνίζοντο με πείσμα, με όργάνωσι και με άφθονα μέσα πυρός και μόνο όταν
άντελαμβάνοντο Οτι, είχο ύπερκερασθή οι θέσεις των από τμήματα μας,
υποχωρούσαν εις νέας θέσεις, Οπου και πάλι ώργανοΰντο άμυντικώς με
-χαρακώματα, πυροβολεία και τηλεπικοινωνίας. Ή μάχη συνεχίζεται με πείσμα
εκατέρωθεν: το δο Σύνταγμα πλησιάζει προς το χωρίο Προγκονάτ και οι Ιταλοί
προ της ακάθεκτου όρμητικότητος των ημετέρων, ανατρέπονται από τις θέσεις
των και υποχωρούν βεβιασμένα, αφού εγκαταλείπουν εις τις θέσεις των παντός
είδους ύλικό εις όπλα, πυρομαχικά, αντίσκηνα, κουβέρτες, ως και τέσσαρα
πυροβόλα, εξ ών το εν εν πλήρει λειτουργία, τίθεται αμέσως εις χρήσι ύπό των
ημετέρων άποκληθέν έκτοτε «Μουσολίνι». Οί .άνδρες αρπάζουν ότι εφόδια
ευρίσκουν εις αντίσκηνα, κουβέρτες κλπ. και προσπαθούν να ζεστάνουν τα
ξυλιασμένα μέλη των.
Πέμπτη 19.12.40. Ενεργούνται εκκαθαριστικά! επιχειρήσεις έπι των
αντερεισμάτων Γκουσμάρι—Προγκο-νάτ. Αποστολή περιπόλου, διαπιστώνει οτι
το χωρίο Γκουσμάρι κατέχεται ακόμη υπο του έχθροΰ. Τα κρυοπαγήματα
οπλιτων και αξιωματικών συνεχίζονται με έπιταχυνόμενο ρυθμόν. Τα τμήματα
μας άπεδεκατίζοντο εκ των αγρίων καιρικών συνθηκών, παρά ταΰτα τό ηθικό
των παραμένει άκμαΐον. Τα περισσότερα κτήνη εΐναι νεκρά, ή παντελώς
άχρηστα δι' οιανδήποτε μεταφοράν. Πολλά υλικά έχουν άπωλεσθή, διότι
έτάφησαν υπο τό παχύ στρώμα της χιόνος. Ή βάσις ανεφοδιασμού είναι εις
άπόστασι πλέο των 40 χιλιομέτρων.
Παρασκευή 20.12.40. Τα τάγματα μας ελαβο διαταγή όπως δι' επιθέσεως του
τρίτου τάγματος υποστηριζόμενου υπό του πρώτου καταλάβουν τό χωρίο
Γκουσμάρι. Ό καιρός έξακολολθοΰσε να είναι χιονώδης και ή Ιταλική άντίστασις
σκληρά. Τήν 4 μ.μ. της 20.12.40 έξεδη-λώθη σκληρά και πείσμων έπίθεσις των
τμημάτων μας κινουμένων εντός παχύτατου στρώματος χιόνος και υπό συνεχώς πίπτουσα χιόνα, και κατελήφθη ό ύπερθεν του χωρίου Γκουσμάρι
αύχήν, όπου και έγκατεστάθησαν προφυλακαί.
Σάββατο 21.12.40. Ή έπίθεσις συνεχίσθη και κατά την 21.12.40 με άντικειμενικό
σκοπό την κατάληψι του υψώματος Κούπς. Ό λόχος του ήρωικοΰ και με
έξαιρετική διοικητική Ικανότητα και άνδρεία του προικισμένου λοχαγοΰ Γεωργ.
Γκαρέτσου επέτυχε να καταλάβη τό ΰψωμα τοΰτο συλλαβών πλέον των 200
Ιταλών αιχμαλώτων και να θέση υπό τα πυρά του τό χωρίο Γκουσμάρι.
Κυριακή 22.12.40. Ό καιρός έκαλυτέρευσε εν μέρει, πλην όμως ή πυκνή
ομίχλη, εΐχε αισθητώς ελάττωση την ορατότητα. Ό λοχαγός Γκαρέτσος
πληροφορηθείς ότι έντος του χωρίου Γκουσμάρι εύρίσκετο έδρα τάγματος, με
έπί κεφαλής 'Ιταλο ταγματάρχην, τίθεται επί κεφαλής μικρας ομάδος καί ύπο την
κάλυψι της ομίχλης συλλαμβάνει όλόκληρο το έπιτελεΐο του Ιταλικού τάγματος,
ήταν ϊ ίνα Ίταλό ταγματαρχών, τρεις αξιωματικούς και 72 όπλί-τας Ιταλούς,
αιχμαλώτους, πραγματοποιήσας ούτως έ'να πραγματικό άθλον. Αποσυρόμενος
όμως ό ήρως ούτος λοχαγός, μετά της λείας του και των ως άνω αιχμαλώτων.,
βάλλεται δραστικώς άπ6 Ιταλικούς όλμους και τραυματίζεται σοβαρώς κατ'
αμφότερους τους οφθαλμούς.

Εικόνα 4:Ό

ηρωικός Λοχαγός ΓΕΩΡΓ. ΓΚΑΡΕΤΣΟΣ Διοικητής λόχου εις
Άλβανία τραυματισθείς σοβαρως εις τις μάχας τοϋ Γκουσμάρι, ήδη Υποστράτηγος Πολ. Διαθ)τος.
Μεταφέρεται επειγόντως εις το Σταθμό έπιδέσεως του τάγματος και εκείθε προς
Νοσοκομεΐον, πλην ατυχώς κατέστη ανάπηρος διά βίου κατ' αμφότερους τους
οφθαλμούς, άφοδ έγραψε την ώραιοτέρα και λαμπροτέρα σελίδα δόξης εις την
ίστορία του 9ου Συντάγματος και έμεινε άξιο παράδειγμα προς μίμησι εις τους
συναδέλφους του και άνδρας του 9ου Συντάγματος, έπιδείξας επί του πεδίου
της μάχης εξαίρετους διοικητικάς ικανότητας, πρωτοβουλίαν, αύτοθυσία άξία
μιμήσεως και άπαράμιλλο άνδρεία και ήρωισμό άντάξιο των προγόνων μας, δι'
δ και έπροτάθη διά προαγωγή έπ'άνδραγαθία εις το βαθμό του ταγματάρχου.
Παρά τις αθλίας καιρικάς συνθήκας και τις μεγάλας άπωλείας, τις οποίας
καθημερινώς ύφίσταντο τα τμήματα μας, έκ του δραστικού βομβαρδισμού του
άσυγκρίτως υπέρτερου έχθρικοΰ πυρός, έκ πυροβολικού, όλμων και της αεροπορίας, ιδία άπδ τις τεχνικώς και φυσικώς καλώς ώργανω-μένας θέσεις
πολυβόλων του έχθροΰ, παρά τις πρωτοφανείς καιρικάς συνθήκας, τα συνεχώς
αυξανόμενα κρυοπαγήματα και την πεΐναν, ή οποία κυριολεκτικώς έμάστιζε τα
τμήματα μας, κανένα κροΰσμα απειθαρχίας, κανένα κροΰσμα λιγο-ψυχίας ή
λιποταξίας προς τα οπίσω, δεν έσημειώθη εις τα τμήματα μας. Πολλούς τους
έθέριζο αί στομαχικαι διατα-ραχαι ή άλλαι άσθένειαι, οι ψείρες εϊχα
κυριολεκτικώς φουντώσει στά κορμιά μας, πολλοί είχαν τρύπια άρβυλα η
άλλας ελλείψεις ιματισμού, ουδείς όμως γογγυσμος δεν ήκούετο από κανένα,
διότι είχαν όλοι πίστη εις το αγώνα και άφοσίωσι εις το καθήκον.
Το ηθικό αξιωματικών και οπλιτων των ημετέρων τμημάτων, έξηκολούθει να
είναι άριστον, ώστε να παρουσιάζονται συχνά παραδείγματα αυτοθυσίας
ηγητόρων και ανδρών ώς το του λοχαγού Γκαρέτσου. Οι άνδρες από δεκαπενθημέρου είχο να λάβουν συσίτιο θερμόν, κάπου-κάπου μόνο ξηρά τροχήν,

τυρί ή κονσέρβες, σάρδέλλες, ρέγγεςκαι ελιές. Πολλάκις διενυκτέρευο εις το
ΰπαιθρον, ύπό συνεχώς πίπτουσα χιόνα και εντός της χιόνος, εις θερμοκρασία
πολλούς βαθμούς ύπό το μηδέν. Σχεδόν όλοι είχο υποστεί κρυοπαγήματα.
Αποχωρούσαν όμως, μόνο όσοι δεν ήδύναντο να βαδίσουν, διότι
έξεδηλώθησαν πληγαί εις τους πόδας των, και ούτοι πάλιν έκινοΰντο συνήθως
διά των ίδίων των δυνάμεων προς άναζήτησι μεταφορικού μέσου προς το
νοσοκομεΐον.
Την 23ην και 24ην Δεκεμβρίου 1940 ό καιρός εξακολουθούσε να είναι χιονώδης,
τα κρυοπαγήματα προκαλούσαν Οραΰσι εις τα τμήματα μας και πολλοί
είσήρχοντο εις το πρόχειρο Νοσοκομεΐον, εις το Γκολέμι. Το ηθικό Ομως όλων
ήταν ακόμη ύψηλό και ή έπίθεσις συνεχίζετο. Έγέ-νετο έκκαθάρισις των
υψωμάτων Γκουσμαρίου όπου συνελήφθησαν και άλλοι αιχμάλωτοι.
Οι Ιταλοί άνετρέποντο παντού και υποχωρούσαν προς την νέα γραμμή αμύνης
των προ του χωρίου Νιβίτσα, την οποίαν είχο οχυρώσει με έπιμέλειαν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ'

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ II ΤΑΓΜΑΤΟΣ ΕΙΣ ΜΑΛΙ - ΣΠΑΤ
ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΥΤΗΝ ΧΡΟΝΙΚΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟΝ
Άλλ' ας έπανέλθωμε να παρακολουθήσωμε και την δρασι του δευτέρου
τάγματος του 9ου Συντάγματος, το όποιο άμα τη ένάρξει των επιχειρήσεων ύπ6
της IV Μεραρχίας, εις ην άνηκε και τό 9ο Σύνταγμα, έλαβε άποστο-λή και
έκρατήθη ώς εφεδρεία τή^ Μεραρχίας, εις χωρίο κείμενο 5 χιλιόμετρα όπισθεν
του Αργυροκάστρου. Έκεΐ παρέμεινε δύο ημέρας, κατά τις οποίας ό γράφων τό
παρό χρονικόν, έπεσκέφθη τό Άργυρόκαστρο τό όποιο Ιπλεε εις τις
κυανόλευκους σημαίας και ό πληθυσμός του κατά τό πλείστο Ελληνικός μέ
ακραιφνή Έθνικήν Έλλη-νική συνείδησιν, έπανηγύριζε την άπελευθέρωσί του.
"Ολα τα καταστήματα και τα πάσης φύσεως εργαστήρια ειχο επωνυμίας
Έλληνικάςκαί μόνη ομιλούμενη γλώσσα ήταν ή Ελληνική, μέ το Ήπειρωτικό
ίδιωματισμόν. Ένόμιζε κάνεις Οτι εύρίσκετο εις τα Γιάννενα και Οχι στο μόλις
προ ολίγου κατασκλαβωμένο και Άλβανοκρατού-μενο Αργυρόκαστρο.
Τό βράδυ της 12ης Δεκεμβρίου 1940 και αφού επέστρεψα από τό
Άργυρόκαστρο εύρήκα τό II τάγμα ετοι-μο προς πορείαν. Ή μόνη πληροφορία
πού μας παρεσχέθη ήταν ότι θα διανύσωμε δι' Ολης της νυκτός άπόστασι πλέο
των 35-40 χιλιομέτρων και οτι από της επομένης τό τάγμα θα ελάμβανε μέρος
εις επιχειρήσεις. Πληροφορία ή οποία ένεθουσίασε καί έχαροποίησε όλους
μας, ώστε τα φανταράκια κυριολεκτικώς έπετοΰσα εις το δρόμον, δεν έβάδιζαν
απλώς. Τό πρακτορεΐο «Άρβυλα» είχε κυκλοφορήσει... παράρτημα «ότι τμήματα
των άλλων ταγμάτων τοϋ Συντάγματος έκινδύνευον, δι' αυτό διετάχθη ή
σύντονος αύτη πορεία». Ή πορεία συνεχίσθη δι' όλης της νυκτος καί κατά τις
πρωϊνάς ώρας έφθάσαμε εις τους πρόποδας του δρους Μάλι—Σπάτ. Έκεΐ έγινε
μικρά στιςις, όπου είχεν άφιχθή καί αξιωματικός του Επιτελείου της IV
Μεραρχίας δ όποιος έδωσε τις αναγκαίας οδηγίας εις το Δ)την του τάγματος καί
δι' ολίγων ένημερώθημεν όλοι μας έπί του-τραγικού ατυχήματος πού είχε
επισυμβη εις το II τάγμα του 11ου Συντάγματος Τριπόλεως. Το τάγμα τοΰτο,
μαχόμενο έπί του οροπεδίου του Μάλι—Σπάτ καί εις υψόμετρο 1800-2000
μέτρων κατά γενομένη έπίθεσί του, ένέπεσε εις ωργανωμένη άμυντικώς
τοποθεσία αντιστιςεως ύπο των Ιταλών, οι όποιοι κεκαλυμμένοι μέσα σέ
χαρακώματα καί προστατευόμενοι από σειρά συρματοπλεγμάτων άφησαν τους
ιδικούς μας να πλησιάσουν χωρίς να εκδηλώνουν άντίστασι σοβαράν. "Οταν
όμως οι άνδρες του II τάγματος τοϋ 11ου Συντάγματος έφθασαν εις την γραμμή

εφόδου καί εις άπόστασι 80-100 μέτρων από τις Ίταλικάς αντιστιςεις καί
έξώρμη-σα ΐνα ανατρέψουν τους Ιταλούς, έπεσαν επάνω εις τις διαδοχικάς
σειράς των Ιταλικών συρματοπλεγμάτων, αιτι-νες έκαλύπτοντο ύπό της χιόνος
καί δέν διεκρίνοντο, καθη-λώθησαν έκεΐ καί ανίκανοι ν' αντιδράσουν έδέχθησαν
τό φο-νικό πυρ έκτων ώχυρωμένων Ιταλικών πολυβολείων. Αρκετοί άνδρες
έπεσαν νεκροί καί πολλοί επίσης υπήρξαν οΕ τραυματίαι έκ της δολοφονικής
αυτής σφαγής των ημετέρων, ο'ίτινες καί ύπεχώρησαν ατάκτως καί διεσώθησαν,
λόγω και του έπελθόντος σκότους, χωρίς όμως να συγκρατη6οΰν οΰτε εις την
προηγουμένη γραμμή της αρχικής έξορ-μήσεώς των. Ούτως έδημιουργήθη ενα
καίριο ρήγμα εις τις γραμμάς μας και τα δύο Συντάγματα το δο και τό 9ον, τα
όποια ειχο προελάσει και είχο εισχωρήσει εις άρκετό βάθος εντός των Ιταλικών
θέσεων εις την μακρά χαραδρα Γκολέμι—Προγκονάτ—Γκουσμάριάριστερά τοϋ
Μάλι—Σπάτ, «κινδύνευσαν να κυκλωθούν και να αιχμαλωτισθούν αν οι Ιταλοί
είχαν την πρόνοια και τόλμη και έσυνέχιζο την καταδίωξι των ανδρών του II
τάγματος τοϋ 11ου συντάγματος, ώστε να καταλάβουν την κορυφογγαμμή του
Μάλι-Σπάτ, ή οποία έδέσποζε τής χαράδρας Γκολέμι-Γκουσμάρι-Προγκονάτ,
οπότε θα συνελαμβάνοντο αιχμάλωτα, τό 8ο Σύνταγμα και 2 τάγματα του 9ου
Συντάγματος. Ευτυχώς ή Δ]σις τής IV Μεραρχίας, άντέδρασε εγκαίρως και άφ'
ενός έ'δωσε έντολή εις τό τάγμα μας να προωθηθή δια να καλύψη τό ρήγμα, άφ'
ετέρου έδωσε έντολή εις το ύποδι-οικητή τοϋ 11ου Συντάγματος εφεδρο άντ]ρχη
και ήρωι-κό άγωνιστή των προηγουμένων πολέμων κ. Περικλή Κάβδαν, να
καλύψη τό ρήγμα. Ούτος δε τεθείς επικεφαλής τής ομάδος Δ]σεως του 11ου
Συντάγματος, έσπευσε εις την κορυφογραμμή του Μάλι - Σπάτ και αφού
ανέλαβε την Δ]σι των εναπομεινάντων τμημάτων του εν λόγω τάγματος και
συνεκράτησε μαζύ του τους πολυβολητις, ήταν ι μία δύναμι ουχί μεγαλυτέρα των
30 - 40 ανδρών, συνέχισε καθ' όλη την νύκτα να βάλη κατά των Ιταλικών
θέσεων δια συνεχών ριπών πολυβόλων και οΰτως έδωσε την έντύ-πωσι ότι,
έφθασαν άρκεταί ενισχύσεις εις τις έν λόγω θέσεις, ώστε οι Ιταλοί δεν
έτόλμησαν καν μία άντεπίθεσιν, η οποία θα εφανέρωνε την πραγματική δύναμί
μας και ίσως απέβαινε μοιραία διά τις λίαν προκεχωρημένας δυνάμεις των δύο
άλλων Συνταγμάτων του 8ου και 9ου τής Μεραρχίας μας. Οταν αξιωματικοί και
στρατιώτες του 2ου τάγματος του 9ου Συντάγματος, έπληροφορήθησαν την
τραγικήν θέσι των υπολοίπων δυνάμεων του Συντάγματος, Ινας έξαλλος
ενθουσιασμός τους κατέλαβε όλους και Ινα πείσμα γιγάντιον, ώστε παρά την
όλονύκτιο πορεία, αφού ό καθένας έλαβε τα απολύτως χρειώδη πράγματα του,
άρ-χίσαμε τό ανέβασμα προς το Μάλι - Σπάτ, τό όποιο εις την θέσι αυτήν είχε
μία έ'ντονο κλίσιν, ώστε να πλησιάζη τις 90 μοίρας. Οι αξιωματικοί έβοήθουν
τους πολυβολητις και όπλοπολυβολητις δια να ανεβάσουν τα όπλα και τα πυρομαχικά εις την κορυφήν. Τό έδαφος ήταν λίαν όλισθηρδ και από το μέσο του
υψώματος, ήταν ι μετά τα 800 μ. μέχρι της κορυφής ήταν χιονισμένον. "Ολοι
μας όμως έσυνεχίσαμε την πορεία με ένθουσιασμόν, ως να επρόκειτο περί
πορείας προς λαϊκό πανηγύρι και οχι πορείας προς εμπλοκή εις μάχην. Ή
ανηφορική πορεία, ήταν λίαν κουραστική και επίπονος και πολλοί άπέρριπτο
τους γυλιούς των, ή τα σκα-πανικά εργαλεία, ώστε να ελαφρύνουν το φόρτο
των. Έπί τέλους έφθάσαμε εις την κορυφή και έπί της κορυφογραμμής αυτής,
εδρομεν το ήρωα Ύποδιοικητή του 11ου Συντάγματος εφεδρο
άντισυνταγματάρχη Περικλή Κάβδαν, δστις αφού διεκρίθη κατά τους
Βαλκανικούς πολέμους και την Μικρασιατική έκστρατεία και διετέλεσε
ακολούθως προ και μετά την άπελευθέρωσι κατ' έπανάλειψι βουλευτής Θράκης
και Νομάρχης προσέφερε πράγματι, ύψίστη ύπηρεσία κατά την κρίσιμο αυτήν
στιγμή του αγώνος.
Έπί τής κορυφογραμμής αυτής έλάβομεν διάταξι μάχης και έστήσαμε τα

αντίσκηνα μας έπί τής χιόνος πού ήταν τότε πάχους μόλις 15 - 20 εκατοστών,
έτοιμαζόμενοι δι' επιθεσι κατά την έπομένην. Τήν νύκτα όμως ήρχισε να πί-πτη
νεα χιών συνεχώς. Τό κρύο ήταν διαπεραστικό και άπότομον, ίσως πόλους
βαθμούς ύπό το μηδέν. Ύστερα από ενα άτυχη συναγερμό κατά τα μεσάνυχτα,
πολλά αντίσκηνα κατέρρευσαν και ήταν αδύνατο να στηθούν πάλι και πολλοί
άνδρες διενυκτέρευσαν καλυπτόμενοι μόνο με τα αντίσκηνα έπί των ώμων των,
ή στριμωγμένοι εις τους βράχους σαν αγρίμια, ή εις τα περισωθέντα αντίσκηνα
συναδέλφων των, ένω έμαίνετο κυριολεκτικώς ή χιονοθύελλα γύρω μας. Το
πρω'ί της 14ης Δεκεμβρίου 1940 το χιόνι είχε καλύψει τα πάντα' χαράδρες,
θάμνους, βράχους και δένδρα με το λευκό του μανδύα, πάχους 0,80 - 1,20 μ.
και μετά τις κορυφογραμμές των διαφόρων λοφίσκων και στις χαράδρες έφθανε
εις ΰψος 1,50 - 2 μέτρα.
Κατά τις 12 μ.μ. διετάχθη ή γενική έπίθεσις του τάγματος κατά των Ιταλικών
θέσεων αντιστιςεως, πού εύ-ρίσκοντο εις άπόστασι 1500 περίπου μέτρων και
ήσαν κε-καλυμμέναι εντός ώργανωμένων θέσεων χαρακωμάτων και
πολυβολείων. ΤΗσαν εντελώς αφανείς, δεδομένου ότι τα πάντα ειχο καλυφθή
ύπό της χιόνος και ούτως ήρχισε έπί-θεσις εναντίο εντελώς αφανούς εχθρού. Ή
πορεία ήταν δύσκολος έπί του παχύτατου αυτού στρώματος της χιόνος, και ένω
τα βλήματα από τα εχθρικά πολυβόλα έσύριζο δαιμο-νιωδώς εις τ' αυτιά μας, ή
κατά λόχους και διμοιρίας κατά μέτωπο έξόρμησις έσυνεχίζετο εις φάλαγγα κατ'
άνδρα,, μέ επικεφαλής πάντοτε σχεδό τους αξιωματικούς. Οι πόδες μας
έβυθίζοντο εντός της χιόνος υπέρ το γόνυ, καίέπρο-χωρούσαμε μέ δυσκολία και
πολύ αργά, ενώ άλλου πάλι οΐ αρχηγοί πορείας, ευρέθησαν υποχρεωμένοι κατ'
επανάληψι να κυλισθοΰν εντός της χιόνος, όταν καθηλοΰντο, ϊνα δια του βάρους
και όγκου των, ανοίξουν δίοδον, την οποία ήκο-λούθουν οί υπόλοιποι άνδρες.
Όλαι αί θεωρίαι και διδασκα-λιαι περί τακτικής μάχης κλπ. δεν ημπορούσαν
να έχουν -καμμία έφαρμογή μέσα εις την κόλασι αυτήν της χιόνος, όπου οι
άνδρες φορτωμένοι μέ γυλιό, όπλο, πυρομαχικά έκινοΰντο μετά τόσης
δυσκολίας και μόνο εις φάλαγγα κατ' άνδρα, ήσαν δε λίαν ευδιάκριτοι κινούμενοι
επάνω εις την 'λευκή αυτή σινδόνα της χιόνος και εκτεθειμένοι εις τα φονικά
πολυβόλα των Ιταλών, τα όποια ούτοι ειχο καλύψει εντός ώχυρωμένων θέσεων
(πολυβολείων).

Εικόνα 5:Μία

έξόρμησις ομάδος εις τας χιονοσκεπείς κορυφάς τόδν
Αλβανικών βουνών.

— 41 —
Ή τακτική αυτή συνεχίσθη μέχρις αποστιςεως 150 -200 μέτρων από των
Ιταλικών αντιστιςεων, ότε, ενώ αυτοί συνεπτύσσοντο, εις την κυρία γραμμή
αντιστιςεως των (χαρακώματα) προστατευομένη μέ συρματοπλέγματα, όπως
μας είχε διδάξει το προηγούμενο πάθημα εις την αυτήν θέσι των συναδέλφων
μας του II τάγματος του 11ου Συντάγματος, το πυρ εκατέρωθεν έγένετο
φονικώτερον.
Παρά τις διαταγές των αξιωματικών να καλύπτωνται οι άνδρες όπισθεν φυσικών
εμποδίων, δένδρων ή βράχων, αυτοί όρθιοι και ως κυνηγοί, θα έλεγε κανείς,
έπυροβόλουν εναντίο των Ιταλών, όταν και όπου τους άντίκρυζον. Ή μάχη
συνεχίσθη σκληρά μέχρι της δύσεως του ηλίου, ότε διετάχθημεν να κρατήσωμεν
τις θέσεις μας διά να συνεχί-«τωμεν την έπίθεσι την έπομένην. Άπώλειαι του
τάγματος, Ινας νεκρός και-8 - 10 τραυματίαι. Ή δύσις όμως τοΐ) ηλίου και ό
ψυχρός άνεμος έπέφερο μίαν άπότομο πτώσι της θερμοκρασίας, ϊσως πολλούς
βαθμούς υπό το μηδέν. Ή παραμονή των ανδρών επί του παχύτατου αύτοΰ
στρώματος της χιόνος εις ύψόμετρο 1800-2000 μ., εις την ύπαιθρον, χωρίς
αντίσκηνα, ή σκαπανικά εργαλεία, για να απωθήσουν λίγο το χιόνι και να
πατήσουν χώμα, ή κούρασις της ημέρας και το απότομο κρύο, μαζύ μέ
ανεμοθύελλα πού σήκωνε μόρια χιόνος ενώ συνεχώς έπιπτε νέα, κυριολεκτικώς
ήλάτ-τωνε την ορατότητα εις το μηδέν, έφερε τα αποτελέσματα πού δεν είχαν
επιτύχει τα Ιταλικά πολυβόλα. Ένα καινούργιο κατακλυσμό αντιμετωπίσαμε το
βράδυ αυτό όλοι οΐ αξιωματικοί και στρατιώτες του 2ου τάγματος.
Τους αετούς της ημέρας, τους όποιους έθαύμαζε κανείς, κατά την διάρκεια της
επιθέσεως, τώρα τους έβλεπες να. τρεμουλιάζουν σαν βέργες πού τις φυσά
δυνατός άνεμος. Αμέσως ήρχισε διαρροή των ανδρών προς το καταυλισμό της
προηγουμένης νυκτός και εκείθεν προς το χωρίο Γκολέμι.
Ελάχιστοι παρέμειναν εις την γραμμή πού εϊχομεν καταλάβει και ή τύχη των
ήταν άξιολύπητος. Έβλεπε κανείς άνδρες σκληροτράχηλους να πίπτουν εις το
έδαφος πα-γόπληκτοι σαν φθινοπωρινά φύλλα δένδρου, πού τα φυσά-βοριάς.
ΤΗτο αδύνατο να τους προσφέρης οιανδήποτε βοή-θειαν. Μια φοβερή
ανεμοθύελλα συνεχίσθη όλόκληρο την νύκτα. Μόνο διά της αφής μπορούσες να
συννενοηθής με το διπλανό σου, ούτε το έβλεπες, ούτε το ήκουες. Έκράτησα
γύρω μου είκοσι περίπου άνδρες και αφού ριζώσαμε σ' ενα δένδρο, ακολούθως
με ενα σκαπανικό εργαλείο ανοίξαμε ενα μικρό λάκκον, ώστε να πατησωμε
χώμα. ΈκεΙ σ' ενα μικρό κύκλο, ό ένας πάνω εις το άλλον, σε μιά πυραμίδα,
περάσαμε μία νύχτα τυλιγμένοι με Ινα μόνο αντίσκηνο χωρίς να κλείσωμε μάτι
και κάθε μισή ώρα τους έκανα «ενα τροχαδάκι έπί τόπου» για να ξεπαγώνη το
αίμα. μας, ένω έβγαζα σκοπούς εις την κορυφή του λόφου κάθε τέταρτο.
Ευτυχώς ότι και οι Ιταλοί ώχυρωμένοι εις τα-«αμπριά τους» δεν άφηναν την
ζεστασιά τους να μας κάνουν μία άντεπίθεσι ή οποία, όμως θα είχε τρομακτικά
και. για μας αποτελέσματα και πολύ χειρότερη θα ήταν ή τύχη μας, από την
τύχη του II τάγματος του 11ου Συντάγματος.. Ο ήλιος τής επομένης βρήκε
ελάχιστα απομεινάρια του τάγματος εις την θέσιν, πού είχαμε φθάσει το βράδυ.
Δύο πο-λυβοληταί είχαν παγώσει πάνω στά πολυβόλα των και έτσι
μισοπεθαμένους και ξυλιασμένους τους παρελαβο οι τραυματιοφορείς.
Έκ των τεσσάρων αξιωματικών του λόχου μου ήμουν ό μόνος πού ημπορούσα
να κινηθώ, τους άλλους τους μετέ-φερο οί τραυματιοφορείς προς στο Γκολέμι
παγοπλήκτους.
"Ετσι με τα λίγα άπομινάρια του λόχου μου κατ' έντο-λή του λοχαγού του
πράγματι γενναίου μπάρμπα Κώστα Γεωργακοπούλου (Έφεδρου έκ μονίμων,
ηλικιωμένου, άλλα πραγματικά ηρωικής ψυχής) ό όποιος μοΰ φώναξε από τη
σκηνή του ταγματάρχου και βγήκαμε στην κορυφογραμμή για να μας ιδούν οί

Ιταλοί, ότι κρατούμε τις θέσεις μας και οτι, ΐσως να συνεχίσουμε την έπίθεσι και
κυρίως για να μη τολμήσουν άντεπίθεσιν, όπως και δεν έκαμαν. Ανάλογος ήταν
ή τύχη και των δύο άλλων λόχων του τάγματος του 5ου και του 7ου, των οποίων
οί διοικηταί, ό λοχαγός Κούβελας και άνθυπολογαγός Ν. Παπαδόπουλος
έπαθαν κρυοπαγήματα συνεπεία των. οποίων βραδύτερο ήκρωτηριάσθησαν
αμφότεροι και έμειναν διά βίου ανάπηροι, καθώς επίσης και πολλοί άλλοι
αξιωματικοί του τάγματος των οποίων τα ονόματα δεν ενθυμούμαι, έμειναν
ανάπηροι διά βίου συνεπεία των κρυοπαγήματος της νυκτός αυτής. Ευτυχώς
μας έστειλαν από τα μεταγωγικά εγκαίρως κονιάκ και σταφίδες, ως θερμαντικά
και σταθήκαμε στά πόδια μας.
Ό απολογισμός των παγοπλήκτων ήταν τρομερός, κανείς μας όμως, ακόμη ούτε
οί αξιωματικοί, ούτε οί γιατροί, δεν είχαμε άντιληφθή, το μέγεθος της
καταστροφής. Τα πόδια ή και τα χέρια πολλών αξιωματικών και οπλιτων ήσαν
φλογισμένα και κατακόκκινα από την ύπουλη ασθένεια των κρυοπαγημάτων.
Κανείς όμως, δέν έγνώριζε ότι αυτό ήταν προμήνυμα γαγγραίνης και ότι,
υστέρα από λίγες ημέρες στα Γιάννενα και στην "Αρτα, εις τα Νοσοκομεία μας,
θα τους έθέριζαν οι γιατροί κυριολεκτικώς, τα κάτω άκρα των. Τ6 απόγευμα της
ιδίας ημέρας, εστάλη αναγνωριστική περίπολος προς τις ίταλικάς θέσεις και
διεπι-στώθη ότι οι Ιταλοί ε ιχο εγκαταληψει τις θέσεις των κατά την διάρκειαν της
νυκτός αφού αντελήφθησαν ότι έκρατού-σαμε τις θέσεις μας και ΐσως
έσυνεχίζαμε κατά την έπομέ-νην την έπίθεσιν κυρίως όμως, διότι ή προέλασις
των άλλων ταγμάτων του συντάγματος τους είχε ύπερφαλαγγίσει και
προφανώς, διότι, οι τρομεραί καιρικαί αυτές συνθήκαι είχο επιφέρει και εις
αυτούς σοβαράς απώλειας και έφοβή-θησαν νέαν έξόρμησίν μας, διότι ήγνόουν
την καταστροφήν μας. Ούτως έξουδετερώθη μία σοβαρά απειλή αιχμαλωσίας
και πλευροκοπήσεως των δύο Συνταγμάτων 8ου και 9ου και ήνοίχθη ή οδός δια
περαιτέρω προέλασίν των, πλην ατυχώς το II τάγμα έγινε ήδη άνάπηρον, πριν
ουσιαστικώς να δώση μάχη ν.
Έκ μέρους του II τάγματος, ήταν αδύνατο να άναλη-φθή οιαδήποτε άλλη
πρωτοβουλία και το 'ίδιο βράδυ έπέ-στρεψεν εις την άρχικήν γραμμών
έξορμήσεοις, όπου εΐχο έγκαταλειφθή εντός της χιόνος τα αντίσκηνα μας, όπως
τα είχαμε στήσει την πρώτην ήμερα. Έκεΐ παραμείναμε ακόμη μία ήμερα. Τα
κρυοπαγήματα ήρχισαν να έκδηλοΰνται πλέο ομαδικά και σακάτηδες, οι αετοί
της 14ης Δεκεμβρίου, ελαβο το δρόμο της επιστροφής με τις εναπομένουσας εις
αυτούς δυνάμεις, διότι ουδεμία υπηρεσία τραυματιοφορέων ήταν δυνατό ν'
αντιμετώπιση την καταστροφήν αυτήν.
Εις εξακόσιους περίπου όπλίτας και αξιωματικούς ανήλθο αί άπώλειαι του
τάγματος εις την έπιχείρησιν αυτήν, συνεπεία των κρυοπαγημάτων εις τα
υψίπεδα του Μάλι-Σπάτ. Την 17ην προς την 18ην 12.1940 διετάχθημεν να
κατέλθωμεν του υψώματος Σμάλι-Σπάτ. Εις την χαρά-δραν Γκολέμι και εν
συνεχεία αφού άναδιωργανώθη το τάγμα και συνεπτύχθησαν οι διμοιρίαι των
λόχων, ώστε ν' άποτε-λεσθοΰν οι λόχοι άπδ δύο διμοιρίας, έκαστη δυνάμεως
20-2& ανδρών, διετάχθη το τάγμα να προχώρηση την 21.12.1940 προς το
Γκουσμάρι, όπου διενυκτέρευσεν και εν συνεχεία προωθήθη προς την περιοχήν
Νιβίτσας, Τεπελενίου, βαδί-ζο πάντοτε μέσω χιονοσκεπών εκτιςεων ύπδ
συνεχώς πί-πτουσαν νέαν χιόνα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε'

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΚΑΤΑΛΗΨΙΝ ΝΙΒΙΤΣΗΣ
ΤΕΠΕΛΕΝΙΟΥ
Προ της Νιβίτσης ήνώθημεν με τις υπολοίπους δυνάμεις του Συντάγματος. Κατά

την 25 και 26 ήμέραν του μηνός Δεκεμβρίου 1940 ό διοικητής του 9ου
Συντάγματος ορίζεται διοικητής ανεξαρτήταν υ συγκροτήματος, άποτελε-σθέντος
εκ των υπολειμμάτων του 9ου Συντάγματος, ενός τάγματος του 8ου
Συντάγματος και ενός τάγματος του 11ου .Συντάγματος και εκ μοίρας
πυροβολικού και προετοιμάζει την έπίθεσιν κατά της Νιβίτσης. Οΰτω με εντελώς
μειωμέ-νην σύνθεσιν όλες αυτές αί δυνάμεις, άνέλαβο νέαν πρωτο-βουλίαν
επιθέσεως υπό τις πλέο δυσμενείς καιρικάς συν-θήκας και με περιωρισμένα
μέσα πυρός. Το ηθικό όμως έξηκολούθει να είναι άριστον.
Εις τα ύπολείματα του II τάγματος του 9ου Συντάγματος ανετέθη ή αποστολή,
όπως ανερχόμενα τα υψώματα Κιόνος, εκδηλώσουν πλευρικήν έπίθεσιν κατά
των αντιστιςεων Νιβίτσης, ενώ τα δύο άλλα τάγματα θ' ανελάμβαναν
ταυτοχρόνως έπίθεσιν κατά μέτωπο κατά της Νιβίτσης.
Τήν νύκτα την πέρασαν οί άνδρες .του τάγματος έπι της κορυφογραμμής του
υψώματος Κιόνος και αφού έ'κοψαν κλαδιά δένδρων και τα έ'στρωσαν έπί της
χιόνος, έκοιμήθη-σαν όσο ήδυνήθησαν, υπό το έ'ναστρο ούρανόν, χωρίς αντίσκηνα ή δσοι ήσαν τυχερώτεροι, σε μικρές σπηλιές σαν αγρίμια. Το πρωί'
επεχείρησε το τάγμα να προχώρηση, αφού για τρίτη ήδη ήμερα δέν είχε λάβει
σχεδό τίποτε ώς τροφήν, έκτος άπο ολίγο νερόβραστο ρύζι πού την προηγουμένην είχε σαν πρωινό ρόφημα δοκιμάσει.
Κατά την πορείαν όμως, συνήντησεν ισχυρώς ώργανω-μένην άντίστασιν
Ιταλών, επί του υψώματος Κιόνος, την οποίαν διετάχθη ν' άνατρέψη διμοιρία του
τάγματος του 11ου (ενδεκάτου) Συντάγματος υποστηριζόμενη ύπ6 δύο
διμοιριών πολυβόλων.
~Ητο μία έπίθεσις πού διεξήχθη με όλους τους κανόνας της τακτικής. Ή διμοιρία
αΰτη, υποστηριζόμενη με θεριστι-κήν βολήν της κορυφής Κιόνος ύπο δύο
διμοιριών πολυβόλων, εφθασεν εις την κορυφήν του υψώματος και εις
άπόστασιν 30 περίπου μέτρων άπ' αυτής, χωρίς να γίνη αντιληπτή άπο τους
Ιταλούς, οπότε έσταμάτησε ή ύποστήριξις των ημετέρων πολυβόλων και δια των
ιδίων της πλέο μόνο μέσων πυρός και δι' εφόδου, εις πάλην σώμα προς σώμα,
διά της ξιφολόγχης και των χειροβομβίδων και με την κραυγήν άέρααα
κατώρθωσε να άνατρέψη και εκκαθάριση την ίτα-λικήν αυτήν άντίστασιν. Ούτω
μία θεαματική γιγαντομαχία πού διεξήχθη επί του υψώματος Κιόνος την οποίαν
παρηκο-λούθησε το δεύτερο τάγμα, ώς κινηματογραφικήν προβολήν.
Καίτοι οι Ιταλοί είχο όχυρωθή ε'ις χαράκωμα με άπειρα μέσα πυρός εις την
διάθεσίν των, ανετράπησαν με σοβαράς άπωλείας και πανικόβλητοι οί
εναπομείναντες κατήλθο εις την προς τ' αριστερά του υψώματος χαράδραν,
οπού και ή έδρα ιταλικού λόχου.
Έν τω μεταξύ το δεύτερο τάγμα του 9ου Συντάγματος, προωθήθη και εφθασεν
εις την γραμμήν έξορμήσεως, πλην όμως προ αυτής, αντελήφθη να βάλλουν
καταιγιστικούς πλέο εις κόλασιν πυρός, όλα τα μέσα πυρός της έναντι ιταλικής
γραμμής αντιστιςεως Νιβίτσης, ήταν ι όλμοι, πύροβολικό και αυτόματα, διότι
αντελήφθησαν την κίνησιν του· τάγματος με σκοπό ν' αποτρέψουν την έπίθεσίν
μας.
Ό διοικητής του 6ου λόχου έφεδρος λοχαγός Γεωργακόπουλος μαζύ με το
γράφοντα το παρό σημείωμ,α, τότε έφεδρο άνθυπασπιστήν και διμοιρίτην μιας
των δύο διμοιριών του 6ου λόχου, έπι κεφαλής του δευτέρου τάγματος,
αντεληφθημεν την κόλασιν αυτήν του πυρός και ό λοχαγός ήκούσθη μονολόγων
να λέγη «θα είναι σοοστή τρέλλα να προχωρήσοψεν μέσω αυτής της
κολάσεως».
Προσεκάλεσεν τότε ευθύς αμέσως το διοικητήν του τάγματος εφ. άντ)ρχην
Ήλίαν Χατζηλίαν, οποος και προσωπικώς ούτος διαπίστωση τούτο και αφού
εθεσεν ύπ' όψιν την κατιςτασιν, του έπρότεινεν να παρακάμψουν το ύψωμα

Κιόνος και να προχωρήσωμεν μέσω της όπισθεν αυτού χαράδρας, από την
οποίαν ύπεχώρησαν, ως ανωτέρου εξετέθη, οι Ιταλοί. Ατυχώς όμως, ή πρότασίς
του δεν εγινεν αποδεκτή, διότι ό διοικητής του Συντάγματος είχεν δώσει ρη-την
διαταγήν, να γίνη κατά την ώραν αυτήν έξόρμησις από του σημείου αυτού του
τάγματος. Και ό ταγματάρχης διέταξε να προχώρηση δοκιμαστικώς μία
διμ,οιρία. Τότε 6 διοικητής του 6ου λόχου εδωσεν έντολήν, εις το γράφοντα το
παρό σημείωμα, να προχώρηση με την διμοιρίαν του. Εις άντίρρησίν μου, ότι, ό
ίδιος ό λοχαγός «διεπίστωσεν» ότι είναι τρέλλα να προχώρηση κανένας μέσω
αυτής της κολάσεως πυρός» και «εάν με ένόμιζε για τρελλό ή «εάν έπερίσσευα
της μάνας μου», ό λοχαγός μοϋ απήντησε οτι «αυτή είναι ή διαταγή των
ανωτέρων μου». Τότε του άπήν-σα, «φροντίστε κ. λοχαγέ να μ' ακολουθήσουν
οι άνδρες μου» και ακάθεκτος έπροχώρησα πρώτος μέσω της πυκνώς και
δραστικώς βαλλόμενης ζώνης προς τα εμπρός, Οπισθεν μου δε εις φάλαγγα
κατ' άνδρα ήκολούθησαν 18 εκ τών22 ανδρών της διμοιρίας μου, πλην όμως,
δσο πλησιάζαμε προς τις ΐταλικάς αντιστιςεις, τό πυρ έγένετο δραστικώτερο
καΐ όλοι τους άντελαμβάνοντο οτι ήσαν ((προγραμμένοι». Αίφνης όμως και ενώ
ευρισκόμεθα εις άπόστασιν 500 μέτρων περίπου από της γραμμής
έξορμήσεως, περί τα 400 μέτρα έμπροσθεν μας, άντελήφθημεν φάλαγγα εκ
διακοσίων περίπου-Ίταλών, οι όποιοι έ'φευγο προτροπάδην προς τις ίταλικάς
αντιστιςεις Νιβίτσης, διότι εκινδύνευο ν' αποκοπούν καί να αιχμαλωτισθούν έκ
της κινήσεως της ώςάνω διμοιρίας μου.

Εικόνα 6:Ό

γράφων τό παρό χρονικό ώς έφεδρος Άνθ)γός εις Άλβανίαν.

Παρευθύς όλοι, έλάβομεν θέσεις καί με τα οπλοπολυβόλα καί τα όπλα μας,
αφού καί ό υποφαινόμενος έχειρίζετο όπλοβολυβόλον, έβάλλομεν
άποτελεσματικώςκατά των φευ-γοντων έχθρων, αφού προχείρως έκαλύφθημεν
όπισθεν ενός βράχου, έπιφέραντες σοβαράς απώλειας εις τους Ιταλούς, ο'ίτινες
άφησαν εντός της χαράδρας πλέο των 30 νεκρών, τους όποιους άνεΰρο την
έπομένην τα τμήματα μας. Ή διμοιρία όμως καθηλώθη πλέο εις το σημεΐο τοΰτο,

λόγω του ανυπερβλήταν υ ομαδικού καί συγκεντρωτικού φράγματος πυρός καί
των πολλών τραυματιών, μεταξύ των οποίων τραυματίας εις το άριστερό πόδα
ήταν καίό υποφαινόμενος, αλλά καί διότι, ώς σταθερός πλέο στόχος των
ιταλικών δυνάμεων της Νιβίτσης, έβαλλόμεθα δραστικώς από παντός ε'ί-δους
όπλα, πυροβολικό καί όλμους, ένω οι βολίδες των αυτομάτων έσύριζο
δαιμονιωδώς καί το όλο έδαφος γύρω μας •άνεσκάπτετο συνεχώς επί μίαν
ώραν από τις οβίδας. Δέκα τρεις άνδρες καί ό υποφαινόμενος έτραυματίσθημεν
κατά την μάχην αυτήν. Έκ της απολύτου ακινησίας την οποίαν διέταξα εις τους
άνδρας, οι Ιταλοί ένόμισαν ότι μας έξών-τωσαν καί έσταμάτησαν έπί τέλους να
βάλλουν.
Εις την θέσιν αυτήν έμείναμεν τραυματίαι επάνω εις τα χιόνια από ώρας 11 π.μ.
μέχρις καί της 5 μ.μ. της ιδίας ημέρας, αφού με προσοχήν, χωρίς πολλάς
κινήσεις, έπεδέσαμεν προχείρως τα τραύματα μας. Το απόγευμα με την έπελθοΰσαν ομίχλη καί το σκοτάδι, έκινήθημεν να επιστρέψω-μεν προς το σταθμό
έπιδέσεως του τάγματος, αφού οι εναπομείναντες σώοι όπλίτες της εν λόγω
διμοιρίας εκαμο χρέη τραμαυτιοφορέων, ενώ άλλοι έκ τούτων διά των ιδίων των
μέσων, συρόμενοι κυριολεκτικώς έπί της παγωμένης
χιόνος, κατήλθο του υψώματος Κιόνος περί το μεσονύκτι-ον, εις τις υπώρειας
του οποίου εύρίσκετο δ σταθμός έπι-δέσεως του τάγματος ύπδ το ύπίατρο
Ζακόπουλο οπού έτύχομεν της δεούσης ιατρικής περιθάλψεως.
Το υπόλοιπο 2ο τάγμα, συνολικής δυνάμεως ουχί πλέον των 120 ανδρών
μαχίμων, αφού διαπίστωσε ότι, ήταν αδύνατο να προχωρήσουν μέσω του ιδίου
ώς άνω δρομολογίου της διμοιρίας ταύτης, έκινήθησαν δι' ετέρου δρομολογίου,
προς τους τεθέντας αντικειμενικούς σκοπούς και έπλησίασαν τις Ίταλικάς
αντιστιςεις Νιβίτσης, πλην όμως, καθηλώθησαν λόγω ισχυρού φράγματος
πυρδς και λόγω του έπελθόντος σκότους. Την έπομένην 28ην Δεκεμβρίου 1940,
άφου δια τρίτην νύκτα διενυκτέρευσε το τάγμα τούτο εις το ΰπαιθρον, χωρίς
αντίσκηνα και εντός χιόνος, διετάχθη ή άντικατιςτασίς του, λόγω και των
μεγάλων απωλειών του, υπό του Ιου τάγματος του 9ου Συντάγματος.
Το Ιο τάγμα έλαβε την διαταγή ν να άναλάβη έπίθε-σιν προς κατάληψιν της
όχυράς γραμμής Νιβίτσης, ύποστη-ριζόμενο ύπδ του τάγματος Γιαννακοπούλου
του 11ου Συντάγματος και του 3ου τάγματος του 9ου Συντάγματος. Το 2ο τάγμα
θα ετίθετο έν εφεδρεία, όπισθεν του 3ου τάγ)τος. Τό Ιο τάγμα άφου έ'λαβε δύο
Αλβανούς, ώς οδηγούς, έκι-νήθη ίνα έλθη εις έπαφήν με το 2ο τάγμα, ίνα το
άντικατα-στήση και συνέχιση την έπίθεσιν κατά τής Νιβίτσης. Ατυχώς όμως, οι
Αλβανοί άφοϋ παρέσυραν το Ιο τάγμα εντός δασώδους εκτιςεως το εφερο πρδ
ισχυρώς ώργανω-μένης Ιταλικής τοποθεσίας του υψώματος Καλπάκ. Τούτο
όμως, το αντελήφθη εγκαίρως, δ Δ)τής του τάγματος ταγματάρχης Κ.
Μελανουρέας, δστις προώθησε περίπολο ύπδ το εφεδρο άνθ)γδν Μωράκην,
δστις διεπίστωσε την κα-τοχήν του υψώματος ύπδ των Ιταλών.
Έν τώ μεταξύ όμως επήλθε το νυκτερινό σκότος και το Ιο τάγμα διενυκτέρευσεν
άκάλυπτο εντός χιόνος όλό-κληρο την νύκτα, εις παρατυχοΰσαν χαράδραν, ένω
το κα-θημαγμένο 2ο τάγμα διενυκτέρευσεν δια τρίτην νύκτα και και χωρίς
αντίσκηνα εντός της χιόνος.
Οι στρατιώτες αφού έκοψαν και πάλιν κλάδους δένδρων, τους έτοποθέτησαν
επί. της χιόνος και επάνω εις τους κλάδους αυτούς άνά δύο ή τρεις, ένώνοντες
τις κουβέρτες και τ' αντίσκηνα των όσοι εξ αυτων εϊχον, τα όποια
έχρησιμοποίουν και ώς κλινοσκεπάσματα, προσεπάθησαν να ξεκουράσουν τα
πονεμένα και κουρασμένα μέλη των καΐ τ' άδεια στομάχια των, γιατί ύπνο
κανένας τους δεν ειχεν.
Τήν πρωΐαν της 30.12.40 το Ιο τάγμα ήλθεν εις έπα-φήν με το 2ο τάγμα και το

αντικατέστησε ν. Τήν ιδίαν ή-μέραν την διοίκησιν του 2ου τάγματος άνέλαβεν ό
λοχαγός Γεώργιος Γούτας, όστις συνεπορεύετο με τό Ιο τάγμα. Καθ' ην όμως
ώραν, παρέδιδε την Δ)σιν του 2ου τάγματος ό άντ)ρχης κ. Χατζηλίας, εδέχθη
ριπήν εχθρικού πολυβόλου εις την χεΐραν του και έτραυματίσθη σοβαρώς,
παρασημοφορηθείς ούτω, διά την ήρωικήν του προσπάθειαν, διότι και εις τα
επιχειρήσεις του Μάλι - Σπάτ και εις τις επιχειρήσεις κατά της Νιβίτσης, τό τάγμα
του, ευρέθη άντιμέτω-πο προς τις αγρίας καιρικάς συνθήκας επί των
βουνοκορφών των Αλβανικών οροσειρών και υπέστη σοβαράς απώλειας εκ των
κρυοπαγημάτων, παρά την έξαίρετο μαχητι-κήν ικανότητα την οποίαν
αξιωματικοί και όπλίτες επέδειξαν. Τό Ιο τάγμα έξέδωσεν ακολούθως
λεπτομερειακήν διαταγήν επιθέσεως κατά της Νιβίτσης και ή έξόρμησις έγινε την
12.30' μ.μ. της 30.12.40.
Μικρά ομάς του επιτελείου του τάγματος, εξ επτά ανδρών μέ επικεφαλής το εφ.
'Ανθ)γό Μωράκην άπέκοψε τους επί του ως άνω υψώματος Καλπάκ
αμυνόμενους Ιταλούς και συνελαβεν 97 αιχμαλώτους, εξ ών πέντε Άξ)κούς
μεταξύ των οποίων και το Δ)την του λόχου και έναν Ίτα-λο ίατρόν. Ή έξόρμησις
συνεχίσθη θυελλώδης ύφ' ολοκλήρου της δυνάμεως των Ιου και 3ου ταγμάτων
του 9ου Συντάγματος καθ' όλην την γραμμήν αντιστιςεως Νιβί-τσης. Ό 3ος
λόχος ύπο την διοίκησιν του υπολοχαγού Ηλία Δερδελάκου, δστις έπεδείξατο
έξαίρετο άνδρείαν επί του πεδίου της μάχης, επέτυχε να καταλάβη τήνΝιβίτσαν
οπού συνέλαβε 367 αιχμαλώτους και δύο άξ)κούς. Καίτοι έβάλλετο
καταιγιστικώς από τα εχθρικά πυρά ιδία του Πυρ)κοΰ, παρά ταύτα, έκράτησε την
Νιβίτσαν και προώθησεν εις επίκαιρους θέσεις το τμήμα του έπιδείξας, επί του
πεδίου της μάχης έξαίρετο πρωτοβουλίαν, προσωπικών ηρωισμο και άρίστην
διοικητικήν Ικανότητα άξίαν μιμήσεως (Ατυχώς και ό ήρως ούτος, έσφάγη
οΐκτρώς άπο τις όρδάς του ΕΛΑΣ κατά την κατοχήν). Επίσης διεκρίθη κατά τις
επιχειρήσεις και ό έφεδρος ΆνΟ)γος Μωράκης όπως επίσης πολλοί αξιωματικοί
και όπλίτες των οποίων τα ονόματα δέν ενθυμούμαι. Τα τμήματα μας συνέχισαν
την έπίθεσιν καθ' όλην την άμυντικήν θίσιν της Νιβί-τσης, ανέτρεψαν τις ίταλικάς
αντιστιςεις και έσταθερο-ποίησαν τις θέσεις των. Εις τις επιχειρήσεις αύτις όλως
ιδιαιτέρως διεκρίθη, δια το άφθαστο προσωπικο ηρωισμο και την αύτοθυσίαν
του 6 έφεδρος ανθυπολοχαγός εκ Καλαμών αξέχαστο: φίλος Κανέλλος Σχινάς.
Απόφοιτος της Νομικής Σχολής καταγόμενος από άρχοντικήν οίκογένειαν των
πολιτευτων της Μεσσηνίας, έγεννήθη εις Άμερικήν, ήλθεν εις την Ελλάδα και
έσπούδασε Νομικά, έ'λαβε την άδειαν δικηγόρου και ακολούθως έστρα-τεύθη μ'
ένθουσιασμόν. Έφοίτησεν εις την Σχολήν Έφεδρο Κερκύρας, ύπηρετήσας
με το ύποφαινόμενο εις το ϊδιο λόχο και την ιδίαν διμοιρίαν επί δεκάμηνο και
μοΰ εδόθη ούτως ή ευκαιρία να γνωρίσω το ύπέροχο και άνώ-τερο χαρακτήρα
του πού όλίγαι άνθρώπιναι μορφαι έ'χουν εις αύτο το κόσμον. Ακολούθως
έτοποθετήθη εις το 9ο σύνταγμα ως διμοιρίτης. Καθ' ολην την δ ιάρκειαν της εκστρατείας ήταν ενθουσιώδης και 8λοι το έξετίμων, ίδιαιτέρως δέ το αγαπούσαν
οι άνδρες του. Κατά τις σκληράς αύτις επιχειρήσεις της Νιβίτσης πάντοτε
πρώτος, έδειχνε το δρόμο του καθήκοντος εις τους άνδρας του. Εις μίαν
ήρωικήν προσπάθειαν ηγούμενος των ανδρών της διμοιρίας του και με τό
όπλοπολυβόλο εις τό χέρι, έξώρμησε κατά ιταλικής αντιστιςεως, μιμούμενος
τους ηρωικούς άγωνι-στις του 1821, και ενώ έφώναζε «Άέρααα απάνω τους
παιδιά» εδέχθη εις τό στήθος όλόκληρο ριπήν εχθρικού πολυβόλου και έπεσε
νεκρός, με τό δράμα της Νίκης και με το αχώριστο του χαμόγελο εις τα χείλη,
εκπληρώσας ούτω τό προς την Πατρίδα καθήκο του, και εμεινεν άξιο παράδειγμα άγωνιστοϋ προς μίμησιν.

Εικόνα 7:Ό

ήρως τοϋ 9ου Συντάγματος έφεδρος Ανθυπολοχαγός
Δικηγόρος Καλαμών ΚΑΝΕΛΛΟΣ ΣΧΙΝΑΣ, δστις έπεσεν ήρωικώς υπέρ
Πατρίδος κατά τις μάχας της Νιβίτσης 30.12.40.
Είναι ό αξέχαστος ήρωας του 9ου συντάγματος, επιδείξας επί του πεδίου της
μάχης άφθαστο προσωπικό ηρωισμό. Παρά τα τόσα έτη, ή μνήμη του είναι
ζωηρά εις όλους, όσους το γνώρισαν. Είχε εξαίρετο χαρακτήρα. Ήταν συνετός,
μετριοπαθής, με μιαν κρυστάλλινη διαύγεια πνεύματος, ώστε οι συμμαθηταί του
εις την Σχολή το ονόμασαν «γέρο Νέστωρα Κανέλλο».
Πάντοτε είχε ένα αγνώριστο μειδίαμα εις τα χείλη του και ήταν αγαπητός εις
όλους, ώστε όσοι το γνώρισαν δεν μπορούν να το ξεχάσουν και ιδιαιτέρως οι
άτυχοι γονείς του των οποίων ήταν μοναχογιός. "Έχουν όμως την τιμή και την
υπερηφάνεια ότι προσέφερο εις το αγώνα αυτό το μεγαλύτερο ήρωα, την
γενναιότερη ψυχή του 9ου Συντάγματος, το αξέχαστο Κανέλλο.
Είναι ό μόνος αξιωματικός νεκρός του 9ου Συντάγματος εις την Αλβανική
έποποιίαν του 1940—41. Οι άνδρες του όμως, δεν άπεθαρρύνθησαν, άλλα
συνέχισαν την επίθεση μαζί με ολόκληρο το τάγμα και έπέτυχο ν' απωθήσουν
τους Ιταλούς εκ της ώχυρομένης τοποθεσίας Νιβίτσης προς τα ΰπερθεν αυτής
υψώματα. Ούτως ή φύσει και θέσει οχυρά τοποθεσία κατελήφθη υπό των
ημετέρων, ενώ παντοειδές υλικό, 8 όλμοι και εν δωμάτιο πλήρες υγειονομικού
υλικού περιήλθεν εις χείρας των ημετέρων δυνάμεων. Απώλειαι ημετέρων
δυνάμεων εις την μάχη αυτήν πέντε οπλίτες νεκροί, εις αξιωματικός και 19
οπλίτες τραυματίαι.
Διαδοχικαί δ)γαί του Δ)του του Συντάγματος Συνταγματάρχη Β. Κετσέα, ίνα
συνεχισθεί ή επίθεση και γίνει εκμετάλλευση αυτής, αποβλέπουσα κυρίως εις
εκκαθάριση του λεκανοπεδίου Νιβίτσης, δεδομένου Ότι τα ΰπερθεν υψώματα
και ο αύχήν κατείχοντο σταθερώς υπό μεγάλων εχθρικών δυνάμεων, δι'
«οργανωμένων θέσεων πυρός. Αί καιρικαί συνθήκαι όμως έξηκολούθουν να
είναι πάντοτε σκληραί. Καιρός χιονώδης και βροχαί, το δε ψύχος πάντοτε
πολλούς βαθμούς υπό το μηδέν. Κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις της
Νιβίτσης, είχομεν δύο ακόμη τραυματίας και παρά τις ισχυρές πιέσεις των

Ιταλών, οι άνδρες του 9ου Συντάγματος κράτησαν τις θέσεις και το ηθικό όλων,
οπλιτων και άξ)κών ήταν άριστο. Οι Ιταλοί προέβησαν εις λυσσώδεις διαδοχικές
αντεπιθέσεις προς ανακατάληψη της Νιβίτσης, πλην όμως άπεκρούσθησαν υπό
των ημετέρων δυνάμεων.
Έπηκολούθησεν Δ)γή του Διοικητού του Συντάγματος, να συνεχισθεί ή επίθεση
με αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη του ύπερθεν της Νιβίτσης αύχένος.
"Έγιναν ολαι αί προπαρασκευαστικαί ένέργειαι και έξεδόθησαν αί άναγκαΐαι
διαταγαι πλην όμως, λόγω των καιρικών συνθηκών και τής μεγάλης φθοράς των
ημετέρων δυνάμεων, συνεπεία των κρυοπαγημάτων, άλλα και λόγω των
(.οργανωμένων θέσεων των ΰπερθεν τής Νιβίτσης άντερεισμάτ(ο και του
αύχένος όστις ένισχύθη διά δραστικού τιυρός ύπό των Ιταλών, δι' όλμων και
πυροβόλων, άνεβλήθη ή έπίθεσις και διετάχθη ή άντικατιςτασις του 9ου Συντάγματος Καλαμών ύπδ του 15ου Συντάγματος. Ό καιρός εξακολουθούσε να
είναι απαίσιος, χιόνι έπιπτε συνεχώς, το κρύο πολλούς βαθμούς ύπο το μηδέν,
ομίχλη και αέρας δυνατός, όλα τα στοιχεία της φύσεως σαν μανιασμένα μας
πολεμούσαν, χωρίς να επιτύχουν να κάμψουν το ηθικό μας.
Οι στρατιώτες και οί αξιωματικοί έκράτησαν τις θέσεις των μέχρι της 21ης ώρας
της 5.1.1941, οτε εγινεν ή άντικατιςτασις του 9ου Συντάγματος ύπο στρατιωτων
του 15ου Συντάγματος. Οι εναπομείναντες άνδρες του 9ου Συντάγματος μετά
των αξιωματικών και του Διοικητού των άπεσύρθησαν προς το χωρίο Κολωνία,
οπού έ'φθασαν όδεύ-οντες μέσω παχύτατου στρώματος χιόνος την πρω'ίαν της
6.1.1941. Ούτως έ'ληξεν ή πρώτη φάσις των επιχειρήσεων του 9ου
Συντάγματος. Οι νεκροί και τραυματίαι τους οποίους είχε το Σύνταγμα εκ
πολεμικών επιχειρήσεων είναι ολιγάριθμοι, προ της κυριολεκτικής πανωλεθρίας
την οποίαν υπέστη τούτο, συνεπεία των δυσμενών καιρικών συνθηκών έκ
κρυοπαγημάτων και ασθενειών. Ούτω το Ιο τάγμα είχε συνολικώς 26 νεκρούς
και 81 τραυματίας, κρυοπαγη-μένους είχε 227 όπλίτας και 8 αξιωματικούς.

Εικόνα 8:Ό Διοικητής

του 9ου Συντάγματος Βενετσανος Κετσέας εις τα

υψίπεδα τής Αλβανίας.
Το 2ο τάγμα ειχεν ελαχίστους νεκρούς 3-4 και 40-45 τραυματίας,
κρυοπαγημένους όμως είχε πλέο των 700 στρατιωτων και 15 - 20 έκ των
αξιωματικών του, οι πλείστοι των οποίων υπέστησαν ακρωτηριασμούς των
κάτω άκρων και απέμειναν ανάπηροι δια βίου.
Ανάλογους απώλειας υπέστη και το 3ο τάγμα. Ή μεγάλη αύτη φθορά του
Συντάγματος οφείλεται εις το γεγονός οτι, άνέλαβεν επιχειρήσεις εις τα πλέο
απρόσιτα σημεία του κεντρικού μετώπου και ύπο συνεχή κακοκαιρίαν, χωρίς
επαρκή προετοιμασίαν εις μάλλινα και θερμαντικά και ευθύς αμέσως μετά
μακράν συνεχή πορείαν, χωρίς ν' άναπαυθή και να συνέλθη, χωρίς να του δοθή
χρόνος να έξοικειωθή με τις καιρικάς συνθήκας. Διενυκτέρευσεν ώς επί το
πλείστο εις το ΰπαιθρον, εντός χιόνος και υπό συνεχώς πίπτουσαν νέαν χιόνα.
Τα φθειρόμενα εϊδη υποδήσεως των ανδρών, δέν ήταν ευχερές ν'
αντικατασταθούν καΐ τα υποδήματα των νυχθημερό ήσαν υγρά και κατά τις
νύκτας κυριολεκτικώς έξύλιαζαν τα πόδια των.
Δέν είχε γίνει επαρκής διαφώτισις και πολλοί εφερο τους πόδας των, όταν
ήδύνατο ν' άνάψωσι πυράν, άπ' ευθείας από το άπότομο ψΰχος εις την
θέρμανσιν, ούτω δε έδημιουργοΰντο κρυοπαγήματα εύχερέστερο ή έχειροτέρευοντάέν ύπολανθανούση καταστιςει υπάρχοντα. Λόγω του ανωμάλου
εδάφους και της μη υπάρξεως επαρκών νοσοκομειακών μέσων μεταφοράς,
παρετήρει κάνεις όπλίτας προσβλη-θέντας εκ κρυοπαγημάτων, των οποίων τα
άκρα είχο πρη-σθή, ώστε να μή δύνανται να φέρουν υποδήματα και οίτι-νες
μόνοι, ειχο επιδέσει προχείρως με τις γκέτες των, ή άλλα μάλλινα εϊδη, τους
πόδας των, στηριζόμενοι δε εις βακτηρίας, έσυρο τα ούτω τραυματισμένα μέλη
των, προς τα πίσω, προς το Αργυροκατρον, προς δημοσίαν όδόν, και όλως
αυτοβούλως κινούμενοι, άνεζήταν υν μεταφορικό μέσο διά το Νοσοκομεΐον.
'Από κανέναν όμως, Οσο και εάν έπασχε, δέν ήκούετο γογγυσμός, ή
παράπονον. Το ηθικό έξηκολούθει να είναι ύψηλό διά τους έναπομείναντας εις
τις θέσεις των και μέχρι της αντικαταστιςεως του, το 9ο Σύνταγμα ένήργει
επιθέσεις και άπέκρουεν αντεπιθέσεις, με τις έλαχίστας δυνάμεις του και τα
ελάχιστα μέσα πυρός και ήταν ιμάζετο ν' άναλάβη νέαν πρωτοβουλίαν και νέας
επιθέσεις εις το τομέα της Νιβίτσης - Τεπελενίου μέχρι της ώρας πού διετάχθη ή
άντικατιςτασίς του. Ούτως εληξεν ή πρώτη φάσις των επιχειρήσεων του 9ου
Συντάγματος εις το Κεντρικο Τομέα Νιβίτσης - Τεπελενίου, αφού εφερεν εις
πέρας ολας τις ανατεθείσας άποστολάς, διακριθέν άπο τα δύο έτερα
συντάγματα της Μεραρχίας, της οποίας απετέλεσε το κύ-ριο κορμό και το
στήριγμα. Συνέλαβε επίσης υπέρ τους δι-<;χιλίους Ιταλούς αιχμαλώτους και
διετήρησε την μαχη-τικήν του ικανότητα μέχρι της αντικαταστιςεως καίτοι ή
δύναμίς του ειχεν έξουδετερωθή κατά τα τρία τέταρτα άπο τα κρυοπαγήματα, τις
ασθενείας και άπο τις έκτων μαχών απώλειας.
Έάν το Σύνταγμα ειχεν επαρκείς νέας δυνάμεις να εξουδετέρωση εγκαίρως την
άντίστασιν Νιβίτσης και άπο του αύχένος αυτής έθετεν υπό το ελεγχο πυρός του
την όδό Τεπελενίου, ϊσως να ήταν συντομώτερο το τέλος των επιχειρήσεων της
Αλβανίας" τόσο πολύ έπλησίασε την έπιτυχίαν.
Το 9ο Σύνταγμα έφθασε την 8ην Ιανουαρίου 1941 εις την κοιλάδα του
Αργυροκάστρου παρά το χωρίο Βάνι-τσα - Γκράπεσι, όπου ήρχισε ν'
άναδιοργανοΰται. Έκεΐ παρέμεινε μέχρι της 15 Μαρτίου 1941, ότε, έλαβε Δ)γήν
να κινηθη προς το τομέα Κλεισούρας όπου και έλαβε χώραν ή δευτέρα φάσις
των επιχειρήσεων του 9ου Συντάγματος την οποίαν θα ίστορήσωμεν εν
συνεχεία, αφού κάμωμεν μίαν μ,ικράν παρένθεσιν περί της ζωής των
μετόπισθεν και των σφαλμάτων τα όποια παρετηρήθησαν κατά το επικό ν αυτό

αγώνα 1940—41, όπως τα παρετήρησα ως τραυματίας εις τα Νοσοκομεία,
Ιωαννίνων, "Αρτης και Αθηνών.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ-

Η ΖΩΗ ΤΩΝ ΜΕΤΟΠΙΣΘΕΝ
Μετά τό ώς άνω τραυματισμό μου, μετεφέρθην την 29 Δεκεμβρίου 1940 εις το
Νοσοκομεΐο Ιωαννίνων, όπου αξύριστος από μηνός και πλέο και
καταλασπωμένος, έξύ-πνησα μέσα εις τό νοσοκομειακό αύτοκίνητο και
άντίκρυσα καΐ πάλιν τό ηλεκτρικό φως, ανθρώπους καθαρούς και ζωηρούς, και
τις αδελφές Νοσοκόμες πεντακάθαρες, λευκοφο-ρεμένες και πρόθυμες, να με
εξυπηρετήσουν εις δ,τι είχα. άμεσο ανάγκη. Από την κόλαση εις την ζωή. Όποία
με-ταμόρφωσις και αλλαγή. Ή άνάρρωσις μου ήταν σύντομος.
Προωθήθην εις την "Αρτα όπου τό τραύμα μου ένεφά-νισε μόλυνσιν και
έκινδύνευσα να καταστώ δι' ακρωτηριασμού του αριστερού μου ποδός δια βίου
ανάπηρος. Έκεΐ. υπηρετεί ό χειρουργός—καθηγητής Β. Κουρίας. Εκκαθάριζε τα
γαγραινώδη άκρα, από κρυοπαγήματα και από μολύνσεις. Πλήθος ηρωικών
φαντάρων και αξιωματικών, έγί-νοντο ανάπηροι διά βίου. Τό ηθικό όμο^ς
εξακολουθούσε να είναι άριστο εις όλους.
Έδώ υπηρετούσε ώς αδελφή νοσοκόμος ή σύζυγος του-αρχιστρατήγου, κυρία
Παπάγου."Ολα ήσαν ώργανω μένα καλά και οι τραυματίαι ήσαν τα πλέο
συμπαθή πρόσωπα εις όλους. Διεπίστωνε όμως κανείς έδώ και την άδικο
μεταχεί-ρησιν. 'Άλλοι τυχεροί και επιτήδειοι, είχαν τοποθετηθή εις μή μάχιμους
μονάδας και άπελάμβανο την ζωήν σαν πρώτα, μόνο πού τώρα φορούσαν την
τιμητική χακί στολή. Ένω άλλοι, ολόκληρα ήμερόνυκτα έσάπιζαν μέσα εις τα
χιόνια, την υγρασία και τις συνεχείς βροχές μέ πολικές συνθήκες ζωής, νηστικοί
πολλές φορές, ολόκληρα συνεχή 24ωρα και χωρίς οΰτε μία γωνιά, για
νυκτερινό κατάλυμα, ενώ ευχερέστερα θα ημπορούσαν ν' αντικατασταθούν από
άνδρας πού υπηρετούσαν εις υπηρεσίας των μετόπισθεν, ή από νέους
εφέδρους, αφού τα μαχόμενα τμήματα είχαν ύποστή πανω-λεθρίαν. "Τστερα
από 15θήμερο παραμονή εις την "Αρτα προωθήθην εις τις Αθήνας. Έδώ ένόμιζε
κανείς ότι γύρισε σ' ενα εντελώς καινούργιο κόσμο, όπου τίποτε δεν έθύμιζε τις
σκληρές συνθήκες της πολεμικής ζωής. Τα θέατρα και οι κινηματογράφοι ήσαν
πλήρη. Ή ξεγνιασιά και τα γλέντια όπως προ του πολέμου και πόσοι άνθρωποι,
Θεέ μου, πόσοι άνθρωποι, γεροί και νέοι. Ένώ τα φαντα-ράκια τής πρώτης
γραμμής, περίμεναν ματαίως τις εφεδρείες να τους αντικαταστήσουν και δεν
έβλεπαν, Οχι ενισχύσεις σε άνδρες, άλλα οΰτε και όλίγη κουραμάνα, ή ζεστό
φαγητό. "Ολοι είχαν την έντύπωσιν ότι, οι Ιταλοί δεν έπολεμοΰσαν, γι' αυτό και
συνελαμβάνοντο πολλοί αιχμάλωτοι. Ό τΰπος πού τότε ήταν κατευθυνόμενος
είχε δημιουργήσει την σφαλεραν αυτήν εντύπωση. Ένώ ή αλήθεια ήταν , ότι, οι
Ιταλοί έμάχοντο με πείσμα και με πλουσιώ-τερα μέσα πυρός, άλλα το ηθικό των
τμημάτων μας ήταν ανώτερο και ή άποφασιστικότης και αυτοθυσία των αξιωματικών κυρίως και των οπλιτων ήταν απαράμιλλος. Ή υποδοχή και
περιποίησις των τραυματιών ήταν ώργανωμένη καλά εις τα Νοσοκομεία, αντί
όμως να μου γέννηση εύχαρίστη-σιν, άρχισε να μου δημιουργή ενα αίσθημα
πικρίας για την τόση αντίθεσιν την τόσην άδικίαν, για τους υπολοίπους συναδέλφους μας πού σάπιζαν τα κορμιά τους μέσα στή λάσπη, στο χιόνι, στο
κρύο, νηστικοί και «προγραμμένοι». Ένώ υπήρχαν εφεδρείες αρκετές, πού θα
έπρεπε να είχαν κληθή ν' ανακουφίσουν τα μαχόμενα συνεχώς τμήματα. Μετά
την άποθεραπείαν, έλαβα μικρή άδεια και κατέβηκα στην ιδιαιτέρα μου πατρίδα,
έτσι άντίκρυσα και πάλιν τα «άγια χώματα της Μεσσηνίας», είδα τους δικούς

μου και χάρηκα ειλικρινά. Ό νους μου όμως, δεν έφευγε άπο τα άλλα παιδιά,
τους συντρόφους μου, τους συμπολεμιστις μου, πού είχαν μείνει είς τό Μέτωπο.
"Ημουν διαρκώς κοντά τους, με τα μάτια της ψυχής μου, παρακολουθούσα την
συνέχεια του δράματος πού παιζόταν στα αφιλόξενα Αλβανικά βουνά. "Οταν
έτελείωσεν ή άδεια μου και ύστερα από ολιγοήμερο ευχάριστο ταξίδι με το
επίσης τραυματία μόνιμο άνθυπολοχαγό (νυν αντισυνταγματάρχη) Γιαννάκη
Ντάβο, παρουσιαστήκαμε εις γο Φρουραρχεΐο Αθηνών και ζητήσαμε την
θεώρησιν των Φ.Π. δια την Μονάδα μας, αηδιασμένοι άπο την εύθυμη ζωή των
μετόπισθεν, την αβελτηρία των διοικούντων και την έπιτηδειότητα των αχι
ολίγων κα-ταφερτζήδων, πολλοί άπο τους οποίους ύπεκρίνοντο το δήθεν
τραυματία μαχητήν.
Κυρίως όμως, διότι προαισθανόμουν τις δύσκολες στιγμές πού θα περνούσε
τότε ή δόλια πατρίδα, με την άπει-λουμένην Γερμανική εισβολή, και επιθυμούσα
να είχα ήσυχη την συνείδησίν μου, οτι εϊχα πράξει πάν 6,τι το καθήκο μου προς
αυτήν μοΰ επέβαλε. Και όταν δυστυχώς βραδύτε-ρο οι προβλέψεις μου αυτές
έπηλήθευσαν, κατά την διάρ-κειαν της επαράτου κατοχής, αισθανόμουν ήσυχη
την συνείδησίν μου, ότι ατομικώς δεν ήμουν συνυπεύθυνος.

Εικόνα 9:Ό

γράφων τό παρό χρονικό τραυματίας αριστερά μαζύ με τό
επίσης τραυματίαν τότε Άνθ/γό και ήδη Άντ/ρχην ΙΩΑΝΝΗΝ ΝΤΑΒΟ
κατά την έπιστροφήν μας είς τό Μέτωπον. Μάρτιος 1941.
Με τις σκέψεις αυτές συνέχισα το ταξίδι της επιστροφής εις το Μέτωπο και κατά
τις 20 Μαρτίου 1941 έφθασα εις την Λούμιτσαν κοντά εις την Πρεμετήν, οπού
συνήν-τησα το Σύνταγμα μου.
Το τάγμα μου (2ο τάγμα) είχε προωθηθή τζρος τα στενά της Κλεισούρας και είχε
καταλάβει τομέα αμύνης. Έτοποθετήθην διμοιρίτης του 11ου λόχου, οπού και
συνήν-τησα πολλούς συναδέλφους μου και άρχισα πάλιν να ζώ την ζωήν του
Μετώπου, μετακινήσεις νυκτερινές και προετοιμασία ν' άντικαταστήσωμε άλλες
παλαίμαχες Μονάδες.
Μετά παραμονήν όμως ολίγων ήμερων εις το σύνταγμα, έτοποθετήθην κατόπιν
δ)γής της IV Μεραρχίας, λόγω του τραύματος μου, και τη είσηγήσει του Δ)του
του Συντάγματος, ως άξ)κός Διοικήσεως του Σταθμού υποδοχής παρά το

Κέντρο Επισιτισμού εις το κάμπο της Ρίμπας παρά το Άώον, εκατοντάδες
μέτρα πίσω άπο την Κλεισοΰρα, με ολίγους άνδρες, υπαγόμενος εφεξής άπ'
ευθείας εις την IV Μεραρχία παρά τής οποίας και έλάμβανο διατα-γάς. Εις
τόν^σταθμό αυτό ειχο αναθέσει κυρίως καθήκοντα Φρουραρχείου τής
Μεραρχίας και προωθήσεως ενισχύσεων εις τις μαχομένας μονάδας.
Εμπρός μου ακριβώς έξηπλώνετο ή Τρεμπεσίνα, χιονισμένη στις βουνοκορφές
της, πού έμοιαζε σαν μια άσπρη φοράδα και ήταν το κύριο εμπόδιο κατά των
Ιταλικών δυνάμεων οι όποΐαι προσπαθούσαν να διεισδύσουν στις γραμμές μας,
εϊτε από τα στενά τής Κλεισούρας και το Τεπελένι, εϊτε από το χάνι Μπούμπεση
- Τρία Αυγά.
Από το μοναδικό δημόσιο δρόμο, κυκλοφορούσαν νύχτα και ημέρα οχήματα
παντός τύπου, μεταγωγικά και σχηματισμοί Μονάδων, πού εϊτε προωθοΰντο εις
το Μέτωπο, είτε έπέστρεφο άπ' αυτό, για ξεκούραση. Παρηκολούθουνώς
παρατηρητής πλέον, αυτήν την πυρετώδη συνεχή κίνηση, πού έμοιαζε σαν την
κίνηση, πού κάνουν τα μυρμήγκια όταν συγκεντρώνουν τροφές για το χειμώνα.
Παρετήρησα ενθυμούμαι δύο συντάγματα πού γύριζαν για ανάπαυση. Οι άξ)κοί
δεν διεκρίνοντο σχεδόν από τους στρατιώτες, όλοι τους αδύνατοι, αξύριστοι,
μαυρισμένοι, κατασκονισμένοι και μπαρουτοκαπνισμένοι, είχαν σχεδόν μία
όμοια μορφή. Τα ρούχα και τα υποδήματα τους, φοβερά φθαρμένα, τα κορμιά
τους όμως όρθια και ηλιοκαμένα, έδειχναν την φοβερή εκείνη
αποφασιστικότητα, άνθοώττων που ήσαν αποφασισμένοι να συνεχίσουν το
αγώνα και ν' αποθάνουν παρά να υποχωρήσουν εις την Ίσχυράν Ιταλική πίεση
και τις συνεχείς εχθρικές αντεπιθέσεις.
Εδώ είχα μία ευχάριστη έκπληξη. Ανάμεσα στους άνδρας του ενός εκ των δύο
ως άν<χ> συνταγμάτων, ήταν και 6 μεγαλύτερος αδελφός μου δεκανέας
Γεωργός. Είχα φροντίσει να το ενημερώσω σχετικώς με επιστολή μου, που
ακριβώς ευρισκόμουν και έτσι, μία ήμερα πού καθόμουν στο ίσκιο της σκηνής
μου, είδα σε απόσταση 200-300 μέτρων έναν φαντάρο να προχωρεί προς την
σκηνή μου. Από το βάδισμα το γνώρισα, έτρεξα προς αυτόν, το Ίδιο έκαμε και
εκείνος και σε λίγο βρεθήκαμε ο ένας στην αγκαλιά του άλλου, φιληθήκαμε και ό
ένας ρωτούσε το άλλον, εάν είχε νεότερα από τους δικούς μας. Αυτός όμως
πεινούσε τρομερά, του έδωσα το φαγητό μου, μα πώς να χόρταση, ήταν ημέρες
νηστικός, μαυρισμένος, αδύνατος, αξύριστος* ήταν αγνώριστος. Ή χλαίνη του
ήταν διάτρητη από βλήματα όλμου. Δεν χόρταινα να το βλέπω. "Ήμουν πολύ τυχερός. Είχα τραυματισθή και μου δόθηκε ή ευκαιρία να γυρίσω πίσω και είδα
τους δικούς μου. Γύρισα στο Μέτωπο και συνάντησα το αδελφό μου. Ό ήλιος,
θυμάμαι, έγερνε προς την δύση του και έδινε χιλιάδες ανταύγειες στα μικρά
σύννεφα μέσα στο στενό της Κλεισούρας. Πόσο όμορφη μπορούσε να είναι
ακόμη ή ζωή, σκεπτόμουν και πόσα κακά σέρνει μαζί του ό πόλεμος . . . Από το
όνειρο αυτό, με έφερε στην πραγματικότητα θυμάμαι, το βαθύ μούγκρισμα πού
έκανε το βαρύ πυροβολικό μας, πού σε συνεχή σχεδόν βολή, έβαλλε έπ' άρκετό
προς το στενό της Κλεισούρας, άπ' Όπου πάλι έδίδετο μαζί με τον αντίλαλο των
δικών μας πυρών ή Ιταλική απάντηση.
Από την θέση αυτήν της Ρίμπας της Κλεισούρας παρακολούθησα σαν
παρατηρητής πλέον, τις επιχειρήσεις πού διεξήγοντο εις τα στενά της
Κλεισούρας και στην οροσειρά της Τρεμπεσίνας, μέχρι της περιοχής του
υψώματος των Τριών Αυγών -Χάνι - Μπούμπεση.
Κυρίως διεξήγετο μονομαχία Πυρ)κοΰ, επί αρκετές ήμερες. Ή εαρινή επίθεση
του Μουσολίνι, είχε αποτύχει και ο άγων είχε κυρίως γίνει, άγων
χαρακωμάτων, εντελώς στατικός πλέον. Διότι και οι Ιταλοί είχο μεταφέρει πολλές
ενισχύσεις και οί δικοί μας έδίσταζο ν' αναλάβουν πρωτοβουλίαν επιθέσεως,
δεδομένου ότι, οί πληροφορίες που εϊχε το Επιτελείο μας, ήσαν Οτι, έπέκειτο ή

Γερμανική εισβολή εις την περιοχήν της Μακεδονίας - Θράκης, όπου και
εσπευσμένως μετεφέροντο νεοαποβφασθεΐσαι Βρε-ταννικαί δυνάμεις.
Παρ' ολα αυτά το ήθικδν των εν Αλβανία μαχόμενων δυνάμεων ήταν ακόμη
αρκετά καλό και εις όλην την γραμ-μήν του Μετώπου, άπεκρούοντο επιθέσεις
των Ιταλών και έξηκολούθουν οί ιδικοί μας να συλλαμβάνουν αιχμαλώτους. Ολοι
ήλπιζον, ότι, αφού ή Γιουγκοσλαβία βγήκε με το πλευρό μας στο πόλεμο,
σύντομα θα έ'βγαινε και ή Τουρκία και με την αποβίβαση συμμαχικών
Δυνάμεων, θα ημπορούσε να κρατηθή επί μακρό το μέτωπο της Μακεδονίας, το
όποιο ύπερήσπιζο και ίκαναί και επίλεκτοι Έλ-ληνικαί Μονάδες ισάριθμοι σχεδό
προς τις έν Αλβανία μαχομένας. Ούτως ό μαχόμενος εις την Άλβανίαν στρατός
ήλπιζε βασίμως ότι θα συνεκρατεΐτο επί μακρό τό Μακε-δονικό Μέτωπον.
"Αλλωστε το στρατό της Αλβανίας δεν το ενδιέφερε ό κίνδυνος εκ της
Γερμανικής εισβολής. Αυτός είχε απέναντι του, έ'να θανάσιμο εχθρό, για το
όποιο και είχε πάρει απόφαση, να το πολεμήση, δσο ημπορούσε και να μήν το
άφίση να μολύνη τα «άγια χώματα μας».
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ'

Β ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΟΥ 9ου
ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΕΙΣ ΤΑ ΣΤΕΝΑ ΤΗΣ ΚΛΕΙΣΟΥΡΑΣ
ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝ ΜΕΧΡΙ ΤΗΣ ΑΝΑΚΩΧΗΣ
Άλλάάςπαρακολουθήσωμεν τώρα την πορείαν του 9ου ηρωικού συντάγματος
της Καλαμάτας εις την δευτέραν αυτήν φάσιν των επιχειρήσεων, εις την οποίαν
έλαβε μέρος μέχρι της επιστροφής του εις Καλαμάταν.
Άφοΰ παρέμεινε δύο περίπου μήνες εις την κοιλάδα του Αργυροκάστρου για να
επούλωση τα τρομερά πλήγματα πού είχε δεχθή άπο τις άγριες καιρικές
συνθήκες στα υψίπεδα του Μαλισπάτ - Γκουσμαρίου - Νιβίτσης, άπο τις όποιες
κανένας σχεδό άξ)κος ή στρατιώτης δέν είχε αποφύγει κρυοπαγήματα των
χειρών ή των ποδών ή άλλες ασθένειες και αφού άνασυνετάχθη και
συνεπληρώθη έν μέρει με ενισχύσεις εφεδρειών, έλαβε Δ)γήν την 15ην Μαρτίου
1941 να κινηθή προς την περιοχήν Τρεμπεσίνας -Κλεισούρας.
Ούτως έκινήθη διαδοχικώς δια ήμιονικών και πάλιν οδών πεζή (με πλήρη
φόρτον, όλοι οι άνδρες), μέσω χιονοσκεπών ατραπών προς την νέαν αυτήν
ζώνην επιχειρήσεων.
Τήν 15ην Μαρτίου έ'φθασεν εις Λιμπόχοβον.
Τήν 16ην Μαρτίου έφθασεν εις Χάτσοβον.
Τήν 17ην Μαρτίου έπροχώρησεν και έ'φθασεν εις Γραμπόβι.
Τήν 18ην Μαρτίου έκινήθη προς Πακωμίτη, όπου διετάχθη να όργανωθή
άμυντικώς διά τής κατασκευής ορυγμάτων.
Εις την περιοχήν Πακωμίτη παρέμεινενέπί μίαν έβδομάδα, πλην του δευτέρου
τάγματος το όποιο έκινήθη προς Τρεμπεσίναν και κατέλαβεν άμυντικήν ζώνην
έπ' αυτής, παρά το στενό της Κλεισούρας.
Την 27ην Μαρτίου έκινήθη και το ύπόλοιπο σύνταγμα προς Μερκουρέ —
Μεστήν και διετάχθη να έγκατασταθη άμυντικώς έπι της γραμμής Τρεμπεσίνα—
Στενά Κλεισούρας—Τεπελένι και με προοπτικήν να άναπτυχθή τούτο μελλοντικώς, προς Κλεισούραν—Χάνι Μπούμπεσι.
Μετά προηγουμένην άναγνώρισιν ύπο των διοικητων των ταγμάτων, όλόκληρο
το Σύνταγμα κατέλαβεν θέσεις έναντι των Ιταλικών οχυρώσεων και έκτοτε
συνεχώς, αντιμετώπισε διαδοχικώς σκληράς αντεπιθέσεις των Ιταλών. Κυρίως
όμως έβάλλοντο δραστικώς αί θέσεις των ημετέρων τμημάτων, από τις καλώς

ώχυρωμένας θέσεις των Ιταλών με τα άφθονα μέσα πυρός τα όποια διέθετο
ούτοι εις όλμους και πυροβολικόν.
Οί αξιωματικοί όμως και οί όπλίτες του 9ου Συντάγματος επέδειξαν εις τις
κρίσιμους αύτις στιγμάς, άπαράμιλλο θάρρος και άντοχήν και καθ' ήμέραν
έβελτιωναν τις θέσεις των, δια τής εκσκαφής ορυγμάτων και τής καταλήψεως
καταλλήλων θέσεων.
Από τής 6ης όμως Απριλίου 1941, ήρχισε μία νέα περίοδος επιχειρήσεων, του
δεινώς χειμαζόμενου Ελληνικού στρατού, με την υπό των Γερμανών προσβολήν
των δυνάμεων μας επί των τομέων τής Μακεδονίας και τής Θράκης. Οί
Γερμανοί βοηθούμενοι υπό των Βουλγάρων έκινήθησαν δι' επίλεκτων
μηχανοκινήτων μονάδων μετ' αφθόνου αεροπορικής υποστηρίξεως, ώστε τα
ολίγα Ελληνικά αεροπλάνα τα όποια προσέφερο ένίσχυσιν εις το με-τωπο τής
Αλβανίας να εκλείψουν ολοσχερώς. Ούτως η Γερμανική εισβολή προσέφερε
θετικήν ένίσχυσιν και ανακούφισιν εις τις εν Αλβανία μαχομένας Ίταλικάς δυνάμεις, των οποίων κυρίως άνεπτέρωσε τ6 ηθικόν.
Αϊ μαχόμεναι εις τ6 Άλβανικό μέτωπο ΈλληνικαΙ δυνάμεις, τό μήνυμα της
Γερμανχκής εισβολής, το έδέχθη-σαν με στωϊκότητα και έγκαρτέρησιν, διότι από
μακρού την άνέμενο και είχο στηρίξει πολλάς ελπίδας, εις την Βρεττανικήν
συμμαχικήν βοήθειαν και την άποβίβασιν συμμαχικών δυνάμεων εις Ελλάδα.
Ούτω δε διατηρούσαν πολλάς ψευδαισθήσεις ότι θα έπαναλαμβάνετο δ
στατικός άγων του προηγουμένου πολέμου 1914 - 1918, δεδομένου οτι, εις το
Μακεδονικδν μέτωπον, είχε δημιουργηθή ή αμυντική γραμμή Μεταξά με πολλά
οχυρά και άλλα αμυντικά έργα, μαζί με την ελπίδα οτι, οι Γιουγκοσλάβικα! και
Τουρκικαι ένοπλοι δυνάμεις θα προσέφερο θετικήν ένίσχυσιν εις το μέτωπο της
Μακεδονίας - Θράκης.
Ούτως δ στρατός του Αλβανικού μετώπου, συνέχισε την ήρωικήν προσπάθειάν
του, εναντίο των Ιταλικών δυνάμεων και μετά την Γερμανικήν είσβολήν, χωρίς
να κλο-νισθή το ηθικό του, με την άπόφασιν να συνέχιση τονήρωι-κδν αγώνα
του εναντίο των Ιταλών, αφού μόλις πρδ ολίγων ημερών ειχεν συντρίψει την
πολυθρύλητο ν έαρινήν έπί-θεσιν των Ιταλών, την οποίαν κατηύθυνε
προσωπικώς δ ϊδιος δ Ντοΰτσε, ό όποιος είχε £λθει πρδς τοΰτο εις Άλβα-νίαν,
κατά τις αρχάς Μαρτίου 1941.
"Ομως κατά την 9ην και ΙΟην Απριλίου 1941, κατέφθασαν αόριστοι αρχικώς
πληροφορίαι ότι, τα οχυρά της Θράκης και Ανατολικής Μακεδονίας κατέρρευσαν
και οτι, οι Γερμανικαί δυνάμεις είσέβαλο εις το Έλληνικδν έ'δαφος από την
περιοχήν του Μοναστηρακίου, χωρίς οι Γιουγκο-σλαβικαί δυνάμεις να δυνηθούν
να ανακόψουν την Γερμανικήν προέλασιν, οι πληροφορίαι δε αυτές,
μεγαλοποιούμεναι ύπδ του πρακτορείου ... «Άρβυλα» και παραποιούμεναι, εΐχο
άμεσο έπίδρασιν επί του ήθικοΰ των έν Αλβανία μαχόμενων Ελληνικών
Δυνάμεων, τ6 όποιο και ήρχισε να κλονίζεται σοβαρώς, με το διαγραφόμενο
πλέο σαφή κίνδυ-νον, το όποιο διέτρεχον, δηλ. να αποκοπούν και να απομονωθούν από τις ταχέως προελαυνούσας μηχανοκινήταν υς Γερ-μανικάς
φάλαγγας και ιδία από την φθοράν την οποίαν έπέφε-ρεν ή άσυγκρίτως
υπέρτερα και ασυναγώνιστος εις το Έλ-ληνικό ούρανόν, Γερμανική αεροπορία,
ή οποία είχεν υπό το απόλυτο αυτής ελεγχο τις μεταφοράς και ενισχύσεις του
Μετώπου μας, τις όποιας κυριολεκτικώς άπέκοψε και διέλυσε.
Προ τής τοιαύτης δημιουργηθείσης καταστιςεως και τής ετι χειροτέρας
προοπτικής της, διετάχθη υπό του Γενικού Στρατηγείου του Ελληνικού Γενικού
Επιτελείου, ή βαθμιαία άπαγγίστρωσις των δυνάμεων του Αλβανικού μετώπου
έκ τής αμυντικής θέσεως την οποίαν κατεΐχο εις το κεντρικό τομέα και έπί τής
γραμμής Τεπελένι - Κλεισούρας - Τρεμπεσίνα - Χάνι Μπούμπεσι καΐ ή
σύμπτυξις τούτου, εντός του Έλληνικοΰ εδάφους, ώστε να δημιουρ-γηθή ενιαία,

αμυντική γραμμή, από του 'Ολύμπου - Πίνδου μέχρι και του Καλπακίου ή
νοτιώτερον, αναλόγως των αναγκών, προς το Μέτσοβο - Πρέβεζαν.
Οί πληροφορίες για το Μακεδονικό Μέτωπο ήσαν από ημέρας εις ήμέραν
τρομερά άπογοητευτικαί, ότι κατελήφθησαν ή Φλώρινα και ή Θεσσαλονίκη και
ότι οι ΓερμανικαΙ φάλαγγες προήλαυνο με ταχύτατο ρυθμό προς Νότον.
Εις την κρίσιμο αυτήν φάσιν του αγώνος τής Ελληνικής αντιστιςεως, ανετέθη ή
αποστολή εις το 9ο Σύνταγμα Καλαμών, όποχς ως οπισθοφυλακή των
δυνάμεων του Β' Σώματος Στρατού, καλύψει την ύπο/ώρησιν αύτοΰ καΐ
συγκρατήσει τοΰτο ΜΟΝΟ ΤΟΥ! ! ! εις τα στενά της Κλεισούρας - Τρεμπεσίνα Χάνι Μπούμπεσι, τις έναντι Ίταλικάς δυνάμεις, έπί μ,ετώπου το όποιο
προηγουμένως ύπερήσπιζο πέντε Έλληνικαί Μεραρχίαι, μέχρις ότου οπισθοχωρήσουν, όλες αί άλλαι Μονάδες ολοκλήρου του Β' Σώματος Στράτου.
Την άποστολήν αυτήν την επέτυχε και την έφερεν εις πέρας τό 9ο Σύνταγμα, με
τις έλαχίστας ίδικάς του δυνάμεις και μικράς ενισχύσεις πού του εδόθησαν, ιδία
μιας μοίρας πυροβολικού ύπό το τότε Ταγματάρχην Γρηγόριο Κετσέαν, άδελφό
του Διοικητοΰ του Συντάγματος, ήδη άντιστράτηγο έ.ά., όστις ιδιαιτέρως διεκρίθη
και εις τις επιχειρήσεις αύτις αλλά και βραδύτερο κατά το συμμορι-τοπόλεμο ως
Έπιτελάρχης του Α' Σ. Σ. και ακολούθως ώς Διοικητής Σ. Σ. και Επιθεωρητής
Στράτου.
Το άθλο τοΰτον, επέτυχε τό 9ο Σύνταγμα, χάρις εις την γρανιτώδη θέλησιν του
Διοικητού Συνταγματάρχου Βε-νετσάνου Κετσέα και το άπαράμιλλο ήρωισμό
πού επέδειξαν οί στρατιώτες και οί αξιωματικοί του 9ου Συντάγματος, οι όποιοι
άνεδείχθησαν εις την φάσιν αυτήν των επιχειρήσεων ανώτεροι πάσης
προσδοκίας.
Μετακινήσεις μεγάλων μονάδων του Β' Σώματος, ήρ-χισαν να γίνωνται από της
νυκτός της 10ης Απριλίου 1941 και δι' ενός μόνο αυτοκινητοδρόμου έκινοΰντο
ταυτόχρονους πυροβόλα, άνδρες, οχήματα διαφόρων τύπων, με παντοειδές
ύλικό και ατελείωτες φάλαγγες από κτήνη και μεταγωγικά των μονάδων.
Έκινοΰντο κυρίως την νύκτα χωρίς αποστιςεις μεταξύ των και σύντομα έγιναν
ένας συνεχής κινούμενος όγκος, ένα αληθινό ανθρώπινο ποτάμι.
Αί φήμαι ωργίαζο και εις πολλάς μονάδας, παρουσιά-σοησαν πολλαπλά
κρούσματα λιποταξίας, ιδίως εις την Μεραρχίαν Κρητών. Την Μην προς την
15ην παρουσιάσθησαν μεμονωμένα κρούσματα και εις τό 9ο Σύνταγμα. Συνεκέντρωσα περίπου 30 άνδρας καί ένα Άνθ)στήν εις την Ρίμπαν, καί τους
προώθησα εις τα στενά της Κλεισούρας, όπου είχε την έ'δραν του τό Σύνταγμα.
Προσωπικώς ό Διοικητής του Συντάγματος μετεχει-ρίσθη κατά σκληρό τρόπο
τον εφεδρο Άνθ)στήν καί έδωσε διαταγήν να σταλη εις Στρατοδικεΐο Ινας
μόνιμος λοχίας, ό ίδιος δ' έπεσκέφθη τμήματα της πρώτης γραμμής αμύνης,
καθώς καί οι Διοικηταί των Ταγμάτων καί ώμίλησαν προς τους άνδρας, τους
οποίους καί ένεθάρρυνον.
Τα μέτρα αυτά, ανύψωσαν τό προς στιγμήν καμφθέν ηθικό των ανδρών, τους
οποίους οι άξ)κοί με συνεχή έπα-φήν καί ομιλίας έφρονημάτισαν.
Τήν 16ην καί 17ην Απριλίου παρηκολούθησα τα τελευταία τμήματα του Β'
Σώματος Στράτου να υποχωρούν, ότε έ'λαβο διαταγήν της IV Μεραρχίας, να
κινηθώ με τους άνδρες μου προς τό Καλπάκι, όπου θα συνεκέντρωνα καί θα
προωθούσα προς τις Μονάδας τους, τους τυχό λιποτα-κτοΰντας άνδρας εκ των
τμημάτων της Μεραρχίας.
Έκινήθην προς Καλπάκι όπου καί άνέλαβο την νέαν μου αυτήν άποστολήν καί
τότε αντιμετώπισα τό πλέο οίκτρό θέαμα, του ηρωικού στρατού της Αλβανίας καί
διε-πίστωσα ότι, ό Ελληνικός στρατός, είναι ανίκανος να διε-ξαγάγη
υποχωρητικούς ελιγμούς. Λόγω, του ελαχίστου χρόνου καθ' δν έκινήθησαν τα
τμήματα προς τα οπίσω, έχασαν την συνοχήν των καί συνανεμίχθησαν, κυρίως,

λόγω των νυκτερινών πορειών των, ώστε εις τό Καλπάκι κατά ~ό κοινώς
λεγόμενον, αδέν έγνώριζε τό σκυλί το αφέντη του».
Τήν σύγχυσιν αυτήν την έπετάχυνο τα δαιμονισμένα Γερμανικά Στούκας τα
όποια έκυριαρχοΰσαν ελεύθερα πάνω άπο τα τμήματα μας, χωρίς κανένα φόβο
άπο αντιαεροπορικά ή άπο Ελληνικά ή συμμαχικά αεροπλάνα. Μαζύ με έναν
εκκωφαντικό δαιμονισμένο θόρυβο, κατέβαιναν σχεδό πάνω από τα κεφάλια
μας και μυδραλιοβολοΰσαν τα τμήματα μας, με εκρηκτικά βλήματα.
Ετσι όσοι, έχασαν την επαφή με την μονάδα τους και δεν ήσαν καθόλου λίγοι
αυτοί, έγύριζαν χωρίς τροφή, κουρασμένοι άπο την πορεία σχεδό
αποχαυνωμένοι, σαν συρφετός, κεκαλυμμένοι την ήμερα σε χαράδρες ή σε
λόχμες, σπηλιές ή γέφυρες.
Συνεκέντρωσα την 18ην και 19ην Απριλίου πάνω άπο 150 άνδρες Μονάδων
της IV Μεραρχίας, χωρίς όμως να ημπορώ να έλθω σε επαφή με τις μονάδες
τους, γιατί λόγω της συνεχούς μετακινήσεως των δεν ήταν κανένας αρμόδιος
να δώση πληροφορίας περί της ακριβούς θέσεως των. Τους μετεκίνησα προς
Δρίσανη χωρίς ατυχώς να συναντήσω μονάδας της Μεραρχίας.
Έτσι, ή σύγχυσις και ό συνωστισμός μονάδων εις την περιοχήν του Καλπακίου
συνεχίζετο. Πλέο των 100.000 στρατού είχο συνωστισθή εις τό λεκανοπέδιο του
Καλπακίου. "Ολοι είχαμε φθάσει πλέο σε άπόγνωσιν, και διερω-τώμεθα : Τί άρά
γε έπερίμεναν πλέο άπο αυτό το στρα-τό ; Γιατί δεν έκαναν συνθηκολόγησιν ;
Έπρεπε υστέρα από τόση προσπάθεια τόσων μηνών, να όδηγηθοΰν αιχμάλωτοι εις την Ίταλίαν ; ή να σκοτωθοΰν χωρίς κανένα θετικό Οφελος, ή ελπίδα,
επιτυχίας, άπο τα δολοφονικά Γερμανικά Στούκας ;
Ήταν Μεγάλη Εβδομάδα αυτή, της Μεγάλης τεσσαρακοστής, ή οποία πράγματι
ύπήρξεν ή έβδομάς των παθών του Ελληνικού Στράτου.
Εις την αβεβαιότητα και την σύγχυσιν αυτήν, έζησε το μεγαλύτερο μέρος του
στρατού μας εις το Καλπάκι οπού συνηντήθησαν οι Μονάδες των Α' και Β'
Σωμάτων Στράτου επί διήμερο περίπου και όπου συνεκεντρώθησαν ολαι σχεδό
οι μονάδες των, χωρίς να μετακινούνται προς Ιωάννινα και χωρίς να έ'χη
προβλεφθή νέα γραμμή αμύνης εις το σημεΐο αυτό.
Μία γενική σύγχυσις και άπογοήτευσις έκυριαρχοΰσε παντού. Τήν ημέρα όλοι
έκαλύπτοντο σε χαράδρες και βράχους ή κάτω άπδ δένδρα, γιατί άπδ τις
πρωινές ώρες, με την χαραυγή, ή Γερμανική αεροπορία σε διαδοχικά κύματα
συνεχώς εσφυροκοπουσε και το πλέο ασήμαντο στόχο και την πλέο μικράν
ομάδα, μέχρι βαθείας νυκτός. Ήταν μία κόλασις πραγματική μέχρι της 20ής
Απριλίου 1941, οπότε και μας έδόδη το χαρμόσυνο άγγελμα περί την 8ην έσπερινήν, ότι υπεγράφη ανακωχή.
Αδιαφορούσαμε πλέο για τους δρους της ανακωχής. Χωρίς νερδ και φαγητό,
άπδ δύο ή τριών ήμερων, οι περισσότεροι, άγκαλιάζοντο και έφιλιοΰντο
φωνάζοντες «Χριστός Ανέστη» γιατί ή ημέρα της ανακωχής συνέπεσε να ήταν
και και ή ήμερα της Αναστιςεως και του Πάσχα. "Ολοι ήλπιζαν ότι απέφυγαν την
βεβαίαν αίχμαλωσίαν των άπδ τους Ιταλούς και τους ήταν άδιάφορο ποία θα
ήταν ή τύχη των εις τις χείρας των Γερμανών. Έθωροΰσαν, ώς την αίσχροτέραν καταισχύνην των να πέσουν αιχμάλωτοι εις χείρας των Ιταλών.
Άπδ την άτίμωσιν αυτήν κυρίως διεφυλάχθη τοΒ' Σ.Σ. χάρις εις την ήρωικήν
προσπάθειαν του 9ου Συντάγματος, το όποιο άπομονωθέν άπδ τα υπόλοιπα
τμήματα και εύρισκόμ,ενο εις συνεχή έπαφήν μέ τον έχθρδν διετήρησε την
συνοχήν του και την άγ^ονιστικήν του διάθεσιν, σχεδό μόνο του, θεωρούμενο
ύπδ της Μεραρχίας ώς αίχμαλωτισθέν και άπωλεσθέν. Έδωσε διαδοχικάς
μάχας και παρηνώχλησε σοβαρώς την Ίταλικήν προέλασιν ώστε δεν είναι
υπερβολή εάν λεχθή ότι, έσωσε κυριολεκτικώς από την αίχμαλωσίαν όλόκληρο
τό ογκο του Β'.Σ.Σ. με την έπι-βράδυνσιν της Ιταλικής προελάσεως μέχρι της

ανακωχής και την άποτροπήν ανυπολογίστων απωλειών.
Άλλ' άς έπανέλθωμεν πάλιν να παρακολουθήσωμεν την ήρωικήν αυτήν
προσπάθειαν του 9ου Συντάγματος. Τήν 15ην Απριλίου ό Συν)ρχης Β. Κετσέας
ώρίσθη Διοικητής ανεξαρτήταν υ συγκροτήματος και με την συμπαράστασιν του
άδελφοΰ του τότε ταγματάρχου και νΰν αντιστράτηγου έ.ά. Γρηγόρη Κετσέα, ό
όποιος με μίαν μοΐραν όρειβατικοΰ πυροβολικού, είχε διαταχθή να δώση
συνδρομήν εις τό άδελ-φό του και εις το 9ο Σύνταγμα, το όποιο ανέλαβε την
άποστολήν να υποστήριξη την σύμπτυξιν του Β' Σώματος Στράτου εις τα Στενά
της Κλεισούρας προς Καλπάκι. Το Σύνταγμα μέχρι της 17 Απριλίου 1941
ευρίσκετο εις τα στενά της Κλεισούρας και έκράτησε σταθερά τις θέσεις του, ότε
παρετηρήθη αθρόα κίνησις Ιταλικών φαλαγγών έπί της όδοΰ Βερατίου. Ευτυχώς
ευστοχία βολής του πυρο-βολικοΰ μας ανέκοψε την Ίταλικήν προέλασιν, ένω
ταυτοχρόνως έξαπελύθη έπίθεσις κατά του 5ου λόχου του 9ου Συντάγματος, με
έμπλοκήν εν συνεχεία, ολοκλήρου του πρώτου τάγματος του 9ου Συντάγματος
εις την μάχην, ή οποία συνεχίσθη πείσμων όλόκληρο την ήμέραν. Διεκρίθησαν ό
Διοικητής του 5ου λόχου ανθυπολοχαγός Ίωάν. Κόρκας, ήδη συνταγματάρχης,
όστις ακολούθως εις την Μέσην Άνα-τολήν και κατά τό συμμοριτοπόλεμο
διεκρίθη ιδιαιτέρως, τραυματισθείς κατ' επανάληψιν, και προαχθείς τετράκις έπ'
άνδραγαθία έπί του πεδίου της μάχης, καθώς και ό Διοικητής του 3ου Λόχου
υπολοχαγός Ηλίας Δερδελακος και ό υπολοχαγός Θεοδωρακόπουλος και
πολλοί άλλοι άξ)κοί και όπλίτες των λόχων τούτων. Άπεκρούσθη τελικώς ή Ιταλική έπίθεσις και συνελήφθησαν και αρκετοί αιχμάλωτοι, κυρίως χάρις εις την
εύστοχίαν του πυροβολικού υπό του τότε Ταγματάρχου Γ. Κετσέα. Το 9ο
Σύνταγμα ύφίστατο πίεσιν εκ μέρους των Ιταλικών δυνάμεων έφ' ολοκλήρου
σχεδό του μετώπου πού το ύπερήσπιζε προηγουμένως όλό-κληρο τό Β' Σώμα
Στράτου ένισχυμένον, ήταν ι επί τομέως το όποιο έκάλυπτο πέντε ολόκληροι
Έλληνικαί Μεραρ-χίαι. Τό Σύνταγμα όμως έκράτησε τις θέσεις του και έδωσε
χρόνο εις τις υπολοίπους μονάδας να υποχωρήσουν χίορίς να συλληφθή ούτε
ένας αιχμάλωτος εκ των ημετέρων τμημάτων και αφού παρέλαβε και τους
τραυματίας της ημέρας εκείνης.
Περί ώραν 21ην της 17ης Απριλίου διετάχθη ή σύμ-πτυξις του 9ου Συντάγματος
προς Πρεμετήν. Ταυτοχρόνως έγένετο άνατίναξις όλων των ύπονομευθέντων
υπό μονάδων του Μηχανικού έργων, μεταξύ των οποίων και ή γέφυρα του
Αώου επί της Πρεμετής.
Κατά την 18ην και 19ην συνεχίσθη ή όπισθοχώρησις του 9ου Συντάγματος
προς Μεσογέφυραν.
Ή Διοίκησις του Συντάγματος είχε την ελπίδα ότι μετά την άνατίναξιν της
μεγάλης γέφυρας της Πρεμετής θα έπεβραδύνετο ή Ιταλική προέλασις για μιά ή
δύο ημέρες.
Οι Ιταλοί όμως ειχο μαζύ των, μονάδας μηχανικοΰ, οι όποΐαι έπέτυχο το άθλον,
να ζεύξουν νέαν γύφυραν εντός 6 μόνο ωρών έπί του Άωου και να συνεχίσουν
την δίωξιν των τμημάτων μας, χωρίς αυτά να προλάβουν να λάβουν θέσεις και
τελείως κατάκοπα έκ της συνεχοΰς πορείας έδέχθησαν νέαν έπίθεσιν από
εγγυτάτης αποστιςεως υπό των Ιταλών οί όποιοι έπετίθεντο εις διαδοχικά
κύματα.

Ό τότε ταγματάρχης Γρηγ. Κετσέας, έταξε πάλιν τα πυροβόλα με ρυθμιστήν
μηδέν και έβαλλε κατά των επιτιθεμένων εις φάλλαγγα Ιταλών και οΰτως
επέτυχε να άνα-κόψη την προέλασίν των προς στιγμήν και έδωσε την εύκαιρίαν
εις το Σύνταγμα να άναπτυχθή και να λάβη θέσεις
μάχηςΉ μάχη συνεχίσθη όλόκληρο την ήμέραν, οι άνδρες νηστικοί χωρίς ούτε
κουραμάνα, καίτοι ήταν ή ήμερα του Πάσχα και με ελάχιστα πυρομαχικά
συνέχισαν να μάχωνται και μόνο με το έπελθό σκότος, ύπεχώρησαν και
έκινήθη-σαν παραπλεύρως του Αώου ώστε να έχουν εν μέρει κά-λυψιν των
πλευρών των, προς τα Ελληνικά σύνορα, ένώ ταυτοχρόνως τα πυρομαχικά των
περιωρίζοντο συνεχώς.
Οι Ιταλοί έκράτησαν τήνέπαφήν συνεχώς και επεχείρησαν αντεπιθέσεις, οι
όποΐαι άποκρούσθησαν. Το 9ο Σύνταγμα ήγνόει παντελώς ότι ειχεν ήδη
υπογραφή ανακωχή με τους Γερμανούς. Άπομεμονωμένο άπο την Μεραρχίαν
χωρίς εφόδια, θεωρούμενο ώς άπωλεσθέν και αίχμαλωτι-σθέν υπό της
Μεραρχίας, διετήρησε την συνοχήν του και μαχητικότητα, και έπέτυχεν να δίδη
και να κερδίζη μάχας μετά την άνακωχήν και όταν όλα γύρω του ειχο καταρρεύσει. Μέσα εις το γενικό αυτό χάος και την σύγχυσιν, το 9ο Σύνταγμα διετήρησε
την άρχικήν λάμψιν και φλόγα της Ελληνικής αντιστιςεως και περιέσωσε
κυριολεκτικώς την τιμήν των όπλων του μαχόμενου Στράτου εις Άλ-βανίαν.
Κατά τις επιχειρήσεις αύτις το Ιο τάγμα του 9ου Συντάγματος συνέλαβεν
όλόκληρονΊταλικό λόχο αιχμαλώτους, τους οποίους όταν τους οδήγησαν ενώπιο
του Διοικητού Συνταγματάρχου Κετσέα, ούτος «έξεκαρδίσθη κυριολεκτικώς στα
γέλια», διότι παρά το κρίσιμο της θέσεως του Συντάγματος, αυτό έπετύγχανεν
να συλλαμβάνη τόσους αιχμαλώτους. Διέταξε να τους αφαιρέσουν τα ροϋχα και
το όπλισμό και να τους αφήσουν ελευθέρους, διότι δεν είχε δύναμιν συνοδείας
να τους προώθηση προς τα πίσω. Απέναντι όμως από τις θέσεις του 9ου
Συντάγματος και επί της αμαξιτής όδοΰ άλλαι Ίταλίκαί δυνάμεις εις φάλαγγα
πορείας, έκινοϋντο προς τα Ελληνικά σύνορα μέ προφανή σκοπό να
εγκλωβίσουν και συλλάβουν αιχμαλώτους τις προπορευομένας Έλληνικάς
δυνάμεις.
Κατά διαταγήν του Διοικητού, όλοι ελαβο καταλλήλους θέσεις και ευθύς ως
εδόθη το σύνθημα, εγινεν εγκλωβισμός πυρός μέ τα πυροβόλα του Γρηγόρη
Κετσέα και μέ τους όλμους του υπολοχαγού Λεωνίδα Νασοπούλου από το Ψάρι
Τριφυλίας (του ήρωος αύτοΰ του 9ου Συντάγματος πού είχε πολλές φορές
διασώσει το Σύνταγμα εις κρίσιμους στιγμάς μέ την εύστοχίαν των όλμων του,
και ό όποιος ατυχώς κατά την κατοχήν μετέχων εις τις ομάδας αντιστιςεως του
Ίλάρχου Βρεττάκου έφονεύθη εις δολοφονικήν έπίθεσιν εναντίο των, υπό των
κομμουνιστικών δυνάμεων του Ε.Λ.Α.Σ μαζύ μέ το επίσης ήρωα διοικητήν του
11ου λόχου εις Άλβανίαν λοχαγό ν Πατσάκον). Ταυτοχρόνως έξε-δηλώθη φονικό
πυρ, δι' όλων των διαθεσίμων μέσων πυρός των δυνάμεο>ν του 9ου
Συντάγματος και υπέστη τοιαύ-την πανωλεθρίαν ή προελαύνουσα Ιταλική
φάλαγξ, επί του εντελώς ακαλύπτου και κρημνώδους εδάφους, πού έκινεΐτο,
ώστε κυριολεκτικώς αλλόφρονες οι Ιταλοί προσεπάθουν να διασωθοΰν
ριπτόμενοι εις το Αώο και μετ' ολίγο έζήτησαν διά σημάτων του Έρυθροΰ
Σταύρου να σταμα-τηση το πΰρ διά την περισυλλογήν των τραυματιών.
Εν τω μεταξύ από της προηγουμένης εΐχε συναφθή ανακωχή μέ τους
Γερμανούς και ομάς Γερμανών άξιωματικών ή οποία είχε προωθηθή, 'ίνα
σύμφωνα με τό άρχικό πρωτόκολλο της ανακωχής, παρεμβληθή μεταξύ των Ελληνικών και Ιταλικών δυνάμεων, αφού παρηκολουθησε την ώς άνω μάχη ν και
κατεπλάγη δια την ευστοχία ν του πυρός των ημετέρων δυνάμεων, προσήλθε
και συνεχάρη το Δ)την Βενετσάνο Κετσέαν (ό όποιος έγνώριζεν άριστα τα

Γερμανικά) εις τό όποιο και άνεκοίνωσε την ύπογραφεΐ-σαν άνακωχήν, διότι
μέχρι της ώρας αυτής τό Σύνταγμα τελείως άπομεμονωμένο από τις
υπολοίπους Έλληνικάς δυνάμεις δεν είχε πληροφορηθή τούτο.
Ταυτοχρόνως και περί τό απόγευμα της 21ης Απριλίου 1941 εδόθη τό σάλπισμα
«παύσατε πυρ» εις την Με-σογέφυραν.
Τό 9ο Σύνταγμα χάρις εις την γρανιτώδη θέλησιν τοϋ Δ)του και άξ)κών και
ανδρών του, επέτυχε να φέρη εις πέρας την άποστολήν του και οΰτω
προσέφερεν ύψίστην ύπη-ρεσίαν, διότι έπεβράδυνε την Ίταλικήν προέλασιν καΐ
έδωσε χρόνο εις τις ημετέρας δυνάμεις να αποσυρθούν τοϋ Μετώπου άνευ
απωλειών.
Ακολούθως έκινήθη τό Σύνταγμα προς Μολυβοσκέπα-στην και εν συνεχεία
προς Βύσσιανη και είσήλθεν εις τό Έλληνικό έδαφος συγκεκροτημένο και
ύπερήφανο διότι έ'φερεν εις πέρας την άποστολήν του.
Ένω οι άνδρες κουρασμένοι και νηστικοί, χωρίς κουραμάνα συνέχιζαν την
προρείαν των προς Βύσσιανην, χωρίς κανένα κρούσμα λιποψυχίας ή
λιποταξίας, ό Διοικητής του Συντάγματος ΒενετσάνοςΚετσέας έπληροφορήθη
ότι, ή συ-ζυγαρχία τοϋ Συντάγματος και ό αδελφός του ταγματάρχης Γρηγόρης
Κετσέας με την μοΐραν πυροβολικού συνελήφθησαν υπό των Ιταλών
αιχμάλωτοι.
Αμέσως ανέθεσε την διοίκησιν του Συντάγματος εις τό Διοικητήν του Ιου
τάγματος ταγματάρχη ν Κ. Μελανού ρέαν και μόνος με ενα άξιωματικό ώς
συνοδόν, έγύρισε προς τα οπίσω εις αναζήτησαν του αδελφού του και των
ανδρών του, τους οποίους και άνευρε συνεχίσας μαζύ των την πορείαν προς
Ιωάννινα.
Ό ταγματάρχης Κ. Μελανουρέας προχωρών συνήντη-σε την συζυγαρχίαν του
Συντάγματος να φυλάσσεται από Ιταλούς στρατιώτας από τους οποίους και
άνέλαβεν όλό-κληρο την δύναμιν της συζυγαρχίας και συνέχισε την πορείαν
προς Ζίτσαν, όπου συνήντησε νέαν Ίταλικήν Φάλαγγα, ή οποία άφώπλιζεν
άνδρας του 34ου Συντάγματος. Ό ταγματάρχης Κ. Μελανουρέας και οι
αξιωματικοί συναπε-φάσισαν να δώσουν μάχην παρά να παραδώσουν εις τους
Ιταλούς τό όπλισμό των. Εις εντονο όμως προς τους Ιταλούς παράστασιν του
ταγματάρχου Κ. Μελανούρια, ούτοι έδέχθηκαν την άποψίν του ότι, αφού είχε
διαταχθή ανακωχή δεν ύποχρεοΰτο να παραδώση τό όπλισμό του. Λόγω όμίος
του έπελθόντος σκότους ύπεχρεώθη το Σύνταγμα να διανυκτέρευση εις το
σημεΐο αυτό και παρά την δημοσίαν όδο παραπλεύρως της ώς άνω Ιταλικής
φάλαγγος. Οΰτως οι μέχρι χθες θανάσιμοι εχθροί ίσταντο επί της αυτής όδοΰ ό
εις παραπλεύρως του άλλου, το δε 9ο Σύνταγμα καίτοι τελείως άπεμονωμένο
διετήρει ακόμη άριστο ηθικόν. Οι Έλληνες αξιωματικοί και όπλίτες ΐσταντο
υπερήφανοι έναντι των Ιταλών εχθρών των.
Κατά την νύκτα όμως Γερμανός στρατηγός έ'δωσεν εις το Σύνταγμα την
πληροφορίαν ότι, κατόπιν ύπογραφέντος νέου πρωτοκόλλου ανακωχής τό
Σύνταγμα μέχρι τής 5ης προοϊνής επρεπεν να έ'χη περάση τό 20ό χιλιόμετρο
τής οδού προς Ιωάννινα άλλως θα έκρατοΰντο οι άνδρες αιχμάλωτοι των
Ιταλών.

Είδοποιήθη πάραυτα ό Δ)τής του Συντάγματος και ά αδελφός του Ταγ)ρχης
Γρηγ. Κετσέας και έτσι δια συντόνου νυκτερινής πορείας καίτοι ήσαν όλοι
νηστικοί και κατάκοποι, έπέτυχο να περάσουν το 20ό χιλιόμετρο τής δημοσίας
όδοΰ Καλπάκι - Ιωάννινα, οπού, αφού παρέδωσαν τα τετιμημενα όπλα των εις
τους Γερμανούς —διότι ήδη είχαν καταστρέψει την σημαίαν και τα αρχεία— τα
όποια έκράτησαν τετιμημενα τεσσάρας ολόκληρους ημέρας μετά την άνακωχήν,
συνέχισαν την πορείαν προς Ιωάννινα όπου και έφθασε το Σύνταγμα
συγκεκροτημένο την 25ην Άπρι-λίυυ 1941.

Εικόνα 10:Ή

Πύλη του 9ου Συντάγματος.

Ένω τα πάντα ειχο κυριολεκτικά διαλυθή γύρω των, οί αξιωματικοί του 9ου
Συντάγματος, έμειναν πλησίο των ανδρών των και συνέχισαν την άχαρη αυτήν
πορείαν τής επιστροφής και μέσω Μεσολογγίου, διεπεραιώθησαν εις Πάτρας,
οπού έπεβιβάσθησαν αμαξοστοιχίας και έφθασαν εις την Καλαμάταν την Ιΐήν
Μαίου 1941. Εις την Καλαμάτα παρά την βάρβαρο Γερμανικήν κατοχήν, έγένετο
παλαϊκή υποδοχή του Συντάγματος, το όποιο κατηυθύνθη εις τους στρατώνας,
όπου άφοϋ έγένετο διανομή των κτηνών -μεταγωγικών του συντάγματος εις
τους άνδρας, εδόθη τό σύνθημα της άποστρατεύσεως.
"Απαντες ούτοι επέστρεψαν με ήσυχο την συνείδησίν των ότι, έκαστος έξ
αυτών, είχεν επιτελέσει πλήρως τό ηρος την πατρίδα καθήκο του.
Κανένας, οΰτε αξιωματικός ούτε φαντάρος, ήσθάνετο έντροπήν διά την
έπελθοΰσαν κατάρρευσιν του Μετώπου.

Εικόνα 11:Τό

κπριακό συγκρότημα του 9ου Συντάγματος εις Καλαμάταν.

Αυτό πού είχαν επιτελέσει εις τις 216 αύτις ημέρας της σκληράς και συνεχούς
προσπάθειας των, μαχόμενοι προς δύο σιδερόφρακτους αυτοκρατορίας 130
εκατομμυρίων, ώπλι-σμένας με άφθονα και σύγχρονα μέσα πόλζμοΌ και
κυρίως υπό τας ιδιαιτέρως κατά τό έτος αυτό δυσμενείς καιρικάς συν-θήκας εις
τα απόκρημνα και αφιλόξενα Αλβανικά βουνά, θα εςακολουθή να είναι αίώνιο
παράδειγμα προς μίμησιν και εις τις μεταγενεστέρας γενεάς μας, άλλα και εις

Ολους τους λαούς διότι είναι ίνα. από τα ενδοξότερα κατορθώματα του
Ελληνικού Στράτου.
Μεγάλην προσπάθειαν κατέβαλο δια να άνεύρω εις μίαν οιανδήποτε ύπηρεσίαν
του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης ονομαστική ν κατιςτασιν των νεκρών και
τραυματιών του πολέμου 1940 - 1941.
Ατυχώς τοΰτο έστάθη αδύνατον, δι' δ υποβάλλω την θερμήν παράκλησιν όπως,
δσοι θα αναγνώσουν το παρό -χρονικό μου να απευθύνουν εις την Διεύθυνσ'ιν
μου Ά κ αδη μ ί α ς 6 3, Αθήναι, σημείωμα δι' οιονδήποτε δστις έλαβε μέρος εις
την προσπάθειαν τοϋ 9ου Συντάγματος και έτραυματίσθη ή έφονεύθη με τα
κάτωθι στοιχεία.
Όνοματεπώνυμο τραυματισθέντος ή φονευθέντος ή καταστάντος αναπήρου
συνεπεία τραύματος, ασθενείας ή κρυοπαγήματος του Αλβανικού πολέμου,
αξιωματικού ή οπλίτου, καθώς και τα στοιχεία του λόχου του και την το-τΐοθεσίχν
όπου έτραυματίσθη ή έφονεύθη, ώς και το τόπο της ιδιαιτέρας του πατρίδος,
ώστε εις άναδημοσίευσιν του παρόντος να προστεθώσι τα ονοματεπώνυμα των
τραυματιών και φονευθέντων.
Παρακαλώ επίσης οιονδήποτε, πού έ'χει στοιχεία σχετικά μέ το παρό χρονικό
σημείωμα μου, να μου γράψη σχετικώς εις την άνω διεύθυνσιν, ώστε εις νέαν
εκδοσιν να είναι τοντο ετι πληρέστερον.
Έδώ παραθέτω απλώς συγκεντρωτικών πίνακα απωλειών τής IV Μεραρχίας
κατά το πόλεμο 1940-41, ώς αυτές αναφέρονται, εις σχετικήν έ'κθεσιν αυτής εις
την Ύπηρεσίαν Ιστορίας Στρατού του Γενικού Επιτελείου.
Αξιωματικοί νεκροί 15
Όπλίτες
»
252
Αξιωματικοί τραυματίαι
38
Όπλίτες
»
843
Αξιωματικοί κρυοπαγημένοι
51
Όπλίτες
»
2260
Κτήνη νεκρά 2800
Το μεγαλύτερο ποσοστό των ως άνω απωλειών άνή-κεν εις την δύναμιν του 9ου
Συντάγματος.
Απειροι ήσαν οι πράξεις προσωπικού ηρωισμού και αυτοθυσίας πού
έπεδείχθησαν υπό οπλιτων και αξιωματικών και πλεΐσται ήθικαί άμοιβαί
άπενεμήθησαν εις τούτους κατά το πόλεμο του 1940 - 41, διότι όμως
κατεστράφη, ώς ανωτέρω αναφέρω, το άρχεΐο του Συντάγματος, δεν περιεσώθησαν αυτές. Έδώ θα παραθέσω μόνο μερικά προσωπικά, παραδείγματα
οπλιτων πού αναφέρονται εις περισω-θεΐσαν εις το άρχεΐο του Δ)του του Ιου
Τάγματος Κ. Με-λανουρέα κατιςτασιν προταθέντων οπλιτών, ενός εκ των Λόχων
του Ιου Τάγματος κατά τις επιχειρήσεις Προγκο-νάτ - Γκουσμάρι - ΙΝιβίτσης.
Ό στρατιώτης Αντώνιος Παναγ. Λαμπίρης από τό χωρίο Μεταξάδες Τριφυλίας
την 30 Δεκεμβρίου 1940 έχασε την επαφήν με την διμοιρίαν του και ευρέθη προ
Ιταλικής αντιστιςεως αριστερά της Νιβίτσης, δεν έχασε την ψυχραιμίαν του, άλλα
μόνος του έ'βαλε με τό άτομικό του όπλο κατά των Ιταλών οίτινες έσπευσαν να
καλυφθούν εις χαράδραν, ούτος όμως μόνος του τους ήκολούθησε και τους
έξηνάγκασε να παραδοθούν υπό την άπειλήν του όπλου του. 15 Ιταλοί με Ινα
άνθ)γό συνελήφθησαν αιχμάλωτοι τους οποίους ώδήγησε και παρέδωσεν εις το
λόχο του εντελώς μόνος του.
Ό στρατιώτης Γεώργιος Ευσταθίου Αλεξόπουλος εκ Κοπανακίου Τριφυλίας
καίτοι είχε προσβληθή από κρυοπαγήματα και είχε προχείρως περιτυλίξει τό

έ'να πόδι του με τις γκέτες του, κατά την μάχην της 30.12.1940 εις την Νιβίτσαν
σφίγοντας τα δόντια του, έπροχώρει πάντα πρώτος και συνέλαβε μόνος του
αρκετούς αιχμαλώτους.
Ό λοχίας Καρίγιαννης Κωνσταντίνος του Αδάμ εκ του.χωρίου Ευαγγελισμός
Πυλίας έπροχώρει πάντοτε πρώτος σαν ζαρκάδι με άφθαστο ήρωισμό και
αύτοθυσίαν, έτραυματίσθη όμως προ του Προγκονάτ και τότε έλυπήθη πού δεν
θάμπαινε πρώτος στο Προγκονάτ, όπως είπε στο λογαγό του και Οχι γιατί
έτραυματίσθη.
Ό στρατιώτης Θεμιστοκλής Ίωάν. Κανναβός από την Κυπαρισσίαν την 21.12.40
άψηφών πάντα κίνδυνο συνέλαβε μόνος του 9 Ιταλούς στρατιώτας αιχμαλώτους
και ένα άξιωματικό ό ίδιος την 30.10.40 εις Νιβίτσαν συν-έλαβεν άλλους 7
Ιταλούς αιχμαλώτους εις ισχυρώς προσ-τατευομένην τοποθεσίαν.
Ό στρατιώτης Γεώργιος Ασημάκης του Αναστασίου εξ Άνδριτσαίνης την
18.12.40 κατά την κατάληψιν υψώματος του Προγκονάτ, έτραυματίσθη εις το
πόδα, έδεσε μόνος του το τραΰμα του και ετέθη κατόπιν επικεφαλής της ομάδος
του οι άνδρες της οποίας ένθουσιασθέντες ανέτρεψαν τους Ιταλούς και τους
έτρεψαν εις φυγήν. Ό ίδιος μονολόγων κατόπιν έλεγε ότι «μια γρατζουνιά» του
κάμανε αλλά θα μοΰ την πλήρωναν όταν τους συναντοΰσε πάλιν».
Ό λοχίας Ντάκος Παναγιώτης του Δημητρίου από την Πολίχνη Μεσσηνίας και οι
στρατιώτες Κανελλόπουλος Κανέλλος του Γεωργίου έκ Μάλτινας Όλυμπίας και
Καλα-ποθάκος Αντώνιος του Παναγιώτου έκ Βάθυς Οίτυλου κατά τις
επιχειρήσεις της 19.12.40 επέδειξαν έξαίρετο θάρρος και πρωτοβουλίαν
είσχωρήσαντες εις βάθος 300 μέτρων εντός των Ιταλικών θέσεων, ώστε ούτως
έδωσαν την δυνατότητα εις το Λόχο των ν' άνατρέψη την προ αύτοΰ ίσχυράν
Ίταλικήν άντίστασιν και να καταλάβη εν ΰψωμα ισχυρώς ώργανωμένον.
Αύτη ήταν εν συνόψει ή δράσις του 9ου Συντάγματος εις το πόλεμο του 1940 41, δσο ήδυνήθην να την αποδώσω μετά πάροδο τόσου μακρού χρόνου και με
τα ελάχιστα στοιχεία πού ήδυνήθην ν5 άνεύρω.
Εξέθεσα με αντικειμενικότητα την ήρωικήν προσπά-θειαν και μαχητικήν
ικανότητα την οποίαν επέδειξαν οι αξιωματικοί και στρατιώτες του 9ου
Συντάγματος, ο'ί-τινες εφερο εις α'ίσιο πέρας όλας τις ανατεθείσας εις αυτούς
άποστολάς παρά τις πρωτοφανούς άγριότητος και-ρικάς συνθήκας τις οποίας
αντιμετώπισαν και παρά τις πολλαπλάς ελλείψεις των εις μέσα εφοδιασμού και
πυρός, έναντι της άσυγκρίτως ύπερτέρας υπεροχής του εχθρού, εις αριθμό
ανδρών, αεροπλάνων, πυροβόλων και ιδία όλμων και εφοδίων και προ παντός
του ευνοϊκού δι' αυτούς εις άμυναν εδάφους και της ολόψυχου συμπαραστιςεως
προς αυτούς των Αλβανών, ώστε είμαι βέβαιος οτι θα τύχω της δεούσης
κατανοήσεως και επιεικούς κρίσεως εκ μέρους όλων των συμπολεμιστων μου
πού επέζησαν της τρομεράς αυτής θυέλλης.
Ελπίζω επίσης οτι, παρά την έλλειψιν περιγραφικής ικανότητος, απέδωσα και
άναπαρέστησα τα γεγονότα τής εποχής και αποκατέστησα εις τα φυσικά της
πλαίσια την δόξαν και την δράσιν του 9ου Συντάγματος πού ήταν και ό
αποκλειστικός σκοπός, του παρόντος χρονικοΰ σημειώματος μου.
Έκτύπωσις : ΧΡ. ΛΟΥΚΟΥ, Ακαδημίας 63 - Τηλ. 633.767

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful