You are on page 1of 704

OSMANLI

D E V L E T NN

7 0 0 . KURULU YILDNM

mkbbr

jlF w

Aa&x/aztas//ZM s/jpfape

&

Jz d e m

editr

GLER

EREN

bilim editrleri
D O . DR. KEMAE E K / CEM O U Z

1. ve 2. ciltler

SYASET
3 cilt

KTSAT

4. ve 5. ciltler

TOPLUM
956-OV

6. cilt

N j;

oJn>1

TEKLAT
7. cilt

DNCE
8. cilt

BLM
9. 10 ve 1 7. ciltler

KLTR VE SANAT
12. cilt

HANEDAN

T E K N K K O O R D N A T R

M U RAT OCAK GRSEL YNETMENLER HATCE KOT / ERSN BAECI / SAEH KOCA
G R S E L Y N E T M E N Y A R D IM C I L A R I

SEVG ZELK / LEVENT ELPEN / AYE BALCI


D Z G G R U B U

AL TATEPE / . EARUK TATEPE / ADEM TEMZKK AL M R / EMRE TATEPE / GKHAN ZEN FAHR UZUN / AH M ET MAYALI
R E S M T A R A M A H AM D ALKAN

T A S H H G R U B U

OYA AKBA OCAK / ELNUR AAOLU / KAZIM BLGE AH M ET KARAAVU / HALT N SAL / SEVL DNDAR AYLA YILDIZ / MEHM ET LLE / EMNE ZDEMR SERAP DN DAR / HMEYRA SAK / ZLEM ATA
G R A F K T A SA R IM

YAZIEV LETM HZMETLER


D Z G

GKEN TEKNK
B A SK I

SEMH OFSET CLT BALKAN CLTEV


Y A Y IN K O D U

ISBN 975-6782-03-X (TAKIM) 975-6782-04-8 (CLT)


Y A Y IN Y E R V E T A R H

ANKARA 1999
Y an K a t Ebrsu: M u stafa D zgnm an

YAYIN KURULU BAKANI

PROF. DR. H A ljl, NALCIK


CHCAGO NVERSTES / BLKENT NVERSTES

YAYIN KURULU

PROF. DR. NEJAT G Y N


STANBUL NVERSES

PROF. DR. YUSUF HAEAOEU


TRK TARH KURUMU (TTK) BALKANI

PROF. DR. EKMEEEDDN H5ANOEU


ULUSLARARASI SLAM KLTR SANAT VE TARH ARATTIRMALARI MERKEZ (IRCICA) BAKANI

PROF. DR. ERCMENT KURAN


HACETTEPE NVERSTES

PROF. DR. MUBAFAT S. KTKOEU


STANBUL NVERSTES

PROF. DR. JACOB M. EANDAU


HEBREW NVERSTES

PROF. DR. AHMET YAAR O C A K


HACETTEPE NVERSTES

PROF. DR. EBER ORTAYEI


ANKARA NVERSTES

PROF. DR. STANFORD SFAW


CALIFORNIA NVERSTES / BLKENT NVERSTES

PROF. DR. BAHAEDDN YEDYIEDIZ


HACETTEPE NVERSTES

M A VRLER Dr. Fatma A C U N / Yrd. Do. Dr. Ramazan A C U N / Prof. Dr. Hakk A C U N / Prof. Dr. Namk A IK G Z / Prof. Dr. Fikret A D A N IR / Asst. Prof. Dr. Gabor A GO STO N / Prof. Dr. smail A K A / Do. Dr. A li AK YILD IZ / Prof. Dr. Hseyin ALGL / Prof. Dr. Rhan A R IK / Prof. Dr. Olu A R IK / Do. Dr. Mehmet ARSLAN / Prof. Dr. Oktay ASLA N A PA / Prof. Dr. M ahir AYDIN / Prof. Dr. M. A k if AYD IN i Dr. Salim A YD Z / Beir AYVAZO LU / Yrd. Do. Dr. A li B A R A N / Prof. Dr. rcn BARITA / Prof. Dr. Tuncer B A Y K A R A / Prof. Dr. M ikail B A Y R A M / Do. Dr. Nazan BEKROLU / Do. Dr. Sleyman BEYOLU / Prof. Dr. Abdlkudds BNGL / Do. Dr. A li BRNC / Prof. Dr. S. Hayri BOLAY / Prof. Dr. dris BOSTAN / Prof. Dr. Benjamin BRAUDE / Prof. Dr. Palmira BRUMMET / Do. Dr. Tufan BUZPIN AR / Do. Dr. Turgut CANSEVER / Prof. Dr. Gnl CAN TAY / Prof. Dr. Nusret AM / Do. Dr. Hseyin ELK / Prof. Dr. Murat Z A K A / Prof. Dr. Bayhan U B U K U / Prof. Dr. Gez a DAVID / Do. Dr. A hm et DAVUTOLU / Do. Dr. Remzi DEMR / Prof. Dr. Bekir DENZ / Prof. Dr. Uur DERM AN / Do. Dr. iek DERM AN / D. Mehmet D O A N / Prof. Dr. Emre DLEN / Prof. Dr. Yavuz ERCAN / Do. Dr. Ahm et B. ERCLASUN / Prof. Dr. Burhan ERDEM / Prof. Dr. zer ERGEN / Do. Dr. Sleyman ERGUNER / Dr. Zeynep Tarm ERTU / Prof. Dr. smail ERNSAL / Prof. Dr. Seluk ESENBEL / Prof. Dr. Semavi EYCE / Dr. Pal FADOR / Prof. Dr. Harid FEDA / Dr. Kate FLEET / Prof. Dr. Cornell FLEISCHER / Mehmet GEN / Dr. K ym et G R A Y / Prof. Dr. Victor Grigorievic GUZEV / Prof.. Dr. Umay Trke G N A Y / Prof. Dr. Feza G N ERG U N / Prof. Dr. Cengiz H A K O V / Prof. Dr. Yusuf H AM ZAO LU / Assoc. Prof. Dr. Jane H A TH A W AY / Dr. Tofgh HEIDERZADE / Prof. Dr. Mcteba LGREL / Prof. Dr. Mehmet PRL / Prof. Dr. Mustafa SEN / Prof. Dr. Norman IT ZK O W IT Z / Assoc. Prof. Dr. R alf Martin JA G E R / Dr. Mustafa K A A R / Prof. Dr. Esin K A H Y A / Prof. Dr. H ayrettin K A R A M A N / Prof. Dr. Bekir K A R L I A / Prof. Dr. Kem al K A R PA T / Prof. Dr. Haim K A R P U Z / Do. Dr. Hakan KIRIMLI / Y rd. Do. Dr. Yunus KO / Prof. Dr. Bayram K O D A M A N / Assoc. Prof. Dr. Kaori KO M ATSU / Prof. Dr. Enver K O N U K U / Vedat KO SAL / Dr. Orhan F. K PR L / Prof. Dr. Klaus KREISER / Prof. Dr. Metin K U N T / Do. Dr. Zekeriya K U R U N / Y rd. Do. Dr. Y lm az KU R T / Prof. Dr. Gnay K U T / Prof. Dr. Hee Soo LEE / Y rd. Do. Dr. Hulusi LEKESZ / Prof. Dr. Bernard LE W rS / Dr. Marina M ALEW IN SKAYA / Prof. Dr. erif M AR D N / Prof. Dr. Justin M CCARTH Y / Prof. Dr. irene MELKOFF / Prof. Dr. zcan MERT / Dr. Monica M OLNAR / Prof. Dr. Rhoads M URPH EY / Dr. H idayet NUHOLU / Prof. Dr. Yusuf O U ZO LU / Do. Dr. Mehmet Z / Prof. Dr. A bdlkadr ZC A N / Do. Dr. Azmi ZCAN / Yrd. Do. Dr. Mehmet ZDEN / Do. Dr. N azif Z T R K / Prof. Dr. skender PALA / Prof. Dr. Yuri A . PETROSYAN / Dr. Eugenia POPESCU-JUDETZ / Prof. Dr. Donald QUATAERT / Prof. Dr. Stefan REICHMUTH / Prof. Dr. Gnsel REN DA / Prof. Dr. Halil SAHLLOLU / Prof. Dr. Mehmet SA R A Y / Prof. Dr. N il SAR I / Do. Dr. Saim SAVA / Y rd. Do. Dr. Abdullah SA Y D AM / Prof. Dr. Nora SEN / Prof. Dr. M uhittin SERN / Y rd. Do. Dr. Mehmet SEYTDANLIOLU / Prof. Dr. Engin SEZER / Prof. Dr. Gazmend SH PU ZA / Prof. Dr. Salahi SONYEL / Prof. Dr. A li A FA K / Prof. Dr. lhan AHN / Prof. Dr. Ramazan EEN / Do. Dr. Ahm et MRGL / Prof. Dr. Ahm et TA B A K O LU / Prof. Dr. Zeren TANINDI / Prof. Dr. Blent TANR / Do. Dr. Cem alettin TA KIR AN / Prof. Dr. Aslan TERZOLU / Prof. Dr. Mustafa Tevfik TEYYU BO LU / Prof. Dr. Zafer T O P R A K / Prof. Dr. Muzaffer TUFAN / Prof. Dr. Abdsselam ULUAM / Do. Dr. Fahri U N A N / Dr. Yavuz UN AT / Dr. Recep USLU / Prof. Dr. lter UZEL / Y rd. Do. Dr. A ygl LGEN / Prof. Dr. M. A li N AL / Ethem Ruhi N G R / Prof. Dr. G illes VEINSTEIN / Dr. Cristine W O O D H E A D / Prof. Dr. Alem dar YALIN / Do. Dr. Mehmet Alaaddin YALIN K A Y A / Prof. Dr. Ferous Abdullah Khan YASAMEE / Prof. Dr. M. Sait YAZICIOLU / Prof. Dr. Kazm YET / Prof. Dr. Haan YKSEL / Prof. Dr. Madeline C. ZILFI

SANAT VE YAYIN MAVR


Ahm et KO T

Osmarlya nsz
Geen y l Cumhuriyetimizin 75 Kurulu Yldnmn cokuyla kutladk. Bu y l da Osmanl Devletinin Kuruluunun 700. Yldnmn kutluyoruz. ' Tarihte en byk toprak parasn ktada hkm ve nfuzu altnda tutan, hanedan olarak en uzun sre yaayan Osmanl mparatorluu, siyasi, sosyal ve kltrel miras ile Cumhuriyet Trkiyesinin de altyapsn oluturmutur. Trkiye Cumhuriyetinin Osmanl Devletinin meru varisi olduu gerei, artk herkes tarafndan kabul edilmektedir. 700. Yl kutlamalar erevesinde y l iinde dzenlenen bilimsel, kltrel ve sanatsal faaliyetlerin Osmanly daha iyi anlamamz asndan yararl olduu aktr. YEN TRKYEnin hazrlam olduu Osmanl adl 12 ciltlik bu eserin, bugne kadar Osmanl Devleti hakknda yaplan en geni kapsaml aratrma olduu grlmektedir. Osmanlnin siyasi, sosyal, ekonomik yaps ve uygarl ile ilk kez bir btn olarak ele alnd bu almann nemli bir zellii de, yerli ve yabanc Osmanl tarihi uzmanlarn ok geni bir katlmla bir araya getirmesi ve yalnz lkemiz deil, dnya kltrne hizmet etmesidir. Bu eser, gemiini daha iyi tanmak isteyen Cumhuriyetimizin gen kuaklarna esiz bir bilimsel kaynak nitelii tamaktadr. YEN TRKIYEy i Cumhuriyetin 75. Yldnm dolaysyla geen y l yaynlad 5 ciltlik Cumhuriyet zel Saysndan sonra, Osmanl hakknda da dnya apnda byleine grkemli bir eser hazrlad iin kutluyor, bu deerli eserin bilim adamlarna ve aratrmaclara faydal olmasn diliyorum.

Istemihan TALAY Kltr Bakan

YURT DII KOORDNASYON CEM OUZ / CEMRE GZEL

TERCME
KOORDNATR CEM OUZ REDAKTRLER DO. DR. KEMAL EK / DR. JUDY UPTON-WARD ERTAN AYDIN / YILMAZ OLAK

MTERCMLER
Y rd . Do. Dr. B erdal A D A L / M fit A K K O Y U N L U / A li A K S E N / Esra A L T U N / Erkan A P A Y D IN / G l A T M A C A / A yeg l B A A R / G lay tk u B A Y R A M O L U / A ykan C A N D E M R / Dr. Sim ten C O A R / m it ELK / M itad E L K PA L A / ' G lser ETN / Do. Dr. G kh an E T N SA Y A / Tanel DEM REL / Evren D E V R M E L K / zlem Yelda D LM EN / Seral E R Y A A R / Do. Dr. Ram azan G Z E N / Z eynep G N E L / A ziz M u rat H A T P A A O L U / N azl IL IC A K / Do. Dr. K enan N A N / Dr. B irsen K A R A C A / Haan A li K A R A S A R / E lifK O P A R A L / M ustafa M A C T / M ehm et M U R A T / Em el O SM A N A V U O L U / nci Z T R K / G n SELEN / N alan S O Y A R IK / D o. Dr. M usa A M A Z / Enver T O P U O L U / ibay T U S A V U L / A ziz T U N C E R / Y rd . Do. Dr. N asuh U SLU / ahin Y A M A N / Selda Y A V U Z / Y asem in Y A Z IC I / E lif Y E N E R O L U / M ehm et Y IL M A Z / R am il Z A L IY A Y E V /

SUNU
O sm anl D evletinin kuruluunun 7 0 0 . yldnm nde YEN T R K Y E olarak bylesine dev bir esere imza atm ann gururunu ve m utluluunu yayoruz. O sm anl Projesi, T rkiyenin en byk fikir projesi ve bugne kadar O sm anl Tarihi zerinde hazrlanm en b y k aratrm a oldu. T rkiyenin ve dnyann en nem li O sm anl uzm anlarnn yer ald almamzda, nce Osmanl tarihi konusunda nde gelen b ilim adam larndan oluan bir Yayn K u ru lu tekil edildi. Yayn K u ru lu nun tesbit ettii konu balklarna gre aratrm a yazlarnn siparileri verildi. Bunun iin dnyann 5 6 lkesinden 4 9 7 ve T rkiyeden 1 5 3 6 olm ak zere 2 0 3 3 bilim adam ve uzmanla temas kuruldu. Trkiye dndaki bilim adam larndan 2 2 1 , T rkiyedeki bilim adamlarndan 9 6 8 olm ak zere toplam 1 1 8 9 bilim sel yaz Yayn K u ru lu na intikal etti. Bu yazlardan 1 3 8 i Trkiye dndan ve 6 7 2 si T rkiyeden toplam 8 1 0 bilim sel makale eserimizde yer ald. Yaynlanmayan yazlarn byk ounluu da aslnda bilim sel nitelikte idi; ancak tekrarlardan kanma, ekil artlarna uym ay gibi gerekeler yazlarn yaynlanmamasnda etkili oldu. Yaynlanan yazlarn tam am da orijinal olup, daha nce herhangi bir dilde yaynlanm am yazlardr. B unlarn byk ounluu ariv kaynaklarndan yararlanlarak hazrlanm tr. Bu aratrm alar yaplrken bata Babakanlk Osmanl A rivi olm ak zere 33 lkenin arivlerinden faydalanlm tr. Eserimiz, 12 cilt ve toplam 9 .2 4 4 sayfadan meydana gelm ektedir. 1. ve 2. ciltler Siyaset, 3. cilt iktisat, 4. ve 5. ciltler Toplum, 6. cilt Tekilt (dar tekilt, hukuk sistem i, asker tekilt), 7. cilt Dnce, 8. cilt B ilim , 9-, 10 . ve 1 1 . ciltler K lt r ve Sanat, 12 . cilt Hanedan (biyografi ve bibliyografya) balklarm tam aktadr. O sm anl, bir ansiklopedi, kronolojik bir klasik siyas tarih almas veya birka bilim adam nn yazd bir tarih kitab deildir. O sm anl hakknda siyas, ktisad, sosyal, kltrel, bilim sel ve felsef adan ilk defa bu derece kapsaml bir alma yaplm tr. Ksaca, A m erikal bir bilim adam nn ifadesi ile bu, "bir milletin kendi tarihi hakknda yapabilecei en byk aratrma projesidt.

XIII. Y zyln sonlarna doru tarih sahnesine giren Osm anl B eyli inin aradan bir asr gemeden bir cihan devleti, bir im paratorluk haline gelm esinin ardndaki esrar halen tartlm aktadr. nsanmz bu m ucizev oluun srrn, O sm anlnn tem elindeki m anev har ile izah etm ekte, eyh Edebalnn tefsir ettii Osman G azinin mehur ryasndaki nar efsanesine inanmaktadr. Hangi gr tarz doru olursa olsun, cihangirne bir airetten cihan devletine ulamada sadece k lcn rol oynam ad, O sm anlnn tehaft tu tk u s u na, fthat ve gazvat anlayna, salam bir ekonominin, yerleik, ehirli ve dengeli bir toplum yapsnn, kkl bir eitim , bilim , k lt r ve sanat dokusunun destek olduu, artk btn lm evrelerin kabul ettii gereklerdir. O sm anl Cihan H kim iyeti M efkresi, cihanumldr, em peryaldir fakat asla em peryalist deildir. O smanl D evleti, hkim iyeti ve nfuzu altna ald lkeleri ve m illetleri smrmemi; aksine bd eylem i ve enlendirm itir. D evlet-i A liy y e , hkim iyet sahas, m edeniyeti, ihtiam , tekiltlanm as ve sosyal yaps bakmndan ok k lt rl ve ok m ille tli bir im paratorluktur. Bize gre, im paratorluk terim inin m enfi anlam larndan kanmak iin O sm anly bu m uhteem sfattan m ahrum etm ek doru deildir. O smanl Cihan D evleti, Roma m paratorluundan sonra dnyann en

uzun m rl, hanedan olarak en uzun sre yaayan, ktada en byk toprak parasnda hkm sren ve nfuz sahibi olan bir im paratorluktur. Corafya profesr Ramazan zey hocamzn aratrm alarna gre; kuruluunda 5 .6 3 1 km" olan O sm anl D e vletinin yzlm , etki alanlar ile birlikte Fatih dnem inde 2 .2 1 4 .0 0 0 km 2, Yavuz dnem inde 6 .5 5 7 .0 0 0 k m 2 (8 y llk saltanat dnem inde kat arttrm tr), K an u n dnem inde 1 4 .9 8 3 - 0 0 0 k m 2 ve en geni snrlara ulat nokta olan X V II. yy. sonlarnda ise 2 4 m ilyon k m 2 yi buluyordu. 1 9 1 3 Y ln d a O sm anl m paratorlu unun yzlm , 1 8 0 .0 0 0 k m 2 si A vru pa-i O sm aniyede, 1 .8 0 0 .0 0 0 k m 2 si A sya-i O sm aniyede, 3 .0 0 0 .0 0 0 k m 2 si A frik a-i O sm aniyede olm ak zere toplam 4 .9 8 0 .0 0 0 k m 2 yi buluyordu. O sm anl im p arato rlu u nun hkim iyeti altndaki topraklarda bugn 4 5 lke, nfuzu ve etkisi altndaki topraklarda ise 3 1 lke bulunm aktadr. Daha da arpc gstergelerle ifade edilirse, bugn O sm anlnn hkim iyeti ve etkisi altndaki corafyada 7 6 lke ve devlet bulunm akta, bunlarn yzlm leri toplam nn dnya geneline oran % 3 7 ,8 , burada yaayan nfusun dnya nfusuna oran ise % 4 0 ,1 olm aktadr. Prof. Dr. Bernard Lewis, O sm anlnn, hkim iyeti altndaki her dinden ve her m illetten insanlar iin tartm asz bir m u tlu lu k devri old u unu kaydetm itir. Gerekten de O sm anl M illet Sistem i, her dinden ve her m illetten insanlarn byk b ir hogr anlay ile beraberce yaadklar b ir huzur m edeniyetini ifade eder. O sm anl, her k lt r ve m edeniyet ile ilgilenm i, gzel ve deerli grdklerini benim sem i ve bu g zellikleri O rta A syadan, anayurttan tad k lt r potasnda slm n lsyle tartarak ve eriterek yeni, orijin al, zengin bir m edeniyet ina etm itir. O sm anl T rk tr. O sm anl im paratorluu, ada A vru p al devletler ve yazarlar tarafndan T rk im p aratorlu u , T rk D e vleti ve T rkiye olarak grlm tr.. O sm anoullan da kendilerini T rk olarak kabul etm i, Trke m paratorluun her dnem inde D evletin resm dili olarak ku llanlm tr. Baz yazarlarn, literatrdeki etrak-i b-id rak g ib i si ve gebe trkm enleri ve zellikle C ell isyanlarna karanlar kasteden ifadeleri rnek gstererek O sm anly T rkl n dnda gsterm e g ayretleri doru deildir. O sm anl slm dr. O sm anl m edeniyeti bir slm m edeniyetidir. slm tefekkrnn, b ilim inin, k lt r ve sanatnn ahikasna ulat bir zirve m edeniyettir. A ncak, O sm anl her d in inanca kar saygl ve msamahal olm u, din ve vicdan h rriyeti bakm ndan ann tesine gemi bir G ne lk e si dir. te byle b ir devletin ve m edeniyetin en tab i ve m er varisi T rkiye C u m h u riyetidir. Vatanda olm akla vndm z T rkiye C um h uriyeti D evleti ve T rk Toplum u, O sm anlnn en nem li m iraslardr. C um h uriyetim izin ynetim ekli elbette O sm anhdan farkldr. T rkiye C um h uriyeti yepyeni bir D e vlettir ve siyas bakm dan O sm an lnm devam deildir. A ncak tarih in devam ll erevesinde, O sm anlnm sosyal, ekonom ik ve k lt rel m irasn devraldm z, ideolojik pein hkm lerden syrlarak kabul etm em iz gereken bir gerektir. Yeni b in yln eiinde C um huriyetim izi gelitirerek, dem okrasi boyutunu zenginletirerek O sm anlnm da ilerisinde b ir noktaya ulam ay m it ve tem enni ediyoruz. 'J' 'J'

Bu eserin hazrlanm asnda en byk em ek sahibi, projenin fik ir babas, bilim sel ayrntlardan tashihine kadar her safhay bizzat yrten Haan Cell G zele kranlarm z sonsuzdur. Bu eser hep O nun eseri olarak anlacaktr. B ilim editrlerim iz Do. Dr. K em al ieke ve Cem O uza teekkr borluyuz. zellikle Do. Dr. K em al iek, projenin bandan sonuna kadar her t rl fedakrl ve gayreti gsterm i, tek tek btn yazlan okuyarak bilim sel rap ortrln gerekletirm itir. Cem O uz ve Cem re G zel, dnyann drt bir yan ile temas kurm u, y u rt d ve tercm e koordinasyonunu icra etm ilerdir. Y ayn K u ru lu Bakanm z ve dnyann b ir num aral O sm anl Tarihisi, hepim izin hocas Prof. Dr. H alil Inalcka hem bu grevi, hem de ok deerli orijin al aratrm as iin kranlarm z sunuyoruz. Yayn K u ru lu yelerim iz; bize

K u ru m ve ahs olarak her t rl destei salayan T rk Tarih K u ru m u Bakan Prof. Dr. Y usuf H alaoluna, ekibiyle beraber bizi hi yalnz brakm ayan IR C IC A Bakan Prof. Dr. Ekm eleddin Ihsanoluna, defalarca m tevaz brom uzda g nlerini, saatlerini harcayarak yazlar tek tek inceleyen nezaket tim sali hocamz Prof. Dr. N ejat G yne, en byk destekim iz olan sevgili hocamz Prof. Dr. Ercment K u ra n a, her zamanki m tevazi edasyla ykm zn b y k ksm n yklenen ve bibliyografya almas ile eserimize deer katan alkan hocamz Prof. Dr. Bahaeddin Y ediyldza, gece gndz bilgisine ve yardm na bavurduum uz Prof. Dr. lber O rta y lya, sahasndaki yazlar byk b ir v u k u f ve titiz lik le inceleyen Prof. Dr. A h m et Yaar O caka, ok deerli hocamz Prof. Dr. M bahat K t k o lu na, Prof. Dr. Stanford Shaw a ve Prof. Dr. Jak op Landauya en derin kranlarm z sunuyoruz. P rojenin gerekletirilm esinde T rkiyenin ve dnyann en nde gelen b ilim adam lar bize yardm c oldular. M avirliim izi stlenen deerli hocalarm za teekkr borluyuz. B unlar arasnda yer alan ve birer yayn ku rulu yesi g ib i faaliyet gsteren bata Do. Dr. A li B irinci olm ak zere, proje hazrlk safhasnda alm alara katlan Prof. Dr. B urhan E rd em e, K lt r ve Sanat ciltlerin in hazrlanm asnda en byk katk ya sahip olan Prof. Dr. M ustafa sene ve Prof. Dr. H akk A cu n a, her zaman yanm zda bulduum uz Prof. Dr. Rhan A r k a ve Prof. Dr. O lu A r k a, Dnce cildim ize byk destekte bulunan Prof. Dr. Sleym an H ayri B olaya, bizzat brom uzu terif ederek yardm larn esirgemeyen Prof. Dr. Yavuz Ercana, Prof. Dr. G nsel R endaya, Prof. Dr. Esin K ahyaya, Do. Dr. Y usuf O uzoluna, Dr. Zeynep E rtua, Dr. K y m e t G ira y a, Dr. K ate Fleete, Dr. K aori K om atsuya ve Dr. Aye Ju d y U p to n -W ard a; ayrca alm alarm zda yardm larn esirgem eyen Prof. Dr. A hm et Tabakoluna, Prof. Dr. M urat izakaya, Prof. Dr. G nl C antaya, Prof. Dr. rcn B artaya ve Prof. Dr. B ekir K arl aya kranlarm z sunuyoruz. ounluu akadem isyen olan deerli m tercim lerim izin gzel tercm elerine, redaktrler Y lm az olak ve Ertan A y d n n stn gayretlerine m teekkiriz. Projenin gereklem esinde tek n ik koordinatrm z M urat Ocak, insanst bir gayret gsterm itir. Gken Teknikten A li Tatepe ve m er Faruk Tatepenin uykusuz geen gecelerini ve em eklerini, gen b ilim adam lar m usahhihlerim izin rpnlarn unutm am z m m kn deildir. Balkan C ilte v inin sahibi M uam m er B ilgi bir O sm anl Efendisi edasyla en gzel ekilde ciltlem eyi baarmtr. N ihayet Semih O fsetin sahibi M ustafa akr, hi phe yok ki, bu projenin en byk em ektarlar arasnda ba srada yer alm aktadr. O nun gayretleri olm asayd bu proje tam am lanam azd. A yrca projeyi b irlik te yrtt m z T rk Erdem V akf (T R K E V ) yneticilerine ve V a k f Bakan M esut Y lm a z a teekkrlerim iz bakidir. O sm an ldan sonra sra drt c iltlik ve 3 .5 0 0 sayfalk G reat O ttom an-T urkish C iv iliz a tio n a geliyor. alm alarn srdrdm z bu nem li eseri de inaallah ksa b ir zamanda yaynlam ay m id ediyoruz. O sm anlnn, O sm anl aratrm alarna ve aratrm aclarna k tutm asn ve daha iyilerinin yaplm asna vesile olm asn diliyoruz.

G ler EREN E ditr YEN TRKYE

KISALTMAIAR
a.e. a.g.e. a.g.m. a.g.y. ARDTA ARM DA ASG ATAE AVPRI b. BA BOA CA CD CH DA DUT E.B. EHN EUM FO GMDTA h. HH IRCICA A D MM MV JA O S JESHO MAD MD MM MMZC MV nr. OTAM RGD A s. S. ...S TAD TD TKA TOEM TSMA TTEM VD VG M A VMD vr. YA-Res YEE Yz. Ayn eser Ad geen eser Ad geen makale Ad geen yazma Azerbaycan Respublikas Devlet Tarih Arivi Azerbaycan Respublikas Merkezi Devlet Arivi Archivio di stato di Genova Genelkurmay Bakanl Askeri Tarih, Stratejik Etd Bakanl Arivi Rusya mparatorluunun D Politika Arivi Bin, bn Babakanlk Arivi Babakanlk Osmanl Arivi Cevdet Askeri Cevdet Dahiliye Cevdet Hariciye Trkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi Dosya Usul radeler Tasnifi Encyclopedia Britanicca Evkf- Hmyn Nezareti Evkaf Umum Mdrl Foreign Office, ngiltere. Grcistan Merkez Devleti Tarih Arivi Hicr Hatt- Hmyn slam Tarih, Sanat ve K ltr Aratrma Merkezi slam Ansiklopedisi rde-i Dahiliye rde-i Meclis-i Mahsusa rde-i Meclis-i Vl Journal o f American Oriental Society Journal of the Economic and Social History of the Orient Mliyeden Mdevver Defter Mhimme Defteri Mliyeden Mdevver Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi Meclis-i Vkel Mazbatalar Nereden Osmanl Tarihi Aratrma ve Uygulama Merkezi Dergisi Rusya Devlet Arivi Sayfa Say ... eriye Sicili Tarih Aratrmalar Dergisi Tahrir Defteri Tapu ve Kadastro Arivi Trh-i Osmn Encmeni Mecmuas Topkap Saray Mzesi Arivi Trk Tarih Encmeni Mecmuas Vakflar Dergisi Vakflar Genel Mdrl Arivi Vakf Muhasebe Defteri Varak Yldz Tasnifi Sdaret Resm Marzat Yldz Esas Evrak Yazma, yazmalar

i in d e k il e r

cilt 1
B R N C B L M

Osmanl Tarihine Toplu B ir Bak


PROF. D R . H A L L N A L C IK K N C B L M

Osmanl Devletinin Douu


kurulua dair nazariyeler
PROF. D R . C O L IN J . H E Y W O O D PROF. D R . R V D 1 PA U L L IN D N E R D R . O R H A N F K P R L M Y R D . D . D R . L E R B U L D U K

kurulu
PROF. D R . E R F BA TAV Y R D . D O . D R . EROL K R K O L U * Y R D . D O . D R . A H M E T V EH B ECER Y R D . D O . D R . A H M E T N E Z H T U R A N m D O . D R . M E H M E T A H N G Z

rumeliye gei
ASST. PROF. D R . P T R M E N T Z E L M Y R D . D O . D R . B R A H M S E Z G N H . E T N A RSL A N

duraksama
PROF. D R . S M A L AKA N C B L M

Devletten imparatorlua Ykseliin M imarlar: Fatih ve Yavuz


fatih sultan mehmet: iki ktann ve iki denizin hakimi
PROF. D R . R H O A D S M U R P H E Y D R . E N R IC O BA SSO W D R . LYA Z A IT SE V ASSOC. PROF. D R . M A R IA P lA P E D A N I F A B R IS

yavuz sultan selim: hadim-l haremeyn


D O . D R . Y U S U F K K D A D R . K A M A R U Z A M A N Y U S O F F ASSOC. PROF. D R . S E Y Y D M U H A M M E D E S -S E Y Y D A SSOC. PROF. D R .J A N E H A TH A W A Y D O . D R . ZE KE R Y A K U R U N m N E B G M / 3 2 6 D R D I 'J N C t 'J B L t 'l M

imparatorluun Zirvesi: Cihan Devleti ve Kanuni


kosovadan viyanaya osmanl hkimiyeti
PROF. D R . R A M A Z A N Z E Y m D O . D R . A H M E T M R G L

kanuni sultan sleyman: osmanlnn altn a


PROF. D R . H 0SE 1N M 1R JA F A R I PROF. D R . V10REL PA N A IT E PROF. D R . E K K E H A R D E lC K H O F F M M G U E L A A. B U N E S PROF. D R . E R C M E N T K U R A N M PROF. D R . K A M E L F IL A L I PROF. D R . ZE KE R YA K T A P I D R . A H M E T KAVAS D R . N U R T E N K IL I -S C H U B E L B E N C B L M

XVII. Yzyl: Avrupa ve Iran ile Mnasebetler


ASST. PROF. D R . G A B O R A G O ST O N m D R . PA L FO D O R * D R . M A R IA IV A N IC S-R E SS D R . T U F A N G N D Z D R . M O N IK A M O L N A R U PROF. D R . F A R U K B L C B L E N T A R / 4 9 3 D R . H S A M E D D N M E M M E D O V K A R A M N L Y D R . H O SK A D E M HASANOVA / 5 0 9 A L T I N C I B L M

XVIII. Yzylda Osmanl imparatorluu


PROF. D R . N O R M A N 1 T Z K 0 W IT Z

kuzeyde beliren yeni hasm: rusya


PROF. D R . R O G O Z H IN N IK O L A J M IH A JL O V IC H m Y R D . D O . D R . O SM A N KSE m D R . S H A P I K A Z IY E V PROF. D R . SVETLENA 0R E SH K0V A * PROF. D R . M U STA FA Z A D E T E V F K T E Y Y U B O G L U

osmanllarn trkistan ve kafkasya ile ilikileri


PROF. D R . M E H M E T SA R A Y Y R D . D O . D R . A B D U L L A H G N D O D U A R Z U O C A K L IM Y R D . D O . D R . M U STA FA B U D A K Y R D . D O . D R . M E H M E T A L A K M A K PROF. D R . TSISA N A A B D U L A D Z E m D R . SEVDA A L K I Z I SLEYMA N OVA

osmanl diplomasisi
D O . D R . A L B R A H M SAVA M D O . D R , M E H M E T A L A A D D N YAL1NKAYA PROF. D R . H R O K OD A KA D R . B R A H M A Y K U N

A R I ERH A N m Y R D .

D O .

cilt

2
B R N C B L M

Avrupa ittifaklar Sisteminde Osmanl imparatorluu


xx.

yzyl: zlmenin siyas boyutlar ark meselesinin ortaya k

PROF. D R . KE M A L K A R PA T PROF. D R . FE RO V Z A B D U L L A H K. YASAMEE PROF. D R . L B E R ORTAYLI

D R . M U STA FA K K U D R . IG O R KA R PA Y E V U Y R D . DO. D R . M ERA L B A Y R A K m Y R D . DO. D R . H A M Y E T SEZER

krm sava ve sonras


D O . D R . B E S M Z C A N / 97 Y R D . DO . D R . H AA N A H N D R . J U D Y U P T O N -W A R D

aznlklar meselesi
PROF. D R .J U S T 1 N M C C A R T H Y PROF. D R . SA LA H I R. SON YEL PROF. D R . N E JA T G Y N m Y R D . DO . D R . D A V U T K IL I m DO . D R . A lSA A M A Z m DO . D R . . T U F A N B U Z P IN A R

misyonerlik faaliyetleri
D R . A Y TE N SEZER YR D . D O . D R . E RD AL A IKSE S Y R D . DO . D R . MER T U R A N

osmanl d politikasnda farkl boyutlar


PROF. D R . S E L U K ESEN BEL D R . L IK A R F N M A N SU R N OO R D R . D L JA R A USMANOVA A R I E RH A N K N C B L M

En Uzun Yzyln Sultan: L Abdlhamid


. abdlhamidin ykselii ve iktidar
PROF. D R . E N G N A K A R L I PROF. D R . F R A N O IS G E O R G E O N PROF. D R . BA Y R A M K O D A M A N DO . D R . A L A K Y IL D IZ m PROF. D R . F K R E T A D A N IR m DO . D R . M U R A T M . H A T P O L U U Y R D . DO. D R . M E T N H L A G Y R D . DO . D R . A. G L T O K A Y D O. D R . M A H R A Y D IN m D R . ODILE M OR E A U DO. D R . M T H A T B A Y D U R

. abdlhamid ve pan-islamizm
PROF. D R . HE E S 0 0 LEE DO . D R . C E Z M ERA SLA N Y R D . DO. D R . G K H A N ETNSAYA N C B L M

B L G N A Y D I N

II. Merutiyet Dnemi


ittihad-terakki ve ykla doru
D O . D R . A L B R N C D R . A H M E T D E M R E L D O . D R . A H M E T T U R A N A L KA N m D R . ZEKE RYA T R K M E N Y R D . D O. D R . KE M A L Y A K U T D O . D R . BA Y R A M BA YRA KTA R

merutiyet dnemi, balkanlar ve tesi


PROF. D R . G A Z M E N D S H P U Z A M PROF. D R . C E N G Z HAKOV DO . D R . HALE IV G IN

YRD.

D O . D R . H K M E T K S Z

A SSOC PROF. D R . IO R D A N KA B B N A D O . D R . M E T N A Y I I I * Y R D . D O . D R . M E V L T EL E B m DO . D R . N E C D E T HAYTA Y R D . D O . D R . S U A T A K G L D R D N C B L M

mparatorluun Son Yllar


birinci dnya sava ve sonras
Y R D . D O . D R . M E T N H L A G

D R . M A R IN A M ALEVINSKAYA

PROF. D R . N A D R DEVLET

DO .

D R . H A K A N K IR IM L I m

PROF. D R . M U SA Q A S1M 0V m D R . ISA B L U M l D O . D R . SF.LAM K IL I N A SIR Y C EE R B R A H M E TH E M A T N U R ELNUR AAOLU

ykl ve yeni balangca doru


Y R D . D O . D R . M ER B U D A K Y R D . DO . D R . B R A H M SL M D O . D R . M E S U T A Y D IN D O . D R . C E M A L E T T N T A K IR A N D R . M E H M E T N D ER Y R D . DO. D R . VEYS A K IN

cilt

3
B R N C B L M

Klsik Dnemde Osmanh iktisad


ktisad zihniyet ve yap
PROF. D R . A H M E T TA B A K O L U PROF. D R . S A B A H A T T N Z A M M Y R D . D O . D R . A B D U L L A H G N D O D U

toprak ve tarm
Y R D . D O . D R . A B D U L L A H M E S U T K K K A L A Y m Y R D . D O . D R . Y IL M A Z K U R T D O . D R . M E H M E T Z

ticaret ve loncalar
PROF. D R . H A L L SA H L L O L U D R . KA TE FL E E T PROF. D R . DA VID GUD1ASH V IL1 PROF. D R . T M U R K U R A N PROF. D R . ZYA K A Z IC I

maliye politikalar ve para


PROF. D R . A H M E T TA B A K O L U U ASSOC. PROF. D R . L N D A T. D A R L IN G PROF. D R . KL RA H E G Y I D R . EROL ZVAR D O . D R . S A T Z T R K DO . D R . O U Z T E K N D O . D R . O R H A N K IL I K N C B L M

iktisadi Dnm ve Buhran


merkantilist bat karsnda osmanl ekonomisi
. PROF. D R . E V KE T P A M U K PROF. D R . M M A N U E L W A LLERSTE IN - F A R U K T A B A K M E H M E T B U L U T

mal dnm ve iltizam sistemi


PROF. D R . M U R A T Z A K A M ASST. PROF. D R . A RIEL S A L Z M A N PROF. D R . A SLA N ERE N Y R D . D O. D R . EFTAL K R B A T M A Z N C B L M

Sanayii Devrimi ve Osmanh Ekonomisi


osmanl sanayileme hamleleri
M E H M E T G E N PROF. D R . A L A R KE Y D E R m DO . D R . A B D U L L A H M A R TA L DO . D R . A H M E T K A L A

tarm ve madencilik
PROF. D R . T E V F K G R A N PROF. D R . F A H R E T T N T Z L A K M D O. D R . YA SEM N D E M R C A N

ahidnmeler, kapitlasyonlar ye sonular


PROF. D R . M B A H A T S. K T K O L U M PROF. D R . VIOREL PA N A ITE D R . B L E N T Z D E M R M D R . C O K U N A K IR ASSOC. PROF. D R . K A 0R 1 K O M A T SU

uluslararas sermaye ve d borlar


D R . R E C E P B O Z T E M U R M D O . D R . S E Y F E T T N G R SE L PROF. D R . R F A T N SO Y Y R D . DO . D R . F A R U K Y IL M A Z

osmanl ekonomisinde irketleme


DO . D R . FE T H G E D K L M D R . M U R A T K O R A L T R K M D R . M U R A T K O R A L T R K DO . D R . T N C E Z KPE R OKTA R L A TF D A D E M R

osmanl ehirlerinde ticar faaliyetler


Y R D . D O . D R . M U H T T N T U ZER K P E L D R . E YAL G IN IO Y R D . D O . D R . MER D E M R E L Y R D . D O . D R . ELVAN A N M A F L Z O L A K D R . SVETLA IANEVA D R D N C B L M

Reformlar Dnemi ve M ill iktisat Araylar


mill iktisat araylar
PROF. D R . A L H SA N B A I D O . D R . A B D L L A T F ENER D R . E V KE T K A M L A KA R PROF. D R . ZA FE R T O P R A K ASST. PROF. D R . NCOLE VAN OS D O . D R . M E H M E T A L G R O L Y R D . DO . D R . S A B R Y E T K N M E H M E T A K P IN A R

bayndrlk hamleleri: haberleme, ulam ve demiryollar


PROF. D R . N E SM Y A Z IC I

H S E Y N IN A R D O .

D R . SE RA P Y IL M A Z

YRD.

D O . D R . SE L A H A TTN TO Z L U M

PROF. D R . M U R A T Z Y K S E L M D O . D R . U F U K G L S O Y U D O . D R . U F U K G L S O Y D O . D R . V A H D E TTN E N G N D O . D R . V A H D E TTN E N G N

cilt

4
B R N C B L M

Osmanl Toplum Yaps


toplum yapsnn ana hatlar
PROF. D R . A H M E T TA B A K O L U PROF. D R . ZER E R C E N * DO. D R . SEVG G L A K Y IL M A Z DO. D R . SUN A B A A K AVCILAR C O K U N Y IL M A Z * PROF. D R. N A HED B R A H M D E SSOU K / 8 2

ehirliler, kyller ve konar-gerler


PROF. D R . F E R D U N M . EM E CEN YR D . D O . D R . M USTA FA D E M R YR D . DO. D R . M E H M E T K A R A G Z ASSOC. PROF. D R . GEZ D V ID m YR D . D O . D R . SE L A H A TTN Z E L K m P R O F . D R . L H A N A H N m D R . A. L A TF A R M A A N * Y R D . DO . D R . M E H M E T N B A I M Y R D . DO. D R . A L SN A N B L G L Y R D . DO. D R . A B D U L L A H SA YD A M PROF. D R . SE L U K G N A Y K N C B L M

Millet Sistemi
birlikte yaamann hukuk temelleri
PROF. D R . YAVUZ E RC A N P R O F . D R . CEV D ET K K PROF. D R . Y U L U T E K N K U R A T D O . D R . H K M E T Z D E M R D R . A R SH I K H A N P R O F . D R . BL A L E RY IL M A Z

osmanl toplumunda birlikte yaama tecrbesi


ASSOC. PROF. D R . B E N JA M IN B R A U D E Y R D . D O . D R . N U R A D IY E KE D R . B L E N T Z D E M R PROF. D R . O SM A N E T N YRD. DO. D R . N U R EVKEL PROF. D R , MOSHE M A OZ PROF. D R . G A Z M E N D SH PU Z A PROF. D R . M USTA FA Z E K T E R Z

millet sisteminde yahudiler, ermeniler ve rumlar


PROF. D R . STA N FORD S H A W P R O F . D R . A RY E H SH M U E L E V ITZ PROF. D R . ENVER K O N U K U DO. D R . KE M A L E K Y R D . DO. D R . G A L P E KE N D R . EVANGEL1A BALTA N C B L M

Osmanl Toplumu ve D in Hayat


osmanltun. temelindeki manev har
PROF. D R . O SM A N T R E R PROF. D R . REN E M E L IKO FF PROF. D R . M USTAFA KA RA DO. D R . M . SA FF E T SARIKAYA K A M L O L A K M E H M E T TOPA L D O . D R . ETH EM C E BE C O LU DR. M USTAFA A KA R DR. Y A M U R SA Y

dinin sosyal hayattaki rol


PROF. D R. M E H M E T EKER D R . M A R K S E D G W IC K E KREM I IN D O . D R . S A M SAVA PROF. D R . R F A N G N D Z D R . REA T N G R E N K M L O L A K D R . M EN DERES C O K U N D R . A B D U R R A H M A N M E M A H M E T GKE D R D N C B L M

Demografik Yap, Gler ve iskn Siyaseti


nfus
YR D . DO. D R . Y U N U S KO TE V FK AVDAR M U T U L L A H S U N G U R YRD. DO . D R . AL G L E R D R . B L E N T Z D E M R

osmanl iskn siyaseti


PROF.. D R . Y U S U F H A LA O LU Y R D . D O . D R . M E H M E T Y IL M A Z Y R D . DO. D R . M E H M E T ESAT SA RIC A O L U Y R D . DO. D R. S L E Y M A N E R K A N D R . RECE P D N D A R Y R D . DO. D R . B E H Z E T KA RA CA

g hareketleri
PROF. D R . F A R U K K O C A C IK DO. D R . N E D M P E K Y R D . DO. D R . A H M E T H ALA OLU YR D . DO. D R . A B D U L L A H SA YD A M D R . S A F A R O V R A F K F R U Z O L U D R . SA W SA N AGHA KA SSA B

cilt

5
B R N C B L M

Osmanl Hayrat Sistemi ve Vakflar


vakf sistemi
PROF. D R . B A H A E D D N Y E D Y 1L D 1Z D O . D R . N A Z F Z T R K PROF. D R . ZYA K A Z IC I PROF. D R . H A A N Y KSE L Y R D . D O . D R . A L PA Y B Z B R L K H A T ID Z A C A R -D R IN D A

osmanl toplumunda salk ve sosyal gvenlik


PROF. D R . D O N A L D Q U A T A E R T D O . D R . A H M E T M A K A L D R . T A H SN Z C A N Y R D . D O . D R . H S E Y N Z G R * PROF. D R . M E S U T APA K N C B L M

Osmanl Eitim Sistemi


klsik dnem osmanl eitimi ve medreseler
D O . D R . F A H R U N A N PROF. D R . ZYA K A Z IC I * D O . D R . LYAS E L E B Y R D . D O . D R . A H M E T C H A N PROF. D R . L KE R A K K U T A Y U D O . D R . KE N A N Z Y A TA M D O . D R . M EFA L H IZ L I m PROF. D R . M . EVK A Y D IN

eitimde modernleme
PROF. D R . H A B IL R A N D I D E G U IL H E M PROF. D R . C A H T YA L IN B L M PROF. D R . A D N A N M A N Y R D . D O . D R . Z E K SA LH Z E N G N D O . D R . H A LS A Y H A N D R . E H N A Z A L

eitim ve retim kurumlan


Y R D . D O . D R . M E H M E T E M N YO L A L IC I m D O . D R . A L A RSL A N M D O . D R . T A Y Y P D U M A N m D O . D R . H A A N H S E Y N DLAVER

misyoner okullar
PROF. D R . N E C M E T T N TO Z L U PROF. D R . U Y G U R K O C A B A O L U M Y R D . D O . D R . M E H M E T TE M E L E M N E KO C A M A N O L U N C B L M

Osmanl Ailesi
osmanlda aile yaps
D O . D R . S M A L D O A N m Y R D . D O . D R . A B D U R R A H M A N K U R T D O . D R . S A T Z T R K

osmanlda kadn
DO. D R . E TH E M C E B E C O L U W D R . R U T H M . R O D E D * PROF. D R . F A R IB A Z A R IN E B A F -S H A H R Y R D . D O . A B D U R R A H M A N K U R T FE RH A K A R A D E N Z Y R D . D O . D R . ZE H R A TO SKA D R . LEYLA K A P L A N ASSOC. PROF. D R . M A D E LIN E C. Z I L F I S

osmanlda ocuk
PROF. D R . R E F K T U R A N C N E Y D O K A Y C N E Y D OKA Y D R D N C B L M

Osmanl ehri ve ehir Hayat


osmanl ehri ve ehir hayatndan kesitler
DO. D R . T U R G U T C A N S E V E R PROF. D R . T N C E R B A Y K A R A M U STA FA A R M A A N PROF. D R . R H A N A R I K D R . FA TM A M G E G C E K rn D O . D R . S A L H A Y N U R A L Y R D . D O . D R . Z E K T E K N F E H M Y IL M A Z

baz osmanl ehirlerinden portreler


D R . BE H IYA ZLA TA R PROF. D R . ENVER K O N U K U Y R D . D O . D R . M U A M M E R G M E N Y R D . D O . D R . SKE N D E R O Y M A K DO. D R . S A B R S R G E V L TEODA RA BA KA R D JE V A

osmanlda spor faaliyetleri


A T IF K A H R A M A N D O . D R . B R A H M Y I L D IR A N M U STA FA E T N B A Y D A R

depremler ve yangnlar
D O . D R . O R H A N K IL I K E M A L E T T N K U Z U C U K E M A L E T T N K U Z U C U

cilt

6
B R N C B L M

Osmanh dar Tekilt


osmanl merkez idare sistemi
YRD. DO. D R . M E H M E T V . SE YTD A N LIO LU M DR. RECEP AHISHALI * PROF. D R. M E TN K U N T

devlet idaresi ve din


PROP. D R . Y M N SEZEN DO. D R . K R KARATEPE DO. D R. DAVUT D U R SU N

osmanl tara tekilt


PROF. D R. N E JA T G Y N M DO. DR. ORHAN KIL I * PROF. DR. M . AL NAL * PROF. D R. Al. E T N VARLIK m DO. D R. LH A N YERLKAYA * PROP. D R . ATLLA E T N * D R. FATMA A CU N

osmanl merkez idaresinde zlme: ayanlk sistemi


PROF. D R. YCEL ZKAYA PROF. D R . ZCAN M E R T

tanzimat dneminde dar reform


PROF. D R. M U SA A D IR C I m YRD. DO. D R . M U ZA FFE R D O A N m YRD. DO. D R. EN GN BE RBE R DO. DR. BR A H M Y ILM A ZELK

osmanl brokrasi gelenei


NECAT GLTEPE m PROF. D R. GILLES VEINSTEIN YRD. DO. D R. H A M T ERSOY YRD. DO. D R. BRO L E T N YRD, DO. D R . FEVZ D E M R * YRD. DO. D R. H A M T PEHLVANLI m DO. DR. REM Z F IN D IKL I

osmanlda tahrir ve arivcilik


NECAT AKTA * D R. ERHAN A FYON CU * SM E T DE M R K N C B L M

Osmanl Hukuk Sistemi


osmanl hukuk sistemine genel bak
YRD. DO. D R . M U R A T E N U D O . DR. YASEMN SANER GNEN M PROF. DR. AL A F A K * YRD. DO. D R . TU N C A Y N * YRD . DO. D R. M E H M E T E M N YOLALICI

osmanl hukuku ve er hkmler


PROF. D R . A H M E T A K G N D Z PROP. D R. AL B A R D A K O L U * PROF. DR. AL AFAK

osmanlda yargnn ileyii, eyhlislm ve kad


DO. D R . A B D L A Z Z BA Y IN D IR * CEM AL FEDAY * DO. D R. HAA N TAH SN FENDOLU M DO. D R. M A H M E T AKM A N

osmanl hukukunda batllama dnemi


DR. C H R IST IA N R U M P F PROF. D R . M . A K F A YD IN * ROF. D R. OSM AN Z T R K * YRD. DO. DR. OSM AN K A IK I * YRD . DO. D R. SEDAT BN GL N C B L M

Osmanl Asker Tekilt


klsik dnem osmanl asker tekilt
PROF. D R. A B D L K A D R Z C A N * PROF. D R . N EJA T G Y N M DO. D R . CEM A LETTN T A K IR A N * PROF. DR. A L HSAN GENCER M E H M E T YAAR ERTA BLG E KESER

osmanl silahlar, harp sanayii ve teknolojisi


PROF. D R . M CT E BA LG RE L * PROF. D R . D R S BOSTAN * ASST. PROF. DR. G A BOR AGOSTON * D R. SA LM A Y D Z * D R. SALM A Y D Z MERYEM KA A N ERDOAN

osmanl ordusu ve slahat


D R . IRIN A PETROSYAN * DO. D R. M E H M E T ALAA TTN YALINKAYA DR. ZEKERYA T R KM E N

cilt

7
B R N C B L M

Osmanl Kurulu Felsefesi


klsik dnem osmanl dncesi
D O . D R . Y U S U F O U Z O L U P R O F . D R . B E K R K A R L I A D R . B R A H M K A L IN Y R D . D O . D R . SE ZA SEV M

osmanl felsefesinin nc ahsiyetleri


PROF. D R . M K A L B A Y R A M PROF. D R . M E H M E T B A Y R A K D A R D O . D R . E TH E M C E B E C O L U D R . A M L AL

osmanl dncesinde trk ve trkmen imaj


PROF. D R . SA L M KOCA D R . T U F A N G N D Z D R . O R H A N F. K P R L K N C B L M

Osmanl Cihan Hkimiyeti Mefkresi


fthat ve gazvat
PROF. D R . S. H A Y R B O L A Y D R . C H R IS T IN E W O OD H E A D D R . T A H SN G R G N

zlme ve osmanl aydn


PROF. D R . COR N E LL H. FL E ISC H E R Y R D . D O . D R . O SM A N K K SA L D O . D R . H S E Y N A KKA YA D R . C A H T T E L C D O . D R . K A Z IM SA RIKA V A K M U STA FA A R M A A N N C B L M

Modernleme ihtiyacnn Douu


modernleme araylar
PROF. D R . C A H T Y A L IN B L M Y R D . D O . D R . A B D U L L A H A L PE R E N D R . H D A Y E T N U H O L U Y U S U F K A P L A N

ilk teebbsler: asker alanda yenilikler


D R . S P A H ATALTEPE D R . ZA H R A Z A K IA Y R D . D O . D R . M E H M E T A L B E Y H A N

tanzimat: gelenekten kopma


DO. D R . M M T A Z ER T R K N E D O . D R . S M A L K IL L IO L U D R . RAIA ZAIMOVA PROF. D R . PA L M IR A B R U M M E T PROF. D R . NORA SE N D O . D R . H S A N D U R A N D A I D R . O R H A N KO L O L U

mutlakiyetten merutiyete: osmanl dncesi ve osmanl anayasalar


' D R . H S E Y N E L K Y R D . D O . D R . B E K R KO L A R - E R F K O D E M R Y R D . D O . D R . SELDA KA YA KIL1 R E C E P B O Z L A A N PROF. D R . B L E N T TA N R D R . M E H M E T A K F K R E D R . Z H T A RSL A N D R D N C B L M

Osmanllktan M illi Kimlie


bir tepki olarak trk milliyetilii
ROF. D R . M E H M E T A K G N Y R D . D O . D R . Y U S U F S A R IN A Y Y U N U S E M RE TA N S PROF. D R . Y U R I A. PE T R O SY A N E V KE T K O S O Y D R . S E Y F E T T N E R A H N D R . S E Y F B A K A N

bir fikir hareketi olarak pan-islamizm ve pan-trkizm


D R . A Z M Z C A N D R . M E H M E T E L K PROF. D R . J A K O B L A N D A U PROF. D R . RAFAEL M U H A M M E T D IN O V B R A H M M A R A Y R D . D O . D R . A H M E T KA N L ID E R E B E N C B L M

Tarihi Devamllk: Osmanldan Cumhuriyete


osmanl miras
F. D R . B E R N A R D LEW 1S PROF. D R . E K M E L E D D N H SA N L U PROF. D R . E R C M E N T K U R A N PROF. D R . L B E R OR TA YL I PROF. N E JA T G Y N PROF. D R . A H M E T Y. O C A K PROF. D R . B A H A E D D N Y E D Y IL D IZ PROF. D R . A H M E T G N E R SAYAR PR O F. D R . T E R T U R A N PROF. D R . R E A T G E N PROF. D R . Y U S U F H A L A O L U PROF. D R . N EV ZA T YA LIN TA PROF. D R . H S E Y N 'E M PROF. D R . T O K T A M I A TE D O . D R . A L B R N C D . M E H M E T D O A N Y R D . D O . D R . B A Y R A M SA K A L L I D R . VEJD B L G N PROF. D R . N A C B O ST A N C I

osmanl devleti ve gnmz tarihilii


R D R . E R F M A R D N D R . B A K T E Z C A N PROF. D R . B A Y K A N S E Z E R D O . D R . A H M E T D A V U TO LU P R O F . D R . M IC H A E L W IN TE R ASSOC. P R O F D R . A N TO N IN A ZHELYAZKOVA

cilt

8
B R N C B L M

Osmanl Bilim Tarihine Genel Bak


osmanlda bilim
PROF. D R . E K M E L E D D lN N SA N O L U PROF. D R , E SN KA H YA D R . N A CER M IL O U D I D O . D R . A H M E T T U R A N A R SL A N M PROF. D R . K O R K U T T U N A PROF. D R . E M RE DLEN

ilim ve ulema
PROF. D R . M E H M E T P R L Y R D . D O . D R . H U L U S L E KE SZ D R . B R A H M H A T B O L U Y R D . D O . D R . SA L H S A B R YAVUZ M D R . G R B Z D E N Z PROF. D R . S L E Y M A N T L C PROF. D R . H S E Y N G A Z Y U R D A Y D IN D R , G R B Z DEN/Z PROF. D R . STE FA N R E C H M U T H K N C B L M

D in Bilimler
PROF. D R . S L E Y M A N ATE PROF. D R . A L Y A R D M PROF. D R . M . S A T Y A ZIC IO L U PROF. D R . H A Y R E T T N K A R A M A N Y R D . D O . D R . S L E Y M A N A K D E M R m D O . D R . N A SRU L L A H H A C IM F T O L U N C B L M

Sosyal Bilimler
felsefe - mantk
D O . D R . H S E Y N S A R O L U m PROF. D R . B N Y A M N D U R A N m PROF. D R . A B D L K U D D S B N G L

tarih ve histografya
PROF. D R . M E H M E T P R L PROF. D R . N E C D E T Z T R K m D R , B E T L B A A R A N -A L P U G A N PROF. D R . B E R ATALAY Y R D . D O . D R . H A A N H S E Y N A D A L O L U Y R D . D O . D R . KE N A N N A N D O . D R . E R F E T T N SEVERC A N M

corafya
PROF. D R . R A M A Z A N E EN PROF. D R . R A M A Z A N Z E Y D R . O SM A N G M Y C E L D A L I D O . D R . R E M Z D E M R - M U T L U K IL I D R . M A H M U T A K D R D N C B L M

Fen Bilimleri
matematik - astronomi
PROF. D R . M E H M E T H. ORYA N M E L E K DOS A Y G K D O A N DO. D R . R E M Z D E M R YAVUZ U N A T D R . T 0 F 1 G H H E ID A R Z A D E H D O . D R. R E M Z D E M R

fizik - kimya - biyoloji


Y R D . D O . D R . H S E Y N G A Z T O P D E M R PROF. D R . E M RE D L E N PROF. D R . A S U M A N B A Y T O P - PROF. D R . FEZA G N E R G U N B E N C B L M

Tp Bilimleri
tp - di hekimlii
PROF. D R . LT E R U ZEL PROF. D R . A L H A Y D A R BA Y A T PROF. D R . N L S A R I PROF. D R . A R SL A N T E R Z O L U PROF. D R . A Y T E N A L TIN TA M PROF. D R . N L S A R PROF. D R . A Y E G L D . E R D M R D O . D R . A D N A N ATA PROF. D R . LT E R UZEL

eczaclk
PROF. D R . T U R H A N B A Y T O P P R O F. D R . E R A S L - D O . D R . G L B N Z E L KA Y PROF. D R . B A Y H A N U B U K U

veterinerlik
Y R D . D O . D R . A K IN YAAR D R . A B D U L L A H ZEN A L T I N C I B L M

Teknoloji
PROF. D R . K L A U S K R E ISE R D R . YAVUZ U N A T PROF. D R . FE ZA G N E R G U N D R . SA L M A Y D Z D R . N U S R E T A M D R . M U STA FA K A A R D R . M USTA FA K A A R

cilt

9
B R N C B L M

Osmanl Medeniyetinde Kltr ve Sanat


osmanlda kltrel yap
PROF. D R . F L Z Y E N E H R L O L U PROF. D R . U M A Y T R K E G N A Y U PROF. D R . Z K U L O B A N O L U DO. D R . SA M SAVA

avrupal gzyle osmanl


PROF. D R . Z E K A R IK A N R F A N K A R A K O D R . B K A S L T R K

osmanl kltr hayatndan kesitler


PROF. D R . H S E Y N A L G O L M PROF. D R . M U STA FA SE N m D R . Z E Y N E P TA R IM E R T U PROF. D R . E Y M A TA O L U G N G R PROF. D R . N A M IK A IK G Z PRO F. D R . F K R E T T R K M E N D O . D R . M E H M E T A R SL A N D R . SEVG G R T U N A D R . A R F B L G N N E V N H A L IC I Y R D . D O . D R . N E C D E T E R T U * PROF. D R . N E C M LKER

osmanl corafyasnda kltr


Y R D . D O . D R . R ID V A N C A N IM PROF. D R . M U Z A F F E R T U F A N M Y R D . D O . D R . H A L U K D U R S U N D R . . A Y D IN Y KSE L PROF. D R . TA D E U SZ M A JD A Y R D . D O . D R . M U STA FA ZER A Z Z 1 V. A K R -T A D O . D R . S L E Y M A N B E Y O L U E RD A L A H N PROF. D R . N U R M U H A M M E T H SA M O V m PROF. D R . Y U S U F H A M Z A O L U PROF. D R . VALERY STOYANOV K N C B L M

Dil: Osmanl Trkesi


erken dnem osmanl trkesi
PROF. D R. A HM ET B. ERCLASUN U PROF. DR. MUSTAFA ZKA N PROF. DR. VCTOR GRIGORIEVIC GUZEV - ZLEM DEN Z YILM A Z / 412

klasik dnem osmanl trkesi


PROF. D R. MERTOL TU L U M M PROF. DR. SMAL NVER DO. DR. ESRA KA RA BA CA K YRD. DO. DR. HAYAT DEVEL D R. MUSTAFA KO

ge dnem osmanl trkesi


PROF. DR. SMAL PARLATIR PROF. DR. EN GN SEZER PROF. DR. FATH SE ZG N M DO. DR. GLDEN SAOL YRD. DO. D R. LATF BEYREL DR. A DNAN KA D RI M PROF. D R. M RFATH ZEKIYEV N C B L M

Osmanl Dnemi Trk Edebiyat


erken dnem osmanl edebiyat ve halk edebiyat
PROF. DR. CEMAL KU R N A Z U PROF. DR. KEMAL YAVUZ DO. DR. M E TN ERG UN YRD. DO. DR. A DNAN G R B Z

din edebiyat
PROF. DR. MUSTAFA U Z U N YRD. DO. DR. KA DR ATLANSOY

- klasik dnem osmanl edebiyat


PROF. DR. SKENDER PALA PROF. D R. GN A Y K U T PROF. D R. N A M IK A IKG Z YRD. DO. DR. SABAHAT DEN Z YRD. DO. D R. NEJAT SEFERCOLU DO. DR. AL FUA T BLKA N YRD . DO. DR. M EH MET SA RI YRD. DO. DR. N URAN YILM A Z M A HM ET KA BA KLI DO. DR. M U H SN M A C T DO. DR. M EH MET ARSLAN M YRD. DO. DR. 1. ETN D E RD YO K YRD. DO. DR. SA D ETTN ER

tanzimat sonras trk edebiyat


DO. DR. ABDULLAH U M A N PROF. DR. M. ORHAN OKAY PROF. DR. NECAT B R N C YRD. DO. DR. AL HSAN K O IX U M MUSTAFA MYASOLU DO. DR. N AZAN BEKROLU YRD. DO. DR. ALEV SINAR PROF DR. H ARD FEDA

son dnem osmanl edebiyatnda yeni akmlar


PROF. D R. N C E N GN N M PROF. DR. KA ZIM YET PROF. DR. ALEMDAR YALIN DR. FAZIL GKEK

cilt
o
B R N C B L M

Osmanlda Estetik
BE R AYVAZOLU * PROF. D R . SA A D E TTN KTE N * PROF. D R . JA L E N. E R Z E N U D R . M U ALLA BAYAR E RK IL I M D R . LEYLA BA YD A R PROF. D R . N U S R E T A M K N C B L M

Osmanl Mimarisi
osmanl trk mimarisine genel bir bak
PROF. D R . SEMAV E YCE M PROF. D R . OLU A R IK m PROF. D R . SE L U K M L A Y M m PROF. D R . N ESLHAN SN M EZ

erken dnem osmanl mimarisi


PROF. D R . H A K K I A C U N M PROF. D R . A. OSM A N UYSAL

klsik dnem osmanl mimarisi ve mimar sinan


PROF. D R . A BD SSEL A M U L U A M m D O . D R . Z E K SN M E Z m PROF. D R . D O A N K U B A N M PR O F D R . OLU A R I K * PROF. D R . SM A L Y A KIT P R O F . D R . M U T B U L K A Y IL IM C A N KE RA M ETL A B D L K A D R D N D A R M DO. DR. EMRE M A D R A N

ge dnem osmanl mimarsi


PROF. D R . R H A N A R IK D R . B E T L B A K IR M Y R D . DO. D R . K A SIM NCE DR. N U R C A N N C F IR A T

osmanl din mimarsi


PROF. D R . ZE Y N E P A H U N B A Y m PROF. DR. G N L C A N T A Y M Y R D . DO. D R . A Y G N L G E N m PROF. D R . H A K K I NKAL

osmanl asker mimarsi


PROF. D R . N U SR E T A M M Y RD. DO. D R . A L BORA N

osmanl sivil mimarsi .


PROF. D R . G N L C A N T A Y M Y R D . DO. D R . FA TH M D E R RSO L U M PROF. D R . G N L CAN TAY D R . B R SE N ERA T M Y R D . D O . D R . A Y G N L G E N M D O . D R . NECLA ARSLAN SEVN M DO. D R . S A T ZT RKM DO. D R . T U R G U T CANSEVER M PROF. D R . H A M K A R P U Z M Y R D . D O . D R . EMNE K A R P U Z * PROF. D R . H A K K I A C U N M PROF. D R . H. R C N BA RITA M PROF. D R . M R B A K IR E R M D O . D R . N U R A N PILEHVARIAN

osmanl corafyasnda mimar


Y R D . DO. D R . M E H M E T B R A H M G L M ASSOC. PROF. D R . ALEX AN DIR A N T H 0 N 0 V M YRD . DO. A H M E T AL B A Y H A N M D R . NAJWA O T H M A N M YRD . DO. D R . K A D R PEKTA N C B L M

Klsik Trk Musikisi


musik nazariyat
PROF. D R . M . A YH A N ZEREN M Y R D . DO. D R . N L G N D O R U S Z M E TH EM R U H N GR

musikinaslar
D R . RECEP U SLU M D R . RECEP USLU M D R . EUGENA P O P E S C U -JU D E T Z M OSM A N N U R ZPEKEL M G L A Y KA R A M A H M U TO L U M VEDAT KOSAL M M E H M E T G N T E K N

din musik ve halk musiksi


M ER T U R U L N A N ER M DO. D R . S L E Y M A N ERG U N E R * C N U E N TA N R IKO R U R M Y RD. DO. D R . N U R ZCA N D R . SO N G L K A R A H A SA N O L ATA

asker musik: mehter


T. N E JA T E R A L PM D R . H A M E T A LTIN LE K

osmanlda musik kltr


ASSOC. PROF. D R . R A L F M A R T IN J G E R M D O . D R . MUSTAFA C A H T ATASOY M DR. EU G EN A P O P E SC U -JU D E T Z D R . B L E N T A K S O Y M D R . B L E N T A K SO Y M YRD. DO. D R . R A H M OR U GVEN

cilt

B R N C B L M

Geleneksel Sanatlar
hat
PROF. h .e. M . U U R D E R M A N m P R O F . D R . M U H T T N S E R N m P R O P . D R . A L ALPA RSLA N Y R D . DO. D R . A B D L H A M T T FE K O L U PROF. D R . H SREV S U B A I D R . Z BEYD E C H A N ZSAYINER ULE A K S O Y PROF. DR. N H A T BO Y D A DR. SAVA EV K Y R D . DO, D R . H A M T A RBA /

tezhip ve cilt
PROF. D R . ZE R E N T A N IN D I DO. D R . F. E K D E R M A N P R O F . D R . ZEREN TA N IN D I Y R D . DO. D R . G L N U R D U R A N D R . H ATCE A K SU A. N H A N G N E Y

minyatr
PROF. D R . OKTA Y ASLANAPA * PROF. D R . ZEREN TA N IN D I DO. D R. B A N U M A H R D R. ZE YN E P TA RIM E R T U

ebr
PROF. h .c. M . U U R D E R M A N H K M E T B A R U T U G L P E Y A M G REL

ini
PROF. D R . G N L N E Y P R O P . D R . ARA A L TU N D R . STARE T U R A N B A K IR

maden ve ahap sanat, kuyumculuk


PROF. D R . TE R CA N Y IL M A Z Y R D . D O. D R . A Y G N L G E N YRD . DO. D R . T L N O R U H L U Y RD . DO. D R . T L N OR U H L U DO. D R . H A L T A L YRD. DO. D R . R STE M BOZER

tezyinat ve ileme
PROF. D R . Y IL D IZ D E M R Z II PROF. D R . M E T N A KA R PROF. D R . H. R C N BA RITA PROF. D R . TACSER O N U K A Z Z DO AN A Y D R . Y IL D IR A Y Z B E K PROF. D R . M E H M E T Z E K KU O L U G N D E G L PARLAR G N D E G L PARLAR K. ZE YN E P G N E Y

el sanatlar, halclk ve kilimcilik


PROF. D R . B E K R D E N Z P R O F . D R . B E K R D E N Z K N C B L M

Osmanlda Resim ve Heykel


resim
P R O F . D R , G N SE L R E N D A PROF. D R . R H A N A R IK R D R . K IY M E T G R A Y D O . D R . SE Y F B A K A N Y R D . D O. D R .T L N O R U H L U AYSEL TE LO LU D R. NEVN YCEL C E L BS

heykel ve fotoraf
DR. K IY M E T G R A Y E N G N ZENDES N C B L M

Topkap Saray Mzesindeki Geleneksel Sanatlardan Kesitler


giyim kuam
DO. D R . HLYA T E Z C A N Y R D . DO. D R . FATMA KO S A D IK TEKEL

hrka-i saadet dairesi ve silah blm


H L M A Y D IN m H L M A Y D IN H L M A Y D IN D R . D E N Z ESEMENL D R D N C B L M

Osmanl Sahne Sanatlar


geleneksel grnt sanatlar ve tiyatro
PROF. D R . Z D E M R N U T K U YRD . D O. D R . DLAVER D Z G N U U R GKTA NVER ORAL R A U F A L TIN TA K PROF. D R . ENVER TRE PROF. D R . N U R H A N K A R A D A PROF. D R . Z D E M R N U T K U

osmanl sinemas
H A L T R E F N E CP TO SU N Y R D . D O. D R . HALE K N E N B E N C B L M

Ktphanecilik ve Kitap
PRO F- D R .
SM A L ERN SA L YAHYA ERD EM YRD. DO. D R . FA H R SAKAL

cilt

12
B R N C B L M

Hanedan
padiah biyografileri
D O . D R . K E M A L E K

ecere-i l-i osman


D O . D R . K E M A L E K

K N C

B L M

Osmanl Aratrmalar Bibliyografyas


PR O F. D R . B A H A E D D N Y E D Y IL D IZ Y R D . DO. D R . R A M A Z A N A C U N SY A SE T K T SA T TO PLU M T E K L T D N C E B L M K L T R VE S A N A T

I
SYASET
EDTR

GEER EREN
B U M EDTRLER

DO. DR. KEMAE EK CEM OUZ

Y E N

T R K Y E

Y A Y I

N E A R I

NSZ
Dnya tarihini bir btn olarak analiz eden Batl akademisyenler byk glerin ortaya kn eitli tarihi dinam iklerin nda inceleyerek bir genellemeye varmak isterler. Bu genellemelerin banda, m illetlerin askeri ve siyasi glerini ekonomik kaynaklar lsnde elde ettikleri gelir. Osmanl Devleti iin bu iddiay deerlendirdiimizde, kk bir u beyliinin ok ksa bir sre ierisinde bir cihan imparatorluuna dnmesinde sadece ekonomik karlarn rol oynadn sylemenin yeterli olamayaca kanaatindeyiz. Osmanl B eyliinin ykseliinin altnda yatan pek ok etkenden birisi de Dou ile Bat arasnda yer alan corafi alanda gaz ay ilke edinerek hareket etmesidir. XIII. yzyln balarndan itibaren Trkistan ve Orta Douda oluan siyasi artlar, geim sknts ve yurt edinme endiesi sonucu Trk airet ve oymaklarnn batya g hzlanmtr. Bu ortam ok iyi deerlendirerek Bizans ve Balkanlarda gazaya ynelen Osmanl B eylii, ksa zamanda geni bir corafyaya hakim olmay baarmtr. Bizansn ierisinde bulunduu karklklar ve taht kavgalar da Osman Bey ve oullarnn bu mparatorluk ile iliki kurm alarn ve blgeyi tanm alarn kolaylatrmtr. Balkanlardaki aknclk faaliyetleriyle balayan harektn ftuhat ve iskna dnmesi ile Osmanl Beylii henz Y ldrm Bayezid dneminde bir mparatorluk haline gelmitir. Daha da nemlisi bu byme, sadece topraklar ve nfuz alan ile snrl kalmam, Trk Beylikleri ve Trkistandan gelen tecrbeli kadrolar ksa srede messeselemi bir devlet kurmay baarmlardr. Bu cildin tasnifinde editrler tarafndan zerinde durulan ana nokta, Osmanl hakimiyetindeki dnemleri ve devletin yaad siyasi-iktisadi-m ali dnm yanstmaktr. Osmanl Tarihini geleneksel kalplar ierisinde aratrarak ykselme ve k arasnda cereyan eden sun bir tarihsel gelim eyi inceleyen Trk tarihiliinin aksine, bizim amacmz, Avrupa ve slam alemindeki hadiselere de paralel olarak, Osmanl Devletinin farklln ortaya koymak ve bu farklln dnya tarihinin seyrindeki etkisini vurgulamaktr. Bu eserin balangcn btn dnyada Osmanl tarihinin duayeni olarak kabul edilen Prof. Dr. H alil nalckn Osmanl Tarihine Toplu Bir Bak adl makalesi ile yaptk. H alil nalck, Osmanl Projesi iin zel olarak hazrlad bu yeni tarih deerlendirmesinde, zellikle klasik dnem hakknda yaplan tartm alar ve en son aratrmalarn tafsilatl bir ekilde ele ald.

Daha sonra, kurulu yllar hl tartlan O smanlnm douu ve ykselii etrafnda ekillenen nazariyeleri ikinci blmde ele aldk, im paratorluun m im arlar olarak nitelendirdiim iz Fatih ve Yavuzun dnemini inceleyen yazlarn yer ald nc blm, devletten im paratorlua gei mcadelesini ve Osmanlnn Batnn karsna islam kim likle km asn hazrlayan olaylar konu almaktadr. Kanun Sultan Sleyman dneminin incelendii blm, Osmanl m paratorluunun bir cihan devleti haline gelm esini hazrlayan faktrleri ele almaktadr. Dier cihan hakim iyeti kurm a iddiasnda olan devletlerin tersine, Osm anlnn bir hukuk devleti olduu ve ykseliini tekilatlanm asna borlu olduu, bu blmde zellikle vurgulanmaktadr. mparatorluun XVII. ve XVIII. yzyllar bugne kadar zerinde pek fazla aratrma yaplm am dnemler olarak kalm , bu yzden baz aratrmaclar tarafndan unutulm u veya hakk yenilm i yzyllar olarak nitelendirilm itir. Bu nedenle eserimizde bu dnemlere zellikle nem verilm itir. Bu anlamda XVII. yzyl ran ve Habsburglar ile savalar asndan, XVIII. yzyl ise Osmanl Devleti iin kuzeyden gelen tehdidin deerlendirilm esi bakmndan detayl bir aratrma konusu olarak seilmitir. Bu blmde, mevcut Osmanl tarihleri arasnda ilk kez dneme dam gasn vuran Osmanl-Rus-ran savalar bu lkelerin yazarlarnn bak alaryla da ele alnm tr. XVIII. yzyl ve sonrasnda Rusya ile ilikiler, Osmanl diplom asisini uratran balca konulardan biri haline gelm itir. te yandan, Rusya ile yaanan ekime Osmanl yneticileri iin yeni bir ilg i alann da beraberinde getirm itir. Osmanl m paratorluunun Kafkasya ve Trkistan ile kurduu temaslar ilk defa bu derece kapsaml bir ekilde incelenmeye allm tr. Son olarak da Rusya ve Avusturya savalarnn douunda nemli bir rol oynad aikar olan Osmanl diplomasisi incelenmi ve yeni dnemdeki rol zerinde durulmutur. Osmanl Tarihinin nemli olaylara sahne olduu XIX ve XX. yzyllar ise eserimizin ikinci cildinde ele alnm aktadr. Dier taraftan bu iki cildin en nemli zellii ise ilk defa Osmanl siyasi tarihini Trk bilim adamlarndan daha fazla sayda Trkiye dndan bilim adamlarnn tartmasna amas ve her biri 750 sayfalk ik i ciltlik byk bir hacimle ortaya koymasdr. Bu vesile ile deerine iaret ettiim iz Osmanl siyasi tarihine dair bu ciltlerin tarihilere ve tarih m erakllarna geni ufuklar kazandraca ve benzeri aratrmalara zemin hazrlayaca kanaatim izi ifadeyle Trk tarihiliine hayrl olmasn temenni ediyoruz.

Yeni Trkiye

NDEKLER

cilt 1
BRNC BLM

Osmanh Tarihine Toplu Bir Bakt


OSMANLI TARHNE TOPLU BR BAKI / PROF. DR. HALL NALCIK I 37 OSMANLI TARH KRONOLOJS / PROF. DR. HALL NALCIK / 11 8

KNC BLM

Osmanh Devletinin Douu


kurulua dair nazariyeler
OSMANLI DEVLETNN KURULU PROBLEM: YEN HPOTEZ H A K K IN D A BAZI DNCELER / PROF. DR. COLINJ. HEYWOOD / 13 7 SELUKLULAR, MOOLLAR VE OSMANLILAR ARASIN D A / OSMANLI DEVLET'NN KURULU VE GELMESNDEK OSMANLI BEYLNN OLUUMUNDA PROF. DR. RUDI PAUL LINDNER / 14 6 TC GLER / DR. ORHAN F. KPRL / 153

O UZ-TRKM EN GELENENN YER / YRD. D. DR. LER B U L D U K ! 16 1

kurulu
OSMANLI M PARATORLUUNUN KURULU U N DA BZANS VE AVRUPA / PROF. DR. ERF BATAV / 16 9 KAYILARIN AN ADO LU'YA GEL / YRD. DO. DR. EROL KRKOLU / 17 6 STKLAL HUTBESN O K U Y A N DEVLET AD AM I DURSUN FAKH / YRD. DO. DR. AHMET VEHB ECER / 18 1 OSMANLI DEVLET NE ZA M A N KURULDU? / YRD. DO. DR. AHMET NEZH TURAN / 19 0 MLL MCADELEYE STKLL- OSMN GN KUTLAM ALARI / DO. DR. MEHMET AHNGZ / 19 4 OSMANLI DEVLET'NN OSMANLI'DAN

rumeliye gei
SINIR, SINIR BLGES VE EKRDEK O LA RA K OSMANLI BALKANLARI / ASST. PROF. DR. PETER MENTZEL / 205 OSMANLININ RUMEL'YE GE VE LK FETHLER / m ? . DO. Dff. BRAHM SEZGN / 2 1 2 ERKEN OSMANLI DNEM (1 2 9 9 -1 4 5 3 ) NDE AKIN CILAR VE AKINCI BEYLER / H. ETN ARSLAN I 2 17

duraksama
TMUR DEVR ANADOLUSU / PROF. DR. SMAL AKA / 2 29

NC BLM

Devletten mparatorlua Ykseliin Mimarlar: Fatih ve Yavuz


fatih sultan mehmed: iki ktann ve iki denizin hkimi
FATH SULTAN MEHMET DNEMNDE OSMANLI VE DI SYASET / PflO/ DR. ENRCO BASSO l 2 47 RHOADS MURPHEY / 2 3 9 STANBULU N FETHN MTEAKP STANBUL'DAK HIRSTYAN CASUSLARIN RAPORLARI / OSMANLI MPARATORLUU VE TAHT EL: SYAS MNASEBETLER X V - XVIII. YZYILDA OSMANLI-VENEDK LKLER / (XV-XVII. YZYILLAR) / DR. LYA ZAITSEV / 253

ASSOC. PROF. DR. MARIA PIA PEDAN1 FABRIS / 2 59

yavuz sultan selim: hadim-l haremeyn


OSMANLI DEVLET'NN AH SMALN ANADOLU'YU LETRME ALIMALARINI ENGELLEMEYE YNELK NLEMLER / DO. DR. YUSUF K K D A I 2 6 9 / DR. KAM A R U ZA M A N YUSOFF / 282 XVI. YZYILDA I. SELM VE MISIR A R ASIN D A K LKLER MISIR EYALETNDE OSMANLI NZAMININ KURULU U / OSMANLI DEVLET DARESNDE HCAZ ( 1 5 1 7 -1 9 1 9 ) / ASSOC. PROF. DR. JA N E HATHAWAY / 308 DO. DR. ZEKERYA KURUN I 3 1 6

OSMANLILARIN GRCSTAN'I FETH VE SLAMLAMA HAREKETLER (XVI. YZYIL) / NEB GM / 326

DRDNC BLM

imparatorluun Zirvesi: Cihan Devleti ve Kanun


kosovadan viyanaya osmanl hkimiyeti
OSMANLI DEVLETNN HKM YET SAHASI / PROF. DR. R AM AZAN ZEY / 3 41 ZAFERLER / DO. DR. AHMET MRGL / 347 OSMANLIYI YKSELTEN

kanun sultan Sleyman: osmanlnn altn a


RANLI TARHLERN B A K I AISIYLA KAN U N SULTAN SLEYMAN'IN SYASET VE KL / PROF. DR. HOSEIN MIRJAFARI / 369 H ARAG ZARLARIN STATLER: XV. VE XVII. YZYILLARD A EFLAK, BO D AN VE TRANSLVANYALILAR ZERNE BR ALIMA / PROF. DR. VIOREL PANAITE / 373 AKDENZ'DEK OSMANLI DENZ CEPHES (XVI-XVIII. YZYILLAR) / PROF. DR. EKKEHARD EICKHOFF / 3 8 4 K AN U N , B A RB A R O S PAA, V. CHARLES: AKDENZ DNYASI / MIGUELA A. BUNES / 392 DNEMNDE M ARB TARH / PROF. DR. ERCMENT KURAN / 398 OSMANLI

OSMANLI CAZAYR'NDE DEVLET

OTORTESNN GLENDRLMESNDE BAI VE A R M A A N / PROF. DR. KAMEL FILALI / 4 0 1 411

OSMANLILARIN ORTA A FR K A POLTKASI ASKER, TCR VE SYS LKLER / PROF. DR. ZEKERYA KTAPI / OSMANLI DEVLET'NN A FR K A KITASINDA HAKMYET VE NFUZU / DR. AHMET KAVAS / 4 2 1 XVI. YZYIL A VR A SY A DN YASIN DA BLGESEL BRLK VE ETLLK, OSMANLI, ZBEK, SAFEV VE HNDBABRL MPARATORLUKLARI: BTNSEL BR YAKLAIM / DR. NURTEN KILI-SCHUBEL / 4 3 1

BENC BLM

XVII. Yzyl: Avrupa ve ran ile Mnasebetler


M ACARSTAN 'DA OSM ANLI-HABSBURG SERHADI ( 1 5 4 1 -1 6 9 9 ): BR MUKAYESE / ASST PROF. DR. GABOR A G 0ST 0N / 4 4 3 (15 9 3 -16 0 6 ) / DR. PL F 0D 0R / 4 5 2 DR. M ARA IVANICS-RESS / 4 5 6 OSMANLI-AVUSTURYA SAVALARI NCES OSMANLI DPLOMASS OSM ANLI-HABSBURG SAVALARINDA KIRIM TATARLARININ ROL / II. OSMAN'IN HOTN SEFER (16 2 1 ) / DR. TUFAN GN DZ / 465

KARLOFA AN LAM ASI'N DAN SONRA OSM ANLI-HABSBURG SINIRI ( 1 6 9 9 - 1 7 0 1 ) / DR. MONIKA MOLNAR / 4 7 2 XVII. YZYILIN KNC YARISIN DA TRK-FRAN SIZ LKLER: GZL HARPTEN OBJEKTF TTFAKA / LK OSMANLI - HOLLANDA MNASEBETLER / BLENT ARI I 4 93 PROF. DR. FARUK BLC / 4 8 0

XVI-XVIII. YZYILLAR OSMANLI-SAFEV SAVALARI / DR. HSAMEDDN MEMMEDOV KARAM NLY / 502 FETHTEN OSMANLI YNETM SSTEMNE ENTEGRASYONUNA K A D A R REVAN EYALET (15 8 3 -15 9 0 ) / DR. H0SKADEM HASANOVA / 509

ALTINCI BLM

XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluu


XVIII. YZYILDA OSMANLI MPARATORLUU / PROF. DR. NORMANITZKOWITZ / 5 19

kuzeyde beliren yeni hasm: rusya


RUS DPLOMATLARIN RAPORLARINDA OSMANLI DEVLET (XVI-X IX. YZYILLAR) / PROF. DR. R0G0ZH 1N NIKOLAJ M1HAJL0VICH m i SAVALARI / DR. SHAPI KAZIYEV I 5 5 0 PROF DR. SVETLENA ORESHKOVA / 556 EKONOMK EKMENN NETCES O LA RA K T R K RUS RUS-OSMANLI SAVALARI: SEBEPLER VE BAZI TARH SONULAR / XVIII. YZYILIN LK YARISINDA KAFKASLARD A OSMANLI-RUS

LKLER / PROF. DR. MUSTAFAZADE TEVFlK TEYYUBOGLU / 561

osmanllarn trkistan ve kafkasya ile ilikileri


OSMANLI DEVLET'NN TRKSTAN SYASET / PROF. DR. MEHMET SARAY / 573 RAN REKABET / YRD. DO. DR. ABDULLAH GNDODU / 581 TRKSTAN'DA OSMANLIXIX. YZYIL SONU X X . YZYIL BAINDA K AFK ASYA VE OSMANLI DEVLET XVIII. YZYILDA K A FK ASY A / N MSLMANLARI VE OSMANLI LKLER / ARZU OCAKLI / 5 88 (X V I-X X . YZYILLAR) / YRD. DO. DR. MUSTAFA BUD AK / 5 94 YRD. DO. DR. MEHMET A L AKM AK / 6 13

XV-XVIII. YZYILLAR ARASI T RK (OSMANLI)-GRCSTAN XVII. YZYILDA

LKLER H A R K IN D A K OSMANLI BELGELER / PROF. DR. TSISANA ABDULADZE / 6 22 DR. SEVDA AL KIZI SULEYMANOVA / 6 31

AZERBAYCAN'IN GN EY BATISINDAK OSMANLI SINIR MUHAFIZLARI /

osmanl diplomasisi
GENEL HATLARIYLA OSMANLI DPLOMASS / DO. DR. AL BRAHM SAVA / 6 43 DO. DR. MEHMET A L AAD D N YALINKAYA / 6 6 0 PROF. DR. HIR0K1 ODAKA / 6 7 6 BR AVRUPA DPLOMAS MERKEZ O L A R A K STANBUL (17 9 2 -1 7 9 8 DNEM NGLZ K AYN AKLAR IN A GRE) / OSMANLI DPLOMASSNN BATILILAMASI / X IX. YZYILDA OSMANLI DEVLET'NN YABANCI GAZETECLERE NAN OSMANLI-RAN LKLERNDEN

VERME VE M AA BALAM A POLTKASI / ARI ERHAN / 6 8 1

DPLOMATK BR KEST / YRD. DO. DR. BRAHM AYKUN / 689

OSMANLI TARHNE TOPLU BR BAKI

OSMANLI TARHNE TOPLU BR BAKI

57
OSMANLI TARH KRONOLOJS

OSMANLI TARHNE TOPLU BR BAKI


PROF. DR. HAL NALCIK
UNIVERSITY OF CHCAGO / A.B.D. BLKENT NVERSTES

nya tarihinin ve Trk tarihinin en byk sorularndan biri, 14. yy.da Bat Anadoluda ortaya kan bir Trkmen beyliinin yarm yzyl iinde Tunadan Frata kadar uzayan bir mpara torluk halinde gelimesi sorusudur. Ancak, Osmanl bey liinin kuruluu, ilk siyasi ekirdein ortaya k ile Osmanl mparatorluunun kurulu sorusunu birbirin den ayr iki tarihi sre olarak ele almak gerektir. mpa ratorluun kurulu problemi M acaristandan ran ve Or ta Asyaya kadar uzayan geni bir corafyadaki koulla rn incelenmesini gerektirir. Burada ilk in , Osmanl bey liinin kuruluu sorusunu inceleyeceiz. Osmanl B eyliinin ortaya kn, 13. yy. ikinci yarsnda Orta Anadoludaki gelim eler ve Bat Anado lu da Bizans topraklar zerinde gz Trkmen beylikle rinin kuruluu sreci iinde incelemek gerekir. Bu sre ci, temel etken belirlem itir: lkin bir demografik devrim, Ouzlarn yani Trkmenlerin Anadoluya srek li youn gleri, saniyen Trk-slm gaz hereketinin yeni bir evrim kazanmas ve nihayet D enizli, Antalya, Ayasoluk ve Bursann m illetleraras pazarlar durumuna ykselerek Trkiyenin dnya ticaret yollar zerinde nemini korumu olmas. lkin demografik etkeni, Ouzlarn kitle halinde batya, Anadoluya g konu sunu grelim.

n Alparslann 1071de M alazgirt zaferiyle Bizans Ana dolusunu istilya amasdr. Bizans direnci y k ld n dan birka y l sonra Trkmenier Ege denizine kadar tm Anadoluyu istil ettiler. Rum alali kylara kayor veya ehirlerde yeni gelenlerle uzlama iinde yaam larn sr dryorlard. Bu istil Anadolu tarihinde kesin dnm noktalarndan biridir. randa Byk Seluklu devletinin k ve Harzemahlarn ykselii dneminde, 12. yy. ikinci yarsnda Anadoluya yeni bir Trkmen g kay dedilm itir. Asl ikinci byk g, 1220lerden sonra do udan gelen ykc, acmasz Mool istilas sonucu T rk menlerin Orta Asyadan ve youn yerleme merkezleri olan Azerbaycandan Anadoluya gleridir. G, her s nftan dehet iindeki ahali iin bir eit kavim ler g n iteliin i ald. Seluk Sultanlar ve ran lhanl (Mool) hakanlar altnda ran brokrasisi vergi kayna, tarm alanlarndan uzaklatrm ak iin Ouz boylarn bat s nrlarna, srmeye alyorlard. F. Smere gre Mool basks altnda Maverannehir, Horasan ve Azerbay candan gelen ikinci byk g sonucu Anadoluda k r sal kesimde ve ehirlerde Trk nfusu eskisine bakarak ok daha youn bir hal alm tr. Bu gmenler arasnda ehirli halk, ulem a, tccar ve sanatkrlar da vard. 13. yzylda Anadolu, her bakmdan bir Trk yurdu gr n almtr. 1279da Dou Anadoludan geen Marco Polo, blgeyi Turkmenia diye anar. Trkm enlerden nemli bir ksm elverili bulduklar yerlerde kyler k u rarak yerleik hayat yelem ekte idiler. Eskiehir Mool valisi Nureddin Caca Beyin 1272 tarihli vakfiyesindeki ky adlar, daha bu tarihten nce, Osmanllarn bu ilk yerleme blgesinde birok Trkmen boyunun kyler kurduunu gstermektedir. Blgede epni, Bayat, EySYASET

I. ANADOLU'YA OUZ/TRKMEN GLER


Ouzlarn batya byk gleri balca ik i aamada olmutur; birincisi, Trkmenlerin Seluklular nderli inde 1020lerden balyarak Azerbaycan istil etmele ri ve Anadoluya aknlar ve nihayet Byk Seluk Sulta
O S M A N II E n

mir, Avdan, Kay Trkmen boy adlarn tayan kyler buluyoruz. Trkmen boylarnn Anadoluya youn g, 1230 tarihinde Moollarn Azerbaycanda geni otlaklar gelip alm alaryla balar. Maraga, Arran ve Mogan ovalarndaki Trkmenler zengin gzel otlaklar boaltmak zorunda kalmlardr. Trkmenlerin eskiden beri youn olarak yerletikleri blgeler, Sivas-Amasya-Bozok blgesi ile Toros da silsilesi ve Bizans topraklarna komu Bat Anadolu dalk blgedir. Bu Trkmenler, ar vergiler koyan merkezi brokratik idareye her zaman kar idiler. Trkmenlerin Seluklu idaresine kar byk ayaklan mas Vefyye tarikatinden Trkmen eyhi Baba lyas ve onun aksiyon adam Baba shak idaresinde 1240daki ayaklanmadr. y l sonra Mool kumandan Baycu Anadoluyu istila edecektir. Bu korkun Trkmen ayak lanmas Anadolu tarihine yn veren byk olaylardan b i ridir. Vefiyye tarikatndan Baba lyasn soyundan gelen Ak Paa, M uhlis Paa ve onlarn halifeleri Babaler, U clara gerek zellikle Osmanl uc blgesinde toplum ve kltr hayatnda kesin bir rol oynayacaklardr. Ayak lanma bastrldktan sonra birok Baba dervii, bat uc blgelerine g etmitir. Bunlardan biri Vefiyye-Baba eyhi Ede-Bali, eski Osmanl rivayetlerinde Osman Ga zinin yakn mridi olarak grnmektedir. Anadolu Seluklu devleti 1235te M oollarn stn egem enliini tanmak zorunda kalm , asl Mool ege m enlii 1243te Mool generali Baycunun kalabalk bir Mool ordu ve Mool-Trk airetleriyle Anadoluyu isti ls ile gereklemitir. Onnc yzyl ikinci yarsnda Orta Anadoluda Mool basks gittike glenmi ve Trkmenlerin bu bask altnda Bat Anadoluyu istilas na yol amtr. Bat ularnda Bizansa kar ilk zaman larda en gl beylii kuran Germiyanllar, 1240da he nz M alatya blgesinde idiler, 1260larda batya gp Ktahya blgesine yerletiler. Galiba, Osmann babas Erturul da airetiyle bu tarihlerde Eskiehir-Sakarya blgesine gm olmaldr. 1277de M sr sultan Baybarsm yardm yla Mool egem enliine son verme girii mi baarszlkla sonulanmtr. Mool kontrol, Mool valilerinin ve ranl brokratlarn Anadoluda dorudan doruya idareyi ele alm alar ile son aamasna erimitir.
O SM A N L I I

B atda gazi Trkmen beyliklerinin, bu arada Osmanl Beylii'nin kuruluu sreci bu gelime ile dorudan doruya ilgilidir. Anadoluda Moollara direnen balca g olarak Trkmenler, slm gaza ideolojisini benimse yerek M sr M em lklularyla ibirliine girm i ve bylece Anadolu Trklnn Moollara kar bam szlk hareketlerinde siyasi nderlii ele almlardr. Siyasi g, bylece Orta Anadoludan bat uclarna gemitir. Ouz Trkmenlerinin batya g hareketleri, Mo ollarla ekimenin temposuna gre zaman zaman kuv vetlenmi ve azalmtr. lhanl hkm darlarnn, Trk men ayaklanm alarn bastrmak iin yaptklar seferler, ou kez Trkmen beylerinin boyun emesi sonucunu vermise de, bu bask zayflad zamanlarda bam szlk hareketleri ba gstermitir. Al-U m ar 14. yy. balarnda Denizli blgesinde 200.000 adr, Kastamonu ucunda 100.000 adr, K/ tahyada 30.000 adr Trkmen nfusu bulunduunu kaydetmitir. Seluklu serhad blgelerindeki bu Trk men nfusunun younluunu Bizans kaynaklar da des teklemektedir. Kastamonudan aa Sakarya blgesine kadar uza nan yerlerde youn Trkmen varl ve 1290larda orta ya kan olaylar, Osmanl B eyliin in kuruluu ile doru dan doruya ilgilidir. Biz bu olaylar ada Bizansl ve Seluklu kaynaklarndan yakndan izleyebilmekteyiz.

OSMANLI BEYLNN DOUU


Seluklu devletinin snr blgeleri, Akdeniz, Kara deniz ve bat ucu olarak serhad blgesi olarak rgtiendirilm iti. Her blgenin banda, Seluklu sultannn gnderdii bir emr (bey) bulunuyordu. Bu f/flarda daha 13. yzyl iinde, Denizli (Tonguzlu), Karahisar (Afyon), Ktahya, Kastamonu, Amasya, klsik slm-Trk mede niyetinin yerletii merkezler olarak gelim iti. Daha ileride dalk blgelerde yar-gebe sava Trkmenler, ada kaynaklardaki deyim iyle, Etrk-i Vc, egemendi. Onlar, hinterlandda egemen olan Orta Dou kozmopolit kltrn, gelimi bir ehir hayatnn ve merkez devlet siyasetinin etkisinden uzak idiler. Ularda, dinsel yaam da, derviler ve Orta Asya Trk gelenekleri (Yeseviyye ve Babaiyye) egemendi. Orada sava elemanlar Alplar, Alp-erenler kendini slm gazaya adam, kutsal ganiSYASET

metle yaayan uc gazileri idi; dinsel yaama, heterodoks derviler genel a bdal adyla tannm Trkmen babalar yn veriyordu. 1261 tarihini, Anadoluda Moollara kar geni Trkmen hareketinin balangc saymak yerindedir. Bu hareket, Trkmen beyliklerinin, bu arada Osmanl bey liinin kuruluu srecini balatmtr. Bu tarihten balyarak Anadolu iki siyasi blgeye ayrlm tr. B iri ran lhanl Mool devletinin ve onlarn kuklas Seluklu Sul tanlarn egemen olduu dou ksm , teki uc Trkmen lerinin egemen olduu bat kesiti. Seluk bat snr bl gesinde kurulmu Eref oullar, Hamid oullar, Sahib Ata oullar, Germiyan (Aliir) oullar ve oban oul lar (Kastamonu) ve Seluklu snrlar tesinde Bizans topraklar zerinde fetihle kurulmu Bat uc beylikleri (Mentee, Aydn, Saruhan, Karesi ve Osmanl beylikleri) Trkmen egemenliinde yar bam sz Anadoluyu tem sil ediyordu. Orta Toroslar blgesinde Kilikya-ukurovada kk Ermenistana kar M em lk sultanlar ile beraber srekli gaza yapan Karaman Trkmenlerinin Konyaya kar ilk saldrlar 1261 ylna rastlar. Ayn ylda Seluklu sultan II. zzeddin Kevkvs, M oollarn destek verdii rakibi karsnda yenilerek yandalar ile birlikte, uc Trkmenleri yanna snd ve sonunda Bi zansa kamak zorunda kald. Keykvsun batya ka ile ilg ili bir olay, Balkan tarihi ve Balkanlarda slmla ma ile yakndan ilgilidir. Baba Saltuk, B aty a gen babalerdendir, onun Dobrucadaki zaviyesi heteredoks der vilerin merkezi olmutur (II. Bayezid 1484 Akkerman seferinde onun trbe ve zaviyesini onarmtr.) Keykvsu destekleyen Trkmenlerden 40 kadar Trkmen obas, kendisine Bizans topraklarnda katlm ve Bizans mparatoru tarafndan Dobrucada yerlemelerine izin verilmitir. Sar Saltukun Trkm enleri, Baba Da bl gesinde yerlemi ve gl Altnordu emiri N ogayn ko rumas altna girm ilerdi. Nogay, m slmand ve Sar Saltukun etkisi altnda idi. Paul W ittek e gre, bu Trkmen grubu, Keykvsa b allk lar dolaysyle Keykvs/Gagavuz adn alm lardr. Balkan Trklerinin byk destan Saltuknme de Baba Saltuk, ayn zamanda balkanlarda slmiyeti yaymak iin savaan bir alp-eren gazi olarak gsterilir. Sonralar 14. yzyl sonlarnda Osm anllar bu blgeyi kontrollar altna alnca, Dobruca uc
O SM A N LI

kuvvetlerinin ve heteredoks hareketlerin, zellikle babaabdal dervilerin Balkanlarda balca faaliyet merkezi olacaktr. 1299da Nogay lnce, bu Trkmen grubu ko ruyucularn kaybettiler. Keykvs halknn bir bl, Anadoluya geri gelmeye alt ise de, ou yok edildi. Kalanlar ise, hristiyanlaarak G agavuz ad altnda varlk larn blgede srdrdler (Gagavuz lehesinin Anadolu Trkesi olduu linguistlerce tespit edilm itir). Mool lhanl brokrasinin m erkez kontrol ve ma l sistemine kar olan yar gebe Trkmen boylar Mo ollarn tahta geirdikleri kukla Konya sultanlarna kar idiler. 1284de M oollarn, Sultan M esudu (12841296) Konya tahtna oturtmalar ve onun saltanat raki bini destekliyen Germiyan Uc Trklerine kar harekta girim eleri zerine Trkmenler gzlerini batya, Bizans topraklarna evirdiler. Sonuta, Bat Anadolu Germiyan su b a yla r tarafndan fethedildi; bylece blgede 12901310 yllar arasnda Aydn, Saruhan ve Karesi Gazi Trkmen beylikleri dodu. Gneyde Teke Trkm enleri nin destekledii sahil beyi M enteenin kurduu beylik, blgede kurulan ilk beylikti (1269). Bu beylikler, Osm anl beylii gib i, Seluklu snrlar tesinde Bizans topraklarnda fetihle ortaya km yeni jbir T n m en beylikleri halkas oluturuyordu. Bat Anadolud a ortaya kan bu beyliklerden Osmanl beylii bu beyliklerin en gls ve zengini haline geldi (bn B attutann gzle m i) ve teki beylikleri igal etmeye balad (ilkin 1335 te Karesi b eyliini igal, ettiler). Kurulu sreci, kltr itibariyle tekilerden farkszdr. Egede gaz ncs te ki beylikler, birer denizci gazi beylik (guzt fil-bahr) ha linde gelitiler. Osmanllarn nemli bir donanmaya sa hip olmalar ise 1330lardadr. Bu tarihte Kantakuzenos, Orhann donanmasndan sz eder. Anadoluya dnp egem enlik kurm alar 14. yzyl tarihinin temel gelim e lerinden biridir. Bu dnemde Osmanllarn R um eline geip Balkanlarda Bizans mirasn ele geirerek bir mparatorluk durumuna ykselm esi balca ik i temel olaya baldr: Gaza gelenei ve k itle halinde g.

GAZA VE O SM AN G A ^l'N IN O RSAYA IKII


slm dnyasnda, zellikle Anadoluda gaz ideolo jisinin ve hareketlerinin n palana km olmaS, bir yandan M oollarn Anadolu Seluk sultanln bozguna
I SYASET

uratarak (1243) Anadoluda egem enlik kurm alar, te yandan Msr, Suriye ve Anadoluya kar B atdan hal saldrlandr (1291 de Papaln slm lkelerini abluka emri, Rodos ve Ege adalarnda Ltin aslndan H ristiyan larn yerlemesi). Bu durum karsnda slm dnyas kendini bir lm-kalm mcadelesi karsnda buldu. ran ve Anadoluda yerleen lhanl Mool hanl Suri yeyi istil giriim lerinde bulunuyor ve Papalk ve Bizans ile diplomatik ilikilere giriyordu. te bu durum kar snda slm dnyasnda kutsal sava, gaz, bir lm-kalm sorunu olarak ortaya kt. Anadoluda uc Trkmenleri Moollara ve Bizansa kar bu gaza hareketinin n safnda mcadeleye girerken, M srda Salheddin Eyyub nin devleti yerine M emlk asker rejim i geliyor (1250-1517) ve Kpak Trklerinden Baybars (12601277) kumandasnda Moollar Suriyede ar bir bozgu na uratyor (Ayn-Calut, 1260). 1277de Baybars ordu su ile Kayseriye gelip Trkmenlerle ibirlii halinde Anadoluda slm egemenliini yeniden kurma girii minde bulundu. te, Bat Anadoluda Gazi Trkmen B eyliklerinin kuruluunu, 1260-1300 dneminde en yksek dzeye kan bu gaz etkinlikleri erevesinde ele almak gerekir. O zaman Osman Gz, Kastamonu uc emiri oban oullarnn emri altnda Bizansa kar en uzak serhadde savaan bir boy-beyi idi. Pachymeres ile eski Osmanl rivayeti karlatrlnca u tablo ortaya k maktadr: Kastamonu beyleri Bizansa kar gaz hareke tini gevek tuttuklar halde Osman, ularn en ileri b lmnde gazay son derece bir atlganlkla srdrm, bu yanda gazi alplarn gerek nderi durumuna yksel mitir. Osman gazi ortaya kmadan nceki durum, Pachymeres ve Aksarayde yle anlatlr. 1291e doru Kasta monuda Seluklu emiri nl Hsamddin oban soyundan Muzafferddin Yavlak Arslan, sipah-bed-i d iyar-i cunvaniyle hkm sryordu. Pachymeres, Osman Gazinin zuhurunu Kastamonu emiri Amurius oullar, yani oban oullarna balar. Onun Melek Masur ve Amurius oullar hakknda verdii kark b ilgileri a da Seluklu kayna Aksaray aydnlatmaktadr. Bu kay naa gre, Keykvsun oullar K rm dan Anadoluya dndkten sonra onlardan Mesud, Argun Handan Sel uklu tahtn elde etmi, kardei Rkneddin K l ArsO SM A N LI

lan uc blgesinde (muhtemelen Akehir civarnda?) yerletirmiti. Argun Hann lm ve Keyhatunun Han seilmesinden (22 Temmuz 1291) sonra ran moollar arasnda balyan taht kavgalar srasnda Anado lu anari iinde kald. Ularda Trkmenier ba kaldrd lar. Kl Arslan da kardei Mesuda kar ayakland. Keyhatu Hann ordusuyla gelmesi zerine (1291 Ka sm) K l Arslan Kastamonu ucuna g itti ve oradaki uc Trkmenlerini etrafna toplad. Eskidenberi Mesuda ta raftar bulunan uc emiri Yavlak Arsalan ldrd. Keyha tu tarafndan ona kar gnderilen Sultan Mesud evvela yenildi (Pachymeres M elik Kl Arslan yerine bu Ma suru, yani Mesudu koymakla yanlm tr), Mesud son ra yanndaki Mool kuvvetleri sayesinde galebe ald (Aralk 1291). Kl Arslan kam ise de Yavlak Arslann olu A li nihayet bir basknla onu katletti, 1291 olaylarndan sonra Seluklu-Mool bam llndan k m olan oban olu A li, uzakta batda Bizans toprakla rna saldrlara balam, sakarya nehrine kadar feth et mi, hatta aknlarn nehrin br tarafna kadar ilerlet m iti. Fakat sonralar BizanslIlarla bar ilikiye girdi. Osman G azinin blgesi, ortaya Sakarya vadisinin beri yakasnda St blgesinde bulunuyordu. Pachymeres aka bildirmektedir ki, Ali aknlarn durdurunca, Os man Gazi, akn liderliini zerine ald ve Bizans toprak larna kar iddetli gaza faaliyetine balad. Gaziler im di onun bayra altnda toplanmaa baladlar. Pachyme res, Osmann baarlar zerine bu gazilerin Paphlagonia'dan, yani Kastamonu emirine tbi blgeden geldik lerini aklar. te ada Bizans kaynandaki bu ak lamalarla Osman tarih sahnesine km oluyor. Os mann gaza etkinliklerini ve Osmanl beyliini nasl kurduunu aada anlatacaz. Osmanl Devletinin kurucusu Osman zamannda Anadoluda ortaya kan tm beylikler tip ik patrimonyal devletiklerdir. Patrimonyal devlette lke ve reaya hane dan kurucusunun atadan miras, m lk gib i alglanr. Bu nedenle beylikler kurucusunun adn alm tr: Aydn ili, Mentee ili, Saruhan ili gibi. Osmanl devleti de ku rucusunun adyla Osmanl beylii diye anlmtr. Ger ekten ilk sava grup; gaz liderinin, kutsal sava ve ga nimet iin etrafna Alplar ve nker/yoldalar toplamasy la ortaya kar, (bu konu iin ileride Alplar) Nker/yolSYASET

dalarn m utlaka kan akrabalna dayanan bir klan-boydan gelmesi art deildir. Daha ziyade dardan gelen garbler", ganimet iin savamaya hazr yabanclar, kul lar olabilir. Orhann im am shak Fakya (Fakh) kadar inen en eski rivayette, Osman G azinin nker/yoldalar, bu biimde onun bayra altnda toplanan eitli kken den insanlardr. Oru Tarihinde yazld gib i bu Osmner garbleri sevicilerdir ve bu gelenek Osmanl ta rihinde sonuna kadar devam etmitir. Hanedana bala nan yabanclar, daim a sultann yaknlar olmutur. Bu sa va grubu birletiren etken, bir yandan doyum, gani met olmusa br yandan kutsal sava, gaza olmutur. Kzl brk giyip gazilie zenen ve alplarn hizmetine giren aire Trkmenleri ise belki ounlukta idiler. Osman G azinin, gziyn iin gsterdii son hedef, Seluklu Sleymanahn (1075-1086) payitaht olup 1097de H allarn ald zniktir. Onun Kse M ihal ve Samsa avu ile ibirlii yapt Mudurnu-Gynk do yum seferi ve feth e ttii Sakaryann geit ehirleri, Lefke, Mekece ve Geyve znikin fethine hazrlktr. znik, bu uc Trkleri iin tekrar slama kazandrlmas gerekli bir kutsal amat. Eski menkbname riytinde 1075te zniki fethedip payitaht yapm olan Seluklu Kutalmolu Sleymanah; Osmann dedesi olarak benimsen mitir. Baka deyimle, slm kutsal sava, Osman ve onun gibi bu ucda, gaz serhaddinde savaan alplar ve alp-erenleri harekete geiren, doyum aknlarna anlam kazandran kutsal ideolojidir. Balangta Aygut Alp, Turgut Alp, Konur Alp, Haan Alp, Aka Koca, Samsa avu gibi uc liderleri bamsz hareket ediyordu. Za manla onlar, Osman Gazinin yoldalar oldular; zira Osman Gazi, ada gzlemci Pachymeresin kantlad gibi, bu ucda en atlgan, en baarl gaz ncs duru muna gelm iti. br yandan rivyetin anlattna gre, uc toplumunda, Baba dervilerin en saygl kiisi Vefiyye halifelerinden Ede-Bali, Osmana teberrkte bulun mu, Tanrdan gaz nderlii beretini vermitir (EdeBalinin bu ucda Vefiyye halifesi olduunu ada bir kaynak, Elvan elebi Menkbnmesi aklar, bak. ileri de). Hanedana T anrnn dnya egem enlii balad hakknda ok rastlanan rya motifi ise, kukusuz sonra lar eklenmi bir hikyedir. Osmann ve sonralar Osmanl sultanlarnn Vefiyye eyhleriyle yakn l tarih
O SM A N L I I

bir gerektir. Trk-Mool geleneine gre anda, veya ritel yeminle gerekleen nkerlik/yoldalk kurumu bylece slm gaz ideolojisiyle kaynayor, Osman Ga zi'yi ularn en ileri kutsal sava lideri durumuna yksel tiyordu. Kukusuz, bu durum, Osmann kariyerinde si yas formasyon yolunda ilk aamadr. Osman geleneksel rivyette daima Osman Gazi diye anlr ve onun torunla r da en ziyade bu unvanla vnrler (bak. ileride gaz). Birinci aamada Osman Gazinin harekt ss S ttr. Devletin douunda ikinci aama, Karacahisar (Eskiehire 7 km uzaklkta)n fethidir. Rivayete gre bu fetih onu gazilikten uc beyliine ykseltm itir. Osman Gazi dneminde tm Anadolu Trkmen beyleri, Seluk sultannn bir menrla atad beyler/emrler durumun da idiler ve onlardan hibiri sultan unvann almaya ce saret edemezdi. Byle bir hareket, meru hkmdara, Seluk sultanna ve lh an a kar isyan anlamna gelirdi. Seluk Devleti kadrosunda, snr blgelerinde sultann menru ile atanm siph-bed veya sipeh-slr un van ile emirler vard. Onlarn emrinde snrn en ileri kesimlerinde yerel Trkmen uc beyleri, gaz faaliyeti gsterirlerdi, Osman Gazinin bu uc-beylerinden biri olarak, Kastamonu blgesi sipah-slr olan obanoullarna bal olduuna yukarda iaret ettik. Demek ki, Osman iin o zaman yle bir hiyerari mevcuttu. Os man, Kastamonu emrine, o da Seluklu sultanna, Sul tan da randaki lh an a bam l idi. Siyas otorite, bu ba m llk zinciri iinde m erluk kazanrd. Menkibnme geleneinde, Osman Gazinin Karacahisar fethi zerine (1288) Seluk sultanndan bir menr ile resmen sancak beylii unvan ald iddia edilm itir. Bu sonradan eklenmi bir iddia olabilir. Osman olu Orhan Gazinin 761/1360 tarihli vakfiyesinde Osman Gazi, Bik (Bey) diye anlm tr. Herhalde Osman, daha salnda, beylik iddiasnda bulunmu olmaldr. Karacahisar fet hinden sonra bu balamda, eski-rivyette Osmann dev let politikasna ait kararlar zerine ilgin bir blm ay rlm tr (Akpaa-zde 9- Bab). Kardei Gndz ile ko numasnda Gndz yam a aknlarna devam nerisinde bulunur. Buna kar Osman, der ki, bu nevhlermz yakp ykcak, bu ehrmz kim Karacahisardur, mamr olmaz. Olas budur kim , komularmz ile mdr dost luklarn edevz. Osman, Germiyan tarafndan gelen
SYASET

yama aknlarna kar blge H ristiyanlarn koruma grevini stlenmi, fetholunan yerlerde yerli H ristiyan halk, kyl ve ehirliyi istim let ile yerlerinde brakp korumutur. stim let, hogr ile kendi tarafna ka zanma anlamnadr. Osmanl kaynaklar, istim letin, Osmanl fetihlerinde ve devletin kolaylkla yaylnda ne m ini vurgularlar. Akpaa-zde (Bab 13) diyor ki: Bu drt pre hisarlar (Bilecik, Yarhisar, negl, Yeniehir) kim aldlar, vilyetinde adl dd ettiler, ve cem kyleri yerl yerine gelp m temakkin oldlar. Vakitleri kfir zamanndan daha ey old belki. Zira bundaki kfirlerin rahatln iidp gayr vilyetlerden dahi adam gelmeye balad. Geyve fethinde (20. Bab) halkn emn mn ile inandurdlar. Rum halk, slmn zim m et hukuku dairesinde koruma, Rum Ortodoks rahiplerinin ayrca lklarn tanma, Osmanl egem enliinin hzla yayl sr rn aklar, (bak. leride istim let) slm devletinin ege m enliini kabul eden gayrim slim ler, zim m haklarn kazanr, onlarn cann m aln himaye ve dinlerini icrada serbestlik, devlet iin din bir bortur. Osmanllar bir ye ri zorla fethe girimeden nce, kez teslim nerisinde bulunurlar, kabul edilirse mn verirler, ehirlere amnnme veya ahdnme ile gvenceler tanrlard. Karacahisar fethinden sonra ikinci aama, 699/1299 ylnda Es kiehirin batsnda Bilecik, Yarhisar, Yeniehir ve negl tekrarlarnn hisarlarn fethettii zaman gerekleir. R i vayete gre o zaman Osman kendi adna hutbe okutmu, bam szlk iddiasnda bulunmutur. yle grnyor ki, Menkibnme, bu aamada Osman, br Trkmen bey leri gibi bam szla hak kazanm, kendi adna hutbe okutabilecek bir slm hkmdar gib i gstermeye al maktadr. Menkibnme, Osmann 699/1299 ylnda Karacahisarda kendi adna hutbe okuttuunu, bamsz lk iddiasnda bulunduunu (14. Bab), kendi tre/kanu nunu iln ettiini (15. Bab), kad tayin ettiini, zetle bamsz beyliini bir Trk-slm saltanat gib i tekilt landrma iine giritiin i anlatmaktadr. Baka deyimle, Menkibnmeyi yazan (Yahi Fakh) veya anlatan (Or han'n imam shak Fakh) bamsz Osmanl devletinin bu tarihte doduu bilincindedir. im diye kadar tarihi ler onu izleyerek bu tarihi, devletin gerekten ve huku ken kurulu tarihi olarak kabul etmilerdir. Devletin ku ruluu, her eyden nce, egem enliini Tanrdan aldna
O SM A N LI

inanlan karizmatik bir liderin ortaya kna baldr. Tabii, liderin lkesi, vergi deyen geni bir halk kitlesi yani reayas gerekli koullar olarak dnlr. Bu tip devlet patrimonyal devlettir. Yazczde A li (Trh-i Al-i Seluk, 30a, yazl II. Murad devri) bu koullan yle anlatr: Pdihlarn devleti ve hrmeti nker ve il ve memleketledir. Eer nker ve il ve raiyyet olmayacak olursa pdihlk mmkn d eildir (nker, lidere an da ile balanm, ona lme kadar sadk yolda demek tir. l ve memleket, vergi veren tbi halkn oturduu l ke anlamndadr). ou kez nemli bir zafer, Tanr des teinin ak bir iareti kabul edilerek, karizm atik liderin ortaya kmasnda ve hanedan kurma yolunda kesin olay saylr. /''B u eski rivyet, Osmanl devleti iin balangtan beri bam szlk iddia eden sonraki Osmanl sultanlar zamannda eklenmi olmaldr. Herhalde, Bilecik-Yeni ehir blgesinin fethi Osmann kariyerinde kesin bir ge lime aamasn ifade eder. Bu fetihten az sonra, 13001302 yllarnda Osman dorudan doruya Bizans Devlet inin B ithyniada iki nemli merkezini, znik ve Bursay abluka altna alacaktr. Bizanstan Bat Anadolu topraklarn fetheden br beyler gibi Osman Bey de kukusuz 1299da Seluk s nrlar tesinde geni bir blgeyi egem enlii altna al m , birok ehir ve kalelere hkmeden bir bey durum u na gelm itir. Bundan sonra Osman, Seluk Sultanna t bi yerel tekrarlarla deil, dorudan doruya Bizans mparatorluk kuvvetlerine kar sava vermek zorunda kalacaktr. Bu tarihlerde gerek Seluklu sultanlar, ge rekse onlarn metbu ran ihanllar artk bu ularda kontrol kaybetmi bulunuyorlard. zetle Osmann Beyliine dair eski rivyetteki aamalar bir rpda efs ne diye bir yana brakacak yerde tarih kritik metoduna gre dikkatle incelenmek gerekir. Evvel, kaynam z Karacahisar Tekvurunun sultannn bir harc-gzr ol duunu kaydeder. Karacahisar, Eskiehirden 7 km. ka dar uzakta sarp bir tepe zerinde kurulmu kuvvetli bir hisardr. Seluklu sultan hara deme kouluyla bu hisa r tekvuru elinde brakmtr. Drl slma dahil bu tekvur, bir larc-gzr olarak sultann himayesi altnda dr, ona saldrmak sultana isyan anlamna gelir; fakat ri vayete gre, tekvur Osman G aziye, yani Mslmanlara
I SYASET

saldrm, bylece slm hukukuna gre illik ten kp ya lk durumuna dmtr. Rivayete gre sultan, Karacahisar Tekvuru bizm ile ya olmu demi. O s rada, Orta Anadoluda lhanl kumandan Bayancarn saldrs haberi zerine sultan szde kuatmay Osmana brakm ve kale Osman tarafndan fetholunmu. te yandan biliyoruz k i, ada Seluk kayna Aksarynin Msmeretl-Ahbr adl kroniine gre, III: Aleddin Keykubad (1298-1302) zamannda lhanl generali Bayancar Anadoluda Mool kuvvetlerinin bana getiril mi, ona kar bu m evkii kendisi iin isteyen br lhanl kum andan Slemi isyan bayran kaldrm tr (1299). Grlyor k i, Osmann Karacahisar fethi (1288) ile Bayancar olay (1299) arasnda bir iliki kurmak g tr. br yandan, III. Aleddin Keykubadn 1298-1302 arasnda Seluklu tahtnda oturduu kesindir. 1299 y l na ait olaylar, Osmanl kroniinde 1288de Osmann Karacahisar fethiyle kartrlm olmaldr. zetle, Osmanl rivayeti, Sultan n bir harc-gzr olan Karacahi sar Tekvuruna kar 1288de Osmann saldrsn mer gsterme abas iindedir ve Sultan Aleddin ile ilg ili 1299 da vukubulan olaylar kartrm grnmektedir. 1288de Seluk tahtnda Aleddin deil, II. Gyseddin Mesud oturmakta idi. Slemi isyan (1299), Osmann bam szlk iddiasyla ilik ili olabilir. nk bu isyan sonucu, uzak uc blgeleri llanm otoritesi altndan k m oluyorlard. Bu koullar altnda Osman, 1299da fiilen bamsz bir bey durumundadr ve nemli siyas giriim lerde bu lunmaktadr. O, bu tarihte yine Konya Seluk sultannn harc-gzar gl Bilecik tekvuruna kar harekete ge mitir. 1299da Yeniehir uc merkezinden dorudan doruya zniki tehdit etm ektedir; 1300de Osman, 1204-1261 dneminde Bizans mparatorluunun, daha nce 1075-1097 dneminde de ilk Seluklu payitaht olan zniki fethetme giriim inde bulunacaktr. (Rivayet, Osmann bir Seluklu harc-gzarna kar hareketini mer gstermek iin bir dn ve kompol hikyesi an latmaktadr, (bak. k Paazade 12. Bab) Herhalde, 1288-1299 dneminde Anadoluda orta ya kan olaylar gznnde tutulmadan Bat Anado lu daki gelimeler anlalmaz. 1284-1288 dnemi Sel uklu Anadolusunda bir kargaa dnemidir. 1284te ArO SM A N U I

gun Han, Sultan Gyseddin Keyhsrevi idam etmi ve yerine Gyseddin Mesudu birinci defa Seluk tahtna oturtmutu. Ona kar Karaman ve Erefolu kuvvetleri Konyay aldlar ve Keyhsrevin iki olunu tahta oturt tular. Trkmen beylerini cezalandrmak iin Argun Han, olu Keyhatuyu byk bir Mool ordusuyla Anadoluya gnderdi. Keyhsrevin oullar yakalanp ortadan kald rld. Sultan Mesud la birlikte Keyhatu Konyaya girer. 1288de Germiyanllar dahil, Trkmen beyleri Sultan Mesuda itaat ederler. te bu balamda Osman Gazi Karacahisar fethetmi grnyor. Keyhatunun geliiyle, Orta Anadoluda Mool-asker ve m al kontrol her za mandan daha kuvvetle yerlemitir. Konya Seluklu pyitahtnda artk brokrasi tm yle lhanlnm randan gnderdii ranl brokratlarn eline geer. Osmann komusu gl Germiyan beylii, lhanl tehdidi altnda Osmana kar harekete geecek durumda deildir ve Os man Moollardan ayran bir yastk devlet durumunda drlar. 1291-1292 dneminde Keyhatu (Geyhatu)nun Uc Trkmenlerine kar sert tedip harektna tank olu yoruz. Konyada Sultan Mesud, tam am yla Moollar elinde gsz bir oyuncak durumundadr. 1298de lhan, III. Aleddin Keykubad onun yerine Konya tahtna oturtacaktr. 1302de Mesud ikinci defa Seluk tahtna gelecek, onun lmyle (1308) birlikte Anadoluda Sel uk saltanat son bulmu olacaktr. Grlyor k i, Osman G azinin 1288den bu yana U cda Bizansa kar gittike artan saldrlarn gerisinden nleyecek bir g kalm a mtr. Komusu gl Germiyanllar, Orta Anadolu olaylaryla oyalanmakta, Seluk sultan gcn tama m yla kaybetmi bulunmakta ve Mool hanlar kendi aralarnda taht kavgalar ve Anadoluya gnderdikleri as ker valilerin isyanlar ile uramaktadr. 1299-1300 y l larnda lhan, Slemie kar Anadoluya birbiri arkasn dan ordular gndermek zorunda kalm tr. 1299-1301 de Mool kontrolnn zayflamasndan yararlanan Osman ve tm teki Uc beyleri Bizans ehir lerine kar genel bir saldrya gemilerdir. 1301de Os man gelip zniki kuatmtr. Osman ld zaman (1324), beylik teki beylikler g ib i olduka geni bir bl geyi egem enlii altna alm, ehirleri, ordusu ve de bir brokrasisi olan bir devletik haline gelm i bulunmakta idi. B eylik durumunu kantlayan bir belge bize kadar
SYASET

gelm itir. Bu belge, Mekece vakfna ait bir tevliyet nia ndr. Belge sonradan yaplm bir kopya olmayp orijinal nshadr ve 724 yln n R ebilevvel aynn ortalarn da/1324 Mart aynda yazlm tr. Ayn ylda Osmann lmnden hemen sonra dzenledii ak olan bu belge, tav (hadm) aalarndan erefeddin M ukbili zaviyenin m tevilliine atayor. ahitler arasnda Osman Gazinin ocuklar oban, M elik, H am d, Bazarlu, Fatma Hatun sralanyor. mer Bey kz M alhatun da tanklar arasnda yer alyor. Farsa gelim i brokratik kurallara gre ya zlm bu belge, Osmann bu eit belgeleri karabilen ktiplere, yani bir brokrasiye sahip olduunu kantla maktadr. Zaten, 15. yzyl tahrir defterlerindeki kayt lar, Osmann, Ede-Bali dahil birok dervi, ah ve fakya (fakh) vakflar yapm olduunu ortaya koymaktadr. Tevliyetin bir hadm aasna verilmi olmas, Osmann bir saray olduuna kant kabul edilebilir. zetle diyebi liriz ki, Osman Bey zamannda Osmanl B eylii; Aydn B eylii, Karaman B eylii gib i tam tekiltl bir beylik olarak kurulm u, Bizansa kar nemli baarlar kazan m ve olu Orhan hi itiraza uramadan onun yerine beylik tahtna oturmutur. Arap Seyyah bn Battuta, Bursay ziyaret ettiinde Orhan yle tantyor. Bu sultan Trkmen hkm darlarnn en by, servet, toprak ve asker kuvvetler bakm ndan en ileride olan dr. Elinde olan kaleler yaklak yz kadardr, kendisi za mannn byk ksm n devaml bu kaleleri ziyaret edip, durum larn gzden geirip slh etmekle geirir... Baba s znik ehrini yirm i y l abluka altnda tutm utur, ala madan lm, ad geen olu Orhan, ehri 12 y l daha kuatarak almtr. Kendisiyle orada bulutum , bana b yk meblada para gnderdi. Bu tasvir, Osmann l mnden ancak 10 y l sonrasna aittir. zetle, Osmanl B eylii, kesinlikle fiilen Gazi Osman Bey tarafndan ku rulmu, Orhan zamannda bir sultanlk halinde gelim i tir.

ovas tarafnda Marmarack ve Koyunhisar itaat altna alr ve 1300de Avdan dalarn K zlhisar vadisinden geerek znik ovasna iner ve ehri kuatr. Osmann znik kuatmas ve mparatorun ehri kurtarm ak iin Heteriarch Muzolon kumandasnda gnderdii orduya kar kazand Bapheus zaferi hakknda ada Pachymeres ve Anonim Tevrh-i A l-i Osman etrafl b ilgi ve rirler. Osman tarih sahnesine karan bu nemli olay zerinde bu iki kaynan karlatrlm asyla u sonula ra varmaktayz. Osmanl anonim tarihin verdii ayrnt lara gre ilk in znike gtren vadi giriinde stratejik Kprhisar (bugn ayn adla genie bir rm ak zerinde dir) alnd. Osmann kuvvetleri ilk in ovada etraf tahrib ve yam a ettiler. Osmanl ordusuna kar kaleden d mann yap t karmalar pskrtld. Fakat zniki her yandan kuatmak olanakszd. Etraf bataklkt ve gle alan kap stanbul ile ulamaya imkn veriyordu. Os man ekilmeden nce ehri srekli abluka altnda tut mak ve alkla teslim alm ak am acyla da tarafnda bir havale kulesi yapt ve Draz A li kumandasnda kk bir kuvvet yerletirdi (Bugn da eteinde Draz A li K y ve Draz A li Pnar hal ayn adla grlr: Osmanl kayna bu pnar da zikreder). znikliler mparatora ha berci gnderip ayet yardm gelmezse teslim olmak zo runda kalacaklarn bildirdiler. n slambol Tekfuru bu hle vakf oldu, hayli gem i cem edb iine ok ekerler koyub gnderdi kim varalar gazileri znik zerinden ayralar... Gaziler dahi ol kfirler kacak kenerda pusuya girip pinhan olup durdular. Bu yanadan kfirler dahi ge m ilerin srp varb Yalak-Ovasnda ol kenara iskele urub bir gece km aa baladlar. Kara yere dkldler. H erbiri atlarn ve esbablarn karmaa alrken gazler dahi gfilen A llaha snb tekbir getrb cm le... ham le edb at salb kfirler arasna koyulub k l urdular... gem i iinde olanlar gem ilerin alub gb gitm ek ardn ca oldular.

BAPHEUS (KOYUNHSAR) SAVACI


Osmann bir hanedan kurucusu durumuna gelmesi 1301de bir Bizans ordusuna kar zaferiyle ilgilid ir. Bi lecik-Yeniehir blgesinin fethinden (1299) sonra Os man Gazi, B ithyniada Bizansa ait iki merkezi, znik ve Bursay almak iin harekete gemitir. znik zerine y rmeden nce gerisini koruma altn a alm ak iin Bursa
O SM A N LI r a

Savan vuku bulduu Yalak-Ova, Yaiak-Deresinin (bugn ayn adla) H ersek-D iline vard ovadr. Yalo vann dousundadr. Savala ada Pachymeres bu sava zerinde baz ek ayrntlar vermekle beraber, Anonimler le tam am iyle uyum iindedir. Pachymerese gre, mpa rator II. Andronikos zniki kurtarmak iin Heteriarch Muzalon kom utasnda bir ordu gndermitir. Bu ordu,
SYASET

stanbuldan gelen kuvvetler, Alan cretli askerleri ve yerlilerden oluan 2000 k iilik bir kuvvetti. Bu gruplar arasnda anlamazlk vard. Yalak-Dereden kyd ak i ova ya kmadan nce Bapheus kalesi yola hakimdir. (Bu ka le Osmanl kaynaklarnda Koyunhisar diye geer. Bu gn tepedeki harabesine oban-kale denir. Bu Koyunhisar Hammerden beri Bursaya yakn Koyunhisarla ka rtrlm tr.) Osmann nc kuvvetleri ilk kez burada baarl oldular. Bu baar Osmana k yya inme ve Bizans ordusunu karlama im kn verdi. Pachymerese gre B i zansn hazrlklarn haber alan Osman, etraf Trkmen lerinden yardm istemi ve kalabalk bir orduyla Bizans askerine kar km tr (Gazi beylikler arasnda ib irlii ne ait baka m islleri biliyoruz). Osmann ordusu yaya ve svarilerden oluuyordu. Pachymerese gre bozguna Bizans ordusunda ba gsteren anlam azlklar yznden olmutur. Alanlar iyi savam, fakat Bizans askeri ve yer li yardm clar panie kaplm lardr. Bapheus (Koyunhisar) sava iin Pachymeresin verdii tarih 27 Temmuz 1301dir. Osmanl kaynana gre Koyunhisar sava Hicr, 702 (balangc 26 Austos 1302 tarihine den) Dimboz savandan bir y l nce yani 1301de vukuu bul mu olmaldr. Bylece savan tarihi zerinde ik i kayna m z birleir. Bir mparatorluk ordusuna kar kazanlan bu zafer, Osman blgede karizm atik bir bey durumuna getirm i tir. Pachymeres onun bu zaferle hretinin Paflagonyaya (Kastamonu) blgesine kadar yayld n ve gazilerin onun bayra altna koutuklarn kaydeder. 15. yy. son larnda tarihi Ner, onun b eyliini ve bam szln hakl olarak bu tarihe kor. Bapheus (Koyunhisar) sava Osmana bir hanedan kurucusu karizmasn kazandrm, kendisinden sonra olu Orhan itirazsz beylik tahtna gemitir. Biz 27 Temmuz 1301 tarihini Osmanl hane dannn, dolaysyle Osmanl devletinin kesin kurulu ta rihi olarak kabul edebiliriz. Bylece 1300lerde Osman, B ithinyada Bizans ege m enliini tehlikeye dren nemli bir siyasi-askeri g olarak ortaya kmtr. Pachymeres gib i Osmanl yazar Yazczade de 1300den sonra Osmann hretinin uzak Islm memleketlerine yayld n ve her taraftan g g ardnca Trk-evleri gelip dolduunu kaydeder. O zaman olaylar izliyen Pachymeresin kayd, Bizansn
O SM A N L I I

Osmanl tehdidini ne kadar ciddi, karladn gsterir. Bizans mparatoru o zaman Osman durdurm ak iin randa Gazan Han, onun lmnden sonra da Olceyt Hana prenses M ariay zevce olarak nermek ve bir Mo ol ordusunu tahrik etmek giriim inde bulunmutur. Osmanl beylii kesinlikle kurulduu tarihte Bat Anadoludaki duruma bir gz atalm . 1300lerde Bat Anadoluda Germiyan olu ve onun kum andanlaryla Menteenin damad Sasa tarafndan yaplan Bizans iin fetihler daha hayati m ahiyette saylyordu. mparatorluk hkm eti 1278de ve 1296da bu Fatihleri geri atmak iin bu tarafa iki mparatorluk ordusu gndermi, fakat bir netice alam am t. Alan ve Katalan cretli askerleri nin cevelan da hi bir sonu vermedi. Katalanlar ekil dikten hemen sonra Ephesus (Seluk) dt (1304). Ay dn olu Mehmed Bey B irgi (Pyrgion)u ald (1308) ve merkezi yapt; b eyliini zm ire kadar genileterek Bat Anadolunun en kuvvetli beyliini kurdu. Saruhan Bey M anisay alarak (1313) payitaht yapt ve bylece ba m sz Saruhan b eylii kesin ekiliyle ortaya kt. Daha kuzeyde 1293ten beri M ysia, Karesi Beyin basks altn da idi. O, Balkesir (Plaeocastron)i zaptetti ve nfis yer letirerek merkezi yapt. Bu beylik, Maramar Denizi, a nakkale Boaz ve Edremid krfezine kadar yeni ftuhat la geniledi. Onun dousunda Osman Beyin lkesi geli yordu. Uc beylerine kar iddetle hareket ederek onlar itaat altna sokmaya alan Anadolu Mool valisi sonra efedisi lh an a kar bakaldrd. Sonunda 1328de M sr M em lkleri yanma kamak zorunda kald. lhanl devlet gelir defterinde 1349 ylnda ucat ad altnda Karaman, Hamid oullar, Tonguzlu (Denizli) beyleri, Aydnda Umur Bey, Germiyan, Orhan (Osmanl), Gerdebolu (Ge rede), Kastamonu, Eridir, Sinop hl Mool devleti hududlar iinde getiriliyorsa da, bu uc beyleri gerekte ba msz duruma gelm ilerdi. Orhann ilk Osmanl akasn 727/1326-1327de bastrdn ileri srlmektedir. Fakat onun sultan olduu tarih Abusaid Hann lm zerine 1336 yldr.

UC TOPLUMU VE KLTR
Sava eyhlerin destekledii gazi liderler etrafnda, ou zaman bu liderlerin adn tayan gruplarn teek kln salar. Gaziler baar gsteren nl liderler, beySYA SFT

ler, etraflarna toplanrlar, onun bayra altna koarlar. Trkmen gebelerin hakim olduu Seluklu ularnda bu liderler ou zaman boy beyleridir. Fakat devlet ku ran bu beylerden bir ounun eski seluk emirleri arasn dan ktklarn grdk. Bu gazi beyler merkezi hk mete umumiyetle vergi vermezler, yahut tbiiyetlerini gstermek zere lafz mahiyette bir ey gnderirler. Uc hayat byk tehlikelerle dolu olup ahsi teebbs ister. Zira serhaddin te tarafnda ayn ruhla hareket eden H ristiyan serhad tekilt, bat ucunda Bizansl ak ritai var dr. Etnik bakmdan uc cemiyeti ok karktr. Buraya hareket kabiliyeti byk gebelerle merkezden kaan siyasi muhallifler, rafzler, maceraclar kap snm lardr. Hinterlandda hakim muhafazakr yksek medeni yet ekilleri (teoloji, saray edebiyat, eri hukuk) kar snda ucda m istik ve eklektik henz kalplamam bir hak kltr (rafzi tarikatlar, m istik ve epik bir edebiyat, rfi ve m illi hukuk) hakimdir. Hayat gr tamamiyle valeresk ve romantiktir. Eski Osmanl rivayetlerinde Osman Gazinin haya tna ait kaytlar bu hayat tarzn kuvvetle aksettirmekte dir. Bu menkibamelerde realitenin olduka tahrif edil mi olduunu unutmam alyz. Osmanllar Oru Tarih ine (s. 3)a gre Gazilerdir ve galiplerdir, f seblillah hak yoluna durmulardr, gaz m aln cem edp H akka hare edicilerdir ve H aktan yana gidicilerdir. Din yoluna gayretldrler, dnyaya marr deillerdir. erat yolu nu gzedicilerdir ehl-i irkten intikam alclardr 1354te onlar G. Palamasa, slm hakim iyetinin srekli batya doru yayln Tanrnn iradesi mukadder bir olay olarak tasvir etmilerdir. Kendilerini Allahn k lc saymakta idiler ve bu gr yalnz onlarn arasnda deil, Bizansllar arasnda da yaylm t. leride Luther de Osmanllar hakknda ayn eyi dnecektir. Eski Osmanl rivayetlerinde Alplar, Alp-erenler, ahiler Osman Gazinin en yaknlar olarak gsterilir. Osman, bir ahi eyhi olma s kuvvetle muhtemel olan eyh Ede B alinin irad ve beline gaza klcn balamas ile (bu tam bir ahi detidir) gazi olmu, gaza aknlarna balamtr. Alplar Orta As ya Trklerindeki kahramanlk geleneine baldr. a da bir kaynak alp-eren olmak iin dokuz art arar: eca at kol kuvveti, gayret, iyi bir at, hususi bir kyafet, ok yay, iyi bir kl, sng, uygun bir yolda. Kprl, bu
O SM A N LI

yar gebe Trkmenier arasnda Orta Asya Trk gele nek ve inanlarnn kuvvetle yaad dncesindedir. W ittek ise bu ularda daha ziyade slm hilfetinin sugr ve awsm geleneklerinin hakim olduu kanaatindedir. Eski Osmanl rivayetlerinde Osman Gazi Kay boyuna mensup bir yar gebe airetin beyi olarak takdim edi lir. Ularda en parlak gaz baarlarn 1330-1345 y l lar arasnda Aydn olu Umur Bey tem sil etmitir. zmir beyi olarak gazay deniz seferleriyle devam ettiren U m ura kar, Ege denizinde H ristiyan hkmetler bir hal seferi iin ilk anlamay 6 Eyll 1332de aralarnda imzaladlar. 20 kadrgalk bir donanma vcuda getirildi. 1334te Egede birok Trk gem ileri batrld ve edremid krfezinde Karesi Beyi Yahi Beyin donanmas mahvedildi. 28 Ekim 1344te zmir lim anndaki hisar Birleik Hal kuvvetleri tarafndan basknla zaptedildi. Umur buray almak iin yapt bir savata ehid dt (Mays 1348). Kardeinin akbetini gren yeni Aydn Be yi H zr Bey gaza politikasn brakt ve ticaretin getire cei faydalar tercih etti. Papalk yoluyla ilg ili H ristiyan hkmetleriyle bar yapt ve onlara lkesinde serbest ti caret imkn salyan tam bir kapitlasyon, am an-nme verdi (17 Austos 1348). Bununla H risityanlara kar savaa son verdiini bildiriyor, onlar himaye edeceini, gm rk vergisinin nispetini deitirm eyeceini, Rodos valyeleriyle, Venedik ve K brsn beylik arazisinde konsoloslarnn yerletirilmesine ve lim anlarda serbeste kullanm alarna msaade edeceini vaad ediyordu. 1330larda Al Umar Karesi, Saruhan, Mentee ve Aydn beylerini deniz gazalaryle tannm beyler ghuzt fi l- b a h r olarak tasvir eder. Fakat aralarnda daim i olarak cihad yapan bir bey olarak Umur beyi ayrt eder. Yukar da gsterdiimiz gibi bu beylikler Ege denizinde H ris tiyan Ligas tarafndan durdurulunca bu gaza fonksiyo nunu kaybedeceklerdir. Rodos valyeleri gib i onlar da ark-Garp ticaretinin nim etlerini tercih edeceklerdir. Gazi uc beylikleri olmaktan ziyade hinterlanddaki klasik slm cemiyetinin hayat tarz, messeseleri onlarda ha kim olacaktr. O zaman gazann nderlii ularn en ile ri safnda bulunan ve Rum eliye geerek yerleen Os manlIlara intikal edecektir.
SYASET

Ftih Mehmed I 4 6 lde Trabzon dalarna yaya tr manrken yle demitir: Bu zahmetler Allah iindir. Elimizde slm klc vardr. Eer bu zahmeti ihtiyar etmesz, bize gazi demek lyk olmazd. Osmanl h kmdarlar Orhandan itibaren Sultan al-ghuzzat walmudjahidn unvann benimsemilerdir. Osmanl gazile rini hulef-i raidin devrindeki ilk Arap ftihlerine ben zetenler hesiz doru bir kyaslam a yapmaktadrlar. W ittekin belirttii gib i gaza Osmanl devletinin bir ra nan d etre' olmutur. Meneindeki uc gazi ananesi onun btn tarihine hakim olmu, d ve i politika Gazi uc beyleri menede ucun b irlii geleneini, aknlarda za man zaman ortaklaa hareket etmek ve birbirlerine yar dm etmekle gstermilerdir. Kantakuzinos, bi gaza sefe rine kalkan beyin komu beyliin gazilerini saflarna severek kabul ettiini belirtir. Bununla beraber aralarn da rekabet ve savalar eksik olmamtr. Dier taraftan eski Trk liq geleneine gre bey, lkesini oullar ara snda taksim ederdi. Yar m stakil olan bu beyler zerin de merkezdeki bey ulu-bey sfatyle devletin b irliin i sa lard. Fakat kardeler arasnda i harp eksik deildi. Da ha byk tehlikleer ve gayretler karsnda Osmanllarda birlik daha iyi muhafaza olunabilmitir. Gazi beyler Bat Anadolunun zengin ovalarnda yerletikten ve sahilde Ayasolug (Altoluogo, bugn Sel uk), Balat (M ilet) gibi beynelmilel ticaret lim anlarn ele geirdikten sonra lkeleri ticaret ve kltr bakmn dan gittike gelien ve slm kltrnn yksek ekille rini benimseyen ufak birer sultanlk haline inkilab et milerdir. 1330-1333 yllarnda Al-U m ar ve bn Battutann syledikleri bunu aka gstermektedir. Bu ehir ler gzel arlar, saraylar ve cam ileriyle bn Battutann takdirini ekmitir. Ona gre Denizli yedi camii ve gzel arlaryle Anadoluda en gzel ve byk e hirlerden b iri idi. Karesi oullarnn merkezi Balkesir gzel pazarlar olan kalabalk gzel bir ehir ve.nihayet Bursa gzel pazarlar ve geni caddeleri olan byk nemli bir ehir (sh. 449). Bat Anadoluda Ayasolug ve Balat Levant ticaretinin ik i byk merkezini tekil et mekte idi. 14. Asr ortalarnda bu iki ehirde Venedik konsoloslar yerleti. Venedik beyliklerle ticarete hayati bir ehemmiyet vermekte idi. Buralarda zengin H risti yan tccarlar yerleti. Ayasolugda Trklerin tepede kurO S M A N IJ

duklar ehir asl ticaret merkezi idi. Buraya dnyann her tarafndan tccarlar gelm ekte idi. talyanlar bu pa zarlarda Anadolunun tabii mahsulleri, pamuk, pirin, buday, safran, balmumu, yn, kenevir, zm, ap, m a z ve esir satn alm akta idiler. Dier taraftan bu pazar larda Denizli'de dokunan deerli pamuklular ve Balke sirde dokunan kym etli ipek kumalar buluyorlard. ran ve Anadolu zerinden gelen ipek ve ipekli kumalar da Byk Menderes yoluyla Ayasolugta Bat tccarlarna eritiriliyordu. Buna karlk B atl tacirler balca ince kym etli yn kumalar ithal etmekte idiler. Buna kalay, kurun eklenmelidir. Geniliyen bu ticareti kolaylatr mak gayesiyle, Balat, Ayasoluk ve M anisada Trkmen beylerinin Napoli paralar tipinde Latince harflerle gigliati denilen gm paralar bastrdklar malumdur. bn Battuta (sh. 442) B irgide Aydn O lunun sa rayn ve ipek elbiseler geymi gulam larn zikeder. B tn bu beyler yannda slm hukuk lim leri fakhlerin haiz olduu byk nfuz ve itibar belirtir. (429, 435, 448, 450). lk vezirler phesiz hinterlanddaki byk merkezlerden gelen bu fakihler arasndan seilmekte idi. lk Osmanl vezirleri ve devleti tekiltlandran hukuk adamlar, Sinanddin Yusuf, endereli H alil ve bakala r hep byle ulemadan idiler. Orhan Bey 1331 de znikte bir medrese am, Bursa hisarndaki manastr medrese haline getirm iti, Onun Bursada yaptrd site, cami, imaret, hamam, han, bu gne kadar ehrin en canl mer kezi olarak kalmtr. Bu Trkmen beyliklerinde gelien kltrn en ba riz vasf, slm kltr iinde z Trk kltr ananeleri ni devam ettirm eleridir. Bu bakmdan en anlam l olan, Trkenin devlet d ili ve yazl edebiyat d ili olarak hakim mevkie gemesidir. Bu Trkmen beylerinin emriyle Farsadan ve Arapadan klasik eserlerin Trkeye ev rildiini biliyoruz. Trkeye tercme faaliyeti devam ederken 14. Asr ikinci yarsnda eyh olu Mustafa ve Ahmed gib i yazarlarla bu edebi faaliyet yaratc bir saf haya erimitir. Bu beyliklerde Arapa ve Farsa vakfiye lerle beraber Trke yazlanlar bilhassa dikkati eker. Beylikler devrinde Bat Anadoluda meydana getirilen m im ari eserlere gelince en m himleri B irgide U lu Cami (1312)e, Bursada Orhan Cam ii (1340) yaplm tr. Yzyln ikinci yarsnda mkemmel rnekler yaratl-

SYASET

mtr: M anisada U lu Cami, Ayasolugda sa Bey Camii (1375), Peinde Ahmed Gazi Medresesi (1375), znikte Yeil Cami (1379) yksek bir sanat zevkini aksettirirler. Tezyinatta Seluk m im arisine nazaran sadelik, fakat planda yenilikler bu yaplar karakterlendirir.

farkldr. O, Osmanl hanedanyla vefiyye tarikat, ara snda sk b all kendi kiiliinde tem sil etm itir. Ve f eyhleri, ar Abdal-Kalender dervilerden farkl ola rak eriata saygl dervilerdi. Elvan elebi, Menkibnmesinde bu noktay belirtir. Tarihi Baba lyas soyundan k Paazade kendisi Vefiyyeden olup Seyyid Velyetin kaynpederi idi ve tarihinde Vefiyye eyhi Ede-Baliye olaanst bir yer vermi, hanedanla aile ilikisini belirtmeye zen gster mitir. Onun anlatm nda Ede-Bali, Osman Gazinin eyhi, m ridi ve slam hukukunu ilgilendiren nemli sorunlarda danmandr. Osman adna hutbe okunmas meselesi ortaya atldnda Tursun Fakh Osman Ga zinin kaynatas Ede-Baliye dant. Orhan Gazi yaya askeri dzenlemede Ede-Balinin reyini ald. Ede-Bal i nin akrabalar ahler o zaman beylikte nfuzlu kiiler di. Vef eyhleri, hanedann nflz ve otoritesini destek leme gayretiyle Osmanl sultanlarna T anrnn teyidi, v ellik (bu arada Gazi Hdavendigr unvan tayan I. M urada) sfat verirler. Osman ve Orhann birok vakf toprak baladk lar hakknda abdal, baba, fak ve dedelere ait kaytlar daha sonraki dnemlerde yaplan vakf tahrir defterlerin de bulmaktayz. Mesel, 1455 tarihli bir vakf tahrir def terinde Osman Beyin Sd civarnda verdii vakflarB aliye verdii zaviye vakf kayd yledir: Karye-i Kozaga ki vakfdr Osman Begden, mezkr Ede olu Mahmud Paa tasarruf ederdi, im di olu eyh Mehmed ta sarruf eder (Ede-Bali olu Mahmud ve torunu Mehmed iin bak. Apz. 96). Sdde Ede-Bali evladnn elinde k i vakf kyler Kozcu, Kozaga kyleridir. Kayda deer k i, Sd evkafnn ounluu fak (fakih)lere verilm i tir (Hac Eref, Ahmed, mer, A li, Murad, Mustafa faklar). Osman Beyin Kumral D edeye verdii vakf kyle ri (bak. Apz. 95) tahrir defterlerinde kaytl olup, bugn de ayn adlarla biliniyor ve Akpaazde rivayetinin doruluunu kantlyor. Osmanl toprana snp alp-erenler tarznda sa valara katlan, Osman ve Orhandan zaviyeleri iin vakf alan birok dervi ve eyh arasnda Abdal Murad, Abdal Musa, G eyikli Baba, Kumral Dede Akpaazdede zik redilm itir. Bunlardan G eyikli B abaya ait belgelenmi
SYASET

BABA DERVLER OSMANLI UCUNDA


Baba dervileri, ularn en uzak noktalarna, bu arada zellikle Osmanl topraklarna kap snm g rnmektedirler. Mool kuvvetleri, Bat Anadoluda gl ler blgesi ve D enizliye tedip seferleri yaptklar halde, Osmanl ucuna erimek iin Germiyan topraklarn i nemeleri gerekirdi. te yandan U clar genellikle esir ve ganimetle zenginlemi blgeler saylyor, Orta Anado lu dan, Azerbaycandan bu arada Konyadan dervileri ca ize, sadaka toplamak iin ulara geliyorlard. Ulara snan din adamlarndan biri olan Ede-Bali hakknda imdi gvenilir bilgilere sahip bulunuyoruz. Hdavendigr Livas Tahrir defterinde, yani resm bir kaynakta Ede-Bali (Ede eyh)nin Bilecekteki zaviyesine Osman Bey tarafndan Kozaac kynn vakf verildi in i okuyoruz. Vakflar arasnda Stte yayan esir kfir zikredilm itir. Bu k aytta Ede eyh in olu, Akpaazde Tarihinde zikrolunduu gib i (Atsz yay. 96) Mahmuddur. 1300

tarihinde, yani Osman G azinin salnda dan (bak. Mliyeden Mdevver no. 16016, sh. 13) Ede-

yazlm Evlan elebi Menkibnamesi bize eyh Ede-Bal i nin Baba lyasn halfelerinden biri olduunu, dinsiz leri ve kfirleri slmiyete kazandrdn, Hac Bektatan dnya saltanatna heves etmemeyi rendiini kaydeder. Bu son kayt nemlidir. Zira Babaler, sultana isyan eden m ilitan dervilerdendir. Genelde derviler, devlete bal olup Sultandan vakf kabul eden conformiste derviler ile devlete kar olan (eyh Bedreddin, Otman Baba gibi) non-conformeste ik i grupa ayrlr. Abdal Baba lar, kutbiyye inancnda olup her devirde kutbal-aktb olan velinin cezbe halinde Tanr ile srekli iliki iinde olduunu ve saltanat ilerinin de onlarn b ilgisi dahilin de bulunduunu iddia ederler. Toplumda hakszla u rayanlarn hakkn alm ak iin gerekirse isyana nclk ederler. eyh Bedreddin, 1511 de bakaldran ah-Kulu bu tip dervilerdendir. Ftih dneminde sultann byk iltifatna erien Vef eyhi Seyyid Velyet ise tamamiyle
O SM A N LI

nemli kaytlar elimizdedir. Bab dervilerinden bir grup, Uluda eteinde negle yakn aalk sulak bir yerde yerlemilerdir. Onlar Babaler diye bilinir. Buras Ftih dnemine ait vakf defterinde (Osmanl Arivi, MM 16016, 5,8) Baba ky diye kaytldr (bugn Baba Sultan). Bu dervilerden biri, Otman Baba gib i dalarda gezen ve geyikleri kendine altran aman tipi gezginci meczub bir dervitir ve bu tip dervilere yaknlk gste ren br uc beyleri gib i negl yresini yurtluk olarak elinde tutan Turgut Alp da G eyikli B abay sever, Baba daym onun yanna g e lir. Turgut Alp dervileri tefti etmekte olan Orhana bu mbarek dervi hakknda haber gnderir (Orhan, bn B attutaya gre lkesinde srekli dolap tefti yapan bir beydir). G eyikli Baba kendini Baba lyas m ridiyim diye nl Baba eyhine balar. Orhan tekrar tekrar adam gnderip davet eder dervi gel mez, derviler vaktini bekler, der, Orhan onu ziyaret eder. Geni bir araziyi vakf vermek ister, dervi kabul et medi, geri yeni rzk yeni diye Baba dervilere zg m ut lak fakr prensibine sadk kald. Orhann srar zerine u karda duran tepecikten ber yercegz dervilerin havlusu olun dedi. Sonradan dervilerin ihya ettii bu yer Ftih dnemi vakf tahrir defterinde Baba ky yahut Babayler ky diye kaytldr. 6 iflik sahibi aile ve 8 benlekin (topra az aile) oturduu bu kyn vakf geli ri 1500 aka (25-30 altn )dr. Ftih dneminde Elvan eydi evlad elindedir. Defter kaydna gre ayn kyde Ermen Babann Orhan nianyla bir iflik vakf yeri var dr. Meyve baheleri eklenmitir. Osmann yolda Ay kut Alp neslinden Umur Bey II. Murad dneminde Ge yikli Baba zaviyesine bir hamam vakfetmitir (420 aka y llk geliri var). Bir deirmen ve Bursada 3 dkkan za manla vakfa eklenmitir. 16. yzylda vakfn ziyade sinden elde kalan 6000 aka faizle iletilm ektedir. Hamam ve deirmen tam iri yalnz r gelirinden karlanmak tadr. Birgn bir kavak (nar) aacn alp Bursa hisarn da Orhann sarayna kagelir. Avluya aac diker, ona teberrkmzdr, o orada olduka dervilerin duas sa na ve neslne m akbuldr deyip gider. Aa 15. yy. son larnda Apz. tarafndan grlmtr (nar Orta Asya Trklerince kutsaldr, R um eline geen Trkmenier bir ok yere kavak/nar adn vermilerdir). Dervi durma d, dnd. G eyikli Babann davranlar onun, Otman
O SM A N LI

Baba gib i, dalarda yabani ot ve meyve ile geinen, hay vanlarla arkada olan, m utlak fakirlii seen, sultanlar dan sadaka kabul etmeyen (bu nedenle da eteinde bo bir arazi paras ister) kalender tip i baba dervii olduu nu kantlar. lk dneme ait tahrir defterlerinde dada krda bo topraklar enletip zaviye kuran, sonra bunu vakf olarak sultanlara onaylatan Kalender Baba dervilere ait bir ok kaytlar bulmaktayz. Defter kaytlarndan bir misl: Saruhanda da eteinde uc Abdal, Sinan, smail, Mustafa, A li, Kaygusuz ve baka dervilerle birlikte sipa hiden bir yer tapulamlar tan aacn ardep yurd edi nip ihya etmiler zaviye kurm ular ve sultandan enlettikleri yer iin vakf berat alm lar. Yer ap zaviye ku ran ve vakfa balayan bu dervileri O. L. Barkan, fetihle ri kolonize eden derviler saymaktadr. Sultanlar bu va kflar daima, yende ve revendiye (gelip geen yolcu lara) hizmet kouluyla verirler. Osman Gazi Mudurnu se ferinde Beta zaviye eyhinden yol hakknda b ilgi alm tr. Dervi bir zaviye kurar, etrafndaki br dervilerle topra iler, tarla aar, bahe yapar, geliriyle kendileri geinir ve yolculara gn kalmalar kouluyla barnma ve yeme ime salarlar. Ftvvet kurallarn izliyen ahi zaviyeleri hakknda yukarda b ilgi verdik. M isafirlik ge lenei yalnz ahi zaviyeleri iin deil ayende revendeye hizmet etme kouluyla sultandan berat alm tm zavi yeler iin deimez bir kuraldr. Topra ilemede, hasat ve harcamada zaviye mensuplan hereyi ortaklaa (itirak zere) yaparlar kommnal bir hayat yaarlar. Herkes a lm ak zorundadr (Bayram iyyede bu zellikle belirtilir). Ftvvet disiplini iinde ortaklaa alma, yolcu ve fa kirlere hizmet d in bir hayr ii saylm akta, bu nedenle vakfa balanmaktadr. Bir blm zaviye etrafnda za manla nfus yerlemekte, kyler meydana kmaktadr. Anadolu ve Rum eli toponimisi pek ok kyn menede bu biimde dervi zaviyeler ile ilikili olduunu ortaya koymaktadr. Sultanlarn bu gib i yeni yerlemelere vakf stats vermeleri, vergilerden affetmesi, Anadolu ve Ru m elide Trk yerleme, kolonizasyon srecini kolayla tran bir yntem olarak nemlidir. Bugn T rkiyenin birok yerinde eski dervi zavi yeleri bir Osmanl kltr miras olarak festivallere sahne olmaktadr. G eyikli Baba (Baba Sultan) kutlam alar, Hasiy a se t

ziran balarnda onbinlerce yurttan topland bir din ve m ill kltr gsterisine tank olmaktadr. Krehir H a c Bekta Tekkesini ylda 700 bin kiinin ziyaret ettii ve her yl grkemli trenler dzenledii bilinmektedir.

14. yy. ilk yarsnda, yani Osman-Orhan dneminde Kareside yazlm tr. Karesi beyleri R um eliye gei ve ga za hareketinde nde gelirler. T ekine gre, eserin asl 10. yy. sonlarnda yazlm Arapa Abl-Leys-i Semerkand n bir risalesidir.

GAZ VE GABLK
13. ve 14. yzyllarda Anadoluda slm dinini, suflik; ftvvet ve gaza kurallarn halka retmek iin Trke yazlm bir literatr bulm aktayz. Bunlar, ku kusuz o zaman toplumdaki belli gereksinim lere yant vermek ve belli gruplar aydnlatm ak ve eitm ek amac n gdyordu. Seluklu ehirlerinde, zellikle Konyada egemen Fars dili ve kltr dairesi karsnda basit bir Trke ile yazlm bu gib i eserler, ou kasaba ve ky lere yerlemi Trkmen halkna, bu arada Ucat'ta, serhadlerdeki geni gazi kitlesine hitap etmekte idi. Uc toplumuna hitab eden bu didaktik eserlerin bir bl, srf slm dininin gnlk ibadet ve yaama ait din kural larn retmek amacn gdyor (ilm -i haller), yahut ahiler iin ftvvetnme dabn anlatyor veyahut der vilere tarikat esaslarn ve erknn aklyordu. Bir b l de gazilik kurallarn aklyan didaktik yahut sava heyecann ykselten destan nevinden eserlerdi. Uc bl gesinde, ak-seik belli kurallara bal bir sosyal grubun varln ada kaynaklar kesinlikle ortaya koymaktadr. Bu grup, gziyn, alp la r adyla anlmaktadr. 13. yzylda bir yandan H allara te yandan Mo ollara kar bir lm -kalm sava veren slm memle ketlerinde gaz ruhu toplum lar ayaklandrm akta idi. 13. yy.da bu gaz heyecan M emlk sultanlnda ve Anadoluda Trkmenler arasnda dorua eriti. Hal ve Mool kskac arasnda yok olma tehkilesiyle kar kar ya kalan bu ik i slam m emleketinde asker rejim ler ha kim oldu; M sr ve Suriyede Kpak-aslndan asker bir aristokrasi, M emlkler saltanat ele geirirken, Anado lu da Gazi Trkmen devletleri ykseldi, ve 14. yy. da bu devletiklerin tm Osmanl hanedannn emsiyesi al tnda birleti. Osmanl devletinin gz karakteri bu tarih sreten kaynaklanmaktadr. Burada bu gazi beyliklerinden bi rinde yazlm olan Risletl-slm adl ilm -i hl eserin de gaz ile ilg ili blm ilgintir, konu zerinde slm kurallar bildirir. Risle, . Tekinin incelemesine gre,

Bu gib i eserlerde gaz, slmn em rettii bir grev, kesin kurallara balanm bir faaliyet alan olarak ele alnm aktadr. Osmanl lkesinde brahim H alebnin eseri (yazl 1478) yaylncaya kadar slm hukukuna ait temel m etin olarak ilkin eyh Bedreddinin Tashli, ondan sonra M olla Hsrevin Durari esas tutulm utur; Rislede olduu gibi bu eserlerde gaz ve gzlik zerin de eratn koyduu kurallar erh edilm itir. Gziler yur du Anadoluda gaz hakknda Trke olarak erkenden baka eserler de yazlm veya tercme edilmitir. Genel olarak gz ahret iin sevab kazanma amacy la savaan mslman olarak tanmlanr. Burada gaznn din-slm n itelii zerinde durulmutur, gz iin kitalde elde edilen ganim et dini bir mkfattr. Osmanl menkbnmelerinde gaz ve ganim etin (doyum) kutsal l , hell n itelii zellikle belirtilir. Batda yazlan eser lerde, gaz, kital ve yam ay mer gstermeye yarayan bir ara olarak alglanm akta, bylece belli bir toplum iin anlam ve fonksiyonu gzard edilmektedir. Gzlerin fiillerini ahlak bakmdan tartm a konu su yapmak tarihinin devi deildir; tarihinin devi, in san o biim harekete sevkeden dnce ve maksad tes pite almaktr. Gz olmann koullar R isletl-slm da dokuz noktada toplanr: 1) Ana ve atann arz olmas, 2) zerin de ki em netleri yerine getirm i olmak (mesel borla rn demi olmak, 3) Ailesinin geim i iin nafaka brak m ak, 4) Gaz srecinde gerekli geim ini salam olmak (yolda ekiyala sapabilir kaygs dolaysyla), 5) slm hkmdarnn gaz iin emretmi olmas, yani savan slm topluluunun hayrna bir hareket olduunu emirl-m u m ininin onaylam olmas, 6) Yoldana yardm c olm al, baka deyim le dayanma, b irlik salanm al, 7) Yolda kim seyi incitm iyecek (askerin getii gzergahta mslman halkn yamalanmas her dnemde idarecile rin ba ars olmutur, bunu nlemek iin idam cezas bile uygulanrd), 8) Dmanla arplma halinde kama m al, sonuna kadar dayanmal. slam bu yolda lene e-

E3

hadet sa kalana gazilik mertebesi vaadeder, 9) Ganimet m alnda ihanet etmemeli. slm kurallarna gre gani met m alnn bltrlmesine ok d ikkatli davramlmas nemlidir. slm prensiplerine gre genellikle gaz fa r z -i k fy e dit, yani ancak baz koullar yerine getirild ii taktirde yaplmas gerekir. Fakat slm lkesi hayat bir tehlike altna derse, gaza em irl-m m inin tarafndan fa rz -i ayr iln olunabilir. O zaman her mslman yetikin er iin zorunlu bir devdir, sefere gidemeyen bu dev kar l hazneye bir deme yapmak zorundadr. 144 4 te Hallar, R um eliyi istil edip Varnaya geldiklerinde ve 1686da Osmanl lkesi drt bir yandan istilya urad nda gaz zorunlu saylm , n eftr-i m iln edilm itir.

nieri ordusunu oluturdular. 10) Gaznin n iyeti sam i mi olm al, slm dini ve mslman halk iin savatn unutm am al, gazda tama ve riy olm am al, yani hare ketlerinde d in hayr dnceden uzaklamam al, gazya srf ganim et iin gitm em eli. Bu son madde, yukarda akladm z gibi gaznn din-ideolojik niteliin i vur gulayan temel kouldur. K im in sam im dindar, kim in tamahkr olduunu belirlem ek m mkn deildir. Trk geleneinde sava eri olarak gzde bulunm a s gerekli on karakter saylr. Bu karakterler baz hayvan larn karakteriyle kyaslanarak cesaret, ylm azlk, kendi ne gven, gllk ve savaganlk, atlganlk, tamada d ayankllk, yerinde metanetle durma, sab rllk, frsat lar kollama, yoldana vef vasflardr ve Dede Korkut, Danimendme gib i Trk destanlarda kahramanlarn vasflandrlm asnda belirlenm itir. Anadolu Trkmen halkna zellikle U lard aki gzlere hitab eden Ak Paan (1271-1332) Garbnme adl eserinde alp (ga z id en profesyonel bir asker olarak beklenenleri zetlen mi buluyoruz. Bu beklentiler, ilm -i hallerde saylanlar dan farkldr, kukusuz gz evrelerindeki gelenekleri yanstmaktadr. Gaz btn mslman halk iin bir dev sayld ndan sultanlar baz koullarda tm halk gazya ar m aktadrlar. Dindar halk gazy ciddiye alm akta, Sultann gazlarna parayla katlm aktadr. Bursada Hoca brahim adl bir zengin 1476 ylnda Fatih Sultan Mehm edin Macarlara kar seferinde ol gaznn savabnda ben dahi bile olayn diye 20,000 aka ile 20 atl svari yi ulufe ile tutmu ve sefere gndermitir. II. Bayezid, Anadolu halkna gnderdii bir fer manda tim ar ve baka mkfatlar vaadederek Tunada Uc Beyi Bali Beyin Lehistana aknna katlm aya davet et mitir. Osmanl sultanlar son padiaha kadar gz unva n tercih ettikleri bir unvan olarak daim a kullanm lar dr. Osman I, eski menkibnme kaytlarnda tip ik bir gazi nderi olarak en ok gz unvanyla anlm tr.

PENCK U YGULANMASI VE YENER KURUEMASI


Edirnenin fethinden (1361) sonra R um elide g neyde Selanik dorultusunda Via Egnatia zerinde Karesili gazi bey Evrenuz G azinin , Meri vadisinde Hac-lbeyinin hzl fetihleri sonucu sava esirleri byk art gsterdi. Gazilerden Sultan iin esir bana bete bir pencik (penc-i yek) alnm aya baland. Bu nemli gelir kay nann hazine iin kaybolmamas iin Karamanl Mevlana Kara Rstem uyarda bulundu. Genelde her trl ganim eti asker elinde brakm ak, cm ertlik siyaset kitap larnda en iyi politika saylrd. I. Murad andarlnn ar z zerine Tanr buyruu ne ise et em rini verir. Bunun eratta yeri olduu ulemaca onaylandndan, Kara Rsteme Gelibolu geidinde pencik toplama yetkisi ve rildi. Pencik her be esirden biri, yahut esir be deilse deerinin bete biri olarak toplanmya balad. Bu iki dnimendin ihdasnn askerin hi de houna gitm edii anlalyor. Rum eliden akndan dnenler bu vergiden kamak iin esirleriyle baka yoldan gemeye baladlar. Bunun zerine Gazi Evrenuza pencikin snrda toplan mas iin emir gnderildi ve din niteliin i gstermek zere tahsil ii iin bir kad atand. andarl devlet elin de toplanan ok sayda pencik olanlarndan sultan kap snda yeni bir asker, yenieri tekili fikrini buldu. O lan lar, Bursa civarnda Trk kylerine gnderilip Trkeyi renmeleri ve slmlamalar saland. Sonra bunlar bir klada toplanp sultann emrinde bir yolda ordu, yeO SM A N U

ALPLAR, NKER (YOLDA)LAR


Osman, beylii ailenin br yeleriyle b irlikte ida re eder grnyor. Karacahisar subaln (kom utanl n) kardei G ndze verm iti. nemli siyasi kararlar da amcas Dndar ile danrd (Neri, 94). Osman gd
SYASET

lecek siyaset konusunda tartmaya girdii amcasn ok la vurmu, ldrm. 1302de Bursa hisarn abluka iin yaptrd havale kulelerinden birini Osman kardei o lu A ktim ura verdi. Osman, olu Orhan kendi saln da deneyimli kumandanlar, Aka Koca, Konur Alp, K se Mihal ile seferlere gnderiyor, onun beyliini hazrl yordu. Bu ikisi zmit fethinden (1337) nce vefat etmi lerdir. Hasta olan Osman beyliinin son yedi ylnda beylii olu Orhana brakmt. Orhan, 1324te beylik tahtna oturdu. Kardei Al eddin Beyin ekildii kendisinden sonra evldnn Kiteye bal Fodura Kynde bar iinde yaadklar anla lmaktadr. Orhann lmnde (1362) beylik iin Murad ile kardeleri arasnda atma kt ve Murad onlar ortadan kaldrmak zorunda kald. Eski Trklerde beylii ancak Tanr balar inanc vazgeilmez bir gelenekti. Herhani bir hanlk veraset kanunu yoktu. Kurultay kara r veya bir savan sonucu Tanrnm kutuna mazhar olun duunun iareti saylr, ya veya vasiyet, beylik/hanlk iin bir l kabul edilmezdi. Aslnda her oula bir yurt luk verilerek lkenin beyin oullar arasnda bllme si Avrasyada Trk-Moollar arasnda sregelen aile hu kukuna dayanr. Osman ve Orhan fethedilen topraklan oullara ve alplara yurtluk (apanaj) olarak datm akta ve en nemli uca byk oul atanmakta idi. lkeyi feodal bir karakter veren bu gelenek, OsmanlIlarda merkeziyet i brokrasi glendike sembolik bir dzenleme bii minde kalacaktr. Bununla beraber Ftihten sonra da devleti sarsan ehzadeler mcadelesinin temelinde bu Avrasya egemenlik ve lke anlaynn devamn gryo ruz. Akpaazdenin naklettii eski menkbnmeye gre Osmann seferlerinde yarar yolda ve nkerleri belli bal kumandanlardr. Osman, Eskiehirden Bile cik ve Yeniehire kadar geni bir lke sahibi olunca (1299) nnn olu Orhan Beye, Yarhisar Haan Alpa verdi, bu dahi bahadr yolda id i, (Ner, 112) negl Turgut Alpa verdi, oraya Turgutrli derler, Os man ile sefere giden teki alplardan, Saltuk Alp, Konur Alpin ad geer. Bu alp ve nkerlerin ocuk ve torunlar sonralar nemli makamlar igal edecekler ve bir eit Osmanl aristokrasisi oluturacaklardr. Tmar ve yurt (apanaj)larn kaldrlmas olduka ge bir zamandadr.
O SM A N LI

Osman br yoldalar, Samsa avu, Aka Koca Gazi ve Abdurrahman Sakarya seferinde Orhann yan na verdi, yarar yoldadur diye (Apz. 22. Bab) Bunlar her biri bir ucda srekli akna tayin olundu. Samsa a vu ve cemaat yoldala yarar kiilerdi (Ner, 90). Or ta Asya bozkr mparatorluklarnda, Trklerde alplar, Moollarda noyanlar (oulu noyad) soylu ailelerden ge len kumandanlardr. Moollardan noyanlar aristokrat ai lelerden ba'atur veya bagatur (Trke bahadr) unvan ta rlard. Grdk ki, Osmanllarda alplar ayn zamanda bahadr unvan tarlar. Bu alplar, her biri kendi yurtlu unda, kendi kumandas altndaki gazilerle kendi uc blgesinden akn yapmaktadr. Balangta alplar, Os man Gazi ile mttefik olarak seferler yapmakta idiler (bak. Apz. 10. Bab) yle anlalyor ki, Osman Gazi 1299-1301 yllarnda nemli baarlar kazanp karizmatik bir babu durumuna gelince alplar onun yakn yol dalar oldular, hizmetine girdiler. 1302 Sakarya seferin de Samsa avu itaat eden Lefke ve adrlu blgesini kendine istedii zaman Osman Gazi buna kar kmt (Neri.I, 120). Nkerlik/Yoldalk, gaz nderine anda (and) ile balanma yoluyla kurulur ve gziyn grubu bylece ortaya kar grnmektedir. Tutsak den Harmankaya Tekfuru Kse M ihal, Osmann nkeri olmu (Ner, 76), ilk aknlarda ve teki Rum tekfurlaryla Osman arasn daki ilikilerde daima ona sadakatla hizmet etmi, so nunda slmiyeti de kabul etmitir. Kse Mihal daym onun bile olurd. Ekseri bu gazilern hidmetkrlan Har man Kaya kfirleriydi (Apz. 19- Bab). negl fetheden Turgut A lpa bu blge bir yurt (apanaj) olarak verilmi grnyor. Blgenin o zaman Turgut-li diye anlmas bu bakmdan kayda deer (Aydn-li, yahut Rum elide O sm anlya tbi Bulgar K ral nn lkesi iin kullanlan iman-li, Konstantin-li, vb). M oollarda noyanlara ait otlak blgesi yu rt, yahut Moolca nutug diye bilinir. N utugun tanmlamas yledir: u veya bu gebe birliini geinderecek noyana ait arazi (Vladimirtsov). Seluklularda ve Osmanl klasik dneminde 15.-16. yzyllarda yu rt veya yurtluk bir ger-ev grubunun reisine zerklikle verilen bir arazi nitesi olarak tanmlanmaktadr. Baka deyimle, yu rt , soylu bir bahadra ait apanaj nitelii tar. Osman alnan vilSYASET

yetleri guzta taksim etmekte idi (Neri I, 118). 1320lerde Konur A lpa Kara-epi hisar, Absu (Hypsu) hisar Aka-Kocaya uc tayin edilm iti. Bu feodal apanaj sistemi daha sonra R um elide gaza yapan uc beyleri, Evrenuz, Gazi, M ihal oullar, Paa-yiit oullar iin uy gulanacaktr. Osman dneminde beyliin bu feodal yap s karsnda Orhan dneminde ulema snfndan vezirler idareyi ele geirdii zaman merkeziyeti brokratik re jim hinterlandda egemenlik kazanacaktr. Ak Paazade Hac Bektatan sz ederken Anado luda drt miisafir (dardan gelm i) din ta ife (cemaat) tan sz eder: Gziyn, Ahiyyn, Abdln ve Bciyn. Ha c Bekta, kz ve srda olarak Htn Anay semitir, ona mensup olanlar Bciyn oluturmutur. M. Bayrama gre Bciyn taifesi, eyh Evhadddin K irmnnit kz Kadn Ana Fatma Hatundur ve Ahi Evren (Nsirddin Mahmud) ile evlenmi olup Anadoluda kadnlar ara snda ahilie denk Bciyn taifesini kurmutur. eyhler neslinden Zaviye yneten hatunlar, mesel Hdavendigar sancanda bir vakf idare eden Tc Hatun B adyan cemaatndan saylrlar. Rum Abdallar ve ahilerle yanyaa bir t ife olarak zikredilen Gziyn Osman dnemindeki alplardan ba kas deildir ve bu alplar belli nitelikler tayan bir grup tur. Baba lyasn torunu Ak Paa (1271-1332) Garbnme (Maarifnme) adl eserinde1 (bitii 1310) alplarn dokuz nitelie sahip olmalar gerektiini vurgular. Ak Paann gziyn kelimesi yerine slm'dan nce Avrasya toplumundaki bahadr nderler iin kullanlan alp teri mini kullanm olmas ilgintir. Alp varl korumak iin ay ve ylda birbirleriyle kol kola sava yapan baha drlardr. Onun paralleli, nefsiyle mcahedede bulunan alp-erendir. Garbnmeye gre alp, alperen adn almak isteyen kii iin 9 nesne gerektir. lk koulu muhkem yrek", cesaret sahibi olmaktr, ya grp sim m iya, cesurluk, askeri ayakta tutan direktir (alpin liderlii). kincisi Alpin kolunda kuvvet olmal (fiziksel g). Herkes onun gcn grr ve sayar. Uncs, alp gayret ve hamiyet sahibi olmaldr. A lpl baarmya gayretsz er Drdnc koul, bir bayk at sahibi olmaldr.
O SM A N LI I

Osmanllarda at zerinde sipahilik , soyluluk kou ludur. Osmanllar Balkanlarda H ristiyan svari askerini soylu sayp tim ar vermiler, fakat yaya askeri (voynuklar) reaya saymlardr. Gayr-mslim reayaya ata binme ya sa vard. Beyler arasnda en deerli peke att. Alpn atnn karnn rten bir zrh olmak gerektir. Zrh, kar dan heybetli bir grn gsterir ve hayvan kl ve ok darbesinden korur. Dman alp atndan tanr. Beinci koul, alpn zrhl olmasdr. A lplk zrhla belli olur. Alpa alplk adn don kondurur Osmanllarda, tim arl sipahi daima cebelii, yani zrh l sipahidir. Byk timar sahiplerinin zrh, brme zrhtr. Avrasya tarihinde, gebe halklar arasnda mpara torluk kuran, yerleik halklar egem enlii altna sokan gerek asker birlik, zrhl srvari ordusudur. T ki ah sm ailin 40 bin zrhl svarisi Selim in top ve tfei kar snda bozguna urayacaktr. Bata Alplarn kol-kola savamas gerei belirtilm itir. Bu, Akpaazdede be lirtild ii gib i gaziler arasnda yoldala iaret etmekte dir. Altnc ve yedinci koullar, alpn silhlar, yani yay ve klcdr. Kat yay ekmek ve uzatmak ere Key hnerdr kim kime Tengri vire Kat yay, kem ikle berkitilm i uzun m enzilli yaydr, O sm anlya Hristiyan askeri karsnda stnlk salyan bir silhtr. Bu oku ekip uzatmak bir zel hnerdir. A lplk iin gerekli yedinci ve sekizinci koullar letle r kl ve sng sahibi olmaktr. Yalunuz ok yay ile alp olamaz Ok ile ol alplk adn alamaz K l, alpn en deerli maldr, onun altn ve inci sidir. Kl zre and anunn iilr Alplar arasnda anda (and) Avrasya halklar arasnda sava birliini (Bat dnyasnda comitatus), nkerlii (yol dal) oluturan riteldir. Osman Gazi ile alplar, garibler yahut esiri Kse Mihal arasnda lme kadar sadakat ba, a n d imek (kanlarn bir kapta kartrp imek, kan
SYASET

kardei olmak) merasimi ile gerekleiyordu. Ganimet ve fethedilen topraklar, anda ile ndere bal olan alplar ara snda yurtluk olarak paylalyordu. Garbnmeye gre k l ve ok yalnz bana i gre mez. Siig (Sng)2 gerektir. Eski m etinlerde sg, kar g , mzrak olarak tanmlanr. Osmanl sipahisi iin daha ok gnder (mzrak) szc yaygndr. Sg/mzram savalarda balca silhlardan biri olduunu eski metin lerde k lla birlikte sk sk anlmasndan anlyoruz. Sg nn kolu aatan olup ucunda temren (demren) deni len kesimi demirden olurdu. Garbnmeye gre kol ve elile sg/mzrak kullan mas ayr bir beceri ister; dman alp karsnda sgstden bilir. Btn bunlar gzmzde alp veya alpereni, ok, yay, kl ve m zrakla silhlanm, zrhl svari olarak canlan drr. Bu svari, gerekten alp olmak iin bedenen g l, yrei cesur bir yi it olmaldr. Bunun yannda Garbnmenin b elirttii baka nemli bir koul, alpn ar kasnda yryen kafadar yani yolda olmaldr. Yolda hakknda: Cmle let oldu bu kez yr yok Bile ardnca yrr dildr yok un kafadar olmaya pes neyleye Drt yann kend nice bekleye Bil ki alplk yalnuz olmaz ey saf N itekim yalnz deildi Mustafa

Ak P aaya gre: Dn gndz ala nefsi ile T ki nefs-i dzele akl ile Alp iin din, spiritl nitelikler yle zetlenir. Alp, dnya sevgisi havasna kaplm am al. C im rilik, fsk-u-fesd gib i kt huylardan kanm al. Bu huylar havaylikten doar; Din A lp bunlara kar ura vermek zorun dadr. Din direi olan byle bir alp nnde halk yzn yere srmelidir. Hod bu alplk kim de olsa ekszn Ayana sre cmle halk yzn ilk vel olmak gerekdr ol kii

Gec vilyet olmasa anda ayn Din yolunda alp del bell beyn Evliydur ol kim ana korku yok Dnyada hem hirette kaygu yok Ak Paa bundan sonra dinde alp veya alp-eren ol mann dokuz spiritl koulunu zetler. Bu koullar; vil yet, riyzet, kifyet (nefsini basmak), k (nefsini dnya ilgilerinden kurtarp bamsz olma), tevekkl, eriat bilgisi, ilm , himmet (bakasna zveriyle yardm etme), doru yr (eshb, arkada; derviler) edinme, Yr ile ald bu dn ey Dede Bu dokuz sfat nefsinde toplyan alp ve alp-eren halkn klavuzudur. Y kii dnya iinde er gerek

Pes bu alplk yalnz olmaz yr gerek Yar in ol ba-u-can oynar gerek Yoldaln zel bir merasimle gerekletiini yu karda iaret etm itik. Yolda olan Alplar kol kola savamaldr. Ak Paa zetle alp kiiyi yle tanm lar Kimde varsa bu dokuz nesne tamm Alp adyla an okur hss-u-m A lplk Tanr vergisi (dd)dr. Bildk alp lk dnyada niceyimi Dinle imdi dn iinde neyimi Hazret-i Peygamberin dedii gibi: Nefisle savama cihd-i ekberdir
O SM A N H

Y din ire hkim server gerek K utlu kii bu ikiden alp veya alp-erenden biri ol maktr. k, k, muhabbet ile btn mrn harcar Ey Hudy, ktan ayrm a bizi Akpaada alp ve gazi zde terimlerdir. Kukusuz birincisi Avrasya H akanlklarnda alp, baatur/bahadr diye anlan kahraman savay, lider tipini, kincisi ise alpn daha ok slm gaz ile kaynam tip in i alp-ereni vurgular. k Paann grd gib i alp, 13. yy. Anadolusunda ideal profesyonel sava kiidir. Ak Paada slmi gazi terim i yerine z Trke alp terim i k u llan l mas dikkate deer. k Paann bu anlatm , A hiyyn
I SYASET

iin ahlk ve edeb kurallarn tespit eden ftvvet kural larna paraleldir. Toplumda alp sfatn kazanmak iin bu dokuz nitelie sahip olmak gerektir. Alp, zrhl svaridir ve m utlaka bir yolda olm al, onunla beraber kol kola gaz yapmaldr. Ak Paann alp tasviri, Osman Gazi ve onunla birlikte savaan yolda alplarn genellikle Ana doluda ulardaki gazilerin tasviridir. Bu alp veya gz tasvirini, Battalme, Dnimendnme ve Dede Korkud gibi Anadolu destanlarndaki kahraman tasvirine e bu luyoruz. Eski Osmanl menkibnmesinde Ak Paa dedikleri aziz (Ner 162) teki ulem a arasnda saygyla anlr. Krehirde grkem li trbesi, bugnde bir ziyretghdr. O, Mevlevlerin deil, Babalerin, alp-erenlerin pridir. Anadolu Uc blgelerinde kzl brk giyen, gaz ve ganimet aknlara katlan, bylece akncl yol edinen Trkmenier, kabile balar dnda gziyn rgtne ka tlm , bylece yeni yaam tarz sonucu kendi airet gru bundan kopmu, sosyal bakmdan farkllam oluyorlar d. slm kutsal ganim et iin her yandan, her meneden gelen garble r, babua anda ile balanrlar, onun nkeri veya yolda olurlard. Anda yani a n d imekle nderle nker arasnda ln ceye kadar sren bir b allk kurulmu olurdu. Orta As ya Trk-Mool toplumunda nkerlik, Bat feodalizmin de commendatio veya hommage (Almanca m annschaft) anda ile kyaslanabilir (Bak. Marc Bloch, La societe feodale, la formation des liens de dependance, Paris: A. M ichel yay. 1968, 210-217). Marc Blochag re (s. 210) Commenatio ef ile hizmet yklenen arasnda feodal dnemin tand en gl sosyal balardan b irin i olutururdu. 13. yy. Mool toplumunda nker, soylu kiilerin, bagaturlarn evinde ve seferde yanndan ayrlm ayan hiz metkar ve silh arkada olarak tanm lanr.3 Esir olan nker, kendine tbi olanlarla b irlikte efin hizmetine g i rer. ou tutsak edilip an da ile babua hayat boyu ba l silh arkada (comrade-in-arm) olur. Bylece Avrasya steplerinde olduu gib i alplar etra fnda gaz-akn b irlikleri olumakta, her biri U cu n bir blgesinde gaz faaliyetinde bulunmaktadr. Osman Ga zi de, kukusuz balangta bu alplardan biri idi. Onu tekiler arasnda sekin duruma getiren zellik, bir VeO S M A N II

fa-Baba tarikat halfesi olarak U ca gelen eyh Ede Bal i nin yaknlk ve berekt olmutur. ada Bizans ta rihisi Pachymeres Osman blgede Bizans topraklarna kar akn yapanlar arasnda en atlgan bir nder olarak tantmaktadr. U cta gzler, alplar ganim et seferlerinde en baarl nderin bayra altna giderler. Menkibnmeye gre (Apz. 105) Osman Yarhisar Haan Alpa verdi; bu dahi bir yarar yolda id i. Osma, G azinin k a riyerinde ikinci aama, seferlerde bayra altnda alplar toplamasdr. Onlar bu enerjik ndere Kse M ihal gib i nker/yolda oldular. Osman Gazinin gziyn gibi te k i Uc beyliklerinde de ilk asker siyas ekirdek benzeri bir srete ortaya km olmaldr. Osman Gazi dneminde asker-sosyal sistemde nkerlik/yoldalk, A lplk gib i egemen bir kuram olarak grnmektedir. 1302de Osmann Sakarya seferinde Lefke (bugn Osman-eli) ve adrlu tekfurlar Osmana ita at ettiler ve Osman G aziye hss nker oldular (Apz. 10. Bab, Ner, I, 120). Osman tutsak den Harmankaya Tekfuru Kse M ihali aff edip azad etti. Kse M ihal dahi heman can dilden Osman Bege etbiyle nker olup gerek muhibbi oldu (N er I 76). Kse M ihal da ym onun bile olurd. Ekseri bu gazilern hidm etkrlar Harman kaya kfirleriydi. (Apz. 10. Bab). Nker, Moolca nkr (oulu nkd) Avrasya feodal sistem in de yaygn bir kurumdur. Nker kurum u, Osmanl Devle tinin gelim e anda kul sistemine vcud vermi grn mektedir. Yenieriler, bey kullar (gulm -i m r), tim arl sipahilerin hizmetkr gulm lar hep nker, m aiyet aske ri durumundadrlar. Uc Trkmen toplum lar dahil, Anadolu Trk hal knn tm sosyal hayatn dzenleyen pragm atik bir sosyal-etik sistemden ve buna dayanan bir model rgtten sz etmek mmkndr. Bu model, gziyn, ahiyyan, abdln ve bciyan iin ortak bir modeldir. Aratrclar, kkleri bakmndan bu modeli slm ncesi ran, Orta Asya Trk dnyas ve Roma idaresindeki Suriye ve M srda rastlanan genler b irlii geleneine kadar izlem ek tedirler. Yiitlik/centilm enlik, dayanma, zveri, alak gnlllk gib i etik nitelikler ve yzl bir rgtlen me (eyh, ahi, y i it yahut eyh, dervi, tlib) modelin ge nel izgileri olarak ortaya kmaktadr.
I SYA SET

OSM AN IJ U C U N D A AHLER VE
f a k ie a r

Demek ki, vakflarn kantlad gibi, daha Osman Gazi zamannda slm hukunu bilen kiilerle devlet kuran Bey arasnda sk ilikiler kurulmutur. Beylii tekilt landrma, sosyal hayat dzenleme bakmndan bu faklar ve ahiler son derece nemli bir rol oynamlardr. Din adamlarnn ilk dnemlerde devletin rgtlenmesi ve beylere danmanlk yapm olmalar, ilk vezirlerin de onlar arasndan seilmi olmas olayn aklar (ilk vezir lerden Sinaneddin Yusuf kukusuz ulemadandr). andarl Kara Halil, ulema meneinden vezirlerin en nl sdr. Onun ocuklar, 1453e kadar devlet iinde otori te bakmndan pdiahla kyaslanacak bir mevkiye sahip tiler.

Uc toplumunda Osman Gazinin manev destekle yicisi, hukuk ve sosyal hayat rgtleyici olarak ahileri ve faklar gryoruz (fak, fakhin ksaltlmdr). Osman bir blgeyi ele geirdikten sonra bu lkeyi nasl rgtleyeceini ahilerden ve faklardan sormakta dr. Faklar, slm hukukunu, slm kuramlarn bilen insanlar olarak gazi nderi ynlendirici bilgiler sala maktadr. lk Osmanl beyleri Osman ve Orhan tarafn dan ahiler ve faklara verilmi birok vakf ky ve iftlik ler tahrir defterleri kaytlaryla bize kadar gelmitir. Bu dnemde vakflarn byk bir ksm faklara verilmitir. Bu kaytlarda, daha bu zamanda, Trkmenlerin kylere yerletiklerini biliyoruz. Kye yerleen bir grubun, tabii, slm kurallarna gre yaamlarn dzenlemek iin bir ky imamna, bir din adamna ihtiyac vard. Bylece, faklarn en aa kademede olanlar bu ky imamlardr. Daha yukarda kadlar, vezirler gelmekte idi. bn Battuta seyahatinde rastlad bu eit ky imamlarndan szeder. Osman dneminde bu faklarn en mehuru Tursun Fakhtir. St yaknnda trbesi bugn bir ziyaretghtr. Eskiden daha ok ahilerin nde geldii sanlyordu. Fakat tahrir defterlerindeki vakf kaytlar gsterdi ki, faklar daha ar basmaktadr. Mesel, Osman ve Orhan dnemi vakflarn ieren Ftih dnemine ait bir evkaf defterinde (Osmanl Arivi, MM 16016, 13-17) Sd kazasnda vakflar u grevliler arasnda bllmtr.
Kad 1 (Sd kads) imam 1 (brahim Fak) Zaviye Sahibi eyh 3 (Ede eyh, Sleyman, Tursun) 8 (Hac Eref Ahmed, A li mer, Murad, Yusuf, Turbegi, Timur) 1 (Isa) Fak Sofi

AH EVREN
Seluk sultanlar Bagdad Halifesi ile yakn ilikide olup kendilerini resm yazlarda H alifenin bir menurla tayin ettii sultanlar durumunda grr, H alfenin yar dmcs (zahr, m un) gibi nvanlar kullanrlard. Ana doluda ahilik tekiltnn temelini oluturan ftvvet hareketinin balangc, Halife Nsrn sultanlar yannda giriimlerine balanmaktadr. Trkiye ahi teiktnn kurucusu, Ahi Evren (Evran), 13. yy. balarnda Badaddan Anadoluya gelen bir grup ulema ve sufler ara snda idi. Bu limler, ftvvet erbabnn dostu Aleddin Keykubad I'in (1221-1237) himayesi altnda idiler. O lu Gyaseddin Keyhsrev II tarafndan zehirlenen Aleddinde sonra Nsiruddi hapse atld. Nsruddinin Babalerle ve Trkmenlerle yaknl vard. Hapisten kur tulunca, Krehirde debbalar eyhi olarak yerleti. Ahi Evren, tasavvuf ve felsefe zerinde eserleri olan bir lim dir. Asl ad Hoylu eyh Nsrddn Mahmuddur. Ho cas ve kaynpederi ftvvet akmnn byk eyhi nl suf Evhadu d-dn Kirmndir. Kirmanni Anadoluda birok ehirde halifeleri vard. Moollarla ibirlii yapan ve Fars kltrne tutkun Seluk sekin snfna hitab eden Celleddin Rum ile Ahi Evren arasnda dmanlk vard. Bu dmanlk Mevlannn eyhi ems-i Tebriznin katliyle (1247) ilikili dir. Nsirddinin ahileri, Moollarla mcadeleye giren II. zzeddin Keykvus destekliyorlard, Keykvus 1254de Krehire gitti. Mool kuvvetleri onu yenilgiye
I SYASET

leri gelen faklar snn slm hukukunu bilen in sanlar olarak nemli rol oynamlardr. Osman dnemine ait faklar arasnda Ede Bali, Tursun Fakh adlarn bili yoruz. Bize ilk Osmanl tarihini nakleden shak Fakh ve onun olu Yahi Fakh vakf alm bu faklardan ikisidir.
OSMANLI

urattlar (Sultan Han Sava, 1256). Anadoluda isyan bastrmaya alan Moollarn soykrmndan Nsreddin de kurtulmad. Onun, Krehir emirliine atanan Mevle vi Nureddin Caca Beyin ehirde yapt katlimda haya tn kaybettii (1261) anlalmaktadr. Tokat, Sivas, Kayseri gibi byk ehirlerde Moollar, kar kan esna f, bunlar arasnda sava kalabalk debba esnafn kat liam ettiler. Ahilere ait zaviyeler, Mevlevlere verildi. Bunun zerine ahiler uzak uc blgelerine, Trkmenler arasna g ettiler. Osman Gazinin eyhi Ede-Balinin Krehri (bu gn K rehirden uca genler arasnda bulunduu ile ri srlmtr. Keza Orhan Gazi ile Bursa kuatmasnda hazr bulunan Abdal Musa da ahilerle beraber uca gen dervilerdendir. Trkmen halk iin Trke Garbnme adl eseri ya zan k Paa da K rehirlidir. Btn bu olaylar, Osman Gazi zamannda Sultan-n U cunda rastladmz ahiler ve abdal/kalendirlerin orta Anadoluda 1256de patlak veren Mool-Trkmen mcadelesinin serpintileri oldu u olgusunu ortaya koymaktadr. Ahi Evren, Anadolu Trkleri arasnda bir vel mer tebesine ykselmi olup kerametleri bir menkibnmede toplanmtr. Ahi Evren zerinde etrafl aratrmalar ya pan Mikyil Bayram a gre o, Anadoluda ahilii kuran larn banda gelir. Osmanl Devletinin kurulu dne minde ahilerin ve ftvvet akmnn kesin bir rol oyna d kuku gtrmez. Debbalarn pri saylan Ahi Ev ren 32 eit esnafn pri saylr. Gerekten dericilik, Ana dolu Trk sanatlarnn en nemlisi saylr. Eskinin gele neksel yaamnda ev eyas, hayvan takmlar, vb. deriden yaplrd. Ftih Mehmed kendi cami klliyesini yapt zaman yannda sarraclar iin byk bir sarrachane yaptr mtr. ehirlerde debbalar en kalabalk, devlet karsn da en gl, bamsz, ii grubunu oluturmakta idi. Kanun Sleymann itaatsizlik gsteren kapkulu askeri ne kar debbalar anarak tehdit ettii rivyet edilmi tir. Evliya elebiye gre, stanbulda debbahanede bebin kadar debba vard. 1651 esnaf isyannda ilkin sar rachane ahileri bayrak kaldrdlar. Krehirde Ahi Ev ren (Evran) tekkesi post-nini (eyhi) tm mparatorluk ta her ehirde ahilerin reisi saylan ahi babalara icazetnme gndererek makamlarn onaylard.
OSM AN LI

AHLK VE FTVVET
1334de Anadoluyu gezmi olan bn Battuta mem leketin her yerinde kendisini zaviyelerinde misafir eden ahleri grmtr.4 Bu ahiler diyor. Anadolu Trk men yurdunda her blgede, ehir ve kyde rastlanr. Dnyann hibir kesinde, yabanclara yaknlk gster mekle, onlara yiyecek vesair gereksinmelerini karla makta, zorbalarn ve polis hizmetindekilerin veya onlara katlan serserilerin zulmlerini nlemekte, hatta onlar ortadan kaldrmakta gsterdikleri cidd abalar bak mndan onlarla kyaslanabilecek kimse yoktur. Onlarn dilinde a h i yle bir kimsedir. Ahi, kendi sanatnda al anlar, evlenmemi genleri ve bekr yaam semi olanlar bir araya toplayp onlarn nderi olmay kabul eden bir kimsedir. Buna ftvvet de denir. Ahi, bir zavi ye bina eder, onu hal, kandiller ve baka gerekli eya ile der. Zaviyede onunla beraber olanlar, gndz alrlar ve ikindi namazndan sonra ortaklaa kazanlarn, geti rirler, bu para ile zaviyede yenecek meyve ve baka yiye cekleri satn alnr. ayet o gn ehre bir yolcu gelmise, kendisini zaviyede konuk ederler, satn aldklar eyleri ikram ederler ve ayrl gnne kadar konuk onlarn ya nnda kalr. Bir konuk gelmemise, kendileri yiyecekleri beraber yerler ve yemekten sonra lhi ve raks ile sema yaparlar. Ertesi gn ilerine gider ve ikindiden sonra or taklaa kazandklar paray getirir ahiye teslim ederler. Zaviye yelerine fityn, balarna, evvelce sylediimiz gibi, ahi denir. Dnyann hibir yerinde davranlarnda onlardan daha centilmence davranan kimse grmedim. raz ve Isfahan halk, davranlar bakmndan onlarla kyaslanabilir, fakat onlar yolculara daha ok efkat, ya knlk ve itibar gsterirler.5 Kendilerine fityan denen genlerin ellerinde uzun birer haner ve balarnda bir zi ra uzunlukta beyaz keeden klah (sonralar yenieriler de greceiz) tarlar. Odada sralarn alnca herbiri k lahn karr, nne kor. Banda ipekten gzel bir tak ke kalr. Arab seyyahn konuklamak iin birbirleriyle kavgaya kadar yarrlar. O, Anadolu halkn din ve ahlk bakmndan mutaassp bulmaz. Bayramda silahl gen ahiler merasimlerde sultann askeriyle beraber yrr. Ahiler arasnda zengin ve fakir olan vardr. Kayseride ah Emir A linin zaviyesine ehrin bykleri dahildir, hayli grkemli olan zaviyesinde her sene toplanrlar. Bir yerde
I SYASET

sultan yoksa ahi o yerin valisi gib i hareket eder ve davra nlar beyler gibidir (434). bn B attuta Anadolunun en mamur byk ehirle ri arasnda Denizli (Tonguzlu)yi sayar, orada ou Rum kadn iilerinin dokuduu nl ilem eli pamuklu ku malardan szeder (425). br byk ehirler arasnda Konyay, geni caddeleri, arda oturan esnaf birbirin den ayr ziyaret etmitir, Konyada ahi bir kaddr. ine kadar d memleketlerde aranan h allaryla nl Aksa ray, Anadolunun en gzel ve varlkl ehirlerinden bi r i olarak tantr (432). Ahilerin, Hazret-i A liye kadar giden prleri olup ftvvete tbi olduklarn, zel bir libas giydiklerini be lirtir. bn B attutann verdii ilgin ayrntlar arasnda bu ularda slm dnyasnn eitli blgelerinden gelmi ulema ve sufilerden sz edilir (M ilas'ta fakh al-Harezm, Kastamon ili viz Aleddin, Egridirde fakh M slihiddin, A ntalyada Suriyeden ihbeddin, Amasyada vel Ahmed Rif soyundan eyhler, B irgide M uhyiddin, Bursada fakh Mecdeddn al-Konev ve Abdullah alM sr, znikte Aleddin Sultanyk, Aydn Beyi Mehmed). bn B attuta Birgi Sultan M ehmedin scaklar dolaysyle her yaz yaylaya ktn iitti (439). Orada onun tip ik bir Trkmen adrnda oturduunu grd, sonra ehre indiklerinde saraynda konuk oldu. Arab seyyahn hayranln eken sarayda, ipekli libaslaryla yirm i Rum iolan grd, kendisine altn gm kaplarda erbet sunuldu (442). Sultann doktoru bir yahudi idi. Sultan Arab seyyahn ulema ile evrili olarak ziyaret etti ve bir takm hadisler hakknda sorgu sordu. 1354de Gregory Palamas da Orhan dalk serin bir vadide buldu. Trkmen byklerinin yaylaya kma deti Osmanl dneminde de sregelmitir. Sonu kar makta acele eden b atl oryantalistler, bundan Orhan za mannda bile Osmanllarn gebe olduklar neticesini karrlar. Osman Gazinin Sd, Karacahisar ve Yenie hiri beylik merkezleri setii, beylik dneminde ehir de, ailesinin bir ara B ilecikte oturduu hakknda menkibnmede aktarlan b ilgiler herhalde dorudur. zetle bn Battuta, 13 34e doru Bat Anadolu beyliklerini Sultanlar idaresinde pazarlar ve din-sosyal kurum laryO SM A N LI I

la mslman nfusun yaad ehirlere sahip, refahl iyi rgtlenmi bir toplum olarak tasvir etmektedir. Baz blgelerde ekiya nedeniyle gvenliin olm adn da iaret eder. bn Battutann Orhann lkesi hakknda verdii ayrntlar ilgintir (449-452). Unutm ayalm ki, bu ziya ret Osmann lmnden (1324) on yl sonradr. Bursa diyor gzel arlar ve geni yollaryla byk ve nem li bir ehir olup her yandan bahe ve akarsularla evrili dir... (kaplcaya yakn) bir zaviye vardr, orada gelen has talara kaldkalar gn srece barnak ve yiyecek verilir. Bu zaviyeyi Trkmen beylerinden biri6 ina etmitir. e hirde fityann byklerinden feta ah emseddiin zavi yesine indik. Onunla birlikte olmamz aure gnne rastlad. emseddin o gece byk bir ziyafet vererek or dunun balca kom utanlarn ve ehrin ileri gelenlerini davet etti. K ur an okunduktan fakh ve viz Konyal Mecdeddin vaazn verdikten sonra semaa baladlar. Gerekten ulv bir gece id i. Arab seyyahn Mecdeddin hakkndaki tanmlamas, onun tip ik bir abdal dervi ol duunu kantlar: Bu viz Mecdeddin sulehadan olup... srf alnnn teriyle kazand ile geinir ve kimseden sa daka kabul etmez. Kalacak yeri yoktur; stnde ancak plakln rtecek kadar libas vardr. Kabristanda uyur, topluluklarda verdii vaazlarda halk cehennem azabyle uyarr, yle ki biroklan her toplantda onun nnde tvbe ederler. Mecdeddinin vaaz srasnda dada bir maarada riyazette bulunan bir dervi haykrd, vecde gelip bayld. Bursa Sultan ihtiyrddin Orhan Bek Sultan Osman cukun oludur. Cuk, kk demektir. Bu sultan servete, lkesi ve askeri kuvvetler itibariyle Trkmen beylerinin en bydr. Yze yakn kalesi vardr, ou zaman o srekli bu kaleleri dolap durum larn tefti eder ve herbirinde birka gn kalr. Sylen diine gre bir yerde hibir zaman bir aydan ok kalmaz. O, kfirlere kar srekli savatadr ve onlar kuatm a al tnda tutar. Bursay, Rumlardan babas fethetmitir. Mezar, eskiden H ristiyanlara ait bir camidedir. zniki yirm i yl kadar kuatma altnda tuttuu sylenir; o ehri alamam olu Orhan on ik i y l daha kuattktan sonra alm tr. (znik kuatmas 1300de balam ve ehir Or hana 1331de teslim olmutur). bn B attuta ekler: Or han znikte buldum, bana byk bir para gnderdi.
SYASET

Seyyahmz, znikte Krele kynde ahilerden b iri nin zaviyesinde kald. znikte diyor, imdi Sultann hizmetindeki birka kiiden baka ahali yoktur. Bunlarn banda Orhann ei Bayalun Hatun yaamaktadr. Ken disi salihe, fazla bir hanm dr. Hatun, bn B attutay kabul edip hediyeler gnderdi. Arab seyyah, seyahatine devamla Geyvede, Yenicede, M udurnuda, Boluda yolu zerindeki tm ehir ve kasabalarda ahi zaviyelerinde kald. Ahileri daima fe ta (Trke karl y iit) unvany la anar.

mas gerekirdi. Talep snrldr, bu nedenle fazla retim fiyatn dmesine ve esnafn zarara uram asna yol aar. Noksan retim ise, fiyatn fazla artna neden olur ve t keticinin zararnadr. Bu nedenle ehrin nfusuna gre retim in ayarlanmas gerektir. te bu koullar, kasabada esnaf tekiltnn temel ekonomik sistem ini belirler. Or taa esnaf tekiltnda her snf mal reticisinin says, yani retim i ehrin nfusuna gre ayarlanmtr. Mesel, Beypazarnda 10 frn ustasna izin verilm iken, stan b ulda 150 ustaya izin verilm itir. Talep artt zaman kenar mahallelerde koltuk denilen kaak ustalar ortaya kar. Bu kaaklar yasaklamak iin esnaf devlete ba vu rurdu. Esnaf ustalar esnafn seiminden sonra padiah beratyla tayin olunurdu. Devlet, genellikle beratl esna f desteklerdi. Bylece esnafla devlet arasnda gittike kuvvetlenen sk bir ib irlii ortaya kt. O sm anldan nce bu ilevi ehirde esnafn lideri olan gl zengin ahi babalar yerine getirirlerdi. br yandan mal kalitesini koruma, esnafn, rak, kalfa, usta nizam, im tihanlarla salanrd. rgt bylece devlet kontrol dnda idi. Osmanl dneminde devlet, ihtisab kanunlar ile mal k a litesini tayin ve pazarda muhtesip teftii ile kontroln arttrm tr. Bununla beraber esnaf kendi i nizam larn olduka korumutur; her usta, idarecilerini kendisi seer di. Seimden sonra kethd, yiit-b a, akib ve eyh, padiah berat aldktan ve devlet brolarnda sakl def terlere kaydolunduktan, sonra loncada gerek otorite ve yetkisine sahip olurdu. A hliin ahlk ve erknn tespit eden ve mer Shreverdnin eserleriyle sf inanlaryla zenginleen ftvvetnameler, Anadolunun her tarafnda yayld , e hirlerde ve kylerde futvveti benimseyen ahi zaviyeleri kuruldu. Sultanlar ve zel kiiler vakflar yaparak bu za viyeleri desteklediler. Osman ve Orhan dnemlerine ait vakf kaytlar Osmanl lkesinde erkenden birok ahi zaviyesinin kurulmu olduunu gstermektedir. Seluk lu sultanlar Mool egem enlii altnda lkede siyasi g ve kontrol kaybettiklerinden ehirlerde ahiler, yalnz ekonomik-sosyal yaamda deil, kamu gvenlik sorum luluklarn da yklendiler. bn B attuta baz byk ehir lerde ba ahinin bir sultan gib i davrandna tank ol mutur. Mesel, sof im lat ve ticaretiyle ok zengin bir ehir haline gelen Ankarada ah erefeddin ehrin kamu ilerinde egemendi.
I SYASET

FTVVET VE ESNAF
Ftvvet, ah ilik dab, yani ahlak ve davran ku rallar yzyllar boyunca Anadolu Trk halknn m ill karakterini belirlem itir. Bugn sosyal antropologlarn Trk ky ve kasabalarnda sradan Trk insannn davra nlar zerinde tespit ettikleri zellikler, olaanst bir konuk-severlik, g durumda olanlarn yardm na ko ma, zveri ve dayanma, emece denilen tarlada hep birlik te ortak alma, bye sayg, hrszlktan, cinsel taciz den ve bakas aleyhinde kt sz sylemekten dikkatle kanma (eline, beline, diline hakim olma), y i itlik ve ci vanmertlik (centilm enlik) hepsi ftvvetnamelerde tel kin edilen idea! insan sfatlardr. Kylerde genler gece leri yrn veya konuk odasnda toplanp bu ftvvet ku rallarn renirler. Bu yrn, misafir odalar eski zviyeleri anmsatr. Bu det bugne kadar gelm itir.7 Ftv vet, ahilik, keza kasaba ve ehir nfusunun byk oun luunu oluturan esnafn davranlarn belirlem itir; Ahi zaviyelerinde gen iilere alakgnlllk, sosyal dayanma, zveri, ustaya itaat gib i esnaf lonca rgt nn gerektirdii bir eitim verilirdi. Osmanl zanaatlar rak-kalfa-usta eitim iyle renildiinden, ftvvet adab sosyo-ekonomik yapnn temel ahlak ilevini yeri ne getirm ekte idi. ilerin ahlak-sosyal disiplini, ftvvetnameler ve ahi zaviyelerince salanrken ehrin retim koullar ve mal retim i, esnaf tekilt ile devletin ib irlii sayesin de ayarlanrd. Bu koullar, siyasi iradenin her an esnafa mdahalesini gerektirirdi. Ortaan d pazara m al gn dermeyen kasaba ve kk ehir ekonomisi, Osmanl es naf tekilt ve etnik koullarn belirlem itir. Kk e hirde yerel m al retim inin ehir ihtiyacna gre ayarlanO SM A N L I

Sonraki devirlerde, zaviyenin seimle gelen devlete tasdikli ahi babasyla zaviye eyhi arasnda anlamazlk lar kmtr. Bunun bir misli u olayda aka grlr: Beypazarnda 1682 tarihinde Ahi Evren (Evran) za viyesi vakflar zerinde zaviye eyhiyle debbalar esnaf nn ahisi arasndaki anlamazlk, Padiahn nne kadar gelmitir. Zaviyeye dkkan, kervansaray ve bir debbahane vakf eden ahi sann evlad vakfnme koullarna dayanarak vakfn gelirleri zerinde idare hakkn ileri srmektedirler. Bua kar, o tarihte ehrin debba esna fnn seimi ve padiah beratyla debbalar ahisi olan kimse bu gelirin ahilik zere tasarrufunu iddia etmi tir. Padiah bu sonuncuya hak vermitir.

dr, Bursann fethinden (6 Nisan 1326) sonra OsmanlI larn basks tehlikeli bir hal ald iin znik teslim ol mak durumundadr. mparator, ordusuyla skdara geip Pelekamona geldi. Aka maksat, znik Krfezinin br tarafna ge ip Yalakdere Vadisinden inerek zniki kurtarmaktr. Bunu renen Orhan, mparator gelmeden Eskihisardaki tepeleri ele geirdi. Bizans ordusu denizi gemeye braklmayarak, Pelekanonda yenilgiye uratld, mpara tor yaraland, kat. Pelekanon Zaferi Hammer tarihinde ve onu izleyen tarihilerimizin eserlerinde Maltepe Sava olarak bilinir. Oysa, Maltepe, Pelekanondan epey uzaktadr. Pelekanon, Gebze-Eskihisar blgesindedir. Bu savan Bizans kaynaklarndan tam tarihini de biliyoruz. Sava, 1329 yl Mays sonu Haziran bana rastlar. Bu zaferin ilk sonucu, znikin teslim olmasdr. Bylece, Osmanllar 1300den beri Osman G.nin ama lad gayeye erimi oldular. Bursa ile znikin dmesi artk Osmanl Devletinin Bizans tehdit eden bir g haline geldiini gstermitir. Pelekanon Sava, Osmanl tarihinde gerekten bir dnm noktasdr. Bizim vekayinamelerde Pelekanon Sava yoktur; anlatlmamtr. ok ksa olarak Abdurrahman Gazinin Orhan Gazi ile beraber bir Bizans kuvvetini pskrtt sylenir. Oysa, bizzat o muharebeye katlm olan Byk Domestikos Kantakuzenos, bu muharebeyi uzun uzadya btn ayrntlaryla anlatyor. Biz burada devir aan bu sava ayrntlaryla ele alacaz. Pelekanon Sava iki aamada gerekleti. Birinci safhada Bizans mparatoru harp meclisinde u karar al d: Tepelerden Osmanllar dzle ekelim ve sava dzlkte kabul edelim. Bizans komutas, eer bunu yapamazsa o zaman sa va brakmay dnyor. Bylece, daha balangta Osmanllar stratejik stnlk salam bulunuyorlard. Orhan, tepelerden harp sahasn gzetliyor, Bizans ordusunu arzal araziye ekip orada evirmeyi dn yordu. Bunun iin de nemli bir kuvveti bir vadide pu suya sokmutu. Bu, klasik Osmanl sava taktiidir; Moha Savanda Macar ordusuna kar da uygulanmtr. Savan ilk gn, 1 Haziranda, Orhan Gazi, Bizans ordusunu kendine ekmek iin 300 kiilik bir kuvveti
a SYASET

-O

O R H A N D N E M N D E BZANS'IN T B U : PELEKANON (ESKHSAR) SAVAI


1330larda Osmanl tarihinin dnm noktalarndan birisindeyiz. Osmanllar 1305-1331 dneminde Adapazarnda ve Sapancann dousunda yerlemiler, Bursa, znik ve zmiti abluka ve aknlaryla bask altnda tutu yorlar; znik alktan dmek zere. Bu durum, BizanslI lara bir lm kalm noktasna gelindii inancn verdi. Osmanllar, Orhan dneminde (1324-1362) znik ovas n ele geirdikten sonra stanbula en yakn iki mhim ehri, znik ve zmiti almak iin son bir atlm yapacak lardr. Kukusuz, 1329 Pelekanon Sava stanbulun fethi gibi, Bizans ve Osmanl tarihinin dnm noktalarndan biridir. Beylik bu sava kazandktan sonra 1331de znik, ondan alt sene sora da zmit decektir. Bu ara da Hereke dahil, bu sahildeki tm kk hisarlar, Osmanlnn eline geecek, bylece, Anadolu tarafndan Trkler stanbul Boazna dayanm olacaklardr. ki taraf ordular, 1329 baharnda Gebze liman ya knnda Pelekanon denilen yerde, bugn Eskihisarn he men batsnda dzlkte kar karya gelecektir. Osmanl ordusunda bizzat Orhan kumanday ele almtr. Kar tarafta Bizans ordusunun banda mparator Andronikos III. vardr. Andronikosun dzenli ordusu 2000 kiidir; buna dzensiz eyalet askeri de katlyor. mparator ordusuyla buraya, zniki kuatmadan kurtarmak iin gelmitir. znik, 30 yldr abluka altndaO SM A N U

Bizans mevzileri zerine gnderir. (Bu ayrntlar o sava ta hazr bulunan Kantekuzenos anlatyor). Bu aknc kuvveti Bizans ordusuna yaklat, oklarn serpti, sonra geri kaa balad. Bu yalanc katan maksat, Bizans ordusunu yerinden karp, tepelere doru ekmek. Bu saldry birka kere tekrar etti aknclar. Balangta, Bizans ordusu mevzilerini brakmad, iki tarafn esas kuvvetleri birbiriyle tutuamad. Or hann kuvvetleri de tepeleri terk etmediler. tekiler de bu tepelere doru hareket etmediler. Fakat savan ikin ci gn tekrarlanan bu aknc saldrlar srasnda mparator bu ufak kuvveti yok etmek iin bir ksm kuv vetlerini harekete geirdi. Bunun zerine, Orhan, bir k sm kuvvetlerini kardei Pazarlu kumandasnda dzle indirdi. Bizans ordusu da kar kt; bu suretle akn ek linde balayan arpmalar, iki tarafn byk kuvvetleri nin katld bir sava halini ald. Bu savata Osmanllar stn geldiler. mparator ok la yaraland. Bizans ordusunda panik balad. mparator, paniin nne gemek iin yaral olduu halde alyor, fakat asker panik halinde kayor. Bu blge, Anadoluya gemek iin bir geit yeri ol duundan iin, Bizansllar, geen yzyllarda burada ka leler yapmlar. Bunlar 4 tane kaledir. Birisi, Kale bur nunda Fkokrinia, yahut Flokren dediimiz kaledir. te ki, daha yukarda burnun berzahnda Nikitiaton Kalesi. Sonra Darca, yani Daritzion Kalesi var. Drdnc kale, Eskihisardr. Gebzenin limanndaki byk kaledir. Bu gn bu kale ayaktadr, tam geit yerindedir. Panik halinde kaan Bizans kuvvetleri bu kalelere snmaya alyor. Orhann kuvvetleri kaanlar kova lyor. Bizans mparatoru panii nleyemeyince kendisini bir hal zerinde gemiye tatt ve stanbula kat. Bizansllar takip eden Osmanl kuvvetleri Or hann kumandas altnda ordugahn bulunduu Flokren Kalesi zerine geldiler. Buraya snmaya alan Bizans kuvvetleri kaleye giremediler, nk anahtar bulunama m. Osmanl askeri ile kale arasnda kalan BizanslI lardan birou kltan geirildi. Nihayet kale kaps ald ve kalan Bizans askeri kaleye snmay baard. stanbuldan gemi gelmesi iin mparator emir gnder miti; gelen gemilerle Bizans askerlerinden kalanlar stanbula ulap canlarn kurtardlar.
O S M A N II

Bu tam bir zaferdir Osmanllar iin. Kantakuzeni okursanz bu kesin yenilgiyi o bir Bizans zaferi gibi an latr. Ona kar, br ada Bizansl yazar Nikeforus Gregoras gerei yanstr. Tuhaftr bizim kaynaklarmz, kronikler bu mhim zaferi anlatmazlar. Pelekanon Sava, 1329 ylnda 28 Maysta balar, Hazirann ilk gnlerinde biter. Bu zaferden sonra, artk zniklilerin hibir midi kalmyor. Osmanllar ablukay iddetlendiriyorlar ve 2 Mart 1331de znik ehri Or hana teslim oluyor.

RUMEL'YE GE
Osmanllarn Avrupada yerlemesi, tarih litera trde ve mektep kitaplarnda sallarla gei efsanesinden hala kurtulamamtr. Oysa, bu byk olayn tm ayrn tlar ada kaynaklardan biliniyor. Sal hikyesi, Karesili gazilerin zaman zaman sal ile kar sahile yaptklar aknlarn bir yanks olmaldr. Osmanl rivayetlerinde tutsak yaplan ve Mslman olan bir Rumun, Gelibolu Rum Valisi Asenin olundan biri olduu kesinlik ka zanmtr. O, kardeleriyle geinemeyerek Osmanllara snm mslman olmu, Osmanllarn Avrupada yer lemesi olayn hazrlamtr. Gerekte, Rumelide yer leme, stanbulun fethi gibi, tarihte yeni bir dnem aan bir olaydr. Boazlarn tesinde bir Osmanl yerlemesi olmasayd, Osmanl Devleti teki Trkmen beylikleri gibi kk bir Trkmen devleti olarak tarihe karm olacakt. Sultan Orhann byk olu Sleyman Paann gayretleriyle, Osmanllar, 1352de ilkin Tsympe, (Trkede Cinbi) Kalesini ele geirmiler, iki yl sonra, byk stratejik, nemdeki Geliboluyu igal etmi ve be yl iinde Trakyann gney blgesini fethederek, Anado ludan asker ve halk getirip yerletirmiler; bylece ksa zamanda Avrupa yakasnda gl bir kpr-ba kur mulardr. Bu kpr-ba, Osmanllarn Avrupada Viya na nlerine kadar yaylan muazzam mparatorluklarnn balangcdr. Bolayrdaki trbesinde yatan Sleyman Paaya, tarih yapan byk Trk fatihleri arasnda yer vermek gerekir. Sleyman Paanm bu baarsnn arkasndaki tarihi gelimeleri yle zetlemek mmkndr. 1329-1344 yllarnda zmirden donanmas ile Trakyaya deniz sefer leri yapan Aydnolu Umur Bey, Balkan fetihlerini haSYASET

zrlayan ilk byk gazi beydir. O, bu seferlerinde, stan bulda Yuannis V. Paleologusa kar mparatorluk iddi asyla Trakyada faaliyette bulunan Kantakuzenos ile i birlii yapyordu. Bu sayede, lafif donanmasn, kyya ekiyor, Kantakuzenosun mttefiki olarak Srp ve Bul gar topraklarna aknlar yapyor, gemileri ganimet dolu olarak zmire dnyordu. Umur Beye kar Bizans, 1344de bir Hal donan masn harekete geirdi. Gl Hal donanmas, aa zmir Kalesini ele geirdi ve U m urun donanmasn yak t. Umur, bu kaleyi geri almak iin yapt savata, 1348de ehit oldu (Kayda deer ki, bu ehadeti bni Battuta Suriyede iiterek slm dnyasnn zntlerini paylat). zmirin dmesinden sonra, Batda gaz hare ketinin nderlii Osmanllara geti. imdi, gazi grupla r Osmanl bayra altna kouyor ve anakkale zerin den Trakyaya akna gidiyorlard. Umur Gazi, lmeden nce, mttefiki Kantakuzenosa Orhanla ittifak yapma sn tavsiye etmitir. Trk yardm, Kantakuzenos iin, hem stanbuldaki rakipleri, hem de Edirne ve stanbulu almay tasarlayan Srp Kral Stefan Duana kar en et kin askeri yardm oluturmaktayd. Gerek Umur, gerek se Orhan, Kantakuzenosla ittifak yapmay Rumeliye aknlar iin gerekli gryorlard. Osmanllar, 1335te Karesi Beyliinin tamamn igal ederek anakkale Boazna ulamlard. Karesili Beyler; Ece Bey, Gazi Evrenos, Hac Ilbeyi, Gazi Fazl Osmanllar anakkalenin br yakasnda yerlemeye tevik eden gazilerdi. Kantakuzenos, 1346da kz Teodoray Orhana e olarak vererek, Osmalyla ittifak pekitirdi. 1347de, Kantakuzenos, Orhann yardmyla stanbula girdi ve Yuannis V ile ortak mparator iln edildi. Bu tarihte, Bi zans, Orhann himayesi altna girmi saylabilir. imdi, mparator Kantakuzenos, Srp K ralna kar Osmanl kuvvetlerini kullanarak Trakyada, Bizans egemenliini koruyabiliyordu. Bizansa yardma koan Sleyman Paa, 1352 ylnda, Trakyada ilerleyen bir Srp ordusunu boz guna uratt. Sleyman Paa, Edirneye gitti, Kantakuzenoslar tarafndan kurtarc olarak karland. Osmanl kaynaklarnda, 1361 Edirne fethi ve 1371 irmen, (Srpsnd) Sava ile, Sleyman Paann 1352deki bu ha rekt kartrlmtr. Bununla beraber, Sleyman Paann 1352 zaferi, kendisine Rumelide yerleme imkn
O SM A N LI

salamtr. Dnte, Sleyman Paa, ertesi sene yapla cak sefer iin Boazn Avrupa yakasnda, Tsympe deni len kalede, bir ksm Osmanl askerini brakm, kaleyi bir kpr-ba durumuna getirmitir. Kantakuzenosun, bu kaleyi Osmanl askerlerinden boaltma iin nerdii byk paralar Sleyman tarafndan reddedilmi, aksine o, bu kpr-ban, Anadoludan getirdii yeni kuvvet lerle glendirmitir. Rumelide yerleen Karesili Beyler, bir yandan Gelibolu, br yandan Tekirda ve Malkara dorultusunda fetihlere balamlardr. Geliboluyu ku atan Ece Bey, bir sre sonra lm ve Geliboluya yakn bir yere gmlmtr. Trk yerlemesi stanbulda b yk tel uyandrm, Bizans payitahtnn hem Kocaelide, Anadolu tarafndan; hem Avrupada Trakya tara fndan kuatlmakta olduuna tank olmulardr. Bu arada Sleyman Paa, merkezi Bigaya yakn Ke mer Limannda 3000 kiilik bir kuvveti gemilere bin dirmi ve kar kyda Kozludereye karma yapm, Bolayr fethetmitir. Bu arada, 13 54te, beklenmedik bir tabii olay, 1 Mart 2 M arta balayan gece meydana ge len iddetli bir deprem sonucu, Gelibolu ve civar kalele rin surlar ykld. Osmanh kuvvetleri derhal bu kaleleri igal ettiler. Depremi, btn ada kaynaklar kaydet mitir. Olay Tanrnn ltf olarak yorumlayan Osmanllar, Rumeliyi kesinlikle boaltmamaya karar verdiler, yeni kuvvetler ve Karesiden gelen gmenler Boazn Avrupa yakasna gemeye baladlar. stanbulda halk, is yan ederek bu durumdan sulu saylan Kantakuzenosu taht brakmaya zorlad. O zaman, Osmanllar iin elve rili bir durum da, Srp ar Stefan Duann lm ve Srp mparatorluunun paralanmasdr (1355). Byle ce, Osmanllar karsnda en byk rakip ortadan kalk m bulunuyordu. Bu olaanst olaylar, Sleyman Paann ve Kare sili gazilerin azim ve karar sonucu, Trklerin Balkanlarda yerlemesi artk kesinlemi bulunuyordu. Bizans mparatoru Yuannis V, btn midini Avrupadan gele cek bir Hal seferine balam bulunuyordu. mparator, 1355 yl sonuna doru 6. Innocente eliler gndererek Roma Kilisesiyle birleme vaadinde bulunuyor ve acilen bir Hal ordusunun yola karlmas iin yalvaryordu. Fakat 1357 ylnda olaylar birden Osmanllar aleyhine dnd.
SYASET

Orhann 12 yandaki olu Halil, 1357 yaznda Focal Rum korsanlar tarafndan zmit Krfezinde, esir edildi. Bu arada Rumeli fatihi ehzade Sleyman Pasan lm haberi geldi. Bu talihsiz olaylar, OsmanlBizans ilikilerinde bir dnm noktas oluturmutur. htiyar ve hasta olan Sultan Orhan, olu H alilin kurta rlmas iin mparator Yuannis V, Palaeologusa bavur du. Bizans diplomasisi, durumdan yararland ve Orhana bir anlama imzalatt. Buna gre Orhan, Bizans toprak larna kar her trl saldry durduracak, olunu kur tarmak iin Foaya gnderilecek gemilerin btn mas raflarn zerine alacak, mparatorun o zamana kadarki borlarn affedecekti. Orhan, ayn zamanda Trakyada Kantakuzenosnu olu Mateosa yardmdan vazgemeyi ve mparator Yuanisi desteklemeyi vaad ediyordu. Bu anlama ile Osmanllar, Rumelide Osmanl topraklarn geniletmek iin imdiye kadar Katakuzenos ailesi ile yaptklar ibirlii politikasndan vazgei yor, nemli bir bekleme ve gerileme dnemine girmi grnyorlard. Gerekten, 1359da Halil kurtarlncaya kadar, Rumelide Osmanlnn yaylma faaliyetleri dur du. Bu arada 1358de, Osmanl mttefiki Mateos Kantakuzenos, Dimetokada Srp yadmyla mparator gle ri tarafndan sktrld ve esir edildi. Bylece Bizans, Trakyada durumu kendi lehine evirmi bulunuyordu. Orhanla yaplan anlamada mparatorun eski borlarn dan sz edilmektedir. Bu kayt Bizansn daha bu tarih te, Osmanlya hara demeye balam olduunu kant lamaktadr. Gerekten 1334te zm iti rahat brakmak karl mparator, yllk bir hara demeyi kabul etmi ti. Kesin olarak biliyoruz ki, Bizans 1371 Meri Savandan sonra, Osmanllara yllk 15 bin hyperpera, yani 7500 Venedik altn hara vermeye balam, tam bir Osmanl bamls durumuna dmtr. Bu arada Bizans diplomasisi, ayn zamanda Osmanlya kar en etkin bir silah olarak Batdan bir Hal donanmasn harekete ge irmek iin abalarn younlatrmakta idi. Sleyman, rivayete gre, Rumelinin terkedilmesi gibi bir olasln nne gemek iin lm deinde, cesedinin Bolayrda gmlmesini ve yerinin belli edil memesini vasiyet etmiti. Gaziler yeni durum karsnda, Anonim Tevrh-i li Osmanda belirtildii gibi, mitOSM A N LI

sizlik iinde idiler. Fakat Karesili Gazi Beyler, boaltma ya kesinlikle kar olmaldrlar. Cinbi ve Gelibolu fethin den sonra, Karesiden halk, Rumeliye geip yerlemeye, kyler kurmaya balamtr. Sleymann lm zerine Orhan, onun yerine olu ehzade Murad deneyimli bir kumandan olan Lalas ahinle beraber Geliboluya gn derdi. Bizans ve Osmanl kaynaklan, Chalcocondyles ve Dsturnme, Sleymann lm zerine Muradn der hal Rumeliye gnderildiini kaydederler. Fakat 13571359 arasnda Halil kurtarlncaya kadar, Murad hare ketsiz bekledi. H alilin kurtarlmas iin Bizans mparatoru 1358 baharnda kadrgasyla Foa zerine hareket etti. O r hann dostu; Saruhan Beyi lyas da ayn zamanda kara dan yrd ve ehri kuatt. Fakat sonu alamadlar. mparator, Orhana danmadan stanbula dnd. EskiFoann hkimi Kalothetos, Halil iin byk bir meb la koparmak iin direniyordu. Orhan, anlamay boza can syleyerek tehdit etti. mparator, derhal Orhan ile buluma isteinde bulundu. Prikoisos Limannda O r han ziyaretle yatd ve ayn yl iinde tekrar Foaya gitti. Foaya yeni sefer de sonu vermedi. 1359 baharn da Kadkye gelen Orhan ile kyya gemisiyle gelen mparator arasnda eliler araclyla grme balad. Bizans, Orhann g durumundan sonuna kadar yarar lanmak istiyordu. Orhana yeni koullar kabul ettirildi. Orhan, fidye olarak, 30 bin Venedik altn dedi. Halil kurtarld. stanbula getirilip, Yuannisin kk kz ren ile nianland ve mparator tarafndan zm ite getirildi. mparator, H alilin Orhandan sonra, tahta ge mesi vaadini de ald. Bizans bylece, H alilin ahsnda Osmanllarla bir bar ve denge dnemi amay arzuluyordu. ada Bizans tarihisi Gregorasa gre, Orhan bu dzenlemeyi kabul etti. Rumelideki ehzade Murad ise, bu politikaya kar idi ve Karesili Gazi Beyler ve La lasyla birlikte, gaza ve yaylma politikasnda kararl idi. Trakyada Bizansa kar sava ve baar kendisine taht yolunu aacakt. ada Bizans tarihisi Gregoras, Halil gelinceye kadar iki yl Trakyada askeri harektn durdu unu dorulamaktadr. Bu arada u noktay belirtelim ki, Trk-Mool geleneini izleyen Osmanllarda, h kmdarlk iin bir veraset kanunu yoktu. Kimin tahta geeceini olaylarla Tanrnn iradesi belirlemelidir.
I SYASET

Murad, byk oul olarak, en ileri uca, ordunun bana gnderilmiti. Bu durum kendisi iin, hukuken olmasa da fiilen saltanat garanti etmekteydi. Ama bu ancak Ru melide onun gerekten byk bir fetih baaryla gerekleebilirdi. Bu iki yl iinde Anadoludan Rumeliye g devam edecek Rumeli Ucu glenecektir. Orhann Sleyman iin Bolayrda yaptrd imarete ait 1360 tarihli vakfi yede bu blgede Trke adlar tayan birok ky ve ift liin kurulmu oluduunu gryoruz. Yunan kaynaklar da bu g kantlamaktadr. Osmanl Rumeli si bylece birka yl iinde olduka geni bir blgede ortaya km bulunuyordu. Gregoras, Sleymann salnda devletin genel politikasn ynlendirdiini ifade etmektedir. br yandan onun lm ve Bizans idaresinin Hal a balar hereyi tehlikeye atmaktayd. Durum gerekten Osmanl Devletinin gelecei bakmndan tehlikeli bir durum arz ediyordu. Bizans Orhanla anlama dzenler ken br yandan Rumelide acele bir Hal kuvveti gn derilmesi hususunda mitliydi. Bizans, Hal yardmyla denizden boazlar kes mek, Rumelideki Trkleri Anadoludan ayrp yok et mek stratejisini izlemekteydi. Osmanllar iin cidden kritik bir durum ortaya kmt. Bu plan, 14-15. yylarda btn Hal projelerinde izlenen bir plan olacaktr. imparator Yuannis, kiliselerin birlii vaadiyle Papa VI. nnocentin (1352-1362) Trklere kar bir Hal Seferi dzenlenmesi iin abalarna Gelibolunun dme sinden hemen sonra 1355'te balamt. lkin be kadrgalk bir donanmann derhal harekete gemesini, arka sndan geni lde bir Hal ordusunun gnderilmesini istiyordu. Bunun iin mparator, olu Manueli Avignona, Papann yanna rehin olarak gndermeyi bile ka bul ediyordu. Ertesi sene mparator, Levantta kolonileri olan devletleri Venedik, Ceneviz Cumhuriyeti ve Rodos valyelerini Osmanllara kar harekete geirmeye al t. Fakat btn bu abalar boa gitti. Hal iin gl devlet Venedik, Dalmaya sorunu yznden Macaristan ile 1357 baharnda yeniden savaa balamt. Senato, Bi zans iin durumun ciddiliini anlamyordu. stanbuldan Venedik balyozu durumun arln bildirmekte; stan bul Rumlarnn Venedikin himayesi altna girmeyi bile
OSMANLI

dndklerini yazmakta idi. Papa ise, mmessili nuncio Pierre Thomas Macaristana ve stanbula gndere rek bir Hal seferi iin faaliyete gemiti. Sonradan H ristiyan Avrupada bir Hal kahraman olarak kutlanan Thomas, byk gayret gsterdi. Papann talimatyla il kin Budaya giderek Venedik ve Macaristan arasnda ba r salamaya alt. Papalk daha bu tarihte Osmanl ilerlemelerinin Avrupa iin tehlikesini fark etmi, stan bulun kilidi saylan Gelibolunun geri alnmas iin bir Hal kuvvetini harekete geirmeye alyordu. Osmanllara kar bu ilk Hal Seferi Thomasn abalaryla 1359da gerekleecektir.

E D R N E 'N N FET H
Trkleri Trakyadan atmak iin, Bizans mparatoru, 1335ten itibaren bir yandan Trakyada askeri hareketa balyor, br yandan Papa ile Hal yardm iin diplo matik temasa geiyor. Papa 1356 ylnda Pierre Thomas Macaristan yoluyla stanbula gnderiyor. Pierenin Ma caristana uramas, Venedik ile Macaristan arasnda Dal maya zerinde kan sava sona erdirmek ve Macar kuv vetlerinin Hal seferine katlmasn salamaktr. Macarlar karadan, Venedik denizden bu sefere katlacaklar. Bu proje Osmanllar Avrupadan atmak iin tasarlanan ilk Hal plandr. Bizans, Avrupa iin hem siyasi hem ekonomik ba kmdan ok nemli saylyordu. Hereyden nce, stan bul slama kar son diren kalesi olarak dnlyor. Avrupa br taraftan Bizansn ticareti, ekonomisi o za man Latin milletlerin yani Venedik, Ceneviz ve Fransz larn elindeydi. stanbul derse, Doudaki kolonileri debilir. Bu sebepten Papa ikinci kez, 1359da Pierre Thomas 20 kadrgalk bir deniz kuvvetiyle stanbula gnderdi. Bizans donanmasyla, bu donanma anakkale Boazna iniyor. Trklerin geit yeri olan Lapsekiye karma yapyorlar. Osmanllara kar, bu ilk hal seferi iin iki kaynamz var. Birisi, sonradan aziz mertebesi ne ykseltilen Pierre Thomas n hayat hakknda Phlipe Mesierrenin yazd eser. kincisi Osmanl anonim Tevarih-i Ali Osmandaki kayttr. Osmanl rivayetinin bu Hal seferiyle ilikisi imdiye kadar bilinmiyordu. Sava hakknda bu iki kaynak birleiyor, tamamyla birbirini tamamlyor. Osmanl kuvvetleri pusuya girmi, karlan
I SYASET

Hal askeri zerine birden saldryorlar, dman bozgun halinde gemilerine kayor, yl 1359Hallara kar bu baar, Osmanllarn Avrupada kalmalarn kesinletirmitir. Garip olan, tarihlerimizde bu olayn tamamyla mehul olmasdr. Literatrde Osmanlnn Edirne fethi iin eitli ta rihler verilir. ounlukla Edirnenin 1363, 1364,1369 tarihleri verilir, yahut 1371 irmen Sava sonucu aln d ileri srlr. Aada anlatlaca zere Srplar ve Bizans 1371 de Edirneyi Osmanllardan geri almak iin gelmiler ve yenilmilerdir. Gerekte Edirne, ondan on sene nce, 1361de ehzade Murad ve Lalas ahin tara fndan fethedilmitir. Ondan nce, 1352de Sleyman Paa, Bizans mparatoru Kantakuzenosun mttefiki ola rak Splar yenmi, Edirneyi ve Trakyay bir Srp istil sndan kurtarmtr. O zaman Balkanlara hakim Srp Kral Stefan Duan, Trakya ve stanbulu alarak bir SrpGrek mparatorluu kurmay tasarlyordu. Srplar ps krten Sleyman Paa, Kantakuzenos ile beraber Edir neye girmitir. Osmanh tarihleri bu arada Chalcocondyles bu olay Edirnenin Sleyman Paa tarafndan fethi olarak kaydederler. Bu tabii yanltr. Aratrclar yanltan ikinci nokta; Muradn Edir neyi sultan olduktan sonra fethettii hatasndan kaynak lanyor. Bizans ksa kronikleri Ankara Alaeddin Camii Kitabesi ve ada talya tarihi Villani, Orhann Mart 1362de ldn ve Muradn o tarihte Osmanl taht na oturduunu kesinlikle bildirmektedirler. Jireek ve Uzunarl, Edirnein Sultan Murad tarafndan ancak bu tarihten sonra fethedilmi olabileceini dnyor; fetih tarihi olarak 1363 yln veriyorlar. Uzunarl, Murada kar Anadoluda ortaya kan isyanlar dolay syla, Edirne fethinin daha sonra, 1364-1365 yllarnda olabileceini tahmin etmektedir. Zachariadou ve onu iz leyenler fetih tarihini daha sonraki yllara 1369a kadar ertelemektedirler. Jireek ve tekilerini yanltan nokta, Muradn sultan olduktan sonra, Edirneyi fethettii inancdr. Bu hatay Ner ve br Osmanl kaynaklan da yapmtr. Halbuki, Sleyman Paann 1357de lm zerine Orhan, olu Murad Lalas ahinle beraber Ru meliye gndermiti. Onlar 1361 tarihinde Edirneyi almlardr. Yani Murad bu fethi, ehzedelii zamannda baarmtr. im di bu durumu aada ayrntlaryla anlatacaz.
OSMANLI

Osmanllar iin Halilin esareti dolaysyle iki yl (1357-1359) bir duraklama dnemidir. Bu zaman iinde Anadoludan yeni glerle Rumelideki Kprba berki tilmi, o tarafta yeni bir atlm iin yeni kuvvetler top lanmt. Sleyman Paanm lmnde Trakyada snr, batda Kean-psala arasnda Yayla Dandan Marmara tarafnda Tekirda gneyinde Bakacak Tepesi ve Horadan gemekte idi. Tekir Da ve psala, henz bu sn rn tesinde kalyordu. Aknlar bu snr tesinde Edir neye kadar geniletilmiti. Rumeli Beylerbeyliinin e kirdei bylece Sleyman Paa zamannda kurulmutur. Paa sanca terimi de o zaman ortaya km olmaldr. Edirne fethinden ve Murad tahta getikten sonra Edir nede yerleen Lala ahin, Paa nvanyla ilk Rumeli Beylerbeyi olacaktr. Fakat Hristiyan gler donanmala ryla Boaza egemen olduklarndan Rumelideki Osmanl varl daima tehlike altnda idi. Batda Hal plnlarnda daima Boazlar kesmek ve Rumelide yar dmsz kalan Trkleri yok etme pln ileri srlecektir. 1359da Halil kurtarlr kurtarlmaz, ehzade Murad ve Lala ahin kumandasnda Osmanllarn Trak yada sistemli fetih harekt balamtr. Bunu Grek ve talyan kaynaklar belirtmektedir. Aknclar, stanbul surlar nnde grnmtr. Osmanh kaynaklar da 1359da balayan byk taarruzu belirtirler ve gazilerin stanbul yolu zerinde orlu Hisarn aldklarn kayde derler. O zaman stanbulda kendini gsteren panik, talyaya kadar yank yapmtr. Murad ve Lala ahin, orluyu aldktan sonra, stanbul-Edirne yolu zerinde balca hisarlar zerine yneldiler. Asl ama, Edirne idi. Osmanl kumandan Edirne zerine yrken gerisini g venceye almak iin ve stanbuldan gelebilecek bir kuv veti durdurmak iin bu hisarlar ele geirmek gereini yerine getirmilerdir. Bu harekt hakknda Osmanl kay naklar ayrntl bilgi salamaktadr.

A N A D O LU 'D A OSMANCI YAYILII


Gazann en kudretli mmessili sfatyle O sm anlIla rn yarm asr iinde nasl Gazi beyliklerin ba, sabib alucat, durumuna ykselmi olduklarn yukarda grm

tk. 13 54de Ertena oullarna ait mhim bir iktisadi-siyasi merkez olan Ankarann zapt ile Osmanllar ilk de fa eski Seluklu-Mool sahasnda bir yaylma hareketinI SYASET

de bulunuyorlard. Baka ifade ile bu fetih, ulardan slm hinterlandna doru yayln balangcn tekil ediyordu. Fakat bu genileme Osmanllar Anadoluda Sivas emiri Ertena olu ve onun yakn mttefiki kuvvet li Karaman olu ile ciddi bir mcadeleye srkledi. G neyde Trkmen uc beylerinin en kudretlisi olup Moollara kar uzun bir mcadeleden sonra Seluk sultanlar nn eski pyitaht Konyada kesin olarak yerleen Kara man oullan kendilerini saltanat-i Rmun , yani Seluk lulara ait Anadolu hakimiyetinin vrisi ve dier uc bey lerinin hmisi sayyorlard. Bu iddia, Karamanl Yarcanni ehnamesinde ak ifadesini bulmutur. Rume lide gaz baarlar ile fevkalde kuvvetlenen OsmanlI lar, Anadoluda ayn iddialarla Karamanllarn karsna ktlar. Onlar, Murad I. devrinde gneylerindeki Trk men beyliklerini bar vastalarla, tehditle ve icabnda harple ilhakettiler veya kendilerine tbi hale getirdiler. Bu eski gazi beylere genellikle Rumelide zengin timarlar vermekte idiler. Osmanllar Anadoluda savasz mak satlarna erimeyi tercih etmekte idiler. Zira bir Mslmann, hele bir gazinin dierine silah kullanmas dinin m enettii bir eydi (Kuran, Nisa suresi, ayet 90). By le bir ey Osmanllarn gazi hretini glgelendirirdi. Onun iin onlar zorla yaptklar ilhaklar meru gster mee almlardr. Karamanllarla Osmanllar arasnda her iki tarafn hakim olmaa altklar Hamid oullar ve Germiyan arazisini Osmanllar eran satn alma ve ci haz suretiyle ele geirdiklerini iddia ediyorlard. Kara man oullar Ankara gibi eski Seluklu arazisine dahil Hamid-eli arazisinin igalini hi bir zaman kabul etmek istemediler. Karaman-Osmanl mcadeleleri bilhassa bu blge zerinde toplanmtr. Osmanllar, Karaman oullar ve genellikle teki mslman devletlerine kar harb aarken, bunu eriata uygun ve kendilerini mazur gstermek iin ulemadan fetva almlardr. Kffara kar gaza ile megul bulunur ken geriden taarruz ederek gazilerin vazifesini grmee engel olanlara kar harp farz-i ayn grlyordu. Kara man oullar ve dierleri s saylyordu. Bu gr Osmanl kaynaklarnda her defasnda tekrarlanmtr. Mu rad II Karamanoluna kar 1444de aaca seferi slm lemi ve bilhassa ahruh yannda meru gstermek iin tarafsz Msr ulemasndan fetva almtr. Osmanllar bil
OSM AN1.I I

hassa Karamanoullarnn Hristiyanlarla ittifak etmele ri zerinde durmulardr ki, Bat kaynaklar bunu teyit etmektedir. Osmanllarn Anadoluda ikinci yaylma istikameti, ran ipek yolu zerinde idi. Onlar, Ankaray 1354de al makla kalmamlard. imdi Ankara veya Bolu zerinden hareketle douda Tokat, Amasya blgesindeki kk emirleri, Sivasta Ertena oullar yerine geen Sultan Ka d Burhaneddine kar himaye etmekte idiler. Murad I. Srplara kar 1389da Balkanlara getii zaman, Kad Burhaneddinin kumandanlar Osmanllara kar saldr iin tam frsat olduunu ileri srdler. Fakat Kad, bu nun slm zayflatmak ve kffar kuvvetlendirmek de mek olacan syliyerek reddetti. Bununla beraber Muradn Kosovada ehit dt haberi eriir erimez, Burhaneddin Mrvvet Bey eliyle Krehiri, Beyehiri ve Germiyan olu Osmanl igali altndaki lkesini geri aldlar. Evvel Osmanl stnlne kar Anadoluda Ka raman oullar idaresinde kendini gsteren direnme ni hayet 789/1387de Murad Iin Konya zerine yrmesi ve burada bir meydan muharebesini kazanmas neticesin de bertaraf edildi. O srada Balkanlarda Srp, Bulgar, Bosna slav devletleri arasnda Osmanl hakimiyetine kar ayaklanma ve birleme husle geldi. 790/1388de imann Bulgaristan igal edildikten sonra ertesi ba har Murad, Srplara kar Kosova ovasna indi. Burada kazanlan zafer (15 Haziran 1389) Osmanllarn Balkan larda da stn bir kuvvet olarak kalacaklarn ispat etti. Osmanl Sultanlar, slm aleminde gazi hretleri ni korumaya ve kuvvetlendirmeye, siyasi gayelerle, son derecede nem vermekte idiler. Rumelide byk gaza baarlarndan sonra dou slm hkmdarlarna fetihnmeler, ganamden hisse ve esirler gnderirlerdi. Yld rm Bayezidin 1396da Niboluda Hal ordusuna kar kazand zaferden sonra Kahire, Badad ve Tebrize gnderdii esir valyeler sokaklarda dolatrlm ve Osmanllar iin byk gsterilere vesile olmutu. Osmanl sultanlarnn gazi hreti onlara siyas byk yararlar salyordu. Timurun etrafndakiler Gazi Sultana kar saldry uzun zaman iyi grmediler. Timur, Ankarada Bayezidi tutsak aldktan (1402) sonra, Hallar elinden zmiri geSYASIT

ri alarak kendisi de bir gaza gsterisi yapmak gereini duydu. 1420ye doru Mehmed I, Timurun halefi ahruhun tehditlerini nlemek iin mektubunda gazi sfat n belirtiyor ve gaza iin kffara kar hareket etmek ze re olduunu bildiriyordu. Murad II de Karaman oluna kar seferini mazur ve meru gstermek iin, ahruha yazd mektupta onun geriden saldrarak gazaya engel olduunu beyan ediyordu. stanbul Fatihi byk baarsndan sonra Msr Sul tanna gnderdii fetihnmede ona hacc vazifesini ihya grevini brakyor, kendisini slm lemi iinde gaza ve cihad ehlini tehiz etmek vazifesinin tek mmessili ola rak takdim ediyodu. Memlkleri yenen I. Selim Hadim al-Harameyn al-erifeyn unvann alrken ve olu Kanu ni Sleyman Halife-i Ruy-i Zemin sfatn kullanrken hereyden evvel slm koruyan gazi sultanlar olduklar n belirtmekte idiler. slm leminde gaz Osmanllarla siyasi nfuz ve hakimiyetin kayna olarak o kadar nem kazand ki, slm hkmdarlar onlar gibi gazi sfat al maya baladlar. Fakat onlardan hi biri Avrupada, Hind Okyanusunda ve Akdenizde daimi sefer halinde slm koruyan Osmanl Padiahlar ile boy lemezdi. Bu se bepten Bat Hristiyan dnyasnn Asyay ve slm memleketlerini tehditleri artt nisbette Osmanllarn slm dnyasnda nfuz ve hakimiyeti yayld ve Osmanllar bundan siyasi bakmdan meharetle istifade etmesini bildiler. Avrupada olduu gibi Asyada da Osmanl ya ylnn esas sebebi gaz idi.

zetle, Murad, 1380e doru Anadolu ve Rume lide vasal beylerden ve prenslerden olumu bir impara torluun banda bulunuyordu. Bu ballk u koullar altnda gerekleiyordu: Osmanllar ilk yardm veya itti fak ilikilerini bir takm devler ykliyerek bir tbilik haline evirmekte idiler. Tam ballk halinde Osmanl hkmdar bu beylerden veya prenslerden oullarn re hine alyor, yllk haraca balyor, seferlere bizzat gelme lerini veya oullar kumandasnda bir yardmc kuvvet gndermelerini istiyordu. Bununla birlikte bu vasal dev letleri hkm altnda tutmak iin Uc beylerinin daimi basks kalkm deildi. taatten ayrldklar an toprakla r dr al-harb oluyor, lkeleri aknclarn dehet saan aknlarna tekrar sahne oluyordu. Esasen Murad I devrin de istikamette Balkanlarn balca yollar ve merkez leri Osmanllar tarafndan igal edilmi bulunuyordu: Orta kolda Meri vadisi, sa kolda Tunca vadisini takib ederek Balkan dalar eteklerine daha 1366 yllarnda varlmt. Oradan Sofya 1385lerde, Ni 1386da zaptolundu. Gneyde Evrenuz idaresindeki uta 19 Eyll 1383 de Serez dt ve Selanik kuatmas balad. Sela nik, 1387 Eyllnde teslim oldu. Balkan devletlerinin paralanm ve biribirine rakip olmalar, Osmanllar, mttefik veya hmi olarak bulmalar ilerlemeleri kolay latrd. Mesel, 1365-66da Bulgaristann Macaristan ve Eflak, tarafndan istilya uramas, Karadeniz kyla rnda Amadeonun Hal donanmas tarafndan taarruza maruz kalmas, onu Osmanllarn tabii bir mttefiki ha line getirdi. Kral iman, vaktile Kantakuzenosun yap t gibi, Trk yardmn kabul etmitir. 1366-1370 yl larnda Bulgar-Trk i birliine, ve Tuna zerinde Trk askerlerinin Bulgarlarla birlikte harektna ait tarihi ka ytlar vardr. unu da ilve edelim ki, Eflak beyi Vladislav da 1373de Trk ittifakn aram ve Macarlara srt evirmitir. Gaz bir hareket prensibi olmakla beraber, Osmanllar hakimiyetlerini yaymak iin frsatlar kullan makta ve kaypak bir siyaset gtmekte tereddt etmiyor lard. Osmanllar Balkan anarisi iine birletirici dina mik bir kuvvet olarak meydana ktklar zaman, Bizans ve Balkanlar yalnz siyasi bakmdan deil, sosyal ve dini bakmdan da derin bir tefrika iinde idi. Merkezi otori tenin yokluu ve i harpler, eyaletlerde senyrlerin top-

M U R A D I'N BALKAN EG EM EN L
Bizans m paratorunun yardm salamak iin talyada Papay ziyareti (1369-71) ve Makedonyadaki Srp prenslerinin Meri zerine gelerek son ortak hareke ti (26 Eyll 1371 irmen sava) baarszlkla neticele nince Bizans ve Balkan hkmdarlar birbiri ardndan Osmanl himayesini tandlar. Daha 1372 veya 1373de mparator John V Paleologus hi bir m it kalmadn grerek Murad I ile bir tbiyet anlamas yapt, onun vasali olarak Anadoludaki seferlerine katlmaya balad. Sonra olu Andronicus IV Osmanl himayesini salama a muvaffak oldu, bir ara Osmanlnn onay ile taht ele geirdi (1376) karlnda Geliboluyu Osmanllara iade etti (1379).
O SM A N 1,1 I

SYASET

rak ve kyl zerinde daha sk ve keyf tasarruf ve tahak kmnn yerlemesi sonucunu vermiti. Zayf Bizans idaresi pronija topraklarn bu senyrlerin elinden alp merkezi kontrol altna sokmaya bouna alyordu. Top rak zerinde merkezle yerel bykler arasnda bu mca dele phesiz Balkan tarihinin temel problemidir. Topra a bal kyl, Paroikos senyre mahsul vergisinden ba ka bir takm angarya hizmetleri yapmak zorunda idi, odun ve saman temini, kzleriyle senyr iin haftada iki veya gn hizmet bunlarn en yaygn ve en ar idi. Topraklarndan kama ve senyrler arasnda kyly top rana ekmek iin rekabet ve mcadele bu kt koul larn dourduu bir durum idi. Osmanl idaresi gelince kyly himaye politikasn izliyerek deta bir itimai devrimin temsilcisi oldu (bak. ileride itf-hane sistemi). Harp meydannda vurulup den Ghazi Khudavendigar, Murad I, yerine hemen orada olu Bayezid tahta

ologlar, Theodor ve Manuel kamaya muvaffak oldular. Bayezid, Selaniki geri ald (19 Cumada II 796/21 Nisan 1394). Bir taraftan da aknclarn Moraya gnderdi, ve stanbulu abluka altna ald. ehri uzun bir, abluka ile znik gibi teslim almay umuyordu. Ondan sonra Macarlar ve Eflak cezalandrmak zere Macaristana bir sefer yapt. Bizzat kumanda ettii ordu, gney Erdeli ine dikten sonra Eflaka girdi ve Argede Mirceaya kar e tin bir sava verdi (1394). Tunay Nikopolis (Nibolu) da at ve Bulgar Kral iman tevkif ve idam ederek Bulgar kralln temamiyle ortadan kaldrd. Bu son hareketler Avrupada heyecan yaratt. Macar Kral idare sinde btn Bat Avrupadan gruplar halinde valyele rin katld bir Hal ordusu harekete geti. Venedik donanmas anakkale boazn tutarken bu Hal ordu su Nikopolis nne kadar ilerledi. O zaman Bayezid, Bi zans nlerinde idi. Muhasara altndaki Nikopolise, 10 bin sekin svarisiyle yetiti ve onlar tam bir bozguna uratt (25 Eyll 1396). Bu zafer, Avrupada korku ya ratt, slm leminde gazi Sultann nfuz ve hretini en yksek noktasna kard. Bu satvetle Anadoluya dnen Yldrm, ertesi sene Konyay igal ve Karaman olu devletine son verdi (1397 sonbahar). 1398de Kad Burhaeddinin devletini igal etti ve Frat vadisinde Memlklerin arazisine girerek Malatya, Albistan vb. ehirleri ald. Bylece Yldrm bir taraftan slm leminin en b yk Sultan Memlk Sultanna meydan okurken br yandan Timurun kendi hakimiyet sahas sayd Dou Anadoluya, Erzincana kadar uzand. stanbulu son de recede sktrdndan mparator Manuel II bizzat Avru paya giderek yeni bir Hal seferi tahrik etmeye alt. Bylece 1398de Gaziler Sultan, Anadolu ve Rumelide kk devletleri ortadan kaldrarak ksa zaman iinde kurmu olduu mparatorluu Batda ve Douda cihan mul bir mcadelenin nne karmakta idi. Timurla Fransa kral arasnda eliler gidip geldi. Nihayet Timur Ankara civarnda ubuk ovasnda Bayezidin henz kay namam mparatorluk ordusunu ezdi ve Yldrm esir etti.

karld ve kardei Yakub, bir i harbi nlemek iin, idam edildi.

BAYEZD I'N M ERK EZY ET M PA RA TO RLU K TEEBBS, T M U R DARBES.


Muradn lm haberi zerine, Anadolu beyleri yeniden ayaklanm, Bizans baz yerleri, bu arada Selaniki geri almt. Yldrm Bayezid, Kosova zaferinin prestiji ile acele Anadoluya geldi, Bat Anadoludaki ga zi beylikleri, yani Aydn, Saruhan, Mentee, Hmid ve Germiyann kalan ksmlarn bir yl iinde igal ve ken di devletine ilhak etti. Sonra Karaman olu zerine y ryerek onu sulha mecbur etti (793/1391)- Kastamonu beyi Candar olu Sleyman ezdi ve beyliini ilhak etti. Fakat daha ilerde Amasya blgesinde, karsna Sivas Sul tan Kad Burhaneddin gl bir rakib olarak kt. Ba yezid, Anadoluda hakimiyetini kurduktan sonra Macar himayesi altnda Eflakn Tunann beri tarafnda Silistre ve Dobrucada yerlemesine kar harekete geti; Tuna Bulgaristann ve Dobrucay igal etti (Trnovonun kesin igali 7 Ramadan 795/17 Temmuz 1393). Rumelideki btn vassal hkmdarlar Kara Feryede Q/erria, baka larna gre Serez de) huzuruna ard. Bylece onlar ze rinde metbluk haklarn kuvvetlendirmek ve Venedike temayl eden Paleologlar cezalandrmak istiyordu. PaleO SM A N U I

FETRET VE KALKINMA NEDENLER


Bayezid, elindeki kuvvete ve zaferlerine gverenek Murad devrindeki vasal beyliklerden mrekkep mpara torluu merkezi bir idareye tbi, gerek merkez bir
SYASET

mparatorluk haline getirmege alyordu. iddetle ha reket etti. Balkanlarda Macaristana meydan okdu, Geli boluda tahkimli bir deniz ss meydana getirerek a nakkale Boaznda kontrol kurdu ve Venedike meydan okudu. stanbulu almak, bu suretle Anadolu ve Rume liyi birbirine balyacak Ebedi ehri mparatorluunun merkezi yapmak dncesinde idi. O, yalnz Hristiyan lemini tehdid etmekle kalmad, ayn zamanda Msrda ki halifeden resmen Sultan al-Rum unvann ald. erde gelimi maliye usulleri ve merkezi bir hazine sayesinde lkenin her tarafnda devlet kontroln tesise alan bir brokrasi onun zamannda geliti. Bu merkezi idare usullerine kar Uc geleneklerini korumak etmek isteyen evrelerin tepkisi gazilere hitab eden anonim tarihlerde aka ifade edilmitir. Eyaletlerde sultann merkezi mutlak otoritesini kurmaa en ok yardm eden gulam sistemi Bayezid zamannda hakim bir hale geldi. Askeriidari saray mirler, ou zaman i-olanlarndan seildi, hatta eyaletlerde timarlarn ou gulam sisteminden ye tien kullara verildi. Kapkulu askeri yedi bine karld. Eski yerel aristokratik aileler ona cephe aldlar. Merkezi yetiliin dourduu reaksiyon, Bayezidin dmesine sebep oldu ama sonradan kullar merkezi mparatorluun ihyasnda byk bir mil olacaklardr. Tmarllar ve ka pkulu fetret dneminde rakip sultanlar mevcut olduka mevkilerinden emin olamazlard. Onlarn kazanlm es ki hak ve mevkilerini ancak merkezi ve mstakar bir ida re garanti edebilirdi. Onlar Mehmed I ve sonra Dzme Mustafaya kar Murad Hyi tuttular. Ularn, merkeze kar otoriteyi ve blc eilimlerine kar Sultann mer kez ve mutlak otoritesini savundular. mparatorluun yeniden kuruluunda en byk rol, kap kullar ve mer kezi brokrasi oynad. Dier taraftan Bayezid zamannda Antalya zerin den Arabistan ve H int ticareti, Amasya-Tokat zerinden ran ipek ticareti, Bursa, Edirne gibi Osmanl merkezle rini uluslararas ticaret merkezleri haline getirmi bulu nuyordu. Bu ehirlerdeki tccarlar iin devletin birlii hayat nemde idi. Anonimler (s. 99) bu bazirganlarn, Bayezid zamannda padiahn hkmetine hakim olma sndan da ikyetidirler. Nihayet, Timur dan sonra Osmanllar Anadoluda zayflam olmakla beraber, Rume li de eski kuvvetlerini korumakta idiler, hatta uc beyleriO SM A N Ll

nin bamsz faaliyetleri sonucu baz ilerlemeler de yap tlar. Osmanllar, Rumeliden geri gelerek Anadoluda stnlklerini yeniden kurdular.

M U R A D II, KALKINM A
Murad II (1421-1451) devri, Ftih Mehmed Hnin mparatorluuna bir hazrlk dnemidir. Murad Bursada tahta kt zaman Edirne ve Rumeli amcas Dzme Mustafay tandlar. Onu destekliye Bizans, Gelibo luyu almay mid ediyordu. Anadoluda Germiyan olu ve Karaman olu, Muradn Hamid-elinde vali olan k k kardei Mustafann isyann desteklediler. Murad, ilk iki saltanat yln babas gibi tahtta yerlemek ve dev letin birliini kurmak iin neticesi bellisiz mcadeleler le geirdi. Anadolu beyleri, Murad tanmadlar. Kara man olu Hamid-elini, Kastamonu beyi Tosya-Kalecik blgesini igal ettiler. 1402'deki fetret geri gelmiti. Fa kat Murad, sonunda Dzme Mustafay bertaraf etti. Ge liboluyu almak iin rakibini harekete geiren Bizans gidip muhasara etti. (Haziran 1422). ehri toplarla dd. O zaman Anadoludaki beyler taarruza getiler, Muradn kardei Mustafay znike Sultan olarak yerletir diler. stanbulu elli gndenberi muhasara eden Sultan acele Anadoluya geti. Mustafay yakalayp idam ettir di. Karaman olu ve Candar olunu itaate ve aldklar yerleri geri vermeye mecbur etti. Murad, bu tecrbeden sonra Bizans, Eflak beyi ve Anadolu beyliklerine kar yumuak bir politika gtt ve uzun zaman statuquoyu bozmaktan kand. 1423 yaznda Selanikin Bizans tara fndan Venedike teslimi (ehir 1402de Bizans tarafn dan geri alnmt) zerine Osmanllarn Venedike kar atklar harp, Osmanllarn deniz kuvveti zayf oldu undan uzun srd. (1423-1430) Macaristann Eflak ve Srbistan zerinde stnln kurmak iin yapt gi riimler ve bundan doan arpmalar 1428de yllk bir mtareke imzalanmas ile sonuland. Eflak, Srbis tan ve Bosna prensleri Padiaha sadakatlarn teyit ettiler. l4 3 3 de B. de La Broquiere Murad bar bir h kmdar olarak bulmutur. Diyor ki: Bana dediler ki sa vatan nefter eder, bana da yle geliyor; nk, elindeki byk geliri kullanmak istese, Hristiyan leminin gs terdii direncin kkl gznnde tutulursa Avru pada byk fetihler yapmas ten deildir. Fakat
I SYASET

1434-1442 dneminde iddetli fetih politikasna dn mek isteyenler divana hakim oldu. Murad aslnda ikiye dkn, sanat, edebiyat ve musikiyi takdir eden, tasav vufa ve mistik bir hayata yielmi bir adamd. Sonraki devirde gelse zayf bir sultan saylrd. Fakat o zamanki dinamik Osmanl toplumu, tmar istiyen asker onu s rkledi ve kazand zaferlerle en byk sultanlar arasn da yer ald. 1434de Srbistan ve Eflak zerinde hakimi yet iin Macaristan ile alan mcadele sonunda Osmanllar bilhassa 1437de Sigismondun vefatndan yararla narak Macaristan bizzat Sultann idaresindeki bir ordu ile istil ettiler (1438) ve Srbistan igal ve ilhak ettiler (1439). Ertesi sene Orta Avrupann kaps Belgrad Macarlar elinden almak iin ilk ciddi teebbs yaptlar. Muradn Belgrad nnden ricat bir dnm noktasdr. 1441 ve 1442de Erdele byk lde aknlara kar Hunyadinin kar basknlar Osmanllar iin tam bir bozgunla neticelendi. Bu yenilgiler Hristiyan leminde Hal mitlerini ykseltti. Macarlar, kar taarruza geti ler. Hunyadi yeni bir basknla Ni ve Sofyay ald ve son Balkan geitlerine dayanarak Edirneyi tehdit etti. II. Murad bu istil ordusunu Balkan geitlerinde glkle durdurabildi (Zlatica sava, 24 Kasm 1443). Murad birdenbire bar ve yattrma politikasna dnd. Srp despotu Georg Brankovice lkesini geri vermek ve Tunay gememek taahhd ile Macarlar ve Srp Despotu ile bir bar imzalad (12 Haziran 1444 Edirne Andlamas). Sonra yeniden taarruza gemi olan Karaman olu ile anlaarak (1444 Yeniehir Andlamas) Hamid-elini ona brakt. Her tarafta sulhu garanti altna aldn sa narak, kendi isteiyle tahttan ekildi. Bunu frsat bilen Macar Kral, Bizans ve Papa, Hal hazrlklarna devam ettiler ve Macar-Eflak ordusu Tunay at (1444 sonba har). Ayn zamanda Venedik donanmas anakkale bo azn kesmiti. Osmanllar tarafndan beylii ihya edil mi olan Srp despotu mttefiklere katlmad. Hal or dusu, Varna civarna kadar geldi. Edirnede panik ba gsterdi. Murad II byk srar ve ricalarla ordunun ba na arld. Varnada Osmanl zaferi (28 Receb 848/ 10 Kasm 1444) yalnz Balkanlar ve Bizans iin deil, Av rupa iin de hayat nemde savalardan biridir. Daha Hunyadi, si Arnavut beyi skender beyle birlemek ze re Balkanlara nc defa girdi ise de, Kosovada yenildi
O SM A N LI

(17-20 Ekim 1448). Balkanlar ve stanbulu Osmanldan kurtarmak iin bu son giriimdir.

STANBUL FETHNE DORU


stanbulun fethini hazrlyan etkenler arasnda Osmanl i tarihinde vuku bulan baz i gelimeler nemli dir. 1444-1446 yllar arasnda gen Sultan Mehmed H'nin (1444de henz 12 yanda) ilk saltanat dnemin de, etrafndaki ftuhata asker liderler grupu, balca Zaganuz ve ehabeddin Paalar, ulemadan veziriazam andarl H alilin mutlak iktidarn krmaa ve onun ye rine gemee altlar. Fakat yenierileri elinde tutmas n bilen andarl, nihayet Murad I lyi tekrar tahta getir meyi baard (Mays 1446). andarl, Osmanlya bam l vassal devletleri tehdit etmekten kanyor, bunun 1444deki gibi, devleti tehlikeli maceralara srkleyece inden korkuyordu. Murad lnce (1 Muharrem 855/3 ubat 1451) olu Mehmed II, 19 yanda ikinci defa tah ta kt. Ftuhat yanls olup onu 1444de stanbul fethi ne tevik etmi olan lalalar ehabeddin ahin ve Zaga nuz Paalar da vezir olarak iktidara geldiler. Gen Sultan ve etrafndakiler, devlet iinde kudretli veziriazam andarlya kar nfz ve iktidarlarn pekitirmek iin bir zafere ihtiya duymakta idiler. Derhal stanbul kuatma s iin hazrlklara baland.

KONSTANTNUPOLS'N FETH, 29 MAYIS 1453


ki bamsz kaynak, Kritovoulos ve Tc Bey-zde Cafer, stanbul fethi kararnn verildii toplantda Meh med Hnin u noktalar zerinde durduunu sylerler: Gaz, atalarmz gibi bizim de temel vazifemizdir, mem leketimizin tam ortasn igal eden Bizans, devletimizin dmanlarn korumakta ve onlar bize kar kkrtmak tadr. Osmanl devletinin gvenlii ve gelecei iin bu ehrin fethi zorunlu olmutur. Bu szler, Bayezidin fetih politikasn yeniden iln ediyor, stanbulun Osmanl sal tanat mddeilerini barndrarak devleti sk sk i savaa srklediini hatralatyor, ayn zamanda Hal seferleri nin esas kkrtcsnn Bizans olduunu belirtmek isti yordu. Gerekten, o zaman nfusu 40 bini gemeyen, ti careti tamamiyle Venedik ve Cenevizliler eline gemi bulunan bu ehrin doal sahibi, Anadolu ve Rumelide kurulmu olan Osmanl mparatorluu idi. Bizansn

E3

SYASET

1423de Selanik gibi Batklara devr- teslimi olasl uzak deildi. Byle bir ey, Osmanl mparatorluunun gerekte hi bir zaman gerekleememesi sonucunu ve rirdi. Bir kelime ile stanbul fethi, Osmanllar iin bir lm kalm sorunu idi. 6 Nisan-29 Mays 1453 arasnda 54 gn sren stanbul kuatmas hakknda tefarruatl tasvirler iinde hala en iyi eser E. Pearsin son kez Agostino Pertusini eserleridir. Fethin ayrntlarna girmeden u noktalar ek lemek gerektir. Trk kararghnda andarl, Bat Hristiyan lemi ni talrik etmenin byk tehlikelerine dikkati ekmekte devam ediyor ve bir uzlama tavsiye ediyordu. Buna kar Zaganuz, batl devletlerin birleemiyeceklerini, bir ordu gnderseler bile Osmanl kuvvetlerinin stn olduunu ve talyadan herhangi yardm gelmeden eh rin zaptolunabileceini hararetle savundu. Baar, iin bir an bitirilmesine bal idi. Venedik donanmas yola kmt. Macarlarn Balkana girmek iin hazrlandkla rna dair haberler geliyordu. Sultan, mparatora yapt teslim nerilerinin reddedilmesi zerine, 29 M aysta ge nel saldr ve yama emri verdi. Zorla (kahren) alnan ehrin yamasna Sultan engel olamazd. Bu eri bir ku rald. Ftih ehrin boalmamas iin fetihten sonra, fidye sini veren veya belli bir zaman iinde kat yerden ge ri gelen Rumlarn ehirde yerlemesine izin verecektir. Onlar bir zaman iin vergiden muf tuttu (Kritovoulos, 83)- Fethin ertesi gn vezirazam andarl hemen azil ve tevkif olundu. Yerine Zaganuz geti.

Osmanl sultannda ki evrensel egemenlik fikri de iik kaynaklardan gelir. Daha II. Murad devrinde yazl m Yazc-zde A linin Selukname sinde Osman Gaziin szde Ouz H ann byk olu Gnhann olu Kay soyundan olduu iin ucdaki Trk beyleri tarafn dan hkmdarla seildii kaydedilir ve u iddia ekle nir: Gnhann vasiyyeti Ouz tresi mucibince Hanlk ve Padiahlk Kay soyu varken zge boy ' anlarnn so yuna Hanlk ve Padiahlk demez. Bu iddiann tarihi esas ne olursa olsun Osmanl hanedan, hakimiyetini merulatrmak ve bilhassa Timur ve oullarnn himaye ve stnlk iddialarna kar kmak iin bu gr be nimsemi, II. Muraddan balyarak paralarda ve silhlar da Kay boyu damgas kullanlmtr. Fakat ayn zamanda egemenliin kayna hakknda slm kavram da kuvvetle benimsenmitir. Szde, bir gaza baars zerine Seluk Sultan, Osmana beylik tev cih etmi ve beylie ait sembolleri gndermitir. Seluk sultan kendisi de bu otoriteyi Badad Halifesinden al makta idi. Evrensel otoritesini slm gazi sfatna dayan drmak konusunda bizzat Ftihin ne kadar ileri gittii ne yukarda iaret etmitik. stanbul fethiyle beraber Ftih nc bir gelenei de benimsemitir. Gerek Trk gerekse Bizans geleneine gre, hanln veya mparatorluk merkezine fiilen sahip olan kii mparatorluun da sahibidir. Ftih, stanbulu aldktan sonra kendisini Roma mparatorluunun yega ne meru vrisi sayd. Ftihin, Rum ve talyan nedimle rine eski tarihleri okutarak bu kavram hakknda fikir edindiini biliyoruz. 1466da G. Trapezuntios Ftihe yle hitap ediyordu: Kimse phe etmez ki, sen Roma llar mparatorusun. mparatorluk merkezini hukuken elinde tutan kimse mparatordur ve Roma mparatorlu unun merkezi de stanbuldur. J. Languschiye gre" (Ftihin) iddiasnca dnyada bir tek mparatorluk, bir tek iman ve bir tek hkmdarlk olmal imi. Bu birlii kurmak iin de dnyada stanbuldan daha lyk bir yer yok imi. Bu ehir sayesinde Hristiyan dnyasn hk m altna alabilirmi. Bu sonuncu cmle, Ftihin kayserlik ananesini nasl bir anlayla benimsediini aklar. O, bu sfat siyasi bir vasta, fetihleri iin mer bir ha reket noktas sayyordu. O hanlk, gazilik ve kayserlikte, her nde de evrensel hakimiyetin yolunu grmekte
| SYASET

A N A D O L U VE R U M E L 'D E M ER K EZ M P A R A T O R L U U N K U RU LU U
stanbul fethi, Mehmed I lyi bir anda slm lemi nin en anl Sultan durumuna getiriyordu. Mehmed, kendisini artk evrensel bir mparatorluun vrisi olarak gryor, mutlak bir iktidar sahibi olduuna inanyor, stanbulun her bakmdan tekrar bir dnya merkezi hali ne gelmesini istiyordu. Gen ve muzaffer sultan, otuz yllk saltanatn bu amac gerekletirmee harcad. Kukusuz Yldrm Bayezidi mparatorluu ktkten sonra Osmanl mparatorluunu kesin biimde yeniden kuran Ftihdir. O, son derece otoriter bir sultan olarak kendi ahsnda klasik Osmanl Padiahn yaratmtr.
OSM A N U Q

idi. ada Kemal Paazdede tedbri cihangrlik zik rinde idi diye Ftihin gerek emelini aklar. Ftih, ay n maksatla Rum Ortodoks Patriini, Ermeni Patriini stanbulda pyitahtmda yerletiriyor, 1456 tarihinde Amurutzese bir dnya haritas yaptryordu. zetle F tih kendi ahsnda Trk, slm ve Bizans geleneklerini ahsnda badatrarak klasik Osmanl Padiahn yarat yordu. lk hedefinin Roma mparatorluunu kendi hk m altnda yeniden canlandrmak olduu onun fetih plnlarndan aka bellidir. lkin, o, bilinli olarak Bi zans tahtna hak iddia edebilecek btn hanedanlar or tadan kaldrd. Kemal Paa-zdeye gre Ftih Urum s nfnda Tekvur adna bir adam brakmamaya alt. Bu amala, Trabzon Rum mparatorluunu, Morada Paleologlardan olan iki despotu ve Paleologlar ile akrabal bulunan Cenevizli Gattilusi ailesini bertaraf etti. Tuna cenubundaki btn Balkan yarmadasn dorudan do ruya egemenlii altna sokarak- buradaki btn hanedan lar ortadan kaldrmaa alt. Deniz kysndaki kale lerde, Morada, Arnavutlukta ve Ege adalarndan Vene diklileri atmak iin seferleri ayn amala yapmtr. N i hayet, vaktiyle Bizansa bal olan gney Krm sahilin deki limanlar (1475) ve Gney talyay igal (1480) et mesi bu bakmdan dikkate deer. Balkanlarda tam egemenlik giriimi Ftihi Tuna zerinde Macaristanla, Arnavutluk ve Yunanistan ky lar ile Ege denizinde Venedikle kar karya getirecek tir. Papalk bu mcadelenin Hristiyan dnyas ve zel likle talya iin sonularn gz nnde tutarak, Avru pay bir Hal seferinde bu iki devletin yannda mcade leye srklemee alacaktr. Bu siyasi program, onun eski bir slm unvana ye ni bir anlam katarak kullanmasnda grlr. O, Sultan al-barrayn ve khakat al-bahrayn, yani Anadolu ve Rume li ile Karadeniz ve Akdenizin hakimi olmak iddiasnda dr. Dier taraftan Ftih atas Yldrm Bayezid ve Mu rad II devrinde Osmanl hakimiyeti altna girmi btn yerler zerinde hakimiyet iddia edecektir. Ftih ve Venedik, 1463de atma kanlmaz bir hal alncaya kadar savatan kandlar. Ftih, denizde za yf olduunu biliyordu. Venedik de 1454de yapt andlama ile stanbul Ftihi ticaret iin elverili koullar el
OSM ANLI I

de etmiti. Ticaret serbestisi balanm, giri ve k gmrk vergisi ancak yzde iki olarak tespit olunmu, Venediklilerin haklarn korumak zere stanbulda bir balyozun srekli yerlemesine izin verilmiti. Adalarda ve Krmda Cenevizlilere de hara demek, yani Osmanl yksek hakimiyetini tanmak art ile ticaret serbestisi verilmiti. Ftih, kendi lkesi ve devlet hzinesi iin ba t ticaretinin hayati nemini hakkyle takdir etmekte idi. 1463de Venedikle bozutuu zaman Bat ticaretini ida me iin Floransallar tevik edecektir. Ftih, 1454-1463 yllar arasnda Balkan hakimiye ti iin en gerekli sayd sorunlar ele ald. Kuzeyde 1444de canlandrlan Srp despotluu, Morava vadisin de Balkanlarn kalbine doru Macar nfuzunun sarkma sn salyan bir gedik tekil ediyordu. Gneyde Mora yarmadas Venedik eline debilirdi. 1454, 1455de Sr bistan iki seferle devlete daha sk balarla balad. Fa kat Belgrad kalesi nnde Macarlara kar muvaffak olamad(l456). 1458de Despot Brankovicin lm zeri ne Srbistan yeniden Macarlarla Osmanllar arasnda bir mcadele konusu oldu. Memlekette her iki taraf tutan partiler vard. 1456 ve 1459da iki sefer sonunda despot luk tamamiyle igal ve Osmanl Devletine ilhak olundu. Osmanllar, yerli askeri snfn nemli bir blmn kendi askeri kadrolarna aldlar ve yerli vergi kanunlar n yerinde braktlar. 1458e doru Morada despotlardan Demetrius Osmanl himayesini, Thomas ise Venedik hi mayesini salyarak iddetli bir mcadeleye girdiler. O yl ve 1460da yaplan iki seferle Ftih Moray igal etti. Fakat denizden desteklenen sarp yerlerde ina edilmi Nauplia, Modon, Koron gibi kalelerde Venedikliler tu tundular ve 1463de yerli Rumlar Argosu Osmanllara teslim edince saldrya getiler. Korint Berzahn tutarak yarmaday ele geirdiler. Bu durum zerine harp iln olundu. 1463-1479 Venedik Harbi, Ftih iin byk bunalmlar dourmutur. 1463 ylnda Bosna igali Macaristan ile sava alev lendirmi, Macarlar Kuzey Bosnada Jajcede yerlemi ler, Venedikle ittifak etmilerdir. Mttefikler, imali Ar navutlukta 1443den beri isyan halinde bulunan sken der Beyi kkrttlar. Akkoyunlu hkmdar Uzun Haan ile Venedik arasnda ittifak iin eliler gitti geldi. 1464de Papa Pius II Avrupa hal ordular iin AncoSYASET

nay coplanma yeri olarak tespit etti ve ertesi sene bura ya bizzat gitti. Mttefikler, Osmanl mparatorluunu paralamak iin imdi aralarnda projeler bile yapmakta idiler. Venedik donanmas anakkale Boaz dnda do layordu. Ftih bu byk tehlike karsnda olaanst nlemler ald, deniz ss Geliboluyu korumak iin a nakkale Boazda karlkl iki kuvvetli kale, Kilidlbahr ve Kale-i Sultaniyyeyi (anakkale) yaptrd (146364 k). stanbulda Kadrga Limannda yeni bir tersane kurdurdu ve donanmay kuvvetlendirdi. Mahmud Pa ay gl bir ordu ile Moraya gnderdi. Mora geri aln d. Ftih bizzat Arnavutluka iki sefer yapt (1466 ve 1467). Ftih iin bu harp srasnda en etin bunalm Ana doluda Karamaoullar yznden patlak vermitir. Karamanoullar arasnda taht mcadelesi Mehmed ile Trkmen Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan kar karya getirdi. Ftih nihayet Karaman lkesini Osmanl lkesine katt (1468). Fakat Toros Dalarnda sava Trkmen kabileleri Karamaoullar idaresinde savaa devam etti ler. 1471de rann da hakimi olan Uzun Haan Orta Anadolu ilerine karyor, Timurun siyasetini, izliyor, Osmanllara kar Anadolu beylerini himaye altna alma ya alyordu. Ftihin kovduu beyler, bu arada Isfendiyar olu, Germiyan olu onun yanna snmlard. 1472de Venedik, Kbrs, Rodos valyeleri ve Uzun Ha an arasnda bir ittifak kuruldu. Uzun Haan, Akdeniz kylarna 30 bin kiilik bir kuvvet yolluyacak, Venedik liler de buraya ateli silahlarla donatlm bir kuvvet gndererek onunla birleeceklerdi. 1472de Uzun Haan, Tokat basknla yama ve tahrib etti. Karaman-Akkoyunlu ordusu Akehire kadar sokuldu. Hereyin tehlike ye girdiini gren Ftih btn glerini seferber ederek ertesi sene Uzun Haan zerine yrd. Ordusu (100 bin kii) tahmin olunuyordu. Dou Anadoluda Bakent (Otluk-beli) mevkiinde dman tam bir bozguna uratt. Bu zafer, Ftih iin en tehlikeli bunalm bertaraf etmi oluyordu. Uzun Haan Karahisar Kalesini brakarak ve bir daha Osmanl topraklarna saldrmayacana yemin ederek bar andlamas yapt. Bununla beraber kendisi ni sava iin tevik eden Venedik elilerini sarayna kabul ediyordu. Bunun zerine Ftih, Timur'un torunu HseO SM A N U

yin Baykaraya eli gndererek Uzun Haan'a iki taraftan hcum nerisinde bulundu. Bu srada Gedik Ahmed Pa a, Toroslar ve Akdeniz kylarn igal ederek Karamaneli fethini tamamlad (1474). 1466-1470 arasnda Karamanoullarn ve daha douda Dulgadr (Zulkadriyye) Trkmen beyliini himaye eden Memlklerle OsmanlI lar snrda olmulard. Yldrm Bayezid zamanndanberi Karamanoullarna kar Osmanllarn mttefiki olan Dulgadroullar zerinde nfuz mcadelesi, daha bu de virde slm dnyasnn bu iki byk devletini harbin ke narna kadar getirdi. Mcadele II. Bayezid zamannda patlak verecektir (1485-1491 harbi). Orta Anadolu sorununu bylece zmleyerek To ros Dalarna kadar ilerleyen Ftih, imdi Venedikle mcadeleyi daha sk biimde ele ald. Arnavutlukta Ve nedik elindeki Ikodray iddetle muhasara etti (1474 ve 1478). Nihayet Osmanl aknclar sonsoyu aarak Ve nedik karsnda grndler. Venedik bara yanat. Ya plan andlamaya gre kodra, Akahisar (Kruye), Limni ve Agriboz adalar Osmanllara terk olunuyor ve Ve nedik ayrca her yl 10 bin altn demei kabul ediyor du. Venediklilere ticaret serbestlii eskisi gibi tannm t. Venedik, yarmadada, Lepanto, Koron, Modon kalele rini elinde tutuyordu. Akdenizin byk deniz devletini bara zorlayan Ftih, imdi Osmanl donanmasna iki byk hedef gs terdi: Akdenizin kaps olan Rodosun fethi ve i koul lar o zaman bir istilya elverili grnen talyann isti ls. 1480de Mesih Paa Rodosa karma yaparken b yk asker Gedik Ahmed Paa Otrantoya kt; Mesih ye nildi. Fakat Gedik Ahmed, Otrantoyu ald (11 Austos 1480) ve iine asker yerletirdi. talyada bir kprba kurulmutu. Gedik Ahmed ertesi yl talyada yapaca byk lde ftuhat iin ordusunu toplamak zere Ar navutluka geri dnd. Papa, Romadan Fransaya sn mak iin hazrlk yapyordu. O, Karadenizdeki Ceneviz kolonilerini de ilkin ha

raca balad, sonra birer birer igal etti (1459da Amas ra, l 4 6 l de Sinop ve Trabzon, 1475 Kefe ve Sudak). Bodan haraca balad (5 Ekim 1455). En nemlisi, Altunorduya kar himaye ettii Krm kabile aristokrasisinin ibirlii sayesinde Krm H anln Osmanl tbilii al tna soktu (1475). Bylece Boazlarn hkimi olarak KaI SYASET

radenizi bir Osmanh gl haline getirmi oluyordu. 1481 baharnda 49 yanda ld zaman Msr, talya ve Akdeniz seferleri yarm kalmt. Fakat yakn ve a da tarihi Hamza Bey olu Tursun Beyin bile ar bul duu gaz faaliyetine hi ara vermeden otuz sene iinde iki denizin ve iki karann tam hkimi olmu, Anadolu ve Rumelide drt yzyl sarslmayan Osmanh mparatorlu unun esas ekirdeini vcuda getirmiti.

gelebilecek kt hareketleri nler, orada Padiah emirle rinin uygulanmasn salard. Bir kelime ile, yenieriler eyaletlerde de Padiah otoritesinin, merkezi otoritenin mmessilleri grevini stlenmi bulunuyorlard. Osmanl idare sisteminde Padiahn mutlak mer kezi otoritesi hakknda Ftih seleflerinden ok daha s tn bir inan besliyordu. Halktan biri gibi camide cema at arasnda namaz klan veya Saray kapsnda halkn ik yetlerini dinleyen babas Murad Hden farkl olarak F tih, Sarayda dahi ancak belli kimselere kendisine hitap ve arz imkn veriyor, divan toplantlarnda hazr bulun mayarak devlet ilerini ancak zel bir arz odasnda devlet erkn ile mzakere ediyor, kiilii sanki kutsal bir mparator gibi davranyordu. Murad II, devlet ilerinde karar yetkisini gerekte eski vezir ailesine mensup ule madan andarl Halile brakrd. andarl, 1430da ba bas yerine kadaskerlikten vezir olmu, 1436da veziria zam olmutu. 1453e kadar on alt sene devletin gerek sahibi idi. Ftih, bu soylu veziri ancak stanbul fethini baardktan sonra bertaraf etmee cesaret edebildi ve on dan sonra da, Karaman Mehmed mstesna, btn vezi riazamlarn kendi kullar arasndan seti. Bylece, vezi riazam pdihn mutlak vekili, onun emir ve arzularna mutlak surette bal birisi durumuna geliyordu; bunlar dan en nls Mahmud Paay Ftih bir bahane ile idam ettirmekten ekinmedi. br taraftan mutlak vekili ola rak veziriazamn yetkilerini geniletmitir. Sultann eski hocas Mola Grn, kadaskerliinde, lmiyeye ait tayin leri veziriazama danmadan yapt iin istifaya zorlan mtr. Beylik zamanndan beri kadaskerler, sultann devlet ilerinin dzenlenmesinde ve tekilatlanmada en nfuzlu yardmclar olduu gibi veziriazamlarn da o u kez onlardan seildiklerini yukarda grmtk. Son radan Molla Grn, kendisine vezirlik teklif edilince, bu makamn saraydan yetien kullara zg olduunu ileri srerek red cevab verecektir. Ftih, veziriazamlara, m liyenin bamsz sorumlu mstakil ve mesul ba olan
defterdar zerinde de daha sk bir kontrol hakk tanm

F T H 'N M PA R A T O R L U U N U R G TLEM ES
Ftih, mparatorluun yalnz territoryal bakmdan yaratcs deildir. Osmanl mparatorluunun siyasi, sosyal kuramlarn gelitirerek kesin ekillerini veren ve devletin gelecekteki siyasi gelimelerini tayin eden de Ftihtir. Ftih, btn devlet yetkilerini elinde toplayan ve mparatorluunu mutlak ekilde bir merkezden idare eden bir Pdih rneini yaratmak iin, iktidarna kar koyan ve koyabilecek tm elemanlar ortadan kaldrd veya deitirdi. Tahta knda kendisine kar isyan et mi olan Yenierileri iddetle cezalandrd (1451). Bir oklarn Ocaktan att, yerlerine saraydaki avc blkle rinden Sekban ad altnda yeni yenieri blkleri koydu; yenieri aalarn, kumandanlarn sekbanlar arasndan semeye balad. Sonra maalarn arttrmak, silhlarn yenilemek ve miktarlarn be binden on-on iki bine karmak suretiyle bu askeri mparatorluk ordusunun te mel gc haline getirdi. Her zaman iin emri altnda bu lunan ve dorudan doruya ahsna bal olan bu kuvvet (yenieri aasn dorudan doruya Padiah seerdi) sa yesinde mparatorluk iinde veya ularda kabilecek herhangi bir kar hareketi nleyecek duruma geldi. Bu sayede bamsz davranan gl uc beylerini alelade san cak beyleri durumuna getirdi. Ular, devlet iin artk bir sorun olmaktan kt. Ftih, fethettii mhim kaleler garnizon olarak yenierileri yerletirirdi (1460da Korinth Kalesie 400, 1461de Trabzon Kalesine 400 ye nieri yerletirmitir). Bunlar o blgede valiye veya ba ka bir otoriteye tbi deillerdi ve yalnz merkezden emir alrlard. Bulunduklar hisarlara kimse ayak atamazd. Bu garnizonlar, bu yerleri dmandan korumakla kal mazlar ehirlerde mslman halktan gayrimslimlere
OSMANLI !

tr. Veziriazam Mahmud Paaya Rumeli Beylerbeylii de verilerek devletin en byk eyalet sipahi ordusunu kontrol altnda bulundurmas salanmtr. Ftih, veziriazamlarn kullarndan setii gibi icra ve siyas iktidarn mmessilleri olarak idarenin her kadeSIYAST

meinde yalnz kullarm kullanmtr. Bylece valiler, timarl sipahiler, vergi tahsildarlar ve Padiah yasan uygulamaya yetkili btn icra ajanlarn kullardan se mitir. Buna kar eriatm uygulanmas yanlz ulema eline braklmtr. er ve rf kanunlara gre hkm vermek yetkisine sahip olan kadlar, idarenin kontrol grevini stlenmilerdir. Buna kar onlar, bu hkmle rin icrasn tamamiyle ehl-i rfe, yani Padiahn icra yet kisini temsil eden kullara brakmak zorunda idiler. By lece idarede yarg ayrlm oluyordu. Bununla beraber il miye snfnn bey snfna gemesi, kadlardan bey ve beylerbeyi tayini kanuna gre mmknd. Veziriazam, Padiahn mutlak vekili olarak maliye ilerini temsil eden defterdarn ve kanunun uygulanma sndan sorumlu kadasker ve kadlarn zerinde idi, onla ra nezaret ederdi; bununla beraber onlar kendi ilerinde bamsz olup, dorudan doruya Padiaha kar sorum lu idiler. br yandan, veziriazam, yenieri aasna do rudan doruya emir verme yetkisine sahip deildir. Aa, dorudan doruya Padiahdan emir alrd. Bu suretle, veziriazamn kontrolsz bir ekilde devlet yetkilerini ve devlet kuvvetlerinin hepsine hkm etmesi tehlikesi bertaraf edilmi, idarenin esas kolunda son sz padia ha braklmtr. darenin bu esas kolu, teki OrtaDou devletlerinde grld gibi, genel siyaset ilerin de vezaret, maliye ilerinden sorumlu defterdarlk ve ka nunun uygulanmasyla grevli kadaskerliktir. Bunun yannda, merkezi hkmetin yaz ileri ve brolarn temsil eden drdnc bir sorumlu makam olarak nian clk makam vardr. Bu drt makam, divann asl yele ridir. Ftih Kanunnamesine gre, Padiah adna emir yazma yetkisi, genel ilerde veziriazama, mliyede def terdarlara, davalarda kadaskerlere verilmitir. Onlar haf tada drt gn, arz odasnda Padiahm huzuruna girip i leri arzederler. Padiah yalnz, vezirleri, kadaskerler, def terdar ve niancy ayaa kalkarak kabul eder. Ftih, ken disinden nce mevcut bulunan devlet tekiltn ve teri fat, baz ilvelerle bir kanunname halinde tespit etmi, yeni duruma gre bu messeselere kesin eklini vermi tir. unu da belirtmek yerinde olur ki, esasen slm an laya yabanc olan bu davran, yani sivil bir kanunname iln, Trk yasa ve tre devlet geleneine baldr, imparatorluk kuran Trk ve Mool hakanlar, kendi yaO SM A N U

sa veya trelerini tespit ve iln ederlerdi. Devlete tre ver

mek, onlarn en nemli hakimiyet haklarndan saylrd. slm dnyasna girince Trk hkmdarlar, siyaset ve idarede nizam koyma hususunda mutlak yetkilerini b rakmadlar. Bylece eriat yannda yalnz hkmdarn iradesinden doan bir hukuk, rfi kanunlar meydana k t ve kanun alan gittike geniledi. slm anlamda asl kanun, daima eriatt ve bunun yannda kanun adyla karlan kurallar, bugnk anlamda ancak nizam ve tan zimler eklinde yorumlanmtr. Bununla beraber Padi
ah sfatyle hkmdarn, buna mutlak ekilde yetkili ol

duu, ulemann buna karmaya hakk olmad fikri, Osmanllarda 17. yzyl balarna kadar egemendi. F tih, bu yetkiye dayanarak birok kanunlar ve yasaknameler karmtr. Bunlar, Padiah emirleri eklinde iln

olunurdu. Bu suretle Ftihin idare ve hukuk sisteminde m ut lak ve merkeziyeti otoritesini gerekletirmeyi hedefle yen nlemlerini aklam bulunuyoruz. dare ve icra ala nnda mutlakiyetin en tesirli arac olan kul (gulam) sis temine ilerde ayrca deinilecektir. Ftihin kanunlarn ve nizamlarn uygulanmasnda ve devlet karlaryla ilgili meselelerde fazlasyle sert ve iddetli hareket ettii bizzat adalar tarafndan ifade edilmitir. Kanunun uygulanmasnda kendi oullar iin bile ayrcalk tanmazd. Kanunun ve adaletin tam yeri ne getirilmesi sonuta hkmdarn iradesinin ve otorite sinin tam uygulanmas demekti. Bununla beraber zel likle mal sahada ald ve sert bir ekilde uygulad ra dikal nlemlerin onun idaresine kar kuvvetli bir ho nutsuzluk yaratt, lmnde herkesin geni bir nefes ald muhakkaktr. Salnda, stanbul Ftihine ve mparatorluun enerjik kurucusuna kar kimse kar ge lecek gte deildi. O, ulemann baz giriimlerine kar iddetle tepki gstermitir. Osmanllarda saltanat deiikliini dzenleyen bir kanun ve gelenek yoktu. Daha dorusu, eski Trk gele neine gre hkmdar otoritesinin kayna Tanr oldu undan, bu otoriteyi kimin alacan tayin etmek de Tanrya ait bir i saylrd. Bunu Tanrnn balyaca
kut tayin etmeliydi. Bu sebepten veliahd tayini de mm

kn deildi. Mehmed Iin veliahd tayin etmesi istenen

neticeyi vermemitir. Kardelerden her biri saltanata aySYASET

n derecede hak sahibi saydrd. Bir padiah lnce kar deler arasnda mcadele kanlmaz bir haldi ve bu du rum bilhassa Bayezidin oullar ve torunlar arasnda devleti byk buhranlara ve tehlikelere srklemiti. Mddeiler malup olunca yabanc hkmdarlar yanna kap devlete daimi bir tehdit tekil etmekte idiler. Bi zansa kaan Osmanl ehzadesi Orhan, stanbul surlar zerinde Ftihe kar savamt. Ftih, tahta ktnda henz memede olan kardei Ahmedi bodurmutur. Sonralar kanunnamesinde, Sultan olann kardelerini nizam-i lem iin idam etmesinin caiz olduunu ve ule

yklerini, hanlar aratrmaa ve bulduklar eski gm hazine iin almaya yetkili idiler. Ftihin gm para ayarn deitirmesi, yerli ve yabanc tacirlerin ikyeti ne nedet olmutur. 2. Tekeller. Ftih, tuz, sabun, mum gibi zaruri ihtiya maddelerini blge blge mukataaya iltizam verme, yntemini byk lde kullanm, bun dan hazine iin byk gelirler salamtr. Onun bu mukataalara dair kanunlar sert nlemler iermektedir. k Paazade (s. 198) bunlar, Osmanl lkesinde o zamana kadar grlmemi zulmler olarak protesto eder; aslen bir talyan Yahudisi olan Hekim Yakubun bu kt yeni likleri memlekete soktuunu iddia eder. Fakat mpara torluk lsnde honutsuzluk douran baka mal bir nlem, vakf ve mlk topraklarn byk bir ksmnn devlet topraklar, mr arazi haline sokulmas (neshi) ve timar olarak askeri snfa datlmasdr. Bu gibi toprak larn ou aslnda daha nce mr arazi olup eitli yollar la vakf ve mlk haline gelmiti. Ftih, bu gibi toprakla rn vesika ve durumlarn aratrarak baz esaslara gre bunlar (mesel binas yklm vakflar) mr toprak ha line getirdi. Tursun Beye gre bu suretle 20 bin ky ve mezra devlete mal edilmi ve timar sipahilerine datl mtr. Bu reformun asl amac kukusuz asker dirlikleri ni artrmak, seferler iin asker salamakt. Bu reformun sonucu zarar gren geni bir kitle zellikle zaviye yne ten derviler o zaman veziriazam olan Karamani Meh med Paaya kar kin beslemee baladlar. Babas ile aras ak olan Amasya valisi ehzade Bayezid kart olan larn toplanma merkezi haline geldi. Evkaf ve emlkin devletletirilmesinden zarara urayanlar zellikle ulema snf, eyhler, eski Trk Mslman aileleri idi. Osmanl toplumunda nfuzlu ve zengin ailelerin, ellerindeki m r araziyi mlk ve vakf haline evirmee altklarn, vakf mtevellisi olarak kendi ocuklar ve torunlar iin bu topraklar salam bir gelir kayna haline soktuklar n biliyoruz. Bizans devrinde ayn ekilde yerel senyrlerin ve manastrlarn devlet topraklarn, pronijalan kendi tasarruflar altna sokmaa almalar ve devletin buna
kar bouna mcadele etm esi O sm anlIlardaki bu akmla

mann bunu caiz" grdn ifade etti. Bu aslnda zo runlu bir kanun deildir. Nizam-i lem iin zaruret ha linde cevz verilen bir fiildir. Ftih bununla hakimiyetin blnmezlii ve devletin paralanmazl prensiplerini hereyin stnde tuttuunu gstermekte idi. Bu pren sipler, Cem ile Bayezid, daha sonra Bayezid IFnin oul lar arasndaki mcadelelerde ortaya kacaktr. Askerin ve kamuoyunun onaylad bu prensip mparatorluun birliini korumaya ynelikti. 15 ve 16. yzyllarda nizam-i lem iin karde katlini zorunlu bir nlem diye ka bul eden Osmanl kamuoyu 16. yzyl sonlarnda artk bunu iyi grmeyecektir. Bir takm zel koullarn da yar dm ile ekberiyyet, yani hanedann sa bulunan en yal yesinin saltanata gemesi kural bir det olarak yerlee cektir.

FATH'N MAL NLEMLER


Ftihin maliye ve toprak zerinde siyaseti de dev rimci bir karakter tar. mparatorluun kurulmas iin Ftih, memleketin kaynaklarn son kerteye kadar kul lanmaya alm, radikal nlemlere bavurmu, bu du rum lmnde iddetle patlak veren bir itimai-siyasi gerginlie neden olmutur. Ftihin ald balca mali nlemler unlardr. 1. Para zerindeki nlemleri. Yeni aka karmak ve eskisinin dolamn yasaklayarak kii ler elindeki eski akay darphanelerde bete bir eksiine, gerek gm fiyatna almak. Her padiah tarafndan clsu srasnda uygulanan bu yntemin 865, 875, 880 ve 886 Hicr yllarnda tekrar memlekette byk honut suzluk dourmutur. Bu suretle devlet, nakit gm pa ra zerinden bete bir vergi alm oluyordu. Bir de bu kaanu yrtmek iin, padiahn eyaletlere, ehirlere gn derdii gmiq arayc yasak kullar evleri, tccarlarn
O S A \A N I I

kyaslanabilir. Ancak Ftih gibi mutlak otorite sahibi bir hkmdar, byle bir reforma giriebilirdi. Memlekette yaygn honutsuzluun Bayezid dneminde kkten kar reformlarn derin sebebi de budur.
SYASET

ekon om i

milel antreposu haline gelmiti. Her yl buraya devaml

5-6 ipek kervan gelirdi, Maringhiye gre her kervan or yzylda Osmanl Devletinin byk askeri ve talama 200 yk ipek getirmekte idi. Floransada bu tica siyasi giriimlerini mmkn klan ey, yeni siyasi nizam retten yk bana 70-80 altn kazanld hesaplanmtr. altnda gelien ticar ve ekonomik hayat ve buna paralel 15. olarak artan devlet gelirleridir. Genelde Osmanl Devle ti, Levant sahasnda Frenk (Avrupal)larn siyasi hakimi yetine ve ekonomik bakmdan imtiyazl durumlarna son vermee almtr. Bu arada Ftih Bizansn k dev rinde Venedik ve Cenevizin temin ettikleri tam gmrk baklna son vermi, onlardan gmrk almtr. Bu gmrk Ftih devrinde bir tarihe kadar yzde iki gibi ufak bir oranda idi. Ftih bu oran Mslmalar ve harac-gzarlar, yani slm devletine hara deyen zmmiler iin yzde drt ve harbler iin, yani Dr al-Harbe men sup olup amannme (kapitlasyon) ile ticaret izni verilmi olan yabanclar iin yzde be olarak tespit etti. Bu siya set, o zamana kadar imtiyazl bir durumda bulunan ve Levant pazarlarn smren Frenk tacirleri tarafndan bir felket gibi grlt ile karlanm ve W. Heyd gibi b yk bir limi Osmanl devrinde Levant ticaretinin k t gibi abartmal bir hkme srklemitir. Osmanh kaynaklarnn, bilhassa Bursa kad sicillerinin incelen mesi bu hkmn yanlln gstermitir. Bu devrin ka rakterleri ksaca yle ifade edilebilir. Osmanh siyasi d zeni birbirinden uzak geni blgeleri gvenlik altna bir birine yaklatrm, birbirini tamamlayan iktisadi bir birlie yol amtr. Ftih devrinde sratle byyen s tanbul, daha Ftihde nce uluslararas ticaret merkez leri haline gelen ve gittike byyen Bursa, Edirne, Ge libolu bu ticari canlanmann tanklardr. Blgeleraras ticarette Osmanl tebaas olan Mslman tccarlar, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler; talyanlarn yerini al mtr. Gmrk defterlerinde talyan gemileri ve tccar larndan ok daha fazla bu unsurlar grmekteyiz. Bat Anadoluda kuvvetli bir pamuklu sanayii, Ankara ve Tos yada sof sanayii, Bursa ve stanbulda ipekli sanayii (1502de Bursada bin kadar ipekli tezgh saylmtr) Avrupa ve Kuzey memleketlerine nemli miktarda ihra cat yapabilmekte idi. stanbulda ve Selanikde uha sana yii, Edirnede deri ileri ve ayakkab sanayii, Yanboluda aba-kebe yapm Balkanlarda nemli sanayi kollar idi. te yandan Bursa, 15. yzylda randan Avrupaya ihra edilen deerli Esterabad (Staravi) ipeinin beynelOSM A N LI

Bursa gmrne 1479a doru ipekten ylda yaklak 15 bin altn duka gelir gelmekte idi. Bursa Doudan mslman tccar kervanlarnn eritikleri en batda bir merkez olarak, Arabistan ve H int mallarnn da bir ant reposu haline gelmiti. Daha 1432de B. de La Broquiere Peral Ceneviz tacirlerin Bursadan baharat satn al dklarn tespit etmitir. Maringhi, baharatn Bursada pahal olduunu sylemekle beraber, bu madde Eflak, Bodan ve Lwowa Bursadan sevkolunmakta idi. Floransallar, Bursada baharat kumala deimeyi Msr ve Suriyede altnla almaktan daha krl saymakta idiler. N iha yet Ftih devri sonlarnda Hindistanda Behmenlerin mehur veziri Mahmud Gwn, Bursaya kendi ajanlar ile muntazaman Hind mallar gndermekte idi. Bu H int ajanlar, Bursadan Balkanlara gemekte idiler. Bursa ay n zamanda kymetli Avrupa ynllerinin dou memle ketlerine sevkedildii bir merkezdi. pek tcirleri dn lerinde rana Bursada aldklar bu ynlleri gtrmek te idiler. Bursann bu devirde nfusu 50 binden aa deildi. Baharat, boya ve H int kumalar gibi deerli mad deler genellikle am, Adana, Konya zerinden Anado luyu apraz kesen eski ticaret yolu zerinden kervanlar la gelirdi. Fakat ikinci bir yol, Msr ve Suriye limanla rndan Antalyaya, oradan Bursaya gelen deniz yolu idi. Bu ksa ve ucuz yol, bilhassa ar ticaret mallar iin kul lanlrd. Anadoludan Msra klliyetli miktarda aa, tahta, demir Antalya ve Aliye limanlarndan sevk olu nurdu. 1480lerde bu ticaretle uraan Bursal Trk ta ciri Hayreddinin yarm milyon aka sermaye ile bir ir ket kurmu olduunu biliyoruz. Seluklu Anadolusunda olduu gibi, 15. yy. da Mslman Trklerin sanayi ve ti carette birinci planda faaliyette olduklarn, byk ehir lerde Hkmet karsnda nfuzlu bir snf tekil ettik lerini gryoruz. Gayrimslim zmmlerin, Ermeni Rum ve Yahudilerin Osmanh mparatorluunda ticarette ege men olmalar ancak 16. y.y. dan sonra Bat Avrupa tica retinin gittike daha byk bir nem kazanmas ile mmkn olmutur.
i SYASET

STANBUL'UN YENDEN NASI


Ftihin en byk bir kaygs stanbulu dnyann siyasi ve iktisadi merkezlerinden biri, gerek bir metropolis haline getirmek, nfuslandrmak, imar etmek ve kalkndrmak olmutur. stanbul, fetihten nce vcutsuz bir ba gibi idi. ehrin nfusunun 30 bine kadar dt iddia edilmitir. Patrik Gennadiusa gre, stanbul mparatorluun son gnlerinde fakir ve byk ksm gayr meskun bir harebeler ehri idi. Ftih, ehri yamasz almaya alm, fakat baaramamt. Fetihten sonra dalan ahaliyi toplamaya alt. Silivri ve Galatadan nfus getirip yerletirdi. Srgn usulyle ehre nfus ge tirip yerletirme iini saltanatnn sonuna kadar uygulan d. Foadan, Argosdan, Amasradan, Trabzondan, Moradan, Taoz ve Sumatraki adalarndan, Midilli ve Agribozda, Kefeden ehre Rum, talyan Yahudi nfusu ge tirip yerletirdi. Almanya ve talyadan Yahudilerin gel mesini tevik etti. Konya, Aksaray, Larende ve Ereliden mhim miktarda Mslman Trk halk srp getirdi. ehrin etrafndaki blgede harp esirlerinden yerletirerek 100 kadar ky ihya etti. ehre gelen yollar ve kprle ri tamir ettirdi. 1455 knda mehur kapal arnn e kirdei olan Byk Bedestanm yaplmasn emretti. Keza o yl, ehre bol su getirtmek iin su yollarnn onarmn emretti. Ftih ehirde yaptrmakta olduu inaat bizzat tefti ederdi. ehrin gbeinde yaptrd ilk saray (Eski
saray) sonra uygun bulmad. Saray burnunda Yeni Saray (Topkap Saray) yaptrd (biti tarihi 1464).

btesinden 1528de vakf ve mlklere ayrlan para umumi gelirin yzde 16sn alyordu. Osmanllar, vakf lar sk devlet kontrol altna almt. Eskiden olduu gibi ahslar imdi sadece kadnn tanzim ettii vakfiye ile vakf tesis edemezlerdi. Bunlarn mutlaka merkezi h kmete tescil ve tasdik ettirilmesi lzmd. Her Padiah culsunda bu vakf belgelerini kontrol ettirir, kendi ad na berat verir veya nesli ederdi. Hristiyan vakflar da ayn kontrola tbi idi. Ftih, Trabzonda manastrlara ait vakflar kaldrm, fakat Athos (Aynaroz) danda tasdik etmiti. 1528 ylnda Anadoludaki vakflarla 45 imaret (fa kirler ve yolcular iin barnma yeri), 342 cami, 1095 mescit, 110 medrese, 625 byk kk zaviye, 154 muallimhane (ocuklara mahsus mektep), 75 byk han ve kervansaray, 238 hamam ve baka tesisler idare olunmak ta idi. stanbulun imarndan nce Bursa, znik, Gelibolu, Edirne, Filibe, Sofya, Serez, Ferye, skp, Yeniehir, Ma nastr, Silistre gibi ehirlerin Osmanl idaresinde birer Trk Mslman ehri olarak sratle gelimesi ve imar nasl vakf sayesinde olmusa, stanbul da ayn yolla bir Trk ehri olarak yeniden imar edilmitir. stanbul ima r hakknda Trk ehir yapclnn bir misli olarak bir az ayrnt vereceiz. Ftih, 1459 ylnda btn byk ricali toplayarak ehrin deiik yerlerinde vakflarla imaretler, imar mer kezleri vcuda getirmelerini istedi. Kritovoulosa gre Ftih kendisi Yeni Sarayla byk camiinin inasn bu tarihte emr etti. Vezirazam Malmud Paa sultan izliyerek. stanbulun en popler al veri merkezi olarak bu gne kadar devam eden Mahmud Paa sitesini vcuda getirdi. Burada cami, medrese, imaret yaptrd ve bu ha yr tesislerine gelir temin etmek zere hamam, ar ve han gibi ticari tesisler yaparak vakfetti. Ayn ekilde za manla dier vezirler de bugn stanbulun belli bal ma hallelerini tekil eden siteler kurdular. Bunlarn en m himleri Hoca Paa, Gedik Ahmed Paa, Murad Paa, Da vut Paa mahalleleridir. Ftih kendisi, yaptrd camiin etrafnda mehur sekiz (Semniye) medresesini, ocuklar iin bir mektep, Dar al-tlim, bir hastahane (Dr al-if), bir imaret ina

stanbulun imarnda esas rol, btn Osmanl e hirlerinin kuruluunda ve inkiafnda olduu gibi, vakf messesesi oynamtr. Bu gn devlete ait birok kamu hizmetlerini, yani umuma mahsus binalar, ibadet, ticaret yerleri, seyyahlar barndracak imaretler, eme ve ha mamlar, kprler, mektep ve hastahaneler inas ve ida mesi iini vakf messesesi yerine getirmekte idi. Osmanl devletinin kamu hizmetleri fikrinden uzak olduu, yal nz tebaay istismar fikrine baland iddias tamamiyle yanltr. Reynn refh- bir din vazifesi olarak benim senmitir. Ftihin kendi vakfiyesinde unlar yazldr:
Hiin&r bir ehr biinyd etmektir; Rey kalbin bd etmektir.

Osmanl devleti, vakf messesini bu dorultuda en ziyade gelitirmi bir slm devleti saylabilir. Devlet
O S M A N ll

El

SYASET

ettirdi. stanbulda yaptrtt veya kiliseden evirttii dokuz cami ve onlara bal kurumlan devaml ekilde ta mir ve idame etmek, personelin maalarn demek ze re stanbulda devlete ait arazi, ev ve dkkan kiralarnn nemli bir ksmn, stanbul dnda otuz be ky vakf etmitir. Bundan baka stanbulda ina ettirdii byk bedesta (Bezzistan), Sultan Pazar, Beylik pazarnn ve baka ticaret yerlerinin, drt hann, 14 umuma mahsus hamamn, 54 deirmenin gelirlerini yine ayn amala vakfetmitir. Ftihin yaptrd Dr al-ifda muhta kimseler baklr ve bedava il verilirdi. inde iki lim ve tecr beli doktor, bir kehhal (gz doktoru), bir cerrah (opera tr), bir eczac hazr bulunurdu. Ecza mahzeni muhafz ve idare ilerine bakan bir rnn ile vekili, iki hastahane as, kapc ve iki hasta bakc hastane personelini te kil etmekte idi. Vakfiyede hastalara tatl muamele olun mas zellikle iaret olunmutur. mparatorluun en yksek ilim messesesi olarak yaptrlan Semniye medreselerine gelince, buraya yet kinlik gsteren her mslman ocuu kabul olunurdu. Talebinin btn masraflar vakf gelirinden salanrd. Yksek dini ilimlerle beraber akl ve nakl ilimler (taba bet, astronomi, matematik) okunurdu. Ftih bu medre selerin tekiltlandrlmasnda Trkistandan getirttii mehur astronomi limi Ali Kuudan istifade etmiti. Her sene sonunda mderrislerle personelin ileri ge lenleri bir toplant yaparlar, ilerin vakfiyeye gre yr tlp yrtlmediini kontrol ederler, kusuru grlen leri cezalandrrlard. Vakf kendi idari mali ilerinde zerk olup ylda bir hesaplar yerel kad tarafndan kont rol edilirdi. Vakfn genel nzr bizzat padiaht. Btn bu tesislerin ekonomik nemi byktr; ehrin bymesi ve kalknmasnda balca rol oynam tr. Yalnz Ftih camii etrafnda 286 dkkandan mrek kep bir ar vcuda gelmiti. Bu dkkanlarn kira bede li vakfa aitti. Ftih, Ayasofya camiini tamir ve iindeki hizmet sahiplerinin masrafn karlamak zere 1350 dkkn, 51 hamam, 987 ev, 32 bozahane, 22 bahane (lokanta) tah sis ve vakf etmiti. Bunlarn yllk geliri takriben 13 bin Venedik dukasna varmakta idi.
OSM ANLI m

STANBUL N FU SU
Kad Muhyiddinin 1478de yapt bir sayma g re stanbul nfusu o tarihte yle idi:
stanbulda aile Mslmanlar Hristiyanlar (Ortodoks) Yah udiler Kefeliler Karamanllar Ermeniler Frenkler (Avrupallar) ingeneler Yekiin 8951 3151 1647 267 384 372 31 14803 Galatada aile 535 592 62 332 1521

Ayn sayma gre, 1478de stanbulda 3667 dk kan, Galatada 260 dkkan vard. Bu saymda askeri s nfn konmad unutulmamaldr. stanbul nfusunu 1530a doru, .L. Barkan 400-500 bin, F. Braudel ise 16. yy sonuna doru 700 bin tahmin etmektedirler. Ftihten bir yzyl sonra stanbul onun tasarlad gibi ger ekten bir dnya metropolisi haline gelmitir.(1510daki iddetli zelzelede 109 cami ve bu arada birok Bizans ve antik eser harab olmutur).

DEVLET VE KIRSAL K E SM N SOSYAL YAPISI: F T -H A N E SSTEM


Trkiyemizin ana ekonomik karakteri ve sosyal ya psn Osmanl dnemi belirlemitir. Baka bir deyimle, kk kyl-aile iletmelerine dayanan sosyo ekonomik yapy, Osmanl mr toprak rejimi ve ift-hane sistemi ne borluyuz. 1950ye kadar Trkiye ekonomisi ve sosyal yaps Osmanl dnemindeki asrlk geleneksel esas ka rakterlerini korumakta idi. Memleketimiz 1950-1960 dneminde traktrn yaygnlamas ve tarma pazar eko nomisinin girii ile balayan gelime sonucu kkl bir deiiklik temposuna girmitir. 1939da 3200 traktr varken 1959da bu rakam 44.000e ulamtr. Geimlik (subsistence) tarm ekonomisinin ana rn buday-arpa ekimi, yerini gittike daha ziyade pazar rnlerine, sna bitkilere, pamuk, zm, incir, ttn, pirin, ay-iei ve msra brakmaktadr. Bu geleneksel karakterler nelerdir? Aadaki tar tmamzn esas noktalann bunun aklanmas olutura caktr.
SYASET

Geleneksel tarm ekonomisinin esas retim vastas, bir ift kz ile ekilen sabandr. Bu, traktrn uygulan masndan nce, hayvan kuvvetin en etkili biimde kul lanm teknolojisini gsterir. Eski Mezopotamya uygar lklarndan beri, kuru-ziraat (dry-farming) ile buday-arpa ekimi yapan iklim kuaklarnda, bir ift kzle eki len saban, en ileri tarm teknolojisi olarak zamanla dn yann br blgelerine yaylmtr. Sabann odun veya demirden olmas, yapm dinamii ve baka zellikler tab zamanla nemli deiiklikler getirmitir. Fakat kz gcnn yerini makine gc alncaya kadar tarm tekno lojisinde esasl bir deiiklik grlmemitir. ift kz geleneksel tarmn traktrdr. leride greceiz ki, Bi zans ve Osmanl mparatorluklannda vergileme kz sa ysna gre yaplmakta idi. Salgn sonucu kz len kyl aresiz kalr, fakr-u zarurete der ve hkmet an lay gstererek vergi affna giderdi. Genel kyl ekonomisi teorisyenleri, mesela marginalist okul, aile emeini esas alr. Fakat geleneksel tar mn traktr saydmz kz gcn hesaba katmaz. kz gc zerinde bu kadar durmamzn sebebi, ileri de greceimiz gibi onun ift hane sisteminin temel ele manlarndan biri olmasndandr. Geleneksel tarmn temeli olan emek birimi, hi kukusuz, evlenmi oluk ocuk sahibi olmu erkek ky lnn simgeledii kyl ailesidir. Bu rejimde, kyl ai le nitesi esas itibar ile, koca, kadn ve ocuklar ve ou zaman evlenmi oullarla torunlardan oluur; bu patriarchal ve patrilineal bir aile tipidir. Koca, aile ekonomi sinin, iletmenin, son sz sahibidir ve rgtleyicisidir. Ekonomik rgte hakimdir. Devlet, vergi mkellefi ola rak onu tanr. Buradan toplumumuzda bugn bile, hi olmazsa kr sektrnde patriar-chal aile tipinin neden hakim aile tipi olduunu anlyoruz. Osmanl Devleti, kocas len kadnn erkek evlad yoksa, elinden tarla ara zisini alr ve baka bir kylye aktarr. Eer dul kadn, oullar alma ana gelinceye kadar, rgatla idare ede bilirse, onu bve adyla iletmenin sahibi tanyabilir. Bir oklar genel kanunnamede, mzevvec yani evli erkein, neden o kadar nemli bir yer tuttuunu aklayamam lardr. Btn Osmanl tahrirlerinde, yani vergi kaynakla rn belirleyen defterlerde, vergi-nfus saym, hane, ya ni aileyi temsil eden kocann adiyle tespit edilir.
O SM A N LI I

Gnmzde toprak, kyl ailesinin mlk olarak, tarm ekonomisinin en nemli eleman ise de, Osmanh rejiminde mr ad ile tamamiyle baka bir stat tayor du. Mr toprak rejimi, devlete btn kyl snfn ve tarm ekonomisini kontrol ve dzenleme yetkisi veriyor du. Mr toprak rejimi ile ilgili baz kilit kavramlar bu gne kadar btn yaynlara ramen, anlalamam ve yanl yorumlar sregelmitir. Ayrntlarna girmeden nce birka ana kavram belirtmekte yarar gryorum. lkin mr arazi, yani devletin rakabesini (mutlak mlkiyet hakkn) elinde tuttuu arazi, btn tarm top raklarn kapsamaz. Mr arazi yalnz hububat ziraati ya plan, tarla olarak kullanlan, arazidir. Balar ve baheler bunun dnda kalr. nk, byk kitlelerin geimi, ge imlik ekonomi, ordunun ve ehirlerin iaesi, hububat ekimine, balca buday-arpa ekimine dayanr. Darlk ve alk, hububat ekiminde noksandan ileri gelir. Devlet bu yzdendir ki, tarla ziraatini, hububat ekimini kontrol al tnda tutmak zorunluluunu duymutur. Osmanh kannnmelerinde kesin bir madde vardr: Tarla, ba ve bahe haline getirilemez. Tarlalarn devaml iletimi, kanunla garanti altna alnmtr. Aile emek nitesini, ksaca reaya iftliini, devlet daimi kontrol altnda tutar. Bir ift kz olan aile, bir iletme nitesi oluturur. Hayvan enerji nitesinin, yani bir ift kzn ileyebi lecei toprak nitesi, ekonomik bakmdan en verimli i letme olarak tannmtr. Bu raiyyet iftlii, devlet iin tarm ekonomisinin temel nitesidir. Onun paralanma sna ve kaybolmasna kar bir sr kanun nlemleri aln mtr. zetle, belli bir ekonomik ve sosyal rejimin uy gulanmas iindir ki, devlet tarla arazisini kendi mutlak kontrol altna almak gereini duymutur. Buna mr arazi rejimi diyoruz. Aslnda, mr arazi kendi bana bir gaye deildir. Vazgeilmez bir dzendir. Bu nokta, im diye kadar yeterince anlalamad iin, belli bir tarm ekonomisi ve sosyal yapnn srdrlmesi iin Osmanl sosyal yaps hakknda eitli sosyolojik modellerden al nan yetersiz teoriler ileri srlmtr. Yukarda szn ettiimiz bu ana ekonomik sosyal dzene biz ift-hane sistemi diyoruz (Tahrir Defterlerinde ift-b-hane). Mr arazi rejiminde, aydnlanmasn gerekli grd m ikinci nokta udur: Mr topraklar dediimiz devlet topraklar balca iki kategoriye ayrlr: Tapulu arazi,
SYASET

mukataal arazi. Tapulu arazi: Kyl aile birliklerine, ta pu rejimi dediimiz zel bir sistem iinde verilen arazi dir. Tapu rejimine gre, tasarruf edilen arazi, satlamyan, hibe ve vakf edilemiyen, fakat babadan oula bir i letme birlii olarak geen raiyyet iftlikleridir. Kyl bunu kendisi ilemek zorundadr. retim iini, kendisi dzenler. retim vastalar kz, saban ve tohumu ken disi salar ve bamsz bir iletme nitesi olarak topra kendisi iler. Kyl u anlamda hr ve bamsz kyl dr: Devlete ve sipahiye, kanunlarn em rettii bedeni hizmetler dnda karlksz hibir hizmet yapmaa mecbur deildir. Onun emeini kimse karlksz smremez. Devlet bu garantileri vermitir. Zira, aksi halde, raiyyet iftlii ilenemez ve vergiler ve sipahi dirlii ger ekleemez. Dzen bozulur, bir kelime ile raiyyetin sta tsn de, ift-hane sisteminin gerekleri belirlemitir. Ekbir, raiyyeti kendi iftlik veya vakflarnda iletmeye kalknca, devlet bunu nler. Kanunlarla, kylnn emek ve hrriyetini garanti altna alr. Osmanl mpara torluunda, topran olduu kadar, kyl emeinin de devlet kontrol altnda olduu gereini unutmamak l zmdr. Hizmetler, angaryalar, bu adan incelenmelidir. zetle, tapu sistemi, kyl aileleri tarafndan iftlik ni telerinin bamsz ve devaml iletilmesini garanti eden bir sistemden ibarettir. Patrilineal irsiyet, yani babadan oula intikal maddesi de bu devamll salamak iin konmutur. te tapu rejiminin klasik dnemdeki temeli budur. Sonraki dnemlerde, raiyyet iftlii birimi, ky lnn bamszl ve dier elemanlar deiiklie ura yacaktr. Fakat 20. yzyla kadar kk kyl aile ilet meleri rejimi ana hatlannda korunabilmitir. Bizans ve Osmanl mparatorluklarnda reaya, yani ifti aileler ve toprak birimi (yani iftlik, bir ift kzle ilenebilen ara zi nitesi) daima titizlikle, byklere kar korunmaa allmtr. mparatorluk brokrasisinin esas vazifele rinden biri, bu rejimi korumaktr. Bizansta dynatoi Osmanl mparatorluunda ekbire kar kyller da ima fakir, yoksul tabiri ile himayesi gerekli bir snf olarak ele alnmtr. Bu sebeple, bu mparatorluklar kyl mparatorluklar diye karakterlendirmekle bir abartmaya sapmadmza inanyorum. Toprak ve reaya zerinde feodal kontrollarn ortaya kmasna kar mer kezi mparatorluk brokrasisinin savamas bu mpara
O SM A N L I !

torluklar tarihinin en nemli fasllarndan birini ve belki en nemlisini oluturur. Belki, modellerin kat ereve sinde kalmadan, bu sava tarihi dikkatle aratrmakla, bu mparatorluklar tarihini bence en iyi biimde akla yabilir. Mr tapulu arazi, mparatorluk siyasetinin bul duu ve korumaya alt ana mparatorluk rejimi ola rak, eski alardan beri Akdeniz ve Orta Dou tarihine yn vermi bir temel sistemdir. Mr tapulu arazi yannda ikinci byk kategori topraklar, m r mukataal arazidir. Mukataa sistemi, tapu sistemi yannda, tamamiyle ayr bir toprak rejimi simge ler. Buradaki anlam ile mukataa veya kesim, bir devlet gelir kaynan bir zel ahsa belli bir bedel karl ki ralamaktr. Bu, genel anlamda bir iltizamdr. Mr top raklarda mukataa sistemi yle uygulanmtr. Tapuya verilmeyen, yani yukarda akladmz gibi, tapu siste mi denilen zel bir rejim altnda bir kyl tasarrufunda bulunmayan araziyi devlet belli bir kira karl ahsla ra ihale eder. Burada ahs kyl olmayabilir, ehirli, es naf, hatta asker de olabilir, kyller de kii veya toplu olarak mukataa ile araziyi tutabilirler. Bu eit topraklar da, tapu rejiminin kurallar uygulanmaz. nk, hukuk bakmndan mukataa tam bir kiralamadr. Kira bedeli, toplu bir miktar para olarak devletle kii arasnda bir szleme, mukavele, ile belli olur. Mukataa, kesim, tabi ri de buradan kyor. Burada, karlkl bir anlama, ke sime ile, rantn miktar belli olmaktadr. ou zaman, bu bir ak artrma ile belirlenir. Kiralamay yapan kim se, ancak zerinde anlama yaplan mebla der. Tahrir defterlerinde mukataal iftlik veya mezraalar zerinde toptan bir mebla belirlenmitir. Mesel: Mezraa-i P nar der tasarruf-i Ali: 800 aka gibi. Devlet neden baz topraklar mukataa ile verir? Bu nun sebebi udur. Tapu rejimine gre, reaya tasarrufu d nda, devlet elinde, dorudan doruya kyl tarafndan ilenmeyen birok arazi vardr. rnein, bir ky halk e itli nedenlerle kyn brakp kaar. Yahut, bir kyde bir aile raiyyet iftliini terkedip gider ve bu arazi ilen memi kalr. Bu gibi iftlik, mezraa, ky arazisi iin, tah rir defterlerinde hl kaydn bulmaktayz. Bunlarn ha rap durumda kalmamas, baka deyimle devlet gelir kaynaklann kaybetmemesi iin, bu tr topraklar mukataa ile vermeyi ve iletmeyi en iyi yol olarak bulmutur. Bo
SYASET

kalacana, devlet hzinesine bir gelir kayna olsun ve harap olmasn diye devlet bu topraklar tapu rejiminin kaytlar altnda deil, tamamiyle serbest bir kiralama eklinde, kiilerin tasarrufuna verir. te, tahrir defterle rinde grdmz mukataal iftlikler, mezraalar bu e it topraklardr. Merkezi brokrasinin asl gayesi, bu e it mukataal topraklar da, sonunda kylnn yerletii tapulu arazi ekline getirmektir. Mr topraklarda esas re jim tapulu rejimdir. Gerekten, biz yeni tahrirlerde, bu eit iftlik ve mezraalarm, zamanla zerinde kyl aile leri yerleerek, tapulu arazi durumuna geldiini tespit etmekteyiz. Bu sre, Ge-Roma tarihinde bo kalan la~
tifundia arazisi zerine, dardan gelen kolon ailelerinin

lann grdk. Bunu, aratrmalarmzda ift-hane eklin de bir terim olarak kabul ettik. Burada, ift aslnda bir ift kz demektir. Bir ift kzn ileyebildii tarlalann tm de, iftlik ad almaktadr. Bizans tmparatorluunda ayn niteye, ou zaman ift karl olarak Zeugarion (ki bu da Farsa cuft, Latince Jug terimleri ile ayn kktendir) denir. Bu, toprak olarak deil, bir ift kz olarak kabul edilir ve vergi kz miktarna gre be lirlenir. Bazen Zeugarion, ift kz deil, bizzat topra gsterir. Osmanllar ise, topra, yani bir ift kzn ileyebilecei iftlii esas alrlar. Fakat ok az da olsa, kzn de vergileme birimi olarak alnd durumlar vardr. Hane, kyl ailesidir, daha dorusu ailenin retici emek nitesidir ve bu bakmdan vergilemeye esas sayl mtr. ift-hane sisteminde belirtilmesi gereken esas nok ta udur: Aile emei, bir ift kz ve ikisinin birlikte i ledii arazi, tm, bir retim nitesi ve dolaysyla bir mali nite saylr. Alnan ift resmi, sadece ahsi (personal) vergi deildir. Daha ok, bu nitenin vergilendiril mesidir. Baka deyimle, kombine bir vergidir. Ge Roma dneminde de jugum ve aile, birlikte, jugum-caput ola rak kabul edilmitir ve alman vergi her ikisini kapsayan bir vergidir. Kyl-tarm vergisinin bu kombine nitelii anlalncaya kadar, Bat tarihileri iki yzyldan beri tar tmlar, bir ksm bu vergiyi bir kii veya ocak vergisi, bir ksm ise tmyle bir toprak vergisi saymlardr. Ancak son zamanlarda bunun kombine bir vergi, jugumcaput nitesine ait bir vergi olduu kesin olarak tesbit edilebilmitir. Osmanl ift-hane vergisi, te bu kombine verginin bir karlndan ibarettir. Akdeniz blgesinde kuru ziraatle hububat ekimi yapan btn memleketlerde esas tarm ve vergi sistemi daima ift-hane sistemi olarak uy gulanmtr. Ekonomik bakmdan ift-hane, bir kyl ailesinin geimini salad ve devlete ait vergileri kar layan bir art rn rettii tipik bir retim birimidir. Bu nite, mparatorluk brokrasisinin de titizlikle koruma a alt bir sosyal ve fiskal nite olarak kabul edil mitir. ift-hane bu temel karakteri ile kr toplumunun temel hcresidir. Marginalist mektep, aile emeine da yanan bu retim rgtnn, insanln bulduu en veI SYASET

yerletirilmesine benzer. Tahrir defterlerinde grd mz bu iki hakim arazi kategorisi, yani tapulu arazi ve mukataal arazi ayrm, yazk ki, imdiye kadar ak bir ekilde aratrclar tarafndan belirlenememi ve bu yz den yanl yorumlara saplmtr. imdi, ift-hane sistemine geliyoruz. oktan beri eitli yazlarmda anlatmaya altm bu sistemin ay rntl bir analizini kacak kitabmzda bulacaksnz. Burada, sonulan ksaca arzetmee alacam. Osmanl mparatorluunun Bizans ve Seluk d nemlerinden devr ald ve esas olarak Eski ran ve GeRoma mparatorluu dnemine giden bu temel sistemin ana unsurlarn yukarda aklamaya altm. Bu rejim de ift kzn ve aile emeinin temel olduu kk ky l iletmeleri sz konusudur. Bu sistem, belli bir retim tarz, belli bir sosyo-ekonomik yap simgeler. Osmanl miri-tapulu arazi sistemini, ancak ift-hane rejimi ere vesinde anlayabiliriz. Bir ift kz ve onun ileyebile cei kadar topra, tapu rejimi kurallar dairesinde tasar rufu altnda bulunduran kyl ailesi, zirai rejimin ana nitesi olarak sistemin temelini oluturur. Bu nite, mparatorluk brokrasisi iin ayn zamanda bir ana ver gi nitesidir. Bu nite ift resmi denilen bir vergi siste mine baldr. ift-hane btn sistemin temel nitesi ol duundan kanunnamelerde ve tahrir defterlerinde srada daima ilkin ift resminden sz edilir. ift-hane, defter lerde haneyi temsil eden vergi mkellefi aile reisi adna bir () harfi ile tespit olunur ve bu ift-hane nitesini ifa de eder. Biz, eski defterlerde hane-b-ift" tbirile biz zat Osmanl katiplerinin bu niteyi bylece adlandrdkOSM ANLI

rimli tarm iletmesi olduunu ileri srer. Clayanova gre, bu basit bir tarm tipi olmaktan ziyade gerekte bir retim tarzdr. Ona gre bu retim tarz Asyada, bu arada Rusyada ekonomi ve toplumun tarihi yapsn aklayan bir retim tarz olarak anlalmaldr ve bu iti barla Marksist teoride feodal retim tarz gibi, bamsz kendine zg, bir retim tarz (Mode of Production) ola rak benimsenmelidir. Asya brokrasileri iin ideal nite, ifte sahip ky l ailesidir. Bekar erkek, defterlerdeki terimi ile mcerred, igc kstl olduundan, ift-hane sisteminin en aa basamanda yer alr. Geri kr toplumunda sosyal realite, brokratlarn reetesine uymaz. Bu toplumda iftlik tasarruf eden aileler yannda, tapu topran kay betmi topraksz aileler veya yeterince topra olmayan aileler de vardr. te devlet bunlara, ift resmi sistemi iinde farkl bir stat vererek ayr kalemlerde toplar, ve vergi ykn bunlar iin toprak esasna gre deil, emek kapasitesine gre belirler. Bylece, vergi bakmndan biz raiyyet rsumu sisteminde yle bir kademelendirme g ryoruz. Evvela, iftler yani iftlie sahip kyl aileleri gelir, sonra bu topraklarn yars kadar bir araziye sahip nim-iftler, ondan sonra aile emei esas alnarak belirle nen iftiler, yani bennakler, ondan sonra evli olmayan, fakat bir gelir kayna reten bekarlar yer alr. Bu sonun cular, mcerred, kara veya caba adyla anlan kyllerdir. Nihayet, kocasnn iftliini iletebilen dul kadnlar ki bunlar da bve adyla ayn sistemde yer alr. Kyl toplumunu byle bir ematik vergi sistemi iinde toplayan bu rejim, Osmanl brokrasisinin kanunnamelerinde ve tahrir defterlerinde tespit edilmitir. ift esasna bal raiyyat vergilerini bundan nceleri raiyyet rsumu ze rindeki aratrmalarmzla ortaya koymutuk. Fakat o za man bu vergi sisteminde alnan resimlerin, kr sosyal ya psna bal bir sistem olduunu tmyle gsterememi tik. Sistemin, sosyo-ekonomik bir yapya dayandn ve mparatorluk brokrasisinin byle bir sosyal yapy b tn toprak ve vergi sisteminin temeli olarak benimsedi ini o zaman fark etmemitik. Sonraki aratrmalarmz, bu sistemin kuru ziraate bal buday-arpa tarm yapan Akdeniz memleketlerinde, ta eski alardan beri mpara torluklarn temel tarm sistemi olduunu ortaya koydu. Oyle grnyor ki, Ge-Roma mparatorluundaki coO S M A N II

lon, Galyadaki mansus Bizans mparatorluundaki zeugarion ve Osmanl ift-hanesi, hepsi daima kyl aile emeine ve ift kz-saban teknolojisine dayanan kk kyl iletmelerini ifade etmektedir. Bu sistemde btn kr toplumu, ift sahibi olanlar, az toprak sahibi olanlar, toprakszlar, fakir rgatlar olarak tasnif olunup, mpara torluk tahrir defterlerinde belli bir sisteme gre kayt ve tespit olunmaktadr. Roma ve Bizansta olduu gibi Osmanl mparatorluunda da, kr blmnde kyl, def terdeki kaytlarla fiskal bir stat kazanmaktadr. Yeni bir tahrire kadar devam eden bu stat, ayn zamanda kr toplumunu sosyal bakmdan biimlendirmektedir. Baka deyimle, mparatorluk brokrasisi, toprak ve reaya ky l zerinde tahrir sistemi yoluyla yapt kontrollar so nucunda bizzat bu toplum dzenini bir dereceye kadar etkilemekte, hatta yaratm olmaktadr. Bylece, kendi liinden serbeste ortaya kan bir toplum dzeni yerine, daha ziyade devletin ar bast bir dzen, bir estate, s nflandrma dzeni ortaya kmaktadr. Bununla beraber, bu durumu fazla abartmamak gerek. Zira brokrasinin yapt snflandrma kr hayatnda kendiliinden mey dana gelen sosyal farkllklar tamamiyle bertaraf ede mez, fscal sistem daha ziyade ona uymaya alr. Devlet, m r arazi ve tahrir sistemi sayesinde, toprak ve reaya zerinde sk kontroln srdrmekte, iftliklerin dal masn nlemeye almakta, tarlalarn ba bahe haline gelmesini, byk ekbir iftliklerinin ve plantasyonlarn ortaya kmasn nlemekte, sonu olarak son derece tu tucu bir sosyal dzen idame etmektedir. Osmanl mparatorluunun ve baka geleneksel mparatorluk larn, deiime ve gelimeye, yeni ekonomi sistemlerin ortaya kna direnmesinde, durgun (stagnant) bir sos yo-ekonomik yapya bal olmasnda, m r arazi rejimi ve ift-hane sistemi balca sorumlu grlmektedir. Fakat unutmayalm ki, bu sistem Trkiyede gnmzde k k aile iletmelerine dayanan sosyal yapnn da tarihi te melidir. Merkezi kontroln kaybolduu yerlerde, mesela randa, toprak ve kyl kk feodal bir grubun kont rol altna dt halde, Osmanl devletinde byle bir gelime byk lde nlenebilmitir. 18. yy.n mlikne-mukataa sisteminde bile, devlet toprak zerinde rakabe hakkn koruyabilmitir. Mlkn vakf haline getiril dii durumlarda bile devlet toprak ve reaya zerinde
I SYASET

kontrol hakkndan vazgememitir. Ayanlarn kontrollar altna geen kyler ve byk iftlikler tekrar devlet msadaralar sonunda mrye gemitir. Bir kelimeyle, merkezi devletle eyaletlerde'toprak ve kyl emeini kontrol altna geirmeye alan kudret sahipleri ara snda her dnemde grlen sava, hibir zaman kiilerin stnl ile bitmemitir. Marksist yoruma gre, bu sa van asl konusu, direkt retici olan kyl reayann artiirn zerine olup topran esas mlkiyeti zerinde de ildir. Burada sorun, bu art-rn sekin snf iinde hangi grubun eie geirecei sorunu idi. mparatorluk dzeni, genel kanunlar erevesinde hareket ettiinden, daima kk kylnn koruyucusu olarak ortaya km ekabirin, kudret sahiplerinin, teklif-i akka veya angar yalar yoluyla kontrolsuz smrsn nlemeye alm tr. Bu bakmdan da, mparatorluk merkezi idaresi ile kk kyl arasnda bir gven ve bunu ifade eden bir mparatorluk adalet ideolojisi ortaya kmtr. Bu ide olojiyi adaletnameler erevesinde baka bir yerde uzun uzadya anlatmaya altk. Bu ideoloji sayesinde, Tuna zerinde Srp iftisi veya Amasya kyndeki Trk ky ls, yersel hakszlklara kar daima arigradda, Dersaadette oturan padiahn himayesini aramtr. Devletin fiscal karlar, belli bir sosyal adalet ve Din u devlet ide olojisi ile politik bir sistem halinde rgtlenmi merkez de uzman bir kttb snf, gelimi bir tahrir ve defterhne arivi ile, ayrntl bir defter tutm a sistemi sayesin de ift-hane sistemini baar ile uygulamtr. Tabii, sistem realitede brokrasinin istedii gibi przsz ilememitir. mparatorluk kannlarnda ve defterlerde ifadesini bulan ideal dzen ile kr toplumunda gerek gelimeler arasnda bazan esasl farklar ve a tmalar ortaya kmtr. mparatorluk brokrasisi, bu atmalar gidermek iin biteviye yeni kannlar karma gereini duymutur. Gerek durumlar incelemek iin, az kullanlm olmakla beraber elimizde tahrir defterleri gibi zengin ve ayrntl bir kaynak vardr. Bu da ky ka d sicilleri ve terekeleridir. Her kaza dairesi, kadnn hkm altnda 40-50, bazen 300 kadar ky toplamak tadr. Bu kylerde ortaya kan hukuki sorunlar, o ehir veya kasaba kadsnn mahkemesine gelir. yle anlal yor ki, kad bu ky davalar iin ou zaman bir naib ata maktadr. Seriyye sicilleri arasnda, ky sorunlarn kap
O S M A N II I

sayan zel sicil defterleri, bu arada lenlerin terekelerin deki eyay kymetleri ile tespit eden tereke defterleri, ky sosyal ve ekonomik hayat zerinde baka hibir kay nakta bulamadmz ayrntlar iermektedir. imdiye kadar Ronald Jennings ve Suraiya Faroqhi, bize bu eit sicillerden yararlanarak baz aratrmalar sunmulardr. Biz Bursa ky sicillerinden seilmi 150 kadar belgeyi Trk Tarih Kurumunda basma vermi bulunuyoruz. Burada bu kaynaktan kardmz baz dikkati eken durumlar sz konusu edeceiz Balamadan hatrda tutm ak gerektir ki, bu kyler ehir ve kasabalara yakn kyler olduundan, zel koul lar altndadr. Bu yzden bunlar zerinde yaplan genel letirmelerde daima dikkatli olmak gerekmektedir. Me sela, bu kylerde birok iftlik ve mezraa satlarna ba karak, belli bir dnemde mr arazinin geni lde zel mlkiyete getiine dair genellemeler yaplmtr. Bu sa tlar ou tasarruf hakknn satndan ibaret feralardr veya mukataal arazi satlar, daha dorusu kiralamalar dr. Osmanl mparatorluunda eitli blgelerde eitli ky tipleri vardr. Fiziki ve etnik artlar, yerleim artla r, kltr, politik-askeri faktrler kylerin bykln, nfusunu, yerleim modelini ve ekonomik faaliyetleri belirler. mparatorluk lsnde bir Osmanl ky tipin den sz etmek tabii olas deildir. Bununla beraber, hi olmazsa mparatorluun ekirdek blgesinde, yani Ana dolu ve Rumelide, Osmanl toprak ve vergi kannlarnn etkisi altnda, ky yerlemelerinin zel bir karakter kazanm olmasndan ve bylece Osmanl mparatorlu una zg belli bir ky tipinden sz edebiliriz. Osmanl kannlarnn kyn yaps ile ilgili zellikleri ve etkileri balca u ekilde zetlenebilir: 1. Kylnn, topraa ballk prensibine ramen,

kolaylkla yer deitirmesi, topran brakp ift-bozan olmas genel bir olaydr. Osmanl kannlar bunu nle mek iin, kaak kyly 10 veya 15 yl bir zaman iinde yazl olduu kye geri getirme yetkisini sipahiye ba lamtr Bizzat byle bir kannun km olmas, kyl nn yer deitirmesindeki kolayla balanabilir. Bu ko laylk, kylnn topran maliki olmamasndan ileri ge lir. Tabii sebeplerle, yani lleme, verimliliini yitirme gibi sebeplerle, yahut yol zeri olmas, devletin avarz sistemi iinde fazla hizmetler yklemesi ve zellikle ar
SYASET

vergiler koymas yznden kyl, toptan kyn terkedip baka taraflara ger. Yahut, baka nemli bir amil olarak, vakflarn kyly daha iyi koruma imknlar do laysyla kyl, vakf kylerine gider. Tabii olarak kyl, yaam iin daha iyi, daha garantili artlar arar. Tahrir defterlerinde kylnn brakp gittii mezraa ad altn da kaytl kyler hayret edilecek kadar oktur. Birok sancaklarda bu gibi mezraalarn says ky says kadar dr. Bununla beraber biliyoruz ki, mezraalar yalnz terke dilmi eski kylerden ibaret deildir. Bir ky, nfus o almas dolaysyla yaknndaki orman veya boz araziyi tarma aar ve yeni bir tahrirle bunu mukataal arazi bi iminde devletten kiralar. Bylece ortaya kan bu gibi topraklar da defterlerde mezraa adyla kaydolunur. Bu mezraalar zerinde geici yerlemeler, birka haneden ibaret devaml yerleimler haline gelebilir. te bu gibi arazi de daima mezraa ad altnda anlr. 16. y.y.da geli me anda, mezraalarn ou byle ortaya km grn mektedir. Fakat sonralar genellikle ar vergi yknden kurtulmak iin, kylnn ksmen veya tamamen kyn brakp katna dair birok misal biliyoruz. Kylnn topran sadece bir kiracs olmas, topra terketmekle kaybnn ar olmamas -tapu resmi ve oullarn toprak tasarruf hakkn kaybetmesi- olgusu, Osmanl kyls nn yer deitirmede ar hareketliliini aklayan ba lca bir faktr saylabilir. Kamalar bireysel kald tak dirde, kylerde hl iftlikler ortaya kar; sipahi bunlar tapuya alacak kyl aileleri bulamaz. Hl iftliklerin ar tn biz, kyn ekonomik bakmdan ktye gidiinin bir gstergesi olarak kabul edebiliriz. Bir blgede yeni tahrirlerde hl iftliklerin artmasn, orada kyly et kileyen olumsuz faktrlerin art ile aklamak olasdr. u halde, hl iftlikler ve mezraalar zerinde istatistik veriler, Osmanl ky yaps aratrmalar bakmndan son derece nemli bir konudur. Bylece devletin gtt vergi politikas ve politik faktrler, kyn varl ve ky deki deiimler iin temelli bir faktr olabilmektedir. 2)

iilii ve pirin tarm yapmaa mecbur edilmi kyler, bylece ekonomik ve sosyal bakmdan tamamile farkl lamlardr. 3) Osmanl ky, hibir zaman topran ortak

(communal) tasarrufuna bal ky tipini temsil etmemi tir. Geri gebelerin ve gmenlerin yerlemesinde top ran ortak mlkiyeti ve tarm topraklarnn periyodik parsellenmesi grlr. Fakat Osmanl mparatorluunda tipik ky, mr arazide raiyyet iftliklerinde yerlemi ve iftlii babadan oula brakan bamsz kyl ailelerin den meydana gelmitir. Baka deyimle, ift-hane sistemi Osmanl kynn ana sosyal yapsn belirlemitir. Ky cemaatinin ortak tasarruflar yani, ortak meras, ortak orman, ortaklaa kullanlan ayr, harman yeri, mezar l ve suyu ortaklaa bir ky tasarrufunu ifade etmekle beraber, hibir zaman bir communal ky tipinden sz et memize imkan vermez. Baz konularda ky halknn bir birinin iini toplu halde grmesi, yani imece usuln de communal ky tipi iin bir rnek olarak alamayz. Or taklaa kullanlan varlklar iinde otlak yeri iin kyn gebelerle veya komu kylerle uras kylerin tari hinde nemli bir yer tutar. Devlet, esasen otlak bahsinde belli otlaklar belli kylere ayrarak kyler arasndaki a tmalar en aza indirmeye almtr. Kyler arasnda s nr tayini kadlar aracl ile yaplr; snrlar bir hccet le tesbit edilirdi. G. Ostrogorskynin ve H. Stahln Osmanl dne minden nce Balkanlarda bir communal kyden toprak tasarrufundan sz etmeleri, bugnk aratrmalar kar snda terkedilen bir gr olarak kalmtr. Herhalde Osmanllar dneminde Balkanlarda byle ky cemaatlarna (communities) rastlanmaz. Baz vergilerin kyn ortaklaa sorumluluunu ge rektirdiini ayrca tartmak gerekir. rnein, avarz ve cizye vergilerinin toplanmasnda, zellikle 16. y.y.dan sonra kyn bir cemaat olarak tayin edilen mebladan toptan sorumlu tutulduunu biliyoruz. Bunun gibi, Ostn bir ky halkn sorumlu tuttuu da bilinir. Bu du rumlar kyn cemaat karakterini kuvvetlendirmekle be raber, sosyal yapsn esasl olarak deitirecek nitelikte deildir. zetle, Osmanl ky, tarlalar, otla ve ayr snrlandrlm defterlerde ve kad hccetlerinde territoI SYASET

Bu arada Osmanl devletinin yalnz tarla arazi manl ceza hukukunun, katil ve hrszlk olaylarnda b

sini deil, emei de kontrol altna alan devleti-patrimonial karakteri, bir takm kylerin zel bir karakter kazan masna yol amtr. Bunun en gze arpan misali, derbenti, kreci (madenci) ve eltkci kylerinde grlr. Da geitlerinde koruma hizmetine ayrlm veya maden
O SM A N LI

rial varl tesbit edilmi idari bir nitedir; sipahilerin birbiri karsnda veya dier idari niteler, rnein vakf lar karsnda, haklarn belirleyen bir birimdir. Kyn maddi karlar ve tasarruflar bakmndan sosyal ekono mik cemaat karakteri yannda, bu idari birliini de vur gulamak gerekir. Fakat btn bu Community vasflar yannda Osmanl ky, esas sosyo-ekonomik yaps bak mndan, raiyyet iftlikleri zerinde bamsz retim ya pan ift-hanelerde olumu bir ky toplumudur. Bu ce maat iinde, iftlerin ve ailelerin bamszl esastr. Baka deyimle, Osmanl mr toprak rejimi ve ift-hane sistemi, Osmanl kynde belli bir sosyo-ekonomik ya py devam ettirmeye alm ve birok blgelerde belli karakterler tayan bir ky tipi hakim olmutur, denebi lir.

den haklarn kaybettiklerini ve kad mahkemesine ba vurduklarn grmekteyiz. Kyl ve sipahi arasndaki dier atma konular kanunnamelerde yer almtr. Mesela sipahinin kendisine ait tahl rn, en iyi para getiren uzaka pazarlara zor la kylye tatmas, her gelen sipahinin kendisi iin kyly ev veya ambar yapmaya zorlamas ve bunun gi bi baka hizmetler. Sipahilerin ba vurduu en yaygn ve kyl iin en ar yolsuzluklardan birisi, kanunun yasak lad eski bir angaryay veya mahalli vergiyi, eski adet diye yeniden canlandrmalar ve kylden istemeleridir. Defterde vergi yazlmayan otlak ve ayrlardan sipahinin resim almaa kalkmas da, yaygn yolsuzluklar arasn dadr. Ancak yeni bir tahrir bu gibi yeni gelir kaynakla rn kanunlatrr. zetle, kyde sipahinin kyly koru ma devi yannda, onu kyl ile atma haline koyan birok konular vardr. Sipahi ile kyl arasnda en nem li atma konusu sipahinin kyl emeini smrmeye almasdr. Osmanl rejiminin en belirgin karakterle rinden biri, bu gibi fazla hizmet angaryalarn nlemek tir. Sipahinin kendi hassa topranda, reayay kannda belirlenenden daha ok kullanmaya kalkmas, kylye hayvan ve arabas ile tama angaryalar yklemesi en ok rastlanan hususlardr. Fakat kyl buna kar mahal li kad mahkemesine, nemli durumlarda dorudan do ruya sultana ba vurmak, ikayette bulunmak hakkna sahiptir.

SPAH VE KYL
Ky sicillerinde, sipahi ve kyl ilikileri zerinde aydnlatc belgeler vardr. Kyde sipahinin sorumluluk lar, balca, ift-hane sistemini korumaya ynelik ka nunlar uygulamak ve devaml kontrol salamaktr. nce lediim belgeler, 1500, 1600 yllarn kapsar. Terekeler de hibir zaman hububat tarm yaplan tarlalar miras blmesine konu olmamtr. Toprak olarak varisler ara snda paylalan, yalnz bahe ve balardr. Bununla bir likte, Osmanl arazi hukuku bir raiyyete, tarlasn veya iftliini fera (tranfer) hakkn tanr. Fera ancak sipa hinin izni ile olabilir. htiyar bir kyl kendi hayatnda yetikin oullarna veya bir yabancya tapulu topran fera edebilir. Bu fera ilemine kad sicillerinde satma, bay u ir tabiri kullanlmas birok aratrcy yanl yorumlara ve genellemelere srklemitir. Ferada, ky l verdii tapu resmine karlk alandan bir miktar para alr. Sipahi de izin verdii iin, kannda olmasa bile, bir para kabul eder. Bylece, nm iftliklerin bu yolla geni lde bir al-veri konusu haline geldiini gryoruz. Kad sicillerinde pek ok ferag-sat ilemi bulmaktayz. Ky sicillerinde u olay da sk sk grmekteyiz: Si pahiler, tapulu topraklan kyl elinden almak iin genel bir eilim iindedirler. Bunun nedeni, topra baka bi risinin tasarrufuna tapuyla verirken onlardan yeniden ta pu resmi almak suretiyle gelir kayna salamalardr. Si cillerde, yetim ocuklarn veya hisse sahiplerinin bu yzO SM A N U

BAYEZDII VE CEM SULTAN, FTH DNEMNE TEPK


Ftihin lm ile beraber, korkun bir yenieri is yan, oullar Cem ile Bayezid arasnda taht iin tehlike li bir i harp ve devlet idaresinde ve sosyal-ekonomik i lerde Ftihin siyasetine kar kapsaml bir tepki dnemi balar. Ftihin son yllarnda devlet ileri veziriazam Kara man Mehmed Paa elinde idi. O, toprak siyasetinden ve yeni vergilerden sorumlu olduu gibi devlet idaresinde de kullar iktidardan uzaklatrmak ve divana Faik Paa ve Manisazde gibi ulema ve ktip snfndan kimseleri vezir olarak sokmakla da, shak Paa ve Gedik Ahmed Paa gibi kul aslndan eski ricalin iddetli nefretini ka

zanmt. Ftih lr lmez bu rical etrafl bir komployu


SYASET

uyguladlar. Onlar, Yenierileri ve Amasyada vali olan ehzade Bayezidi tabii bir mttefik bulduklar gibi ma l siyasetten ikyeti olan halk tarafndan da desteklen mekte idiler. Konyada vali ehzde Cem, babasnn sk idaresini ve fetih politikasn devam ettirecek grn yordu ve Ftih tarafndan halefi olarak tercih olunmutu. shak Paa tarafmdan tahrik edilen yenieriler, len sul tann karargahndan dnerek stanbulda Karamani Mehmed Paay feci ekilde ldrdler, ticaret yerlerini yama ettiler. shak Paa, br yandan Cemin pyitalta gelmesini nleyerek Bayezidi stanbula getirtip tahta kard. Yeni Sultana, babas gibi sk sk yeni aka kar mama, emlk ve evkaf sahiplerine geri verme koullar artlar kabul ettirildi. Bayezide nfuzlu bir kii tarafn dan yazlan mektupta, babasnn siyasetini terketmesi ve dedesi Murad Ilnin siyasetine dnmesi tavsiye ediliyor du. Bu srada Cem de Bursaya gelip Sultanln iln et ti, adna para bastrd. Bayezid, shak paa yardmyle Gedik Ahmed Paay, talyaya geirecei orduyu hazr lamakla megul bulunduu Arnavutluktan kendi yanna gelmeye ikna edebildi. Yenierilerin tapt bu byk asker Cemi malup etmeyi baard ve mparatorluun gerek hakimi durumuna geldi. Kendi adna o srada ya plm bir tercmede Gedik Ahmed, sultan tahta otur tan biri sfatyle anlmakta, sonsuz iktidar lmektedir. Bayezid ve Amasyadan gelen yaknlar, Onun ekin gen politikasn aka ktleyen bu diktatr nihayet Cem tehlikesi bertaraf edildikten sonra bir ziyafet sonun da katlettiler (18 Kasm 1482). Gedik Ahmedin kayn pederi shak Paa da emek liye karld. Bayezid, imdi tahtna gerekten sahipti. Babasnn siyasetine kart olarak o, barsever, yumuak, hogrl bir idare getirdi. Ftih devrine kar tepkinin bir gstergesi olarak, andarl brahim divana vezir atan d. Bayezid, babas zamannda devletletirilmi emlk ve evkafn byk bir ksmn sahiplerine geri verdi ve bu nun iin ada yazarlar tarafmdan adaleti erata bal l gklere karld. Devrin byk tarihisi Kemal Pa azade onun saltanatn, Ftih devrinde yaplm byk fetihleri tekiltlandrma ve bylece mparatorluk yap sn kuvvetlendirme, adalet ve hakka dayanan bir idare kurma devri olarak selmlar. Bayezid devri (1481-1520) kltr bakmndan da Ftih zamanndaki cereyanlara bir tepki simgeler. O, baO S M A N II

bas zamannda talyan sanatkrlar tarafndan Yeni Sa rayn divarlarna yaplm freskolar sktrp pazarda sattrd. Amasyada beraberinde gelen ulemann tesiri al tnda eriatn her alanda uygulaycs ve dikkatli bir takibcisi olarak kanun ve nizamlarda, idarede Ftih devrin de ok geniliyen rf devlet kanunlar alann daraltt. talyaya gtrlen Ceme kar halka kendini sevdirmek ve saltanatn kuvvetlendirmek iin eriat ok gzetici oldu. Bayezid, yine saltanatn kuvvetlendirmek amacy la Gedik Ahmedi bertaraf ettikten sonra byk bir gaz baars salamak zaruretini duyuyordu. Bunun iin F tih in baarszla urad Bodan seti. Karadeniz ve K rm a sarkmak isteyen kuvvetli Polonya krallnn hi mayesini salayan Bodan Beyi Byk Stefann elinden Kilia ve Akkerman ald, bylece kuzey memleketleri nin Akdenizle ticaretinin bu iki mhim antreposunu mparatorlua balad. Bu ticarette hayati menfaatleri olan Stefan nihayet Osmanl tbiyetini kesin olarak ka bul etti. Bu seferde Krm han bir tbi sfatyle Osman
lIlarla

ibirlii yapt. Bodanda nfuz egemenlik sorunu

ileride Osmanllarla Lehistan arasnda mcadelelerin esas konusu olacaktr. ki memleket arasnda ilk byk harp balca bu mesele yznden kt (1496-98). Bodan seferi Bayezid iin gerek bir baar idi. O, Cemin lmne kadar (25 February 1495) Bayezidin i ve d siyaseti onun dnmesi korkusu altnda kald. Pa pala tbi Rodos valyeleri elinde tutsak olan Cem, H ristiyan hkmdarlar, balca Macaristan tarafmdan, bir hal seferinde kullanlmak zere Papalkla uzun gr meler konu oldu, Fakat Bayezid, Rodos valyeleriyle yapt bir anlamaya gre, Cem tutsak tutulduu sre ce szde onun masarifi iin ylda 45 bin altn demeyi kabul etmiti. Cem, Fransadan Romaya getirildikten (4 Mart 1489) sonra bu byk gelir kaynandan Papa ya rarland. Ancak Fransz Kral Charles VIII, gelip Cemi zorla aldysa da, Ftihin bahtsz olu Napoli yolunda ha yata veda etti (1495). Bayezid, Cem korkusiyle bir Ha l seferine nayak olabilecek Macaristan ve Venedikle andlamalar yaparak bir bar devresi amt. talyan sa raylaryla ve Papalkla diplomatik ilikilere girdi. H atta Fransz kral talyadan sonra Bayezide saldracan iln etti. Charlesa kar Papa, Venedik ve Napoli Kral ile Bayezid arasnda yaklama oldu. Douda Memlklere
SYASET

kar yapt ypratc uzun sava (1485-1491) Bayezidi Avrupal glerle bara zorluyordu. Karaman ve Dulgadr sorunlar yznden gergin olan Osmanl-Memlk ilikileri Cem sorunu yznden
daha da gerginleti. Memlk Sultan Kaytbay 1481de,

Venedik-Osmanl harbi (1499-1502), Osmanl do nanmasnn artk Akdenizin hkimi Venedikle ak de nizde boy lebilecek bir duruma geldiini gsterdi. Bir Venedik casus raporuna gre o zaman Trk donan masnda harp gemileri 78 kadrga (galley), 25 kalyata (Galleotta) ve yeni yaptrlm olan iki byk kkeden oluuyordu. Bu kkelerden her biri 1800 ton bykl nde olup dnyann on byk gemileri saylmakta idi. Hzineye 40 bin altna mal olmutu. Donanma ile kara dan bizzat Sultan idaresinde gelen ordunun i birlii sa yesinde Lepanto alnd (28 Austos 1499). Ertesi yl Os
m anlIlar bara zorlamak iin Fransz elileri stanbula

Cemi kabul etmi ve sonra 1482 yaznda onun Karaman olu Kasm beyle birlikte Orta Anadoluda harektta bu lunmasn kolaylatrmt. 890/1485de patlak veren sa va Osmanllar iin baarl olmad. Alt byk seferden sonra yorgun den her iki taraf statskonun korunmas esas zerine bar imzaladlar (1491). Memlklerle m cadelenin nedeni yalnz iki devlet arasndaki kk Trkmen beyliklerini kontrol altna almak sorunundan ibaret deildi. Mekke ve Medineyi kontrol eden ve H a lifeyi yannda bulunduran Msr Sultan, Osmanl Sulta n zerinde stnlk iddiasnda idi.

gelerek tehditler savurdular. Venedik Avrupada bir ha l ittifak meydana getirmek iin byk aba gsterdi. Papa faaliyete geti. Fakat Venedikin rakibi olan talyan devletleri, Bayezidi gizlice tevik ediyorlard. Bayezid, talyada Taranto kendisine terk edildii takdirde, Napo li kiralna 25 bin asker yardmc gndermeyi vaadetti. 1500 yl seferinde Osmanl kara ve deniz kuvvetleri, Modon, Navarin ve K oronu aldlar. Venedik, nihayet Macaristan harbe ikna etti. Macarlar, Srbistana saldr dlar. Polonya, Bodan ve Rusyann ittifaka katlmasn dan korkuluyordu. spanyollar, Franszlar, Rodos val yeleri, Papa ve Portekiz Akdenizde Venedike yardmc kuvvetler gnderdiler. Bu durum ve Anadoluda olayla rn ciddilemesi zerine Osmanllar, Morada Venedik elinde kalan kaleleri, Nauplia ve Monemvasiay almak iin ciddi bir giriimde bulunmadlar. Bayezidin tal yada dostlan Milandan sonra 1501de Napoli de Fransz ve spanyollar tarafndan igal olundu. Bayezidin Epirusda hazr yardm ordusu denizi gemeye cesaret ede medi. Fransz ve Venedik donanmalar gelip M idilliye taarruz ettiler. Ertesi yl stanbulda bar grmeleri balad. 14 Aralk 1502de Venedikle stanbulda, 25 Mart 1503de de Macaristan ve dier Hristiyan devlet lerle Budada bar andlamalar imzaland. Genelde bu Osmanl zaferi, Osmanl Akdeniz haki miyetine bir balang olmas bakmndan ok nemli dir. Sniyen talya harplerinin bu ilk aamasnda Osmanllar g dengesinde nemli bir kuvvet olarak Avrupa politikasna girmitir. lerde talya harplerinin ikinci aamasnda bu siyasetin Fransa ile ittifaka kadar geliti ini greceiz.

VENEDK HARB, 1499-1502


Cem tehlikesi kalktktan sonra Bayezid, o zaman kadar grlmemi byklkte bir donanma inasna ba lad. imdi Osmanllar Avrupada Hal hazrlklarna kar sert bir ekilde cevap vermeye kararl idiler. Osmanl devleti, talya harpleri srasnda (1494-1554) Av
ru p a diplomasisinin ayrlmaz bir unsuru durumuna gel

di. Avrupada mitsiz duruma den her devlet son are


olarak OsmanlIlardan yardm alacan sylemekle d m an n korkutmaa alyor, yahut sk sk deien ko

alisyonlar, Osmanllara kar Hal projesi ad altnda gizlenmeye dikkat olunuyordu. 1497de Fransz-Vened ik ittifakna kar Milano, Ferrara Mentua ve Floransa,

Bayezide ba vurdular, Venedike harp aarsa ylda 50


b in dka vermeyi vaad ettiler. Venedikin Balkanlarda son kprbalarm tasfiye etmek iin Batda artlar Os m anlIlar iin ok msait grnyordu. Papa, Napoli ve

Milano, Bayezidi tevik ediyorlard. Bayezid, yardm va adinde bulundu. H atta 1480de geri kalm olan talya istils da baz Trk devlet adamlarnn, zihnini igal ediyordu. Venedikin Fransa ile ittifak, Osmanllar bir
hayli endielendirmekte idi. Bat ticaret mallarndan vaz

geemeyen Osmanllar, Venedikle bir harp halinde Floransaya gveniyorlard. 1499da bir Floransa konsolusu

(emino) stanbulda yerleti. Gerekte de Ftih zamann da olduu gibi Osmanl-Venedik harbinden Floransallar byk ticari yarar salayacaklardr.
O SM A N LI I

SYASET

Yine bu devirde kayda deer bir olay da udur: s panyol hkmdarlar tarafndan Grnata Mslman dev letinin istilsna giriilmesi oradaki Mslmanlarn II. Bayezidden yardm istemelerine neden olmu ve Bayezid Kemal Reis idaresinde bir donanmay spanyollara kar Bat Akdenize gndermitir. 1492de spanyollarn srd yzbine yakn spanyol Yahudisi Sultann iz niyle Osmanl lkesine kabul edilmi, stanbul, Selanik ve baz Rumeli ehirlerine yerletirilmitir. Osmanllarn slm aleminin hakiki koruyucusu ro ln ortaya koyan olaylarndan biri de spanyol hkm darlar tarafndan sktrlan Endls Mslman devle tinin 1482de eli gndererek, II. Bayezidden yardm is temeleridir. Cem korkusu sebebi ile Osmanl hkmeti uzun zaman yalnz sempati gsterisinde bulundu. Grna ta Mslman devleti, spanyol boyunduruu altna d p (1492) kuzey Afrika slm memleketleri bir istil tehlikesi altna girince, Dou Akdenizde Hristiyan kor sanlarna kar faaliyette bulunan Trk korsanlar faali yetlerini Bat Akdenize naklettiler. Bu korsanlardan Ke ml Reis 1494 tarihinde resmen Osmanl Donanma hiz metine alnd. Onun getirdii yeniliklere Osmanl do nanmas ilerde grlen byk baarlarnn temelini at m oldu. Donanmaya zel bir ilgi gsteren II. Bayezidin en nemli baarlar arasnda, ada tarihi Kemal Paazdenin iaret ettii gibi, Osmanl devletini hkim bir Deniz Devleti (sea power) durumuna getirmi olmasdr.

kontrol altna almak istemi, vergi tahrir defterlerine ge irmi, miktar az olmakla beraber vergileri dzenli al maya almtr. Boy beyleri idaresinde bamsz bir ha yat sren hayvanclk ekonomisinin gereklerine uyan bu airetler merkez idareyi dayanlmaz bir bask ve zulm idaresi olarak hissediyorlard. Onlarn devletin vergi def terlerine yazlmaktan kamaya altklarn, haymane ve ya hric-ez-defter, yani defterde kayd olmayan reaya sfatyle serbest dolatklarn biliyoruz. Dulgadr Trkmenleri, kendilerini tahrire gelen devlet memuru (emin) ve adamlarn bir gecede yok etmilerdi. Baz airet beyleri, hl Osman-olu diye andklar Osmanl hkmdarn kendileri ile denk sayarlard. Osmanl devleti, tarm eko nomisine dayanan, byk gelir kaynaklar ifti kitlele rinin retimine bal bir devlet sfatyle gebelerin mevsimlik glerine karyor, ve yaptklar zararlara kar cezalar koyuyor, yamalar iddetle cezalandryordu. zetle yrkler, kendi ekonomik faaliyetlerini ve hayat sahalarn ksan, airet hukukuna ve detlerine nem ver meyen Osmanl rejimini bir bask rejimi olarak gryor lard. eriat, Padiahn kanunlarn ve merkezi idareyi temsil eden kadlar ve kullar dman gibi gryorlar, snni slmiyeti temsil eden rejime kar slmiyetin kendi kabile detlerine ve amanist inanlarna uygun bir eklini telkin eden heteredoks dervi tarikatlerine fa natik bir ballkla balanyorlard. 13. yzyldan beri krmz klahlaryla tannan militan alev Trkmen g ebeleri, Kzlba umumi ad altnda anlmakta idiler.

KI2;iI<BA$ AYAKLANMASI, H SMAL


Venedik harbine son verme gerei, Toros dalk blgesindeki youn gebe kabilelerin oluturduu teh ditten ileri gelmitir. Osmanllar Yrkleri Anadoludan gruplar halinde Rumeline geirmi, yahut paralayarak kk gruplar halinde birbirinden uzak blgelere yerle tirmilerse de, Trkmen gebelerinin byk ksm Toroslarda Tekeden Maraa kadar blgede hl hkim du rumda idiler ve Karaman oullarndan rana kap s nm olanlarn tahriklerine yahut Suriyeden gelen k krtmalara uyarak Osmanl idaresine kar zaman zaman ayaklanmaktan geri kalmyorlard. Bu daimi huzursuzlu un derin sosyal sebeblere dayandn gryoruz. Osmanl devleti merkeziyeti bir devlet haline gelince, bu Trkmen airetlerinin hareketlerini gittike daha ziyade

' Kzlbalar, koyu i-alev olup Trkmenlere hitap eden bir tarikatn ba Erdebil eyh ailesine daha 15. yy ilk yarsndan beri bal idiler. Bu aileden eyh Cneyd ve eyh Haydarm yannda Trabzon Rum larna ve Gr clere kar gazalara katldlar. Trkmen hkmdar Uzun Hasanla akrabalk kurmu olan aile, bir Trkmen yurdu olan Dou Anadoluda ve ran'da byk nfuz ka zanmt. Karaman oullar idaresinde Osmanllara kar mcadeleyi kaybetmi Trkmen kabileleri imdi her za mandan ziyade Safevler etrafnda toplandlar. eyh Haydarn olu smail zamannda Erdebil sfleri, Azerbay can, Dou Anadolu, Irak ve randa siyasi hakimiyeti ele geirdiler ve Anadoludaki Kzlbalarn manevi ve siya si lideri sfatyle ah smail (1501-1524) Osmanllar iin gl bir rakip olarak ortaya kt. Atalar gibi gazilik

iddiasnda bulunan smail, Osmanl Sultanna bu bakm dan da rakib olma iddiasnda idi. ah, Uzun Hasann Anadoludaki siyasi gayelerini benimsemi olup, Vene dikle Osmanllara kar ittifak aryor, topu kuvveti isti yordu. smail, 1502de, ve 1507de iki kez Osmanl top raklarn inemekten ekinmedi. Anadolu Trkmenleri onu kendi hkmdar ve prleri sayyordu. Bu meydan okuma karsnda Bayezid, yine bara bal kald ise de, Trabzon valisi Selim iddetle karlk verilmesini istiyor du. 151 l de ah-kulu, Gney Bat Anadoluda Tekeilinde Kzlbalarn banda ayakland ve Ktahyay zapt, beylerbeyini katletti, Bursay tehdide balad. Ona kar hareket eden Vezirazam Hadm Ali Paa harp mey dannda maktul dt.

rnn krkbine vard rivyet olunmaktadr. smaile kar bu seferi, rafz ve mlhidlere kar bir nevi gaza olarak iln etti. Buna kar ah smail ona gnderdii mektupta Anadolu halknn ounluunun kendi baba larnn mridleri olduklarn ve ailesinin gaza ile hret kazanm olduunu sylyor ve Timur olaynda Osman
lIlarn bana gelenleri hatrlatyordu. Selim sefere kar

ken (28 ubat 1514) eyhlerden ve ulemadan ahn bir mlhid ve kfir olarak katli vcib olduuna dair fetvalar ald ve etrafa iln etti. 1514 ylnn 13 Temmuzunda hu duda eriti. smail, le evirttii dalk ve fakir Dou Anadoluda bu onun ordusunu ieri doru ekmek ve sonra imha etmek plann uygulamak istiyordu. Bu sefe ri balangtan beri istemeyen yenieriler, dman yok, bu harap memlekette nice bir seyahat ederiz diye bir ka defa ayaklanmaya yeltendi. Selim sert tedbirlerle onlar sindirebildi. Bir yandan da ah harbe zorlamak amacy la hakaret dolu mektuplar gnderdi. Nihayet iki ordu aldranda karlat. Selim kendi ordusunda smailin taraftarlar bulunmasndan pheleniyordu. Derhal sava a girildi (24 Austos 1514). Sava kazanldktan sonra olu Sleymana gnderdii fetihnmede padiah, Osmanl sa kolunun galebe aldn, fakat sol kolun ba langta bozulduunu, ancak Kap-kulunun ve yenieri lerin top ve tfenk ateiyle durumu dzelttiini bildir mekte idi. Selim iki hafta sonra alayla Tebrize girdi ve adna hutbe okuttu. ahn Horasandan Tebrize zorla getirdii tccar, sanatkr ve bykleri stanbula gnder di. K Amasyada geirdi ve smaili tamamiyle yok edinceye kadar harbe devam etmek azminde olduunu iln etti. Belki ran feth ve lkesine katmay dn yordu. Fakat ordu ektii meakkatlere bir daha katlan mak istemedi. aldrandan dnte binlerce asker ve hayvan telef olmutu. 921/1515 baharnda Yavuz, ran yerine Dulgadr beyi Aladdevle zerine yrd. Bu Trkmen beyi o za man Msr Sultanna tbi idi, Selimin dou seferi esna snda ona kar dmanca tavr almt. lkesi hzla isti l edildi (1515 Haziran). ran seferini brakmak zorunda kalan Selim sratle stanbula dnd ve kendi plnlarna kar koyanlar ortaya kararak iddetle cezalandrd. aldran zaferi, Anadolu tarihinde bir dnm nok tasdr. Selim bu zaferin ardndan Dou Anadoluyu ta mamiyle lkesine katt. Diyarbekir ehri (Ekim 1515) ve

SELM I, ALDIRAN (1514) MERCDBIK (1516), REYDANYYE (1517)


Kzlba ayaklanmas, hasta, ihtiyar ve asker gzn de nfuzunu kaybetmi olan Bayezidin oullar arasnda taht iin iddetli bir rekabet ve mcadele ile ayn zama na rastlyordu. Yenierileri kendi tarafna kazanan Selim, nihayet stanbula girmeye ve babasn tahttan indirerek yerine gemeye muvaffak oldu. (24 Nisan 1512). Salta natnn ilk iki yln taht iin rakip kardelerini bertaraf etmekle geiren Selim, bu i tamamlannca, gerisinden emin olarak aha kar Dou seferine kt. Selimah, yahut daha ok yaylan adyla Yavuz Se lim (1512-1520) kiiliinde Yldrm Bayezid ve Ftih Mehmedin enerjik cihangirlii canlanyordu. Son derece tehlikeli koullar iinde tahta kan Selim mparatorlu u demir bir pene ile tutmu bir pdiht (bir aralk vezirazam tayin etmeyerek devlet ilerini bizzat yrt mtr). Vezirazamlarndan dmanla gizli ilikisini rendii Dukagin Zdeyi dverek yaralam ve sonra idam ettirmi; Hersek-zdeyi yumruklamtr. Tumanbaya gnderdii mektupta, kendisinin Byk skender gibi arkn ve garbn hakimi olacan yazm. O, salta natnn ilk iki yln tahta rakip olabilecek kardelerini ve ocuklarn bertaraf etmekle geirdi. Btn gcn kzlbalara ve aha kar toplamak iin Avrupadaki komular ile, zellikle Macaristanla bar grmelerine girdi, bar grnd. ah smaile kar sefere kmadan nce onun btn Anadoluya yaylm olan mridlerini ve haliflerini tespit ettirip habs veya idam ettirdi. SaylaO SM A N U

dier ehirler 1515-1517 arasnda feth edildi ve blgede ki Trkmen ve Krd airetleri uygun koullarla Osmanl devletine baland. Bitlis hkimi eref Bey stanbula bizzat gelip Padiahn elini perek itaatim sundu (Mart 1516da). Dou Anadolu yksek yaylasnn ilhak ilkin strate jik bakmdan nemli idi. Bylece, Doudan gelecek is tillara kar Anadolu gvence altna alnmakta idi. br yandan 16. yy.da ran, Irak ve Kafkasyadaki ftu hat iin blgedeki Erzurum, Yan, Diyarbekir balca s ler halinde kullanlacaktr. Blgenin ilhak ekonomik bakmdan daha az nem li deildir. Osmanllar bylece Tebriz-Halep ve TebrizBursa ipek yolunun kontroln tam olarak ele geiriyor lard. Bu iki yol zerindeki zengin ticaret ve sanayi ehir leri, zellikle o zaman Mezopotamya ile ran, Anadolu ve Halep ticaret yollarnn birletikleri byk ticaret mer kezi Diyarbekirin zapt Osmanl hzinesine byk bir gelir kayna oldu. Diyarbekir eyaleti geliri 1528de 25 milyon aka ile btn Balkanlardan alman gelirin sekiz de birine ykselmekte idi. Yavuz, ran ve Memlklerle mcadelede Yeni aa zg ekonomik arelere de ba vurdu. aha kar sefere karken ranla ipek ticaretini yasak etmi, Bursada ranl ipek tcirlerini tutuklam, Rumeliye srdrm tr. ranla ipek ticaretini yasaklarken ran ekonomisinin can damarn kesmeyi umuyordu. Zira o zaman rann batya ihra ettii en nemli ticaret mal ipek bu mem leketin altn ve gm ihtiyacnn ana kayna idi. Se lim, Memlklere kar harekete geerken de erkezistandan kle ticaretini nlemee kalkmtr. Osmanllar, Dou Anadolu yaylalarndaki kalabalk Trkmen ve Krd kabilelerini iki ayr ulus halinde r gtlediler. Trkmenler Boz Ulus, Krdler Kara Ulus ad altnda birletiler. Krdler, snn afi idiler. Fakat Ale v olan Trkmen kabileleri ran Safevlerinin esas kuvve tini oluturmak zere o tarafa ekilmee baladlar ve blgede zayfladlar. rana hkim olan Karakoyunlu ve Akkoyunlu Trkmen hanedanlar devletlerini Dou Anadoludaki Trkmenlerle kurmulard. 1432de B. de La Broquiere bu blge hakknda le pays de Turquemanie que nous appelons Armonie (bi zim Ermenistan dediimiz Trkmen-ili) demektedir.
OSMANLI

Osmanllar, kendi idare tarzlarn buradaki koullara uy durdular. Normal Osmanl sancak tekiltn kurmakla beraber airetler zel bir idareye tbi tutuldu. Sekiz Krd kabile beyi, irs olarak kendi kabileleri zerinde ve bl gelerinde sancak beyi tayin edildi. Daha kk olanlar zeamet sayld. Bu sancaklarda beylerin kabile ve toprak zerinde haklar babadan oula irs getiinden ocaklk ve yurtluk denmekte idi. br yandan be Krd kabile si de hkmet ad altnda devlet vergilerinden affedilmi tbi ayr bir grup tekil ediyordu. Fakat btn bu kabi le beyleri Diyarbekir valisinin emri altnda belli sayda askerle Pdiahn seferlerine katlmak zorunda idiler. Osmanllar, Dou Anadoludaki yerleik ifti halk zerinde evvel Uzun Haan zamannda toplanm yerli vergi kanunlarn yerinde braktlar. Fakat 1517-1540 arasnda blgedeki halk, denmesi daha kolay ve basit olan Osmanl vergi sisteminin, Kann-i Osmannin uy gulanmasn istediler.

SELM I VE MISIR MEMLKIER


Msr Memlkleri 1514 tarihine doru bir yandan ah smailin br yandan Portekiz tehdidi altnda Os manlIlarla iyi geinmek zorunda idiler. Portekizliler, H int Okyanusunda ticaret tekelini ellerinde tutmak iin Araplara kar 1502den itibaren amansz bir mcadele ye girmilerdi. Hind Okyanusunda dehet saan korsan faaliyetiyle kalmadlar; Arabistanla Hind arasnda tica reti kesmek iin Aden Krfezinde Sokotra adasn (1505) ve Basra krfezi aznda Hrmz (1507) ele geirdiler ve Kzldenizde Ciddeye kadar sokuldular. Memlkler, gemi ve ateli silh bakmndan dmanla boy lecek durumda deildi. Byk emeklerle Kzldenizde yap tklar donanma Portekizliler tarafndan yok edildi (1509). Bu mitsiz durumda Msr Sultan Al-Gavr Osmanl sultanndan yardm istedi. Bu yandan Portekizli ler, Memlklerin dman ah smaile eli gndererek ortak bir saldr nerdiler. Portekizlilerin, Osmanllara kar 1501de Hal donanmasna katldklar da hatr lanmaldr. O zaman Bayezid, Msr sultanna yardm gndermiti. Otuz gemilik kereste ve yz toptan ibaret ilk yardm Rodos valyeleri tarafndan zaptedildi. Fakat Ocak 151 l de Msra Osmanllarn drt yz top ve krk
I SYASET

kantar barut yetitirdiklerini biliyoruz. Topkap Saray belgeleri 1512 tarihine doru gemi inas iin bir ka Osmanh kaptannn Sveye gnderdiini ortaya koy maktadr. Gemi yapmak iin'tahta ve zift, demir bak mndan Msr Osmanllara baml idi. Arap dnyasnn Hint Okyanusunda hayat kaynaklarn kesmek Mekke ve Medineyi zaptetmek tehdidinde bulunan Portekiz saldrs karsnda kukusuz yalnz Al Gavrnin deil, btn Araplarn gzleri ve yrekleri gz Osmanl sulta nna dnmt. Araplar, Osmanllar Rumelide ilerleme ye baladndan beri Akdenizden gelecek bir Hal se ferinden eskisi kadar kaygl deildiler. Fakat, imdi Por tekizliler Adeni zapt etmeye alyorlar, Mekke ve Me dineyi almak, Peygamberin kemiklerini mezarndan karmakla tehdit etmekte idiler. Bir vakitten beri Osmanl Padiahlar, Mekke ve Medineye zengin vakf haslt gnderdikleri gibi Mekke erifni kendi taraflarna ka zanmak iin aba harcamaktan geri kalmyorlard. 1516daMekke ve Medine Seyyidlerinin Selime bir he yet gnderdiklerini, fakat Memlklerin bu heyeti gitme ye brakmadklarn biliyoruz. Selim, sefer amadan er ke aslndan olan Memlkleri hedef tutacak, Araplar on larn zulmnden kurtarmak istediini iln edecektir. zetle, herey Arap dnyasn, Osmanl idaresini kabule hazrlam bulunuyordu. Memlkler iin ayn derecede tehlikeli olan ah s mail ile Selim arasndaki savata Al Gavr tarafsz kald. Fakat hangi taraf kazansa, kendisine kar saldrya gee ceini biliyordu. Selim, aldrandan sonra Aladdevlenin lkesini ve Diyarbekiri zapt etmekle, Memlkle rin eskiden beri kendi nfiz ve hakimiyet blgesi say dklar araziye tecavz etmi oluyordu. Mart 1516da Osmanllar, Memlklerdet H arputu aldlar. Osmanh kuv vetleri, bir taraftan Diyarbekirde tutunmaya alrken Selim ordusunun banda Frat vadisine indi. Al Gavr savan kanlmaz olduunu bildiinden 18 Maysta or dusu ile Halebe hareket etmi bulunuyordu. Selim, Austos balarnda Haleb zerine yrd. Al Gavr, det olmad halde yanma Halife Al-Mutawakkil alAllah almt. Memlkler bir sava kayg ile beklemekte idiler ve kukusuz bir bar tercih ederlerdi. Kahirede panik havas vard. Halep halk Memlklere dman olmutu, iki ordu, Merc-i Dbkda karlat. Memlkler, tam bir
O SM ANH

bozguna uradlar. Al Gavr harp meydannda inme isa betiyle ld. Memlk ordusunun yenilgisi balca Halep valisi Hayirbayn hiyanetine ve aldranda olduu gibi Osmanllarn iddetli top ve tfenk ateine atf olunmak tadr. Halebe giren Osmanh Sultan, Al Gavrnin btn hzinelerine el koydu. Halife Al-Mutawakkil ve kdil-kudt Pdiahn huzuruna ktlar. Selim, Halfeyi yannda oturttu. Fakat sonra kamamas iin tedbir ald. Khyirbay ve baz Memlk emirleri Selime gelip itaatlarn sundular. Selim, 30 Austosta ama geldi. Sinan Paa, Calculiyada am valisi Canberdi Gazalinin mukavemet gi riimini krd (27 Aralk) ve Gazzeye kadar Filistini i gal etti. Osmanllar, Msr igal konusunda tereddtte idiler. Pdih, yeni Memlk sultan Tumanbaya bir mektup gndererek Halifenin ve kadlarn biati ile memleketi kendi egemenlii altna aldn, Gazzeden te Msrda kendi adna sikke bastrp hutbe okutursa onu orada vali brakacan bildirdi. Aksi takdirde M sra girip btn Memlkleri kaldrmaya azmettiini il ve ediyordu. Bu tehditler, Kahirede panik yaratt. Tumanbay, 11 Ekim 1516da Kahirede Sultan iln edilmi bulunuyordu. Sava seti. l geen Selim Belbeisde Msr halkn Memlklerden ayr tutarak kendilerine aman verdiini, fellahlar da dahil olarak kimseye kt muamele yaplmayacan iln etti. Osmanh Padiah iin dman Arap halk deil, Memlkler idi. Tumanbay, Osmanllarn Merc-i Dabkdaki sava usln taklid ederek Kahire nnde Reydaniyede top ve tfekle berkitilmi bir savunma hatt hazrlad. Harp balad zaman stn Osmanl topusu, bu ie yaramaz eski top lar susturdu. Selimin bu tahkimli mevzii yandan evi rerek yapt saldr tam bir zaferle neticelendi (26 Ara lk). Ertesi gn Hlife Al-Mu,tawakkili Osmanl aske riyle ehre gndererek halka gvence verdi, Kahirede Cuma hutbesi Selim adna okundu. Bylece Memlk sul tanl tarihe karm bulunuyordu. Reydaniyeden kamay baaran Tumanbay, baskn ve gerilla harbine ba vurdu. Kahire halk kendisini des tekliyordu. Memlkleri takib ve aratrma kasdiyle Os manh askerinin yapt harekt halk arasnda korku ve dirence sebep oldu. Bununla beraber bn lyasa gre aa snf halk Osmanllara yardmc oluyor, byklerin
I SYASET

hzinelerini nereye sakladklarn bildiriyordu. ehir iinde Memlklerle iddetli sokak muharebeleri oldu. Tumanbay nihayet yakaland ve idam olundu. Selim M sra vali olarak Hayrbay Msra beylerbeyi brakt ve stanbula dnmek zere Kahireden ayrld (10 Eyll 1517). Hareketinden nce Halfeyi gemi ile stanbula gndermiti. (17 Temmuz 1516da Mekke erf Ab Numayn olu Mekkenin anahtarlarn getirerek baba snn itaatini bildirdi. Selim, Ab Numayn erf olarak kalmasn kabl etti ve kendisine bir ahidnme verdi. Zengin hediyeler gnderdi. Osmanllar, Msr fethinden hemen sonra Kzldenizi Portekizlilere kapamak zere bu denizde kotrollarn kurmaya altlar. 1515de Portekizlilere kar Memlk Sultan tarafndan Kzldenize gnderilen do nanmann reisi Osmanl kaptan Selman reis idi. Selman, Padiahn hizmetine girdi. 1517de Portekizliler, Kzldenize tekrar girmi, Ciddeye kadar sokulmular, Hris tiyan Habe hkmdar ile ittifak iin Massuwaya eli ler gndermilerdi. Osmanllar, Msrdaki ileri dzene soktuktan sonra 1524de Portekizlilere kar sistemli ha rekta giritiler. Selman Reise atf olunan 2 Mays 1525 tarihli bir lyiha Osmanl siyasetinin anahatlarn tespit etmektedir. Buna gre, Kzldenizde daimi bir donanma bulundurmak, Portekizlileri Kzldenizden atarak H in distandan gelen ticaret gemilerine yolu amak gerekti. 1524de Sveyte yaplan bir donanma (8 kadrga, 3 Galyata, 6 batarda) Selman Reis idaresinde bu maksatla Yemen ve Aden tarafna gnderildi. Bu donanma ilkin Suvakinde bir kale yapmak isteyen Portekizlileri bura dan kovdu. Yemeni ele geirerek bir Osmanl garnizonu yerletirdi ve Hind Okyanusuna karak Adeni zapta alt (1525). Bu baarl harekttan sonra Hindistanda ki Mslman hkmdarlar, Gcerat ve Kalkutta Sultan lar OsmanlIlardan Portekizlilere kar yardm istemeye baladlar. Msrda Osmanl valisi Hin Ahmed Paann isya n bastrldktan (1524) sonra veziriazam brahim Paa Msra giderek memleketin idaresine ayrntl bir ka nunnme ile kesin eklini verdi. Keza, Memleketin tarm alanlarnn ve vergi kaynaklarnn tahrir defterlerinde tam olarak tespit edildiini gryoruz.
O SM A N LI

OSMANLI SULTANLARININ HALFEL


Bir rivyete gre Selim tarafndan stanbula gnde rilmi olan Halfe Al-Mutawakkil Ayasofya camiinde hi lfeti resmen Padiaha terk ve fera etmitir. M.Dohsson ve sonra M. Ata, eserlerinde bu rivayeti yaymlardr. Gerekte, 1774de Krm hanlnn bamszl konu su ortaya kt zaman Osmanl padiah Ruslara kar bu mslman devleti zerinde Halfe sfatyle bir takm haklarn devam ettirmek iddiasnda bulunmu, Abbasi halifeleri zamannda tespit edilmi klasik Hilfet nazariyesi ne srlmt. Bununla beraber, daha nceleri 1727 Ekiminde rana hkim olan Afgan ah Erefle ya plan andlamada Osmanl Padiah btn Mslmanla rn Halife si olarak tannmtr. Osmanllar, Nadir aha ayn eyi kabul ettirmee almlardr. Klasik hilfet gr 1256da Badadn Moollarca igali ve Abbaslerin yok edilmesi zerine her slm sultan tarafndan tanan genel bir nvandan baka birey deildi ve eski manasn tamamiyle kaybetmiti. Mekke ve Mednenin ve hac yollarnn hmisi olmak ise slm dnyasnda s tnl belirten bir sfatt. Vaktiyle Abd Allah b. Zubayr, Muaviyeye kar Kabenin hdimi ve Hacc reisi ol makla stnlk iddiasnda bulunmutu. ahruh, Muhar rem 833de (1429 Kasm) Kabeyi rt ile rtmek ve Mekkede eme yaptrmak istedii zaman Msr Sultan bunu bir stnlk iddias sayarak reddetmiti. Ftih Mehmedin Hac yollar zerindeki kuyu ve emeleri ta mir arzusu ayn ekilde Memlk sultannca olumsuz kar lanmtr. Selim, irvanha gnderdii Msr fetihna mesinde Selimin Byk Hilfet anlayn yanstmak bakmndan zel bir nemi vardr. O, bu mektupta Memlklerin Hicaz Hac yolunu Arap ekiyasndan ko ruyamadklarn, kendisine Alah tarafndan slmiyet ka nunlarn dzene koyma ve K aba mahmillerini tehiz vazifesi verilmi olduunu ifade ediyor ve bu sebeple k k byk btn slm memleketlerinin kendisine itaat etmeleri gerektiini sylyor, Suvakine kadar btn H i cazn, Mekke ve Medinenin kendisine itaat ettiini, ya knda rana gelerek orasn da alacan, irvanhn kendi Hilfet-i Ulysna tbi olmasn ve camilerde kendisine dua etmesini istiyordu. Kanun Sleyman da clsunda Mekke erfne gnderdii nmede Allahn
! SYASET

kendisini saltanat tahtna ve hilfet makamna geirdii ni bildiriyordu. Mekke erfi cevabnda, onun, Allahn iradesiyle al-saltanat al-uzm wa masnad al-kilaft alkubr ya geldiini tasdik ederek, siz Afrancda (Avrupada) memleketler feth etmekle bize ve btn slm Sultanlarna stn bulunuyorsunuz (Fadlat tammat alayn ve al sair Mulk al-anm bal al kaffat salatn alslm) diyordu. Burada dikkati eken nokta, Hilfet-i Kbr ve btn slm lemi zerinde himaye fikridir, Abussud Efendinin yazd Budin Kanunnamesi m u kaddimesinde de Sleyman iin vris al-hilfet al-kubr... hiz al-imamt al-uzm hm hama al-Haramayn alMahataramayn unvanlar kullanlr. Dikkati eken ba ka bir nokta bu sfatlarn Allahn iradesi sonucu olduu iddiasdr. Sleyman, Portekizlilere ve Ruslara kar Hind Mslmanlarndan ve Orta Asya hkmdarlarn dan yardm talebi karsnda kald zaman da Hilfet-i Ry-i Zemnin kendisine Tanr tarafndan verilmi ol duunu ve Hac yollarnn ak bulundurulmas kendisi iin bir vazife tekil ettiini belirtmitir. Bunlar bo sz ve iddialardan ibaret deildi. Zira Sleymann bu mak satla harekete getiini, Sumatra Sultanna kadar her mslman hkmdarna yardm gnderdiini biliyoruz. Bu anlay kukusuz Abbasler devrinde formle edilen hilfet nazariyesine tamamiyle uygun deildi. Osmanl Padiah Kureyden deildi, al-aimme min-Kuray hadsi ortadayd. Ama Osmanllarn temsil ettii hilfeti kubr ve imamat- uzm, tarihi artlarn meydana ge tirdii yeni bir hilfet anlay saylabilir. Osmanl padi ah kendisinin fiilen slm dnyasnn en byk h kmdar ve koruyucusu durumuna gelmesini, bu fiil durumu, Allahn iradesi sonucu saymakta idi. Bu anla y ise hilfet hakknda slm leminde 13- yzylda ga lebe alan anlayn, tarihi artlara gre geniletilmesin den baka bir ey deildir. Fiilen hakimiyeti elinde bu lundurarak erat uygulama vazifesini zerine alan her Mslman hkmdar halife unvann tayabilirdi. Osmanllarn yeni tarihi koullar altnda buna getirdikleri yenilik, tekrar btn slm lemini kapsyan bir hilfeti uly fikridir. Baka deyimle, slm memleketlerinin Hristiyan saldrlarna kar savunmas, Mekke ve Mednenin ve Hac yollarnn korunmas gibi btn slm dnyasn ilgilendiren hususlar Osmanl sultanlar kenO SM ANLI

di vazifeleri sayarak slm lemi zerinde stn bir oto rite kurmak iddiasnda olmulardr. Aslnda bu yeni an lay da onlarn btn slm lemi zerinde nfuz ve ha kimiyetlerini hazrlyan bir politikadr ve gzlik gelene inden domu olduu da ikrdr. Bylece, Selimden sonra Osmanl devleti ak bir ekilde gz uc devleti ge leneini gelitirerek eski slm hilfetini yeni bir yorum la ihya etmi oluyordu. Yeni hilfet anlaynn temel fik ri gaz, slmn himaye ve savunulmas idi ve Osmanl devletinin fiilen sahip bulunduu kudrete dayanyordu. k devrinde ise Osmanllar, fkh kitaplarnn Abba si devrine ait hilfet anlayna dndler ve ondan meded umdular. Osmanl Padiah snn slmiyeti temsil eden h life sfatyle, randa Safeviler idaresindeki halk cebren itaat altna alnmas gereken mulhid ve rafzler saymak ta idi. 1725 tarihlerinde, arada okyanus olduu iin slm leminde biri Osmanl Padiah teki H ind Padi ah olmak zere iki immn yani halfenin varl kabul olunuyordu. 1919-1923de Hind mslmanlar ngiltereye kar bu inanla kar ktlar; Osmanl Halfesinin bam szln ve Mekke ve Medne zerinde egemenliini di n bir konu olarak ileri srdler. Kanun Sleyman, ken dinde, halife-i ry-i zemn sfatiyle kendi devletinin i siyasetine ve kanunlarna eriat tam manasiyle hkim klmak zorunluluunu hissediyordu. eriat temsil eden ulemann rf temsil eden mera ve kttb yannda s tnl sorusu daha Selim devrinde kuvvetle ortaya atl mt. eyhlislm Ali Cemlnin bu bakmdan nemli bir rol oynad anlalmaktadr. Selim, onun devlet ile rine, rf sahasna karmasna iddetli bir tepki gsterdi ise de Ceml eyhl slamlarn devlet iinde stn mev kiini hazrlyanlarn banda gelmektedir. Ondan sonra Kemal Paazde ve Abussud (1545-1573 arasnda ey hlislm) o zamana kadar yalnz sultann iradesine daya nlarak karlan kanunlar ve rf messeseleri eriata uydurmak iin harcadklar aba ile devlet idaresini erletirmede nemli rol oynadlar. Abussudun arazi ka nunu ve arazi vergileri hakkndaki yorumu bundan son ra Osmanl kanunlarna klavuz oldu. O, Kbrs fethinde rn sekizde bir yerine hrc toprak zerinden alman bete bir kuraln idareye kabul ettirdi. Eskiden rfi kaI SYASET

nun konusu olan meselelerin 17. yzyl kanunlarnda gittike daha ziyade istift konusu olmas, hatta sancak kanunlarnda eriatn dikkatle uygulanmaya allmas bu akmn sonucudur. eriatlk siyasetinin Osmanl toplumunun kalplamasnda ve kltr iktibaslarna ka panmasnda balca rol oynad iddia edilmektedir. Ule mann eriatlna kar devlet ve toplumun ihtiyala rn daha serbest bir ekilde gznne alan pratik idare ciler olarak brokratlar, kiittab, mcadele edecekler, yeni liklerin ve reformlarn ncs olacaklardr.
a u j iit e f .m

radan ve denizden saldrya gemesini, bu yardm yapl mazsa Franoisnn mparatorun koullarn kabule mec bur olacan ve mparatorun dnyaya hakim olaca n syledi (ubat 1526). Franois, kendisi 1532de Vene dik elisine, Osmanl devletine, Kari V karsnda Avrupadaki devletlerin varln garanti eden tek kuvvet ola rak baktn itiraf etmitir. talyadaki koullar dolaysyle 1525de Venedik de Osmanllar yannda idi. D i vanda derhal sefere karar verildi. Balangta Franoisy kurtarmak iin mparatora kar talyaya karadan ve de nizden saldr dnld. Fakat Osmanl, karlar eski dman Macaristana bir saldry gerektiriyordu. Burada da durum elverili idi: Zapolya ve bir ksm Macar magnatlar Kraln Habsburg taraftar politikasna kar idiler. Kyller, bir sre nce magnatlara kar iddetli bir is yan karmlard. Osmanllar, hem magnatlarn hem kyllerin dostu grnmesini bildiler. Macaristana gi ren Sleyman Moha (Mohacs)da ezici bir zafer kazand (28 Austos 1526) Kral harp meydannda maktul dt. Padiah, Budine girdi. O zaman Habsburglara kar bir ksm Macar beyleri, Zapolya (Janos Szapolyai)y Kral setiler (10 Kasm 1526). Fransa ve mttefikleri onu ta ndlar. Zapolya Habsburglar kart ittifaka katld. Al man taraftar olanlar ise Pressburgda baka bir diet te Kari V in kardei Aridk Ferdinand Macar Kral seti ler. Ferdinand Budini igal ederek Zapolyay kodu (23 Eyll 1527). Zapolya, yllk vergi teklif ederek krall nn tannmasn Padiahtan istedi ise de bu teklif redde dildi. Osmanl Padiah, Mohatan beri Macaristan k l hakk olarak kendine baml bir lke saymakta idi. Sleyman, tbiliini sunmas koulu ile Macar tacn Zapolyaya vermeyi ve onu Ferdinanda kar savunmay vasadk kalarak Macaristan bu aamada igal etmediler, tbi bir Kral idaresinde bulundurma yelediler. Bu l kenin o zaman uzak ve elde tutulmas g olduu d nlyordu. m paratora kar yeniden giritii savata (1528) yine g bir duruma dm bulunan Franois yardm istiyordu. Bu artlar altnda Sleyman 1529 ya znda ikinci defa Macaristana girdi. Zapolyaya Krallk tacn giydirdi ve Buidinde tahta oturttu (8 Eyll 1529)Oradan Ferdinand zerine yryerek ordusuyla Viyanay kuatt (26 Eyll 1529). hafta sonra ekildi. Budinde
I SYASET

S l e y m a n ,

OSMANLI DNYA DEVLET: AVRUPA DEVLETLER SSTEMNE GR


Sleyman tahta.kt zaman (17 evval 926) slm leminde kazanlm yeni durumu korumak iin atalar gibi gaz alannda byk baarlar', gstermeli idi. Selim in ftuhat, mparatorluu bir misli bytm ve Avrupada mitsizlik dourmutu. Selimin asl maksad Batya byk bir sefer yapmakt, bunun iin o daha 1515 de stanbulda byk bir tersane inasna balam t. Ftih Mehmed Akdeniz'in kaps Rodos ve Orta Av rupann kaps Belgrad nnde durdurulmutu. Batda gaznn devam ettirilebilmesi Hristiyan dnyasnn bu iki kalesinin alnmasna bal idi. br yandan mpara torluk tahtna Kari V in seilmesinden (1519) az sonra Hristiyan leminin iki byk hkmdar Kari V ile Fraois I arasnda kanlmaz harp patlak vermiti (Mart 1521). Bylece Avrupa iki-cepheye ayrld. Avrupada ba r kurarak Osmanllara kar hal seferi projesi ifls et ti. Osmanllar iin daha elverili bir durum olamazd. te Sleyman bu koullarda tahta km bulunuyordu. O,

adetti (ubat 1528). Osmanllar geleneksel siyasetlerine Belgrad 1521de, Rodosu 1522de fethetmeyi

baard. Batdan yardm gelmedi. Fransa Kral Franois I Paviada mparator Kari tarafndan esir alnnca (1525) annesi son areye ba vurdu, Osmanl Padiahndan yar dm istedi. Daha nce talyada denge siyasetinde Napo li, Milano, Venedik hatta Papa Osmanl yardm iin gi riimlerde bulunmulard. Fakat imdi talya harplerinin ikinci aamasnda, Osmanl devleti Avrupa politikasna bir denge gc olarak davet edilmekte idi. Osmanllar, kan frsat karmadlar. Fransz elisi Jean Frangipane, Padiahdan Kral kurtarmak iin Habsburglara kar kaO SM ANU

kendi temsilcisi olarak Luigi G rittiyi bir yenieri garni zonu ile brakt. Zapolya, yllk bir vergi deyecekti. S leyman Macaristana girdii srada Fransz kral Franois mparatorla bar imzalamt (13 Austos 1529 Cambrai Sulhu). mparator, Burgogne istemekten vaz gei yor, Franoisnn rehine ocuklarn geri gnderiyordu. Haber padiah kzdrd ise de, Fransa ile ibirliinin de vamndaki nemi hesaba katarak anlay gsterdi. imdi, stanbul Avrupa politikasnn odak noktas haline gel miti. Franois, 1532de Venedik elisine, Osmanl dev letine, Kari V karsnda Avrupa devletlerinin varln garanti eden yegne kuvvet olarak baktn itiraf etmi ti. Franoisnn kiisel gizli politikas, Osmanllarla i birliini korumak, fakat bunu Bat Hristiyan dnyasn dan, hatta kendi tebaasndan gizlemekti. Kari V ise, Mslmanlarla Kral'n ittifakn propaganda konusu ya pyor, Franois ile bar yapt zaman da ondan Hal se ferine katlma vaadleri alyor, sonra bunu Padiahla ara sn amak iin stanbula abart ile bildiriyordu. Frano is, stanbulda usta diplomat Rincon araclyla eliki li tutumunun sebebini aklamaa ve gizli ittifak devam ettirmee alyor ve bunda da baarl oluyordu. Fransa ittifak Osmanllar iin Bat siyasetlerinin vaz geilmez bir esi olmutu. 1531den itibaren Franois, Padiah Gney talyaya sefer yapmaa tevik etti. Bylece, kendisi Cenova ve Milanoyu igal etmeyi umuyordu. Fakat Karln Viyanada bulunan kardei Aridk Ferdinand, 1531de Budine yeniden saldrmt. Ertesi yl Padiah, Akdeniz ve talyada ibirlii grevini amiral Barbaros Hayreddine brakarak kendisi Almanyaya sefere kt. Karla kar harp iln edildi. Osmanl ordusu Viyana zerine y neldi. Padiah mparatorla bir meydan sava yapmak ve yeni bir Moha zaferi istiyordu. mparator grnmedi. Sleyman, Viyanaya 60 mil mesafede Gns kalesi nn de hafta oyalandktan sonra dnd (Austos 1532). Akdenizde Trk donanmas yenilmi, Andrea Doria Morada Koronu zaptetmiti. Kari, bunu Macaristan Krall iin bir koz olarak kullanmak istedi. ran ile 1518den beri srdrd diplomatik ilikileri sklatrd. rana kar bir seferi zorunlu gren padiah, Ferdi nand ile ilk atekes anlamasn imzalad (1533), fakat mparatoru bunun dnda tuttu. Akdenizde mcadeleO SM ANLI

ye devam iin Barbarosu artarak Cezayir Beylerbeyi ve Kapudan-i Derya unvaniyle btn deniz kuvvetleri nin bana getirdi, Franszlarla sk i birlii yapmasn emretti. Zapolyann ve Franoisnn Habsburglarla bir bar yapmasna kesinlikle kar koydu. Franoisya, mparator aleyhine ngiltere ve Alman prensleri ile yeni bir koalisyon kurmas iin byk bir para (100 bin altn) gndermiti. Barbaros, talya sahillerini vurduktan sonra Tunusu zaptetti (Austos 1534) ve bir deniz ss haline getirdi. Koron geri alnd. Padiah ran seferiyle urar ken Franois padiahla ittifakn pahalya satmak istiyor du. 1532den beri stanbulda resmi bir ittifak iin g rmeler hayli ilerlemiti. 1535de La Forest geldi, padi ahn gelecek sene btn kuvvetleriyle karadan ve deniz den Habsburglara kar saldrya gemesini ve kralna bir milyon duka mal yardm yapmasn istedi. O srada Kari, Tunusu Barbarosun elinden almt (Temmuz 1535). ran seferinden dnte Sleyman, talyaya sald r plann ele ald. Franszlar Lombardiyaya girerken Os manh ordusu Arnavutluktan Otrantoya kacakt. Fran sa ile ittifak grmelerinin meyvalarndan biri mehur 1536 Kapitlasyon tasladr, (bu bir taslak halinde kal m, Padiah tarafndan imzalanmamtr). Sleyman, talyay istil tehdidiyle ancak 15 37de hareket geebil di. Arnavutluk kysnda Avlonyaya geldi. Mays 1537'de Venedik Balyozu, Doa unlar yazyordu: Sul tan Sleyman, daima Romaya Romaya diyor, mpara tordan ve onun mparator nvanndan nefretle sz edi yor, kendisine mparator denmesini arzuluyor. 1537 ve 1538de Venedike ait Adriyatik sahillerin

deki yerlerin ve Korfu adasnn zaptna giriilmesi daha ziyade talya istilsna bir hazrlkt. Bylece ilk kez Os manh Fransz askeri ibirlii sava meydannda gerek lemi oldu. Korfu kuatmasnda Fransz donanmas da gelerek Osmanllarla birleti. Fakat ertesi sene Fransa maparator ile yine bar yapt (Temmuz 1538, AiguesMortes) ve Osmanllara kar Hal seferine katlmay vaad etti. Akdenizde Venedikin gayretleriyle meydana ge len Doria idaresindeki byk Hal donanmasn Barba ros, Prevezede bozguna uratt (28 Eyll 1538). Bu za fer, Akdeniz'de 1571e kadar Osmanl stnlnn balangc saylmaktadr. Milanoyu bar yoluyla mparatordan alamayacan gren Franois, Padiahla
I SYASET

sk ibirlii politikasna dnd. Padiah, her zamanki gibi bu dn iyi karlad. Venedike bar verirken (1540) bunu Franoisnin hatr iin baladn belirt ti. Karln elilerine de Franoisya ait lkeler kendisine verilmedike bar yapmayacan bildiriyordu. Sonuta Fransa, Padiahla ittifak sayesinde arkta ticari ve siya si bakmdan teki Avrupa milletlerinin stnde ayrca lkl bir yer kazanmt. Osmanllar ise, bu sayede Avru pa devletler sisteminde ar basan bir duruma erimi bulunuyorlard. Sleyman 1541-1544 arasnda Fransa ile sk ibir lii yapt 1541de Padiah Macaristan iine kesin bir zm getirmek iin o tarafa hareket ederken donanmas Barbaros idaresinde Fransa ile ibirlii iin Akdenize ha reket ediyordu. Zapolyann lm (20 Temmuz 1540) Macaristan meselesini tekrar n plana getirdi. Ferdinand, Macar Krallnn tamamn elde etmek zere gelip Budini ku att. Ferdinandn kuvvetlerini pskrten Sleyman Budine girdi ve Macar krallnn orta kesimi Budin bey lerbeylii ad altnda Osmanl lkesine ilhak olundu. len Kraln memedeki olu Janos Zsigmonda Erdel voyvodal verildi. Sleyman, Macaristan ilhak ile u rarken mparator, Barbarosa ldrc bir darbe vur mak kasdyle Cezayire byk bir kuvvetle saldrd, fakat tam bir perianlkla geri ekilmek zorunda kald (1541). 1543de Sleyman, Macar Krallndan Ferdinand elinde kalan arazi eridini feth etmek iin tekrar Macaristana hareket etti, ayn zamanda yz bin altn harcayarak mey dana getirdii yeni byk donanmay (110 kadrga) Bar baros idaresinde Franois emrine gnderdi. Duc d Enghien kumandasnda Fransz donanmasyla (50 gemi) birle en Barbaros, Nice ehrini muhasara etti. Ertesi bahar or tak hareket iin Osmanl donanma halk k boaltlan Toulonda geirdi. ae giderlerinin denmesi sorunu Franszlarla Trkler arasnda zc tartmalara neden oldu. Macaristana giden Sleymann ordusuna ufak bir Fransz topu kuvveti de katlmt. Gran, Fehervar gibi kaleler Ferdinanddan alnd. Ferdinand sulh istedi. ranla ilikiler yeniden gerginletiinden Sleyman, Batda genel bir bar uygun buluyordu. Franoisnn ara cl ile (zira o daima sadk mttefik konumunda grnO SM A N LI

mek istiyordu) mparator ile ilk defa bir yllk bir ate kes imzalad (1545). ki sene sonra da Edirnede Ferdi nand ve Kari ile daha kapsaml be yllk bir atekes ya pld. Buna gre, Ferdinand, Macaristan Krallndan elinde bulunan arazi iin ylda 30 bin altn larac vere cekti. Akdenizde Karln lkelerine (spanya vb.) kar donanma harekt 1550ye kadar durdu. Ferdinandn Osmanl uydusu Erdel (Transylvania) voyvodaln istil giriimi (1550) zerine OsmanlHabsburg mcadelesi yeniden alevlendi. Ferdinand pskrten Osmanllar, Temevar merkez olarak burada ikinci bir beylerbeyilik kurdular ve kalan kesimde Zapolya olu Zsigmondu Erdel tahtnda braktlar. Yeni Fransa Kral Henri II zamannda (1547-1559) babas za mannda olduu gibi Fransa ile Akdenizde askeri ibir lii devam etti. Kral, Ren nehrine doru hudutlarn ilerletirken Gney Fransay Trk-Fransz donanmas ko ruyor, hatta Fransaya Korsika adasn kazandryordu(1553). 1550den sonra Osmanllar, Rodostan karldktan sonra Trablus Garpte ve Maitada yerlemi olan Aziz Yahya (Hospitaller) valyelerini bu yerlerden atarak Dou-Bat Akdenizi birbirine balayan bu geit blgesine hakim olmaya altlar. Trablusu aldlar (14 Austos 1551), fakat Maltann zerine gnderdikleri byk do nanma ve ordu tam bir bozguna urad (1565 yaz). Ya l Sleyman iin bu byk bir d krkl olmutur. Bu tarihlerde Anadoluda ehzadeler arasnda ba gsteren kavga, Mustafann katli (1553), Bayezidin rana ka mas ve idam (1561) ayrca derin zntlere neden ol du.

AVRUPA'DA PROTESTAN WRA OSMANU DESTE


Bu dnemde Fransz Kral, Osmanllar Alman yadaki mttefikleri Protestan prensleri ile temasa soktu, Osmanl hkmeti, mparatora kar savaan protestanlarn yararl bir mttefik olacan grd. Padiah, 1552de gnderdii bir mektupta onlar Papaya ve mparatora kar tevik ediyor, Fransa Kral ile ibirlii yapmalarn istiyor, kendisinin de yaknda harekete ge mek zere olduunu, Almanyaya girdii zaman kendi

lerine aman verdii iin hi bir zarar vermiyeceini ye


SYASET

minle vaad ediyordu. 1521-1555 arasnda Osmanllarn Habsburglar zerindeki ar basks, protestanln kuv vetlenmesinde ve nihayet resmen tannmasnda nemli bir rol oynamtr. Protestan ye kalvinistleri tevik etmek ve desteklemek 16 ve 17. yzyllarda Fransa ittifak gibi Avrupa'da Osmai siyasetinin temel diplomatik arala rndan biri olmutur. Bylece Avrupay paralanm hal de tutmak, Habsburglar zayflatmak ve ortak bir Hal seferi hazrlanmasn nlemek amac gdlyordu. Bu olduka beceriyle yrtlen bir siyasetti. Kapitlasyon balanmas bu siyasetin bir arac idi. Osmanl idaresin de kalvinizm Macaristanda ve Erdelde serbeste yayld. Erdel kalvinizmin bir kalesi haline geldi. Halbuysa Os manh hudutlarnn tesindeki Macar topraklarnda Ka toliklik egemendi. 17. yy. da kuzey Macaristanda kalvinstler Osmanllar en etkin koruyucular olarak buldu lar. Martin Luther Osmanllar Hristiyanlar uyarmak iin Allahn gnderdii bir ceza olarak tasvir ederken, baka bir Protestan nderi Osmanly Allahn ltfu saya cak kadar ileri gitmekte idi. Baka biri Luthercilii slmiyetle kyaslamtr. Lutherci Melanchton, Padiahn bir tebaas olan stanbul Patriki ile dorudan do ruya temasta idi ve din konularda bir uzlama aryordu. Padiah bir mektubunda Flandreda ve Ispanyaya baml baka yerlerdeki Lutherci prenslere hitab ederek, askeri yardm teklifinde bulunuyor, onlar putlara tap madklar, Allahn birliine inandklar, Papa ve mparatora kar mcadele ettikleri iin kendisine yakn sayyordu. 16. yy. m ikinci yarsnda Fransada OsmanlI larla ittifak siyasetine geri dnmek isteyenler kalvinist Huguenotlard. Osmanl H km eti, Saint Barthelemyde kalvinistlerin katlimn kendi taraftarlarnn bertaraf edilmesi eklinde anlayarak Fransa kralna kz gnln dile getirmiti. zetle, Osmanllarn Avru padaki di-siyasetle yakndan ilgilendiklerine kuku yoktur. Osmanllarn Habsburglara isyan halindeki Hollan da Protestanlar ile de ilgilendiklerini biliyoruz. ngilte re Kraliesi Elisabeth I, Habsburglardan Philip Hye kar Avrupada direniin ampiyonu durumuna gelince, Osmanllar onunla da ilgilendiler. Elizabeth Philipin, Byk Armadas Kuzey Denizinde perian oluncaya ka
O SM A N L

dar Sultana, vaktiyle Franoisnn dnd gibi, Av rupada dengeyi salayabilecek askeri bir kudret gzyle bakmakta idi. Padiah bu yaknln bir kapitlasyon balamakla gsterdi (1580). Bu tarihten sonra ngilizler stanbulda Katolik Fransann yerini ald. Osmanllar ayn ekilde Hollandada Kalvinistlerin Katolik Ispan yaya kar uzun mcadelesiyle de ilgilendiler, onlara kar dosta davrandlar ve nihayet bu dostluun gstergesi olarak bir kapitlasyon verdiler (1612). Bylece, Osmanllar Habsburglarm Avrupada hegemonyasna kar mil li monarileri ve protestanlar siyasi bakmdan destekle mekle kalmadlar, ayn zamanda onlara Levant pazarlar n amak suretiyle merkantilist gelime programlarn da byk lde desteklediler. 17. yy. ilk yarsnda ngilte re Levanttaki ticaretini Hindistanla ticareti kadar nemli saymakta idi. Osmanl mparatorluunun mo dern Avrupann douundaki nemli rol imdi tarihi lerin dikkatini daha ziyade stnde toplamaktadr.

KIBRIS VE NEBAHTI (LEPANTO)


1559 Cateau-Cambresis andlamas, Avrupada b yk mcadeleye spanya lehine son verdi, Philip Avru pann hkimi grnyordu. Bylece Batda Osmanllar iin siyasi koullar deiti. Malta nnden Osmanh geri ekilii ve Kanunnin son Macaristan seferi (1566) Batda her iki cephede Osmanl giriimlerinin durduunu gsteriyordu. Bunun arkasndan Kbrs seferiyle (1570 bahar) alan bunalm ise, Osmanl devleti iin olduu kadar Avrupa politikas iin de bir dnm noktas ol mutur. Kbrs iin Osmanllar en ziyade Batdan gele cek bir Hal donanmasn durdurmann gln d nmekte idiler. Venedikin mttefikleri spanya ve Pa palk donanmalarn hazrlamakta ge kaldklar iin Osmanl donanmas bir mdaheleye uramakszn Fini keden Kara ordusunu Adaya geirmeye muvaffak oldu (3 Temmuz 1570). Lefkoa alnd, fakat Magusa kalesi ertesi yl 1 Austos tarihine kadar dayand. 1571de Osmanl donanmas, Hal donanmasnn yolunu kesmek iin Adriyatikte harektta bulundu ve sefer mevsimi so nunda Lepantoya ekildi. Mttefikler, nihayet Don Juan kumandasnda byk Hal donanmas ile gelip nebaht (Lepanto)da Trk donanmasna saldrdlar (7 Ekim 1571). Bu byk deniz muharebesinde Trk donanmas

mahvoldu (savaa 438 harp gemisi katlm, Trklern


SYASET

230 gemisinden yalnz 30 gemi kurtulabilmiti. ki ta raf 59 bin l ve yaral verdi). Hallarn yllk ittifak projesine gre, her yl Osmanllara kar elli bin askerle ykl 200 kadrga donatlacakt. Fakat mttefikler erte si sene Kbrsa doru hareket ettikleri zaman karlarn da yeni bir Trk donanmasn hayretle grdler. Saldr y yenilemek cesaretini gsteremediler. Venedik, ittifa kn nc ylnda bar tercih etti (7 Mart 1573). Ve nedik, Kbrs zerindeki btn haklarndan vaz geiyor ve ar bir harp tazminat dyordu. Kbrs eyaleti, klasik Osmanl fetih siyasetine gre tekiltlandrld: Osmanllar, hakim snf olarak yerle mi feodal Katolik Ltinleri ber taraf ettiler. Katolik L tin egemenliine kar olan Ortodoks kilisesine btn eski imtiyazlarn ve vakflarn iade ederek ihya ettiler. Yerli halk kazanmak ve iktisadi-mali kaynaklar geli tirmek maksadyla nlemler aldlar. Bu arada zellikle pareikoslarn, yani feodal Ltin beylerin maliknelerinde topraa bal Rum kyllerin haftada iki gn senyr iin alma angaryasn kaldrdlar. O rta Anadoludan srgn usulile byk lde (bir hesaba gre 20 binden fazla) Trk gmenini let ve hayvanlaryla grp bo top raklara yerletirdiler. Kbrs fethinde ordu ve donanmann ibirlii halin de yapt byk ldeki harekt, Osmanl askeri kudre tinin ve dehasnn eritii en yksek noktay temsil eder; bununla beraber Lepantoda Osmanllarn daima korktuk lar ey gereklemi, Akdenizin Hristiyan devletleri b yk bir Hal seferinde Trk donanmasn yoketmilerdir. Bundan sonra Osmanllar Avrupada daha ihtiyatl bir po litika gtmek, Hind Okyanusunda Portekizlilere kar, Astrahanda Rus arlna kar Sokullunun evrensel tasa rlarna son vermek gerektiini kabl ettiler. Lepantodan sonra Bat milletleri spanyanin bask sn daha kuvvetle hissetmeye baladlar. Lepantodan bir yl sonra 1572 de Fransada Saint Barthelemy katlimiyle Katolik ligasnn kalvanist rakiplerini bertaraf etmesi, Hollanda silerinin ezilmesi ve ngiltere zerinde bir is til tehdidinin artmas bir raslant deildir.

luda yerleen Osmanllar, Tebriz ve Irak iin daimi bir tehdit oluturmakta idiler. Buna kar Talmasb, Babas ah smail gibi Anadoluda Kzlbalar kkrtmakta idi (1527 Kalender isyan). Douda olaylarn ktye gitti ini gren Sleyman 153 l de mparatorun elilerine iyi kabul gsterdi. Bitlis Krd beyi eref Han, Osmanl ba mlln brakarak ran ahn metb tand. Buna kar aln Badad valisi Osmanllarla anlat. Harp ka nlmaz hale gelmiti (1533). Sleymann iki sene s ren ark seferi Tebriz (13 Temmuz 1534) ve Badadn (27 Aralk 1534) zapt ve ilhakile sonuland. Balca ser vet kayna ipeini, Tebriz yolile Bursa ve Halebe sevkeden ve bylece iktisaden Osmanllara baml olan Gln ve irvan hkmdarlar Osmanl Pdihn metb tandlar. Basra-Badad-Haleb yolunun kontroln elde etmekle Osmanllar, Hindistan-Orta Dou ticaret ara snda bu yola da hakim oluyorlard. 1538 de Basra emri Raslid al-Dn bir heyetle ehrin anahtarlarn gndere rek Osmanl Pdiahna itaatini sundu. Fakat sonradan Osmanl merkezi idaresi kendisini hissettirmeye bala ynca yerli hanedanlar ve yamac Arab kabile eyhleri ayaklanmaa baladlar. Osmanllar Irakda Badad Beylerbeyiliini tekil ederek yerleik ahalinin oturduu blgeleri timar sistemine tbi tutmular, Basra-BadadHaleb ticaret yolunda emniyeti tesis iin msait yerlerde kaleler yapmaa, bedevilerin yamalarn m enetm ee ve Frat zerinde nehir nakliyatn dzenlemee altlar. Badad hisarnda kuvvetli bir yenieri garnizonu (2000 kii) yerletirildi. Bu ticaret yolu Osmanl idaresi altnda bir canllk kazand. lk ciddi isyan Basrada ba gsterdi (1546 ve 1566). Osmanllar burasn da bir beylerbeyilik halinde daha sk bir ekilde kontrollar altna aldlar. Osmanl ordusu ekilir ekilmez ranllar kar taar ruza getiler; Tebrizi aldlar, Badad alamadlar. 1548 de Sleyman ikinci defa Tebrizi ald, fakat Tahmasb bir meydan harbine ekemedi. arkta, sava aralklarla 1555 de imzalanan Amasya bar andlamasna kadar srp gitti. Bu anlamaya gre Tebriz ve Badad Osmanllarda kald. Basra krfezinde Osmanllar Portekizlerle mca dele iin Sveyte olduu gibi bir tersane ina ettiier (1546). Krfeze hakim olmaa altlar. K atf (1550) ve Bahrayn (1554) i zaptettilerse de, Hrmz muhasaras (1552) bir netice vermedi. 960/1553 de H ind okyanuI SYASET

RAN SEFERLER
Osmanl hkmeti Douda ve Batda ayn zaman da savaa girmekten daima kanmtr. Dou-AnadoOSM ANII

sunda Portekizlere kar eydi Ali Reis kumandasndaki sefer de baarszlkla neticelendi. 1565 ylnda stanbula Sumatra Ae Sultan Aleddinin elileri gelerek Portekize kar yardm istediler. Pdih, Svey donanmasn gndermee karar verdi. Fakat Yemen isyan zerine ancak iki gemi ile ateli si lahlar yapan ustalar ve malzeme gndermekle yetindiler. 1567 de Hindistanda Kalikut ve Seylan Racalar da Osmanl Padiahndan yardm istediler. Philip II, OsmanlI lara kar bu gelimelerden kaygl idi. 1585te bir Trk donanmas Afrika Altn Sahilini Portekizlerden temizli yor ve Mombassa prensini Osmanl hakimiyeti altna al yordu. Fakat yerel zenciler Osmanllara kar korkun bir isyan karmakta gecikmediler (1589). Osmanllarn bu giriimleri tamamile sonusuz kal m deildir. Son aratrmalar gstermitir ki, 16. yy. bi rinci yarsnda hal Akdenizden Anverse biber gelmek te idi. 1554te yalnz Venedikliler, skenderiyeden 6000 kental baharat aldlar. Osmanllarn mcadelesi Portekiz baharat pazarnda zaman zaman bunalma neden oluyor du. 1583de ngiliz J. Eldred, her ay Basraya yanaan Hrmz gemilerinin Hindistandan baharat, ecza, Kali kut kumalar getirdiklerini yazar. Orta-Dounun b yk ticaret yollar dnda kalmas ancak Hind okyanu suna ve Akdenize bretoni denen ok sayda topla dona tlm yksek bordal yeni tip gemilerle gelen Hollanda lIlarn ve ngilizlerin egemen olmasndan sonradr (1590-1620). Alak kpeteli kadrga donanmalarla sa vaan Venedik ve Osmanllar Akdenizde silindi. Osmanl ordusu ekilince ranllar kar saldrya gemiler, Tebrizi almlardr. 1548te Sleyman ikinci defa ran seferine kt ve ipek kervanlarnn hareket nok tas Tebrizi tekrar igal etti. arkta harp sava aralklar la devam etti. Bu mcadele esnasnda Osmanllar i rana kar Snn Orta Asya Hanlklaryla ittifaklar yaptlar. Padi ah, 1554te Barak Navruz H ana Safevilere kar kullan mas iin 300 yenieri ile bir topu takm gnderdi. R m ad verilen bu birlik, ranllara kar mhim iler gr d. Orta Asya Hanlklar, Samarkand, Buhara ve bilhas sa Harezm, Selim Hye eliler gndererek ahn ve Astrahan igal eden Moskoflarn Haclara ve tccarlara yol vermediklerinden ikyet etmekte, Astrahann alnarak
O SM A N LI H *

hi olmazsa bu taraftan hac yolunun almasn rica et mekte idiler. Osmanl Pdiah Halfe-i Ruy-i Zemin (Dnya Halfesi) grevini yerine getirmeli idi.

OSMANLILAR, KIRIM HANLARI VE RUSYA


Krm Hanl, 1475te Ftihin Mengli Giray K rm tahtna oturtmasyla Osmanl tbilii altna girdi. Osmanl mparatorluu, Moskof Byk Knezliine 1530 tarihlerine kadar kuzeyde bir tehlike olarak bakm yordu. 15. yy. sonlarna kadar Krm ve Karadeniz sa hillerini tehdit eden kuvvetler, Litvanya-Lehistan ile mttefiki Altunordu Saray hanlar idi. Onlarn saldrla rna kar Osmanllar zayf olan Krm Hanl ve Mos kova Byk Knezlii blokunu desteklemekte idi. II. Bayezid III. vana Osmanl lkelerinde ticaret serbestlii vermitir (1496). Ancak Altunordunun miras Astrahan ve Kazan iin Moskova ile Krm arasndaki mcadele s rasndadr ki, Osmanllar ilk defa Moskoflar bir tehlike olarak grdler. Enerjik Krm Ham Sahib Giray 1523 de Kazan Hanln Osmanl yardm ile Moskoflara kar elinde tutmak istedi ve 1532de Krm Han atand. 1538 de Sleyman Bodan seferi sonunda Gney Bucak (Gney Besarabya) Bodan1 'dan ayrp Akkerman Sanca n kurdu, bylece Karadenizi bir Osmanl gl haline sokma iini tamamlam bulunuyordu. Osmanl hk meti Karadenizde egemenlii iin duyarldr. Gerek Or ta Avrupadaki koullar, gerekse Krm Hanlnn fazlasile kuvvetlenmesini tehlikeli gren Osmanllar, Sahib Giray Moskovaya kar gereince desteklemediler. van IV, ar (mparator) nvanm aldktan (1547) sonra Kazan (1552) ve Astrahan (1554-1556) Krm Hanlar nn abalarna ramen zaptetti, Kafkasyada Terek rma na kadar sarkt; erke ve Nogaylar arasnda mttefik ler buldu ve 1559 da Rus Kazaklar ilk defa Azaka ve Krm sahillerine saldrda bulundular. te yandan Bo dan voyvodas Petru Rare de Osmanllara kar Mosko vann himayesini istedii gibi (1543) Papa da ar Ha l projelerinde hesaba katmaa balamt. Ayn tarihler de Orta Asyadan Moskof giriimlerine kar ikayetler gelmeye balad. Bylece gelecekte Krm, Karadeniz ve Kafkasyada Rus tehlikesi 16. yy. ortalarnda tam anlam da ortaya km bulunuyordu ve Osmanllar o zaman tehlikeyi fark edebildiler.
SYASET

Sleyman, 1562 de Habsburglarla ate-kes yapar yapmaz kuzey sorununu ciddi biimde ele ald ve Astralana bir sefer tasarland (1563). Ama bu sefer ancak 1569da gerekleti. Bu iddial proje devletin kendi kud reti hakknda gvenini gstermesi bakmndan dikkate deer. Don nehri zerinden bir donanma gndermek, Don-Volga arasnda bir kanal amak, Astrahan almak suretiyle Ruslar aa Volga havzasndan uzaklatrmak, Karadenizden su yolu ile Hazar denizine donanma soka rak ran arkadan evirmek, Kafkasyay itaat altna al mak, Orta Asya Hanlklar ile dorudan doruya iliki kurmak, Harezm-Astrahan-Krm ticaret yolunu kontrol altna almak ve ticareti canlandrmak projeden beklenen siyasi-ekonomik amalard; ayn tarihlerde irvan ve Grcistan beyleri, ranllara kar Osmanl Padiahnn himayesini istemekte idiler. Bu proje ile byk devlet adam Sokollu Mehmed, ran ve Moskof sorunlarn bir rpda zmlemeyi tasarlyordu. Gerekte ar ile ran arasnda bir yaklama gecikmedi. Moskof elisi I. P. Novosiltsev daha 1568 knda ahn saraynda idi. 1569da Osmanllar byk hazrlklardan sonra Don rma zerinde bir donanma ile ordularm VolgaDon arasnda en yakn noktaya, Perevoloka sevk ettiler ve austos balarnda kanal kazmaa baladlar. Tasar nn imknszl grld. Donanma kzaklarla Volgaya indirildi. Sular ortasnda gl Astrahan kalesi kuatld. Ruslar, iddetli bir diren gsterdiler. Krm a geri ekil meye karar verildi; steplerde byk zyiat verildi. Bu ba arszlk kuzeyde yeni harekta girime evkini krd. Sokollu bu seferi devam ettirmek azminde idi. Fakat Divanda rakipleri tasar aleyhinde idiler. Rus arna kar Padiah, Astrahan yolunun almas, Kabartayda yaplan kalelerin yklmas ve Krm la barn korunmasn art kotu. Padiah, Krm Hanl ve erke beyleri zerin de hakimiyet haklarn belirtti, fakat Kazan ve Astrahann boaltlmasndan sz edilmedi. ar, bu istekleri kabul eder grnd. H atta Avrupa krallarna kar itti fak teklif etti. Kbrs seferi arifesinde Osmanllar, Akde nizde Hal donanmas ile uratndan Moskoflara kar mcadeleyi tamamyla Krm Hanlarna braktlar. 1572de Devlet Girayn Moskova zerine yrmesi te vik olundu. Han Moskova nne kadar geldi, ehri atee verdi; Taht-Algan unvann ald. Lehistanda ara kar
O SM A N L I I

Henri de Valoisnn Kral seilmesi Osmanl askeri kuv vetleriyle desteklendi. Bunu izliyen yirmi sene iinde Osmanllar, Akdenizde ve randa urarken, ar Kaf kasya kuzeyinde yeni kaleler yaptryor; Kazaklar, Nogaylar ve erkesleri nufuzu altna sokmaa alyor ve douya doru ateli silahlarla takviyeli eteler arn ha kimiyetini Sibirya ierilerine gtryorlard (Sibir Han lnn istils 1581). ran harpleri srasnda Moskoflar, Osmanl ordularnn Krm-Kafkasya yolunu kullanma sna engel olmak istediler ve rakip hanlar himaye ederek bizzat K rm tehdit ettiler. Buhara Han, Rusyann ye ni ilerlemeleri karsnda ran ve Moskovaya kar Padiaha yeniden ittifak teklif etti ve Astrahann alnmasn yeniden istedi (Austos 1587). O srada Osmanllar rana kar etin bir harbe girmi bulunuyorlard.

RAN LE UZUN SAVA DNEM 1578-1639


Tahmasbn lmnden sonra randa ba gsteren kargaalklardan Osmanllar yararlanmak istediler. 1578 den 1639 Kasr-i irin bar andlamasna kadar aralkl sren savalar Osmanl tarihinde byk buhranlara yol amtr ve balca aama gsterir. I. Aamada 1578den 1590 stanbul andlamasna

kadar Osmanllar, Kur nehri kuzeyinde Grcistan, ir van ve Dastan ele geirdiler. rann kar saldrlar, Demirkap ve kuzey setpleri yoliyle Krm Hanlndan yardm alan zdemir olu Osman Paa tarafndan ps krtld (1582-1583). Karsta kuvvetli bir kale yaparak yeni bir s kuran Osmanllar, 1583 de yeni bir hamle ile Aras-Kur arasndaki araziyi igal ettiler (Revan, 1583 denberi). eybnlerden Abdullah Han, Horasan istil ve H erat zaptetti (Mart 1588). Yeni tahta kan Abbas I (1587) bu durumda Osmanllarn koullarn Jcabul ederek bar yapmak zorunda kald. Bu andlama ile Osmanllar, btn fetihlerini ellerinde sakladlar. Abbasn kardei Haydar Mirza stanbula rehine gnderildi. Dik kate deer ki, andlamaya, randa snnilere hakaret ve bask yaplmamas hakknda ayr bir maddede konmu tu. gal edilen blgelerde Osmanl hakimiyeti yerlee medi. Trke konuan fakat i olan halk ve Anado ludan kap gelmi Kzlba airetler Safevilere bal idiSYASET

ler; kendilerine ah-Seven ad takmlard (yalnz irvan Snni idi) Osmanllara aka dmanlk gstermekte ve ahn idaresi altndaki yerlere kamakta idiler. Osmanilann getirdii idare tarz arazi ve nfus tahririne daya nan vergi sistemi, timar usl ve allmam vergiler honutsuzluk douruyordu. Yerli hanedanlar ve kabile reisleri, bilhassa Krt ve Trkmen gebelerinin oun lukla bulunduklar Irak- Azemde merkeziyeti Osmanl idaresi yerine daha ziyade gevek feodal bir karakteri gsteren ahn idaresi tercih edilmekte idi. Bunlar ilk frsatta ah tarafna dnmee hazr idiler. En byk g lklerden biri, bu yerlerin Badad, Diyarbakr, Erzurum gibi Osmanl slerinden ok uzak olmas, askeri ve mali yardm yetitirilememesi idi. Halk katndan yerli kaynaklar yeterli deildi. Tmar alan askerlerin eline bir ey gemiyordu. II. Aamada Abbas kar saldrya geti, Osmanl fe tihlerini geri ald. Anadoluya perian dnen dirliksiz as ker Celli ekiyas olarak karklklara neden oldu. ah, pek ihracatn yasaklayarak Osmanl ekonomisine b yk zarar verdi. Bursada iflslar ba gsterdi. Osmanh devleti de kar nlem olarak rann iddetle muhta ol duu kymetli madenlerin ve bakrn rana ihracn ya saklad. randa para buhran kendini gsterdi. OsmanlI larn irvan, Azerbaycan ve Grcistandaki ftuhatn ge ri alm olan Abbas, bu yerler iin ylda ikiyz yk ipek gndermek artile bar teklif etti (1610). (Abbas, ran da ipek ticaretini kendi tekeli altna almt). Osmanllar neticesiz seferlerden sonra nihayet 1555 Amasya andlamas esas olmak zere ve yz yk ipek gnderilmek artiyla bar kabule mecbur oldular (1618). III. Aamada ah, Badad, Kerkk, Musul ehirle rini ve btn Irak OsmanlIlardan ald (1623). imdi Diyarbekiri s yapan Osmanllarn Badad geri almak iin yaptklar giriimler (Kasm 1625 ve 1630) sonu vermedi. Bu devirde Osmanl devleti ierde anari iinde bocalamakta idi. II. Osmann katli (1622), kap-kulunun devlete tam manasyla tahakkm etmesi zerine, yenierilere kar sekban askerini yanna toplyan Abaza Mehmed Paa isyanla Erzurumu s yapt. Bu isyan dev leti temellerinden sarsmakta idi. 1632-1635 de Murad IV, iddetli icraatla devlet iinde Padiahn mutlak oto ritesini tekrar tantt ve ordunun bana geerek ran zeOSM A N U

rine yrd ve Badad geri ald (24 Aralk 1638). Er tesi sene iki memleket arasnda snrlar kesin ekilde tes pit eden bir anlama yapld (1939 Kasr- irin muahe desi). Buna gre, Osmanllar Badad, ehrizor, Van, Kars vilyetlerini muhafaza ediyor, fakat Azerbaycan zerin deki btn iddialarndan vaz geiyorlard.

HABSBURG'LARA KARI UZUN SAVA, 1593-1606


1590 da ran seferi uzun ve ypratc bir harp so nunda Kafkasya ve Azerbaycann ilhakile neticelenmi ti. O zaman Osmanllar eski gelenee uyarak gzlerini Batya evirdiler. Bu sralarda Giridin fethi lzumun dan bahsedilmeye baland. Fakat 1571 de olduu gibi bir Venedik-spanya ittifakndan korkuluyordu. Osmanl devleti, Akdenizde spanyaya kar bir deniz seferleri mi, yoksa Orta Avrupada Avusturya Habsburglarna kar bir sava amak m hususunda kararszd. Fran sann spanyol kontrolundan kurtulmas iin Osmanllar lkede Marsilya ticaretini menetme tehdidile Fransa taht iin Henri de Navarre (1589-1610) desteklediler. Bu tarihte ngiltere, spanyaya kar Osmanllarn bir donanma gndermesi iin stanbulda diplomatik aba harcyor ve bu maksatla bir spanyol-Osmanl ate-kesi iin yaplan temaslar baltalamaya, ve bir Osmanl-Avusturya harbini de nlemee alyordu. Bylece stanbul tekrar Avrupa beynelmilel siyasetinin merkezi haline geldi. Fakat sonunda Macaristan sorunu Osmanl siyase tini belirledi ve Habsburglara kar sefere karar verildi. Bat Avrupada durum Osmanllar iin ok elverili grnyordu. ngiltere ve Fransa, spanyay megul edi yorlar, Venedik ise bitarafla sadk kalyordu. br yan dan mparator Rudolf II, 1591 denberi Osmanl Saray na yllk 30 bin altn vergiyi gndermiyordu. Avustur yaya kar, ald emirle Bosna valisi Haan Paa Hrva tistanda byk apta aknlara balad. Bunlarn sonun cusunda byk zyitla hayatn kaybetti. Haber, stan bulda byk heyecan ve kzgnlk dourdu. Tmar alma umuduyla Kap-kulu askeri Batya bir sefer iin sabr szlanyordu. Vezirazam Sinan Paa Avusturyaya harp ilan etti (29 Temmuz 1393) ve Austos sonlarnda ordu ile Macaristana hareket etti. Bunun zerine Papann Avrupaya gnderdii iki nuncio nun faaliyetler sonucu

Avusturya bu tarafta Osmanllara kar bir Hal ittifak


SYASET

meydana getirmeyi baard. Erdel (Transilvanya), Eflak, Bodan ve Lehistana bal Dnyeper Kazaklar bu ittifa ka dahil oldular. Macaristanda alan bu ikinci sava, Karadenizden Hrvatistana kadar geni bir cephede Os manlIlar tam on drt yl uratrd. Uzun H arbin belli bal aamalar yle zetlenebilir: 1394 de Sinan Viyana yolunda nemli Raab (Yank-Kale) ald; fakat sonbahar da mparator kuvvetleri mttefiklerle birlikte sar sald rya getiler. Sinan Paa ertesi sene Eflak igal ederek bir Beylerbeyi idaresi altna koydu. AvusturyalIlar nem li Esztergom (Estergon) kalesini ele geirdiler. stan bulda asker, yeni tahta kan Mehmed III.i bizzat sefere gitmee zorlad. Eri (Erlau)n fethi ardndan Haova (Mezkeresztes) de yaplan byk meydan savanda Osmanllar, Maximilian idaresindeki Alman ve Erdel m t tefik ordusuna (40 bin kii) kar byk bir zafer kazan d (23-25 Ekim 1596). Bu zafer, bar salyamad. s tanbulda alk ve para darl ve harpten bezginlik var d. O zaman Venedik elisi unlar yazmakta idi: Trkler bezgin, kargaa ve zaaf iindedir. Sultan korkak ve iradesiz olup bar yapmay arzulamaktadr. Haova meydan muharebesinden kaan ve dirlikleri ellerinden alman Anadolu sipahileri, Anadoluda byk kargaalk lara yol atlar. Sonraki yllarda AvusturyalIlar Raab ge ri aldlar, Budini gelip kuattlar. Yllar iki taraf arasn da Esztergom, Kanija, stolni-Belgrad kalelerinin el de itirmesi ve kuatlmalarla geti. 1603 de ah Abbasn saldrya gemesi, Osmanllar bsbtn gz duruma soktu. Bocskai idaresinde Erdel ayaklanmas sonucu Os manlIlarn bu tarafta durumu dzeldi. Osmanllar, Boszkaiya Macar Kral nvan ile tac giydirdiler ve himaye leri altna aldlar. Esztergom, geri alnd (1605). Her iki taraf deien koullar karsnda sulha yanatlar. ZsitvaTorokda yaplan bar andlamas ile Osmanllar Maca ristanda durumlarn koruyorlard (hatta iki yeni beylerbeyilik, Eri ve Kanija beylerbeyilikleri tekil olunmu tur), fakat ayn zamanda eski Macaristan Kralldan Habsburglar elinde kalan yerler zerinde iddialarndan ve bunun iin denen yllk 30 bin altn vergiden vaz ge iyorlard. Bu Habsburglar karsnda aka bir gerile me ifade ediyordu. Osmanl Padiahnn rakibini Kayser unvanyla kendisiyle eit bir hkmdar tanmas ve andlamay yirmi yl iin imzalamas, Osmanl saraynn ar tk Kanuni Sleyman devrindeki byk iddialarndan vazgetiini gstermekte idi.
O SM A N LI g g

Sava, Osmanl devletine, Habsburg askeri karsn da zaaflarm gstermiti. Osmanllar, 1595ten beri bir ka kez bar giriiminde bulunmulard. mparatorlu un kme almetleri bu harp srasnda herkesin gzn de ak bir hal almt. Avrupann yeni harp teknolojisi, hafif tfekle at stnde savaan Avusturya askeri kar snda kl kalkanla savaan tmarl sipahilerin yetersizli i ortaya km, Osmanl hkmeti Anadoluda Sekban askeri yazmak zorunda kalmt.

NFUS
Aada, nfus ve devlet gelirleri hakknda, . L. Barkann aratrmalarnn ortaya kard sonular ak taracaz. 1520-1555 yllarna ait tahrr defterlerine g re, nfus, kk Asyada (Anadolu, Karaman, Zulkadriye, Diyarbakr ve Rum vilyetleri) 1.032.425 hne (hane halk aile), Rumelide (Tuna ve Sava rmaklar gneyin deki blge) 1.111.799 hanedir. Rumelideki nfusun 832.707 hanesi Hristiyan, 194.958 hanesi, yani yzde 18i Mslmandr. 1488-1491 yllarn kapsayan cizye defterlerine gre, slmlamalarn btn blgede ylda 300 gemedii anlalmaktadr. Baka deyimle, her yerde, hatta Bosnada dahi, slmlama balangta ehir lerde ve asker snf arasnda balad ve yava yava yayl d. 1489da Bosnada 25 bin Hristiyan aileye kar 4500 Mslman hne vard. Rumelide Trke konumayan Mslman topluluklar dnda, Balkanlardaki Msl manlarn byk ounluunun, Anadoludan giden Trklerin torunlar olduklar kesindir. Trk gleri, ilk futuhat dneminde, 14. Yzylda youn olmutur. Barkann tahrr defterlerine gre yapt nfus haritasnda, Serez-Nibolu hattnn dousundaki blgede Trkler 16. Yzylda ounluktadr. Bunun yannda, uc blgele rinde ve istil yollar zerindeki ehir ve kasabalarda yo un Trk topluluklar gze arpar. Osmanllar, fetihleri ni gvenlik altna almak iin, gerekli grlenler dnda btn kaleleri yktklar gibi, o blgeye Anadoludan srgn yolu ile nfus, zellikle srlmesi kolay gebe halk srp yerletirirlerdi. 1520-1535 tahrr defterleri ne gre, Rumelide Mslman nfusun 37.435 hanesi Yrk, yani gebe Trkmen ve 12.105 hnesi Yaya ve
Msellem (asker hizmetlerle ykml vergiden muaf)

Trk iftileri id. Eski Osmanl uc ehirlerinde, Serez, Yeniehir (Larissa), skp (Skopje), Saray-Bosnada MsSYASET

lmanlar ounlukta olup bunlarn da ounluu dk kn ve iyeri sahibi esnaf ve tccardan oluuyordu. Eski den Balkan tarihileri, Mslman Trkler Balkanlarda asker bir egemen snf olarak varlklarn srdrmler iddiasnda idiler. Bu iddiay, Osmanl ariv belgelerini incelemi hi bir tarihi artk onaylamyor. Tahrr defter lerinde, Mslmanlarn ounluu ifti olup Hristiyan iftilerin gibi vergi veren reaya snf iinde saylmlar dr. Buna karlk, Osmanl idaresi altnda asker sfatn tayp bir takm ayrcalklar bulunan. Hristiyan grup lar vardr (rnein ad geen tarihlerde 82.692 Voynuk,
Eflak ve Martolos) unu da sylemek gerekir ki, Msl

gibi stanbul, byk bir pazar olarak bir mparatorluk ekonomisinin oluumunda kesin bir rol oynamtr. 1500-1560 yllar arasnda, btn Akdeniz lkele rinde olduu gibi, Osmanl mparatorluunda da en azndan yzde krk bir nfus art grlmektedir. Balkanlarn, uzun bir dnem iin, hi dman aya grme dii ve nemli i kargaalklara alan olmad gz nne alnrsa, bu nfus art normal saylmaldr. 1490-1528 yllar arasnda Balkanlarda cizye vergi toplam te bir art gstermektedir ki, bu da daha ok nfus art ile aklanabilir. Nfis art, tarm topraklarnn genile mesi, mezraa ve otlaklarn tarm topra haline gelmesi ni salarken, zellikle Orta-Anadoluda geim sknts nn artmas sonucunu da vermitir. Mustafa Akdaa g re, nfusla tahl retimi arasndaki dengesizlik, fazla n fusun ehirlere ylmas, cretli askerlik, ekiylk ve Cell hareketlerinin ana nedeni olmutur.

man iftiler, Rumelinin birok blgesine, pirin ve pa muk gibi bir takm nemli tarm bitkileri ve ynetmele ri sokmutur; sanatkrlar ise Balkan ehirlerinde Do uya zg bir takm yeni sanatlar ve becerileri getirmi ler ve yaymlardr. Osmanl dneminde Rumeliye Trk kltr damgasn vurmutur. stanbul, Bursa ve Edirne, Sofya, Selnik, Atina gi bi nemli ehirler bir yana braklrsa, ehirler az nfus ludur (genellikle 2000 hne altnda); Rumelide en b yk ehirlerden Selnik 4803, Atina 2297, Nibolu 1343, Serez 1093 hne idi. Bizansn son dnemlerinde ancak 30-40 bin nfusu olan stanbul, Ftihin byk a balar sonucunda 1478de yaplan bir sayma gre 14.803 (8953 Mslman) hne ile Balkanlarn ve Anadolunun en byk ehri durumuna geldi {hne yi 4 nfus kabul edersek bu 60 bin kii olur, vergiden muaf olanlar eklenirse 70 bin). 16. Yzyl balarnda ehrin nfusu 80 bin hne yi akndr. 17. Yzyl sonlarna do ru stanbul, yarm milyonu aan nfusu ile Avrupa ve Orta Dounun en byk ehri oldu. O zamanlar, stan bul salhnelerinde ylda 4 milyon koyun, 3 milyon kuzu ve 200 bin kz boazland ve frnlara gnde 300 ton kadar buday verildii hesaplanmtr. Bu yiyecek ve ie ceklerin nemli bir kesimini Rumeli salard. Dobruca kr kuyular kazlarak tarma alm ve deniz yolu ile ulamdaki kolaylk dolaysyla stanbulu buday anbar haline gelmi, orada yzlerce yeni ky kurulmutur. br yandan, btn Trk ehirleri gibi, stanbul da zen ginlerin kurduklar vakf kurulular ile bayndr hale getirilmi, krsal kesimden ve mparatorluun her yann dan erzak ve para akmaya balamtr. zetle eski Roma
O SM ANLI

DEVLET GELRLER VE EKONOM


1527-28 mal ylnda 538 milyon akay (yaklak 9 milyon Venedik altn) bulan devlet gelirleri balca u yerlere harcanyordu:
M ilyon Aka Padiahn zel harcamalar Tim arlar 3.5 166.00 (R u m elide 17.288 kii, K k Asya vilyetlerinde 16,468 kii) 6 6 .0 0 (hepsi 27 .0 4 9 kii) K ap -k u lu asker (Yenieri ve svariler, topular ve teki K ap -k u lu ve Saray hizm etlileri) Kale m ustahfzlar ve donanm a askeri 4 0 .00 (hepsi 23,017 kii)

Grlyor ki, devlet gelirlerinin yars asker maa larna (timar ve ulufe olarak) gitmektedir. Kalan parann nemli bir ksm da, yine asker ve saray giderlerine ayrl makta, bundan kalan bina, kale inas ve onarmna, do nanma giderlerine, devlet grevlilerinin maalarna ve eitli balara harcanmaktadr. 1527-28 mal ylnda gelirden 70 milyon aka artmtr. Artan para, yedek ak a olarak i-haz'nede saklanrd. -hazine bir ihtiyat h zinesi ilevini grr, ihtiya halinde d hzineye kredi verilirdi. Rumelinin (Tuna ve Sava gneyindeki blgelerle Krm Yarmadas gneyi) btn geliri 198 milyon aka (yaklak buuk milyon altn)dr. Bu miktara btn

g g S YASET

hs ve timarlarla vakf ve mlklerin gelirleri dhildir. Bu miktar, btn mparatorluk gelirlerinin yaklak yzde 37 sine eittir. Rumeli gelirinin yzde 48i, Padiah hs lar olarak dorudan doruya merkezdeki devlet hzine sine girmekte idi. Yzde 46 s tmarlara ayrlmt. Mer kezdeki hzineye, Rumeliden gelen gelirlerin yzde 46 s merkez hazine mukataalarndan (yani balca hs olarak ayrlm blgelerdeki iftliklerden toplanan eit li vergilerle ehirlerde alnan ticaret resimlerinden, gm rk ve madenler gelirinden), yzde 42.3 gayri-Mslimlere yklenen cizye vergisinden gelmekte idi. Rumelide gelirin yaklak yzde alts mlklere ve vakflara ayrlmtr. Vakf giderlerinin byk ksm, ca mi, mescid, medrese, mektep, kpr, han, hamam, e me, zviye, imret, hastahane inas ve bakm giderleri ne harcanrd. Bylece, bugn modern devletin yklen dii bu gibi kamu hizmetleri vakf yolu ile yerine geti rilmi olurdu. Bu sistem, Rum elide Osmanl ehirleri nin kuruluunda da balca rol oynamtr. 1528-1548 mal yl hesaplar, bu blgenin gelirlerinde bu yirmi yl iinde esasl bir deiiklik olmadn ortaya koymakta dr. Bununla beraber, tahrr defterlerinde grdmz
ifrazat , yani yeni bulunan vergi kaynaklar, yalnz gizli

bat, deri, balmumu) ihrac zaman zaman yasak edilmi tir. Osmanllar iin Batdan zellikle gm ithli b yk nem tard. Bu nedenle altn ve gm zerinden gmrk alnmazd. Fakat gm, Trkiyeden, altna gre daha yksek paritesi olan Hindistan ve rana ka makta idi. Gm para darl, ekonomi ve devlet giri imlerini kstlyan nemli bir faktr olmutur. yle grnyor ki, Avrupa devletlerine kapitlas yon verilmesinde siyasi amalar nemli rol oynamtr. 1536-1569da Fransa, 1680de ngiltere ve 1612de Hol landaya kapitlasyon balanmas, bu lkeleri Habsburglara kar desteklemek dncesi ile verilmitir. Bu devletler iin gmrk oran yzde olarak yerleecek tir. Uygun koullarla Osmanl Levant pazarlarnn al mas, Fransa ve ngilterede merkantilizm ve kapitaliz min gelimesinde, balangta teki dnya pazarlarndan daha nemli bir rol oynam grnmektedir. Osmanllar, H int Okyanusunda Portekizlilere kar bilinli bir ura ya girimiler, baharat ticaretini yeniden Kzl-Deniz ve Basra Krfezi yollarna ekmeyi baarmlardr. 1540tan sonra Orta-Douya gelen baharat miktar 30 bin kantara ykselmitir ki, Portekiz elile Avrupaya sevkedilen baharat da bu miktarda idi. Bu dnemde kuzeye Osmanl baharat ihracat, Lizbon ve Amsterdamda kay g uyandryordu. Osmanl devleti, 1560-1570 dne minde Portekizlilere kar H int Okyanusunda, Gcerat ve Sumatrada Atjeh sultanl ile ittifak yapm ve baha rat girilerini st dzeyde tutabilmitir. ran ipek ticareti, Osmanl devletinin balangtan beri balca servet kaynaklarndan biri olma zelliini srdrd. 1500 tarihlerinde Bursada bin kadar ipekli tezgah alr durumda idi. ah Abbas I, fan ipeinin H int Okyanusu veya Moskova zerinden Batya gitme sini salamak iin byk aba gstermi, Krfezde Bandar-Abbas limann yapm, Avrupaya eliler gnder mi, 1622de ngilizlerle ibirlii yapp Hrm z Por tekizlilerden alm ve nihayet Badad ele geirmitir. Osmanllar da rann ok ihtiyac olan altn, gm ve bakrn rana gitmesini yasaklayarak kar nlem alyor lar, bylece iki lke arasndaki ura, ekonomik bir bo yut kazanyordu. Abbasn lmnden sonra ipek ker vanlar yeniden Halep, Bursa ve zmire gelmeye bala

kalm gelirin ortaya kmas ile aklanamaz. Yeni top raklarn tarma aldn kaytlardan anlamaktayz. 1584 ylna kadar altnn 55-60 aka olarak deimeyen durumu, genellikle ekonomik hayatta da istikrrn ve dengenin simgesi kabul edilebilir. Ekonomik bakmdan bu dnemde en nemli geli me, Bat merkantilist devletlerine, Fransa (1569), ngil tere (1580) ve Hollanda (16l2)ya kapitlasyonlarla mparatorluun her tarafnda serbest ticaret izninin ba lanmasdr. Merkantilist dnceye yabanc kalan Osmanl devlet adamlar, lkede mal bolluu salamaya ve ticari vergilerden alnan devlet gelirlerinin azalmamasna dikkat ederlerdi. u bir gerektir ki, Kapitlasyonlar, ge reksinim duyulan baz nemli maddelerin (balca ince ynl kuma, kalay, elik, barut ve kristal, saat gibi lks eya) salanmas ve hzineye ait gmrk gelirinin artma s gz nnde tutularak kaygszca verilmitir. Dardan mal getirtilmesine bir snrlama konmad halde i pa zarda ktlk dourmas veya dmann iine yarar dn cesi ile bir takm mallarn (pamuk, demir, kurun, hubuO S M A N ll

m ve Osmanl ekonomi si iin nemli bir kaynak o1SYASET

makta devam etmitir. Fransa ve ngilterede ipekli tke timinin ve ipek sanayinin genilemesi, ipek ticaretini dnya ekonomisi ve kapitalizmin gelimesi bakmndan byk lde etkilemitir. Ayn durum pamuk ve pa muklular iin 17-18. yzyllarda grlecektir.

bakay, asker snf grevlileri oluturmakta idi. Nihayet, asker uc ve gaz rgtnn devlet iindeki rol ve srek li yeni topraklar fethini bir gereklilik haline getiren ti mar sistemi gz nnde tutulmaldr. Eli emirl, yenie ri pek ok asker timar bekliyordu. Bu gzlemler doru olmakla beraber, eitli etkenlerden yorulmu kendine zg bir Osmanl kltrnn ve yaam slbunun varl ve Osmanl ynetiminin yerletii lkelerde bu klt rn ve yaam tarznn derin etkileri unutulmamaldr. Kendine zg bir Osmanl kltr, devlet ve hukuk d zeni var olmutur. zellikle, Osmanllarn Balkanlarda sosyal ve kltrel etkileri derindir. Bu kltrn byk bir ekici kuvveti vard. Kendi i-deeri yannda, Osmanl emperyal kltr bir prestij kltr idi. Bir gayri mslim iin en arzu edilir eylerden biri, giyimini ve ya ayn Mslman Osmanlya benzetebilmekti. Balkan l, hatta Arap tarihilerin, bugnk geri kalml, Osmanl rejimi altnda yaam olmakla aklamaya yelten meleri, anakronistik bir iddiadan ibarettir. O zaman kimse, hmanizma ve rnesansn, Batl milletlere geti recei kudreti, serveti ve prestiji hayalinden geiremez di. Dou Hristiyan kltrnn bamsz yaad lke lerde, rnein Rusyada dahi Rnesans izleyemedii, iz lemek istemedii ortada olan bir gerektir. Osmanl patrimonial padiahlk toplumunda yksek kltr yaratm, sarayn ve saraydan kma kullarn pat ronaj altnda gerekleiyor, geliiyordu. Osmanl klt rnn gelitirildii merkez, stanbul, daha dorusu Sa~ ry-i Hmyn idi. Birok sanat kollar, hssa sfat ile Padiaha mensp hrfetler olarak sarayda rgtlenmiti. Saray mimarlar, nakklar, hnendeler (mutribn), ir ler, kuyumcular, hilat ve kaftan yapanlar, hal ve ipekli dokuyanlar, arda en usta kiiler arasndan seiliyor ve ya saray iin tutuluyordu. Bunlar, Padiah iin en nefis eserleri yaratrlar, eserleri tekiler iin rnek olurdu. br taraftan Saray okullarnda i-olanlarna eitli sa natlar retilirdi. -olanlarndan kumandan veya vali olarak taraya kanlar, gittikleri vilyetlerde Padiah sa rayn taklitle kendi saraylarn kurarlar ve Osmanl saray slbunu evrelerinde yayarlard. Her nemli ehirde, saraydaki ba-mmara (.ser-mimrn-i hssa) bal bir mmar olup kamu yaplar onun gzetimi altnda yaplrd. Osmanl kltrnn en nemli ve orijinal bir koli da hukuk alanndadr.
SYASET

OSMANLI KLASK KLTR


Osmanl kltr ilk dneminde gelime anda kapal, donmu bir kltr deildi. Yabanc kltrlere zeniliyor, bilinli kltr alntlar yaplabiliyor, dar dan lim ve sanat getirtilmesine nem veriliyordu. Av rupalI uzmanlar iin bir Efrenciyan odas bile kurulmu tu Tursun Bey (15. yzyl sonu) kendi zamannda sanat ta balca slptan, tavr-i Rm (Anadolu Trk), tavr-i
Uaty (Orta Asya Timurlu) ve tavr-i Freng (Avrupa) s

lplarndan szediyordu. Sarayn patronaj altnda ran ve Timurler Orta-asya s Osmanl kozmopolit sanatna rnek olmu stadlarn getirilmesine nem verilmitir. Kann Sultan Sleyman dnemi sonlarnda Osmanl kltrnn klsikletii, d etkilere kapanmaya balad bir dnem olarak dnlebilir. Osmanl kltr, gerekte o zaman en byk stadlarm yetitirerek, ide al ekillerine kavumu bir kltr bilincine vard ve ar tk d alntlara zenmedi, kendi klsik ekilleri iinde kalplat. Yine bu dnemde, devletin mr toprak, timar ve kul sistemine dayanan sosyal-politik yaps nitelik ba kmndan en yksek gelime derecesine ulamt. Onun iin bu dneme klasik dnem diyoruz. Mutlak bir otori tenin sahibi saylan Padiah, btn politik-sosyal dze nin kayna ve dayana saylyordu. Pdih iradeleri eklinde kan rf kantin yasakname ve tzkler, Kanun dneminde ideal ekillerine erimi kabul ediliyordu. 16. yzyl ikinci yarsnda klsik ekillerine ulaan bu ilk d nem Osmanl devlet yaps, gz uc toplum ve gelenei nin gelimi bir ekli olarak, asker bir devlet karakteri gsteriyordu. Gaz prensibinin, emperyalist giriimlerin devlet hayatnda stn rol gz nnde tutulursa, bu g r bir bakma kabul edilebilir. Daha nceki slm dev letlerinden farkl olarak, Osmanllarda sivil ynetim, hatta din yarg greviyle asker grevlerin ayn kiiler elinde toplanm olmas da dikkate deer. Daha 15. yzylda Bursa gibi bir ticaret ve endst ri merkezinde dahi, en yksek servetlere sahip yksek ta
OSMANLI I

b r o k r a si ve k a n u n la r

va dnemi ve onun dourduu mal bunalm gz nne alnmaldr. Daha 16. yzyl ortalarnda, Kanun dneminde zellikle ehzde Mustafa ve ehzade Bayezid olaylar s rasnda, Anadoluda iddetli bir kaynama balamt. Bir yandan asker snfa geme amacyle rakip ehzadeler hizmetine giren binlerce babo Anadolu kyl genci,
yevmller, levendler adile bu kargaay desteklerken, br

Osmanl hukukunun yaratlmasnda, ynetimle il gili kararlarda ve devlet ynetimine egemen ilkelerin ha yata geirilmesi ve yrtlmesinde en byk rol divn-i
hmyn brolarndaki ktipler oynamakta idiler. Genel

de, slm devletlerinde brokrasiyi, slmiyetin yaylma sndan nceki dnemlere kan, Yakn-Dounun eski ynetim geleneklerini titizlikle srdren ve bir korporasyon halinde kurumlam bulunan bir grup olutur makta idi. Brokratlar, ynetim sanatnn inceliklerini, rak-kalfa-usta sistemine gre renirlerdi. Devlet ve idare hakknda bilgileri siyasetnme ve m irat-i mlk gibi eserlerden alrlard. Osmanl maliye yntem ve for mlleri lhanl ramndan devr alnmt. Kttb, med rese ve camilerde slm ilimleri renmekle beraber, ulema dnda, srf hikmet-i hkmet kaygsyle hareket eden bamsz bir gruptu. Devlet brolarnn tm, vezr-i zama bal olmakla beraber, ktipler iki ayr kola ayrlmtr. Siyaset ve ynetim ilerine bakan ve doru dan doruya vezr-i zam emrinde bulunan dvan ktiple
ri bir yanda, dorudan doruya maliye bandaki defter

yandan timar az veya timarsz eli-emirl ve mazu l sipahi ler, bu kaynamann n safnda yer almlardr. br yandan, ilmiyye mesleinin vergi bakl gibi ayrca lklarndan yararlanmak isteyen, fakat soygunculuk ve hatta ekiyala srklenen binlerce Anadolu delikanls
shte/softa ad altnda medreselerin ats altnda toplan

yor, yahut da balarnda kendi medreselerini veya ete lerini kuruyorlard. Eskiden Anadolunun fazla nfusu iin Balkanlar, bir tama ve g blgesi, ular ise asker hizmete girmek istiyenlerin gnll, garip-ygit adile ko utuklar bir er-meydan idi. 16. yzyln ikinci yarsnda, bir yandan Avrupada

yaylma duraklad; yeni timar olanaklar kalmad ve uc


aknc kurumu kt; br yandan yukarda sylediimiz

dara bal maliye ktipleri br yanda, brokrasinin iki temel kolunu oluturmakta idiler. Kanun dnemi bala rnda, dvan ktipleri 11, defterdara tbi ktipler 39 kii idi. Bu sonuncunun ayrca, 23 agirdi, yahut ra veya asistan vard. Doal olarak bunun dnda, gmrk, ma den, vakf vb. ileri yneten emn adile bilinen brokrat lar ve onlarn emri altnda grev yapan ktipleri ayrca hesaba katmak gerekir. Bunun gibi, kadlar ve onlarn emrindeki ktipleri, baka nemli bir kategori halinde Osmanl brokrasisi iinde sayabiliriz. Osmanl devlet ynetimini yakndan anlamak iin, bu brokratlarn ye time biimleri ve almalar, defter ve muhasebe yn temleri zerinde aratrmalar henz balangtadr.

gibi, byk nfus art nedeni ile orak Orta-Anadolu yaylasnda nfus basks glendi. Bu nfus tamasnn gerek ls iyi bilinmiyor. Fakat birok belirtiler, bu varsaym, dorulamaktadr. Kbrsn fethinden sonra, 2 Eyll 1572 tarihli bir fermanla Anadolu, Karaman, Rm (Amasya), Zulkadriyye (Mara) vilyetlerinde, toprak s knts eken, vergi tahrr defterlerine yazlmam olan, bulunduu yerden kaarak baka taraflarda yerleen veya rgatlk yapan, toprak davalar bir sonuca vardrlmam olanlar, ehirlerde ve kylerde isiz gsz dolaanlarn Kbrsa srgn gnderilmeleri emredilmitir. Bylece, yalnz dalk Teke blgesinden gidecekler, 5720 hne olarak saptanmtr. Bunun yannda, kendi istei ile gi denler, btn gmenlerin te birine yaklamtr. a da yazar Venedikli Calepioya gre, bu yolla Anado ludan Kbrsa 20 bin gmen gelip yerlemitir. Bunun yannda 1571 de adada, 1500 yenieri ve 3000 sipahi, koruyucu greviyle braklmt. 1570den sonra ran sa valar (1578-1618) reaya aslndan binlerce Anadolu de likanlsnn asker kadrolara alnmasn gerektirmitir. Koi Bey bunlar, ecnebi ad altnda Trk, ingene, TaSYASET

BYK BUNADIM, 1571-1610, KKU) DEM


16. yzyl sonlarnda, 17. yzyl balarndaki b yk bunalm hazrlayan nemli gelimeler olarak, b yk nfus art, Avrupada sava tekniinin ve gm bolluunun etkisi altnda Osmanl klsik asker ve mal dzeninin sarslmas, Safavler ve Habsburglarla uzun sa
OSM ANU I

tar, Krd, Laz, Yrk diye anar. Reaya aslndan binler ce gen, balangta Kafkasyadaki fthat blgelerinde timar sahibi, kale muhafz, ve gnll olarak bir dirlik ve kap bulmutu. Fakat, Koi Beyin ve ondan nce Kitbi Mustatbn (yazl 1620) iddetle yakndklar gibi, klsik Osmanl dzeninin temel ilkesi olan reaya ve aske r ayrl ilkesi bu yolla inenmi oluyordu. br yan dan, ynetim ve asker otoritenin yalnz ve yalnz Padi ah kullarna verilmesi ilkesi de unutulmutu. Bunal mn nedenleri zerinde ada Osmanl dnrleri ay rca u noktalar zerinde dururlar: Padiahn mutlak ve
kili saylan vezr-i zama tbi Dvn-i Hmyn un ve b

me dzeyine ulam olan klsik Osmanl kuramlar nn bozulmasna (tagayyur ve fesada) balarlar. Bu gr lerde, kukusuz, byk bir gerek pay vardr. Modern tarih incelemeleri bu yorumlar desteklemektedir. An cak, bu Osmanl dnrleri, doal olarak geleneksel devlet ve toplum felsefesi erevesinde yorum yaparlar. ok kez, gerek nedenleri grmekten ve deiikliklerin gerek anlamna inmekten uzaktrlar. Yukarda temel nedenler arasnda nfus artna deindik. imdi, birbi rine sk skya bal asker ve mal deiiklikleri ele ala caz. Hatrlamak gerekir ki, 1533de Osmanl Devleti mttefiki Fransaya 100.000 altn yardm yapm, sonra ayn devlet bir milyon altn daha istemitir. Fakat ok gemeden Osmanl Devleti, II. Philipin spanyas gibi, dnya boyutlarnda egemenlik giriiminin yk altnda ezildi. Sava, gittike daha masrafl bir hal ald. spanya ve Almanya Habsburglaryla karada ve denizde byk ekime, Osmanl mparatorluu yapsnda derin izler brakan iki nemli olayla balamtr: Habsburglara kar orduyu ateli silhlarla donatlm ar piyadeden ku rulu bir ordu haline getirme zorunluluu ortaya km, ok-yay, kl ve mzrakl timarl sipahi sava deerini kaybettiinden timar rejimi ihmal edilmi ve dalmaya braklmtr. te yandan zellikle donanma yapm ok byk giderlere yol amakta idi. Bir kadrgann bakm ve ynetim masraf o zamanlarda ylda 6000 altn dka idi. Osmanl donanmas 200 kadrgadan kurulu olduu na gre, sadece donanmann yllk gideri 1 milyon 200.000 altna varmakta idi. ran savalar Osmanl bu nalmnn balca nedenlerinden biri olarak yakndan incelenmelidir. 1578-90 yllarnda Azerbaycan ve irvann ele geirilmesi, yalnz Osmanl asker dzeni iin deil, ayn zamanda Osmanl mliyesi iin de ykc bir nitelik kazanmtr. Memleket ahalisi katndan veya direndi inden oradaki igal kuvvetlerini Anadoludan beslemek gerekmitir. 1603de ranllar Osmanllar geri atnca bu askerler Anadoluya gelip dkldler. Avusturyaya a lan sava (1593-1606) daha ok bu askerleri oyalamak ve dirlik bulmak amacn gdyordu. 1593-1606 Avusturya savalarnda, timarl sipahi yerine tfenkli piyade kullanlmas gerei dolaysyle ye

rolarn bamszl, bu dnemde ciddi olarak sarslm; baka bir deyimle, brokratik merkeziyetilik zedelen mitir. Bunun balangcn, II. Selimin tahta kmas ile stanbula beraberinde gelen yeni grubun, vezr-i zam Sokulluya kar uralarnda grmekteyiz. Saray nedim
leri, Kap-kulu zorbalar ve ulema, devlet ilerine kar

maya balamlar, brokrasinin devlet karlarn ve d zenini hereyin stnde tutan geleneksel bamszln inemilerdir. Bylece, mparatorluk ynetiminin kl sik kanun ve dzenleri bozulmaya balamtr. Bunun en nemli sonularndan biri, Ftih tarafndan devletletirilen mir topraklarn tekrar geni lde mlk ve vakflar halinde devlet kontrolnden kmaya balamasdr. unu da ekliyelim ki, ulemann rf kanunlar ve ynetim ala nna karma giriimleri, bu dnemde artt. Kanun S leyman dneminde eyhlislm Ebussud Efendi, rf kanunlar ve ynetim dzenlerini, 9- yzyl fakahsna gre eri prensiplerle yorumlamaya alt. Eskiden, yal nz rf kann konusu olan sorunlar bundan sonra gittik e daha ok fetva konusu olmaya balad. 16. yzyl so nundaki bunalm sonucunda, I. Ahmed devrinde topla np dzenlenen Kannnme-i Cedtd, daha ok fetvalarla dolu bir dergi halini almtr (Ftih ve Sleyman kannnmelerinde bir tek fetvaya rastlanmaz). eriatlk, y netimin yeni durumlar karsnda serbest almasn k stlad ve snn tutuculuu glendirdi. Bu dnemde, yenierilerin ayaklanmalar ve haremle ibirlii yaparak zorbalkla hkmet otoritesini kontrolleri altna almala r, zellikle mal kargaa ile ilgilidir. ada Osmani brokrat dnrleri zetle, k menin temel nedenini, Kann dneminde en yksek geOSM ANLI

nierilerin says ok arttrld. Saylar 1527de 7886


SYASET

iken, 1610da 37.627 kiiye ulat. Anadoludan babo kyllerden cretle tfenkli sekban ve sanca askeri yazl maya baland. Bar dnemlerinde sekban askerine ge reksinim kalmad zamanlarda, cretsiz kalan bu eli t fenkli ve yenieri subaylar kumandasnda rgtlenmi gruplar, Anadoluda her tarafta halk haraca kesmeye ve saldrlara baladlar. Timarlar yetmeyen veya elinden alnan sipahiler de, bu soyguna katld. te Anadoluyu kasp kavuran Cell haydut gruplan bu yolla ortaya k t. Bu amansz soygunlar ve katiller yznden kyller, kitle halinde kamaya baladlar; bu Anadolu tarihinde
Byk Kagun diye anlr. Anadolu batan baa ykld,

Yl "527 1567 1597 1618 1653 1661

Milyon Altn 5 5.8 2.5 3 4.2 5 Bu listeye timar olarak verilen giderler dhil deil

dir. 1590 ylndan sonra hazine daima byk aklar ver meye balad. Bu dnemde, avriz ve cizyenin artmas ve bu vergilerin toplanmas srasnda grevin ktye kulla nlmas yznden reaya arasnda honutsuzluk artt, pro testo olarak yerini yurdunu brakp kamalar yaygnlat. Osmanl mliyesini altst eden bir olay da, gm akann tagi, yani gm m iktarnn azaltlmasdr. 1580lerden itibaren Avrupadan sel gibi ucuz gmn gelmesi ve Avrupa kalp paralarn istils bunun balca nedenidir. Osmanl Devleti Avrupadan gm salamak iin kendi mill para aka sistemi yannda her eit para nn giriini serbest brakmt. Fakat grn ekici kalp paralar piyasay kaplaynca, gm miktar itibar deerinden yksek olan Osmanl paras aka, Gresham kanunu sonucu piyasadan kamaya balad. Bunu farkeden maliye bu yzden akada gm azaltt ve aka kesadiaa. bylece bir are bulunmak istendi. Fakat bu da

yakld. Bu durum, ranllarn kar saldryla getii 1603-1610 yllar arasnda, devleti ktrm etti. Rume lide bu kertede yaygn olmamakla beraber, zellikle Ma kedonya blgesi ile kuzey Bulgaristan kargaalklardan kurtulamad. Anadoludaki anari yznden, buradan halkn Rumeliye kap sndn biliyoruz. 17. yzyl sava dnemlerinde, zellikle 1683-1699 yllarnda bu anarik durum geri gelecektir. Osmanl ordusu artk, e itli adlar alan bu tfenkli cretli askerlerden vazgee medi. Sekban ve Samca, Levend ve yenieri nakit ulfe al dklarndan merkez hazine gelir kaynaklarn olduka arttrmak gerekiyordu. te yandan, 1571den sonra dev let, Akdenizde spanya ve Venedike kar kuvvetli bir donanmay srekli hazr tutmak zorunluluunda idi. Osmanl Devleti, merkez hzinenin gelir kaynakla rn arttrmak iin cizyeyi ve olaanst bir ek vergi olan
avriz-i divniyyeyi arttrmak zorunda kald. nceleri,

enflasyonu krkledi. Osmanl parasnda bu dnemdeki byk dalgalan malar, deer kayb eitli biimde yorumlanmtr. Akann yzde yz deer kaybetmesi Amerikan ucuz g mnn akn, nfus ve talep art, mal darl veya devlet btesinde para bulmak iin tag, Avrupa kalp paralarnn piyasay istils ve akann ayarlanmas zo runluluu ile aklanmtr. Aslnda, btn bu faktrler, para bunalmnda birlikte etkin olmutur. Bu durum, vergilerin ayarlama yolu ile ykseltilmesi sonucunu ge tirdii gibi, timar rejiminde de derin etkiler yapmtr. Zira enflasyondan sonra timarlar oluturan vergiler arttrlmad iin sipahilerin timar gelir miktar gerekte klm, bunun zerine sipahileri seferden kamaya ve ya bir takm kanunsuz yenilikler (bidatlar) kararak re ayadan trl adlar altnda para szdrmaya, bylece zarar larn gidermeye almlardr. Bu dnemde, stanbulda

zellikle sava zamanlarnda toplanan avriz-i divniyye, artk her yl toplanan bir nakd vergi haline geldi ve miktar da srekli olarak arttrld. Kii bana 1582de 40; 1600de 240; I 6 6 lde 535 akaya kt. Cizye, 1574de 40 aka iken 1591de 70; 1596da 150; 1630da 240; 1691de 280 akaya karld. 1596 tarihli adletnme, kanunsuz yollarla 150 akalk cizyenin 500 veya 600

akaya kadar ktn belirtmektedir. Ancak, akada yar drlmesi (tag) sonucunda akann deeri de ok dm bulunuyordu. Gerekten bir altn 15 27de 5 7 ,1583de 6 0 ,1584de 120 akadr. Sadece merkez h zinenin yllk geliri altn hesab zerinden yle bir d gsterdi.
O S M A N II

SYASET

sk sk grlen yenieri ayaklanmalar da, akadaki ka rarszlkla ve geim sknts ile dorudan ilikilidir. Bu iddetli sosyal, asker ve mal sarsntlar sonun cunda 17. yzylda artk Osmanl Devleti, 16. yzylda ki konumunda deildir. Osmanl tarihinin birinci klsik dnemi bylece kapanm olmaktadr. Ortaa ekono mik ve mal koullarndan domu olan timar rejimi km, yerini ateli silhlarla donatlm bir cretli or du alm, bylece rnle demeye dayanan vergi sistemi yerine daha ok nakd vergilere dayanan bir maliye ve merkez hazine sistemi gelmitir. Osmanl akas yerine Bat Avrupa paralar, zellikle spanyol realleri (riyal) ve Hollanda riksdall t n (esed guru) piyasaya hakim olmu ve Osmanl ekonomisi zamanla Avrupa merkantilist sis temine tb bir ekonomi haline gelmitir. Osmanl Dev leti, uzun ve pahal savalarn ve Anadoludaki ykc kar gaalklarn yk altnda ezilmi, kaynaklarn kaybet mi ve tketmitir. Yeni koullara elverili bir uyum iin gereken maddi ve manev elerden yoksun olduu iin de gerek bir reform yapamamtr. zellikle iltizam sis teminin yaygn bir biimde uygulanmas sonucu reaya ile devlet arasnda yeni bir smrc snf ortaya km tr. Bu durum, 18. yzylda merkez otoritenin zayfla mas ile birlikte gerek bir feodalleme ile yn rejimiy le sonulanacaktr. Bununla beraber, son incelemeler gs termitir ki, mutlak bir k yerine mparatorluk ger ekte yeni koullarn istedii nlemleri alarak bir uyum salam ve daha yzyl sren yeni bir denge meyda na getirebilmitir.

rn yardm ile kylerde yigit-balar emrinde halkn r gtlenmesine izin verildi. O zaman yn yle tanmlan makta idi. Vilyetten yarar ve nmdr ve mstakim ve mtemevvil (paral) ve halk arasnda sz ve kelimti dinlenr kimesneler. 17. yzylda Evliya elebi, Rume li ehirlerinde yn kategoriye ayrmaktadr: ehrin nfuzlu zengin tccarlar, ileri gelen ulema ve kap-kulu garnizon aalar. slimyede ekser yn-i vilyetin tica reti tfenk, kebe ve renkli velenseler ilemek, satmakt. Toplumda ileri-gelen ve sz geen kiiler, YaknDou devletlerinde Orta-alardan beri halk ile hk met arasnda arac saylmlardr. Anadolu Seluklularn da, vergi yazlmasnda ve ahal arasnda ykmllklerin belirlenmesinde bu nfuzlu kiiler rol oynamakta idiler. Bu dnemde, Anadoluda ynn byk bir blmn, esnafn ve iilerin ba olan abler oluturmakta idi. Osmanl dneminde de ehirlerde, ilk zamanlardan balaya rak, merkez ynetim, yn ve esnaf daima halkla yne tim arasnda arac olarak kabul etmitir. Yalnz Mslmanlar arasnda deil, Hristiyanlar arasnda da zengin, sz geer kiiler veya papazlar, yerel cemaatn hkmet karsnda temsilcisi saylmlardr. te bu grup, 16. yzyldan sonra, merkez otorite ve kontrol zayflad zaman, yeni koullar altnda eyletlerde zerlerine git tike daha ok sorumluluk alm, devlet reayay ve her trl vergi kaynaklarn korumak kaygsyle, bunlara d zenin ve gvenliin korunmas, vergi, hatta asker topla ma ilerinde geni yetkiler tanmaya balam ve sonuta 18. yzylda yerel ynetim bsbtn bunlarn eline ge mitir. O zaman, her kazada halkn setii ve yerel hk met otoritesi olarak kadnn onaylad bir ynn varl gerekli saylmtr. Eyaletlerde mslmanlar arasnda
yn ve eraf, Hristiyanlar arasnda knez, kocaba ve or baclar ile Ortodoks ruhban n plana karan koullar

MERKEZYETLN ZAYIFLAMASI, YN- VLAYET


Yeni dnemin en belirgin zelliklerinden biri, y netimde merkeziyetiliin zayflamas, yerel glere ve kiilere vergi ve gvenlik ilerinde yetkiler tannmasdr. Anadoluda Celllere kar gnderilen valiler ve adam larnn, kaplarnda cretli sekban askeri besleme zorun luluu dolaysyle reayadan aidat toplamalar, yani teklf-i akka, yeni dnemin getirdii veya yaygnlatrd

daha yakndan inceleyelim. nce, halk zorbalara ve vergi toplayanlara kar u ra veren yerel, sz geer kiilerin himayesini aramak tan baka are gremiyordu. br yandan, bu yn ve e rafn ou, teden beri halka tarm iin veya vergisini demesi iin bor para verir, tefecilik yapar kimselerdi. Yeni dnemde avriz ve cizye gibi nakd vergilerin oran ykselince, halkn bunlara ball bsbtn kuvvetlen di. Aslnda, her kazaya toptan belirlenen avriz vergisini
SYASET

bir yntemdi. Onlarn nlenemez yolsuzluklar karsn da hkmet, yerel halkn silhlanp kar koymasn bile onaylamak zorunda kald. 1601de zorbalara hadlerini bildirmek iin yn-i vilyetfe n serdrlar atand ve onlaO SM A N U ^

halk arasnda herkesin durumuna gre datma ve topla ma grevi, yerel kad bakanlnda o kazann yn ve e rafna veriliyordu, bu pratik bir yntemdi. Hkmet bylece, ynn kiiliinde verginin toplanmasn gven ceye alm oluyordu. Bu ilerde teden beri hkmet adna dzenleyici rol oynayan kadlarn nfuz ve yetkile ri gittike yerel yn eline geti. Zaten, yeni dnemde kadlarn grev sresi ok ksaltlmt (iki yldan daha az). Sekban askeri toplamak iin alman sekban akas, imdi avarz vergileri arasnda idi ve yn aracl ile toplanrd. Gelen hkmet memurlar ve yerel asker iin toplanan idt ve yerel giderlerin saptanmas ii de, kad bakanlnda toplanan yerel yn ve eraf meclisinin g revleri arasnda idi (eraf deyimi, daha ok, din adam yan iin kullanlr bir deyimdir). Yeni dnemde gittike daha geni bir ekilde uygu lanmaya balayan maktu ve iltizm yntemleri de yerel yn ve esnafn roln arttrmtr. Vergi iltizm, ynn nfuz ve servetinin temel aralarndan biri haline gel miti. Devlet, m ir topraklarn vergi gelirini teden beri iltizm yntemiyle toplard. Yeni rejimde, uzun savalar ve mal skntlar sonucunda, devlet mltezimlere gittik e daha geni yetkiler tanmaya balad. Hzineye ait ge lir kaynaklar mukataat, mltezimlere hayat boyunca, hatta ocuklarna gemek zere' irs verilmeye baland. Bu yolla; plak mlkiyeti daima devlete ait saylmakla beraber, m r topraklar gerekte byk arazi halinde ye rel yan ve eraf eline dt. 19. yzylda Balkanlarda kyl hareketleri, devlet topraklarn aalarn elinden al ma amacn gdecektir. Bu dnemde yerel knezler, koca ba ve orbaclar birok yerlerde kylnn bana ge mi, dardaki ihtillci komitecilerle bir balant halkas oluturmulardr. Yalnz dorudan doruya merkez hazine elindeki topraklarn, yani mukata'lann deil, ayn zamanda paa larn ve beylerin veya ehir ve kasabalarda oturan her e it dirlik sahiplerinin gelirleri de iltizm yntemiyle top lanrd. Byk mltezimler, iltizam paralar halinde da ha kk yerel mltezimlere iltizama verirlerdi. Bunlar ise, genellikle yerli yn idiler. Yeni dnemde yaygn hal alan bir idare yntemi de, hkmetin vergi gelirini garanti etmek zere valilikleri iltizmla vermesidir. Bu ynteme gre, vali her yl haziO S M A N II I

neye o vilyetin vergi geliri olarak, giderler ktktan sonra kararlatrlm bir para (bedel) demeyi garanti et mekte idi. Valiler, ou zaman, bu gelirlerin tahslini ye rel yna iltizma verirlerdi. Birok yn; voyvoda veya
mtesellim ad altnda valilerin vekili olarak hizmet eder

ler, gerekte ynetimi ellerinde bulundururlard. Kadla rn da, kendi kaza blgelerinde yerel mahkemeleri niblere iltizmla sattklarn biliyoruz.
M aktu (kesim) yntemine gelince, bu bir blgenin

vergi geliri iin, yerel topluluun temsilcileriyle maliye arasnda belli (maktu) bir miktar zerinde anlamaya va rlmasndan ibarettir. Bu yntem, vergi gelirini garanti ediyor, ayn zamanda reyy mltezim veya tahsildrn kt davranlarndan koruyordu. Hkmet, birok yer lerde, reynn bu yntem iin isteklerini onaylamtr. Eskiden pek seyrek durumlarda ve koullarda yrrlkde olan bu yntem, gittike yayld. Rumelide zellikle cizye toplanmasnda uyguland. Bylece Ortodoks ruh ban, knezler, kocabalar, halkn temsilcileri olarak, ge rek hkmet gerek halk karsnda yerel otorite kazand lar. Zamanla bu yntem, blgenin dar ve ekonomik zerkliine yol aacaktr. Yunanllarn, kocabalardan kurulu demogerentos meclisleri dorudan doruya maktu sistemi ile ilgilidir. yn rejimi gibi maktu sistemi de merkeziyetiliin gevemesine, hatta yerel zerklie yol amtr. Osmanllar, teden beri nemli ehirlerde Padiahn otoritesini yrtmek, ehri ve yerel gvenlii ko rumak zere yenieri garnizonlar (byk ehirlerde 500600 kii) yerletirirlerdi. Yenieri gibi Kap-kulu svari leri de, lkede yaylm bulunduklar iin, bunlarn ba nda her blgede ketbiidayeri ad verilen bir komutan bu lunurdu. Bunlar, oradaki beylerbeyine veya sancak beyi ne bal deillerdi. Padiah kulu olarak onlarn birok mal, kaza ayrcalklar vard. Kanun dneminde ehz de ayaklanmalarndan ve Cellilerden sonra yenieri ve sipahiler, zellikle Anadolu ehirlerinde, daha ok yayl dlar. Onlarn ayrcalklarn paylamak isteyen yerli as ker gruplar, aralarna giremedikleri zaman onlara kar uraya balarlard. Anadoluda Sekbanlar Arap vilyet lerinde yerliyye denilen bir eit milis askeri kap-kullarna kar mcadele halinde idiler. te birok ehirlerde bu
SYASET

kap-kulu kumandanlar yerli yn ve ulema ile brleerek gerek otoriteyi ellerine geirdiler. Beylerbeyi ve adamlarna kar gerekten zerk, serbest ynetimler kurdular ve merkezden kopardklar nvan ve ayrcalk larla bu otonomiyi mer ve kanun bir hale getirdiler. Yenieriler, kuzey Afrika vilyetleri, Badat gibi uzak eyaletlerde gerekten bamsz oligarik ynetimler bile kurdular. Bosna gibi snr vilyetlerinde yn ile birleerek muhtar ynetimler oluturdular ve bunun iin Sultann ehire vermi olduu eski vergi baklk belgele rinden yararlandlar. Anadolu ve Rumelinin birok e hirlerinde yenieri ve sipahi efleri iltizm, ve mukataalar satn aldlar veya zorbalkla birer kudretli yn durumu na geldiler. 18. yzylda onlarn yerel egemenlii ellerin de tutan gerek hnednlar kurduklarn biliyoruz. Hat ta onlardan bazlar, halk arkalarna alarak Bb- Alyi, paalk ve vezirlik nvanlar ile valilik vermeye dahi zor ladlar. Ayn, yalnz vergi toplama, yerel dzen ve gvenli in salanmas ilerinde deil, 17. yzyldan balyarak, devlet adna blgelerinde asker toplama ve bu askere ku manda etme yetkilerini de aldlar. Bylece, onlarn bazan paalarn kap kuvvetlerinden daha byk kuvvetlere sa hip olduklarn, Padiahm seferlerine bu kk ordular ile katldklarn grmekteyiz. Bundan sonra, gl ha nedan kurucular (Tepedelenli Ali Paa, Karaosmanoullar gibi) yerel temsilcileri ve yn kendi kontrollar altna soktular. Devlete ait belli bal yetkilerin miras yoluyla babadan oula gemesini salayarak gerek fe odal beyler durumuna geldiler. Devlet ajanlar, hatta va liler onlarsz ne asker ne vergi toplayacak gce sahip de illerdi. 18. yzyln ikinci yarsnda hanedanlarn orta ya kmas, yn rejiminde son gelime dnemini imge ler ve feodalleme bylece tam sonucuna ulam sayla bilir. 1807de Rusuk yn Alemdr Mustafann stan bulda vezir-i zam sfatyle diktatrl dneminde, yn ve hnednlar dorudan doruya impartorlua ege men oldular. Padiaha imzalattklar bir belge, sened-i it
tifak ile eyaletlerde egemenliklerine hukuk bir temel

MERKEZYET BROKRASNN CANLANMASI: TANZMAT VE REAKSYON


yna kar II. Malm udun 1815'ten balyarak, gl bir mcadeleye girdiini gryoruz. Bu sultan, merkez hkmet emrindeki orduyu yeniden dzenleyip glendirdi. Avrupadan ald modern silhlarla, stn bir kuvvet meydana getirdi, byk yn hanedanlara kar sava at ve bylece merkez-mutlak Padiah otori tesini yeniden canlandrd. Reformun ana amac, merke z devlet otoritesini yeniden kurmakt. 1821de Yunanl larn ayaklanmas ve bamsz Yunan devletinin kurulu u (1830), mparatorluk yneticilerine, devlet idaresini batllatrma ve devleti bat devletler topluluuna sok mann kesin bir gereklilik olduunu anlatt. Glhane
Hatt-i Hmynu (1839) kanunlarda ve ynetimde Bat

modern devlet ilkelerini getirmeye alyordu. Bu d nemde, merkeziyeti brokrasi glendi ve ynetimi tam kontrol akma ald. Bununla beraber bu kkl reform hareketlerine kar yn, eyletlerde toprak ve yerel yne timde egemenliini srdrmeyi baard. II. Mahmud, ancak siyasi otoritesi iin en tehlikeli hanedanlar ve b yk yn ortadan kaldrabilmiti. Merkez brokrasi,
Tanzimat reformu (1839-1876) ile onlarn yerel glerini

krmaya bouna alt. Ayn, Tanzimat'la kurulan sancak ve kaza meclislerinde egemen durumda idiler. 1876 Meclis-i Mebsnmz dahi eyletlerden gelen yn ve eraf

egemen oldular. Tanzimat, Mslim ve gayr-i Mslim rey ynlarn bu yna kar korumak ve yeni bir Os
manllk kavram ile onlar kazanmak amacn gtt.

Bylece, dardan gelen milliyeti kkrtmalardan da reynn korunabilecei sanlyordu. Tanzimat, Rume lide reynn yerel yna kar yreklenmesini ve direni ini salamtr. Tanzimat'n Glhanede ilnndan he men sonra Balkan reys arasnda, vergilerin kaldrlaca , devlet topraklarnn kylye datlaca sylentileri nin yaylmas, merkez ynetimi derinden kayglandrd. Bat devletlerinin, 19. yzylda bask yoluyla kabul ettirdikleri fazlas ile liberal bir ticaret rejimi, genelde mparatorluk ekonomisi iifl ykc etkilerini hzla gs termi, te yandan Balkan lkelerinde mill kurtulu ha reketlerini kuvvetle benimseyen bir orta snfn genile-

salamaya kalktlar. 18. yzylda Ruslarn Karadeniz ve Kafkasyaya inmek, Avusturyallarm bat Balkanlar istil iin atklar savalarn ykc etkilerini unutma mak gerekir.
OSMANLI

I SYASET

meine ve glenmesine, kukusuz, byk lde yar dm etmitir. Rumeli ehirlerinde, hkmetin vergi ba klklar tanm olduu Avrupa tccar denilen grup, Avrupa ile ticaret imtiyazn elde etmi olan yerli Hristiyanlardan oluuyordu. Tanzimat ynetiminin, eitlie dayanan bir Osmanl vatan ve Osmanllk dncesi so nunda tmiyle baarszla uramtr. II. Abdlhamid (1876-1909) dneminde, eriatln ve panslmizmin egemen olmas, Tanzimatn baarszlna kar TrkMslman halkn bir tepkisini dile getirmektedir. Bu

dnemde d politikada hkmet, Batl devletleri bra kp Alman kayserliine yneldi. mparatorluk hkme ti, yalnz gemiin brakt bir sosyal dzenin dzeltil mesi mmkn olmayan sonularna kar deil, ayn za manda Rus arlarnn ve Habsburglarn asker emperya lizmi ve Batl byk devletlerin kapitlasyonlarla ga ranti edilen ekonomik emperyalizmine kar mitsiz bir ura vermek zorunda kalmtr. Bu kmazdan Trkler, 1919-1923 yllarnda bir bamszlk sava yapmak ve mill bir devlet kurmakla kurtulmulardr.

Bedri Noyan-M. Megi Garbnam m etni yay. , "Garib-nmede alplk geleneiyle ilgili Bilgiler, Belleten, 98, 481-495.

halkn endam, tem izlik yiyecek iecekte stn ve "Tanr yaratklarnn en iyi kalplisi olarak (4 ) tasvir eder. Uc beyleri vezir ve emirleriyle saraylarda oturan su lta n la rd r, Beyler cami, m edrese, pazarlar, hamamlar olan ehirlerde oturm aktadr. Zaviyelerin gzel hallar ve kandillerle ssl olduunu kaydeder.

SgU, snii, bkz. Tarama szl V, Ankara, 1971, 3612-3616: Sgler ile drtelim

A. tnan, Bkz. Vladiminsov, Moo/larm tima Tekilt, ev. Ankara, 1960,133-134, 141-146.

Bursa yaknnda K krdl Kaplcas olmaldr. Bursa teslim olmadan nce 3 0 2 de Osman G aznin yeeni A ktim ur'un kuatm a kulesi bura da idi.

4 5

H.A.R. G ibb, The Travels O f bn Battta, Cambridge. 1962, II. 419-420. b n Battuta, 413-469, o zamanki uc toplum u zerinde deerli ayrntlar verir. Bu arada Anadoluyu dnyann en gzel m em leketlerinden biri ve 7

N . aatay, Bir Trk Kurumu olan Ahilik, Ankara, 2. Bask, 1989, 145153.

BBLYOGRAFYA Rifaat Ali Abou-El-Haj, Formation of the Ottoman State, The Ottoman Empire Sixteenth to Eighteenth Centuries, Albanay, NY, 1991. M. Akda, Trkiye'nin ktisadi ve tima Tarihi, 2. Cilt, s tanbul, 1974. M. Akda, Cell syanlar, Ankara 1963. Mnir Aktepe, Patrona syan, stanbul 1958. M. Aktepe, Patrona syan (1730), stanbul 1958. Ali Akyldz, Tanzimat Dnemi Osmanl Merkez Tekiltnda Reform, stanbul: Eren Yay. 1993. Metin And, Krk Gn Krk Gece. Eski Donanma ve enlikler de Seyirlik Oyunlar, stanbul 1959. Ayda Arel, 18. Yzylda stanbul Mimarisinde Batlama Sre ci, stanbul 1975. Esin Atl, The Age of Sultan Sleyman the Magnificent, Washington DC, New York 1987. E. H. Ayverdi ve . L. Barkan, stanbul Vakflar Tahrir Defte ri, stanbul 1970. Ali hsan Ba, Osmanl Ticaretinde Gayri Mslimler, Kapit lasyonlar, Beratl Tccarlar ve Hayriye Tccarlar, An kara 1983. .L. Barkan, Toplu Eserler, stanbul 1980. O. L. Barkan, XV. ve XVI. Asrlarda Osmanl mparatorlu
o s m a n i .1

unda Zira Ekonominin Hukuk ve Mal Esaslar, s tanbul 1943. O. L. Barkan, Sleymaniye Camii ve mareti naat, 15501557, 2 Cilt, Ankara: TTK 1972-1979O. L. Barkan, Osmanl mparatorluunda Bir skn ve Kolonizasyon Metodu Olarak Srgnler, stanbul niversi tesi ktisat Fakltesi Mecmuas, Cilt XI (1950), 524569. . L. Barkan, Tarih Demografi Aratrmalar ve Osmanl Ta rihi,'Trkiyat Mecmuas (1951). . L. Barkan, Edime Asker Kassamna ait Tereke Defterleri, Belgeler 1966 . L. Barkan, The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic History of the Near East, International Journal of Middle East Studies (1975). . L. Barkan ve Enver Merili, Hdavendigr Livas Tahrir Def terleri, I, Ankara 1988. Felix Beaujour, Tableau du commerce de la Grece forme dapres une annee moyenne depuis 1787 jusquen 1797, Paris 1800. irene Beldiceanu-Steinherr, Les Bekta la lumiere des recensements ottoma^s, 1991. N. Berkes, Trkiyede adalama, stanbul 1975.
SYASET

A. Bombac, Histoire de la litterature turque, Paris 1968. A. Boue, Receuil d itineraires dans la Turquie d Europe, Vienne 1954. H. Bowen ve H. A. R. Gibb, Ilamic Society and the West, Londra: Oxford University Press, 1957. B. Braude and B. Lewis, Christians and Jews in the Ottoman Empire, New York-Londra 1982. 0 . G. Busbecq, The Turkish Letters, ev. S. Foster, Oxfbrd 1968 . Mustafa Cezar, Osmanl Tarihinde Levendler, stanbul: stanbul Gzel Sanatlar Akademisi 1965. Mustafa Cezar, Typical Commerrial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction System, stanbul: Trkiye Bankas 1983. M. A. Cook, Population Pressure in Rural Anatolia, 1450-1600, Londra 1972. M. adrc, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaplar, Ankara:TTK 1991. Z. elik, The Remaking of stanbul, Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century, London 1986. N. Clayer, Mystiques, Etat et Societe, Les Halvetis dans laire backanique de la fin du XVe siecle nos jours, Leiden, 1994. F. Dalsar, Trk Sanayi ve Ticaret Tarihinde Bursa'da pekilik, stanbul 1960. . H. Danimend, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, 4 cilt, s tanbul 1971-72. H. Roderic Davison, Reform in the Ottoman Empire 18561876, New York 1973. H. Dernschwam, stanbul ve Anadolu'ya Seyahat, Trke ev. Y nen, Ankara 1992. K. Dilger, Untersuchungen zur Geschichte des Osmanischen Hofzeremoniells im 15. und 16. Jahrhundert, Mnchen 1967. J. M. D Ohsson, Tableau general de lEmpire Ottoman, Paris 1788-1824. Dnden Bugne stanbul Ansiklopedisi, 8. Cilt, stanbul 199395. Dnya Kenti stanbul, stanbul-World City, stanbul: Tarih Vakf, 1996. E. Eickhoff, Venedig, Wien und die Osmanen, Umbruch in Sdosteuropa 1645-1700, Stuttgart 1992. 1. S. Emmanuel, Histoire de lindustrie des tissus des Israelites de Salonique, Paris 1935. O. Ergin, Mecelle-i Umur-i Belediye, I. Cilt , stanbul 1338/1992. Evliya elebi Seyahatnamesi, yay. A. Cevdet, 10 cilt, stanbul, 1898-1938.
O SM A N LI I

S. Faroqhi, Coping with the State, stanbul: ISIS yay. 1995. S. Faroqhi, Der Bektaschi-Orden in Anatolien (vom spten fnfzehnten jahrhundert bis 1826), Wien 1981. S. Faroqhi, Herrscher ber Mekka, die Geschichte der Pilgerfahrt, Mnchen, Zrich 1990. S. Faroqhi, Men of Modest Substance. House Owners and House Property in Seventeenth Century Ankara and Kay seri, Cambridge 1987. S. Faroqhi, Towns and Townsmen of Ottoman Anatolia. Trade, Crafts and Food Production in an Urban Setting, 15201650, Cambridge 1984. C. Findley, Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, The Sublime Porte 1789-1922, Princeton: PUP 1980. C. Findley, Ottoman Civil Officialdom, A Social History, Prin ceton: PUP 1989. C. Fleischer, Bureaucrat and Intellectual in teh Ottoman Empi re: The Historian Mustafa l, 1541-1600, Princeton: PUP 1986. C. Finkel, The Administration of Warfare: the Ottoman Military Campaigns in Hungary, 1593-1606, Wien 1988. H. Gerber, Economy and Society in an Ottoman City: Bursa, 1600-1700, Jerusalem 1988. F. M. Gek, East Encounters West, France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century, Owford, New York 1987. Abdlbaki Glpnarl, Melamlik ve Melamler, stanbul 1931. Abdlbaki Glpnarl, Mevlndan sonra Mevlevlik, stanbul 1953. W. Griswold, The Great Anatolian Rebellion, 1591-1611, Ber lin 1983. A. H. de Groot, The Ottoman Empire and the Dutch Republic, A History of the Earliest diplomatic Relations 16101630, Leiden 1973. L. Ger, XVI-XVII Asrlarda Osmanl mparatorluunda H u bubat Meselesi ve Hububattan Alnan Vergiler, stan bul 1984. A. Gl, Osmanl Medreselerinde Eitim-Oretim, Ankara 1977. F. W. Hasluck, Christianity and slam under the Sultans, 2 Cilt, Oxford 1929A. Hess, The Forgotten Frontier, A History of the Sixteenth Century Ibero-African Frontier, Chicago, London 1978. W. D. Htteroth, Trkei, Darmstadt 1982. W, D. Htteroth, Landliche Siedlungen im sdlichen Inneranatolien in den letzten vierhundert Jahren, Gttingen

1968.
Charles Issawi, The Economic History of the Middle East 18001914, Chicago 1966.
SYASET

H. nalck, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1 3 0 0 -1 6 0 0 , Londra, 1973. H. nalck, The M iddle East andth e Balkans under the Ottoman Em
pire, Bloomington, 1993.

.H. Konyal, Mimar Koca Sinan, stanbul 1948. . H. Konyal, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Konya 1964. Doan Kuban, stanbul: An Urban History, stanbul 1996. A. Kuran, Mimar Sinan, stanbul 1986. M. Ktkolu, Osmanllarda Narh Messesesi ve 1640 Tarihli Narh Defteri, stanbul 1981. Hans-Peter Laqueur, Osmanische Friedhfe und Grabsteine in stanbul, Tbingen: Erns Wasmuth Verlag 1993. R. Lewis, Everyday Life in stanbul, New York and London

H.

nalck, A n Econmic a n d Social History o f the Ottotyan Em


pire, ed. Halil nalck with D. Quataert, Cambridge,

1994. H. nalck, Essays in Ottoman History, stanbul: Eren Yaynevi, 1998. H. nalck, Military and Fiscal Transformation in the O t toman Empire, 1600-1700, Archivum Ottomanicum, VI (1980), 283-337. Articles by H. nalck in Encyclopaedia of slam, 2. edition, Le- , iden: Brill: Bayazid I, Eyalet, Dzizya, Filaha, Gelibolu, Ghulam, Harir, Giray, Imtiyazat, skender Beg, stan bul, Kanun, Rumeli, Timar. H. nalck, The Ottoman Empire: Conquest, Organization, and
Economy, London: Variorum Reprints, 1978.

1982 .
Manifestations of Sainthood in slam, yay. G. Smith ve C. Ernst, stanbul 1993. R. Mantran, Histoire de i'Empire Ottoman, Paris: Fayard 1989. R. Mantran, stanbul dans la seconde moitie du dix-septieme siecle, essai dhistoire institutionelle, economique et sociale, stanbul, Paris 1962. A. Marcus, The Middle East on the Eve of Modernity: Aleppo in the Eighteenth Century, New York 1989. Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought, a Study in the Modernization of Turkish Political Ideas, Princeton 1962 . J. McCarthy, The Arab world, Turkey and the Balkans, 18781914: a Handbook of Historical Statistics, Boston: (Mass) 1982. B. McGowan, Economic Life in Ottoman Empire, Cambridge 1981 . B. Miller, Beyond the Sublime Porte: The Grand Seraglio of Stambul, New York 1970. Lady Mary Wortley Montagu, Turkish Embassy Letters, yay. M. Jack und A. Desai, London 1993. Mustafa Als, Counsel for Sultans of 1581, yay. ve ngilizceye ev. Von Andreas Tietze, 2 Cilt., Wien 1978-1982. Nashs-silh Matrak, Beyn-i Menzil-i Sefer-i Irkeyn-i Sultan Sleyman Han, yay. Hseyin G. Yurdaydn, An kara: TTK 1976. G. Kafadar Necipolu, Architecture, Ceremonial and Power, The Topkap Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, Cambridge 1991. Ner Tarihi, yay. F.R. Unat ve M.A. Kymen, 2 Cilt, Ankara: TTK 1987. C. Orhonlu, Osmanl mparatorluunda Airetlerin skn, s tanbul: Eren yay. 1987. C. Orhonlu, Osmanl mparatorluunda Derbend Tekilt, s tanbul 1967. . Ortayl, kinci Abdlhamit Dneminde Osmanl mparator luunda Alman Nfuzu, Ankara 1981.

H. nalck, Studies in Ottoman Social a n d Econmic History, Lon don: Variorum Reprints, 1985. H. nalck, Centralization and Decentralization in O tto man Administration, Studies in Eighteenth Century Islamic History, eds. T. Naff and R. Owen, London, 1977,

55-71. slm Ansiklopedisi, stanbul: Mill Eitim Bak. 13 cilt, stan bul: 1940-1988. H. slamolu-nan, State and Peasant in the Ottoman Empire, Leiden 1994 C. R. Jennings, Christians and Muslims in Ottoman Cyprus and the Mediterranean World, 1571-1640, New York: New York University Press 1993. Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, 3 cilt, Ankara: TTK 1954-

1962.
Kemal Karpat, The Ottoman State and its Place in the World History, Leiden: E. J. Brill 1974. Kemal Karpat, Ottoman Population 1830-1914. Demographic and Social Characteristics, Wisconsin: Madison 1985. Z. Kazc, Osmanllarda htisab Messesesi, stanbul 1987. M. Kiel, Art and Society of Bulgaria in the Turkish Period, A Sketch of the Economic, Juridical and Artistic Preconditions of Bulgarian Post-Byzantine Art and its Place in the Development of the Art of the Christian Balkans, 1360-1700, Maastricht 1985. M. Kiel, Studies on the Ottoman Architecture of the Balkans, London: Variorum 1990. Koi Bey Risalesi, yay. A.K. Akst, stanbul 1939R. E. Kou, Trk Giyim Kuam ve Sslenme Szl, Ankara 1969.
O SM A N LI

. Ortayl, mparatorluun En Uzun Yzyl, stanbul 1983.


SYASET

The Ottoman Empire and the World Economy, yay. H. slamolu-lnan, Cambridge 1987. Roger Owen, The Middle East in the World Economy 18001914, Londres and New York: Methuen 1981. . Pamuk, Para Tarihi, stanbul 1999Memorial mer Ltf Barkan, yay. R. Mantran, Paris 1980. . Pamuk, Osmanl Ekonomisi ve Dnya Kapitalizmi, 18201913, Ankara 1984. M. Z. Pakaln, Osmanl Tarih Deyimleri Szl, stanbul 1971. D. Panzac, La pete dans lEmpire Ottoman, 1700-1850, Louvain 1985. D. Panzac, Les villes dans lEmpire ottoman; activites et societes, IREMAM/CNRS 1991. Leslie Peirce, The Imperial Harem, Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, New York, Oxford 1993. R. Pococke, A Description of the East and Some Other Countries, 3 cilt, Londra 1743-1745. J. Raby, Venice, Drer and the Oriental Mode, London 1982. Andre Raymond, Artisans et commercants au Caire au XVIIIe siecle, 2 Cilt, am 1973-74. G. Renda, alarboyu Anadoluda Kadn, Anadolu Kadnnn 9000 Yl, Ankara: TC K ltr Bakanl 1993. St. Rosenthal, The Politics of Dependency: Urban Reform in s tanbul, Westport: Greenwood 1980. S. Runciman, The Fail of Constantinople, Cambridge 1965. H. Sahilliolu, Osmanl Para Tarihinde Dnya Para ve Maden Hareketlerinin Yeri, 1300-1750", Gelime Dergisi, zel Say 1978, 1-38. S. and E: Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, 2 Cilt, Cambridge 1977. Adolphus Slade, Records of Travels in Turkey, Greece ete. and of a Cruise in teh Black Sea, with the Capitan Pasha, in the Years 1829, 1830 and 1831, Londres: Saunders and Otley 1832. Sultan II. Mahmud ve Reformlar Semineri, 28-30, Haziran 1989, Bildiriler, stanbul: Edebiyat Fakltesi 1990.

smail Soysal, Fransz htilli ve Trk-Fransz Diplomasi Mna sebetleri (1789-1802), Ankara: TTK 1964. Mehmed Sreyya, Sicill-i Osmn, 4 Cilt, stanbul 1308-1315. Bill imir, Rumeli'den Trk Gleri/emigrations turques des Balkans/Turkish Emigrations from the Balkans, Ankara 1970. A. Tabakolu, Trk ktisat Tarihi, 2. Bask, stanbul: Dergh Yay. 1994. Tanzimat, I, stanbul: M.E. Bakanl 1940. N. Todorov, La ville balkanique au XV e-XIXe siecles. Developpement socio-economique et demographique, Bucarest 1980 . E. R. Toledano, The Ottoman Slave Trade and its Suppression: 1840-1890, Princeton University Press 1982. . Uluay, Harem'den Mektuplar, stanbul 1956. . Uluay, Harem, Ankara: TTK 1985. M. Ursinus, Regionale Reformen im Osmanischen Reich am Vorabend der Tanzimat, Berlin 1982. David Urquhart, The Spirit of the East Illustrated in a Journal of Travels Through Rumeli During an Eventful Period, London 1838. . H. Uzunarl, Osmanl Devletinde lmiye Tekilt, Anka ra: TTK 1965. . H. Uzunarl, Osmanl Tarihi, 4 cilt, Ankara: TTK 1982. . H. Uzunarl, Osmanl Devletinin Saray Tekilt, Ankara: TTK 1945 . H. Uzunarl, Osmanl Devletinin Merkze ve Bahriye Te kilt, Ankara: TTK 1984. B. Yediyldz, Institution du wakf au XVIIIe siecle en Turquie (etde socio-historique), Ankara: TTK 1985. Georges Young, Corps de droit ottoman: recueil des codes, reglements, ordonnances et aetes les plus importants du droit interieur et d etudes sur le droit coutumier de lEmpire ottoman, Oxford: Clarendon 1905-1906. M. Zilf, The Politics of Piety: The Ottoman Ulema in the Postclassical Age (1600-1800), Minneapolis 1988. D. Zeevi, An Ottoman Century, The District of Jerusalem in the l600s, New York 1996.

O SM A N LI

SYASET

OSMANLI H A N ED A N I GENEOLOJS
O sm an I (d. 1326), G zi A e d n A l Sleym an Paa (d. 1 357) Savc Sleym an elebi (1 4 0 2 -1 1 ) O rhan A leddn A l (d. 1443) M ustafa (d. 1474) K o rk u d (d. 1513) A h m ed (d. 1513) M s elebi (1 4 1 1 -1 3 ) H a lil Yak b (d. 1 389) M ustafa, D zm e (1 4 2 1 -2 ) M u stafa K k (1 4 2 2 -2 3 ) A h m ed (d. 1451) C em (1 4 8 1 , d . 1 495) Seninah (d. 1 511) A lem ah (d. 1510) O rh an (1 3 2 6 -6 2 ) M u rd (1 3 3 6 2 8 9 ), H d av endgar Bayezid I (1 3 8 9 -1 4 0 2 ), Y ld rm M eh m ed II (1 4 1 3 -2 1 ) M u rd II (1 4 2 1 -4 4 , 1 4 4 4 6 -5 1 ) M e h m e t II (1 4 4 4 -6 , 1 4 5 1 -8 1 ), F atih Byezd (1 4 8 1 -1 5 1 1 2 ) Selim I (1 5 1 2 -2 0 ), Yavuz 1 Sleym an I (1 5 2 0 -6 6 ), K n n Selm II (1 5 6 6 -7 4 ), i M u rd 111 (1 5 7 4 -9 5 ) t M eh m ed III (1 5 7 4 -9 5 ) M u stafa I (1 6 1 7 -1 8 , 1 6 2 2 -2 3 ) b r h m I (1 1 1 6 4 0 -4 8 ) A h m ed I (1 6 0 3 -1 7 ) O sm an II (1 6 1 8 -2 2 ) (b rah im I) Sleym an II (1 6 8 7 91) A h m e d III (1 7 0 3 -3 0 ) M ustafa III (1 7 5 7 -7 4 ) 1 Selim III (1 7 8 9 -1 8 0 7 ) A b d lh a m d (1 7 7 4 -1 7 8 9 ) M a h m A d II (1 8 0 8 -3 9 ) A b d lm ec d (1 8 3 9 -6 1 ) M u rd V (18 7 6 ) M e h m e d V R esd (1 9 0 9 -1 8 ) A b d lh a m id 1 1 (1 8 7 6 -1 9 0 9 ) M e h m e d V I V ah d etrn ) (1 9 0 8 -2 2 ) I A b d lm ec d , H alife (1 9 2 2 -2 4 ) Y u su f zzeddn (d. 1916) M a h m d I (1 7 3 0 -5 4 ) M e h m e d IV (1 6 4 8 -8 7 ) A hm ed II (16 9 1 -4 5 ) M ustafa II (1 6 9 5 -1 7 0 3 ) O sm an 111 (1 7 5 4 -5 7 ) M ustafa IV (1 8 0 7 -8 ) Abdlaz z (1 8 6 1 -7 6 ) M u r d IV V (16 2 3 -4 0 ) M ehm ed (d. 1543) s elebi

Byezd (d. 1561)

M u stafa (d. 1553)

OSMANLI TARH KRONOLOJS


PROF. DR. HALL N A N CIK
UN1VERS1TY O F C H C A G O / A.B.D. BLKENT NVERSTES

1261-1310 Bat Anadolu'da Mentee, Aydn, Saruhan, Karesi ve Osmanl Beyliklerinin 1269 1301 1304 manlarn istilas. Osman Gazinin Koyunhisar Zaferi. Bizans Hizmetindeki Katalanlarn Trklere kar
BizanslIlara yardm etmesi; Mentee Trklerinin

1355 1357 1359 1361 1362

Stefan Duan'm lm (20 Aralk); Srp mpara torluumun paralanmas. ehzade Sleymannn lm; Osmanl-Bizans ba r. ehzade Muradm yeniden Trakyaya aknlara ba lamas; orlu ve Dimetoka nn fethi. I. Muradm Edirneyi fethi. Orhan Beyin lm; I. Muradn tahta kmas; Anadoluda Osmanllara kar ayaklanmalarn ba lamas.

kurulmas.

Mentee Trklerinin K arta'da bulunan Bizans li

Efesi fethetmesi. 1308 1313 1326 1327 1331 1332 1333 1335 1337 1341-7 1344 1345 1346 1352 Aydm T rklerinin Birgiyi fethetmesi; son Sel uklu Sultan II. Mesutun lm. Saruhan Trklerinin Manisay fethetmesi; Bizans'da i savan kmas. Osmanllarn Bursay fethi (6 Nisan); Osman Ga zinin lm ve Orhan Gazinin tahta kmas. Bursada ilk Osmanl akesinin baslmas. Osmanllarn znik'i fethi. zmir Beyi U m urun ilk Balkan seferi. Pelekanon (Maltepe)da Orhan Bey'in III. Andronikusa kar zaferi. randa Mool mparatorluunun sonu. Osmanllarn zmit'i fethi. Bizansda i sava. Hallarn zmir Kalesini ele geirmesi. Karesi Beyliinin Osm anllar tarafndan ilhak; Um ur Beyin son Balkan seferi. Orhan Beyin, VI. John Kantakuzenin kz Theodara ile evlenmesi.

1363-5 1364 1366

Osmanllarn Gney Bulgaristann ve Trakyadaki fetihleri; Filibenin fetihi. Bizansllarla Bulgarlar arasnda sava. V. Johnun gelmesi; Papamn Osmanllara kar hal seferi ilan etmesi, Saray Dk VI. Amadeonun Geliboluyu ele geirmesi.

1369 1371 1373

V. Johnun Romaya gelmesi.


irmen'de, Osmanl mparatorluunun Srp Prens

leri Vukasin ve U gljesayz kar zaferi (26 Eyll), Adronikos ve Osmanl ehzadesi Savc'nn babala rna kar ortak isyan (ilkbahar) ve yenilgileri (Ey ll). 1376 IV. Adronikosun, Osmanllar ve Cenevizlilerin destei ile stanbula gelmesi; Adronikosun Geli boluyu Osmanlya terketmesi. 1375-80
1 3 79

Osmanllarn, Germiyanoullar ve Hamidili Bey likleri topraklarnn bir ksmn ilhak etmesi.
V. John Palaeologun, Osmanllarn destei ile tekrar

Orhan Bey'in Cenevizlilere Kapitlasyonlar ver mesi; Orhan Beyin olu Sleyman Paann Edir neye Adrianopleye girmesi; Sleyman Paann
Tzimpey i almas; Trakyada Osmanl fetihlerinin

Bizans tahtna k. 1380-81 1383 1385 1386 1387 Cenevizlilerle Venedikliler arasnda sava. Osmanllarn Sereze girmesi (19 Eyll). Osmanllarn Sofyay fethi. Osmanllarn N ie girmesi; Osmanllarn Kuzey Anadoluda Amasya blgesine mdahalesi. Osmanllarn Selaniki fethi; Karamanoullarna kar zafer kazanlmas.

balamas. 1353-6 1354 Cenevizlilerle Venedikliler arasnda sava. Osmanllarn Ankara ve Geliboluyu almas (2 Mart); V. John Palaeologun tahta kmas\
John Kantakuzenin tahttan inmesi.
OSM A N LI I

SYASET

1388

Srp, Bonak ve Bulgar ittifak; Osmanllarn Plonikte yenilmesi (27 Austos); Osmanllarn Kuzey

yenmesi (15 Haziran ve 11 Temmuz). 1411 1412 1413 Musa elebinin Sleyman elebiyi yenmesi (u bat) ve stanbulu kuatmas (Yaz). I. Mehmed ile Manuel arasnda Musaya kar itti fak anlamas yaplmas (Temmuz). I. Mehmedin Sofya yaknlarnda Musay yenilgi ye uratmas (5 Temmuz); I. Mehmedin lkede birlii salamas; Karamanoullannn kuatmas. 1414 1415 I. Mehmedin Konyay kuatmas ve Ham idiliyi yeniden ele geirmesi. I. Mehmedin Bat Anadolu seferi; zmirin ve di er Ege ehirlerinin alnmas (Yaz); Venedik ile an lamazlk. 1416 I. Bayezidin olu Mustafann Rumeliye girmesi;
Pietro Lorendano'mn Geliboludaki Osmanl filosu

Bulgaristan almas (Sonbahar). 1389 1389-90 1390 1391 Kosova Sava (15 Haziran); I. Bayezidin tahta gemesi. I. Bayezidin Bat Anadolu ve Mentee, Aydn, Sa ruhan, Germiyan ve Hamidili Beyliklerini fethi. Karamanoullarmm yenilmesi, Palaeologinin Ana doluda Bayezidin ordusunda yer almas. Osmanllarn Antalya ve Alanyaya girmesi; Uskpn alnmas ve Kuzey Arnavutluka aknlar ya

Bursay

plmas. 1392 OsmanlIlarn Kastamonu ve Amasyaya girmesi; Sivas Sultan Kad Burhanettin karsnda geri ekilinmesi. 1393 Bayezidin Balkanlara geri dnmesi ve Bulgaris tann Tuna kesimlerini ilhak; Bayezidin, Balkanlar'a kendisine bal btn prensleri, Palaeologide dahil olmak zere Verria' da huzuruna armas. 1394-1402 Osmanllarn stanbulu kuatmas. 1394 1395 Osmanllarn Teselyay fethi; M oraya aknlar yap
malar.

nu yok etmesi (29 Mays); eyh Bedreddin isyan (Yaz) ve eyh Bedreddinin idam (18 Aralk); M irceann Silistre ve Deliorman istilas (Sonbahar); I.

Mehmedin Candaroullar topraklarn almas. 1417 1418


1419

I. Mehmedin Karaman almas (Sonbahar), Kre hir ve Nideyi topraklarna katmas. I. Mehmedin Canik seferi.
Mircea'ya kar sefer dzenlenmesi; Yergiin aln

Bayezidin Macaristan ve Eflak seferi; Argesh Sava


(17 Mays); Eflakn Osmanllara bal bir eya

let haline gelmesi; Bulgaristan Kral Sismann idam edilmesi (3 Haziran); Osmanllara kar Ve nedik, Macaristan ve Bizans ittifak. 1396 1397 zmit Sava (25 Eyll). Yldrm Bayezitin Anadoluya dnmesi ve Kara man topraklarna katma.
1398 Vidin Bulgar Prensliinin ve K ad Burhanettin Ahmed Beyliinin alnmas.

mas 1421 I. Mehmedin lm; II. Muradn Bursaya gelme si (Mays) Mustafann Rumeliyi kontrol altna almas. 1422 Mustafann Ulubatdan geri ekilmesi ve Edir nede idam edilmesi (Ocak); II. Muradn stan bulu kuatmas (2 Haziran-6 Eyll); kardei Mus tafann Anadoluda isyan karmas. 1423 II. Muradn Mustafay yenmesi; Candaroullar ve Karamanoullarmm hakimiyet altna alnmas; Turahan Beyin Moraya girmesi (Mays). 1423-30 1424 1425 1427 Selanikin Venedik kontrolne girmesi; OsmanlVenedik Sava. Osmanllarla Bizansllar arasnda bar anlamas. zmir'in Osmanh topraklarna katlmas, Mentee ve Tekenin yeniden alnmas. Srp Prensi Stephen L azarevifn lm (19 Temmuz); Macarlarn Belgrad almas; Osmanllarn
Gvercinlike girmesi; Sigismundn. Yergii almas;

1399 1400 1401 1402 1403

Frat vadisindeki Memlk ehirlerinden Malatya ve Elbistann alnmas.


Maruel II. Palaeologusun Avrupaya girmesi; Ti

m urun Sivas yamalamas (10 Austos). Yldrm Bayezitin Erzincana girmesi. Ankara Sava (28 Temmuz): Timurun zmiri
Hospitallersdan almas (Aralk).

Yldrm Bayezidin Akehirde intihar etmesi (8 Mart); Timurun Anadolu Beyliklerini tekrar can landrmas; Yldrm Bayezd'in Edirne'deki olu Sleyman elebi, Bursadaki olu sa elebi ve Amasyadaki olu I. Mehmed arasndaki taht kav gas; Sleymanla Hristiyan devletleri arasndaki anlamalar; Selanikin Bizansllara gem esi (Ekim). 1428 1429 1430 1432-3
n SYASET

Karamanoullarmm Hamidiliyi almas. Osmanllarla Macarlar arasnda bar.

ah R uh u n Azerbaycana girmesi. Osmanllarn Selaniki (29 Mart) ve lyonyay almas. Gney Arnavutluk'ta isyan kmas.

1406 1410

I. Mehmed ile Sleyman elebi arasndaki sava. Sleyman elebinin Rum elide Musa elebiyi
OSM A N H

1434 1435 1437 1439

Eflak, Srbistan ve Bosnada Osmanl-Macar rekabeti. ah Ruhun Anadoluya girmesi. II. Muradm Ham idiliyi yeniden almas; Sigism un dun lm. II. Muradn Bodan seferi.

1462 1463

II. Mehmed'in Eflak almas (Yaz); Mahmut Pa ann Limniye girmesi (Eyll). Venediklilerle sava; Venediklilerin M oray kont rolleri altna almalar; II. Mehmedin Bosnay al mas; Macaristan kralnn Yayaya girmesi (16 Aralk).

II. Muradn Semendreyi almas; Srbistann ba mszlnn sona ermesi; Bosna K ra ll n m Osmanllar tarafndan haraca balanmas. 1464

Osmanllarn Moray yeniden almas (lkbahar); II. Mehmed'in Yayay kuatmas; Papa 11. Piusun lm (15 Austos); Karamanolu brahimin l m; Karamanda i sava kmas. II. Mehmedin skender Bey'e kar sefer dzenle mesi; Elbasan Kalesinin inas. II. Mehmedin skender Beye kar seferi; D ulkad irli ehsuvarm Osmanllara snmas.

1440 1441-42 1443

Belgrad kuatmasnn baarszlkla sonulanmas.


John H unyadinin Bodanda Osmanllar yenmesi. John H unyadi'm n Balkanlar istilas; zladi Sava

1466 1467 1468

(25 Aralk); Kuzey Arnavutlukta skender Beyin ayaklanmas. 1444 Osmanl mparatorluu ile Macaristan arasnda bar (Edirne, 12 Haziran); Srbistann yeniden dirilmesi; Osmanllarla Karamanllar arasnda bar (Yeniehir, Austos); II. Muradn tahtn olu II. Mehmede brakmas; Varna Sava (10 Kasm). 1446 1448 1449 1450 1451 II. Muradn 2. kez tahta k. II. Muradn skender Beye kar seferi; Kosova Sava (17-19 Ekim). Eflak seferi; Yerggiinn yeniden alnmas. II. Muradn skender Beye kar 2. Seferi. II. Muradn lm (3 ubat); II. Mehmedin clusu (18 ubat); II. Mehmedin Karamanl seferi (Mays-Haziran); Venedik (10 Eyll) ve Macaristanla (20 Kasm) barn yeniden salanmas. 1452 1453 1454 Boaza hakim olmak iin Rumeli H isarnn inas (Ocak-Austos); Bizansllara sava almas. stanbulun kuatlmas (6 Nisan-29 Mays); Peram a alnmas.

skender Beyin lm (17 Ocak). II. Mehmedin Karaman' almas (Yaz); Trkmen airetlerinin Toros dalarndaki direnii.

1469-74 1469 1470 1471

Karamanoular Beyliinin bertaraf edilmesi. Venediklilerin Enez ve Yeni Foay z saldrlar. II. Mehmedin Eribozu almas (11 Temmuz). Akkoyunlu Uzun Hasann Osmanllara kar, Ve nedik, Kbrs Krall, Saint Jean valyeleri ve Alanya Emirlii ittifaknn kurulmas.

1472

Uzun Haann Tokat yamalamas; Bir Akkoyunlu-Karamanl ordusunun Karaman istilas;


ehsuvarm Memlkller tarafndan ldrlmesi.

1473 1474 1475


1476

Otlukbeli Sava (11 Austos). Osmanllarn Bodana akn etmesi; Arnavutlukda Ikodramn kuatlmas. Krm daki Ceneviz smrgelerinin alnmas.
Metyas Corvinin Sabaas almas (15 ubat); II.

Venediklilerle bar (18 Nisan); II. Mehmedin Sr bistan seferi; Osmanl donanmasnn Karadenize inmesi; Karadeniz civarndaki Ceneviz smrgelerinin haraca balanmas. 1477 1478

Mehmedin Moldovya seferi (Yaz) ve Corvint kar dzenledii sefer (K). Beylerbeyi Sleymann nebahty kuatmas; Osmanl aknclarnn Venedik nlerine gelmesi. Uzun Hasann lm (6 Ocak); II. Mehmedin Arnavutlukta kodray kuatmas; Arnavutlukta
Kruya (Akahisar)' nin teslim alnmas (6 Haziran);

1455 1456

Osmanllarn M oldovyay haraca balamas (5 Ekim) II. Mehmed'in Srbistana 2. seferi. Osmanllarn Belgrad kuatmasnn baarsz ol mas; Trabzon Rum m paratorluunun haraca ba lanmas.

Osmanllarn Vriul' ye akm etmesi.


1479

Venediklilerle bar (25 Ocak); Osmanllarn Bo dan ve Macaristana akm etmesi; A napa, Kupa ve
Tamanm fethi.

1457 1458

skender Beyin Albulena zaferi. Mahmut Paann Srbistan seferi; II. Mehmed'in Moraya girmesi 1480 1481 Semendrenin alnmas (Haziran); Amasrann fet hi; Papa II. Piusun Hal Seferi ilan etmesi. Morann alnmas. Candaroullar Beyliinin ve Trabzon Rum mpa ratorluumun alnmas.

Mesih Paann Rodos kuatmas; Ahmet Paann


Otrantoya girmesi.

1459 1460 1461

II. Mehmedin lm (3 Mays); II. Bayezidin tah ta clusu (20 Mays); Bayezidle Cem arasnda Ye niehir Sava (20 Haziran); Otranto'da Osmanl kuvvetlerinin esir dmesi (11 Eyll).

o
1482 Cem ve Karamanl Kasmn Anadoluya girmesi; Cemin Rodoslularla savamas (26 Temmuz); II. Bayezidle Saint-Jean valyeleri arasnda Cemle ilgili olarak anlama yaplmas (Eyll); Gedik Ah met Paann ldrlmesi (Kasm). 1484 1484-91 1495 1496 1497-99 1499 1500 II. Bayezidin M oldavya seferi; K ili ve A kkerm an n Osmanl topraklarna katlmas. Msr Memlkleriyle sava. Cemin lm (25 ubat). Osmanllarn K aradaa girmesi; Polonyal Albertin M oldavya y istilas; Polonya-Macar ittifak. Polonya ile sava. Osmanllarn Navarin deniz zaferi (12 Austos); nebahtnn fethi. Macarlarn Osmanllara kar sava amas; randa ah smailin baa gemesi; Karamanoullarmn Toros dalarnda isyan etmesi. 1503 1504 1507
1511 1523 brahim Paann Veziriazam olmas.

1524 1525 1526

Msrda Ahmet Paann isyan(Ocak).


brahim Paa'nm Msra girmesi (24 M art-l4 Ha

ziran). Moha Meydan Muharebesi (29 Austos); I. Sley mann Budaya girmesi (10 Eyll); Zapolyai Yanosun Macaristan tahtna oturmas (10 Kasm). 1527 1529 Avusturya Kral Ferdinandn Buday a girmesi. I. Sleymann Buday almas (8 Eyll); Zapoly a inin B udada ta giymesi. (14 Eyll); I. Sley

mann Viyanay kuatmas (26 Eyll-16 Ekim).


1531 AvusturyalIlarn Buday kuatm as (Aralk).

1499-1503 Venedik ile sava.

1532

I. Sleymann Avusturya seferi; G n s n alnmas (28 Austos); Andre Doryann K oronu almas (8 Austos).

1533

Avusturya Kral Ferdinand ile bar yaplmas (22 Haziran); Barbaros Hayrettinin Osmanl donan masnn bana gemesi; Barbaros Hayrettinin Tu nusu almas (Austos); Koronun alnmas (12 Ey ll); ranla sava (Austos).

Venedikle bar anlamas (10 Austos). ah smailin Badat'a girmesi. ah smailin Dulkadirli Beyliine kar Osmanl topraklar zerinden saldrya gemesi.
Teke d e ah smailin i yandalarnn isyan (Mart);

1534

Tebrizin fethi (13 Temmuz); G ilan Sultannn Osmanl mparatorluluuna balln aklama s; I. Sleymann Badata girmesi.

Osmanl mparatorluu'nda i sava. 1512 I. Selimin babasn tahttan feragat etmee zorla mas (24 Nisan); Kuzeydou Anadoluda ayaklan ma; II. Bayezidin lm (26 Mays). 1512-1513 I. Selimin kardelerini yenmesi ve ldrtmesi ve Anadolu'daki ah smail yandalarnn isyanlarn bastrmas. 1514 1515 I. Selim'in aldranda ah smaili yenmesi (23 Austos). Yenierilerin ba kaldrmas (ubat); Kemahn alnmas (19 Mays); Dulkadiroullar Beyliinin fethi (Haziran). 1516 Diyarbakrn fethi (Nisan); Dou Anadolunun Osmanllara verilmesi. I. Selimin Memlkleri Mercidabkda yenilgiye uratmas (24 Austos); I. Selimin Halept girmesi. 1517 Ridaniye Sava (22 Ocak); Toman Bayn Kahirede direnii; Mekke erifinin Yavuza itaatini bildirmesi (17 Ocak). 1520 1521 1522 I. Selimin vefat (21 Eyll); Kanuni Sultan Sley mann tahta clusu (30 Eyll). Belgradn Fethi (29 Austos); Suriyede Canberdi Gazalinin isyannn bastrlmas ve idam (ubat). Dulkadiroullar hanedannn sonu; Rodosun fethi (21 Ocak).

1535 1536 1537

I. Sleymann Tebrize dnmesi (lkbahar); V. Charles (arl)n Tunusa girmesi (21 Temmuz). I. Sleymann stanbula dnmesi (8 Ocak); bra him Paanm idam edilmesi (5 Mart). Venedikliler ile savan balamas; I. Sleymann Arnavutluk'a girmesi; Osmanllarn A pulia seferi (Temmuz); Korfu adasnn kuatlmas (25 Aus tos); I. Sleymann stanbula dnmesi (1 Ekim).

1538

I. Sleymann M oldavyaya girmesi (Yaz); Gney


M oldavyann

Osmanl topraklarna katlmas

(4 Ekim); Sleyman Paann Diu nlerine gelmesi


(4 Eyll); Preveze Deniz Zaferi (29 Eyll). 1539 Kastelnovan m fethi (10 Austos).

1540

Venedikliler ile bar (2 Ekim); M alvasia ve Anabolu nun ele geirilmesi; Zapolyainin lm; Avus

turyalIlarn Buday kuatmas.

1541

I. Sleymann Ferdinanda kar stabur (Macaris tan) seferi; I. Sleyman'n Buday a girmesi (2 Ey ll); Macaristann Osmanl topraklarna katlmas; V. arln Cezayire gelmesi (20 Ekim).

1543

Fransa ve Osmanl mttefik donanmalarnn Nisi

almas(20 Austos); I. Sleymann Macaristan'a girmesi; Valpo, Pete, klos,Grann alnmas.


1544 Viegradm fethi.

1545
SYASET

I. Sleymanla Ferdinand arasnda mtareke (Kapi-

tlasyonlar) verilmesi. 1547 Osmanllarla Habsburgslar, Papa, Venedikliler ve Fransa Krall arasnda bar antlamas yaplmas (1 Austos). 1548 Austos). 1549 1551 Grcistanda fetihler; I. Sleymann stanbula dnmesi (12 Aralk). Osmanllarn (Transilvanya) Bodana girmesi;
Beckerek, Varad , anad ve Lippa 'nn fethi; Turgut

larm Polonya taht iin Henryi desteklemesi; Avusturya kral Don Johnun Tunus'u almas (Ekim). 1573 1574 1577 1578 Venedik ile bar anlamas yaplmas (7 Mart); mparator ile barn yenilenmesi (3 Ekim). Sinan Paanm Tunus'u fethi (24 Austos); II. Se lim'in lm (12 Aralk) Avusturya imparatoru ile barn yenilenmesi (1 Ocak). Veziriazam Sokullu Mehmed Paann ldrlme si; ran ile savalarn balamas (lkbahar); Lala Mustafa Paanm ld r zaferi (10 Austos); Gr cistan, irvan ve Derbentin Osmanl topraklarna katlmas; Fasda A lk a za r (Ksaru 1-Kebir) Sava (4 Austos).
15 7 9 Perslerin kar saldrs.

'

I. Sleymann ran seferi; Vann alnmas (25

Reisin Tripoliyi almas (14 Austos). 1552 Temevarn (Temmuz) ve B a n a ts k dier ehirle rin alnmas; Hrm z de Osmanllarn Portekizliler karsnda bozguna uramas; Ruslarn Kazan i gali; Osmanllarn E rlau da yenilmesi (Ekim). 1553 1554 1555 1556 1556-9 1559 ran ile sava; I. Sleymann Karaman Erelisine girmesi; olu ehzade Mustafann idam edilmesi. I. Sleymann ran seferi; Nahvan ve Erivann fethi (Yaz); Rusyann A straban igali. Amasya'da ran ile barn yaplmas (29 Mays). Sleymaniye Camiinin ibadete almas (16 Austos). Macaristanda AvusturyalIlara kar savan devam etmesi. I. Sleymann oullar Selim ve Bayezid arasnda taht kavgas (Mays); Bayezidin rana snmas (Kasm).
1560 spanyollarn Cerbey t girmesi; Kaptan- Derya Pi15 8 7 1583

1582

Osmanllarn Kur Nehri civarnda bozguna ura mas.


Betepe'de zdemirolu Osman Paam n zaferi

(6 Haziran).

1585

zdemirolu Osman Paann Tebrizi almas (Ey ll).


Byk Abbas'm randa ahln ilan etmesi.

1588 1589 1590 1591-92 1593

Osmanllarn Karaba fethi. stanbulda Yenieri isyan (3 Nisan). ranla bar yaplmas (21 Mart); mparatorla bar n yenilenmesi (29 Kasm). Yenieri isyan ve ynetimde yaplan deiiklikler. stanbulda sipahilerin isyan (27 Ocak); Sinan Pa anm bavezir olmas; Sisakta Osmanllarn zaferi (20 Haziran); Avusturya ile sava (Sonbahar); Sinan Paann Macaristan'a girmesi; Veszpremin alnmas (13 Ekim).

yale Paanm Cerbeyi almas (31 Temmuz). 1561 1562 1565 1566 ehzade Bayezidin idam edilmesi (25 Eyll); Ko
zaklarn A zo v a saldrmas.

mparator Ferdinand ile bar yaplmas (1 Tem muz). Maltann kuatlmas (20 Mays-11 Eyll). Zigetvar Kuatmas (5 Austos-7 Eyll); Zigetvar nlerinde I. Sleymann lm (6 Eyll); II. Selim in tahta clusu (24 Eyll); S a k zn alnmas 1594

Sinan Paann R aab almas; Eflak Voyvodas M ih aila isyan Habsburgs, Eflak, Bodan ve Erdel Beylii arasnda

1595

Osmanl kart ittifak kurulmas (Ocak); III. Muradn lm (16 Ocak); III. Mehmedin tahta k mas (27 Ocak); Sinan Paanm Eflaka girmesi(Austos); Sinan Paann inzivaya ekilmesi (Ekim); AvusturyalIlarn Stuhlmeissenburg ve Viegrada girmesi (8 Eyll); E flak Beyi M ichael'm Dobrudjayz. girmesi.

1567 1568 1569

Yemend e Zeydiyye ve M ukattar isyan.

Avusturya mparatoru ile bar (17 ubat). Osmanllarn Ruslara kar yapt sefer; Don-Volga kanal projesi ve A strahanm kuatlmas (Ey ll).

1570 1571

ar ile bar grmeleri; Ulu Alinin Tunusu al mas (Ocak); Kbrs seferi; Lefkoa Kuatmas. Osmanllara kar kutsal ittifakn kurulmas (20 Mays); Osmanllarn Magosa y fethi (1 Austos);
nebabt Sava (7 Ekim).

1596

III. Mehmedin Macaristan seferi; E rlaunun aln mas (23 Eyll); Mezkeresztes Sava (26 Ekim); Anadoluda Celali Ayaklanmalar.

1598

AvusturyalIlarn Raab1 (29 Mart) ve Veszpremi al mas, B uday kuatmas; Eflak Beyi M ib a ilm z

1572

Devlet Girayn Moskova'y istila etmesi; OsmanlO S M A N II g j g j SYASET

m ite saldrs. 1599 Avusturya ile bar grmeleri; K arayazm n Urfa kuatmas(Temmuz); E flak Bey'i M icbaelin Bodan'a girmesi. 1600 Osm anllarn Kanijey i fethi (Eyll).
Eflak Beyi M ih a ilin lm (19 Austos); Aridk

Ekim) 1621 Lehistan seferi (29 Nisan), Hotin kuatmas, bar


(6 Ekim): Kazaklar akndan alkonacak, H otin tes

lim olunacak. 1622 Sultan Osman stanbulda (25 Ocak), yenieri ayaklanmas (18 Mays), Sultan Osmann tahttan indirilmesi ve I. Mustafann ikinci kez tahta otur mas (19 Mays), Davut Paa sadrazam, Osmann katli (20 Mays), Sipahilerin kan davas. 1623 Anadoluda paalar isyan (Mart), Kazaklarn boz guna uratlmas (1 Ekim), Abaza Mehmed Paa syan (17 Kasm), I. Mustafann tahttan indiril mesi ve IV. Muradn clusu (10 Eyll). 1624 Badad ve Irak ah Abbasn istils (Ocak), Sad razam Kemanke Ali Paann idam (3 Nisan), K rm da Mehmed ve ahin Girayn isyan (MaysTemmuz), Kazaklarn Boaziinde Yeniky ya malamalar (20 Temmuz), Abaza Mehmed Paa'nn yenilgisi (3 Eyll), Cennet olu isyannn bastrlmas (Aralk). 1625 Hfz Ahmed Paann Badad seferi (Mays-Temmuz), Karadanizde Kazaklarn yenilgisi (Ekim), Ahmed Paann azli, Halil Paa sadrazam (1 Ara lk), Abazann ikinci isyan

1601

Ferdinandn Katije nlerinde yenilmesi (18 Ka sm).


1602

Aridk Matyasn Buday kuatmas (Sonbahar). Sipahilerin ayaklanmas (Ocak); ah Abbasn Tebrizi almas (21 Ekim); III. Mehmedin lm (22 Aralk); I. Ahm etin tahta gemesi (23 Aralk).

1603

1604

ah Abbasn Erivan, irvan ve Kars fethi; Ari dk Matyasn Buday kuatmas. Osmanllarn Bocskaiy i Macar Kral ilan etmeleri; Osm anllarn G ran almas.
Zitva-Torokda Osmanllarla AvusturyalIlar arasn

1605 1606 1607

da bar anlamas yaplmas Vezirazam Kuyucu Mehmed Paann Anadoluda Cellleri ortadan kaldrmak iin seferi; s Canbulat-olu Ali Paa ve Man-olu Fahrddinin yenil gisi (23 Ekim). 1608 1609 Cell Kalender-olunun yenilgisi (5 Austos). Sultanahmed Camii temelinin atlmas. rana sefer, Tebriz yaknnda Ac-ay Sava (11 Kasm). 1611 1612 Kuyucu Murad Paann lm (5 Austos). ran ile bar andlamas (20 Kasm): Snrlarda statkonun saklanmas, Ashaba kfr edilmeye cek, Ruslara kar ibirlii. 1613 1614 ki yasa. Erdelde Bathory Gabor prens: Osmanl egemenli inin iadesi (1 Temmuz), donanmann Maltaya akn (8 Temmuz), Kazaklarn Sinop baskn (Austos), Vezirazam Nashun idm, Kara Meh med Paa sadrazam, rana sefer. 1629 1630 1631 1632 1628 1627

1610

1626

_ah Abbas Badad nnde (29 Mart), ordu Badad nnden ekilir (3 Temmuz), Halil Paa sadrazam (1 Aralk), Anadoluda Abaza Mehmed isyan sr yor. Erzurumda slenen Abazann neticesiz kuatl mas (15 Ekim-25 Kasm). Hsrev Paa sadrazam (6 Nisan), Krm da Meh med Giray Han ve ahin Giraym azli, Canibek Giray Han (31 Mays), Hsrevin Erzurum kuat mas (5 Eyll-22 Eyll), Abazann teslim olmas (22 Eyll). Hsrevin Badad seferi (10 Haziran-14 Kasm), rann ngilizlere ilk kapitlasyonu (Temmuz). randa emhal zaferi (14 Temmuz), Badad so nusuz kuatma (5 Ekim-14 Kasm). Hsrevin azli, Hfz Ahmed sadrazam (25 Ekim). Hfz Ahmedin Saraya saldran yenieri zorba lar tarafndan katli (10 ubat), Zorbalarn saraya baskn (12 Mart), IV. Muradn devlet ilerini eli ne almas (8 Haziran), Balkesirde s lyas Paann idm (Austos).

1616

skender Paann Bodanda baarl seferi (17 N i san), Erivan kuatmas (11 Eyll), Halil Paa sadrazam. Sultanahmed Camii'nin al, Osmanl-Leh bar (27 Eyll), I. Ahmedin lm (22 Kasm), kardei I. Mustafa sultan (22 Kasm), Zaporg Kazak larnn aknlar.

1617

1618

I. Mustafann tahttan indirilmesi ve II. Osmann clsu (26 ubat), Servda Osmanl bozgunu (10 Eyll), Osmanl-Safevi bar (26 Eyll): snrlar ayn, ran ylda 100 yk ipek verecek 1633

Byk stanbul yangn (2 Eyll), kahvehanelerin kapatlmas, ttn yasa (16 Eyll), Vana sald ran ranl kuvvetlerin pskrtlmesi (15 Ekim),

1620

skender Paann Lehistanda zaferleri (20 Eyll, 7

o
sadrazam Mehmed Paann ran seferi (15 Ekim), eyhlislm Ah-zdenin idam (7 Kasm). 1634 Padiahn Lehistan seferi iin Edirnede ikmeti (15 Nisan-27 Temmuz), iki yasa (5 Austos), Abaza Mehmed Paann idm (23/24 Austos), Lehistanla bar (Eyll). 1635 IV. Murad'n rana Revan seferi (10 Mart-27 Ara lk), Revan (Erivan) kuatmas (26 Temmuz), Revann teslim olmas (8 Austos), IV. Murad Teb rize giriyor (1 1 Eyll). 1636 1637 Revann ranllara teslim olmas (1 Nisan), Erdelde Szalonta bozgunu (3 Ekim). Dou seferi (17 ubat 1637-12 Haziran 1639), Azak Kalesinin Kazaklar eline dmesi (5 Tem muz). 1638 IV. Murad Badad seferine kar (8 Mays), yolda Sakarya eyhinin idam (22 Haziran), Badad ku atmas (15 Kasm-24 Aralk), Bagdadm teslim alnmas (24 Aralk). 1639 1640 ran'la Kasr- irin Andlamas (17 Mays). IV. Murad'n lm (8/9 ubat), I. brahim'in tah ta k (9 ubat), Byk stanbul yangn (30/31 Austos). 1641 1644 Vezirazam Kemanke Kara Mustafann idam (31 Ocak). Sultan-zde (Mihrimah sultann torunu Aye Ha runun olu) Mehmet Paa sadrazam (31 Ocak), eyhlislm Yahyann lm (26-27 ubat). 1645 Girit Seferi (19 Nisan), Byk stanbul yangn (26/27 Haziran); Hanyann teslim alnmas (19 Austos). 1646 Venedikliler Bozca-Aday igal eder (7 Nisan), Gazi Deli Hseyin Paanin Resmo (Rethymnon) kuatmas ve fethi (6 Ekim-20 Ekim). 1647 1648 Kandiye kalesi ablukas (7 Temmuz). Kandiye kuatmas (26 Mart), s Varvar Ali Paanm idam (20 Mays), Venedik donanmas a nakkale Boazn abluka altna alr (24 Mays), Sultan brahim'in tahttan indirilmesi, IV. Meh m edin clusu (8 Austos), brahim 'in idam (18 Austos), Sultan brahim'in kann isteyen sipahi lerin Sultanahmet olay, yenieri oca zorba aala r diktas (28 Ekim), Cinci H ocann idam (29 Ekim), Cell Kara Haydar'n idm (12 Kasm). 1649 Lbnan Maronleri zerinde Fransz himayasi (28 Nisan), Yenieri aas Kara Murad sadrazam (21 Mays), sipah zorbalarndan Grc N eb isyan (7 Temmuz), Kandiye kuatmasnn iddetlendirilOSM ANU I

mesi (29/30 Austos). 1650 Venedik donanmas tekrar anakkale Boaz nnde (15 Mart), Giride erzak ve mhimmat gnderilmesi gleiyor. 1651 Egede Osmanl donanmasn n Naka (Naxos) boz gunu (13 Haziran), Esnaf ayaklanmas (21 Aus tos), Ksem Sultann katli (2/3 Eyll), Yenieri aalar diktasnn sonu (3 Eyll). 1652 1653 1654 Tarhoncu Ahmed Paa sadrazam (20 Haziran). Ahmed Paann idm (21 Mart). anakkale Boaz aklarnda Venedik donanmas na kar zafer (16 Mays), Ukrayna Kazak Hetman Bodan Hmelnitskynin Osmanl-Krm hima yesini brakp Rus arnn himayesi altna girme si. 1655 1656 Ermeni Sleyman Paa sadrazam (19 Austos). Deli Hseyin Paa sadrazam (28 ubat), Yenierisipah isyan (Vaka-i Vakvakiye) (4 Mart), Vene diklilerin Osmanl donanmasn yoketmesi ve Ak deniz yolunun kesilmesi (26 Haziran), Bozcaaday Venedik igali, Kprl Mehmed Paa geni yet kilerle sadrazamla getirilir (15 Eyll), sipah zor balarn katlim. 1657 Venedik donanmasna kar zafer (10 Temmuz), Bozcaadann geri alnmas (31 Austos), Ktib elebinin lm (24 Eyll), Limninin geri aln mas (15 Kasm), Kprlnn Erdel (Transilvanya) seferi (23 Haziran), Rakoczynin kamas (1 Ey ll). 1658 Anadolu valilerinin Abaza Haan nderliinde is yan (13 Kasm), Girid serdar Deli Hseyin Pa ann idm (29 Aralk). 1659 Anadolu valilerinin idm (16/17 ubat), Krm Han Mehmed Giraym Ruslara kar Konotop za feri (12 Temmuz), Eflak Voyvodas Mihneann bozguna uratlmas (12 Kasm). 1660 AvusturyalIlarla ibirliinde bulunan Rakoczy'ye kar zafer, Erdelde Osmanl egemenliinin yeni den yerlemesi (23 Mays), Byk stanbul yang n (24 Temmuz), Varatn fethi (27 Austos). 16 6 1 1662 1663 Kprl Mehmed Paann lm (29/30 Ekim), Kprl Fazl Ahmed sadrazam (30 Ekim). Kemeny Yanoa kar zafer ve Erdel sorunu z me kavuur (23 Ocak) Avusturyaya kar harp iln (12 Nisan), Uyvar kuatmas (17/18 Austos), kalenin teslim alnma s (24 Eyll), Novigradn fethi (3/4 Kasm). 1664
SYASET

AvusturyalIlarn Sigetvar kuatmas (25 Ocak), Ye-

ni camiin halka almas (8 ubat), Fazl Ahmed Yeni-Kaleyi alr (30 Haziran), Saint-Gotthard Meydan Sava (1 Austos), Vasvar Bar (10 Austos). 15 1666-1669 Topkap Saray yangn (24 Temmuz). Fazl Ahmedin Girid seferi (15 Mays), Serdar Hanyada (3 Kasm 1666), Kandiye kuatmas (18 Austos), Kandiyann teslim olmas (27 Eyll 1669), Girid adasn Osmanlya brakan OsmanlVenedik bar (5 Eyll 1669). 1672 Lehistana kar harp iln (4 Haziran), Kamenie kuatmas (18 Austos) ve teslim olmas (27 Aus tos), Buca Bar andlamas (18 Ekim): Podolyada Osmanl egemenlii, Zaporog Kazaklar (Ukray na) Osmanl-Krm himayesinde, Leh kral haraca balanm. 1673 1674 Jan Sobieskinin H otin zaferi (10 Kasm). IV. Mehmedin Ukrayna seferi (16 Haziran), Kazak Hetman Doroszenkoyi Ruslara kar himaye, K rm Han Selim Giray ve Doroszenko Osmanl or dusunda, Ruslar ehrin nnden ekilir (14 Ey ll). 1675 1676 Lehlilerin ilbay (Lemberg) nnde baars (24 Austos). Fazl Ahmed Paann lm (2/3 Kasm), Merzifonlu Kara Mustafa sadrazam (4/5 Kasm), eytan brahimle Sobiesky arasnda sava, Zurawna bar (27 Ekim): Podalya ve Ukraynada Osmanl ege menlii. 1677 Hetman Doroszenkonun Ruslarla birlemesi, Pa diah Jorj Hm elnitskyyi Hetman tayin eder, Rus yaya harp iln, Osmanl kuvvetlerinin Ukray nadan ekilii. 1678 Ukrayna-Rusyaya kar sefer iln, Kara Mustafa Paann ve Krm Hannn ehrin Kalesi kuatmas (19 Temmuz) ve fethi (21 Austos). 1690 1689 1688 1687 1685 1686 1684 1684

yenilgisi ve ricat (12 Eyll). Osmanlya kar Avusturya, Venedik, Lehistan arasnda Papa takdisiyle Kutsal ttifak, Budin Va lisi brahimin idm (14 Eyll), Ordunun Bud inde toplanmas (22 Eyll), Cierdelen (Parkany) zaferi (7 Ekim), Estorgonun dmesi (1 Kasm), Kara Mustafann idm (15 Aralk). Avusturya ordular Budin nnde (15 Temmuz), Venedikin harp iln (15 Temmuz), Kral Sobieskynin Kamenie nnde bozgunu (26 Eyll), Prevezenin d (28 Eyll). Lehlilere kar Bojan zaferi (10 Ekim). Venedik Navarini alr (15 Haziran), AvusturyalI lar Budini (2 Eyll), ve tm Macaristan igal ederler. Mohata Osmanl bozgunu (12 Austos), Sobieskynin Kamenie nnden geri atlmas (3 Ey ll), seferdeki Osmanl ordusunun isyan ve stan bul zerine yrmesi (5 Eyll), Atinann Venediklilerce igali (25 Eyll), Sultan IV. Mehmedin tahttan indirilmesi, II. Sleymann clsu (8 Ka sm), Eri kalesinin d (14 Ocak). Krm ordusunun Sobieskyye kar Kamenie nnde zaferi (14 Austos), Macaristan, Erdel ve Bosnada kalelerin Avusturya ordusu tarafndan i gali, Belgradn d (8 Eyll). Krm Han Selim Girayn Urkap nnden Rus ordusunu ricata zorlamas (30 Mays), tm mslmanlarn savaa arlmas (nefr-i m ilm) (6 H a ziran), Pdih Sofyada (25 Haziran), Fethlislm ve Orsova kalelerinin geri alnmas (Temmuz), Ma caristanda Batucina bozgunu (30 Austos), Ni bozgunu (24 Eyll), Kprl Fazl-Mustafa Paa sadrazam (25 Ekim). Kaanik kahraman Selim Girayn Edirnede Padi ah tarafndan karlanmas (23 ubat), Kanijenin d (11 Temmuz), Fazl Mustafa Paann AvusturyalIlara kar seferi (13 Temmuz), Thkly'nin Erdel Voyvodalna getirilm esi (21 Austos), Belgradm geri alnmas (8 Ekim). 1691 Msr ars yangn (1/2 Ocak), Avlonyann geri alnmas, II. Sleymann lm ve II. Ahmed'in clsu (22 Haziran), Salankamen Meydan Sava, Fazl Mustafann ehid dmesi (19 Austos). 1692 1693 Varatm d (12 Haziran), Venedik Hanyay kuatr (18 Temmuz). Byk stanbul yangn (5 Eyll), Belgradn ku atmadan kurtarlmas (12 Eyll).
SYASET

1680 1681

z Nehri aznda kale inas. Rusya ile Radzin bar andlamas (11 ubat), Fransz donanmasnn Sakza saldrs (24 Tem muz).

1682

Emeric Thkly (Tkeli Imre)'nin Osmanl himayesinde Orta Macar kral tayin edilmesi (9 Ocak), Budin Beylerbeyi brahim Paanin Orta-Macarda Kaschau (Kaa) kalesini fethi (15 Austos), Avus turyaya harp iln (12 Ekim)

1683

IV. Mehmed Belgradda, Merzifonlu Kara Musta fann Viyana zerine yrmesi (27 Haziran), Viyana kuatmas (14 Temmuz-31 Austos), Osmanl
O SM A N LI I f f J

1694

Varatn Avusturyallarca kuatlmas (12 Eyll), Sakz adasnn Venediklilere teslim olmas (21 Ey ll). 1717 1718 II. Ahmedin lm, II. -Mustafann clusu (6 ubat), Venedik donanmasna kar Koyun-adalarnda Mezemorta Hseyin Paa'nn deniz zaferi ve Sakzn geri alnmas (18 ubat), Pdiahn Avusturya seferi (30 Haziran), Lppa (Lipva) fethi (2 Eyll), donanmann Midilli aklarnda Zeytin-Burnu zaferi (18 Eyll), Pdihn Lugo zaferi (22 Eyll), Rus ar Petro'nun Azak nnden ricat (13 Ekim). 1723 1719

Austos), Naimnn lm (Eyll), Temevarm d (20 Ekim). Belgradm d (18 Austos). Nevehirli brahim sadrazam (9 Mays), byk s tanbul yangn (16/17 Temmuz), Avusturya ile Pasarofca Bar Andlamas (21 Temmuz). Byk stanbul depremi (25 Mays), byk stan bul yangn (21/22 Temmuz). ran Safevlerinin sonu, Dou seferi, Grcistanda fetihler (Temmuz), Ruslarn Kafkasyada ilerleme leri, Kermanahn Osmanl tarafndan igali (15 Ekim). 1724 Hoy Kalesinin fethi (6 Mays), Osmanl Devleti ve Rusya arasnda rann taksimi anlamas (13-24 Haziran), Hemedan Fethi (31 Austos), Revan Fethi (3 Ekim). 1725 1726 Tebriz fethi (3 Austos), Gence fethi (4 Eyll), Luristan'n ilhak (6 Eyll) Eref ahn Hilfet iddiasyla randaki Osmanl fetihlerinin geri verilmesi istei, Pdihn Hil fet blnmez cevab (12 Mart), matbaann kabul ne karar.
1727

1695

1696
1697

Azak kalesinin d (6 Austos), Padiahn Ola zaferi (27 Austos). Zenta meydan savanda bozgun (11 Eyll), Amcazde Hseyin Paa sadrazam (18 Eyll). Karlofa'da bar grmelerine balanmas (20 Ekim). Avusturya, Venedik ve Lehistanla Karlofa Bar Andlamas (26 Ocak): Macaristan ve Erdel-Avusturyaya, Banat Osmanlya, Mora ve Dalmaya, Aya Mavra adas Venedike, Kamenie, Ukrayna ve Podolya Lehistana braklm, Sultana ve Hana verilen pekelerden vaz geilmitir, Thkly z m itte verilen bir iftlie ekilir.

1698
1699

ranla Hemedan bar (4 Ekim), brahim Mte ferrika matbaasnn almas Byk stanbul yangn ran'da Ndir ahn ortaya kmas, Nevahendi geri almas (2 Temmuz), III. Ahmedin ark seferi (3 Austos), Patrona Halil isyan (28 Eyll), III. Ahmedin saltanattan ekilmesi, I. Mahmudun clsu (1/2 Ekim), Patrona Halil isyannn bast rlmas (15 Ekim), ir N edm in lm (Aralk).

1729 1730

1700 1701 1702

Rusya ile stanbul Bar Andlamas (14 Temmuz), Bedesten yangn (3/4 Aralk). eyhlislm Feyzullah efendinin ar nfuzu, Amca-zdenin istifs (4 Eyll). Rami Mehmed Paa sadrazam (24 Ocak), Or dunun isyan (Edime vakas), II. Mustafann tahttan indirilmesi, III. Ahmedin clusu (22 Austos) Poltavada ara yenilen (3 Temmuz) sve Kral arln Osmanllara snmas, Baltac Mehmed Paa sadrazam (18 Austos)

1703

1731

stanbuldaki kalabalk Arnavutlarn kard kar gaa (28 Ocak), randa Kermanahn geri alnma s (30 Temmuz), Topal Osman Paa sadrazam (10 Eyll), ran'da fetihler: Urmiye (11 Ekim), Tebriz (4 Aralk).

1709

1711 1712 1713

ar Petro ile Pruth Sava (19-21 Temmuz), Bar koullarnn imzas (21 Temmuz). Rusya ile bar andlamas (16 Nisan). Rus-Osmanl barnn kesinlemesi (24 Haziran), Benderde kalan sve kral Demir-Ba arln memleketine gnderilmesi (19 Eyll).

1732 1733 1735


1736

Osmanl-Safev bar (10 Ocak), Hekim-olu Ali Paa sadrazam (12 Mart) Ndir ah Badad nlerinde, Topal Osman Pa ann Badad zaferi (19 Temmuz). Ali Paann azli (12 Temmuz). Rusya'ya harp iln (16 Haziran), Osmanl-ran ba r (17 Ekim), Rus ordusunun Krm a girip Bahesaray yakmas, Krm Han Feth Girayn Ruslara kar zaferi (12 Ekim).

1714 1715

Venedike kar sava iln (8 Aralk). Venedik eline geen Ege adalarnn fethi (Haziran), Morada harekt (Austos), G iritte Suda Kalesinin fethi. 1737

Hekim-olu Ali Paann Rusya mttefiki Avus turya ordusunu Banyalukada yenilgiye uratmas (4 Austos).

1716

Avuturyaya kar sefer almas (24 Nisan), Varadin bozgunu, Silhdr Ali Paann ehdeti (5
O SM A N LI S1YASF

1738

Osmanllarn Avusturya ordusuna kar Orsova za feri (15 Austos), Safa Giraym Rus generali Mnichi yenilgiye uratmas (8 Austos). 1772 1773 Osmanl Hisarck (Krozka) Boaz zaferi (22 Temmuz), Belgradn geri alnmas (1 Eyll), Rus ge nerali Mnich'in H otini teslim almas, Bendere saldrs (Austos), Osmanl-Rus bar (7/18 Eyll), Avusturya ve Rusya ile Belgrad bar (18 Ey ll): Belgrad ve Kuzey Srbistann geri verilmesi, Azak blgesi tarafsz blge, Karadeniz'de Rus do nanmas olmayacak, Tatarlar Rus topraklarna gir meyecek, H otin geri verilecek. 1774

savunmas (2 Austos), Yerky zaferi (12 Eyll), Dumbowitzann d (30 Ekim). Bkre bar toplants (9 Kasm). Msrda Cin Ali Bey isyan (1 Mays), Silistre zafe ri (29 Haziran), Bulgaristan Rus istils, Varnada Ruslarn pskrtlmesi (20 Ekim). III. Mustafann lm, I. Abdlhamidin clsu (21 Ocak), Kk-Kaynarcada Rusya ile bar im zalanmas (21 Temmuz): Krm Hanlnn ba mszl tannyor, ancak Hanlk Halfe-Sultan ile din balarn koruyacak. Kuzey Karadenizde Ker, Yenikale, Azak Rusyaya braklyor, Rus yaya kapitlasyon ayrcalklar aynen tannacak, Hristiyan kiliseleri korunacak.
1775

1739

1742 1743 1744 1745 1746 1750 1752 1754

Hekim-olu Ali tekrar sadrazam (21 Nisan). Ndir ahn saldrs (29 Mays), Musulu kuat mas (27 Eyll). Kars kuatmas (9 Ekim). Ndir ahn Kgverd zaferi (23 Austos), byk stanbul yangm (27/28 Aralk). Osmanl-ran bar (4 Eyll). Byk stanbul yangn (3/4 ubat). stanbul ve Trakyada deprem (29/30 Temmuz), ard-depremler. stanbul depremi (2/3 Eyll), Uzun-ar yangn (21/22 Ekim), I. Mahmudun lm, III. Os man'n clsu (13 Aralk). 1783
1782

ranla sava (2 Mays), Musul tarafnda baarl ha rekt. Rusya ile Krm zerinde Aynal Kavak Tenkhnamesi (21 Mart): Krmda Osmanl ve Rus rekabe ti sonucu anari, Rus yanls ahin Giray Han. Byk stanbul yangn, Halil Hmid Paa sadra zam (31 Aralk), reformlar. Krmn Rus egemenlii altna dmesi ve Hanl n ortadan kalkmas (9 Temmuz), Rus asillerinin lC nm topraklarn yamalamas, Kuzey Karadeniz lkelerinin Rusyaya ilhak.

1779

1755

stanbul H alicinin donmas, Hekimolu Ali Paa 3. kez sadrazam (15 ubat), Byk stanbul yang n (27/28 Eyll), Nur-i Osmniyye Camiinin a l (5 Aralk).

1787

Rusyaya harp iln, II. Katerina Krm da, RusyaAvusturya arasnda Osmanl lkesinin bllme si grmeleri: Rus himayesinde Bizansn canlan drlmas, Dalmaya Avusturyaya verilecek.

1756 1757

Byk stanbul yangn. Ragb Paa sadrazam (11 Ocak), III. Osmann l m (29/30 Ekim), III. Mustafann clsu (30 Ekim).

1788

Avusturyann Osmanlya kar harp iln (9 u bat), svein Rusyaya harp iln, ebete Avustur yalIlara kar Osmanl baars (21 Eyll), z Kalesinin Ruslarca zapt (17 Aralk).

1760 1761 1763 1764 1765 1766 1768 1769

Lleli Camii temelinin atlmas (10 Nisan). ehzde Selimin doumu (24 Aralk). Koca Ragb Paa'nn lm (7/8 Nisan). Lleli Camiinin al (9 Nart). Muhsin-zde Mehmed sadrazam (28 Mart). Byk stanbul depremi (22 Mays). Lehistan iin Rusyaya harp iln (8 Ekim). Krm Girayn Rusya'ya akm (31 Ocak), Rusya seferi (27 Mart), Hotin zaferi (1 Mays ve 12 Aus tos), H otinin Ruslar tarafndan igali (21 Eyll).

1789

I. Abdlhamidin lm (6/7 Nisan), III. Selimin clsu (7 Nisan), Osmanl-sve ittifak (11 Tem muz), Fokan bozgunu (1 Austos), Buza bozgunu, Potemkin Akkermanda (22 Eyll), AvusturyalIlar Belgradda (8 Ekim), Fransada Byk Devrim, Uluslararas dengede deime.

1790

Osmanl-Prusya ittifak (31 Ocak), Yerkyde Osmanl zaferi (8 Haziran), Kilia'nin Ruslarca i gali (30 Ekim), smail kalesinin d (22 Ara lk).

1770

Rus donanmas Akdenizde, Morada isyan ve bastrlmas (9 Nisan), Rus donanmasnn eme nnde Osmanl donanmasnTyakmas (6/7 Tem muz), Kartal bozgunu (1 Austos).

1791

Macinin d (10 Temmuz), Avusturya ile Zitovi bar andlamas (4 Austos): Belgrad geri al nyor, Orsova braklyor.

1792

Rusya ile Ya Andlamas (9 Ocak): Krm, Taman yarmadas, z, Turfaya kadar Karadeniz kylar

1771

Rus ordusunun K rm istils (24 Haziran), z


O SM A N LI J g j SYASF

Rusyaya braklyor, Byk stanbul yangn (13 Eyll).


1793

Ruslarla savan yeniden alevlenmesi (Kasm). 1810 1812 Cihd-Ekber iln (25 Haziran), Ruscukun d (27 Eyll) Rusya ile Bkre andlamas (28 Mays), Mehmed Ali Paann Sudlerden Medineyi geri almas (2 Aralk). 1813 Mekkenin geri alnmas, Vahhablerin Hicazdan karlmas (23 Ocak), Srp isyannn bastrlmas, Kara Yorgi Avusturyaya kaar (3 Ekim). 1815 Eyletlerde ynn temizlenmesine balanmas, Sultann merkez otoritesin yeniden kurulmas. 1820-1822 Tepedelenli Ali Paaya kar harekt. 1821 Bodanda psilanti Rum ayaklanmas ve ar a rmas (6 Mart), Morada Yunan isyan (12 ubat), stanbulda Patrikin idm (22 Nisan). 1822 Tepedelenlinin katli (24 Ocak), Yunan bamsz lk iln (13 Ocak), Sakz isyan ve bastrlmas (23 M art-18 Nisan). 1823 1824 Osmanl-ran Bar (28 Temmuz). Msrdan brahim Paann Mora isyanm bastr maya arlmas (1 Nisan), Mehmed Reit Paann seraskerlii ve Moraya hareketi (13 Kasm). 1825 1826 1827 Mora isyannn bastrlmas (24 ubat). Missolonghinin zapt (22/23 Nisan), Hocapaa yangn (2 Austos). Atinann zapt (5 Haziran), Rusya ile Akkerman Andlamas (7 Ekim), Avrupa m ttefik donanma snn Navarin'de Osmanl donanmasn yakmalar (20 Ekim), ilk buharl gemi. 1828 1829 Rusya ile sava (26 Nisan). Kyafet nizm (3 Mart), Yunan Devleti (15 Austos), Rusya ile Edirne Andlamas (14 Eyll): Tuna az, Anadoluda Anapa, Poti, Ahska, Ahlkelek kaleleri Rusyaya braklyor, Grcistanda Rus egemenlii tannyor, ar harp tazminat, Rusya Memleketeyni (Eflak-Budan) boaltacak

Asker reform: Nizm-i Cedd (24 ubat). Byk stanbul yangn (7/8 Temmuz). Vidin'de Pazvand-olu isyan, Rumeli'de Dal ekiyas, Necdde Vahhab isyan. Napolyon Bonapart Msrda (2 Temmuz), Napolyonun Msrllara Beyannmesi (2 Temmuz), Rah maniye Sava (13 Temmuz), Ehramlar Sava (21 Temmuz), Abukirde Nelson Fransz donanmasn yok eder (1 Austos), Fransaya harp iln (2 Ey ll). Galip Dede'nin lm (3 Ocak), Osmanl-ngiliz savunma anlamas (5 Ocak), Napolyonun Akka nnde yenilgisi (18 Mart), Abu-khur (Abukir) za feri (25 Temmuz), Msrdan ayrlmas (22 Aus tos), ngilizlere Karadeniz'de ticaret serbestlii ta nnmas (30 Ekim). Cezir-i Seba Cum huriyetinin Osmanl himayesi altna konmas (21 Mart) Franszlarn Msr boaltmas anlamas (27 H a ziran). Osmanl-Fransz bar andlamas (25 Haziran). Vahhabler (Suudler) Hicazda (Nisan-Mays). Mehmed Ali Paann Msr valiliine tayini (8 Temmuz), Osmanl-Rus ititfak (24 Eyll). Nizm-i Cedd ordusu skdarda (2 Haziran), Srp isyan: Belgradn d (13 Aralk), Rus yaya harp iln (22 Aralk). ngiliz Donanmas stanbul nlerinde (20 ubat); Vahhablerin tm Hicaz ele geirmeleri, skenderiyyenin ngilizlere teslim olmas (20 Mart), N izam-i Cedde kar Kabak isyan (25 Mays), III. Selimin tahttan indirilmesi (29 Mays), IV. Mus tafann clsu (29 Mays), Osmanl-Rus ate-kesi (25 Austos), ngilizler skenderiyeyi boaltr (14 Eyll).

1795 1797 1798

1799

1800 1801 1802 1803 1805

1806

1807

1830

Yunan bamsz devletini Osmanl Pdih tanr (24 Nisan), Osmanl-Amerikan Ticaret ve Seyrse fer anlamas (7 Mays), Padiahn Rumeli gezisi, Fransann Cezyiri igali (5 Temmuz), Srbis tann zerklii (29 Austos) Takvm-i Vekyiin kmas (1 Kasm). Sisamn zerklii (10 Aralk), Msrda Mehmed Alinin isyan, Konya Sava (21 Aralk), Msr or dusu Ktahya'da (2 ubat), Rus filosu Boaz iinde (20 ubat) Osmanl-Rus savunma anlamas: Hnkr skelesi (26 Haziran/8 Temmuz), Boazlarn Rusya lehine

1808

Alemdar Mustafa Paa stanbulda, Saray baskn, III. Selim'in ehadeti, IV. Mustafann tahttan in dirilmesi (28 Temmuz), II. M ahmdun tahta k mas (28 Temmuz), Alemdar sadrazam, Sened-i t tifak (29 Eyll), Sekban-i Cedd (14 Ekim), Yeni eri isyan, Alemdarn ehadeti (15 Ekim), IV. Mustafann katli (15/16 Kasm), Sekban-Yenieri sava, Byk stanbul yangn (16 Kasm), stan bulda anari, basknlar (17 Kasm), Osman-ngiliz bar (5 Aralk). 1833 1831 1832

1809

Osmanl-ngiliz gizli savunma anlamas (5 Ocak),

yabanc gemilere kapanmas, Avusturya-Rusya arasnda Dou sorunu zerinde anlama (6/18 Ey ll). 183 4 1838 ngilizlere Frat zerinde Seyrsefer msaadesi (29 Aralk). Baveklet ihds, ilk bavekil Mehmed Emin Ra uf Paa (30 Mart), Osmanl-ngiliz ticareti zerin de Balta Liman Anlamas (16 Austos). 1839 Msr ordusunun Nezib zaferi (24 Haziran), II. M ahmudun lm, Abdlmecidin clsu (1 Temmuz), Koca Hsrev Paa sadrazam (2 Tem muz), Hin Ahmed Paann donanmay Msra karmas (3 Temmuz), Glhane H att-i Hmy nu ile Tanzimat devri ald (3 Kasm), Hristiyan ve Mslman halk arasnda heyecan ve beklentiler, Byk Devletlerin Babliye ortak notas. 1840 Msr sorununu zmek iin byk devletler ara snda Londra mukavelenamesi, Beyruta karma ve ehrin igali (15 Ekim), Msr valilii irs olarak Mehmed A liye tevcih olunuyor, Osmanl kanunla r Msrda da cr olacak (24 Mays), Avusturya, Ingiltere, Prusya arasnda Londra Konvansiyonu (15 Temmuz-17 Eyll): Rusya Hnkr skele sinde salad tek tarafl himayeden vaz geer. 1841 1842 1843 1845 1846 Boazlar Mukavelenamesi (13 Temmuz). Abdlhamid'in doumu (21 Eyll). Asker slhat: vilyetlerde redif askeri uygulama s: Bosnada kartlk. Cebel-i Lbnan sorunu, idd mekteplerinin kuru luu. Mehmed Alinin stanbulu ziyareti (19 Temmuz), Mustafa Reid Paann ilk sadrazaml (28 Ey ll), Dede E fendinin lm (30 Kasm). 1847 Marif-i Umumiyye Nezreti kuruluu, Memleketeyn sorunu, Balta-Liman anlamas (1 Mays), Mehmed A linin lm (1 Austos). 1849 1851 1853 Mlteciler sorunu (25 Aralk). Encmen-i Daniin almas (18 Temmuz). Prens Menikofun stanbula gelmesi, Makmt-i Mbareke sorunu, Rusyann Osmanl Ortodoks tebaas zerinde himaye iddialar (28 ubat), Nesselrodenn notas ve Ruslarn Memleketeyni igli (3 Temmuz), ngiliz ve Fransz donanmalar Beike krfezinde (25 Haziran), Rusyaya harp iln (4 Ekim), Osmanl Oltenia zaferi (5 Kasm), Ahska bozgunu (26 Kasm), Ruslarn Sinop baskn (30 Kasm). 1861 1860 1859 1858 1856 1855

Ocak), Memleketeynin boaltlmas iin Rusyaya ltimatomlar (27 ubat), Yunan babozuklar Tesalya ve Epire girerler, Trk-Yunan ilikileri kesi lir (Ocak-ubat), nglitere, Fransa Osmanl Devletine asker yardm taahht ederler (12 Mart), Rus larn Dobrucay istils, Fransa ve ngiltere Rus yaya harp iln ederler (27 Mart), mer Paann Kalatz igli (17 Nisan), Mttefik donanmas Odesay bombardman eder (22 Nisan), mttefik kuvvetleri Yunanistanda (5 Mays), Silistre kuat mas (15 Mays-25 Haziran), Osmanl ordusu Bk rete (6 Austos), mttefiklerin K rm a asker karmas (14 Eyll), Alma zaferi (20 Eyll), Avus turya kuvvetleri Memleketeynde (20 Eyll), Sivas topol kuatmas (25 Eyll 1854 - 9 Eyll 1855), Inkerman zaferi (5 Kasm), Memleketeyn hakkn da Avusturya ile batl mttefiklerin anlamas (2 Aralk) Karadeniz Rus limanlarnn abluka altna alnmas (15 Ocak), Sardunya Krall ittifaka katlyor (26 Ocak), ilk Osmanl istikraz (28 Haziran), Traktir zaferi (16 Austos), ilk telgraf hatt (9 Eyll), Klburun zaferi (17 Ekim), Karsn d (28 Ka sm). Svey Kanal inasna dair kesin szleme (5 Ocak), Viyana Protokol (1 ubat), Abdlmecidin slhat Ferman (18 ubat): Gayrimslim tebaaya yeni garantiler, Paris bar andlamas Krm Savana son verir (30 Mart): Osmanl lkesinin bln mezlii ve devletin bamszln ngiltere, Fran sa ve Avusturyann bir andlamaya balamalar (15 Nisan). Koca Reid Paann lm (7 Ocak), Cidde olay (15 Temmuz): 1856 Islhat fermaniyle Hristiyanlara verilen imtiyazlara kar protesto, Ciddede Fransz ve ngiliz konsoloslarnn katli (15 Tem muz), Memleketyn katli (15 Temmuz), Memleketyn (Eflak, Bodan) zerklii (19 Austos). Kuleli Vakas, Jan Couzann Memleketynde Prens seilmesi. Lbnan Vakas: Drz ve Marumler arasnda a tma, olay uluslararas mdahalelere neden olur (5 Eyll). Lbnan bir Hristiyan mutasarrf idaresinde ba msz bir sancak haline getirilir (9 Haziran), Sul tan Abdlmecidin lm, Abdlazizin clsu (25 Haziran), Ali Paa drdnc kez sadrazam (6 Austos), Fuad Paa sadrazam (22 Kasm)
) SYASET

1854

ngiliz ve Fransz donanmalar Karadenizde (3


O S M A N II M

1862

Belgrad vak'as (15 Haziran), kaime (kd para)'nin kaldrlmasna balanmas (1 Temmuz), Ka radallarn mer Paa tarafndan yenilgiye ura tlmas (23 Austos), Ikodra bar (31 Austos), Baz kalelerin Srbistana braklmas (8 Eyll).

Temmuz), Srbistann igali (Temmuz-Austos), Avusturya ve Rusya arasnda Reichstadt anlamas (8 Temmuz): mparatorluun taksimi projesi, Alexinatzda Srp bozgunu (1 Eyll), ngilterede Osmanl aleyhdarl artyor, Rus ultim atom u (31 Ekim), stanbul konferans (12 Ekim), Midhat Pa a sadrazam (23 Aralk), 1876 Abdlazizin tahttan indirilmesi, V. Murad clsu (30 Mays), Sultan Abdlazizin lm (4 Hazi ran), Merutiyet tartmalar (8 Haziran), erke Haan vakas (15/16 Haziran), V Muradm taht tan indirilmesi ve II. Abdlhamidin clsu (31 Austos), Rusya'nn Srbistan ve Karada harektna son verilmesi hakknda ultim atom u (31 Ekim), stanbul Tersane Konferans (23 Aralk), Kanun-i Ess hazrlanp Merutiyet iln (23 Aralk) 1877 Midhat Paanm azli ve srgne gnderilmesi (5 ubat), Meclis-i Meb'snn al (19 Mart), Rusyann harp iln (24 Nisan). 1878 Tesalyada isyan, Yunanistana harp iln (2 ubat), Byk Devletlerin mdahelesi, Osmanl-Rusya San Stefano Bar anlamas (3 Mart), ngiltere ile Kbrs Konvansiyonu (4 Haziran 1878-3 ubat 1879), Ali Suavi olay (20 Mays), Berlin Andlamas (13 Temmuz): Osmanl mparatorluunun paralanmas, zerk Bulgaristan, Meri vadisinde Rumeli-i ark Vilyeti ve Makedonya Osmanl egemenliinde, reform vaadleri, Bosna-Hersek'i Avusturya igali (28 Haziran), Rumlara gelecek iin vaatler, Romanya Dobrucay alr ve gney Resarabyay Rusyaya brakr, Srbistan, Romanya ve Karada bamsz, Rusya'ya Batum, Kars ve Ardahan verilir, Fransaya Tunusu igal vaadi. 1880 1881 Ziya Paanm lm (18 Mays). Fransa Tunus'u igal eder (12 Mays), Tesalyay ve Epir'in bir kesmini Yunanistan ilhak eder, Dyni Umumiyye daresi (20 Aralk). 1882 ngiltere Msrda: Tel-el-Kebir Sava (13 Eyll), Msrda ngiliz igali. 1883 1884 Sudan'da Mehdi direnci (Kasm). Midhat Paann ve Mahmud Celleddin Paanm katli (6/7 Mays), Hac Arif Beyin lm (28 Haziran). 1885 Rumeli-i ark Vilyetinde ayaklanma (18 Eyll), Abdlhamid savaa kar, Bulgaristan'a ngiliz destei, Rus bitarafl, Srbistan Bulgaristana harp iln eder (13 Kasm), Srp yenilgisi (27

1863

Sadrazam Fuad Paann istifas, Kmil Paa sad reti (5 Ocak), Abdlazizin Msr seyahati (1 Hazi ran).

1864

Memleketyn'in birlii (28 Haziran), ngiltere 1815den beri himayesindeki yonyen adalarn Yunanistana devreder (5 Haziran).

1866

Msr Hidivi veraseti babadan oula kabul olunu yor (28 Mays), G irit isyan, Yunanistanla birle me karar, Mslmanlarn kalelere ekilmesi (2 Eyll). Ali Paa sadrazam (11 ubat), Yeni Osmanllar Ce miyeti ve merutiyet projesi (24 Mart), Abdla zizin Avrupaya hareketi (21 Haziran), Pariste 30 Haziran, Londrada 12 Temmuz, Viyanada 28 Temmuz, Budapetede 31 Temmuz, stanbulda 7 Austos.

1867

1866- 1868 Girid isyan. 1868 1868 Osmanl-Yunan ilikilerinin kesilmesi (Aralk). Girid idaresinde reform (15 ubat), r-yi Devlet (1 Nisan), Yabanc uyruklulara mlkiyet hakk ve rilmesi (9 Haziran), Yunanistana ltimatom (12 Aralk). 1869 Fuad Paann lm (12 ubat), Girid hakknda Paris konferans: Yunasitanla anlama (18 ubat), Svey Kanalnn al (19 Kasm). 1870 Bulgar bamsz kilisesi (Eksarhlk) (11 Mart), Be yolu yangn (5 Haziran). 1871 Londra Andlamas (13 Mart): Karadeniz btarafl nn kalkmas (13 Mart), Sadrazam li Paann lm (7 Eyll); inasinin lm (13 Eyll), Mahmud Nedim sadrazam (8 Eyll). 1872 Midhat Paann ilk sadreti (30/31 Temmuz), mparatorun Berlin Bulumas: Avusturya ve Rus ya arasnda Osmanl karsnda statuquonn deva m hakknda anlama (6-12 Eyll). 1873- -1877 Rusya Osmanlya kar sava iin Avrupada diplo matik temaslar yapar: ar Aleksandr Berlini ziya reti (10 Mays 1875).

1875

Hersak'te (13 Nisan), Bosnada ve Bulgaristanda (2 Mays), Hristiyan kyl isyanlar (Temmuz), Talebe-i Ulm gsterileri (10 Mays), Berlin memorandomu (13 Mays), Srbistann Osmanlya harp iln (30 Haziran), Karadan harp iln (2

Kasm), Rumeli-i arknin Bulgaristanla birlemesi (18 Eyll).

1908

ar ve VII Edvard arasnda Reval Mlakat: kinci Merutiyetin lm (23 Temmuz), lkede genel coku: Makedonyada bar ve Byk Devletlerin taksim plnlarnn son bulaca midi, Avusturya Bosna-Herseki ilhak ettiini iln eder (5 Ekim), Yunanistan Giridin ilhakn iln eder (6 Ekim), Meclis-i Mebsnn al (17 Aralk): 142 Trk, 60 Arap, 25 Arnavut, 23 Rum, 12 Ermeni, 5 Yahudi, 4 Bulgar, 3 Srp ve 1 Ulah m ebs.

1886

Bulgaristan ve Osmanl arasnda anlama (1 ubat), Almanya, Avusturya ve talya arasnda l ttifakn yenilenmesi (20 ubat), Byk Dev letler Osmanl lkesinde Statuquonun korun masnda anlayorlar (12 Aralk).

1888 1891 1894 1895

Namk Kemalin vefat (2 Aralk). Ahmed Vefk Paann lm (1 Nisan). stanbul depremi (10 Temmuz). Ermeni terristlerinin kkrtmalar ve memleket te Ermenilere kar sert tepki, ngiliz giriimi, Rusya'nn tarafszl. 1909

31 Mart Vakas (13 Nisan), Tevfk Paa sadrazam (13 Nisan), Ermenilerin Adana vakas (14 Nisan), Hareket Ordusu stanbulda (23/24 Nisan), Sultan II. Abdlhamidin tahttan indirilmesi (27 Nisan), V. Mehmed Readn clsu (27 Nisan). raan yangn (19 Ocak), Arnavutlukta isyan (1 Nisan), Bb-i Al yangn (4/5 Ocak), Sultan Readn Rumeli seyahati (5 Haziran).

1895 1896 stanbul'da Ermeni gsterileri (26 Austos-3 Ey ll), Osmanl Bankasn igalleri (26 Austos), sert tepki, Sultan Douda reformlar plnn onay lar (17 Ekim), bir ngiliz donanmas anakkale Boaz nnde (17 Ekim), Rusyann stanbulu igal pln. 1911 1912 1910

Trablusgarp iin talya ile sava (23 Eyll-4 Ekim). Meclis-i Mebsnn feshi (18 Ocak), Rum ibirliiyle talyann 12 Aday igali (24 Nisan-20 Mays), Said Paann istifas (16 Temmuz), ttihad ve Terakki Komitesi iktidarnn sonu, Balkan Harbinin balamas (8 Ekim), Bulgar ilerlemeleri (21 Ekim-2 Kasm), Bulgar ordusu atalca nnde (15-19 Kasm), atalca Atekesi (3 Aralk), SaintJames Bar Konferans (16 Aralk), Selnikin Yunan ordusuna teslim olmas (8 Kasm), talya ile Ouchyde bar (15 Ekim), Kosovada Srp zaferi (22 Ekim), Arnavutlarn bamszlk iln (28 Kasm), Yunan donanmasnn anakkale Boazn ablukas (17 Aralk), Lozan Konferansnn kesil mesi (6 Ocak), Balkan harekt yeniden balar, Edirnenin d (26 Mart).

1896

Girid isyan, Yunanistann mdahalesi (ubat) ve ilhak giriim i, Byk Devletlerin mdahelesi (ubat-Mart), Halepa P aktnn uygulanmas (3 Temmuz). Osmanl Devleti Yunanistana kar harp iln eder (17 Nisan), Srbistan ve Bulgaristann savaa katlma kararn Byk Devletler nler, Osmanl kar saldrs (18 Nisan), Yunan geri ekilii (25 Nisan), Balkanlarda Statuquoyu koruma iin Rusya-Avusturya anlamas (30 Nisan), O rdunun Atinaya yry, Dmeke zaferi (12 Mays), Byk devletlerin mdahelesi ile bar (4 Aralk): Tesalya Yunanistana, Yunanistandan 4 milyon al tn tazminat, Giride zerklik (18 Aralk).

1897

1900

Gazi Osman Paa'nn lm (4/5 Nisan), Azerbaycan mekteplerinde Trk dili yasann kaldrl mas (29 Ekim), Fransz-talyan anlamas: Fransa Fasta, talya Tarblusgarpta serbest hareket edecek (14 Aralk).

1913

ttihad ve Terakki K om itesinin Bb-i Al baskn, Mahmud evket Paa sadrazam (23 Ocak), Londra Bar ile Balkan Savann son bulmas (30 Mays), Mahmud evket Paann katli (11 Haziran), Edirnenin geri alnmas (21 Temmuz), stanbul Andlamas (29 Eyll), Liman von Sanders stanbulda (14 Aralk).

1901

Fransz donanmasnn Midilli saldrs (5 Ekim). Makedonya, Selnik, Manastr ve Kosova vilyetlerinde kargaa (21 Eyll) (3 milyon nfusun yars mslman). 1914

1902

Enver Bey Harbiye N zn (3 Ocak), Vilyt-i arkiyye Islhat iin byk devletlerle szleme (6 ubat), Kapitlasyonlarn tek tarafl ilgas (9 Ey ll), Avusturya-Macaristan ile gizli ittifak (2 Austos), Rusya'nn harp iln (4 Kasm), Osmanl Devleti I. Dnya savana girer.

1903

Byk Makedonya ayaklanmas (2 Austos-25 Kasm), Byk Devletler mdahalesi: Murzsteg Program (22 Ekim), Reformlar.

1904 1905

V. Muradn lm. II. Abdlhamide Ermeni suikasti: Bomba olay (21 Temmuz).
O SM A N LI J g j SYASE

1915

Cemal Paa kumandasndaki Osmanl kuvvet lerinin Msr Seferi: Kanal Hezimeti, Mttefik-

0 ^ 0 lerin anakkale Boazn gemeye almalar: anakkale Savalar (Oc./18 Ma.), Dou Anadoluda Ruslarla ibirlii yapan Ermeni nfusun i blgelere tanmas: Tehcir (27 May.), Evrk- nakdiyye karlmas, G m rk resmi orannn %30a yseltilmesi.
1916

Kongresi (4 Eyll), Damad Feridin istifas ve Ali Rza Paann sadreti (2 Ekim), Amasya Mlkat (22 Ekim), Msk- Mill: Mill gaye ve hedeflerin, m ill snrlarn belirlenerek iln (29 Kasm), Hukuk- ile Kararnmesinin ilgas. 1920 htilf igal kuvvetlerinin stanbuldaki resmi binalara girmeleri, meclisin datlmas ve kapan mas, mebuslarn Anadoluya kamalar, ele geen lerin ngilizler tarafndan srlmesi (16 Mart), Ferid Paann sadreti (5 Nisan), Ferid Paa hkmetinin Mustafa Kemal Paay idma mah kum etmesi ve askerlikten tard (11 Mays), stan bul hkmetinin Sevr Antlamasn imzalamas (10 Austos), Gmr Antlamas (2/3 Aralk). 1921 Londra Konferans: Anadolu iin sz syleme hak knn Anadolu hkmetinde olduunun tesbiti (27 Ocak-12 ubat), II. nn Zaferi (31 Mart), Sakarya Meydan Sava (3 Eyll), Fransa ile bar (20 Eyll). 1922 Byk Taarruz: galci Yunan kuvvetlerinin im has (27 Austos), Byk Zafer: Yunan bakuman dannn esir edilmesi (30 Austos), zmirin kur tuluu (9 Eyll), Mudanya Mtarekesi (11 Ekim), Saltanatn lgas (1 Kasm), Sultan Vahdeddinin yurtdna kmas, Abdlmecid Efendinin halife olarak seilmesi (16 Kasm). 1923 Lozan Bar Antlamas (24 Temmuz), Ankarann baehir olarak kabul (13 Kasm), Cumhuriyetin iln (29 Kasm). 1924 Hilfetin ilgas ve Osmanl hanedan mensup larnn yurt dna kartlmalar (3 Mart).

Hicaz ve Mekkenin kayb, zmir Dokuma Fab rikasnn kapamas, Tevhid-i Meskkt Kanunu. eriyye Mahkemelerinin Adliye Nezretine ba lanmas (25 Mart), Amerika Birleik Devletlerinin savaa itiraki ve Almanyaya sava iln (6 Nisan), Yldrm Ordular G rubunun kurulmas, Irak ve Suriye cephelerinin k, Rusyada Komnist htill: arln sonu, Cemaat Mahkemelerinin kaza yetkisinin kaldrl, Hukuk- ile Karar namesinin kabul.

1917

1918

Brestlitowsk Antlamas (3 Mart), Sultan Readn vefat ve Vahdettinin tahta kmas (3 Temmuz), Bulgaristann savatan ekilmesi (2 Ekim), Sad razam Talat Paann istifas, Ahmet zzet Paa'nn Sadreti (8 Ekim), Mondoros Mtarekesi (30 Ekim), Alanya ve Avusturyann savatan ekil meleri (3-4 Kasm), zzet Paann istifas ve Tevfk Paann sadreti (8 Kasm), tilf devletlerinin stanbul nlerine gelerek ehri teslim almalar (13 Kasm). Damad Ferid Paann sadreti: Hrriyet ve htilf Partisinin iktidara gemesi (4 Mart), Yunanllarn zmiri igali ve Bat Anadoluda ilerlemeleri (15 Mays), Mustafa Kemal Paann stanbul Hkmeti tarafndan Anadoluya gnderilmesi (19 Mays), Erzurum Kongresi (23 Temmuz), Sivas

1919

O SM A N LI i f j l

SYASET

OSMANLI DEVLET'NN DOUU


KURULUA DAR NAZAR YEL/ER KURULU RUMEL YE GE DURAKSAMA

K U R U L U A D A R
n a z a r y e l e r

OSMANLI DEVLETNN KURULU PROBLEM: YEN H PO TEZ HAKKINDA BAZI DNCELER

137
SELUKLULAR, MOGOLLAR VE OSMANLILAR ARASINDA

146
OSMANLI DEVLET'NN KURULUU VE GELMESNDEK TC GLER

153
OSMANLI BEYLNN OLUUMUNDA OGUZ-TRKM EN GELENEGlNN YER

OSMANLI DEVLETNN KURULU PROBLEM: YEN HPOTEZ HAKKINDA BAZI DNCELER


DR- COUN }. HEYWOOD
UNIVERS1TY O F B R M N G H A M H O N O RA R Y SHNIOR RESEARCH FE U O W , CENTRE FOR BYZANT1NE, O T T O M A N A N D M O D E R N GREEK STUDES / NGLTERE

I smanl devletinin kkenleriyle ilgili bir deer lendirmede ikin olan rahatsz edici tarihi problemler bugnn tarihilerinin zihinlerini kurcalamaya devam ediyor. Colin Imberin son zamanlar da yaymlanm makalesinde u dikkat ekici gzlem yer alyor: Bir modern tarihinin yapabilecei en iyi ey, Osmanllarn erken dnem tarihinin bir kara delik oldu unu aka kabul etmesidir.1 Imber problemin zm sz olduunu ileri srerek devam eder: Bu delii dol durmak iin yaplan her teebbs sadece daha ok efsane nin yaratlmasyla sonulanacaktr.2 Ne Imberin erken Osmanl tarihine ilikin indirgemeci gr, ne de be nim bir tarihi olarak W itteke ilikin revizyonist gr m alanmzn duayeni olan Profesr Halil nalck tara fndan paylalr. Onun grleri, konuya ilikin yaplan son nemli katklarda sraland gibi, Imber ve bu satr larn yazar tarafndan ortaya konulan tarihsel yorumun kar kutbunda yer alr.3 Gerekten de, bu iki gr uzlatrlamaz grnebilir; u kadar ki, kendisinin baz faz la. ihtiyatl olmayan yorumlarna gre Imber ve ben bir sarlar diyalogunun naho itirakileri olarak addedili yoruz.4 Buradan nereye gidebiliriz? Osmanl devleti (terimi nasl tanmlarsak tanmlayalm), bu aprak fakat tarih sel bakmdan semereli hadiseye daha sonradan eklenen menkbe ve hikayelerin temel tarihselliini kabul etsek de etmesek de, zaman ve mekann belli bir noktasnda ortaya kt. Gelenekiler ve revizyonistler (ikisi arasn daki snr izgisi tamamyla net olmasa da) arasnda er ken Osmanl tarihi ve tarih yazm gelenekleri -hem Or ta a hem modern- zerindeki tartma yararl bir e
OSM ANU I

kilde devam ettirilebilir mi? Bayan Beldiceanu Osmanl tarihinin erken dneminin sr ya da sihir bulutlar arasn da belirsiz hale geldiini yazd. Bu tabi ki olduka Witteki bir gr: fakat tarihte ne sr, ne sihir, ne de muci ze var. Olaylar meydana gelir; ve biz bunlar doast kuvvetlere bavurmadan elimizden gelenin en iyisi ile izah etmeliyiz. Tarihsel abann pek ok alannda yanl alglama ya da rasyonel dncenin olmas gerekenin ya da teleolojik fantazinin hizmetine girmesi bilinmeyen bir ey deildir. Erken dnem Osmanl tarihi rneinde de, byk l de belli sabit fikirlere dayanlmas, belki ksmen Osmanl devletini ortaya kt dnemin hadiseleri temelli bir balama oturtma konusundaki isteksizlikden kaynakla nyordur. Osmanl devletinin kuruluu iin geleneksel olarak kabul edilen tarihin yediyznc ylna yaklayoruz. Hi phesiz bu olay konuya ilikin resmi ya da milli tutulularn tekrarlanmas iin bir frsat olarak alnacak tr. Bu makale Osmanl devletinin douu problemine baz yeni yaklamlar nererek yararl bir ilev grebilir; problemi en basit haliyle ortaya koyarsak: ne zaman ve nasl ortaya kt? Entellektel borcumu ifade etmekten mutluluk duyduum bir grup meslektan son alma s,5 benim bu iyi allm konuyla ilgili geleneksel g rlerin bir yeniden deerlendirmesini sunmama vesile oldu. Belirtmek istediim ilk gr, Osmanlnn kkeni konusu zerinde en son aratrmalarn (ki 1930lara, zellikle de Mehmed Fuat Kprl ve Paul W ittekin ya zlarna kadar giden kuak tarihiliin rndr), erSYASET

ken Osmanl tarihilii konusunda, tarihsel anlaym zn zararna olarak, benim tabirimle nasldan ok ne sorusu zerinde younlama eiliminde olmasdr. Bir baka deyile Osmanlnn kkenleri tartmas, gazi dev leti miydi, deil miydi; soydan ya da birarada bulun maktan gelen bir airet miydi, deil miydi; nihai olarak Avrasya steplerindeki pastoral-gebe topluluklarndan (ya da step kkenli daha sonraki siyasi yaplardan) devirilmi bir siyasi gelenein kalb iinde biimlenmi bir siyasi varlk myd, deil miydi? sorular etrafnda dn mektedir. Bu son soru, Mool atmosferiyle birlikte, ge nelde Omeljan Pritsak ve mteveffa Joseph Fletcher gi bi, kendileri dorudan Osmanlc (Ottomanist) olmayan (ounlukla uzmanlar tarafndan itibar edilmeyen) ve Osmanh tarihindeki belli problemlerle ilgilenen tarihi ler tarafndan soruldu.6 Dier yandan, 20. Yzyl Osmanl tarihilerine Rudi Lindnerin ok ikna edici bir e kilde tarif ettii bir borror Tariarorum bulam gzk yor.7 Bu bulama yeni bir ey deil. Lindner makalesin de hakl bir ekilde Trkiyede modern tarihsel alma larn kurucusu olarak tarif ettii Mehmed Fuat Kprln almasna (zellikle de 1934te Sorbonneda Osmanl devletinin kuruluu zerine verdii bir dizi nl konferansa) atf yapar.8 Lindnere gre, Kprl iddia et mekten ziyade ifade etti ki, Osmanllarn atalar Kuzey Frikyaya. 11. Yzylda varmlard, ama Osmanllarn Moollarla yolda olduklar iddiasndan mmkn oldu u kadar uzak kalmak arzusunu aka ortaya koydu.9 Bu daha nce bahsettiim balam diiliin mhim bir u rneidir. Kprl ve W ittekin Osmanl devletinin kkeni zerindeki tarihsel tartmann mteakip seyri zerinde ki etkisi ok byk oldu ve konunun takipisi olan rencilerinin ou bunlarn grlerini ya kabul, ya tadil, ya da ret ettiler. ki tarihinin de grlerine son on yl zarfnda kar kld. Fakat bu eletirmenler (W ittek ya da Kprlnn grlerini ister tadil ister ret etsinler) temelde genelin iindeki zeli kefetmeye altlar. By lece altm yl boyunca tarihiler Osmanl devletinin va roluuyla ilgili ayr ayr olaylardan meydana gelen ve ta mamen durumla ilgili nasl sorusunu (tamamen deilse de) byk lde ihmal ettiler. Ayr ayr olaylar eklin deki kantlar ele alnd zaman da, genel olarak ge 13OSM ANH

ve erken 14. yzyl Bitinyasnn (ya da bu srada Bat Anadoluda oluan beylikler kalbnn) corafi ve sosyal erevesi iinde balamlandrld. 13. yzyln sonu ve 14. yzyln balarnda Bat Anadoluda gerekten ne ol duu hakkndaki zor ve dikkat gerektiren sorular imdi ye kadar geni bir kontekste deerlendirilmedi. Burada yapmamz gereken ey mit, sr ya da muci ze aleminden, hatta W ittek sonras snflandrma temel li ve dolaysyla her eyi aklamaya alan ne sorusun dan uzaklaarak; eski usul, teferruat ve (modasnn ge mi olmasna bakmakszn) yeni-Rankeci aratrmann nasl sorusuna dnmektir: Bir baka deyile, bu makale 1298-1304 yllar arasnda Anadolu, dou Balkanlar ve Pontus blgeleri iinde yer alan devletler arasndaki kar mak ilikiler an inceleyen bir aratrmadr.

II
Lindner tarafndan son dnem Osmanl tarihilii iin ok elverili bir ekilde horror Tartarorum olarak ta nmlanan bu tuhaf fenomen uygun bir balang noktas salyor. Lindnerin iaret ettii gibi, Kprl O sm an lI larn ge 11. yzyl kkenlerini sadece Anadolu toplumunda byk lde bir Trk (daha dorusu Trkmen) airet unsuru olarak gstermekle ve bylece O sm an lIlar la (Dou halifelii topraklarna erken 13. yzyldaki bi rinci Mool istilalarnn yaratt nfis kargaas ile ya kndan ilgili) onlarn kendi menkbevi kkeni arasna yz elli yllk bir mesafe koymakla kalmad.10 Kpr lnn Osmanllarn Kay kkeni hakkndaki sabit fikri hi phesiz Liverpooldan kalkan ge 19- yzyl gmen gemisinin nc mevkisinden ok k k lerin i Mayflowerda aramay daha byk erdem sayan Amerikan etnik bilincinin (Atatrk dneminde ok karakteristik olan anlalabilir etnik kimlik araynn) bir Trke versiyo nundan baka bir ey deildir. Bununla beraber, kendisi nin gl Ouz-Kay yorumlar, tpk W ittekin ayn dnemde Osmanllarn szde-tarihi Ouz eceresini tah rip etmesi gibi, daha sonra gelen tarihilere (Osmanl ta rihine her yaklam en geni manasyla Anadolu gelene i olarak adlandrabileceimiz terimin dnda dn meyi imkansz klan) tnelvari bir gr as yklenme sine hizmet etti. Bu iki byk ada tarihinin alma s yaynlandktan sonra da, Osmanlnn kkeni konusunI SYASET

da nceki yirmi ksur yln rn olan daha erken d nem tarihilie fazla nem verilmedi. Bu geleneksel yaklamn kusurlar nelerdi? imdi bunlar tanmlamaya ve analiz etmeye alalm. Bir ke re, (Osmanl saray kroniklerinin salad uydurma ta rihsel bilginin ve corafyann yardmyla) bu geleneksel yaklam Osmanl devletinin douunu ge 11. ve erken 14. yzyllar arasnda kendi kendine tanmlanm bir Anadolu ve bunun Bizanstan Trke dnm ereve si iine yerletirir. Bu kadro iindeki nc unsur, litera trde ifade edildii gibi, Anadoludaki Bizans varlnn azaltlmas ve nihai olarak ortadan kaldrlmasdr: Bu 1 , srecin son aamas Bitinyann Osmanllar tarafndan 14. yzyln (yaklak olarak) ilk otuz ylnda ele geiril mesi olmutur. Bylece, devletin douu hakknda erken dnem Osmanl tarihinin balam- eer W ittekin hipo tezini sonuna kadar kabul edersek- Trkler ve Bizans, ya ni slam ve Hristiyanlk arasnda bir mcadeledir: ksa ca, W ittekin gazi devleti balam.1 1 Bunun erken dnem Osmanl tarihinin problemle rine hem dar hem de, gstermeyi umduum gibi, tarih sel olarak salam temele dayanmayan bir yaklam oldu unu belirtmeliyim. u ana kadar gazi tezinin yapsn da var olan zayflklar Imber ve Jennings gibi tarihiler tarafndan mahir bir ekilde analiz edildi; ne onlarn ne de Kprl ve W ittekten beri alan hi bir tarihinin yapamad ey, sadece gazi tezi ya da Kay kkeni de il, fakat btn bir Anadolu geleneini phe altna so kan kanttan nihai sonucu karamamak oldu. O

dar imparatorluun bat yarsndaki gelimeler, temelde Hlag ve Jochinin torunlarnn rakip uluslun (eer ge leneksel ama yanltc tanmlamalar kullanrsak- lhanl ve Altn Ordu) arasnda devam eden keskin mcadele ki iyi byle bir sonuca gtrebilir. Hemen hemen bir elli yl boyunca, bu iki byk g arasndaki ailevi mcade le uzun bir kara snr zerinde aralklarla bagsterdi: Bu Kafkasyada yerel Grcistan krallklar zerinde; Azerbaycan ve Arran zerinde; ve Hazar Denizinin br yakasnda, Horasan ve Harezm zerinde nfuz ve kontrol iin yaplan bir mcadeleydi. Bu gelimeler iyi biliniyor ve burada tarihi temelle rini kantlamaya gerek yok. Bununla beraber, sk sk gz den karlan ey, rakip Altn Ordu ve lhanl byk g lerinin en kritik karlamalar ne Kafkasya'da ne de Harezm-Horasan blgesindedir. lhanl ve Altn O rdunun karlarnn doal olarak att son derece yksek stra tejik neme sahip nc bir karlama alan daha var d. Bu Boazlar ve evresidir: Boaziini, Marmara deni zini ve anakkale boazn kuatan ve Kara ve Ak deniz leri birbirine balayan stratejik su yolunun iki yakasnda uzanan topraklar; ki ge 13. ve erken 14. yzylda Altn O rdunun Pontus dnyasyla Nogay hanl ve Akdenizin sular arasndaki hayati giri-k noktasn olutu ruyordu.13 te Osmanl devleti bu karlama kalb iinde varoldu. Bylece, Osmanl devletinin douuyla A ltn Or dunun Pontus step alan arasndaki balantlarn olanaklln tartmadan nce, 14. Yzyl balarnda Bo

azlar blgesindeki byk g politikas problemini, Al halde gr amz nasl geniletebiliriz? Cevap tn Ordu ve lhanl arasndaki nc karlama bala basit: Birisi gzlerini ge -13. yzyl Bitinya smn k mnda ele almak gerekiyor. Bu balamda kritik olan k dnyasndan ve daha byke olan ge- Seluk, Mo ol hakimiyetindeki Anadolu dnyasndan kaldrmal ve 13- yzyln sonunda hala ayakta duran Mool dnyaimparatorluuna bakmal. 1300e gelindiinde Mool imparatorluu (tpk Constantinein oullan idaresinde ki Roma imparatorluu gibi) aile ii ekimelerle bln m bir ev haline gelmiti ama hala hi phesiz btn cl bir imparatorluktu. Geleneksel tarihi bilgiye gre 1294te byk Kubilay hann lmyle birlikte bir emperyal yap (ya da, daha nemlisi, insanlarn zihinlerinde yaayan bir kavram) olarak Mool imparatorluu ortadan kayboldu.12 Gerekten de, 13. yzyln son on ylma ka
OSM ANU I

nokta 1260larda Tuna ve Dinyeper arasndaki blgede gl bir devletin douudur: Nogay hanl.1 4 Nogay, Jochinin yedinci olu olan Boalin torunuy d u .15 Raideddine gre, Nogay Orus, Ulakl ve KHRT/KHRB16 (son kelimenin doru karl ne olur sa olsun,1 7 aa Tunaya kadar uzanan aa Dinyeper (Oz)in bat ve gney-bat topraklar) lkesini fethetmi ve kendisine yurt ve mesken yapmt. Howorth Nogay Boal ulusu n m . ba olarak kabul eder ve herhangi bir kaynak gstermeden Nogay Ordusunun genel olarak Peeneklerden, yani bat steplerinin Kuman ncesi Trki
SYASET

ahalisinden olutuunu ileri srer. Daha muhtemel bir ey, Nogayn ordu birliklerinin genel olarak Moollarn Mangkits kabilesinden temin edilmesidir. Raideddin (,Successors, s.125) Nogayn hem Batu (. 1256) hem de Berke'nin bakomutan olduunu belirtir; Nogay kesin likle Hlagye kar Berkenin ordularnn Kafkasya sa valarna kumanda etmiti. Nogay daha sonra (1287de), Batudan lmnden sonra Kpak hanlndaki soyu arasnda birlik ve dzeni salamas iin zel bir hkm aldn iddia etti.18 Vernadsky, eer olay byleyse Batu nun kendi ordu birlikleri (yani Mangkit Ordusu) ze rinde, bunlar hanlktaki nizami hkmeti devam ettir mek iin zel bir kta gibi dnerek, Nogayn otorite sini teyit etmesi gerekirdi grn savunur.19 Ak olan ey, 1266da Berkenin lm zerine, Nogay btn tec rbesi ve askeri maharetine ve hibir erkek evlat brak mayan Berkenin (Vernadskynin grne gre) Nogay kendi yerine aday gstermi olmas ihtimaline ramen, Jochi ulusundu herhangi bir kdem iddiasnda bulunma d ve hanlk blgesel kurultay tarafndan (Batunun en gen ouu Tugann oullarndan biri olan) amcas Mngka-Temra verildi. Berkenin hkmdarlnn son yllarnda, Nogay zaten Tunann gneyindeki topraklara aina olmutu. 1264te Bizansa kar Bulgar ibirliini salamak iin Trakyada faaliyetteydi. Bu ertesi yl (1265) stanbula ciddi bir Bulgar-Nogay ortak tehditi ile sonuland. Da ha bir ka yl nce stanbuldaki Bizans hakimiyetini ye niden kurmu olan VIII. Michael, lhanl taraftaryd. Berkenin lmnden sonra, Nogay kendi gcn peki tirmeye ve bu gc hzla gneye ve kuzeye doru yayma ya alm gzkyor. Krallnn merkezi, daha ncede belirtildii gibi, Bug nehrinin zerindeki kendi yurdu nun topraklaryd. 1271de, VIII. Michael Boazlar Nogay-Memlk diplomatik misyonlarna amaya zorla mak iin, stanbula kar bir sefere daha giriti; 1275te Galiyay yama etti; ve 1277de, Bulgar taht iin Bi zans kart aday desteklemekle meguld. 1280 (1282-3?)de Mngka-Temr un lmnden sonra, Nogay neredeyse bamsz olmutu; ve ileriki yir mi ylda, 1299daki lmne kadar, iki rakip hanlktan, merkezi Bug olan Nogay (Mangkit) ve merkezi Volga olan Byk Ordudan, sz edebiliriz. Nogay, TeselyadaO S M A N IJ I

ki asi bir valiye kar yardm teklif ederek ve imparato run yardmna drt bin seme Mool askeri gndererek, VIII. Michaella dostluu yeniden tesis etme politikasna giriti. VIII. Michaelin lmnden (1282) sonra, Nogay halefi II. Andronikosla bir ittifak srdrd ve Bulgar arlna kendi adayn oturttu. Bu dnemde Bulgaristan gerekten de Nogay hanlnn bir vassal ya da uydu devleti, saylabilir: Nogayn bir olu Bulgar ar Terterin kz Soki ile evlenmiti. Nogay ayrca Macaris tann Mool hayran hakimi IV. Belann (1284-5) taraf tar olarak da savat. Nogay, Saray hanl ile ilikilerinde ise daha az ta lihliydi. Mngka-Temr un yerine ruhani ve yetersiz Tode-Mngka geti; o da 1287de kuzeni Tla-Buqa tara fndan devrildi. Bunun zerine Nogay, kuzenleri TlaBuqa ve Kncheke kar (Raideddinin ayrntsyla tas vir ettii gibi, kurnazca bir stratejiyle ikisinin de lm n (1291) salayarak) Mngka-Temr un olu Tokhtu (Toqta)nun iddiasn destekledi. Bunu mteakiben No gay ve Tokhtu aileleri arasnda gelien srtme, 1298de iki rakip han arasnda ak savala sonuland. nce, Tokhtu yenildi ve kuvvetleri datld; fakat ertesi yl, Nogay (Krm yama ettikten sonra) kuvvetlerinin b yk blm tarafndan terkedildi ve (muhtemelen aa Bugda bir yerlerde) Tokhtu tarafndan yenilgiye uratl d. Daha sonra, muhtemelen 1299 sonbaharnda, ele ge irildi ve ldrld. Bu dramatik ve byk apl olayla rn yanklar, ve Pontus stepinden toplanan geni TrkMool kitlelerinin yerdeitirmesi, kuzey-bat Anadolu kadar uzaklarda hissedilecekti. III Pontus gelenei olarak adlandrabileceimiz arg man Osmanl devletinin douuna uygulamak iin ne kantmz var? Ayr ayr ele alndnda, tek bir para bi le kesin delil yok; hep birlikte ele alndnda ise, ekici bir hipotezden baka bir ey vadetmez ama, tartmay ilerletmek iin ileri srmeye deer bir hipotezdir. 1930larn ortalan kadar erken bir tarihte, Kpr l, kendisinin tabiriyle kuvvetle muhtemeldir k i, Altn O rdunun (ki aslnda Nogayn devletiydi) Anadoluda ki gelimelere yabanc olmadn ve muhtemelen er ken 14. yzylda lhanl hakimiyetine kar ayaklanmada
SYASET

bir rol oynadm ileri srd (Origins, s.35). Kprl, 1298de Aq-Tav Tatarlarndan bir gc, gney ve bat Pontik Heraclia (Karadeniz Erelisi)dan Bizans toprak larna yollanan lhanllarn cezalandrma seferine kar, Bizansllara yardm iin gnderenin muhtemelen No gay20 olduunu dnd. Kprl, bunlarn Gelibolu yolu ile gittiklerini ve yenildikten (fakat kim tarafn dan?) sonra Rumeliye dndklerini de ekler. Sadece Bitinya ile Pontus stepi arasndaki balant y ak seik gstermekle kalmayp, bu dnem Trkleri arasnda gazi etiinin yaygnlnn yle ok gl olma d grn destekleyen baka bir vaka da, aomim koca-bakbsh vakasdr. Pachymeres tarafmdan aktarld

bu ifadesine nl tarihi Cl. H uartn (son zamanlara dek W ittek ve Kprl ncesine ait hafza kaybnn bir kur ban ola) Les origines de l empire ottom an balkl bir makalesinde dikkat ekildi. Makale 1917de Journal des
Savants'da basld;25 Elizabeth Zachariadou yetmi yldan

uzun bir sredir bu makaleye atf yapan sadece bir avu tarihiden biri.26 lgili pasaj, Osmanl hanedannn ku rucusunun babasnn Pontus stepinden (det-i kpak) geldii ve on bin adrlk gebeyle Caffadan Anado lu ya getii hakkndaki bir rivayeti aktarr.27 Osmanllarn K rm dan Anadoluya gettikleri hakknda Khwademir tarafndan nakledilen bu hikaye, ayn dnemde, yaklak 1298-9da, Karesi beyliinin Troad ve Misyada (anakkale ve Edremit blgesi) kurul mas (ki bu balamda ok nemli bir olaydr) ile birlik te deerlendirilmelidir. K prlnn bu sreci anlat iktibas etmeye deer (Origins, s.35): Nogayn lm zerine, on bin haneden oluan bir Trk kavmi 1263te Sar Saltuk nderliinde Anado ludan Dobrucaya geti ... Sultan zzeddine katlmak iin Ece Halil nderliinde tekrar Anadoluya dnd ve Karesi eyaletine geri geldi, [metinde aynen: vurgu benim] Karesinin kkeni temel bir tarihsel sorun tekil eder. imdiye kadar, Cl. Cahenin belirttii gibi, bu is min anlam ve etimolojisi hakknda sadece ispat edilme mi hipotezler ileri srld. Gerekten de, Cahenin ia ret ettii gibi, hanedann btn tarihi ... karanla gm ldr.28 Cahene gre, Karesi daha gney ve douda ki karde-devletlerinden biraz sonra kuruldu; nk Muntaner 1304-6daki Katalan seferi ile ilgili olarak var lndan bahsetmedi yahut Pachymeresin (. 1313) Trkmen beylikleri listesinde yer almad. Zachariadou, Karesinin Troad ve civarndaki blgede meydana gelen Katalan kaosu sonras dnemin bir rn olduu (yani, kesinlikle 1304ten sonra ortaya kt) konusunda Cahenle ayn fikirdedir. Hipotez kabul edilebilir gzk myor; Cahen buna ramen Karesinin kkeni ile ilgili olarak ilerindeki bir unsur tamamen farkl bir soydan [yani Anadolu kkenli Trkmenleri kastederek] gzle minde bulunur. Cahen ayrca W ittek ve daha nce Kp rl tarafndan ortaya konulan Karesi/zzeddin/Dobruca balantsn da kabul eder; ama 8./14. yzyl balarnda meydana gelen kargaalklar, ve bu srete zzeddin ile
SYASET

gibi, bu kii K rm daki Mool hkmdar Nogann (yani Nogay) saraynda ba byc- dolaysyla muhte melen bir aman {kam)d.21 Nogayn 1299daki l mnden sonra, ailesiyle birlikte lhanl lkesine gemek istedi, fakat yanllkla Bizans topraklarna (yine Pontik Heraclia) girince, vaftiz edilerek Nicomedia (zmit) bl gesinin hegemonu olarak imparatorun hizmetine girdi. Apros savandan (1305) sonra, Tourkopoloi ve Alan lejyonerlerini yattrmak iin Trakyaya gnderildi, nk
Tourkopoloi ile ayn dilden ve millettendi ve nk No-

gayn saraynda iken Alanlarla i yapmada tecrbeliy di.22 Koca-bakhshinn ada bir Bizansl yazarn baptizati neophyti olarak adlandrd, samimi inancndan ok

kar iin din deitiren kiilerden biri olmas (Pachy meres onun bir Trk ve Mslman olduunu belirtir),23 ve daha sonra ihanetle sulanmas,24 burada vurgulamak istediimiz noktann dnda kalyor. lgi ekici olan bu vakann ortaya koyduu ek kant: Tokhtu ile Nogay ara sndaki zorlu mcadele, biri aa Volga dieri Bug ve Krm arasnda yerlemi, iki step siyasal yaps arasnda bir mcadeleydi; Nogayn malubiyeti ve lm, Trk unsurlarn (tahminen hem Ouz hem Kuman), Osmanl devletinin kuruluu iin verilen geleneksel 699 Hic ri/ 1299 Miladi tarihine denk gelen aylar iinde, Krm Dobruca blgesinden (bat Kpak stepi) Anadoluya hem kara hem de deniz yoluyla byk lekli gleri iin bir katalizr grevi grd. Osmanllarn Krm (ve dolaysyla Pontus) kkenli olduu iddias 1520 civarnda yazan ranl tarihi Khwandemir tarafmdan ileri srld. Khwandemirin
O SM A N LI

Bizansa kaan ve Dobrucada yerletirilen, burada gney Rusyadan gelen dier kavimler ile karan ve az-ok Hristiyanlatrlan baz Trk ve Trkmenler hakknda mulak konuur. Yine Cahene gre, K aresinin kurulu u bunlarn bazlar [Trk ve Trkmenler, ilaveten bir Pontik karm] Halil isminde bir adamn liderliinde bir araya geldiler ve Trakya ve Misyaya geri dndler [me tinde aynen: yine K prlnn hipotezi]... dier Msl man Trklerle, Misya (yani Karesi)dekilerle, tekrar te mas salayarak bir kere daha slam katman iine ekil dii srada meydana geldi. Buraya kadar Cahenin ve onun nclerinin al malarn grdk. Ancak, bir anlna Halil figrn bir kenara koyarsak, beylie adn veren kurucunun, Karesinin gerek kimlii neydi? Cahen, biraz aprak ola rak, bu ismin gerek kurucunun ismi olm adn belir tiyor. sim el-meriden geliyor; Akpaazade ise yakla k 735/1335te len Karesi ehzadesini Karesi olu A lan Bey olarak adlandryor. Bu hanedann eceresini karma konusunda yeni bir teebbs Profesr Zachariadou tarafndan yapld; kendisi Karesiyi Osmanllara benzer ekilde bir gazi beylii olarak snflandrd. Kendisinin kulland Tokatda bulunan bir erken 9-/15. yzyl kitabesinden kal karak, u ecereyi karabiliriz:
Baghd Bey, hanedann kurucusu (=Pachymeresde Pagadinus, 1302 civarnda bey [EZ]

rnda bey olan Baghd Bey ile Karesiyi 1328-32 civa rnda yneten torunu Demir Han arasndaki eyrek yz yla hanedann drt neslinin faaliyetlerini doldurmak aka imkansz. Karesinin hala mulak olan etimolojisini aratr mak da faydaldr. Zachariadou bunun bir Trke isim olmad hipotezini yrtyor ve Kalamosa gtryor: Katalanlar belli Trkleri Bergamann dousundaki Ger me kalesinden attlar; Zachariadou, beylerin [Karesi] byk ounluunun Trk isimlerine sahip olduu gzleminde bulunarak (s.227), kken olarak yerel (Yu nan) yer adn ileri srer. Eer Karesi gerekten Trke bir isim deilse, en azndan Trkede kullanlan, belki Mool kkenli, bir isim/terim olabilir mi?29 Bu kesinlikle o dnem Anado lu (Ouz) Trkesinde yaygnd; fakat ilgintir el-meri (MSS, A, S, E) Pontik Trke (Kuman/ Altn Ordu/ Krm Hanl) terimi qarasu/qaracuyu (ki muhtemelen bu balamda bir askeri grubun ya da ordu parasnn li deri olarak aklanan) hatrlatan Yakhshi b. Karashi bi imini veriyor. Bu muhtemel Pontus balantsn daha da gelitir mek mmkn. Zachariadou, Karesililerin han terimini kullanmasn yorumlar. lk olarak, bu varsaylan kullan sahte bir ecerenin kant olarak grme eilimi vardr: ne de olsa, lhanl ve Altn Ordu hala ayaktayken hangi Ana dolu beyi Cengizvari imalar tayan han nvann kullan maya cesaret edebilir? Zachariadou, Karesi efendilerince
ece (=hoca) ve han kelimelerinin kullanlmasnn bu beyli

I I
Kalem Bey (Gregorasda 'Kalamis': yanl [EZ] - ve bylece sahte?)

i dierlerinden ayrmak iin kullanlan hususiyetler gibi grnd eklinde yararl bir neride bulunur. Bu gzlem u sonuca varabilirsek daha da yararl hale gelir: Karesi, ya da en azndan beylii yneten aile, gerekten dier beyliklerden farkl bir kkene sahiptir. Bu farkl kken yalnzca Pontus olabilir ve bylece (en azndan ortaya ktklar dnemde) Altn Ordu ve m uh temelen daha dar bir adan Nogay O rdus ile irtibatl dr. Bu balamda Karesili yneticilerinin Demir Han ve ya Yahi Han gibi isimleri (ya da, daha muhtemeldir ki, kayda geen nvanlar), Cengizvari (ya da eski Ouz) ve mantkl hale gelir. Zachariadounun belirttii gibi, ece nvanyla ilgili olarak u eklenebilir: Kareside ska kullanld ve meStYASHT

I I
*Karesi Bey veya Han - beyliin kurucusu

__________ I__________
Demir Han Yahi Han

_____ I________
Beylerbey Yakup Alan (0.1345) Aka bu ecere ya da en azndan teyit ettii kro noloji, btn ile kabul edilemez. Bir kere, 1302 civa
O S M A N II I

ru Osmanl kronik metinlerinde bile Karesi kkenli u beyine (Ece Halil) verilen lakap olarak yer ald. Gerek ten de, Clausona gre, usta yani hoca anlamyla ece ke sinlikle Moolcadan geme bir kelimedir: bu formdaki belli bal az sayda Osmanlca-Trke kelimenin (ee, ei ve e) hibirinin bu balamda bir manas yoktur.30 Khwandemirin (sonradan W ittek tarafndan ince lenen)31 Osmanllarn kkenini bu dnemde K rm dan Anadoluya yaplan on bin adrlk gte bulan anlats (ki Karesi vakasnn bozulmu bir halini yanstr) tart maya aktr. Aka, 1298de Nogay ve Tokhtu arasn daki mcadelenin ls ve younluu, aa Volgadan Tunaya kadar olan btn alan boyunca insanlarn yayl masn ve byk apl hareketlerini (yle bir sre ki tamamiyle kuzey-bat Anadolu iinde meydana gelen a da hareketlerin gelimesine muhtemelen engel olmu tur) hzlandrm olmaldr. Karesili yneticilerin isim lerinin gerekte Unvan lar olmas ihtimali, Osmanl devletinin kurucusunun grnrdeki ismiyle ilgili problemlerin bir yeniden de erlendirilmesine balanabilir. HollandalI oryantalist J.H. Kramers 1928de yaynlanan Osman kimdi? ba lkl makalesinde bu meseleyi ciddiyetle inceledi; Haki ki Mslman (ve Arap) ismi Uthman (Trke telaffu zuyla Osman)n ada Bizans kaynaklarnda kelimenin kkn ortaya karan bir biimde verildii olgusuyla izah etmeye alt: Yunanca ekim soneklerinden arnd zaman, Pontus askeri terimi atman/ataman (ki terim olarak Slav dillerine de gemitir ve Pontus stepi/Ukray nann Byk Ordu sonras Kazak siyasi sistemleriyle ilikili olarak hetman, Kazak by olarak ngilizce letirilmi biimi gayet iyi bilinir) ok yakndan andr yordu.32

eklinde ifade edebileceimiz gre doru evrilen basit bir nve sunuyor. Bu nvenin baz nemli zelliklerini aadaki gi bi sralayabiliriz: [i} Osmanl balangta, tpk Karesi gibi, gayri mslimdir ve dolaysyla tanm itibariyle gazi deildir. zzeddin/Dobruca yksnn aka gsterdii gibi step geleneinde dini bakmdan pluralist olan Pontus blge si Trklerinde Gaza gelenei hi yoktur. Bylece ada Bizans kaynaklarnn ilk Osmanl balamnda gazadan ya da gazilerden neden hi bahsetmedii bilmecesi an lalr hale gelir. [ii] Bu nve ya da ncl-devlet ismi bilinmeyen, fakat Pontik nvanyla ya da at(a)man rtbesiyle tan nan bir kii tarafndan ynetildi. Gerekten de, kendisi Bizansl adalarnca at(a)mamn bir isim mi yoksa Un van m olduuyla ilgilenilmeksizin tannmtr. Bir sre, muhtemelen yirmi yl kadar sonra Pontus aknc lideri nin ismi Mslman/Anadolu kltr etkisi altnda Os man ekline dnmtr. Yukardaki yorumlardan karlan bir sonu olarak, yaklak 1299-1302de Osmanl devletinin ortaya kma d, Pontus stepinden bir grup gmenin (ki aslnda bir aknc grubu ya da ilerleyen bir ordunun parasdr) Bitinyada belirmesinin bir devlet olarak izah edilemeye cei, bunun ancak bu tarihten bir on (ya da en fazla yir mi) yl iinde, yani Osmanllarn tekrar tarih sahnesine ktklar 1315 ve 1324 yllar arasnda, sz konusu ola bilecei dnlebilir. 1320lere kadar, bu grup siyasi kltr ve dini ynelim asndan ilikide olduu Anado lu (ve Mslman) beyliklerinin rengini ald zaman, bir tarihsel varlk olarak Osmanl beyliinden sz edebiliriz. Bu ncl-Osmanl devletinin yaad tarihsel ge lime srecinin Karesi ile paralel gitmi olduu gzk yor; Zachariadounun hakl olarak iaret ettii gibi, er

IV
Bu makale, daha ileri bir tartma husule getirmeyi amalayan ilevsel bir hipotez olarak, erken Osmanl devletinin yaklak 1298-1300 (1304tet yukar bir ta rihte deil) yllarnda bat Pontus step blgesi (Krm ve Dobruca arasndaki topraklar olarak bilinen ve bir bl mnde bir ka on yldr Nogay ulusunu. barndran bl ge) iinden gelen tamamen farkl kkenlere sahip Trk unsurlardan oluan bir topluluk tarafndan kurulduu
O S M A N II I

ken Osmanl tecrbesinin Karesi ile ok sayda ortak noktalar tad ortaya kyor. Bu manada, Karesinin nihai massedilmesi iki ayn eyin, imdiye kadar sanlan dan daha derin bir seviyede, birlemesi olabilir. Bu ba lamda, Osmanlnn Trakyay ve gney-dou Avru pann civar blgelerini fethinin ilk aamalarnda Karesi (ve nihai olarak Pontus) kkenli kiilerin oynad nc rol tesadf olamaz.
SYASET

Getirilen neri u: Imberin kara deliini doldura bilmek iin Osmanl devleti (ki hi phesiz Anadoluluy du ve daha sonra kendini bu ortama iyice yaptrmak iin rivayetler ve efsaneler icat etti) ve Osmanl nvesi (ki Pontik, Anadolulu olmayan ve gayrimslim bir kke ne sahip olduu ne srlebilir) arasnda bir ayrma git mek yararl olabilir. Colin Imberin Anadolu gelenei ile birlikte geerli olan kara delik kavram Osmanllarn kkeni hakknda daha radikal bir teori ile izah edilebilir: bu teori hakknda ilk fikirler eyrek yzyl nce Huart tarafndan ortaya kondu. Kesinlikle dorudur ki, Osmanl nvesi ya da ncl-devleti kesin biimini, son ve geici cihanmul Mool barnm bitiini nceleyen, Mslman olmayan Altn Ordu ile Mslman lhanl arasndaki ksa sreli ak sava (1296-1304) dneminde ald. Bu dnem kuzey-bat Anadolusunun kk dnya s dnda, Nogay ve Tokhtu arasnda Altn Orduda s tnlk iin yaplan son mcadeleyle, bunun 1299da Tokhtu lehine sonulanmasyla, ve 1304 te Mool impa ratorluunun tekrar biraraya gelmesi iin yaplan ksa mrl tasaryla ekillendi. Byk Mool Han Temr himayesinde taa Pekinde hazrlanan bu tasar Jochi ulu-

juyla Hlagnn soyu arasndaki durmak bilmeyen sa va son defa olarak bitirmeyi amalyordu. Tasarnn ya plmas kritik bir dnemin sonu oldu: nc Altn Ordu-lhanl karlamasnn meydana geldii Boazlar ve civarnda, hem Asya hem de Avrupa kylarnda, Altn Ordu yanls tampon ya da uydu devletler kurulmasnn belli amac vard. Osmanl nvesinin kuzey-bat Anadoluda takriben 1299 ylnda ortaya kmasnn nihai nemi, birbirine rakip olan Altn Ordu ve lhanl byk gleri arasnda ki karlamann en kritii olan, kendi aralarnda ve kendi ilerinde ak sava yaadklar bir dnemde mey dana gelmesidir. Bu Mool hanedan rekabeti balamn da, Bizans ve onun (btn tarihi kuaklara gre erken dnem Osmanl tarihi iin ok nemli bir belirleyici olan) ideolojik kurumlan aslnda az bir neme sahipmi gibi grlebilir. lhanl-Altn Ordu atmasna sahne olan ve Boaziinden Kafkaslar yoluyla Harezme kadar uzanan kavis zerinde oynanan byk oyunda, Bizans ya: da Karesi ve Osmanl ncl-beylikleri -b u makalenin de bal olan Bitinyal Atamanlar- tesadfi oyunculardan baka bir ey olmayabilir.

Colin Imber, 'The legend o f Osm an Gazi, in Elizabetl Zaclariadou (ed.), The Ottoman emirate, 1300-1389 (Halcyon Days in Crete, I. A Symposium held in Rethym non, IL-13 January 1 9 9 0 , s.6 7 -75, s.7 5 de. 9 10

1981); ngilizce tercmesi (tr. and ed. Gary Leiser), The origins o f the Otto man Empire (Albany, N.Y., 1992). Lindner, How M ongol were the early O ttom ans?, s.282-3. W ittek , 13. yzyl sonunda bat A nadoluda T rk m en beyliklerinin orta ya km a yol aan nfus basksnda, M oollarn Anadolu Seluklu dev letine saldrs ve bunun sonucunda bu devletin vassal statsne in d iril m esini ba faktr olarak grm e eilim indedir. W ittek , Osm anl devleti nin gerek kuruluunda M ool unsuruyla ilgili herhangi bir i htim a gr m ezlikten gelir. 11 Colin Heywood, A Subterranean H istory: Paul W ittek (1894-1978) and the Early O ttom an State, Die Welt des Islams, xxxviii/3 (1998), s,386-405; ibid., The Frontier in O tto m an History: O ld Ideas and N ew M yths, in Daniel Power and N aom i Staden (ed.), Fronters in Qjestion: Eurasian Bordcrlands, 100-1700 (London and New York, 1999), s.228-50.
12

2 3

Ibid. H alil nalck, Osm an Glazis siege of N icaeaan d the baccle ofB aphaeus, ibid ., s.78-99; idem, How to read Ashk Pasha-Zades H istory, in: Co lin Heywood and Colin Im ber (ed.), Studies n Ottoman History in homur o f Professor V. L Menage (stanbul, 199^), s. 139-156.

Kr. z e llikle nalckn deerlendirm esi (Osm an G lazi, s.9 7 nin d ip notu).

G irit sempozyumu bildirileri arasnda yukarda d ipnot I ve 2 de bahsedi lenlerden baka bkz. Aldo G allotta, II "m ito oguzo e le origine dello stato ottom ano: una riconsiderazione (s.41-59) ve Elizabetl A. Zachariadou, The em irate o f Karas and th at o f the O ttom ans: two rival states (s.2252 3 6 ).

Peter Jackson, From U lus to Khanate: the M aking o f the M ongol States,
C .1 2 2 0 - C .1 2 9 0 ,

Om elja Pritsak, Two m igratory m ovem ents in the Eurasian stepe in the 9 t h - l l t h centuries, Proceeditgs 26th International C ongress o f Orientalists, Ncw Delhi, 1964 i N ew D elhi, 1968), ii, s. 157-63; Josepl Fletcher, T h e Turco-M ongolian m onarchic traditio in the O tto m an Em pire', Harvard krainian Studies, iii-iv (1979-80), s.236-251. 13

The Mongol Empire and its Lcgaey, s. 1 2 - 3 8 .

zellikle bkz. Georges I. Bratianu, La rner noire des origines la conqete otto man (Monachii, 1969), s. 185 vd. Romanyal tarihi D r V. Ciocaltann me seleye yeni bir k tutm as beklenebilecek olan son almasn henz gre m edim: Mongolii si Marca Neagra n secolelc X III-X IV (Bucuresti, 1998).

Rudi Paul Lindner, H ow M ongol were the early O ttom ans?', in Reuven A m itai-Preiss and David O. M organ (ed.), The Mongol Empire and its Le<zy(Islamic H istory and Civilization. Studies and Texts, vol. 24; LeidenBoston-K ln, 1999), s. 282-9; ibid., B eginning O tto m an H istory, in Colin Heywood and Colin Im ber (ed.), Studies in Ottoman History iri Hom ur of Professor V L. Mcnage (stanbul, 1994), s.199-208.

14

Nogay iin tek m onografik alma, N . I. Veselovsky, K han iz tem nikov Zoloto Ordy: N ogai i ego vrem ya, Zapisk, Rossisk. Akad. N a u k , 8th ser., xiii/6 (Petrograd, 1922); N ogayn kariyerinin bir zeti iin kr. B. Spuler, Die Goldene Horde: Die Mongolen in Russland, 1223-1502 (Leipzig, 1943), s.56-81. George Vernadsky, The Mongols and Russia (New Haven, 1953), s .l7 4 -8 9 da da deerli gzlem ler var.

M ehmed Fuad K prl, Les origines d t t empire ottoman (Paris, 1935). Trkesi: Osnanl mparatorluunn kuruluu, ed. O . F. K prl (stanbul,
OSM ANLI

15

Nogaym ne zaman doduu belli deil: m uhtem elen 1220 kadar erken bir tarih olabilir; l m tarihi olan 1299da ok yalyd.

SYASET

16 17

Byle, Successors, s.125 ve s.113-14. Raideddin tarafndan sz edilen bu g ru p m uhtem elen, M ool ncesi dnem de iki gruba ayrlm ve D inyeper n ehrinin hem orta hem de aa ksm larnda yerleik vahi olm ayan Polovstiler olarak da bilinen, K u m allardr. N ehrin sa yakasnda (bu balam da Raideddin tarafndan bahsedilmeyen) It-obal/Ic*oba ve U rusovii/U rus-oba (yani O ru s); sol yakasnda ise U lahobal/U lahevii ve Bur-obal/Burevii vard. Raideddin'de m uhtem elen K H R T /K H R B ye dnt. (Bkz. Peter B. Golden, The Polovci D ikii', Harvard Ukrainian Studies, iii-iv (1979-80), i, s.26768. (Byle son okunuu belki L H W T biim indeki *Lahut, yani Polonya
lI la r ,

26

H u a rtm makalesi urda zikredildi: Elizabeth A. Zachariadou, Religious Dialogue between Byzantines and Turks during the O tto m an Expanson, in B. Lewis and Ft. N iew hner (edd.), Religionsgespracbe im Mittelalter (= Proceedings 25. W olfenbuttler Symposon), (W iesbaden, 1992), s.289304, s.301, d ip n o t 52.

27 28 29

H u art, loc. cit. Cl. Cahen, Karas', E I(2), iv, 627-8. B unun bir M ool terim i olup olmad m erak konusudur. Trke am lanmas olan KRS hibir ipucu vermiyor.

kelim esinin bozulm u halid ir eklinde izah ediyor ki bana hi m u h

30 31

Clauson, Vrc-tb-century Turkisb, s.20. P. W ittek , Yazjoghiu Ali on the Chriscian Turks o f the D obruja, B S0AS, xiv (1952), s.639-668.

temel gzkmyor.) 18 19 20 Vernadsky, Mongo/s and Russia, s. 164. Ibid. K prl tercmesinde (Origins, s. 3 5) Lesier tarafndan dlen erhte yan llkla A ltn O rdann hkm d ar eklinde tanm land. 21 E. A. Zachariadou, Observations on some Turcica o f Pachymeres, Revue de tudes Byzantines, xxxvi (1978), s.262-264. 22 23 Zachariadou, s. 264. Ibd. Bu iki terim o dnem Bizans kullanlnda, daha sonraki Avrupa uygulam asna ters bir ekilde, eanlaml olarak grlm edi. 24 25 Ibid. Cl. H uart, Xes origies de lem pire o tto m a n , Journal des Savanis , N .S. V,
XV ( 1 9 1 7 ) , S .1 5 9 - 1 6 1 .

32

J. H . K ram ers, W er w ar O sm an?', Ata Orientalia , vi (1928), s.24 2 -2 5 4 , tp k basm: idem ., Analecta Orientalia. Yunanca biim leri iin bkz. Gy. M oravcsik, O sm an, Byzantinoturcica ; at{a}man iin bkz. Sir Gerard Clauson, A Dictionary o f pre-tbirteenth-century Turkisb (Oxford, 1972); M ax Vasmer, Russiscbes etymologiscbes Wrterbuch (H eidelberg, 1953), i, s.31. lg in b ir ekilde, eski R usa'da 1294 tarih in d e ilk kullanl vataman eklindedir. (Vasmer, loc. cit.). Louis Bazin (A n tiq u ite m econnu d u titre d A tam an , H arvard Ukrainian Studies, iii-iv (1 9 7 9 -8 0 ), i, s.6 270) at(a)man = O sm an tezini ele alr ve son alm alar (sonularn sa dece M oravcsikin m alzem esine dayandrm asna ram en) eletirerek red deder.

SYASET

SELUKLULAR, MOOLLAR VE OSMANLILAR ARASINDA


PROF. DR. RUDI PAUL LINDNER
UN1VERSITY O F M IC H IG A N , D EPA R TM EN T O F H STO RY / A.B.D.

u ksa makalenin amac Osmanl tarihinin ku ruluuyla ilgili kaynaklarn allmasndaki baz imkanlara ve varolan sorunlara iaret et mektir. Balang olarak, halihazrda farknda olduu muz aysbergin sadece grnebilen parasdr. Fakat asl byk para suyun altnda yatmaktadr. Burada ben s tanbul ve Ankaradaki arivlerde bulunan yaymlanma m bir takm belgeye deinmekteyim. Bu belgelerin byk ounluu, XV. yzyln ge dnemlerine ait ol makla beraber, bunlar brokratlarn erken dnemlerin koullaryla ilgili dncelerini elde etmede bize byk oranda yardmc olmaktadrlar.1 imdilik halihazrda ulalabilen kaynaklara bir bakalm. En ilgin aratrma yollarndan bir tanesi Seluklu, lhanl ve erken dnem Osmanl tarihi arasndaki ba lantlarla ilgilidir. Ge dnem Anadolu Seluklu tarihi, uzun ve saygn bir tarih yazma geleneine sahip bulunan ranl brokratlarn az saydaki almalarn iermekte dir. Buna ek olarak lhanllar iin Rashid al-Dini b yk almas vardr. Dier yandan ilk Osmal kronikle ri bu gelenein dnda kalmaktadr ve almalar ar lkl olarak kendisinden nceki yazarlara dayanan Kemalpaazadenin eserine denk bir almaya XVI. yzyla kadar rastlayamamaktayz. Anonim kroniklerin yazarlar ise ne ibn Bibi ve Aksarayi ile ayn snftadrlar ne de bu gelenee benzemeyi arzu eder grnmektedirler. Sonu olarak, erken dnem Osmanl yazarlar ile yerini aldkla r gelenek arasnda ama ve ilevsellik asndan ilgin bir boluk bulunmaktadr. Bu iki farkl yapy tamamla ma grevi daha yerine getirilmeyi beklemektedir. Bu kurumlar arasndaki ilgi ekici dier boluk pa rasaldr. Elimizde ok miktarda Anadolu Seluklu paras
OSM A N LI

bulunmaktadr. 20 yl nce bir kolleksiyoncu karar ver diinde, sadece Avrupa ve Amerika piyasasna gelen ma teryale dayanarak Sultan I. Mesuttan Keykubat IHe ka dar olan dnemin paralarn kapsayan bir kolleksiyon oluturabilirdi ve Hicri 595 ila 702 yllar arasnda kesi len gm dirhemlerin hemen hemen tamamn da satn almak ayn biimde olasyd. Bu rnek bize bu serilerin boyutlar ile ilgili bir fikir vermektedir.2 Yzyln sonu na doru darphanelerin toplam kts artmamakla ve gerekte azalmakla birlikte, saylar artmakta, Hicri 699da da en yksek miktara ulamaktadr. Ayn ey Anadoluda lhanllar adna kesilen sikkeler iin de geerlidir. Hicri 699, kendisinden sonraki dnemin daha az miktarlarna gre byk bir yldr. Bu sikkelerin yksek oranda gm ierdiklerini ve Msrn ada sikkelerin den daha saf olduklarn da eklemek gerekmektedir. Eer bunlar erken dnem Osmanl madeni parala ryla karlatrrsak, gsterebileceimiz ok az eye ra men Orhann iktidar ncesiyle arasnda kesin bir farkl lk grrz. Okuyucu, Seluklularn bir sultanlk idare ettiklerini, Osmanllarn ise sadece bir beylik kurdukla rn, byle bir kyaslamann adil olmayacan syleyerek itiraz edebilir. zellikle Osman hibir gm kaynan kontrol etmiyordu (eitli Anadolu Seluklu kesmeleri nin madenleri, Maden Lle gibi, akla getirmesine ra men), dolaysyla ge dneme kadar madeni paralardan fazla bir ey beklememeliyiz denilebilir. Bunlar akla yat kn itirazlardr, fakat cevap olarak ben ge dnemlerinde Seluklularn olduka zayf bir yapy idare ettikleri ( bu Hicri 699daki Osmanl bamszl efsanesinin ko laylkla kabullenilmesinin de sebebidir), Osmanllarn
SYASET

topraklarnn nemli ticaret yollar zerinde olduu ve bu dnemde komu beyliklerde gm para basmnn bulunduu gereklerini vurguluyorum. Burada yine Sel uklu idaresi, lhanl hakimiyeti (overlordship) ve Osmal kurumunun (enterprise) oluumu arasnda bir ko pukluk gzkmektedir.3 Dolaysyla aratrmaclarn nnde duran bir grev de bu boluu doldurmak ve er ken dnem Osmanllar tam olarak zamansal mekanna oturtmaktr. Osmanllar bir boluktan tarih sahnesine kmadlar. Erken dnem Osmanl tarihi iin en temel kaynak topraktr. Pofesr Louis Robertn corafya olmadan tari hin olamayaca kliesi srekli olarak aklda tutulmal dr. Osmanl tarihinin ilk yllarnn iklim ve genel gr nm, zellikle erken dnem Osmanl kaytlarnn corafik bakmdan test edilmesi asndan daha yakndan a lmay gerektirmektedir. Profesr Clive Foss bir al masn bu alanda yapmtr. Elde ettii sonular gerek ten ilgi ekicidir ve muhtemelen Orta a Anadolu co rafyasnn tarihsel olarak allmas ynnde bakalarn da tevik edecektir.4 Yaplmas gerekenleri gsterme a sndan, Lindnerin almas rnek olarak alnabilir. Lindner, erken dnem Osmanl kroniklerini, zellikle Anonim Kronikleri ve Akpaazadenin deerlendirme lerini izleyerek Erturul ve Osmann takipilerinin, ara larnda birok gebe obann da bulunduu, yaamlar nn en azndan bir ksmn koyun gderek geiren aile lerden olutuunu ileri srmektedir. Bu iddiay destek ler biimde sadece klaklarn ve yaylaklarn nerelerde bulunduunu belirten metinler bulunmaktadr.5 Fakat bu yeterli kant olamaz. oban asndan bu yerler ve bunlar arasnda izlenilen yollar bir anlam ifade etmekte midir? Belirtilen yaylaklarda bulunan otlaklar Ste yakn hatta St civarnda yer alanlardan daha stn durumda mdrlar? zlenilen yolun kendisi g eden hay vanlar iin yeterli Otlaklar salamakta mdr? Mevsime bal g iin kullanlan yerlerden biri olan Bilecik niin yoldan bu kadar uzaktadr? obanlar iin en iyi zm olamayacak yollarn ya da otlaklarn seilmesinde siyasi ya da askeri tercihlerin zorlamas var mdr? Tm bunlar Lindnerin nceki almasnda cevaplandrlmadan bra klm sorulardr ve beni baka bir soruyu daha sormaya zorlamaktadr: Tarih yazclarnn bu ailelerin g eden
O SM A N 1.1

obanlar olduu iddias bir hayal midir? Ksaca, erken dnem Osmanl tarihi ile ilgili sorularn bir corafyac nn bak asyla incelenmesi gerekmektedir. Toprak bizler iin nemli bir kaynak olarak beklemektedir.6 Arazi zerinde ne bulunmaktadr? Erken dnem Osmanl nesillerinin oluturduklar kurumlar hakknda ne syleyebiliriz? Oluturduklar bu kurumlar onlar iin ne ifade etmektedir? Buralarda ileride yaplacak aratr malar iin byk um ut vaadeden bir durum bulunmak tadr. Fikir verici almalardan, aklda tutulmas gere ken bir tanesi Viyanal aratrmaclarn rettikleri yzey sel incelemelerden elde edilen ve byk miktarda malze me ieren Tabda Imperii Byzantini'n'm ciltleridir. T IB in son ciltleri Papllagonia ve Firigyay iermektedir ve Bitinya zerine bir alma da Fransz ekibinden beklen mektedir. Byk Bizans yaplar tanmlanmtr fakat kk yaplar yok olmadan nce ayrntl biimde bu lunmal, snflandrlmal ve incelenmelidir.7 1929da Taescher ve W ittek tarafndan ifade edildii zere, dep remler ve Yunan-Trk sava birok ortaa yapsn yok etmitir. Fakat yine de bu alanda incelemeleri devam et tirebilmek iin yeterli kaynaklar bulunmaktadr. Vakf belgeleri, Eskiehir ovasnda zamannda neler bulundu una dair kantlar salamaktadr. Erken dnem Osmanl binalar ile ilgili olarak, bir mimarlk tarihi aheseri olan Ayverdinin byk incelemesi bulunmaktadr.8 Eski fotoraflar, ariv belgeleri ve lmleriyle bu alma mkemmeldir. Btn olas yaplar tespit etmesi ve Trk akademisyenlerince yaynlanan gncel almalarn onun zerine ina edilmi olmas bu almann byk ama tek meziyeti deildir. Bu almann incelenmesinde, baz ^binalarn belirtildii dneme ait olmad ve orijinal ya plarn saptanabilmesinin sadece ina tekniklerinin ay rntl bir biimde allmas ile olabileceinin aklda tutulmas nemlidir. Bu, duvarclk tekniklerini ve n cln Profesr Peter Kuniholmun yapt dendrochronological tarihleme amacyla ahap kalntlarnn al lmasn da ierecektir.9 Ne yazk ki St yaknlarnda Karakeili tarafndan yaplan yllk kutlamalar hakknda kasabann kendisi ve oradan geen yollarn tarihesi hak knda bildiimizden ok daha fazlasn bilmekteyiz. Er ken dnem Osmanl tarihine mimari katk daha fazla in celemeleri gerektirmektedir.
SYASET

Binalarda nadiren tarihsel olarak nemli kitabeler bulunmaktadr. Anadoluda XIII. yzyl sonlar ve XIV. yzyln balarndan kalma slami kitabelerle ilgili kar latrmal bir alma ok faydal olacakt, nk byle bir alma en azndan erken dnem Osmanl tarihinin en bilinen kitabelerinin daha geni ve muhtemelen daha uygun bir ereveye oturtacakt. Bu zel kitabeler konu suna daha sonra tekrar dneceiz. Kitabeler bize hamile rinin kendileri ve ileri hakknda bilmemizi istediklerini sylerler ve bu kitabeler orjinal yerlerinden kartlsalar ya da kendilerinden sonra gelen kitabeler eskiden kulla nlanlarn yerini alm olsalar bile bize uzun sren bir d nemin entellektel tarihine dorudan ve ksa bir bak salayacaktr. Bu kitabelerin yoldan geenlerin ou ta rafndan okunamyor olmas gerei yine de bunlarn de erini azaltmamaktadr. Anadolunun ehir ve kasabala rnda birok yerel tarihi Max van Berchem ve Halil Edhemin ayak izlerini takip ederek kitabeleri kopyalama, fotoraflama ve yaynlamada mucizeler gerekletirmi lerdir. Artk analiz ve sentezlerin yaplabilmesi mm kndr.10 Kitabeler arasnda elbette sikkelerin zerindekiler de yer almaktadr. Orhan dnemi sikkeleri daha nce a lmaya konu olmutu, fakat erken dnem Osmanl sik keleri daha ayrntl biimde aratrma konusu olmaya deer. brahim Artuk tarafndan baslan sikke ayn nes lin Seluklu, lhanl ve ilk beyliklerinkilerden farkl ola rak kendine zgdr.1 1 zerinde Osmann ismi olan ve yukarda belirtilene benzemeyen dier bir sikke de Londrada zel bir kolleksiyonda bulunmaktadr.12 Bu sikke ge Seluklu ve modern lhanl dirhemlerinden farkl olarak zerinde darphane ad ve tarih tamamak tadr.1 3 Bu iki sikkeyi herhangi bir modern para basm ge lenei ierisinde deerlendirmek zor olmakla beraber vurgulanmaya deer baka sikkeler de bulunmaktadr. Bunlarn ilki darphane olarak kk bir bat Anadolu ehri olan Bursann adn tayan ve lhan Olcaytu adna saltanatnn son dnemlerinde kesilen gm sikkedir.1 4 Bu sikkeyi nasl anlayabiliriz? Osmanllar Bursaya ida reci olarak 1326ya dek girmemilerdi. Fakat kantlarna halen rastlanabilecei zere bu tarihten nce birka yl hara toplamlar ve ehir etrafnda ordugah kurmann
OSM A N LI I

yan sra ehri muhasara altna da almlardr. Bu sikke nin Osman'n bamszlk statsn nasl aydnlatabile cei ise ksaca daha sonra deineceimiz dier bir soru dur. kinci sikke Ktahya yaknlarndaki defineye aittir ve 1301 tarihini tamaktadr. lhan Gazan Mahmud adnadr ve zerinde Hicri 699 tarihinin yannda darphane olarak St adn tamaktadr. Bu ayn yl Anadoluda bulunan lhanl paralarndandr.15 Hicri 699 tarihi bize Osmanlnn kuruluunun 700. yldnm olan 1999u hatrlatmaktadr. Te bu sikkenin niye yeni bamsz olmu Osmann adn deilde lhan adn tad soru labilir. Buna verilecek cevap belirtilen tarihte Osmann gerekten bamsz olmad ya da eer Seluklulardan bamsz ise onu douya balayan daha byk bir hk metin var olduu olacaktr. 16 Varolan sikkelere yneltilecek daha yakn bir dik kat, kroniklerin darda brakt konulara gerek an lamda nflz edilebilmesine yardmc olacaktr. Burada lhanl sikkeleri nemli bir rol oynamaktadr. Ake hirde, Ankarada, Ladikte, Beyehirde muhtemelen Eridirde ve kesinlikle Afyonkarahisarda Gazan Mahmud adna kesilmi sikkeler vardr. Yap Kredi koleksiyonun da Bergamada Olcaytu adna kesilmi bir sikke de bu lunmaktadr.17 Bunlarn bir ksm yaknda bamszlaa cak olan yneticilerden kaynaklanmaktayd, fakat lhanllarn nfuz ve prestijlerinin batda ok uzaklara kadar ulatna da hibir phe yoktur. Bu Olcaytunun fer mannn Adapazarna kadar ulatn belirten modern Bizans kronii Pachymeresde de gayet aktr.18 Belirtmek istediim nokta, sikkeler zerine yapla cak bir almann Osmanl tarihinin erken dnemleri nin yeniden ina edilmesi giriimlerinde merkezi oldu udur. XIII. yzyl Anadolu dirhemlerindeki gm ie rii olduka yksektir ve ktnn byk olduu gzk mektedir. Sadece Seluklu darphaneleri arasnda isimleri gm madenleri ile btnlemi Bayburt, Gm (ayn zamanda Gmpazar), Lle, Maden, Madenpazar, Maden Derbent, Madenehir, Samasur, Samsun ve Sarkavak saylabilir. Bu darphanelerin bazlarnn yerleri ha len bilinmemektedir. Ama zellikle sikkeler zerine ya placak daha ayrntl bir alma bu isimlerin bazlarnn ayn madene ait olduunu gsterecektir. Fakat bu konuSYASET

yu Osmanllarn siyasal varlklarnn ykseldii dnem de ve ncesinde Anadoluda byk miktarda gm re tildiini syleyerek kapatmak akla yatkndr. Dahas Anadolu Seluklularnn dn takiben beyliklerin kurulduu ve lhanl otoritesinin hakim olduu dnem de eitli sikkelerin yerel pazarlarda hibir zorlukla kar lalmadan kullanldn ve bunun sonucunda benzer zellikler ve standart arla sahip bir sikke rejiminin olumaya baladn grmekteyiz. Osmanllar da bu sik kelerin kullanld pazarlarn ya da topluluklarn dn da kalamazlard. Her ne kadar kolleksiyonlardan ve sat kataloglarndan bunlar kefetmek zaman ve sabr istemekteysede sikkeler zerlerinde daha ayrntl bir biim de allmay hak etmektedirler. Arazi, bina, yazma ve sikkelerden yazl kaynaklara dndmzde aina olduumuz bir alana varmaktayz. Erken dnem Osmanl tarihi zerindeki son tartmala rn ounluu eski Osmanl kroniklerinin deerlendiril mesine dayanmaktadr. Ayn zamanda, bu kroniklerin metinlerinin ve elyazs geleneinin"hem kendi iinde hem de birbirleri ile olan ilikileri zerinde allmas nn nemli olduu tartmas hala hkm srmektedir. Anonim kroniklerle Oru ve Ruhi metinleri arasndaki iliki tam olarak bilinmemektedir ve anonim kroniklerin metinleri eletirel bir biimde ele alnmaldr. kinci bir rnek olarak, Profesr V. L. Menagenin Akpaazadenin metinlerinde yer alan baz paralarn, gelenei ge riye XIV. yzyla kadar giden Yahi Fakihden alndn yllar nce ortaya karmas verilebilir.19 Fakat bu gele nein yeri hala belirsizdir ve Akpaazadenin ald paralarn ne kadarn ne derecede deitirdii ak de ildir. Ek olarak Akpaazadenin yllar ierisinde hika yesini ne kadar gelitirdiini ve Friedrich Giese tarafn dan yaplan standart basksnn yetersiz saydaki el yaz malarna dayandn da bilmek zorundayz. Bir trl dinmeyen elyazmalar zerindeki tartma da henz ta mamlanmamtr. Dietrichstein elyazmas sahibinin l mnden sonra yaplan mezatta yer almad ve bu kolleksiyon dalarak kayboldu. Fakat birka yl nce salam olarak tekrar piyasaya kt ve Berlinli Klaus Schwarz ta rafndan satn alnd. Aratrmaclarn ou son dnem lere kadar ulalmas daha kolay olan Ali tarafndan bas ks yaplan edisyonu kullanmaktaydlar. Fakat biri Vati
O SM A N L I I

kanda dieri stanbul Arkeoloji Mzesinde yer alan iki elyazmas mukayese edilene kadar bu edisyonda, metin leri biraraya getirmede kullanlan metod belirsizdi. Bili nen ve akademik literaratrde sralanan elyazmalarnn tesinde dier bir elyazmas da Zagrebde bulunmakta dr.20 Dolaysyla Akpaazadenin mantn tatmin edici bir biimde anlamaktan uzaz. Elbette ki bu dnemi anlamamz salayacak baka yazl almalar da bulunmaktadr. Fetih ann kahra manlar ve eitli tarikatlarla balantl hatr saylr miktarda literatr bulunmaktadr. Bu metinler, yazld ortamlar, bunlarn yazl ekilleri, takip edenlerin ih tiyalar dikkate alndnda ve bunlarda yer alan olaylar arasndaki tarihlemenin gvenilir olmad bilindiinde, kitabeleri tartrken belirttiim entellektel tarihle il gili daha fazla bilgiye ulamada yardmc olacaklardr. Bunlara ek olarak baz resmi kaynaklar da vardr. Fakat bunlarn, en azndan Profesr Colin Imbern gznde bamsz bir deeri olmad sadece Hanefi yasas olan cihadn derlemesi olduu da aklda tutulmaldr. Osmanl yazn kaynaklarnn hi bir zaman okuyu cu ve yorumlayc bulma gl ekmediklerini d nyorum, bunlar daima heyecan verici olmular ve iyi aktarlmtr. Burada, Arap dili kaynaklarndan biri olan ibn Batutann gezi hikayelerinin baarl bir biimde a llmken (ngilizceye iyi evrildii iin muhtemeldir) dier tarafta al-Umarinin risalesinin Anadolu corafya s zerine olan blmnn benzer ilgiyi ekmediine iaret etmek istiyorum.21 Bu kaynakta ekonomik tarih ve ticaret ilikilerinin allmas ile ilgili olarak, sadece Osmanllar asndan deil ayn zamanda dier beylikler ve bunlarn Abu Said hkmetiyle ilikileri konusunda da ok miktarda bilgi bulunmaktadr. Daha ayrntl bir almaya imkan verecei iin nermek istediim son grup metinler Bizans mparator luu kaynakllardr. Burada deerlendirilecek olan rnek George Pachymeresin modern kroniidir. Bize Osman ile Bizans kuvvetleri arasnda 1302de yaplan Bapheus sava zerine geni bilgiyi salayan Pachymerestir. 1947de Arnakis bu savan Osmanl kaynaklarnda ka ytlarnn olmadn gstermitir fakat manzara Bapheusun Osmanl kaynaklarnda da olmas gerektii ynn dedir.22 Bapheusun zmit yaknlarnda olduu ve hatta
SYASET

savan ehirden dahi grlebildiinin fakat buna ra men bahsedilen savan Osmanl kroniklerinde yer alma mas bu tr abalar sonusuz brakmaktadr.23 Osmanl tarihilerinin XV. yzyln rivayet ve geleneklerini mo dem Bizans gzlemcileri gibi alglamalar ve ayn fikri paylamalar iin hibir ak sebep bulunmamaktadr.24 En nemlisi Osmanl tarihilerinin karanlkta b rakt konularda Pachymeresin bir bak as vermi olduu gereidir. Osmanl tarihileri Sakaryann yayla lar ile Marmara Denizi arasnda kendileri ile Bizansllar arasnda hibir rakibe yer vermemektedirler. Dier yan dan Pachymeres haklarnda ok az bilgi vermekle birlik te dier beylerin varlndan szetmektedir.25 XIV. yz yln balarnn snr boylarnda dier kaynaklarn bizi inandrdndan ok daha karmak olduunu bilmeli yiz. Osmanl kroniklerinde Osmann mttefikleri olarak sralananlarn gerekten de balangta ona ynelik ola rak dostane olup olmadklarn merak etmekteyiz.26 Zor olmakla birlikte Pachymeresin saptamalar bu erken yl larn anlalmasnda olduka yardmcdr ve Osmanl ka ytlarndaki olas boluklara bir bak as kazandrmak tadr.2 7 Pachymeres, 1307 sonras erken Osmanl tarihi iin Osmanl aratrmaclarna yardmc olmamaktadr. Daha baka nelerin elde edilebileceinin ipucu iin nceki m parator John Kantakuzen kroniklerindeki malzemeyi in celememiz gerekmektedir. Bu daha ok onun kendi kari yeri ile ilgili bilgileri ierir ve XIV. yzyl sylemiyle ka dim dnem malzemelerinin yerini bildirmektedir. Bu nun yannda byk miktarda yararl bilgi de iermekte dir. rnein erken dnem Osmanl askeri tarihi ile ilgi li bilgi birikimi Osmanl kroniklerine baklarak ok faz la gelitirilememektedir. Bunlar strateji ve taktiklerle il gili olarak srekli baar ve ansn dnda ok az ey renmekteyiz. Fakat Kantakuzen bize bu konuda ok ey sylemektedir. 1329da ki Pelekanon savan deerlen dirmesi bence gebe okularla yrtlen ortaa sava nn bilinen en kapsaml anlatmdr.28 Savan yerini be lirleyen Feridun Dirimtekinin almas sayesinde Kantakuzenin savan corafyasyla ilgili deerlendirmeleri nin doruluunu tetkik etmek ve araziyi incelemek mmkn olmaktadr.29 Kantakuzenin egemen olan im paratorun davranlar hakkndaki deerlendirmeleri,
OSM ANLI I

btncl olduuna inanmaya imkan olmamakla birlikte verilen taahtlerdeki sapmalar zerine yapt aklama lar onu en iyi yere yerletirmese de dikkate deer bir yer salamaktadr.30 Bu iki rnekte Bizans kaynaklar Osmanl tarafnda bulunamayacak kymetli bilgiyi salamaktadr. Kanta kuzenin anlarnn son halini hazrlamadan birka yl nce Osman ile konuma ansna ulatn sylemek ke sinlikle bir abart olacaktr. Onun Pelekanon izahatnda da sanki sava sahasnda Trk tarafnda bir ahidi varm da ondan elde edilmi gibi bilgi bulunmaktadr. Her ha lkarda resmimizin iini hem zel hem de genel dnem leriyle kesin kronolojik iaretlerle Bizans kaynaklarndan doldurabilmekteyiz.31 Ek olarak dier beylikler tarafn dan yaylan modern askeri taktikler erevesi ierisinde Osmanl askeri kurumlarnn geliimini ve ayn zaman da gebelikten uzaklaarak yerleiklie ya da piyade taktiklerine doru yava dnmn de grmek olas dr. Bundan baka Bapheus ve Pelekanon zerine olan bu iki metin bizi erken dnem Osmanllardaki gebe o banlk balamndaki soruya geri gtrmekte ve Os mann yazlk ve klk otlaklar konusundaki eski tart mamzdan kaynaklanan phelere kart bir gr de salamaktadr.32 Arazi gibi genel konulardan daha kolay baedilebilecek konulara (elyazmalar, sikkeler) doru bir dolatk. Mevcut frsatlarla ilgili son rneim ise daha kk mev cudiyetlerden, kelimelerden kaynaklanmaktadr. En ac anlamazlklarn nadiren basit bir kelimeden kaynaklan dn belirtmek kesinlikle gereklidir. Burada ele alna cak ilk kelime devlettir. Eski almalarmn tamamn okuyanlar bu almalarda eski Osmanllar iin, bir kural olarak devletin kullanlm adnn farkndadrlar. Devlet ve daha sonralar imparatorluk kavramlarn Osmanllarn byk ve uzun mrl baarlar olarak uyarlayanlar son dnem aratrmaclardr. Erken dnem kronikleri bu balklar arasra tamaktadrlar. Tevarih-i Al-i Osmandaki Al, devletten ok daha farkl bir anlama gelmektedir. Osmanllarm kurduklar eyi nite lerken, en azndan ilk iki nesil iin gvenilir olma umu duyla daha ntr olan ve isbatlanmas gerekmediini var saydm teebbs(enterprise) terimini semitim. Bir Osmanl devleti olduuna hi bir phe bulunmamaktaSY A ST

dr, ama sadece ne zaman devlet olarak isimlendirildii kesin ve ak bir biimde kurulmay beklemektedir. 1324ten sonra Mekecedeki bir vakfn varl, kart r nek olarak gebelerce kurulmu vakflar nediyle, kati surette yerleik bir brokrasiyle kar karya bulundu umuzu ispatlamaz.. Bu sadece dnce ve uygulama olarak yerleikliin ufukta olduunun belirtisidir.33 Osmanl devleti modern aratrmaclarn ve daha da nem lisi Osmanllarn gznde bir devlet olarak ne zaman balamtr? kinci kelime ise elbetteki gazidir.34 Profesr Colin Imber yaynlanacak olan almasnda bu terimin binlerce anlam ve kullanmna deinmektedir. Bu keli me ve onun Osmanl tarihindeki rol zerine yaplan orjinal alma, almalar Fransa ve Hollandada verdii derslerin evirilerinin de yer alaca bir biimde Royal Asiatic Society tarafndan yaknda yeniden yaynlanacak olan Paul W itteke aittir. W ittekin erken olgunluk d nemi Kraelitz, Giese, Babinger, Taeschner ve Mordtmann gibi devlerle gemitir. Sadece birka tanesi belir tilen bu Alman ve AvusturyalI bilim adamlarnn Der s
lam'la ilk saylarndaki ya da Mttelungm zur Osmanischen Geschichte nin iki cildindeki almalarna gz atmak bile

deildir, dahas artk bu snr boyu kltrne bir anlk bak sonuca ulamada anahtar deliidir. W itteke gre varlk sebebi olan ey artk matriksde bir unsur ya da yo un bir yemein ierisinde yer alan unsurlardan sadece bir tanesidir. Terim, ii bo bir biimde tartma konusu olmaya devam etmektedir. ronik olan W ittekin Rise of
the Ottoman Empire adl kitabnn piyasada tkendii sra

da Fuad K prlnn Paris konferanslarnn ngilizce e virisinin baslmasdr. Kprl, Osmanlnn erken d nemdeki baarlarnn ardnda yatan sebeplerin eitlili ini savunmaktayd. Gaziler nemliydiler, en mehurla rnda biri olan Kse Mihal bunun byle olduunu olduk a iyi isbat etmekteydi fakat bunlar artk tek balarna fazla bir ey ifade edemezlerdi.36 Bu yaznn amac erken dnem Osmanl tarihinin yeniden oluturulmasnda her eit kaynan elimizin al tnda bulunduunu ve yaplacak daha ok eyin olduu nu vurgulamaktr. Gerekte de gnmzde, olaylardan bir nesil ncesinin olduundan ok daha az emin olduu muza inanyorum. Seluklularn snr ile olan balantla rn ve arazileri zerinden akp giden parann kontrol n nasl olup da kaybettikleri bile ayrntl bir biimde aklanmamtr. Gazan Mahmud ve Olcaytu dnemle rinde Moollarn, Anadoludaki valilerin bakaldrlar karsnda neleri baardklar ve neleri baaramadklar, zerinde durulmaya muhta, olduka ilgin bir konudur. Arazi ve iklim ile ilgili olarak sunulan eksiklikler, topra n geri kalan yaplar daha fazla belirsizlie terkedilemeyecek almaya deer konulardr. Sikkelerle ilgili ola rak baslan eserler artk Seluklular, lhanllar ve beylik ler arasndaki etkileimi dikkatlice incelememizi sala yacak dzeye ulamtr. Eski Osmanl metihleri zerin deki almalar kukusuz devam ettirilirken Bizans kay naklarndan gelen malzemeyle btnleme de acil bir dikkat gerektirmektedir. Aratrmaclar arkalarna yasla narak oturup, yeni nesil iin bunun ne anlama geldiini sorduklarnda sadece okuduklarmz kapsamnda deil fakat bavul dolusu yazdklarmzdan da emin olabilme yiz.37 Bu erken dnem, Osmanl aratrmaclar iin muhteem bir dnemdir.

olduka byleyicidir. Ondan sadece zamannn entellektel hareketine, filolojik hakimiyeti zerine yorumla madaki becerisini de ekleyerek katlmas beklenmektey di.35 Onun Paris ve Londra konferanslar Osmanl baar snda itici gcn kutsal sava ruhu olduu iddiasn n mze koymaktadr. O daha nceden bu alanda pek kul lanlmam retorik stratejilerini aa karm ve konu tuu andan itibaren gl yazsyla iki nesli bylemi tir. W ittekin baz modern takipileri Osmanllar ba arya gtrmede etken olan eitli faktrlerin olabilirli ini anlamak iin onun orjinal iddialarn gzden geir diler. Ama Osmanllarn Habsburglarla ittifak yapmak la kendilerini ynlendiren ilham kaynaklarn terkettikleri ve varlk sebeplerinin mahvna sebep olduklar iddi as zerinde ise tam bir sessizlik hakimdir. Bundan son ra gazilerin ideolojisi artk Osmanl tarihinin itici gc

O S M A N II

SYASET

1
2

Bu dnem i kapsayan ilk byk dkm ancif alm a . L. Barkan ve E. M eril'nin Hdavendgar livas tahrir defterleri (Ankara, 1988)'dir. Bu iddiay sat kataloglarnn gzden geirilm esine dayandrm aktaym . Elbettek baz yllar ve kesm eler dierlerine oranla daha fazla b ilin m ek te dir. Benim izlenim im Sivas ve Konya sikkelerini elde etm ek en kolay ola ndr ve bunlar bulm ak hi de artc olm am aldr. 22

eschner tarafndan yaplan yeni basksnda, elyazm aian yeterli b ir b iim de allm am tr, dzeltm e iin ald baz notlar im di Indiana niversitesinde bulunm aktadr. Yeni b ir eviri ve tefsiri hazrlanm ada bana bu m etinleri ulalabilir kld iin Victoria R. G ardner'a teekkr borlu yum . Arnakis, Hoi protoi Othomanoi, 127, n. 153. K art yaklam iin H . nal ck, "Osman Gazi's Siege o f Nicaea and th e B attle o f Bapheus," E. A. Zac hariadou (ed), The Ottoman Empire (1 3 0 0 -1 3 8 9 ) (R ethym non, 1993), 7798. 23 24 Foss, Nicomedia, 24. Bkz.: R. P. Lindler, B eginning O tto m a n history", C lin Heywood ve Colin Im berin derledii, Studies in Ottoman history in honour o f Professor V. L. Menage (stanbul, 1994), 199-208. 25 Profesr Foss yaynlanacak olan alm asnda Osm anl kaynaklarnda tar tlm ayan b ir konu olduu iin O sm anl'n kom ular ile lgili olarak alU m ari'n faydasna deinm ektedir. 26 Bu konudaki en iyi m akale srad b ir alma olan: A. Failler, "Les emirs tures la conquete de l'A natolie au d eb u t d u 14e siecle," Rcvue d-es etudes byzantines 52 (1994), 69-112. 27 E lbette ki Pachym eres'in eseri zerinde kuku ile durulm ay g erek tirm ek tedir. O sm an'n glerinin M aeander gibi uzaklardan insanlar d a ierdi i iddias d ik k at ekicidir (ed. Bonn, 333 1.3). yi b ir V atikan elyazmas Barber. G r.204, fol lOOr, "per ton m aiantron" a sahiptir. 28 Cantacuzenus, ed. Bonn, 1: 341-363; A rnakis, Hoi protoi Othomanoi, 179185; civardaki kalelerle iigili deerlendirm eleriyle Foss, Nicomedia, 46. 29 F. D irim tek in , "Pelekanon, Philokrini, N ik itiato n , Ritzon, Dakibziya." Fatih ve stanbul: stanbul Fethi Dernei 2 (1954), 4 5 -7 8 faydal harita ve fotoraflar da iermektedir. 30 Colin Imber, The Ottoman empire 1300-1481 (stanbul, 1990), 2 0 -2 1 e de baknz.

Bizans gem iinin nemine bu m akalenin ileriki sayfalarnda deinece im . O sm an'n saltanat zerine bilim sel tek m onografinin m odern Ynanca'da G . G . A rnakis'in Hoi protoi Othomatoi (A thens, 1947)'si o ld u u nu hatrlatm akta fayda var. Bu kapsam l almaya son dnem de verilen atflar eserin sadece sonu blm ndeki on sayfalk ngilizce zete ya da R. L. W olfFun Speculum'daki deerlendirm esinedir. G nm zde her ne kadar A rnakis'in almas bir ok adan eskidiysede yine de gerekten dikkate deer bir alm adr ve o kunm asnda hala faydalar b u lu n m ak ta dr.

alm asn benim le paylat iin Profesr Foss'a teekkr ederim . Er ken dnem O sm anl topraklan zerine b irik im lerin i yazya dken son Osm anl tarihileri, 70 yl nce eserlerini yazan P. W ittek , F. Taeschner ve R. H artm an'dr.

rnein, Die altosmanische Cbronik d-cs Asikpasazade , ed. F. Giese (Leipzig, 1929), 7.

6
7

Daha fazla bilgi iin baknz benim , Exploration in Ottoman Prehistory (Ann Arbor, 2000). Bu t r b ir incelemeye m odel olarak P. Frei, "Epigraphisch-topographische Forschungen im R aum von Eskiehir," I. Aratrma sonular toplants, stanbul, 23-26 M ays 1983 (Ankara, 1984), 53-62. nem li bir an t olan Be K arde a ntna verilen sebebsiz zarar rnek olarak alndnda b u t r incelem elerin yaplm as zorunluluu daha iyi anlalacaktr.

8
9

E. H . Ayverdi, Osmanl Mimarisinin lk Devri (stanbul, 1966). na tekniklerini ve tarhlem eyi de ieren yeni b ir inceleme iin Clive Foss'un Survey o f Medieval Castles o f Anatolia II: Nicomedia (London, I9 9 6 )'a baknz.

10

H enz A nadolu slam i kitabelerinin k lliy atn a sahip deiliz, fakat k ita beler ok dank olarak haslsalar d a tam am lam ak iin uram ak en iyi sidir. D ier bir nokta da, belki de en nemlisi Profesr Im b erin on dr dnc yzyla ait gaza" kitabesi tartm asnda yapt gib i kitabelerin dilini analiz etm ektir. 31 K sa Bizans kroniklerinden b ir tanesinin, irene Beldiceanu-Steinherrin parlak nerisiyle E dirnenin d tarihi problem inin zm n salad b elirtilm ek zorundadr. O n u n La conquete d A ndrinople par les Turcs: La penetration tu rq u e en Thrace e t la valeur des chroniques ottom anes, Travaux et mmoires 1 (1965), 439-461 e ve E. A. Zachariadou, The conquest of Adrianople by th e Turks, Studi Vcneziani 12 (1970), 2 1 1 -2 1 7 ye baknz. 32 Osm anl yazl kaynaklarnn sessizliini konusunu, iki sava ve arpm a larla ilgili olarak hazrladm sonra yaym lanacak b ir yazm da daha ay rn tl b ir biim de tartyorum . 33 . H . U zunarl, Gazi O rhan Bey Vakfiyesi," Belleten, 5 (1941), 277288. 34 Bu konudaki baarl b ir deerlendirm e iin Colin Im berin Bulletin o f the School ofOriental and African Studies 60 (1997), 211-2 1 2 'y e bkz. Profesr Im bere m odern b ilim deki gazi terim in in zel tarihi zerine yaynlan m ak zere olan alm asna nceden bakm a ans verdii iin teekkr borluyum . Bu yaynn nda bu tartm a yeterince zettir. 35 W itte k in en te lle k t d oluum u iin Colin Heyw oodun m akaleleri haya tidir. O , neslin 1910 ile 1920 yllar arasnda baslan kaynak m alzem esi nin kapsam l b ir yorum lam asn yapabilm e yeteneindeki tek A lm an O ttom anistydi. kinci D nya Sava onun bu konudaki gayretlerini, sonra ki yaynlarndan da anlalaca gib i yavalatmtr. 36 Colin Im ber, The Legend o f O sm an G azi, Zachariadounun Emirateinde, 67-68. D ier b ir alanda Clive Fossda ayn sonuca varm aktadr. 37 W h a t was a N om adic Tribe? Comparative Studies in Society and History 24 (1982), 689-7 l l de airetilik kavram n kullandm . A rtk bu kullan m n gebelerin hkm ranlklarn nasl organize ettik leri konusundan kanm ann bir aklamas o ld uunu kavram durum daym . A iret ke lim esinin O rta a A nadolusundaki arm larn baka b ir yazda d e erlendireceim .
SYASET

1 1

. A rtuk, "Osm anl beyliinin kurucusu O sm an G azi'ye ait sikke," O . O kyar ve H . nalck, eds., Trkiye'nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071 -1 9 2 0 ) (Ankara, 1980), 27-33.

12

British' M useum 'dan N icholas Low ick'in bu sikkenin fotoraflarn bana gsterm e ve b u konuda benim le tartm a konusundaki alicenapln be lirtm ek isterim .

13

Am erican N um ism atic Society'nin N ew Y ork'taki kolleksiyonun da yer alan ve zerinde K eykubat IlI' n adn tayan sikkeyi sahte olabilecek leri iin gznne alm yorum .

14

Yaz iin T. A ykut, A k ake (stanbul, 1992), 8 8 , dem irba no. 10817'ye baknz. Bu sikkeyi Explorations in Ottoman Prehistoryde yaynlayp akla dm .

15

Yaz iin T. A ykut, A k ake, 78 , dem irba no. 10525. Bu sikke ayn za m anda Explorations in Ottoman Prehistory'de de yer alm aktadr.

16

Bkz.: R. P. Lindler, H ow M ongol were the early O ttom ans?, Reuven A m itai-Preiss ve D avid O . M organn derledii, The Mongol empire and its legacys (Leden, 1999), 282-289.

17 18

D em irba no. 10817. Pachymeres, ed. B onn, 2: 460. Pasajn en iyi tartm as iin Clive Foss, B yzantine M alagina and the Lower Sangarios," Anatolan Studies 40 (1990), 178.

19

V. L. M enage, "The M enaqib o f Yakhshi Faqih," Bulletin o f the School o f Oriental and African Studies, 16 (1963), 50-54.

20
21

Bu neri iin Profesr Eleazar B irn b au m a teekkr borluyum . Q uatrem ere'nin eski m etin ve evirisinin ciddi biim de elden geirilm esi gerekm ektedir. Elyazm alarnn b ir fotoraf ve ksm i tercm esi . H. K onyal'nn eitli yerel tarih alm alarnda yer alm aktadr. Franz TaOSMANLl

OSMANLI DEVLET'NN KURULU VE GELMESNDEK TC GLER


DR. O R H A N F. KPRL
T R K T A R H K U R U M U A SL Y E S

oma mparatorluunu bir yana brakacak olursak, Osmanl mparatorluundan baka hibir imparatorluk dnyann k tasnda 600 yla yakn bir zaman hkm srmemitir. Bu devle tin tarih sahnesinde nasl ortaya km olduu meselesi olduka yakn zamanlara kadar bilim evrelerine dahi mehul kald gibi, bugn bile geni evrelerde lykyla bilinmemektedir. te bundan dolaydr ki bu yazmda ele alacam konu Osmanl Devletinin nasl ortaya kt ve bu dev letin kurulu ve gelimesindeki itici gler olacaktr. Bu nu yaparken de bir takm ayrntlardan ve lzumsuz ta riflerden kaarak da genel bir tablo izmeye alacam. Bunun iin de nce yanl bilinen hususlarn ana nokta larn belirtip sonra da yeni grleri anlatacam: Gibbons adl ngiliz tarihisi 1916 ylnda yaynla d The Foundation of the Ottoman Empire (Osmanl mparatorluunun Kuruluu) adl eseriyle bu imparatorluun meselesine nih bir zm getirdiini ileri srmt. Gibbonsun bu eseri Avrupada byk bir ilgi grm ve I. Dnya Harbinden sonra yaymlanan tarih kitaplarn da Osmanl Devletinin kuruluu hakknda bir ana kay nak olarak kullanlmt. Onun ileri srd grlerde ayrntlara ait baz hususlarda doru taraflar varsa da, Osmanl Devletinin kuruluu hakknda ileri srd tez kknden yanltr. Bu ngiliz tarihi Osmanl Devletinin kuruluunu din bir sebeple izaha almakta olup, onun dt ilk byk yanllk buradan ileri gelmektedir. Ona gre, k k bir airet, kabul ettii yeni din ile yani Mslman lkla, yeni bir rk, bir Osmanl rk vcda getirmiti. Osmanl Devletinin kuruluu gibi, tarih bir olay din
O SM A N LI j g

bir mil ile aklamaya almak byk ve afv edilemez bir hatdr. Tarih realite olarak bir Osmanl mparator luu bulunmakla birlikte, bir Osmanl rk, bir Osmanl kavmi hibir zaman mevcut olmamtr. Osmanl tari hi etnik (yni kavm) deil, sdece siyas bir deyimdir. Gibbonsun ikinci byk hatas, ilk Osmanl kro niklerinde yni vekyinmelerinde tamamiyle menkbev, yni menkbelere dayanarak verilen bilgilere fazla iti bar etmi olmasndan ileri gelmektedir. Ona gre, tarih vesikalarn eksik olduu durumlarda bu eit menkbev bilgiler de kullanlabilir. Gibbonsun tarih bir gerek gibi kabul ettii menkbe udur: Osmanl Devletinin kurucusu olacak olan Osman, evinde misafir olduu eyh Edebalnn kz ile evlenmek isterse de, eyh onun bu isteini balangta reddeder. Ancak bir gece Osman bir rya grr. Ryaya gre, Os mann gbeinden kan bir aa btn dnyay rt mektedir. Bu ryay Osmann sllesinin btn dnya ya hkim olaca eklinde yorumlayan eyh Edebal, bylece kzn Osmana vermee raz olur. Halbuki bu menkbenin hibir tarih deeri yoktur. Zira Osmann gbeinden kan aacn glgesinin b tn dnyaya yayld menkbesinin bir benzerini XIII. yzyl mverrihlerinden Curcnnin Tabakt- Nsrfsinde de grrz. Buradaki menkbeye gre, Hindistan fatihi Gazneli Mahmudun babas Sevk Tigin, olu domazdan bir saat nce, ryasnda kendi evinden kan bir aacn btn dnyaya glge saldn grm, bu r yay tabir eden kimse, bunu onun fatih bir olu olaca eklinde yorumlamt. Tpk bunun gibi XIV. yzyl banda lhanllar sa raynda Camit-Tevrih adl ilk cihan tarihini yazan ReS Y A S E T

iddditde de yukardaki ryalarda grlen aa men kbelerinin bir baka ekline rastlyoruz. Buradaki men kbede, Turul ile dier iki kardeinden bahsedilirken, bunlarn babalarnn ryasnda, gbeinden kan b yk aacn byyen gvdelerinin her tarafa glge salma sn grmesi zerine bu ryay tabir eden hkim, bu zata ocuklarnn hkmdar olacan syler. ok daha eskilere gittiimiz zaman daha Heredotedan balayarak ilka ve ortaa kronikilerinde de bu trl rya rivayetlerine sk sk rastlanr. Bu bakmdan, Ouz ananesindeki yukarda naklettiimiz rya rivaye tinin Redddinin, sonradan Osmanllar arasnda ok rabet gren eserinden alnarak, bunun Osmanl sllesi iin de kullanldn kolayca syleyebiliriz. ngiliz tarihisi Gibbonsun asl byk hats ise, onun Osmanl D evletini sdece drtyz adr halkndan mrekkep gebe veya yar gebe kk bir airetten km farzederek, Osmanl Devletinin kuruluu gibi ok byk bir tarih olay, bu yanl ve ok basit gre dayanmak suretiyle aklamaya almasndan ileri gel mitir. En basit bir mantk bile bu kadar kk ve iptid bir airetin tek bana ve o sralarda ne kadar zayf olursa olsun Bizans ile boy lebileceini ve ksa srede Bal kanlara hkim olacak bir tekilt kurabileceini kabul edemez. ngiliz tarihisinin hibir vesikaya dayanmaks zn ve o devirdeki Anadolunun tarih artlarn bilmek sizin ileri srd mesnetsiz ve dayanaksz gr bu ka darla da kalmamaktadr. Gibbonsa gre Osmandan son ra yerine geen olu Orhan, milletini, yni Osmanl Devletini, bulunduu yerlerdeki yerli unsurlardan ve gebe Trklere nazaran bu ie daha kabiliyetli olan Rumlar arasndan salamt. Onun bu iddias tarih re aliteye ve eitli gereklere hi uymayan bir fanteziden, pein hkmden ibarettir.
Tarih gerek ise udur: Osmanl Devletinin XIV. ve

ancak baka bir makaleye konu tekil edebilecek olan, Osmanl messeseleri ve devlet tekilt da, hi bir suret le Bizanstan alnm olmayp bu messeseler de yukarda ad geen devletlerden veya dier Mslman-Trk dev letlerinden Osmanllara gemitir. Elde bulunan btn tarih belgeler bunu kesin olarak ve byk bir aklkla gstermektedir. Gibbonsun balca yanllarn byle belirttikten sonra, dier Avrupal bir tarihi olan Renet Grassetin
Histore de l Asie (Paris 1922,1, 273 v.d.) adl eserinde Os-

manl Devletini kuran Trklerin Kangl airetine men sup olduklar eklinde yer alan grnn de hibir esa sa dayanmadn bu arada belirtmek isteriz. Makalemizin bandan buraya kadar ana hatlaryla belirtmeye altmz zere 1930lu yllarn ortalarna kadar Avrupada Osmanl Devletinin menei ve kurulu u hakknda bilinenler tarih gerekle hibir alkas ol mayan eylerdi. Ancak memleketimizde de bu hususlar mdellel bir ekilde yni noktalar belgelere dayanarak rtebilecek herhangi bir tez ileri srlememiti. Atatrk devrinde gerek Trk ve gerek bu tarihin bir paras olan Osmanl tarihi aratrmalarna kar, biz zat Atatrkn de nayak olmas syesinde, gsterilen byk ilginin neticesinde bir Trk tarihisi Ord. Prof. Dr. M. Fuad Kprl, 1934te Paristeki Sorbonne niversiteside verdii 3 konferansla, (bu 3 konferans 1935te Les onigines de l Empire Ottoman adyla Pariste ya ynland gibi Trke si de 1959da Tarih Kurumu tara fndan Osmanl Devletinin Kuruluu olarak neredildi. (Bu eserin, 1965te benim, tekrar yaynladm, daha sonra da eitli basklarn yaymladm belirtmek gerekir.) Yukarda ok ksa olarak belirtmeye altmz husus lar birer birer rtt. Kprl, bahis konusu konfe ranslarnda, Osmanl kaynaklarnn ok eksik ve yetersiz olmasna ramen, ksmen dier Trk devletlerinin tari hine ait belgeleri, ksmen de tarihin eitli yardmc ilimlerini kullanarak, Osmanl Devletinin kuruluu hakkndaki yeni ve ilm Trk grn byk lde yabanc ilim adamlarna da kabul ettirmek imknn buldu. Makalemizin bundan sonraki ksmn Osmanl Devletinin kuruluunu aydnlatabilmek iin nasl bir yol tutulmas gerektii konusu tekil edecektir. Her ne

XV. yzyln ilk yarsnda n yapm byk devlet adamlar arasnda mesel Kse Mikhal ailesi gibi hristiyan dnmeleri ok azdr. Osmanl Devletinin ilk zaman larnda Seluklu ve lhanl ananeleri zerine kurulmu olan brokrasi tamamiyle Trk unsurundan mrekkep bulunduu gibi, idare ve ordunun banda yer alanlar da Trklerdir. Burada aklanmas ok uzun srecek olan
OSA\ANlI

SYASET

kadar bugn elimizde yalnz Gibbonsun deil, nl Osmanl tarihisi Hammerin de gremedii bz kaynaklar bulunuyorsa da XV. yzyl balarna veya ilk yarsna it birka kronik dnda bunlarn ou XV. yzyl sonuna veya daha sonralara it kaynaklardr. O halde Osmanl Devletinin kuruluunu anlayabilmek iin Gibbons gibi, yetersiz bir takm vekyinmelere dayanmak yerine bu aprak problemi zmek iin, konuyu geni bir pers pektif iinde ele almaktan baka bir yol yoktur. Daha ak olarak ifade etmek gerekirse, Osmanl Devletinin nasl kurulduunu ancak geni Trk tarihi erevesi iinde anlayabiliriz. Osmanl tarihini, Anadolu Beyliklerinin ve Anadolu Seluklu Devletinin bir devam ek linde ele alrsak bir zme varmak epeyce kolaylam olur. 1071de kazanlan Malazgirt zaferinden sonra Ana dolu, doudan gelen youn Trk kitlelerinin isknna alm, zellikle Melikahn tahta gemesinden sonra, bu i sistemli bir ekilde yrtlmtr. Anadolu Sel uklu Devletinin kurucusu saylan Sleyman ah, Orta Anadolu steplerine Trk kabilelerini yerletirmitir. Or ta Asyada ve Seyhunun yukarsndaki shalarda Aral ile Hazar Denizi aralarnda yaayan Ouz kitleleri, daha iyi hayat artlar salayabilecek topraklar almak midiyle durmakszn batya doru akmlardr. Seluklu mparatorluu, Anadoluyu iskn ederken byk ve kuvvetli airetleri eitli paralara ayrarak bi linenden uzak shalara sevk etmek suretiyle etnik bir bir liin isyan ihtimalini ortadan kaldrmak gayesini gt mt. Bugn Anadolunun birbirinden ok uzak yerle rinde Ouz Trklerinin Knk, Avar, Bayundr, Salur, Bayat, epni gibi ubelerinin isimlerini tayan bir ok kye rastlanlmas Seluklularn bu paralayarak iskn siyasetlerinin bir neticesidir. Her ne kadar Seluklularn Anadoluyu amasndan sonra buraya yerleen Karluklar, Kalalar, Kpaklar, Aaeniler gibi eitli Trk zmrelerine mensup kitleler bulunmakla birlikte asl byk ekseriyeti Ouz Trkleri tekil ediyordu. Arap tarihisi ve corafyacs Abu 1Fidnn naklettii bir rivyete gre, daha Mool istil sndan nce Antalyann kuzey batsnda Denizli dalar ve civarnda 200.000 adr halk Trkmen yayordu. Bu misal hele Anadolunun daha XIII. yzylda byk bir
O SM A N U

Trk kitlesi tarafndan geni lde Trkletirildiini aka gsterir. Marco Polo (Marco Polo, I, 35-37)nun Anado lunun XIII. yzyldaki etnik vaziyete hakknda verdii bilgiler, XIV. yzyl balarna it tarih ve coraf belge lerin verdii bilgilerle karlatrlnca Trk-slm ekse riyetinin yarm yzyl gibi ksa bir zaman zarfnda nekadar kuvvetlendii kolayca anlalr. lhanl idaresinin O r ta Anadoluya yerletirdii yeni gebe airetler, daha nceden o sahalarda yaayan Trk airetlerini, kendileri nin emniyete alabilmek iin asker yollardan uzak dalk blgelere, Bat Anadolu ularna ekilmeye mecbur et miti. te bu suretle, Bizans mparatorluuna tbi sahil blgelerine doru ilerlemeye balayan Trkmenlerin bu hareketi, Seluklularn Anadoluyu ilk istillarndaki gi bi hzl bir istil deildi. Bu defaki ilerleme Orta Anado ludaki nfus artnn yeni sahil mntkalarna doru ta bi bir ekilde yaylmasyd. Dier taraftan Bizansda bu sralarda eski kuvvetinden ok ey kaybettii iin bu ni h ve tabi istilya kar koyamamt. Bylece daha XIV. yzyln balarnda Trkleiyordu. Btn bu sylediklerimize ilveten Anadolunun XIII. yzyl ortalarndan XIV. yzyl balarna kadar k tisad bakmdan da nasl bir kalknma iinde olduunu gsterebilmek iin aadaki hususlar belirtmeyi de l zumlu buluyoruz. lk Mool tahakkm devrinde Ana dolu vergisi 60.000 dinr iken 1256ya doru bu vergi 200 bin dinara kmt. Daha sonra lhanl hkmdar, Grn Hann saltanatnn balangcnda 600 bin dinr olan Anadolu varidat, Hamdullah Mustafvnin 1336 y lna it hesabna gre 5.645.000 dinara, yni 16.935.000 allm franga ykselmiti. Yzyldan az bir srede Anado lu gelirindeki bu byk gelime, sdece vergilerin art masyla veya bir takm baka sebeplerle izl edilemez. Ayrca bu ktisad gelimeye paralel olarak, Anadoluda ki ehir hayatnn inkif da nce orta ve dou Anado luda olmu, bat Anadoluda ise ehir hayat daha sonra lar inkif etmitir. XIII. yzyl sonunda Seluklu Anadolusunun ma nev kltr ve fikr faaliyet bakmndan bir hayli ilerle mi olduunu da bu arada kayd etmek gerekir. Bunun iin byk Trk sfsi ve Mesnevi nin lmez airi Mevln Celleddin-i Rm Hazretlerini hatrlatmamz yeter-

lidir sanyoruz.
SYASET

Yukardan beri aklamaya altmz bilgilerin altnda szlerimizi tekrar Osmanllarn tarih sahne sine klarna evirebiliriz. Osmanl sllesini kendi iinden karan, bu bakmdan Osmanl Devletinin e kirdeini tekil eden unsurun Anadoluya gelen Trklerin byk ounluunun Ouz, yni Trkmenlerden olduunu eski menbalar mttefikan sylerler. Yalnz bu unsurun Ouzlarn hangi ubesine mensup olduu ya kt zamanlara kadar kesin olarak belli deildi. Son yap lan aratrmalar ve arivlerimizde ele geen belgeler Osmanllarn Kay boyuna mensup olduklarn ak ve se ik bir ekilde ortaya koymutur. Bir zamanlar tannm Alman bilgini j. Marguandt, bu Kaylarn Trk deil Mool olduklarn iddia etmise de, Ouzlarn mhim bir ubesi olan Kaylarn Mool olan Kaylarla hibir il gisi yoktur. Yukarda da belirttiimiz gibi bu Kaylar da tpk dier Trk kabileleri gibi Anadolunun eitli yer lerine dalm olup, Kuzey Anadoluda Erzincan ve Su ehri havalisinde, Amasya, orum, Kastamonu, ankr, Gerede, Bolu, Dzce civarlarnda, Eskiehir, Mihali, Orhan-elide hl Kay adn tayan kyler olduu gibi, gneyde Kilikya havalisinde sparta, Burdur, Fethiye ci varlarnda ve daha garba doru Denizli, Mula, Aydn, demi taraflarnda da Kay adn tayan kylere rastlamaktadr. Kaylar da tpk dier Trk airetleri gibi Seluklu larn, Anadoluyu amasndan sonra eitli tarihlerde Anadoluya gelmiler, ancak bunlar zellikle u (yni s nr) shalarnda yerlemilerdi. Anadolu Seluklular dalmaya yz tuttuu srada daha evvel bu devletin himayesi altnda Anadoluda ya ayan bir takm Trk Beyliklerinin tarih sahnesine k tn gryoruz. Bunlarn en eskisi ve kuvvetlisi, ba langta Kilikyadaki Ermeneki merkez yapan ve en ge 1327de merkezlerini kesin olarak Konyaya tayan Karamanoullardr. XIII. yzyln ikinci yarsnda Anado lunun bat ssnda gelien dier bir beylik de Germiyan beyliidir. Bu beylik de O uzlarn Avar ubesine men sup bir Trk ahiretinin reisleri tarafndan kurulmu olup, Ktahyada yerlemilerdi. Germiyan Beylii XIV. yzylda ok kuvvetli bir siysi teekkl haline gelmiti. yonya (Birgi, demi, Seluk) dahil Aydnoullar, La dik'deki nanoullar hatta byk bir ihtimal ile Lidya
O SM A N LI Q

(Manisa)daki Saruhanoullar ile Misya (Balkesir)deki Karesioullar da hi olmazsa, balangta Germiyan Devletine tbi idiler. XIII. yzyl sonlarndaki Anadoludaki bu beylikler arasnda Eridirdeki Hamitoullar ile Beyehir havali sindeki Erefoullar'nn ve Paflagonyadaki Candaroullar ve Menteedeki Menteeoullar nihayet bir u bey lii olan balangta St, Bilecik yrelerinde bulunan Osmanl Beyliini de saymak gerekir. Yukarda bu ad geen beyliklerden Karaman ve Germiyan beylikleri, n celeri kudretli birer siyas teekkl olarak grnmekte iseler de, birincisi coraf mevk, Germiyan Beylii ise daha nce kendisine tbi Aydnoullar ve Saruhaoullarnn kuvvetlenerek bu beylik ile mnasebetlerini kes meleri zerine bir i devlet hakimi olmulard. Bylece kuvvetli komularnn tazyiki karsnda gelimek imk nn kaybetmilerdi. Buna karlk aralarnda Osmanl Beyliinin de bu lunduu Aydn ve Saruhan gibi u (snr) beylikleri i ve d birok gailelerle dalmaya doru srklenen Bizans karsnda snrlarn olduka kolay bir ekilde genilet mek ansna maliktirler. Bildiimiz btn bu bilgiler altnda Anado ludaki Trk toplumunun, yeniden byk bir devlet meydana getirebilmek iin gerekli maddi ve manevi b tn kuvvetlere sahip olduu aka grlyordu. Gerek i, gerek d siyas artlar bu yeni devletin byk bir ih timal ile Bat Anadoluda kurulacan gstermekteydi. Osmanl Devletini kuran ve bu devletin nvesini tekil eden Kaylarn, Bizansn karsnda yerletirildik leri ve blgesinde nasl olup da birden bire gelimek im knn bulduklarnn aklamasna gemeden nce, bu beyliin bnyesinde yeralan drt bamsz tekilattan da bahsetmek gerekir. Bunlardan birincisi, Alpler veya Alperenler olup, bu tekilata ularda rastlanmaktayd. N i tekim Osman ve Orhann mahiyetlerinde Konur Alp, Aygut Alp, Haan Alp, Turgut Alp gibi Alp lakabn ta yan bir ok kumandan vard. Osmanl Devletinin kuruluunda rol oynayan ikin ci byk zmre ise Aller idi. bn Batttann verdii bilgiler sayesinde bunlarn Anadoluda ne kadar yaylm olduklarn Antalya, Burdur, Ladik, Milas, Birgi, Tire, Manisa, Balkesir, Bursa, Gerede, Geyve, Bolu, KastamoS Y A S E T

nu gibi merkezlerde Ahyatl-Fityn (Karde yiitler) zaviyelerin bulunduunu reniyoruz. Bu arada ahnin sadece bir esnf tekilat olmadn da belirtmek gere kir. te bu ahliin gerek Osmanl Devletinin kurulu unda, gerek yenieri tekilatnn meydana getirilmesin de byk rolleri olmutur. nc sosyal teekkl ise Bciyn- Rum yani ka dnlar tekilatdr. Bu hususta imdilik fazla bir bilgimiz yoksa da XV. yzyl balarnda Anadoludan geen Bertnanda de la Bnaquienann Dulkadir Beyliinin 30 bin erkek ve 100 bin kadndan mrekkep bir Trkmen kuv vetine malik olduunu sylediine gre, Trkmen kabi lelerinde silahl ve cengver kadnlarn bulunduunu ka bul etmek gerekir. Osmanl Devletinin kuruluunda rol oynayan dr dnc zmre ise Abdaln- Rum adn tayan heterodoxe dervilerdir. Osmanl Devletinin kurulu yllarnda abdal veya baba lakabn tayan bu tahta kll, cezbeli dervilerden bahsedilmekte olup, ilk Osmanl hkm darlarnn yannda yer alan bu abdal lakapl derviler ara snda Abdal Musa, Abdal Muned ve Kumral Abdal sa yabiliriz. Buraya kadarki aklamalardan sonra imdi Osmanl Devletinin kurulu yllarndaki asker ve siyas olayla ra ksaca gzatabiliriz. Osmanl Devletinin kurucusu Osman Gz, zeki ve irade sahibi bir kimseydi. Bu u beyi, Bizans topraklar nn o zamanki anarisinden ve terk edilmi durumundan yararlanarak adeta kimseye hissettirmeksizin arazisini yava yava geniletmeye balad. Esasen, daha byk Trk beylikleriyle devaml mcadele halinde olan Bizans iin, Osmanl Beylii byk bir nem tamyordu. An cak Osman, znik havalisine doru tehditkr bir durum alnca, ilk defa olarak 1301 veya 1302de bir Bizans kuv veti, Osmana kar harekete geirildi. Bylece Muralonun kumandasndaki Bizans ordusu Koyunhisar (Baphaeon yni Bursa Yeniehir)da Osmanllarla ilk temas yapt. Ancak gerek merkezde eitli gazilerle gerek Bat Anadoluda Germiyanoullar ve onlara tbi sahil beylik leriyle uramakta olan Bizans, uzun yllar Osmanllara kar baka bir harekete girimedi. Bu sayede, zaten ken disine bal bir ok ky kaybetmi olan Bursa, 1326da Osmanllarn eline geti. Bu srada Osmanl tahtnda da
O SM A N LI

bir deiiklik oluyordu. Osmann vefat zerine yerini olu Orhan alyordu. Ancak Bursann dmesi ve Orhan Gzinin zniki de alabilecek bir duruma gemesi zeri nedir ki, Bizans imparatoru III. Amdronic, 1329da Pelecamon -bugnk Maltepe-da Orhann ordusu ile kar lat. Harbi kazanan Orhan Gz, 1331de zniki alt veya yedi yl sonra da zmiti ele geirdi. Osmanl Beyli i bylece Kocaeli yarmadasn topraklarna katm oluyordu. 1360 ylna kadar geen devre zarfnda Osmanllar, Karesi (Balkesir) Beyliinin topraklarn da kendilerininkine eklediler. XIV. yzyl ilk yarsnn son larna doru Osmanl Devletinin durumundan bahseden yabanc seyyahlardan bn Battt ve Oman, Orhann bu sralarda kuvvetli bir orduya sahip olduunu sylerler. Aydnoullar Devletinin kuvvetli hkmdar G z Umur Beyin lmnden sonra i ve d skntlar da ha da artar. Bizans Orhan Gznin yardmna bavurmak zorunda kald. Bu suretle Orhan, artk Bizansn i ile rine de karmak imknn buldu. Daha 1345te Avrupa ktasna gemeye balayan Osmanllar, iddetli bir yer sarsnts sonunda kale duvarlarnn yklmasndan fayda lanarak Geliboluya yerletiler. Orhan, Anadoludan ve bilhassa Karesiden getirttii Trkleri buraya yerletir dii gibi baz gebe Trk aretlerini de buraya evket ti. Bylece Trkler 1359da balattklar bu hareketle ar tk Avrupada da hakiki bir yerleme siyasetine girimi lerdi. Orhann tecrbeli kumandanlar 1360-1361 sefe riyle Trakyann stratejisi bakmndan nemli olan yerle rini ele geirmilerdi. I. Murad tahta kt zaman Trkler, Avrupa ky

snda kesin olarak yerlemi bulunuyorlard. Bu arada hkmet merkezlerini de Bursadan Edirneye nakleden Osmanllar, Trakya, Makedonya ve Bulgaristan zaptederek, buralara olduka nemli sayda Trk gmenleri yerletirmilerdi. Nihayet Kosova Meydan Muharebesi de kazanan I. Murad, bu baars sonunda Srbistan da ortadan kaldrmt. Balkanlardaki zaferleriyle gcn artran Osmanllar, yine I. Murad zamannda Anado ludaki hudutlarn geniletmi, Ankara ve civar ile Ger miyan ve Hamidoullar arazisinin byke bir ksmn topraklarna ilave etmiti. Bu suretle I. Bayezid tahta getii zaman yzyldan

az bir srede Osmanl Beylii Anadolu ve Balkanlarda


SYASET

kuvvetli bir imparatorluk haline gelmiti. 1402deki Ankara Muharebesine kadar Yldrm Bayezidin bir kat daha bytt bu imparatorluun ne denli salam te mellere oturduu, bu talihsiz hkmdarn, Timura ye nilmesine ramen varln srdrebilmesinden aka anlalr. Uzun sren bir saltanat fasla (iterregmum) snda sonra elebi lakabyla bilinen I. Mehmedin Osmanl mparatorluunu yeniden kendi idaresi altnda toplayabilmesi, bu imparatorluun Ankara Muharebesinden nce Balkanlarda ok kuvvetli bir ekilde yerlemesinden kaynaklanmt. Makalemizin bandan beri XIII. ve XIV. yzyllar daki Anadolunun genel durumunu, Osmanllarn men eini ve nihayet bu kk beyliin yzyldan ksa bir s re iinde nasl bir imparatorluk haline geldiini siyas, sosyal ve asker bakmlarndan ksaca ve geni izgileriy le belirtmeye altktan sonra bu gelimeyi mmkn k lan hususlar aadaki ekilde ylece sralayabiliriz: 1. Osmanl Beyliinin ok hzl gelimesinde bi rinci mil hi phesiz bulunduu coraf durumu ol mutur. Bu coraf durum sayesinde Osmanllar toprak larn, ilk zamanlar det komularndan kimseye hisset tirmeden bytebilmilerdir. Bu tek cmle ile ifade ge rekirse, bu beylik, komusunda sdece Bizans muhasr olarak tutmulardr. 2. Osmanl Beylii zamanlarnda yer alan dier Trk beylikleri bu yeni siyas teekkle kar dmanca bir harekette bulunmamlardr. Balangta Paflagonya emiri Umur Beye tbi bulunduu tahmin edilen Osman Gz, Umurun lmnden sonra Paflagonyann yani Anadolunun kuzeybat topraklarnn Candaroullarna gemesine kadar sren mddet zarfnda hareketlerinde serbest kalm ve byk bir ihtimalle o sahalarda yaayan bz kk kuvvetler de bu karklk zamanlarnda Os man Beye katlmlardr. Candaroullar ise bir yandan Karadenizdeki sahil lkelerini ele geirerek muhtemel deniz saldrlarna kar koymak, dier taraftan da orta Anadoludaki lhanl vlilerine, ayrca Eretnalara ve ni hayet kendileriyle snrlar olan dier Trk siyas kuvvet lerine kar durumunu koruyabilmek ile megul olduu iin kk Osmanl Beylii ile uramamt. Bu sralarda Anadolunun en gl beyliklerinden biri olan Germiyanoullar, Anadoludaki dier siyas
O S M A N II

kuvvetlerle urarken Bizansa kar da fetihlerini sr dryordu. Ancak u nokta da unutulmamaldr ki bida yette, kendilerine bal olan Aydn ve Saruhan gibi sahil beylikleri kuvvetlendikten sonra bir i devlethaline gelmiti. Bu beylik bu durumda ancak Hamidoullarna ve zellikle Karamanllara kar durumunu korumay dnyordu. Mentee, Aydn, Saruhan ve Karesioullarna ge lince, bunlarn takip ettikleri fetih yollar Osmanllarnki ile hibir ekilde elimiyordu. Bizans, bir aralk bu beylikleri Osmanllar aleyhine kkrtmaya yeltenmi ise de hibir netice alamamt. Bylece Anadolunun genel siyas durumu Osmanllarn ilk zamanlarnda onlarn serbeste hareketlerine meydan bo brakmt. 3. Osmanllarn Asyada snrlarnda bulunan Bi zans topraklarn aldktan sonra hemen Avrupaya ge melerini ve Balkanlarda salam bir ekilde yerlemeleri ni kolaylatran miller arasnda, Geliboluda kalelerin deprem ile yklm olmasna, gneydou Avrupada h km sren veba, hristiyan kuvvetleri arasndaki iddetli uyumazlklar dolaysyla yerli halkn, Osmanl idaresini kolayca kabul etmesi gibi hususlardr. 4. lk Osmanl hkmdarlar, Bizans topraklarn ele geirmek ve orada kalc bir surette yerleebilmek iin muhta olduklar insan gcn ve dier madd ve manev kuvvetleri XIII. yzyln ikinci yarsndan beri bat snrlarnda birikmekte olan gebe, kyl ve ehir li Trk unsurlarndan yeterince salayabilmilerdi. Sahil beylikleri, yalnz Bizansllara deil, denizci Latin kuv vetlerine kar giritikleri ve kesin netice vermeyen s rekli harplerle hrpalarken, Osmanl Beylii, hemen he men kayp vermeden, yava fakat salam admlarla snr larn geniletiyor, kuvvetini arttryordu. Mesel Osmanllar, Geliboluyu ele geirmeden nce hristiyan dnyas onlarn mevcudiyeti ile ilgili deildi. Buna kar lk Aydn beyi Gz U m urun bunu Paflagonya emri Umur ile hibir alkas yoktur -parlak fakat neticesiz de niz seferleri, Papa bata olmak zere, Akdeniz hristiyan lemini harekete geirmi, U m urun lm zerine bu hristiyan kuvvetleri zmiri zaptetmilerdi. 5. Osmanl Devletinin kolayca gelimesindeki di er bir mil de udur: Osmanllar dndaki baka Trk beyliklerinde, sahil beylikleri de dahil olmak zere, devI SYASET

let btn ailenin mterek yni ortak mal saylyor, prenslerden her biri kendine it olan sahada bamsz bir ekilde hkm sryordu. Geri ailenin en by meza olarak, dierleri zerinde bir mevi metlluk yni kendisine bal bulunma hakkn elinde tutuyorsa da bu nu ancak madd bakmdan kuvvetli olduu zaman uygu layabiliyordu. Mesel Aydnolu Mehmed Bey, Birgide hkm srd srada yalnz kk olu yannda bulu nuyor, dier oullar ise ayr ayr yerlerde hkmran ol duklar gibi, her birinin ayr kuvvetleri vard. Gz Umur Bey, ilk Gelibolu seferine, babasnn arzusu hilf na gitmiti. Babasnn lm zerine, kendisinden b yk bir aabeyi bulunduu halde amcalarnn ve kardei Hdr Beyin srar ile beylik makamna gemiti. te bu gibi durumlar btn sahil beyliklerinde sk sk dahili re kabetlere sebep oluyor, i ekimeler de bu beylikleri za yf dryordu. Buna karlk Osmanl Devletinde btn kuvvet bir tek kiinin elinde idi. Grne gre I. Murad -daha sonra olu Bayezidin yapt gibi- hakimiyette kendisi ne rakp ve taht zerinde iddia sahibi olabilecek bir kim se brakmamak iin kardelerini ortadan kaldrmak yolu na gitmiti. Kurulu ve yayl halinde bulunan Osmanl Devletinin XIV. yzylda nemli bir sarsntya ura mamasnda hakimiyetin taksim edilmemesi prensibi balca mil olmutur. Bunun nereden kaynakland hu susunda kesin birey sylenemez ise de, tutulan bu yol slam amme hukuku prensiplerine uygundur. 6.

rekli olarak artrd. Bu arada XV. yzylda da Trklerin byk kitleler halinde Rumeliye nakillerinin devam et tiini de hatrlatmak isteriz. 7. Bylece Osmanllarn, Balkanlar ele geirmele ri byk bir zayita uramadan kolaylkla olmutu. Bu fetihler srasnda elde edilen yerlerden bol miktarda ga nimet ile birlikte esir de alnyordu. Daha ok gen o cuklardan oluan bu esirlerden devlet adna alnan bete bir hisse Anadoluya gnderiliyordu. Bunlar orada Trk e renip mslman olduktan sonra askerlikte kullan lyorlard. Anadoluda byk asker fiyeflere mlik olan kumandanlarla, daha kk fyef sahipleri, hisselerine den esirleri ya satyorlar veya slm detine gre terbi yeden sonra kendi maiyetlerinde kullanyorlard. Bu e it esirlerden byk bir ksmnn ihtida ettirilmeksizin yni mslman yaplmakszn byk arazi sahipleri tara fndan kendi topraklarnda ziraat ilerinde altrldkla rn tahmin etmek pek g olmasa gerektir. Sulh yolu ile ele geirilen yerlerdeki halk ise, belir li vergilerini vermek suretiyle yerlerinde braklyordu. Yukarda szn ettiimiz serseri dervi zmrelerine ge lince, bunlar lristiyan halk arasnda devaml olarak sl miyeti yaymaya alyorlard. Bunlarn sayesinde Bogom iller gibi ortodoks kilisesine dman heretoque zm reler arasnda slmiyetin kolaylkla yayld tasavvur olunabilir. Hristiyan aristokrasi arasnda da ktisad ve psikolojik sebeplerle bz ihtidalar olmusa da XIV. yz ylda byk lde olmadn syleyebiliriz. Ancak XV.

luda yerlemeleri devlet bnyesinin kuvvetlenmesinde

ve XVI. yzyllarda Bosna ve Arnavutlukda topluca ih Osmanllarn Avrupaya ok erken geip Gelibo tidalar olmutur. Ama burada hemen belirtmek isteriz ki bunda devletin hibir mdahalesi ve tazyiki yoktur. Devlet, her zaman din serbestisine ve ruhn snflarn imtiyazlarna, cemaatlerin de rf ve geleneklerine titiz likle riyet etmitir. 8. Yukarda szn ettiimiz gen esirlerden tekil edilen yenieri kuvveti, hkmdarn maiyetinde bulu nan daimi bir piyade kuvveti idi. Ayrca belirtmek iste riz ki, Osmanl Devletinin asl byk asker kuvvetini tmar sahibi sipahilerin vcde getirdii svari kuvveti tekil ediyordu. zellikle XIV. yzylda bu yenierilerin gze arpacak kadar bir nemleri yoktu. Devirme usl sistemli bir ekilde ancak XV. yzylda II. Murad zama nnda balamtr.
S Y A S E T

byk bir mil oldu. Sahil beylikleri halkndan birou, Osmanllarn Avrupaya geiinden nce, kendi beyleri nin maiyetlerinde Rumelinin zengin sahasn daha eski den tanyorlard. te bundan dolaydr ki bo ve zengin topraklar, bulup buralarda yerlemek maksadyla bir ok gebe unsurlar, fakir kyller, Rumelinin zengin t marlarna kavumak isteyen sipahiler, orta Anadoludan ve Karesi, Saruhan, Aydn, Mentee gibi sahil beylikle rinden Trakyaya geldiler. Devletin iskn maksadyla naklettii kitlelerden baka, kendi arzularyla gelenlerin de byk bir yekn tuttuunu kolayca tahmin edebili riz. Bylece Osmanl Devleti, Rumeliden ald g ile Anadoludaki komularnn zararna olarak kuvvetini s
OSM ANU I

9- Ele geirilen arazinin deiik kymette tmarlara ayrlarak asker vazife karlnda sipahlere verilmesi, veya daha byk kymette zimet ve hasslarn -gelirle riyle orantl ekilde asker Salamak artyla- daha byk kumandanlara verilmesi usl, Seluklu Devleti zama nnda olduu gibi Osmanl Devletinin de devam ediyor du. Babadan oula kalan bu sipahilik, memlekette ok salam temellere dayanan bir toprak aristokrasisi vcda getirmiti. Kendi karlar, gelirleri kendilerine ayrlm olan yerlerin ktisad ykseliine, yni kyllerin refa hna dayanan bu snf kendi malikhanelerinde devletin de bir nevi temsilcisi idiler. Osmanl Devletinin kurulu unu takip eden XV. yzylda, Osmanl Devletinin ge rek siyasi ykseliinde, gerek bu ykseliin dayanan tekil eden iktisadi refahnda bu snfn byk rol ol mutur. Osmanllar bu usl, bzlarnn sand gibi Bizanstan deil, Byk Seluklu mparatorluundan beri sre gelen bu messeseden almlard. 10.

Devletini kuran bu asistokrasi XIV. yzylda btn ida reyi ellerinde tutuyorlard. 11. Osmanl Devletinin ksa zamanda bir impara

torluk haline gelmesinde yukardan beri saydmz millere ilveten bu devletin ilk hkmdarlarnn yni Osman, Orhan ve I. Muradn byk kuruculuk meziyet lerini de gzden uzak tutmamak gerekir. Bu yazma son vermeden nce iki hususu ok ksa olarak bir defa daha belirtmek isterim. Bunlardan birin cisi Osmanl Devletinin kolayca gelimesinde ve 1402 malubiyetine ramen ksa bir zamanda byk bir im paratorluk haline gelmesinde en byk faktr, Osmanllarn daha XIV. yzylda Balkanlarda ve gney Avru pann nemli bir ksmnda yerlemi olmalar keyfiyeti dir. Bu suretle Orta Asyadan Anadoluya buradan da Av rupaya geen Trkler, Avrupada yaadklar uzun yz yllar boyunca, det ve nanelerini burada izleri hibir

zaman kolay kolay silinemeyecek bir ekilde yerletirdik Osmanl Devletinin dar, asker ve adl teki leri gibi, kendileri de eski hviyetlerine Avrupall da lt byk lde Anadolu Seluklu Devleti Tekiltnn ilve etmilerdir. bir devam mhiyetinde olup, ksmen lhanllarm biraz ikinci husus da udur: A tatrkn yurtta sulh ve da Msr Memlkler tekiltnn tesirleri altnda kalm tr. Osmanl Devleti XIV. asrda btn bu tekilt iin muhta olduu unsurlar Trkler arasnda kolaylkla bulmutur. Devletin ileri gelenleri ve kumandanlar, b z istisnalar dnda, btnyle Osmanl aristokrasisine mensup idiler. Osmanl hanedanyla birlikte Osmanl cihanda sulh prensibini can ve yrekten kabul eden gen Trkiye Cumhuriyeti, sahaca nispeten kk, fakat byk bir gelimeye namzet olan Avrupadaki topraklar sayesinde, uzun yllardr Avrupal milletler topluluu sa fnda lyk olduu yeri almtr.

O SM A N LI H M

SYASET

OSMANLI BELNN OLUUMUNDA O U Z/T RKM EN GELENENN YER


YRD. D O . DR. LER BULDUK
ANKARA NVERSTES DL VE TA RH -CO RA FY A FAKLTES

smanllarm ilk yllarna dair ortaya konan a lmalarn yeterli ve doyurucu olduu sylene mez. zellikle Osmanl Devletini kuranlarn kimlii, bal olduklar boy, Anadoluya geli tarihleri, kuruluun temel dinamikleri gibi temel konularda bile tam bir fikir birlii salanabilmi deildir.1 Bunun en nemli sebebi, Osmanllarn ilk devirlerini aydnlatacak kaynaklarn elde olmay, kronikler veya tarihi takvim ler gibi mevcut kaynaklarn da en erken XV. yzylda ya zlm bulunmalardr. Dolaysyla mevcut kaynaklarda verilen bilgiler, sonradan kaleme alndklar iin ihtiyat la karlanmaktadr. Fakat elbette ki, ihtiyatla karlan malarna ramen, zellikle kroniklere serpitirilmi olan olaylar, tamamen hayal rnleri olmayp, destani bir an latmla da olsa baz gerekler zerine ina edilmi olsa gerektir. Bu nedenle Osmanl Devletini kuranlarn Ouz as lndan olduu ve Kay boyuna mensup bulunduklar umumiyetle kabul grmektedir. Elbette bu kabulleni, tarihi realitenin bunu gerektirdiinden ziyade-ki tarihsel adan da en azndan Osmanllarn Kaydan gelmedii ortaya konulamamtr-kkl Ouz geleneine dayan maktadr. 24 Ouz boyunun nasl olutuunu, destantarihi bir kahraman olarak karmza kan Ouz Kaan zerine kuran bu gelenek, Reideddin ile zirveye ula mtr.2 Ouznameye gre, Ouz H ann byk oulla r olan Gn, Ay ve Yldz Han, Ouzlarn Boz-ok kolu nu; Gk, Da ve Deniz Han ise -ok kolunu olutur maktadr. Hakimiyet, ananeye gre Boz-oklardadr ve Boz-oklarn banda ise nce Gn Han ve ardndan en byk olu olan Kay bulunmaktadr. Ancak gelien si yasi ve itimai olaylar neticesinde hakimiyet zamanla -oklarn eline gemitir. N itekim Deniz H ann en
O SM A N LI I

kk olu olarak gsterilen Knk boyu XI. yzyldan itibaren Ouzlarn liderliini ele alm ve Seluklu dev letini kurmutur. Ancak Anadoluda gittike glenen Osmanoullar neticede Boz-ok hkmranln yeniden tesis etmeyi baaracaktr.3 Yirmi drt Ouz boyu ierisinde en byk oulu temsil eden Kaylar, Anadoluda Osmanl devletini kur mutur. Belki de Anadoludaki Trk-Ouz birliini ye niden hayata geirmek iin sadece siyasi gcn yeterli ol mayacan grdklerinden dolay Osmanllar, zellikle II. Murad dneminde, Ouz uurunu ve ananesini m verrihleri vastasyla adeta yeniden canlandrmlardr, bylece hakimiyetlerini, dier Ouz boylan nazarnda meru klmlardr. Umumiyetle, hakimiyetin merulatrlmas veya baka bir deyile OsmanlIlardaki OuzKay uurunun canlanmas, Yazczade Aliye dayandr lr. Yazczade Ali II. Murat iin yazd eserinde bni Bib iyi kullanmtr. Dolaysyla baz yazarlar, Yazczadenin, Seluklularla yaknlk kurmak ve Timura kar Osmanl hanedann glendirmek iin onlar Ouz-Kay gelenei iine aldn belirtirler ve hatta oluturduu ecerenin de tevzin ve tadil edilmi olduunu syler ler.4 R W ittek ise, Ouz geleneinin canlandrlmasn m illi bir hareket olarak deerlendirir ve Osmanllarn, gelenekleri henz bozulmam Dou Anadoludaki Trk airetlerinin zerinde hakimiyet kurmasyla ilikilendirir. Ona gre, Osmanllarn Ouz boylarnn en asili olan Kayya ait ecereye sahip kmas uydurma ise de, bu nun gelenee girii bile derin bir mana ifade etmekte dir.5 Bizim iin de nemli olan bu kabulleniin ardnda ki gl gelenektir. Ki bu gelenek, dier Trk devletleI S Y A S E T

rinde oiduu gibi Osmanllarn da devletleme srecin de belirleyici unsurlardan en nemlisi olmutur. Her gelenein oluumunda gz ard edilmeyecek olan tarihi gereklerin bulunduunu da biliyoruz. Akas, Yazczadenin, Osmanllar Ouz/Kay geleneine oturtmas, onlar Seluklularla yaknlatrmas veya dier beylikle ri/boylar hakimiyeti altna almada bunu merulatr ma vastas olarak kullanma istei, Osmanllar iin bir sebep ve sonutur. Kroniklerdeki bilgileri klliyen yok sayan uydurmadr/efsanedir gr, bu sebep-sonu balantsn ortadan kaldrmad gibi, tarihi realite a sndan da yava yava ciddiyetini kaybetmektedir.6 En azndan her efsanenin tarihsel bir dayana vardr g r esas alnarak, efsaneyle tarih arasndaki geililik n celenmektedir.7 Ouz geleneinin yanstld Osmanl kronikle rinde, genellikle Osmanoullarnn tarihine geilmeden nce, Osmanl hanedan yceltilir ve onlara ait bir ecere verilir. Bu ecerede Osmanoullarnn atalar Ouz Hana ve nihayetinde Nuh peygambere ulatrlr. Ksa cas ecerelerde, dini gelenekten kaynaklanan bir pey gambere balama; milli gelenekten kaynaklanan Ouza mensubiyet; merulatrma geleneinden kaynaklanan Kay boyu/hanedana aidiyet ne kmaktadr.8 rnek olarak verilecek olursa Neride ecere yle sralanmtr: (Osman), Erturul, Sleyman ah, Kaya Alp, Kzl Bua, Bay-Temr, Ay-kutlu, Tura, Karay-tu, Sakur, Bulgay, Sunkur, Tok-temr, Yasak, emendr, Ay-kut lu, Turak, Kaz Han, Yasuv, Yalva, Bay-be, Tura, Tomu, Gc Be, Artuk, Kara-tay, Cem Keymr, Tu ra, Kzl-bua, Cumur-mir, Bay-suy, Tura, Sevine, arbua, Kurtulmu, Korhav, Balcuk, Komas, Kara-olan, Sleyman ah, Korhulu, Boz-luan, Bay-temr, Tortum, Gk Alp, Ouz, Kara Han, Dib Bakoy, Bulcas, Yafes, Nuh Aleyhisselam.9 Hz. Nuha kan Ouz silsilesinin, Ouzdan he men sonraki kiisi/hkmdar noktasnda kroniklerde ayrlklar balar. Bu ayrlk Osmanoullarnn bal ol duu boyu aklamak asndan olduka nemlidir. Umumiyetle Osmanllarn Kay boyuna mensup olduu kabul edilmekle birlikte, Ouz Handan sonra hakimiyet Kk Hana verilmekte ve bylece ananeden uzaklalmaktadr. nk Ouz destan geleneinde Ouzhann
O SM A N LI

byk olu Gnhan olup, Kay onun torunudur.10 ste lik, Neri, eserinin ilk tabakasnda Ouz ananesini sarih biimde izah edip, hakimiyetin Gn Han yoluyla Kayya ait olduunu bildii halde, Ouzun olunu Kk Han olarak belirtmesi daha da dikkate ayandr.1 1 XV. yzyl tarihilerinden sadece Haan Bayat, Ouz Hann olu olarak Gn Han, byk torunu olarak da Kay Han gsterir.12 Bayat eserinde 52 gbee ulatrd Osmanoullar eceresinde yer alan isimleri tek tek an lamlar ve zamanlaryla yazar. Her ne kadar bu isimlere ait izahat ou kez havada kalsa da, en azndan Ouz destan geleneini hafzasnda canl biimde yaattn syleyebiliriz. Yukarda ifadelerden de grld zere, uydur ma veya yaktrma olarak kabul edilmesi gereken, Kayya ve dolaysyla Ouza mensubiyetten ok, buna ulaan eceredeki isimler olmaldr. Zaten Ouz ve Ka yya balanty salayan aradaki neseb silsilesinin gerek olmad, baz Osmanl mverrihleri tarafndan tartl mas ile de ortaya konmutur.13 Lindnerin de belirttii gibi konar-gerler iin soyaalar dzenlemek, boy be yinin meruiyet kazanmas ve siyasal destek iin nemli dir. ecereler, paradoksal biimde ou bozkr gebele rinin kendi soylarnn ak ve tam bir aklamasn sala madaki yetersizlikten dzenlenir; bir airet yesinin so yaac onun daha yakn atalar iin olduka aktr, daha uzak nesiller iin ise bulanklar ve genellikle elikili hale gelir. Fakat sonunda airetin kurucu atas ve onun oullarn tanmlamada sarih ve kesin bir biime kavu ur.14 Bu adan incelendiinde, XV. yzyl balarndan itibaren yazlan ve genelde II. Bayezid dnemine kadar uzanan ilk kroniklerde, Osmanoullarnn yakn atalar Sleyman aha kadar sarih bir biimde ortaya konmu ve hanedan olumutur. Fakat ondan sonras iin isimler mehuldr. Bilinmezliin ardnda boy yapsnn kendine zg geliiminin etkisi olduu kanlmazdr. Boy iinden kan kabile/cemaatlerin siyasal veya sosyal nedenlerle zaman iinde baka gruplan da iine alarak genilemesi bir siyasal g odann ortaya kma sna yol at gibi, kendi iinde alt blmlere de ayrla bilmesine imkan vermektedir.1 5 Bu bakmdan Osmanoullarnn iinden kt Kay boyunun Anadoluya ge li srecinde yalnz olmad, Horasandan Anadolunun
t SYASET

gney-dousuna uzanan Mahan16 - Ahlat- Artuklu Sahasnn dier Ouz boylarnn da g yolu olduu gere iyle daha iyi anlalr. Ayn ekilde, adeta bir Trkmen nfus deposu durumundaki Dou ve Gney-Dou Ana doludan, zellikle Mool istilas dneminde, Bat Ana doluya srekli konar-gerlerin pompaland da bilin mektedir. Henz XI. yzylda balayan aknlarla Bizans snrndaki Uc Trkmenleri blgeyi Trkletirmeye balamlard. Bu Trkmenlerin ulardaki faaliyetleri genel anlamda- Seluklularn bilgisi dahilinde ve onlara siyasal g salamada yardmc idi. zellikle Trkmen lerin, boy asabiyetleri krlarak bu amaca ulald da unutulmamaldr. Ancak, Alaaddin Keykubadn, Mool tehlikesine kar, Trkmenleri ayn ekilde hizmetine al mas, onun lmyle birlikte, Seluklu devletinin aley hine bir durum oluturmaya balad. 1243 Kseda Savandan sonra, baz Trkmen cemaatleri, kendi siyasi oluumlarnn zeminini hazrladlar. Ulardaki Seluklu kontrol, yeni gelen cemaatlerle birlikte kayboldu. ste lik yeni boy ve airet asabiyetleri de kurulmaya baland. Nitekim, sadece Osmanoullarnn deil, Karaman, Germiyan ve dier Bat Anadolu beyliklerinin bilinen yakn atalar dndaki tarihleri ve onlara ait ecereler de tam manasyla izah edilememektedir. Elbetteki byle bir durumda, btn Trkmen un surlar birletiren Ouz gelenei ve tresi ne kacaktr. Trkmen belerinin Ouz tresine verdikleri nem ve bu treye olan ballklarn, 1449da II. Murat tarafn dan Karakoyunlu Cihanaha eli olarak gnderilen krullahtan takip edelim: (Cihanah:), Sultan Murat benim ahret kardeim dir. Bu kardelikten baka da akrabamdr. Akrabaln sebebi soruldu. Buyurdu ki tarih okuyucu Mevlana s maili arsnlar ve Ouz tarihini getirsinler. Mevlana smail geldi ve Mool yazs ile yazlm bir kitap getir di. O kitaptan anlald ki Ouzun alt olu olmutur, adlar Gk Alp, Yer Alp, Deniz Alp, Gn Alp, Ay Alp, Yldz Alp. Mirza buyurdu ki, kardeim sultan Muradn nesebi Ouz olu Gk Alpe ulayor. Gk Alp oullar Kzl Boa olu Kaya Alp olu Sleyman ah olu Erturula krkbeinci gbekte erimitir. Kara Yusufun nesebi ise 41. Gbekte Deniz Alpe erimektedir. Bu iki padiahn nesebi bilinince Mirza buyurdu; Kardeim
O S M A N II

sultan Muradn nesebi bizim nesebimizden aadr. Gk le Denizin arasnda fark olduu gibi...1 7 Edirneli Ruhide Osmanoullarnn Kay Han so yundan geldiklerini ve Kay Hann Ouzun vasiyeti ge rei ulu oul olarak hkm srdn yazar. Hatta Sel uklu ve baka Trk beylerinin galebesiyle hakimiyetin Kay elinden ktn syleyen Ruhi, Osman Beden sonra Selukilerin ykldn hatrlatarak ulu Trk bey leri asl vasiyet ile amel idb Osman Bei kendlere Han eylediler. Korkut Atadan naklederler ki, dimi imi ki, hanlk Ouz Hann vasiyeti mucebince aler Kay Han evladna de gerektir. Ta kyamete dek ol nesilden an kimse almasa gerektir1 8 diye belirtir. Verdiimiz iki rnek, Trkmenler arasnda Ouz tresinin, hanedan oluumunda ve devletleme srecinde meruiyet asndan ne denli nemli grldn bir kez daha hatrlatmaktadr. Ancak, hanedann uzak atala rna uzanan ecerelerde grlen eitlilik, ayn zenin bu alanda gsterilmediinin bir delilidir. Belki de, Ouz/Trk st atsnn dnda, boy asabiyetinin krl m olmas ve ayn gelenekten gelen konar gerlerin ay n corafya ve kaderi paylamalar bu durumu aklar. Nitekim yukarda rnek olarak sunduumuz nesep silsi lesinde geen ou isim Ouz adlarndan ziyade, Ouz dndaki Trk, Tatar ve hatta Mool asll isimlerdir. Bu tesbit de, ecerelere yansyan isimlerin, aslnda Trk ta rihini zetleyen sembol isimler olabileceini gsterir. Ksacas bu, farkl boy veya cemaatlerin bir boybei etra fnda ortak hareket etmelerinin tabii sonucudur. Osmanoullarnn nvesini oluturan Kaylarn Anadolu ma ceralarn da bu adan deerlendirirsek, Sleyman ahn da, sadece Kaylarn deil, farkl Trkmen ve Tatar grup larn liderliini slenen bir boybei olduunu grrz. Tarihi kaynaklara gre elli bin kadar Tatar ve Trk men gaza ve cihat etmek amacyla nce Erzurum ve Er zincana ardndan da, yine Kay boyuna mensup olduu nu bildiimiz Artuklu19 sahas ierisinde yer alan, G ney Dou Anadoluya inmilerdir. Beyleri Sleyman ah, Halepe giderken Fratta boulmu ve Trk Mezar diye de bilinen Caber kalesine defnedilmitir. Beylerini yiti ren ger evliler ise dalmlardr.20 Akpaazadenin baka bir nerinde g sonucu konar-gerlerin nasl da ld ifade edilir;
I SYASET

(Sleyman ahn Caber Kalesi nde defnedilmesin den sonra)... Ve hem ol kalaya dahi gene o nesilden Der derler bir taife vardur, o kaleye imdi dahi anlar hkmederler. Eyle olsa bu ger evli etrafa dald. Baz s Berriyeye21 gittiler imdiki halde anlara am Trkman derler. Bazs gene Rum a (Anadolu) dndler. Ki mi Tatardr ve kimi Trkm andr. imdiki halde Rumda olan Tatar ve Trkman ol taifedendir.22 Sleyman ahn lmnden sonra oullar Sunkur Tegin ve Gn Tod vatan- asliyelerine dnerken, Erturul Gazi ve Dndar Pasin ovasna, Srmeli ukura gerler. Buradan batya ynelile beraber Alaaddin Keykubadn hizmetine gireceklerdir.23 Erturulun emrinde 400 mikdar ger-evli olduu sylenir. Ancak bu raka m ihtiyatla karlamak gerekmektedir.24 Bir mddet Karacada kalan Erturul, yararlklar neticesinde S t yurt edinir. Kaylarn Artuklu, Ankara ve Ste uzanan Anadolu corafyasndaki maceralar ve buralarda ki yer isimleri ile yine kendilerini Erturul Gazinin yol dalar olarak gren bir gelenee sahip Kara Keililerin Anadoludaki yerlemeleri ve yer isimleri byk oranda rtmektedir. Sleyman Gazinin lmnden sonra Trkmenlerin yeni teekkller oluturmas veya Kay r neindeki gibi blnmeleri Kara Keililer ile rneklene bilir. am Trkmei olarak bilinen gruplarn oluturdu u Boz-Ulusun iinde yer alan Kara Keililer, Beriyye ve Urfa arasnda yaamaktaydlar. Ancak tahrir defterlerin de bu Karakeililer Ekrad olarak yazlmtr. Sivas ve Ankarada, konar-ger teekkllerin oluturduu Ulu Yrk ve Ankara Yrkleri iinde de blk ve kadlk oluturacak derecede nfuslu Kara Keili cemaatleri bu lunmaktadr. St Yrkleri iindeki Karakeililer de hepimizin malumudur ki bunlar Erturulu anma en liklerini eskiden beri kutlamaktadrlar.25 Babasnn lm zerine drt yz kadar ger ev liyle blgeyi terkeden Erturul Gazi, Pasin ovasna, Sr meli ukuruna varp, bir mddet orda kaldktan sonra Seluklu hkmdar Sultan Alaeddinin ars zerine nce Adyaman sonra da Ankara taraflarna geldi.26 Yak laan Mool tehlikesi ve ular basan Bizans imparatorlu una kar yardmn grd Erturul Gazi ncln deki Kaylan Ankara civarndaki Karacadaa konduran Sultan Alaaddin, Rumlara kar Sultann (Eskie
O SM A N LI I

hir)nde kazanlan zaferde ordusunun akncln sle nen Erturul Gaziye, St, Domani ve Ermeni Belini yaylak-klak olarak vermitir.27 Biz burada hala tart mal olan Erturul ve olu Osmann ne zaman ve hangi Seluklu hkmdar zamannda blgede faaliyet gster diklerini ele alacak deiliz.28 Ancak ulardaki Kaylarn bu dnemde yaylak ve klak hayat yaayan konar-ger bir yapda olduu ve henz belirleyici bir siyasi gce ulamad kroniklerdeki bilgilerden anlalmaktadr: Ayanikola dirler bir kafir vard. Yani (ne) Glde Osman Gazi yaylaya ve Klaya gitdikleri yirde bunlarn gini endirirdi. Osman Gazi, Bilecik (s. 5) tekfuruna bundan ikayet itdi. Bilecik tekfuruna aytd sizden di leimiz budur ki bizim gknmzi yaylaya gitdiimiz vakt sizde emanet koyalm. 01 dahi kabul etdi. Her vakt kim Osman Gazi yaylaya gitse esvablarm kzlere ykledirdi. Bir nice hatun kiilerle varrlar kalada kor lard. Kaankim gelseler peynir ve hal ve kilim ve koz/kuz getrrlerdi. Emanetlerin yine alurlard. Ve bu kafirler bunlara begayet itimad iderlerdi.29 ncelikle kendi boyunun gvenlii ve refahn sa lamaya alan Osman Be, zamanla boybelerinin dier bir vazifesi olan akn ve gaza amal fetihlere giriecektir. Bizans ularndaki faaliyetlerinin yansra artk gneyde ki gl Trk beylii Germiyanllar ile de adavete ba layp rak yerlerden av etmeye ynelir.30 Bylece sa dece kendi boyu ierisindekileri deil dier Trkmen unsurlar da cezbetmeye balad. Artk Osman Gazi, bl gedeki dman tekfurlarn en byk korkusu, dost tek furlarn ve yerli ahalinin adalet datan gvenilir koruyucusuydu. Alplik, gazilik ve erdem gibi, Ouz/Trk t resinde, bir hkmdarda bulunmas gerekli olan zellik leri, bylece bnyesinde topladn da gsteren Osman Gazi iin k ut sahibi olmann zaman gelmiti. N ite kim Osman Gazi grd mehur rya ile Tanrdan bir cihan devletinin bana geeceinin ilk iaretini de ala caktr: "... Osman Gazi dnde grdi kim bu azizin kua ndan bir ay doar, gelir Osman Gazinin koynna girer. Bu ay Osman Gazinin koynuna girdii demde gbein den bir aa biter dahi glgesi alemi tutar. Glgesinin altnda dalar var, her dan dibinden sular kar. 01 su lardan kimi ier ve kimi baeler suvarr ve kimi emeSY A SH T

ler akdr. Gelr eyhe haber virir. eyh aydr oul Os man, padiahlk sana ve senin nesline mbarek olsun ve benim kzm Malhun hatun senin helalin old dey heman dem nikah idivirdi.31 Bu ilahi iaretten daha somut olan bir vakay yine kroniklerden reniyoruz. Osman Gazinin beliinin merulamas, dier Ouz/Trkmen belerinin de katl d bir dernek sonunda gerekleir. Erturul Gazinin vefatnn ardndan gerekleen bu toplantda Ouz tresince Osman Gazi, beliin bana geer: Erturul vefat idicek Osman Gazi anun yirine oturub Seluklere inkyd iderdi. 01 ucdaki Trkler beleri ki Ouzun boyundan ol ulara Tatar errinden yayl mlard. Anda yazlar klarlard, rzgr ile hayli oal mlard. Fil-cmle ol Ouz didikleri ve ol ilin beleri ve kethdalar cem olub Osman Gazi katma gelb me veret idb iin nn ve sonun dandlar. ok kyl u kai den sonra szlerinin ihtiyar ve muhassl bu oldu kim Osman Gaziye eyttiler Siz Kay Han neslindensiniz. Kay Han hod cemi Ouz belerinin Ouzdan sonra aalar ve hanlar idi ve Gyen? Han vasiyeti ve Ouz t resi mucebince Ouz neslinden kimse (s. 22) olmyacak hanlk ve padiahlk Kay soyu var iken zge boy soyuna demez ve imden ger Selukilerden bize meded ve a re yokdur.32 Bunlar uc beleri ve kabile ileri gelenleridir. Ltf Paa (s. 22)... Osman Gazi dahi rahmetullahi teala szlerin kabul idb pes mecmu beler ve kethda lar ve Ouz taifesin(den) anda cem olanlar rdb Ouz resmince kere yknb ba kodular. Andan trl bal lardan ve kmzlardan getirb Osman Gaziye sarak sundular.33 Bu Ouz tresinin yerine getirilmesinden sonra Osman Gazi beyliini yayarak Bilecik, Yarhisar, Kprhisar ve negl topraklarna katacaktr. Devletin kurulmasndan sonra kendi hanedan yeleri ve dier

Trkmen alplerine fethedilen topraklar datlr. Turgut Alp, Saltuk Alp, Samsa avu, Slemi, Kara Tegin gibi -byk bir ihtimalle konar-ger beleri- Osman Ga zinin silah arkadalar bylece devlete hizmete devam ederler. Mesela Samsa avu iin kaynaklar, Erturul ile beraber, kabilesiyle gelmitir ifadesini kullanrlar.34 Karacahisarn zaptndan sonra idari dzenlemeye giren Osman Gaziye, bunun iin Seluklu sultanndan izin almas gerektiini hatrlatan Tursun Fakihe kzan Osman Bein kl hakk ile bu ehri aldn ve Al-i Seluk gibi atalarnn nceden buraya geldiklerini syle mesi,35 makalemizin banda da belirttiimiz gibi, yeni oluan hanedann meruiyetine zemin hazrlamann bir vastas olarak deerlendirilebilinir. N itekim Osmanoullar ile aralarnda mthi bir ekime bulunan Karamanoullarnn tarihini yazan ikaride de benzer ifade ler gemektedir. Osmanl meruiyetini tanmamak iin sk sk Germiyanolu ve Erefolu azndan Osmanllar iin asl cinsi yok bir yrkolu diyen ikari de36 Karamanolu yle yceltilir: Ey Alaaddin sen Keykubad b.Keyhsrev b. Kl Arslan b. Erturul b. Al-i Seluk isen, ben dahi Mehmed Han b. Karaman b. Nureddin b. ... irvan Han b. Ouz H anm... Cmle Mool, Krd ve Trkmen benimledir.37 Grld gibi sadece Osmanoullar iin deil, dier Trkmen belikleri iin de Ouz tresince kendi ni meru klmak esastr. Bir boya mensubiyet esas dahi linde ksa srede genileyen Osmanoullar, konar-gerlikten yerleik hayata gemeyi tercih etmilerdir. nk konar ger tekilatlanma devletleme srecini ne denli hzlandryorsa, aksi ekilde bu yapy muhafaza et mek te o denli k hzlandrmaktayd. Devlet haya tnda sadece Ouz tresinden g alan hanedan muhafa za etmek, yerleik hayat .benimsemeyen baz konar g erleri, memnun etmedii iin, onlar da yeni hedeflere ynelecektir.38

lk ve tartm ay ekillendiren alm alar iin bkz.: H . A. G ibbons, The Foundation o f The Ottoman Empire, O xford 1916; Fr. G iese, P roblem der E ntstehung des O sm aniclen R eiches, Zeicschfifc fir S em itistik 2 (1924), 251; O sm anl im p a rato rlu u n u n Teekkl M eselesi", Trkiyat Mecmuas, c. I (1925), s. 1 5 1 -1 5 7 ; M. E K p r l , Osmanl mparatorluu nun Kurulup/, stanbul 1981; P. W ittek , The Rise o f the Ottoman Empire, The Royal Asiatic Society ofG rea t Britain and Ireland , London 1965 (4.bask); H . nalck, The Q uestion o f T he Em ergence o f T h e O tto m a n S tate,
O SM A N L l

IJT S II, p p ., 7 1 -7 9 ; T fe Ottoman Empire, The Classical Age (1 3 0 0 -1 6 0 0 ), London 1973. G n m zd e gelinen son nokta iin ise; H . nalck, Osm an h D e v le tin in K u ru lu P ro b le m i, Dou-Bat (yl 2/7-T em m uz 1999), s. 9 -2 2 ; S. D iv itio lu , Osmanl Beyliinin Kuruluu, Eren yay., s tan b u l 1996, s. 13-14. 2 Farsa Ouznatnelerin hem en tam am n n ana kayna R eid ed d in dir. Topkap Sarayn da 1314 tarihli b ir nsha (no: 1653) ve III. A h m et K t p hanesinde 1317 tarih li (no: 2935) nshalar b u lu n an bu farsa O uznaSYASET

melere dayanarak Trke ner yaplm tr; A. Z. Veiidi Togan, Reideddin Ouznamesi, Tercme ve Tahlili, stanbul 1972. Tarih olarak daha eskiye g i den U ygur trkesi le yazlm O uznam eler iin bkz.: W. Bang-R. R ah' m eti (Arat), Die Leende vot Oghuz Qagban, Berlin 1932; O uz Kaan Destan, stanbul 1936; A. M. etbzk^Ouz-name i Muxabbat-name, Moskova 1959. Ouz yaps ve bu yapdaki deiiklikler iin O uz destan gelenei ve boy tekilat iin bkz.: . B ulduk, Ouznam elere Gre ok-Bozok veya Ouz D Ouz Meselesi, Trkiye Sosyal Aratrmalar Dergisi (Turkish Jo urnal ofSocial Research), c. 1, S. 3 (Kasm 1997), s. 109-116. Mesela F. Smer, bu anlayn dier kroniklere de Yazczade vastasyla girdiini belirtir; "Osm anl D evletinin K urucusu Osm an Gazi ve Devri le lgili Baz Meseleler H akknda Dnceler, T,D .A,, S. 80 (1992), s. 19-20; M. H . Yinan, E rtu ru l, .A., c. 4, s. 333P. W ittek, Osmanl mparatorluunda Trk Airetlerinin Rol, vr.: E. K u ran, s. 264-265. Mesela H .nalck, bu konu stnde durarak, toponom ik verilerin n da Osm anl kroniklerinde verilen benzer bilgilerin doruluuna olan ka naatini vurgulam aktadr; a.g.m., s. 16-18. S., Divitiolu, Osmanl Beyliinin Kuruluu, s. 15; burada yazar, Ouz ge lenei ve antropolojik tetkiklerden yola karak, O sm anolunut soyunu incelemekte ve O uz boylar ile olan balanty ortaya koymaktadr. Bu konuda geni bilgi iin bkz.. . Bulduk, Osm anl Kroniklerindeki Trk/O uz ecereleri ve Kaylar Trkiye Sosyal Aratrmalar Der., c. 3 S. 1 (M art 1999), s. 129-139 Neri, Kitab- Cihan-nma, c. I (yay.: F. R. U nat-M . A. Kym en), Ankara 1987, s. 55-57. Atsz, Osmanl Tarihleri I, stanbul 1949; A hm edinin skendernam esinde nesep tam olarak verilmem esine ram en E rtu ru lun ad G ndz Alp ve G k Alp ile birlikte anlr. Nianc da O u za 21 gbekte ulaan Ertu rulun dedesi olarak G k A lpi gsterir. Ananevi Osm anl tarihilii nin esas kaynaklarnda birini oluturan Akpaazade de E rtu ru lun de desi Kk H an yerine Kay(a) A lp olarak gsterilirken O u zun olu yine Kk A lp eklinde geer. B itlisi de Akpaazadeyi bu nesepte takip et mitir. Neri, s. 9-22, Atsz, Osmanl Tarihleri , stanbul 194; Bayat?, s. 382-383N eri'den balayarak, M neccimba, Hoca Saadettin gib i tarihiler zel likle Erturul'dan teye verilen neseb silsilesini ten k it etm ilerdir. R. Paul Lindner, W hat was a N om adic Tribe? Comperative Studies in So ciety and History, vol. 24/4 (1982), p. 693-94; Kr.: Gebe B ir Airet Ne di? Ankara 1995, (ev.: M . Baltac), s. 11. S. D ivitiolu, OsfliacouUarn bir adan byle aklamaktadr. Belki onlar U-oklara daha yakn grm esinde de "kesili uruk" diye adlandrd bu durum un etkisi vardr; a.g.e., s. 20-28. M ahan, kroniklerde O sm anoukllannn asl yurdu olarak gsterilir. Mo ol istilasndan nasibini alan blge hakknda Yakut el H am evide bilgi m evcuttur; M ucemiIl-BiUdan, c. 5, Beyrut 1986, s. 32-33. B ehptit-Tevarih, s. 51.; burada geen Mool yazsndan kast U ygur yaz s olm aldr ki, bir ok tarihi bu grtedir.

18

R uhi, Tevarih-i A l-i Osman, v. 4a (M. H . Ynana ait nshadan). Dede Kor kut Kitab nda da m ukaddim ede aynen yle sylenir: K orkut A ta aytt: A hir zamanda hanlk gir Kayya dee, kimesne ellerinden almaa, ahir zaman olup, kyam at kopnca. Bu didgi Osman neslidr...; Dede Korkut Kitab 1, Giri-M etin-faksimile (ner: M .Ergin) Ankara 1989, s. 73-

19 20 21

M. F. K prl, Osmanl imparatorluunun Kuruluu, stanbul 1981, s. 260. Akpaazade, Tevarih-i A l-i Osman, stanbul 1332, s. 3. Beriyye, Urfanm Viranehir kazas ile M ardinin D erik ilesi arasnda bu lunan b ir idari nite olup Trkm en airetlerinin ok kesif olarak bu lu n d uu bir blgedir; N.Gyn, XVI. Yzylda Gney-Dou Anado lu nun Ekomomik D u ru m u , Trkiye ktisat Tarihi Semineri (8-10 Haziran 1973) MetinlcrlTarttnalar, Ankara 1975, s. 90.

22

Akpaazade, Tevarih-i A l-i Osman, (Atsz neri), s. 93; N eride Sleyman aha ait bu hikaye aynen vardr. Ancak, dier kronikler M ahan'dan gi5ii Cengiz istilasndan sonraya tarihlerken, Neri bu olay XI. Yzyla tar., a.g.e., s.57, 6 l.

23 24

N eri, s. 62-63; Akpaazade, s. 93. Akpaazade (Ali Be neri), s. 3; ...bu ger evli etrafa dald. Bazs Beriyyeye gitdi ve bazs yine R u m a gitdiler. Ve bazs Sleyman ahn oluna uydular kim biri Sunkur T igindir. Ve biri Turuldur ve birisi G n D oddr. Bu kardalar geldikleri yola dndiler. Pasin Ovasna Srmeli u k u ru n a vard. Erturul o anda kald, gitm edi. D rt yz m ikdar ger eviyle ol iki karda gitdiler. Asl vatanlarna .Grld g i bi, dier kroniklerin tersine, 4 00 ev ile ayrlan E rturul deil, kardeleri dir.

25

Bu konuda bkz.: .Bulduk, dari ve Sosyal Adan Karakeili Airetleri ve Yerlemeleri", D TCF- Tarih Aratrmalar Dergisi, (yl 1997, S. 30), s. 37-52.

26 27

Akpaazade, (Ali Be neti) s. 4-5. bn-i Kemal, Tevarih-i A l-i Osman, 1. Defter, Ankara 1970, s. 50-51 (haz.: . Turan).

28

Bu konuda Osmanl Devletini Kuran Kaylarn Anadoluya Gelii ve Ka rakeililer adl bildirim iz. X III. Tarih K ongresine sunulm u olup, bas lacaktr.

29 30 31 32 33

Akpaazade, ayn yer. Akpaazade (Ali Be neri), s. 4. Akpaazade, s. 6. Ltfi Paa, Tevarih-i A l-i Osman, (Kilisli N e r i) s. 21-22 Ltf Paa s. 22; M neccimba bu treni anlatrken O sm an Gazinin tek tek belere km z sunarak, onlarn itaatim saladn b elirtir; SahaiflAhbar, (Tercman yay., Tarihsiz) s. 70.

34

Neri, s, 90-91; Samsa avu didiim iz ol kiilerdendr ki E rtu ru lla b i le gelm ilerdi... Ve Slemi nam bir karnda dahi vard.Ve hem cem aat leri dahi oidi. Bahadrlar, yoldala yarar kiilerdi.

35 36 37 38

H . nack, A.g.m., s. U . ikar, Karamanoullar Tarihi, Konya 1946 (hz.: M .K oman), s. 141. Ayn eser, s. 38. t. Paul Lindner, s. 26-27.

OSM ANLI

SYASET

KURULU

OSMANLI MPARATORLUUNUN KURULUUNDA BZANS VE AVRUPA

169
KAYILARIN ANADOLU'YA GEL

176
OSMANLI DEVLETNN STKLL HUTBESN OKUYAN DEVLET ADAMI: DURSUN FAKH

181
OSMANLI DEVLET NE ZAMAN KURULDU?

190
OSMANLI'DAN MLL MCADELEYE STKIL' OSMN GN KUTLAMALARI

194

OSMANLI MPARATORLUUNUN KURULUUNDA BZANS VE AVRUPA


PROF. DR. ERF BATAV
A N K A R A N V E R S T E S D L VE T A R H C O R A FY A FAKLTES

y y'ool istils, o zamanki Anadolu nizamn / / / / ^

zans, Anadoluyu ebediyen kaybetmek zere idi. Osmanllar da 1308den sonra Bizans topraklarna aknlarn arttrrlar, Anadoludan baka Trakya da Trk aknlarna almt. Bu zamandan sonra Bizansn kmesine kadar ge
en devrede mparatorluk iinde kilise kavgalar, arkas gelmek bilmeyen taht mcadeleleri, isyanlar ve Italyan deniz devletle rinin hem kendi aralarnda hem de Bizans ile olan atmala r eksik olmaz. savalarda gsz den ve bir daha kendini toparlayamayan Bizans, karsna kan gen ve dinamik Osmanl Devleti ile baedebilecek durumda deildi. Bu tehlikeli

altst etmiti. Seluklu Devleti sona ermi, onun arazisi zerinde bir ok Trk Beylii

kurulmu ve Moollarn nnden kaan pek ok Trk Boyu, Bat Anadoluya doru ilerleyerek orada toprak ve ganimet aramaa balamt. Anadolunun kuzeybatsn da, Bizans hudutlar zerinde yerleen bir Ouz boyu, bu stn coraf durumundan faydalanarak byk siyas ba arlara erimi ve yz yl iinde bir u beyliinden bir dnya imparatorluu olan Osmanl Devletini kurmu tur.
Osmanl imparatorluunun bu emsalsiz baarlarnn temelini Rumelideki arazisi oluturuyordu. Bu sralarda Bi

durumdan Bizans ancak Bat Hristiyan lemi tarafndan kurtarlabilirdi. Fakat bu devirde Hristiyan Batda da birlik yoktu. Papalk Byk izma hareketi ile blnm ve zayflamt. Dou ve Bat Kiliseleri arasndaki mezhep kavgalar sryordu. Yzyl Harpleri de bu zamana rastla
makta idi. Hal seferi dncesi de bu devirde Hristiyanlar es kisi gibi ilgilendirmiyordu. IV. Hal seferinden beri Bi

zansn ve Balkan lkelerinin zaif olmas ve Bat Hris tiyan leminin birlikten mahrum bulunmas bu Trk Beyliine byk imknlar bahediyor ve bu Ouz boyu, askerlik sanatndaki becerisi ve idarecilikte mehareti ile hi tannmam bir beylikten bir dnya mparatorluu na ulayordu. 1354de Rumeliye geen Osmanllar hz la ilerliyor, daha balangta Bizansn iilerine karyor ve Balkan devletlerinin zaafn renerek salam bir dev let kurabilmek iin gerekli keifleri gerekletiriyorlard. IV. Hal seferinden sonra kurulan znik Grek devletinin byk gayretleri ile geri alnan stanbul, harap ve her ta raftan hucumlara akt. Devletin merkezinin Batya ta nmas ile devlet siyasetinin arl da batya kaym ve Anadolunun savunmas ihmal edilmiti. Halbuki tam bu sralarda Trk aknlar hudutlar zorluyor ve mpara torluun burada kullanlacak ordusu bulunmuyordu. 1300lerden sonra btn Bat Anadolu Trklern eline gemiti ve Bithynia (Kocaeli) eyaleti Osman G azinin hissesine isabet etmiti. Asker gten mahrum olan Bi
O SM A N LI I

zansn btn limanlarna ve Adalarna yerleen talyan deniz devletlerinin Doudaki ticaret menfaatleri onlarn Hal seferlerine katlmalarna engeldi. Btn Ortaa bo
yunca Avrupa toplumunu idare eden Papalk ve imparatorluk gibi iki temel Kurum, tam bu sralarda zlme halinde idi. L

kin bu devir Papalar, sarslan itibarlarn kurtarabilmek iin Trk dmanl ve Hal seferi dncesini kendi emellerine let olarak kullanrlar. Halbuki bu devirde Do u Msrda ve Trkiyede yksek kalitede ordular vard ve onlarn dinsizlerle mcadele azmi daha kuvvetli idi. Batda Trk tazyikini en ok hisseden Macaristanda, Trkleri din mahiyette byk milletleraras ibirlii ile yoketmek veya hi olmazsa Avrupadan kovmak gerektii d ncesi, 14. yzyl sonundan itibaren mevcuttu.
SY A SE T

Yeniden hayata kavuan Bizans, mezhep ve messeseierin mcadele sahnesi olmaktan kurtulamam, Rum larn Ltinlere kar duyduklar nefret son haddini bul mutu. Rumlarn byk bir'ksm , Trk hkimiyetini Ltinlere tercih ediyordu. Zira, Trklerin inan konu sundaki hogrleri, Rumlarda kiliselerini koruyabile cekleri kanaatini uyandrmt. Bu devir Bizans toplumunda feodalleme kok salmt. Artan dman aknlar ise lkeyi harabeye eviriyor, bu aknlara ancak byk mlk sahipleri kar koyabiliyordu. Sadece byk mlk sahiplerinin ayakta kalmasna sebep olan bu hareket, git tike bir facia halini almakta idi. 14. yzylda Bizansda mparatorluk hanedan iin de ortaya kan aile kavgalar, mparatorluun dalma s ve savunmasnn yok olmas neticesini vermitir. Bu cihet d dmanlarn kuvvetlenmelerine frsat verdi, bu sebeple Srplarla Trklerin ilerlemeleri hz kazand, Ltinlerle Grekler arasndaki gerginlik artt. III. Andronikos un (1328-1341), devleti bu kmazdan kurtarma gi

giriimi olmu ve Bizansn sonu demek olan byle bir it tifak rivayete gre Kantakuzenos engel olabilmitir. stanbulu ele geirerek iktidara gelen Kantakuzenosu, ok ar problemler bekliyordu. Meru hkmdar ile Ortak mparator olarak anlat. mparatorlukta niza mn ve refahn iade edilmesi en byk problemlerden bi ri idi; hazine botu. Kantakuzenosun i savalar srasnda Srplar Makedonyann hemen tamamna sahip olmular d. Trk aknclar ara vermeden Trakyay kolaan edi yorlard. Srplara kar yine OsmanlIlardan faydalanld. mparatorluun ktisad ve mal durumu ackl idi. Son i harpler srasnda ziraat yaplamam, ticaret felce ura m ve vergiler toplanamamt. Yabanc aknlarna sah ne olan lke le dnmt; Bizans saray bundan byle ok mtevaz bir hayata katlanmak zorunda idi. Tam bu sralarda Karadeniz zerinden Asyadan ge len veba, lkede korkun tahripler yapt. Daha sonra zellikle btn Avrupann sahil ehirlerinde yaylan bu kara lm, Osmanllarn Avrupada yerlemelerine yar dmc olmutur. Gittike paralanan ve i ihtilaflara d en, hkimiyet iin iki ayr hkmdar ailesinin arpt mparatorluun d dmanlar, bu olaylar ok yakn dan izliyorlard. Fakat bu srada Bizansn en yakn teh likesi Cenovallard. VIII. Mihaelin, 1 2 6 lde stanbulu geri almak zere mcadeleye atldnda, donanmalarn dan yararlanmak zere Cenovallara mparatorluk ze rinde bir ksm imtiyazlar verilmiti. Fakat, zamanla ok kuvvetlenen ve zenginleyen Cenovallar, stanbula rakip, kuvvetli ve yabanc bir koloni halini almlardr. Bi zansn donanmadan mahrum olmasndan ziyadesiyle ya rarlanan Cenovallar, Bizansn btn ticaretini tekelleri altna aldlar. mparatorluun bu sralarda gmrk gelir leri 30 bin altnn altnda olmasna karlk, Galatann gmrk gelirleri 200 bin duka idi. Cenovann bu dere ce kuvvetlenmesi Venediki ok rahatsz ediyor ve Vene dik Cenovay Doudaki en byk rakip sayyordu. Cenova, btn Karadeniz ticaretini eline geirmiti. Bu s rada Venedik ile Cenova, tam stanbulun nnde bir muharebeye tututu ve Kantakuzenos, hi istemedii bir harbin iinde kald. stanbulda bu olaylar olurken Kantakuzenosun btn iktidar elinde tutarken bir kenara ittii iktidar orta K loannes ba kaldrd. Bu atmada Orhan Bey yi ne Kantakuzenosun yannda idi ve 1353 de KantakuzeSYASET

riimi, onun erken lm ile yarda kald. Andronikosun lmnden sonra loannes Kantakuzenosun ban ektii yeni bir isyan balad ve bunun sonunda Bizans uzun ve ar krizlerden birine girdi. Bu yeni i sava di n ve sosyal unsurlarla da kararak yn deitirdi; bu i avaa daha bandan itibaren yabanclar da kart. nce
zmir Beyi Umur, ardndan Srbistan ve nihayet Osmanllar

bu mcadeleye katlrlar. Bu i sava sonunda mparator luk son kudretini de kaybeder ve mparatorluk bu yaban clara teslim olur. Kantakuzenosun niyabet heyeti ile patlak veren mcadelesi, Osmanllar sayesinde onun le hine neticelenir. Daha 1346dan beri Osmanllar onun ya
nnda ve hanedana kar arprlar. Orhan G a ziye kz Theodoray. veren Kantakuzenos, Srplara, Bulgarlara ve

Rumlara kar Osmanllarn yardmlar sayesinde galip gelir. htiya duyduu her anda Osmanllar onun yann da idiler. Ancak, bu beraberlik sonuna kadar sremezdi ve Osmanllar sadece yama ve esir peinde deillerdi. Bizansn bu talihsiz i harpleri srasnda Osmanllar, her yan ile Bizans lkesini ve Balkan kavimlerinin gcn ve zaafn renme frsat bulmulard. Osmanllar fetih peinde idiler ve girdikleri yerlerde yerlemek arzusunda idiler. Arada Srplar 1330dan beri Balkanlarda ok kuvvet
lenmiler ve Bizansn hayatna son vermei akllarna koy mulard. Bir ara, Sprlarla Osmanllar arasnda bir ittifak
O SM A N I.I I H J I

nos btn kaybettii yerleri geri alm ve hkimiyetinin evcine erimiti. Kantakuzenos artk hkimiyeti kendi ailesine geirmee karar verdi ve byk olu Matheosa
ortak mparator tac giydirdi. Kantakuzenos, imdi artk

kurtarmak areleri aramaa balad. Kantakuzenos da korkuya kaplarak ne nihayet iledii hatann farkna va rarak Orhan Bey ile uzlamak istedi. mparatorluun iinde bulunduu acnacak mal, duruma ramen, para ile onu hizaya getirebileceini dndnden 10 bin Duka Karlnda Tzympeyi geri vermesini ve Gelibolu
y u boaltmalar iin adamlarna emir vermesini damad

kendisini ok kuvvetlenmi hissediyordu. Fakat, bu ik bal nnda kendisini bu mevkie getiren Trkleri unut mutu. Halbuki onlar imdi mparatorluun her tarafn, lkeyi ve yollarn, ktisad kaynaklarn ve her eyden nce Bizansn gcn ve zaafn iyi tanyorlard. Kanta kuzenos btn baarlarn Orhan Beye borlu idi ve Kantakuzenosun d siyasetinde Trkler tm e l unsur olmulardr.

na iddetli bir dil ile ihtar etti. Bu istek karsnda Orhan


Beyin verdii cevap tutum u son derece soukkanl idi.

Trk hkmdar, Tzympe gibi nemsiz bir kaleyi ne za man olsa ele geirmenin mmkn olduunu dnerek bu kale karlnda gnderilen fidyeyi kabul etti; Geli bolunun iadesine gelince Allahn kendisine bahettii bir kaleyi kimseye veremeyeceini syleyerek reddetti. Kantakuzenos hla, altn karlnda Trklerle anlaabi leceini dnerek Orhan Beyden zmit Krfezinde bir grme istedi. Fakat, Kantakuzenos buluma yerine geldii halde Orhan Bey rahatsz olduunu ileri srerek gel
memi ve bylelikle btn mzakere yollar kesilmitir.

Kantakuzenosun baarlarnn artk sonu gelmiti. Zira, iki taraf arasndaki muhabereler esnasnda mparatorluk halk arasnda byk deiiklikler oldu ve 1354de Kan takuzenos aleyhtarl son safhaya eriti. Tam bu srada meydana gelen bir olay, Kantakuze nosun kaderini belirleyecek, Bizansn ve hatta btn Balkanlarn gelecei bakmndan son derece nemli ha diselerin balangc olacakt. Kantakuzenos, 1352de Geli boluda Orhan Beye bir kale vaadetmiti. Kantakuze nosun vaadini unutmas zerine Sleyman Paa, Gelibo lunun gney dousunda 30-40 km mesafede bulunan
Tzympe kalesini igal etti. 2 Mart 1354 gecesi, Gelibo

Kantakuzenosun yldz artk snmekte idi ve onun dev rilmesine kimse nleyemezdi; zira Kantakuzenosu o za mana kadar baarya gtren ittifak sona ermiti. N ite kim Sleyman Paa, Haziran ayndan sonra Trakyaya aknlarn artrd. Yalnz ve desteksiz kalan Kantakuze nos stanbula dndnde Srplara ve Bulgarlara ba vu rarak Balkan Hristiyanlar arasnda bir savunma pakt teklifinde bulundu ise de netice alamad. Halk tarafn dan btn felketlerin ba, Trk ittifak ile lkeyi d manlara teslim etmi olmakla sulandndan son bir a re olarak V. Ioannes ile anlamay denedi ise de burada da ret cevab ald. Geri Kantakuzenos daha bandan beri, Trkleri yardma armakla tehlikeli bir oyuna girdiinin far knda idi. Fakat asl imdi, btn hatalarnn meyveleri ni topluyordu. Rum halk, Kantakuzenosu hudutsuz ih tiraslar uruna kendilerini tehlikeye ve mahva srkle yen bir adam olarak gryordu. 14. yzyl ikinci yarsn da Trkler, Avrupa arazisinde tutunmak hususunda ka rarl hareket ediyorlard. Kantakuzenosun hasmlarn yenme hrs, Trklere umduklarndan fazla imkn verdi. Daha Kantakuzenosun ilk yllarndan balayarak Trk lern kk guruplar halinde Avrupa yakasnda ve Geli bolu yarmadasndan dolay dikkati ekmemi ve tehli keli saylmamlard. Ancak, Geliboluda sler kurarak
I SYASET

luda iddetli bir deprem oldu, Gelibolu dahil bir ok ka lenin surlar ve evleri ykld. Oturulmaz hale gelen Ge libolunun korkuya kaplan halk, depremden zarar gr meyen komu kalelere getti. 1352den beri Gelibolu yarmadasnda bulunan Trkler, bo kalan Gelibolu ka lesine girerek burasn igal ettiler. Sleyman Paa he men ardndan surlar tamir ettirerek Anadoludan getir dii Trkleri burada yerletirdi. Anadoludaki zellikle yar gebe halk da kendi rzalariyle Rumeline geerek burada yerlemee balad. Trkler artk Kmelini vatan
edinmee kararl idiler. Gelibolu Trklere ayn zamanda

anakkale boazn kontrol altnda bulundurma imkn n veriyor ve Rumeliye gemei de kolaylatryordu.
Osmanllarn plnsz yama aknlan devri artk sona ermiti ve onlar yerleeceklerdi. Az sonra Sleyman Paann ordusu

Malkara, Bolayr ve Tekirdana kadar ilerledi ve bura larn zaptetti; keif ktalar stanbulun bir ka mil ya knlarna kadar ilerlediler. Bu olay, Bizans baehrinde panik yaratt; herkes baehrin Trk tehdidi altna girdiini anlad. Pek ok kimse stanbuldan kamak, Batya gitmek ve cann
OSM ANII

yerletikten sonra tehlike anlalmakta ve Rum halknda geni lde ve ti bur uyan gze arpmaktadr. Bu nunla beraber hi bir yerde Trklere kar ciddi bir mu kavemete rastlanmaz. Tarihiler genellikle, Osmanllarn Balkan yarma dasnda yerlemelerinin tek sorumlusu olarak Kantakuze
nosu grrlerse de, Bizansn ve Avrupann bu ksmnn

u anlatlyordu. Osmanllarn bir macera peinde komadk


lar, Avrupada yerlemek istedikleri, olaylar yakndan izle yenlerin gznden kamyordu.

V. IOANNES PAIEOIOGOS DEVR (1355-1391)


V. Ioannesin hkimiyetini ele geirdii Bizans fa kir, harap ve sosyal huzurdan mahrum bir devletti, ayr ca yabanclarn iradesine bal idi. Orhan Bey ile yapt anlama ile Trklerin daha nce ele geirdikleri Trakya ehirlerini onlara terkediyordu. mparatorun aczi imdi, Kantukuzenosun iktidar ele geirdiinden daha fazla, mparatorluun paralanmas daha kuvvetli ve mal du rumu daha ackl idi. Bir insan mr boyunca kere i sa
vaa sahne olan imparatorluk iin artk kurtulu midi yoktu.

Trk hkimiyeti altna girmesinin baka esas sebepleri vard ve asl sebep, Bizansn ve Balkan yarmadas kavimlerinin Trk ilerlemesine kar toptan bir mukave met gstermemi olmalardr. Modern bir tarihi, olan
Ostrogorsky, Kantakuzenos onlar yardma armam olsa idi dahi Tiirkler bunun bir yolunu bulurlard demek sure

tiyle bir gerei dile getirmektedir. Zira Trkler, aralk sz aknlar ile Trakyay ele geirme yolunda idiler. Bal kan devletlerinin iinde bulunduu artlar ve zellikle sosyal yaplar Trk fetihlerini kolaylatrmtr. Bundan baka bu blgede hkm sren kavim ve milletlerin ida recilerinden hi biri de, Trk fetihlerinin ileride doura bilecei tehlikeyi grememi, aksine srf kendi bencil menfaatleri uruna Trklerle birlemekten ekinmemi lerdir; bu bakmdan Kantakuzenos bir istisna tekil et mez. Zira, Cenovallarn, Venedikin, hatta Srp kral Duann Trk ittifakna va vurduklar bilinmektedir. Ksacas, Osmanl fetihlerini kolaylatran artlar her eyden
nce, bu blge halknn o esnada din, rk ve m ill uurdan yoksun olmalardr.

Para deerini yitirmi, sivil irade zlm ve hazine bo almt. Buna ramen hayrete deer dayankll Bi zans daha bir mddet ayakta tutabilmitir. Lkin artk Bizans mparatorluunun son yzyl, durdurulmas mmkn olmayan bir k devridir. mparatorluun kmekte olduu bilinmekle beraber, Bizans mirasn bir Hristiyan devlete mi, yoksa Trklere mi nasip olaca problemi henz cevapsz kalyordu. lk zamanlarda B i
zans'n mirasna en kuvvetli grnen Srp Kral Duanm er ken lm (1345), Bizansn geni bir nefes almasna frsat

verdii halde, zaaf iindeki Bizans bundan faydalanama d. Duann lm sadece Trklere yarad ve Balkanlarda Trk ilerlemesine engel olacak devlet kalmamt. Bun dan byle Trk aknclar blgede daha tehditkr olmaa baladlar. Bu blgedeki siyas kargaadan faydalanan
Macarlar, zaaf iindeki Bulgaristandan Ydini almay

Bizansn Osmanl fetihleri nnde gsz olduu ve byle bir tehlikeden kendini tek bana kurtaramaya ca artk ortaya km ve akibet kanlmaz hle gel miti. Bat Hristiyan lemi ancak Bizans kurtarabilir di; fakat o srada Bat Hristiyan dnyas da birlikten mahrumdu. Fransz saraynda Trk tehlikesi henz ta nnmyordu. Bu srada Douda en ok menfaatleri bulu nan Venedik ile Cenova, hem kendi aralarnda atmakta hem de Trklerle ibirliinden ekinmemekte idiler.
Macaristan, i kavgalardan henz km ve bir toparlan

baardlar. Bu olay, bu sralarda Balkanlardaki gelimele rin hkimi bulunan Trklerle Macarlarn karlamalar na sebep olacakt. Trkler artk, mparatorluun son eyaleti olan Trakyaya hkimdiler. Osmanl birlikleri 1359da stanbulun surlar nnde grnrler. sava lar sonunda harabeye dnen Trakyann bir ok ehri, mukavemet etmeden Trklere teslim olur. Bir u beyliinden bir devlet kurmay baaran Or
han Bey, uzun sren hkimiyetinin sonunda Bizans mpa

ma devrine girmiti. Bizansda mparatorluun Vene dike, Macaristana veya Srbistana tesliminden baka a re olmadn dnenlerin says kabarkt. Venediklile rin stanbuldaki temsilcileri, 1335de Bizansn iinde bulunduu tehlikeyi btn akl ile Venedik senato suna bildirmilerdi. ayet Venedik bir aresine bakmaz sa, Bizansn Trklerin eline gemesinin mmkn olduOSM A N LI Q

ratorunun kaynbiraderi, Cenovanm dostu ve mttefiki, Trakyann sahibi ve her eyden nce Bizansn metbuu idi. 1359da Vassali loannes ile skdarda yaplan bu lumada mparator, Orhan Beyin hiddetini gidermek maksadyla kzn onun olu H alile nianlamtr. Bi zansn zaafndan ve i kavgalarndan ustalkla faydalaSY A SE T

nan Sultan Murad, mcadele eden taraflarla gnn icap larna gre ibirlii yapar. Sultan Murad zamannda Bi zansdan baka Gney Islavlar da, gen ve dinamik Osmanl devleti karsnda tpk Bizans mparatorluu gibi iktidardan mahrumdular. Bizans, artk Trkler karsn da yalnz ve yardmcszd. Bu skk durumda Kiliseler Birliine ba vurmaktan baka aresi yoktu. Fakat Papa lk, Bizansn skk durumundan faydalanarak her defa snda Dou Kilisesini Katolik Kilisesine balamay d nmtr.
V.

lik hizmetini yerine getiriyordu. V. loannesin byk olu


Andronikosun babasna kar isyan, mparatorlukta yeni

bir huzursuzluk konusu idi ve bundan sonraki olaylarda nemli bir yer tutacakt. Limni adasnda hapse atlan Andronikos, Bizans ile Venedik arasnda Bozcaada y znden patlak veren ihtilafta Cenovallarn yardm ile hapisten karld ve Cenovallarla ibirlii yaparak ikti dara geldi; aday onlara verdi, stanbuldaki btn Vene diklileri hapse attrd. Geliboluyu Trklere iade etti ve stanbulda yla yakn hkm srd. Babas ile karde

i Manueli hapse attrmt. Bu defa Venediklilerin yar Ioannes'ia Macar kralndan yardm istemek zere dm ile V. loannes ile Manuel hapisten knca Andronikos yapt seyahat, bir skandal ile son bulur. Neticede V. loiktidardan uzaklatrld. V loannes ile olu Manuel, Sultan annes, Sultan Murad ile kendisini ok alaltan bir m u ahede imzalamak zorunda kalr. Bir ka yl sonra V. Ioannes, Papala ba vuruyor ve yine bir Hal seferi gnde me geliyordu. Ancak bunlardan sonra imparator papann
ayana giderek Romada mezhep deitirmi, fakat Kiliseler Muradn muvafakati alnarak yeniden iktidara geldiler.

Bundan sonra Osmanllarn Balkan yarmadasnn batsndaki ilerlemeleri ok abuk oldu. 1380den 1388e kadar Itip, Prilep, Ohri, Sofya ve N i zaptedildi.
Stefan Duan imparatorluunun Yardar rmann dousun daki arazisi Osmanllarn eline geti, bir ksm Trk akn

arasndaki ayrlk giderilemediinden bu i neticesiz kal mtr. Lkin Romaya giderek mezhep deitiren mpa rator, Bizans halk nnde daha sevimsiz bir hale geldi; halkn byk bir ksm ile Kilise onu souk karlad. Bundan baka mparator, batdan dndkten sonra daha fakirlemi, ayrca yerine getiremeyecei bir meselede yemin ederek kendini balamt. Bu sebeple, gittike kuvvetlenen Sultan M urad ile dostluklar bozulur. mpa rator iin artk, Sultan Murad ile anlaarak ona hara demek ve mrn sknetle geirmekten baka are yoktu, o da bunu yapt. Bu devri en tannm Bizans ya zarlarndan Demetrios Kydones, 1378de yazd bir mek tupta, ehrin dndaki herkesin Trklere boyun edii ni, ehir iindekilerin ise sefalet ve isyanlarn penesinde yaadklarn ifade eder.
1371 irmen Zaferi, Osmanllarn 1453den nce Bal kanlarda kazandklar en byk zafer ve neticeleri bakmn dan en nemli baarlardan biri idi. Bu muhabereye katl

clar Adriatik sahillerine kadar vardlar. Fakat artk Bal kanlardaki olaylarda bir kopma noktasna gelinmiti. Osmanllarn otuz yldan beri aralksz sren zaferleri Balkan Islavlarm ylgnla sevketmiti. 1388de ortak Srp ve Bonak ordular Plonikde Osmanh ordusuna ar bir darbe indirmesi, btn slav kavimleri arasnda b yk bir sevin yaratt. Lkin Sultan Murad soukkanl ve temkinli davranarak 1389de Koma muharebesinde kendisi
ne kar nderlik eden Srp kral Lazar ile bir ok Srp ileri ge lenini bu muharebede bertaraf etti ve kendisi de ehit oldu. Bu

muharebede sonunda Trkler ilk defa olarak Macaristan hududuna eriirler.


Sultan Murad, otuz yla yakn sren hakimiyeti es

nasnda Osmanl devletinin temellerini atm, bir ok za fer kaznm, Mslman ve Hristiyan tebaasna kendisi ni sevdirmiti. Artk Srplar ve Bonaklar da Osmanl teba
as olmulard. Sultan Muradn yerine geen byk olu Yldrm Bayezid, dman ordusunu datm, fakat ma

mam olmasna ramen Bizans, bu olayn sonular y znden iliklerine kadar sarsld. Bu tarihten sonra Bulga ristan bamszln kaybediyor, Srbistann nemli bir ksm ele geiriliyor ve Bizans da Osmanllara tbi olu yordu. Bylece Osmanllarn daha Avrupaya gemele rinden yirmi yl gemeden Bizans ve Bulgaristan Trk lern vassali haline geldiler; Hristiyanlar arasnda Trk leri durduracak bir iktidar kalmamt. Bizans saray her yl veliaht Manuel aracl ile Sultan Murada kar vassaO S M A N II Q

lup Srplarla ittifak etmei ihmal etmemitir. Yldrm


Bayezid babasndan teekkl halinde bulunan bir mpa

ratorluk devrald ve o, bu mparatorluu tabii hudutlar iinde yerletirmei dnd ve bunun iin henz istik lllerini koruyan Hristiyan Prenslikleri ile Anadolu Trk Beyliklerini ortadan kaldracak, stanbulu fethede rek burasn merkez yapacakt. Timur ortaya kt sraS Y A S E T

larda Bayezid bualar gerekletirmek yolunda idi. Bi zans zerindeki tazyikini artrd, mparatorluk gn ge tike Bayezidin iradesine balanyordu. Fakat, Baye zidin yeterince deniz gcne sahip olmay, stanbulu her taraftanm kuatmasn engelledi. Osmanllar Tuna hudutlarna dayanm ve bu rmak zerinde Trk garni zonlar kurulmutu. Artk Bulgaristan dnda Eflak ve Srp Beyleri yerlemiti ve az sonra meydana kaca zere, Osmanllarn Rumelideki hkimiyeti Anado ludakinden daha salam olduunu gsterecekti. Bos
nada 1391'de Trklere boyun emee mecbur olmutur. Trk

Temmuz 1402de Ankara yaknlarnda vukubulan bir gnlk bir muharebede Osmanl ordusu dalm, can ekimekte olan Bizans dirilmi, Osmanllarn Rumelideki arazisi daralm, Anadoluda Trk birliinin kurulmas bir asra yakn geri kalm, ehzadeler arasnda sonu gelmeyen i savalar km, Anadolu Trk Beylikleri eskisinden daha kuvvetli bir hale gelmilerdi. ehzadeler birbirlerine kar mcadeleye ba

laynca Hristiyanlar ba kaldrmlar, Anadolu Trk Beylikleri canlanmlar ve Bizans eski arazisini geri iste mee balamt. Lkin, Hristiyan devletlerin birbirleri ne kar duyduklar kskanlk ve hak iddia edenlere kar gttkleri yanl politika, Osmanl Devletinin yirmi yldan az bir zamanda yeniden kurulmasna ve bir istila siyaseti gtmee balamasna yardm etmitir. Tehlikenin
getiini sanan Hristiyan devletler, bir Hal seferi tertibi ba kmndan bu ok uygun zaman deerlendirmediler. B atidaki anari, ngiliz harpleri, Byk izma, Hussit harpleri, tal yan devletleri arasndaki rekabet bir Hal seferine imkn ver mez. Douda Bizans, oktan beri ikinci snf bir devlet

ler, bu yllarda Bizansn Mora yarmadasndaki arazisini de srekli aknlarla sktryorlard. Bayezid, hkimiye tinin evcine erimiti ve mehur Serez toplants ona bir gvde gsterisi frsatsn veriyordu. Avrupada gittike artan Trk tazyiki sonunda d zenlenen Nibolu Hal Seferi, feodal valyelerin son byk giriimi idi ve 25 Eyll 1396da Niboluda vukubulan muharebede Hal ordusunu yenilgisi tam olmu,

Batnn iftihar vesilesi valyelerinin Trk yayas nn deki hezimeti, Balkanlarda ve Dou Avrupada yeni bir devrin baladna iaret saylmtr. Batl hkmdarlar namna ar bir ders olan Nibolu muharebesi, Bizarsn ve
Balkan yarmadas lkelerinin tamamiyle Trklerin hkimi yeti altna girmesi neticesini vermitir. Bununla beraber Ba

ti. Trklere en yakn olan Venedik ile Macaristan, uzak grl bir siyasetten muhrum, kh Trklere dman kh onlarn mttefiki idiler; bundan baka her ikisi de Batda ziyadesiyle meguld. Trkler korkun bir buh ran, Hristiyan devletlerinin de yardm ile ksa bir za manda atlatarak ve toparlanarak ilerlemee ve Bizansn artklarn temizlemee baladlar. Bir ksm Hristiyan mihraklarn destei ile ayakta kalabilen Bizans, daha bir mddet dayanabildi. elebi Mehmedin dirayetli idaresi sayesinde nerede ise Bayezid zamanndaki arazisini ele geiren Osmanl Devleti, Anadoluda ve Rumelide eski sinden daha salam temeller zerinde yerlemi ve bir ok probleme daha kalc bir hal aresi bulabilmitir. Hristiyan devletler ancak imdi, Osmanl Devletinin yeniden canlanmasna frsat vermekle, hatta yardm et mekle iledikleri hatalar anladrlar. Osmanllarn, fethettikleri lkelerde halkn inanlar na saygl olmalar, Trk sivil idaresinin, zellikle mliye sinin fazla yk olmayan sistemi ve nihayet halka insanca muamele etmesini bilmesi, Osmanl hkimiyetini Bi zansn ve Balkan lkelerinin emniyet ve huzurdan mah rum idarelerine tercih edilmek iin yeterli bir stnlkt. Bu sayede Osmanl Devleti, iinde yuvarland buhrandan ok abuk kendine gelmi ve kuruluunda mevcut olan salam temeller zerinde yeniden gelimee balamtr
I SYASET

yezid, Nibolu zaferinden sonra Tunann gneyinde kal may tercih eder. Zira Anadoluda ve Rumelide daha zaptedilmemi yerler vard ve Osmanl idaresi blgede tamamiyle hkim deildi. mparatorluun iki kanad arasnda Bizans, varln hla koruyordu. Nibolu seferi,
Tiirkleri Avrupadan kovmak maksadyla yaplmt. Halbu

ki Osmanllarn zellikle Rumelideki iktidar Hallarn tahmininden daha kuvvetli idi. Buna karlk Nibolu zaferinin kolay kazanlm olmas, Padiaha kendi kuv vetleri hakknda gerek olmayan bir itimat salam ve bu yanlg gelecek bakmndan ok ar neticeler dour mutur. Bayezid, Anadolunun Trk ve Mslman halkna kar iddet kullandndan onlar kendinden soutmu ve bu Trk Beyleri Timura snmlard. Bayezid kendi kuvvetlerine fazla gvenmesinden ileri gelen gururun dan dolay bilerek Timuru da kzdrmt. Bu suretle ken di felketini hazrlamakla kalmam, Anadolu halkn uzun ve ztrap dolu yllara srklemitir. Sonunda 28
O S A 1A N U

KAYNAKLAR Die Almmanischen Anonym n Chroniken Tewarih-i l-i Osman I, herausg. von Friedrich Giese, Breslau 1922. Die Altosnanische Chronik des Akpaazade, herausg.von Fr.Giese, Leipzig 1929Akpaazade Tarihi, stanbul 1332. Behiti, Tarib-i l-i Osman, B ritish M useum nr.add.7896. Beldiceanu, N ., Les actes des premiere Sultam dans les Manuscrite de la Bibliotheqms National d Paris, I 1960, II 1964. Bogdan, J ., Osm anl Tarihinin lk devrine aic B ulgar ve Srp K ro n ik leri, Ta rih Aratrmalar Dergisi 3 (1966) 183-193. Bonfmis, A., Rerum Ungaricarum Decades, edd.fogel - Ivdnvi - Juhasz, Lipsiae 1936. Chalkandylae, Laonici, Demonstrations, ed.E.Dark, I*II Budapestini, 1922-1927.

Kantakuzenos, J ., mperaior H istorianm Libri IV, ed-J.Schopen, I - III Bonn 18281832. K onstanti M ihailovi, Memoirs o f a Janissary. Transl. by B.Stolz. Hist.Comm.and Notes by S.Soucek, Ann A rbor, M ishingan 1975. K raelitz, F.v., lk Osm anl Padiahlarnn Isdar E tm i O lduklar Baz Beratlar, Tarihi Osman' Encmeni Mecmuas 28 (1915) 242-250. Loenertz, R -J., tudes sur les Chroniques Breves Byzantines, Or.Chr.Per. 2 4 (1958) 155 ss. Loenertz, R -J., Ordre et Desordcn dans les Me'moires deJean Cantacuzene, bayzantina e t Franco-Fraecea, R om a 1970. M ehm ed b. Hac H alil- l-K u n ev i, Tarih-i l- i Osman, R obert Anhegger, Tarih D ergisi 2 (1950-1951) 51-66. M em orien Eines Janitscharen oder Trkische C hronik. E inleitung u n d Uber-

Charanis, P., A n mportant Short Cronicle o f the Fourteenth Century, B yzantinon 13 (1938) 335-362. Chronikon Breve, Bonn 1834.

setzt von R enate Lachm ann, K om m entiert von Claus Peter H ase-Renate Lachm ann- G n te r Prin zin g , G ras-W ien-K ln 1975. M irm irolu, VI., Fatih Sultan Mehmed 11 Devrine A i t Tarihi Vesikalar, stanbul

Chronique Breve, D u Codex Mosquensla 426, Vizantiyaki Vrem ennik 2 (1949) 481-487.

1945. M neccimba A hm ed D ede, Tarihi, stanbul M I 1974.

C ritobul, History o f the Mehmed the Conqueror, transl. Charles R iggis, Princeton 1954. C ritobul din Im bros, d in Domina lui M ohamedal - le a , ........ 1451-1467, Edite de V.Grecu, Bucureti 1963. Decarraux, J ., Un recit du Siege de Constantinople par les Tnrcs (1394-1407) Revue des Etudes Byzantines 23 (1965) 100-107. Dlger, F., Regesten der Kaiserurkunden des Ostrmischen Reiches, Teil 4, 1282-1341, Tel 5 ,1 3 4 1 -1 4 5 3 , M nchen 1960, 1965. Ducas D e d in and fail of Byzantium to the O tto m a n Turks. A n A nnoted Transiation of 'H istoria Turco-B yzantina by H .J M agolinas, D etro it 1975. Dukas, storia Turco-Byzantina 1341-1462. Editie Critica V.Grecu, Bucureti 1958. Enveri, Dstumame, yay. M krim in H alil, stanbul 1928. Enveri, Le D estan d m u r Pacha. Texte, trad. et N otes par I. Melikoff-Sayar, Bibi. Byzantine, D ocum ants 2, Paris 1954. Failler, A ., Chronologie et Compozition dans l Historie de George Pachymere, Rev.Et.Byz. 39 (1 9 8 1 ). Gazavi- Sultan Murad- b. Mehemmed Han, yaynlayanlar, H alil nalck, M evlud O uz, Ankara 1978. Gecich, J ., Ragnza es Magyarorszag sszek'ttesenek Okleveltdra, BevezcesJegyzetekkel Elldtta Thalloczy Lajos, Budapest 1887. ...... . F. Die Altosmanischen A nonym n Chroniken, bersetzung, Leipzig 1925. G iustiniani, H ., Hieronimo Giustian s History ofChios, ed. by Ph. A rgenti, Cam b ridge 1943. Grecu, V., Georgio Sphrantzes, Byzantinoslavisca 26 (1965) 62-73. Gyni, M ., Ungarn und Ungartum im Spiegel der Byzantinischen Q;uellen Budapest 1-938. H ovth, J ., Szekely, Giy., Kzepkori Kutfink Kritikus Kerdesei, B udapest 1974. Lorga, N ., Notes et Extraits Pour Servir l Histoire des Croiasades au X V Siecle I-VI, Paris 1899*1902, Bucarest 1915. Teleki, J ., Hunyadiak Kora Magyarorszdgon X , Pest 1853. T h iriet, F., Regester de Deliberations du Sonat deVeniseConcemant la Romanie, 13291463, 3 vols, La haye 1958-1961. Thurzcy, J., A Magyarok Kronikdja, Horvdth Janos Forditdsa, B udapest 1978. Thry, J , Trk Tortenetirok I, B udapest 1893. Tinefeld, F., Pachymeres und Philes als Zeugen f r ein Untemehmen gegen die Osmanen, B yz.Zeit.64 (1971). Tursun Bey Tarih-i Ebul-Feth Sultan Osman, Die Frhosmanischen Jahrbcher des Urudsch herausg. F.Babbinger, H onnover 1925. Vasiliev, A. A Jorg o f N uren b erg , a Writer Contemporary with the f a il o f Constanti nople (1453), Bruxelles 1953. Vie de Mahomet II.Trad.Franaise A.Dethier.Monumenta Hungaria Historica X X I, 2. W erner, E., Johannes Kantakuzenos, Umur Paa m d Orhan, Byzantinoslavica 26 (1955) 255-276. W ttek , P., Z u Einigen Frhosmanischen Urkunden, W Z K M 55 (1959). Yinan, M .H ., Distumame-i Enveri-Medhal, stanbul 1930. N eri, M ., Cihannuma I, A nkara 1949. Radojeie, N ., Die Griechischen Quelle zur Schlacht am Kosovo Polje, Byz. 6 (1931) 2 41-246. Sathas, K ., Documents inedits Relatifs d lHistoire de la Grice au Moyen Age (14001500) I I I , .............. 1800. Schiltberger, H ., Reise in Europa, Asien und Africa 1394-1427, ................. N eu m ann, M nchen 1859Schreiner, P., Studien zu den Vrachea Chronica, Miscellanea Byzantina Monacensia 6, M nchen 1967. Sphrantzens, G ., Memorii (1 4 0 1 -1 4 7 7 ), Editie Critica de Vasile Grecu, Bucureti

1966 .
Staojevic, S., Die Biographe Stefan Lazarevics dem Philosophen als Geschichstquelle, Archv ftir Slavisde Phiologie 18 (1869) 4 0 9 ........

O SM A N LI

m1

SYASET

KAYILARIN ANADOLU'YA GEL


YRD. D O . DR. EROL KRKOLU
A TATRK NVERSTES FEN-EDEBYAT FAKLTES

nadolunun Trklemesi ve slmlamas; Trk tarihinin gerek siyasi, gerekse medeni yet tarihi bakmndan en nemli ve byk fasl olduu kadar slm tarihinin de ftuhat ve medeni yet bakmndan en azametli bir ksmdr. XI. yzyln balarnda Ouz veya Trkmen adyla anlan Trk boylan kalabalk kitleler halinde Anadoluyu aarak, kendilerine vatan yapmalarndan itibaren balar. O za mandan gnmze kadar, bu ktada yaayan ve zaman zaman bu lkeden taarak, muhtelif iklimleri ve coraf yalar fetheden Trk M illetinin gerek Anadoludaki ve gerekse Anadolu ssnden hareketle fethettikleri dier kta ve memleketlerdeki yapclklar, siyasi ve medeni faaliyetleri, Trk tarihinin nemli bir ksmn tekil eder. Seluklu Trkleri, Anadolu yaylasna geldikleri za man binlerce senedir hayal ettikleri lkenin buras oldu unu ve milli ideallerini ancak buradan gerekletirebi leceklerini sezmekte gecikmediler. Malazgirt Zaferine kadar asrlar boyu fetih sahas olan Anadolu artk yeni ve ezeli sahibi olan Trk M illetine vatan olmakta ve fetih sahas Balkanlara kaydrlmaktayd. Anadolunun fethi, Seluklu devlet adamlar iin bir yandan Trkmen glerinin basksndan kurtulmak maksadyla onlara yurt bulmak, dier taraftan da onlarn Mslman halk ve lkeleri rahatsz etmelerine engel ol mak iin zaruri bir hale gelmi bulunmakta idi. Anado lunun Trklemesinde bu iki tarafl siyasi gayretlerin tesiri byk olmutur. Bu sebeple Seluklu Sultanlar, Bizans mparatorluu arazisine, Trkmen komutanlarn gndermek suretiyle muntazam ordularn seferlerine yol almasn salamakta dier taraftan da fetih vecibesini yerine getirmekte idiler. Bu Trk gleri, tarihte en b yk g saylan Germen gleri kadar ve belki de onlarO SFA AN LI

dan neticeleri bakmndan etkisi daha byk lde ol mutur.1 Trklerin Anadoluyu vatan edinme istei, Hristi yan dnyasndan slm dnyasna yneltilen tehlikeleri gsleyebilmek gibi stratejik bir zarurete dayanyordu. Fakat bunun arkasndan cihan hakimiyeti ideallerine de en elverili yerin yine bu lke olduunu ve buray bir ana s olarak kullanmak gerektiini abucak fark ettiler. Bu ak ve imanla topraa yerleen Trkmen boylar, yeni va tanlarn hi yadrgamadlar ve buraya kolayca intibak et tiler. nk, buras iklim bakmndan eski yurtlarn an drmakla kalmyor, ayn zamanda asrlk ideallerinin ta hakkukuna da yarayacak bir manzara arz ediyordu. Byle ce Mslman Trkn elinde Anadolunun kaderi kkn den deiiyor, her ehir, kaza, ky bir baka manalayor, her ova, yayla, nehir, da bir baka kutsallayordu.2 Bir Bizans mellifi Trkler Anadoluya eskisi gibi
yamac olarak deil, igal ettikleri yerlerin hakiki sahibi s fa t ile giriyorlard ifadesiyle bu yeni durumu ve eski ga

zalardan farkn daha doru bir ekilde belirtir. Anado lunun Rum ve Rumlam halklar Trklern nnden kayordu. ada bir yazara gre, Bizans imparatoru
Mihaeli korku ald. Korkak ve kadnlam mavirlerinin szlerine kaplarak sarayndan ayrlp Trklere kar sefere kmad. Bylece ahalisiz kalan bu blgelerde Trklerin yer lemesine hizmet etti} Bu kayt Anadolunun Trklemesi

ve Trk vatan olmas bakmndan ok nemlidir. 1071 Malazgirt Zaferinden sonra Trklerin Ana doludaki bu sratli yayllarna dikkati eken Ermeni Mateos, Mslman Trkler btn arkn sahipsiz kaldn
grnce kuvvetli ordularla beraber bir sene iinde stanbul'un kaplarna kadar ilerlediler. Btn Roma eyaletlerini, liman ehirlerini ve adalarn zabtettiler. Grek milletini mahpus gi bi stanbulun iine tkadlar demektedir.4
SY A SE T

Kimliklerin olumasnda temel faktr insan olduu iin Anadoludaki Trk kimlii de tarihi devirlerde e itli sebeplerle Anadoluya gelen Trklerin maddi ve ma nevi kltrlerinin sonucu teekkl etmitir. Daha XI. yzylda Anadolu corafyasna adn veren Trkler iin hemen hibir dnemde, Anadoluda kimlik meselesi sz konusu olmamtr. Yani vatanlarna kavuan Trkler ksa zamanda bin lerce ky ve kasabay kurarken, bu arada harabe duru mundaki pek ok ehri de yeniden ina etmilerdir. Va tanlatrma almalarnn bu dikkate deer yn zerin de yaplacak yeni aratrmalar, bo ve kimliksiz bir co rafyaya vurulan damgann ne kadar sistemli olduunu herkesin anlamasn kolaylatracaktr.5 Anadolu Trkln yeniden birlie kavuturan, yaylmasn ve glenmesini salayan Osmanl Hanedannn ortaya k meselesi, Bat Anadoluda uc blge sinde yeni bir Trkiyenin douu meselesi ile sk sk ya baldr. Osmanl Beyliinin ularda, yani Seluklu snr blgesinde kurulan Trkmen Beyliklerinden biri olduu ve kurulu artlarnn Anadolu Seluklu tarihi erevesinde incelenmesi gerektii hususudur. Bat Ana doluda mstakil ve canl yeni bir Trkiyenin douu Mool basks altnda Anadoluda meydana gelen yeni artlarn neticesidir. Kzl-Irmakn batsndaki blgeler, bilhassa bat uc blgesi, 1260-1300 yllarnda Anadolu Trkleri iin yeni bir hayat ve faaliyet sahas halini alm bulunuyordu. Ularda Seluklu hinterlandnn ananevi yksek slm kltrnden farkl bir uc kltr hakimdi. Hereyden evvel ularda, nfusun byk bir ounluu nu gebe Trkmenler tekil etmekte idi. Osmanl mparatorluuun menei zerine aratrclar, bu uc klt rnn manevi kudretine bilhassa gaza fikrine arlk ver milerdir. Gazann, ulardaki Trkmenler arasnda alperenlik eklinde hususi ve umumi hayatn her trl tezahrne-dini hayata, edebiyata, devlet ve siyasete damga sn vurduu; uc siyasi kurulularn son mmessili olan Osmanl Devletinin futuhat askeri karakterini tayin ettii gsterilmitir. 6 Anadoluda teekkl eden bu uc beylii, Trk Milletinin mstakbel tarihini yapm; Trk cihan hakimi yetinin douunu ve en yksek dereceye erien Osmanl dnya nizamn yaratan maddi ve manevi kuvvetlerinde kayna olmutur.
O SM A N LI

Moollarn bir asr sren hakimiyetlerinden sonra Ouzlar ve onlarn en asili olan Kay boyundan Osmanllar ktaya sahip olunca, cihan hakimiyeti tekrar Trklere intikal etmi; en salam ve kutsi temellere da yand iinde bu azim imparatorluun bir Devlet-i ebedmiiddet olduu inanc onun yklana kadar yaamtr.

Osmanllar Ouzlarn Kay boyundandr. K aynn anlam salam, kuvvet ve kudret sahibi manalarna gel mektedir.7 Kagarl Mahmud, Ouzlarn Trkmenler ol duunu ve 22 blkten teekkl ettiini, bunlarn birin cisinin Knklar, kincisinin de Kaylar, yani Kaylar ol duunu ifade etmektedir.8 Ebulgazi Bahadr H anda, Ouz H ann byk olu olan Kn H ann byk olu nun adnn Kay Han olduunu kaydetmektedir.9 Ouz elinin en asil, en erefli boyu olan Kaylar, Avar, Beydili ve Yva boylar ile birlikte hkmdar karan boylardand. Osmanl tarihlerinde, Kaylar Ouz Hana dayandrlmaktadr. Bu ekliyle eski Trk Devlet gelene inde olduu gibi Osmanl hkmdar ailesine hakimi yetin Tanrdan geldii nazariyesi benimsenmitir. Han lk Ouz H ann vasiyeti mucibince hir Kay Han evldna
dse gerektir10 demek suretiyle Kaylarn Trk tarihin

deki siyas nemi vurgulanmtr, Reideddin, Cami ut-Tevarih adl eserinde, 24 Ouz boyu arasnda Kay boyunu en muteber boy olarak vasflandrmaktadr.11 Dede Korkut, eserinde Ouz ve Kaylar hakknda yle bahsetmektedir: Reslaleyhisselm zamanna yakn Bayat boyundan Korkut A ta derler bir er ortaya kt. Ouzun o kii tam bilicisi idi. Ne derse olur du. Gaipten trl haber sylerdi. H ak Teal onun gnlne il ham ederdi. Korkut A ta syledi, A hir zamanda hanlk tekrar Kay iy a geecek. Kimse ellerinden almayacak, ahir zaman olup k yamet kopuncaya kadar. Bu dedii Osman neslidir, ite srp gidiyor. 12

nl Rus tarihisi ve Trkoiou V.V. Bartold, Ouz boylarnn devlet ynetimine katlmnda Kay bo yunun nemine dikkati ekmektedir: "Sultan Sancar za
mannda Ouz adetlerine sk skya uyulduunu belirterek, sa kanadn babeyinin mutlaka Kay ve Bayat boylarndan, sol kanadn babeyinin de Bayndr ve Peenek boylarndan se ildiini yazmaktadr.13 Baka bir Rus kaynanda da

Ouz tarihine gre, Boz-oklarn byk, -oklarn ise kk boy sayldn ve Bozoklarn -oklara oranla
I SYASET

hann seiminde byk imtiyazlara sahip olduunu ifade etmektedir.14

batya doru g edip Ahlat, Erzincan ve Amasya taraf larna gittikten sonra yokluk, sknt yznden tekrar va

tanna dnmek zere Elbistan ve Halep zerinden Caber II. Sultan Murad devrinde canlanan milli kltr ve Kalesinin nne gelmi ve burada Frat rman geer milli tarih uuru ile yetien ve bu faaliyetlerde byk ken boulup bugn Trk Mezar diye mehur olan ye hizmet yapan Yazcolu Ali bu mefkure ile bn Bbyi tercme ederken bilhassa Aleddin Keykubad devrini Ouz Destan ve Trk tresine gre nakletmektedir.
Kanlarn atas, Ouz Han syledi; -yle belirledi, t reyi, yollar ve yasalar; - u ekilde t verdi - tre oullar na yol olsun diye - Dedi. : Sonra Kay, han olaca iin, - 0, sa kolun beylerbeyi iln olunsun - Treye gre sol kolda da beylerbeyi olacak, - 0 da Bayndr olmal Tre, kurallar ve ikramda yine u dzende olmal ey kardeim; - Batan Kay oturacak; sonra Bayat, - sonra Alkaevli ve Karaevli, arba l.1^

re gmlmtr. Sleyman ahn drt olundan Sungur-Tekinle, "Gn-dadu bu hadise zerine vatanlarna

dnmlerse de, Dndar ve Erturul ismindeki dier iki olu Pasin ovasyla Srmeli-ukur taraflarna gitmiler dir. Fakat bu blgeden memnun olmayan Erturul Gazi, oullarndan Savc Beyi (Akpaaolunda Sar Yatu di ye gemektedir), Konyaya gnderip, Anadolu Seluklu Sultan I. Aleddin Keykubaddan boyunu iskn edebil mek iin bir yer istemi ve bunun zerine Ankara civa rndaki Karacada verilmitir. Erturul burada iken ge rek Moollara ve gerekse Bizans Rumlarna kar Seluk lulara mhim hizmetlerde bulunmu olduu iin niha yet kendisine mkafat olarak ucda yani Bizans snrn da St Kla ile Domani Yayla ikt olarak veril mi ve bunun zerine bu blge mstakbel Osmanl m paratorluunun beii olmutur.18 Fatihin sadrazamlarndan Nianc Mehmed Paa, Edirneli Ruhi, Ahmed, Yazczade Ali, Hseyin Namk Orkun, smail Hakk Uzunarl, Mkrimin Halil Ynan, Adnan Erzi gibi mellifler de Erturulun babas nn Gndz Alp olduunu ve Ankarann Kzl Saray Kasabasnn Krka Kynde Gndz Alpe ait bir mezar bulunduunu belirtmektedirler.19 Byk Seluklular, 1071 Malazgirt Meydan Zaferinden sonra Anadoluyu fethe baladklar srada kendi lerine bal Trkmen boylarn, bu lkenin muhtelif blgelerine iskn etmilerdir. Yerletirilen Trkmenler iinde Osmanl Devletini kuran Kaylarda mevcuttu. Kaylarn IX. asrdan itibaren Ceyhun nehrini geerek rana geldikleri hakknda tarihiler ittifak etmektedir ler. Ceyhunu geen Kaylar Horasanda Merv ve Mahan tarafna yerlemiler ve sonra Moollarn saldrlan ze rine yerlerini brakarak Azerbaycana ve Dou Anado luda Ahlat taraflarna gelmilerdir. Bu kaytlara gre Kay Boyu, Seluklularla beraber Horasana ve Moolla rn tecavzleri zerine, Celleddin Harezmah ile Azer baycana ve Dou Anadolu ya g etmilerdir. Kaylarn tarihi, Anadoluya g etmelerinden itiba ren balamaktadr. Seluklu tarihleri, Kay Beylerinin de
I SYASET

Paul W ittek de, Kagarl Mahmuda dayanarak ver dii Ouz boylar listesinde Kaylarn ikinci sray alma larnn doru olduuna dikkati ekmi, fakat bu birinci sra kadar nemli bir yerdir; nk ilk sradaki boy, o d nemde egemen olan Seluklu Hanedanna ait olmasn dan dolay birinci sray almasnn 2orunlu olduunu be lirtmektedir.1 6 Osmanl kaynaklan da Kay Trklerinin Ouz boy larna stn tutulduunu zikrediyorlar. Ltfi Paa tari hinde, Sultan Osman'n clusu nakledilirken Ouz tresi
gereince Ouz neslinden kimse olmayacak hanlk ve padiah lk Kay soyu var iken zge boy soyuna demez.11 Seluklu

lar zamannda da sakol beylerbeyinin Kay boyunun be yi olduunu grmekteyiz. Osman Gaziyi Ouz H ana balayan soy kt, ilk Osmanl Tarihi olarak kabul edilen krullahn Behetu t-Tevrihinden itibaren btn tarihlerde yer alm tr. Behett-Tevarihden balayarak; Akpaazade, Neri, Frederik Giese, Bayatl Mahmud Olu Haan, Pa ul Wittek, Hoca Sadettin Efendi, Mneccimba, Herbert Adams Gibbons, Halil Edhem, Ltfi Paa, smail Hami Danimend gibi tarihiler nl Kay boy beyi Erturulun babas olarak Sleyman ah gstermektedir ler. Yine yukarda adlarn verdiimiz melliflerin eser lerinde Sleyman ahn komutasnda Kaylarn Anado luya gelii hadisesi de yle nakledilmektedir: Sleymanah, Ouz Trklerinden Kay boyunun ve Horasan yahut randaki Mahan ehrinin beyi iken Cen giz devrindeki Mool istilas zerine kabilesiyle beraber,
OSM ANLI

harplere itirak ettiklerini aka yazmaktadrlar. Tarihi bir hakikattir ki, Anadolu Trkleri nazarnda snr boyla rnn bir Dar-l cibad olmas ve bilhassa Seluklularn son zamanlarnda uradklar, Mool istils zerine bir ok Trkmen boyunun, batya doru g edip uc gazala rna katlmasdr.20 Seluklu Devletinin gebe Trkmen kabilelerine kar takip ettii idari siyaset, onu kabul edenlerin hi dnmedikleri ok byk bir sonucu yani Anadolunun Trklemesi sonucunu dourmu oldu. Kaylar Anadolunun m uhtelif blgelerine dalma larna ramen zellikle Kastamonu blgesinde kitle ha linde bulunduklarn, adeta Kastamonu blgesinin Kay li olarak, vasflandrldn kaynaklarda grmekteyiz. Erturul Gazi ve kardelerinin Anadoluya girerken izle dikleri yol, hep Kay blgesidir. nce Van blgesine, sonra da Mardin yani Artukoullar memleketine kadar gelinmi, oradan Danimend memleketine kadar uzana rak, Kastamonu blgesi Kaylarla iskn edilmitir. Yazczde Ali, Seluknme adl eserinde, Kastamonuda bu lunan obanoullarnn Kaylarn bir kolu olduunu ile ri srm ve Kastamonu-Ankara blgesinde bulunan b yk bir Kay zmresinin varl da Yazc-zdenin bu id diasn kuvvetlendirmektedir. Bu sebeple de Hsameddin oban ailesinin bu blgede bulunan Kay topluluu na mensup bulunduunu ve bu Kay topluluunun da Seluklu devrinde Kastamonu-Ankara arasna yerletiri len yz bin adrlk Trkmen grubuna dahil olduklar grlmektedir. Buna nazaran da Kay toponimisinin An karadan kuzeye doru dank bir halde bulunmasn, obanoullarnn bu blgedeki siyasi faaliyetlerinin ne ticesi olarak kabul etmek mmkndr.21 Trkmen boy ve uluslar Anadoluya dank bir e kilde serpilmi olmakla beraber, her blgeye ayn youn luk derecesinde yerlememilerdir: Anadolunun kuzey ta raflarnda ounluk oniki Bozok boyunda, gneyinde ise dier oniki ok boyundadr. Anadoluda yirmidrt Trkmen boylar ve oymaklar mevcut olmakla beraber bunlar, ayn younluk derecesinde gelmemilerdir. K nk, Bayndr, Afar ve Kay boylar birinci derecede yo unluu tekil etmek zere yerlemilerdir. epni, dir, Salur, Der, Bayat boylar ikinci derecede dierleri de nc derecede iskn edilmilerdir. Gnmzdeki Ana dolu ky ve kasabalarnn binlercesi Trkmen ilinin iki kanadn tekil eden Boz-Oklu ve -Oklu (D-l veya -l) boy ve oymaklarnn adlarn tamaktadr.22
O SM A N LI

Bugnk Anadolu toponimisi hakkmdaki bilgileri miz burada hala yaayan ve yirmidrt Ouz boyunun isimlerini tayan yzlerce ky ve yer ismi arasnda Kay isimli kylerinde varln gsteriyor. Kuzey Azerbay candan balayarak Dou ve Gneydou Anadoluda, O r ta Anadoluda ve nihayet Bat Anadoluda ve Trakyada birtakm Kay kylerine rastlanmaktadr. Grlyor ki, yzyllar boyunca eitli aamalar geiren Anadolunun
fethi ve Trklemesi srasnda dier Ouz boylar gibi Ka-

ylar da, doudan batya ilerleyerek, Anadolunun Trk vatan haline gelmesine zemin hazrlamlardr. Bugn k Anadolu toponomisnin bize gsterdii gerek, Kaylarn dier Ouz boylar gibi daha ilk fetih devirlerin den balayarak doudan batya doru yerleme siyasetini gerekletirmilerdir. Bu yer adlarna, Artuklularn h kim olduu, Dou Anadoludan ok, bat ve ksmen g ney sahalarnda rastlanmas, Kay boyunun byk bir ksmnn tarihi ve iktisadi etkenler nedeniyle batya do ru yrmelerinden ileri gelmi olmaldr.23 Trkiye ileri Bakanlnn 1 Mart 1968de ya ynlam olduu Kylerimiz24 adl eserde douda, Er zincanda Refahiyeden balayarak, batda Tekirdaa ka dar 27 Kay kyne rastlanmaktadr. Erzincan, Diyarba kr, Sivas, Ankara, ankr, orum, Nevehir, Nide, Es kiehir, sparta, Burdur, Afyon, Denizli, Konya, Bolu, Kastamonu, Tekirda illerindeki Kay kylerinin varl Osmanllarn Anadolunun Trklemesi ve Trk vatan haline gelmesinin tarihi bir gstergesidir. Bu listenin tam olmad ve bugnk Trkiye snrlar iinde Mu la, Aydn, demi, Fethiye, Dzce, Mihali, Orhaneli gi bi yerleim blgelerinde de tam 58 Kay adnn mevcut bulunduu bu konudaki haritalar zerinde yaplm ba z aratrmalar sonucunda meydana kmtr.25 Ouz boylarna ait yer adlar hakknda, XVI. Yz ylda yazlm Osmanl tahrir defterleri zerinde yaplan aratrmalara gre, Kay Boyu, 94 yer ad ile en bata gel mektedir. Kay adl oymaklara gelince, Kaylar bu hususda da en fazla teekkllere sahip bulunan iki boydan (dieri Avar) biridir. Yer adlarnda olduu gibi, oymak lar hususunda da Kay ile Avar babaa gitmektedir. Bu Kay oymaklar, Yrkler arasnda, yani Anadolunun O rta ve Bat taraflarnda; At-eken (Konya), Ankara, Hamid (sparta), Denizli, Mentee, Saru-Han, Kara-Hisar (Afyon), Sis (Kozan) blgelerinde bulunmaktadr.26

H.Nihal ve Ahmed Nacinin birlikte yazdklar Anadoluda Trklere a it Yer isimleri adl makalede,27 Boz-Oklardan Kaylara ait Mula, Menderes, Aydn, Burdur, sparta, Denizli, Fethiye, Sapanca, Domani, Es kiehir gibi kasaba ve ehirlerde 14 ky adna rastladk larn belirtmektedirler. Ayrca bu makalede Kilis-Antep yolu zerinde, Antepten 20 km kuzeyde bir Kay ky nn mevcudiyeti de sz konusudur. Yer adlar hatralar Anadolunun vatan edinilme sinde en mhim rol Kay boyunun oynam olduunu aka ortaya koymaktadr.

Kaylarn, Anadolunun yeni ve kutlu bir Trk va tan haline gelmesinde byk bir rol oynadktan sonra, Trk yaratclk ve yapclnn en byk ve en erefli abidesi olan Osmanl mparatorluunu kurmalar, Trk le ve Trk tarihine ne kadar byk bir hizmette bu lunduklarn gsteriyor ki, bunlarla Ouz boylarnn en asilli ve en ereflisi olduklar hakkndaki milli ananeyi bilhakkn ispat etmi bulunuyorlar. Osmanllar Ouz Handan beri gelen Trk devlet geleneinin adeta miras s ve temsilcisi konumunu stlenmilerdir.

erif Batav, M alazgirt M eydan M uharebesi ve Rom en Diojen", Belgeler

sm ail H am i D anim end, zahh Osmanh Tarihi Kronolojisi, 1, stanbul, 1971, s. 1-2; Paul W ittek , Osmanh mparatorluunun Douu, s.23; H erb ert Adam s G ibbons, Osmanh mparatorluunun Kuruluu, Ankara, 1988, s .17; Frederik Gese, Anonim Tevarih-i l-i Osman, Haz: N ih a t A zam at, stan b u l, 1992, s.8-9; A ldo G allotta, Ouz Efsanesi ve Osmanh Devletinin K

le Trk Tarihi Dergisi-, Say: 47, stanbul, 1971, s.30-31.


2 3 O sm an Turan, Trkler Anadoluda, stan b u l, 1973, s.8-9O sm an Turan, Trk Cihan Hkimiyeti Mefkresi Tarihi, stanbul, 1981; s,297. 4 U rfal M ateos, Vekayi-nmesi (952-1136), ev: H ra n t D. Andreasyan, A n kara, 1987, s .112. 5 6 7 M ustafa Kafal, Anadolu'nun Fethi ve Trklemesi, Ankara, 1997, s.7. H alil nalck, "O sm anllar A, X II/2 , stanbul, 1988, s.286-287. R eideddin, Fazlullah, Camil-tevrih, Tahran, 1374, s.39; Ebulgazi Ba hadr H an, ecere-i Terkime (T rkm enierin Soy K t) Haz: Zuhal K ar g lm ez, A nkara, 1996; s.245; K prlzade M ehm ed Fuad, Kaydar, 19

kenleri: Bir nceleme, Osmanh Beylii (1300-1389) stan b u l, 1997, s .5 1.


K aram anl N ianc M ehm ed Paa, Osmanh Sultanlar Tarihi, ev: Konyal brahim H ak k , stanbul, 1947, s.343; A hm ed, D stn ve Tevrih-i M-

lk- l-i Osman, Dz: iftiolu N . A tsz, stanbul, 1947, s.28; H seyin
N am k O rk u n , Trk Tarihi, IV, stanbul, 1946, s. 138-139; Enver, Dsturnam e, Ner: M k rim in H alil, stanbul, 1929, s.87; M k rim in H alil Ynan, E rtu ru l Gazi M addesi, A, IV, s.330; A dnan Erzi, Bibliyog rafya: Tahlil ve Tenkitler Belleten, IV/14-15, A nkara, 1940, s.271-275; A ldo G allotta O uz Efsanesi ve Osm anl D evletin in Kkenleri; B ir n celem e, Osmanh Beylii, s.46. 20 Faruk Smer, Kay M addesi; M , VI, Ankara, 1988, s.4 6 0 -4 6 l; Danim end, zahh Osmanh Tarihi Kronolojisi, I, s.1-2; O rk u n , Ouzlara Dair, s.26-31; sm ail H akk U zunarl, Osmanh Tarihi, I, Ankara, 1972, s.94101; M. Tayyib G kblgin, O sm an I M addesi, A, IX, stanbul, 1988, s.432-433; M. Fuad K prl, Osm anl m p a rato rlu u n u n E tn ik Menei M eseleleri", Belleten, VI28, A nkara, 1943, s.27. 21 ahabettin Tekinda, O sm anl D evletinin K uruluu H akknda Yeni G rler", Atatrk Konferanslar, 1975, Ankara, 1980, s.63-66; Yaar Ycel, X III-X V . Yzyllar Kuzey-Bat Anadolu Tarihi, oban Oullar, Candar-

Trkiyat Mecmuas, l, stanbul, 1925, s. 187-191


8 Kagarl M ahm ud, Divan Lgat-it-Trk Tercemesi, I, ev: Besim Atalay, Ankara, 1992, s.5 5; V.V. B artold, Orta Asya Trk Tarihi Hakknda Dersler, Ankara, 1975, s.144-145. 9 10 Ebulgazi Bahadr H an, ecere-i Terkime, s.245. H alil nalck, O sm anl Tarihi Enok Saptrlm Tek Yanl Yorum lanm Tarihtir" Cogito, say; 19, stanbul, 1999, s.25-27; Yusuf Halaolu, XIV-

XVII. Yzyllarda Osmanhlarda Devlet Tekilat ve Sosyal Yap, Ankara,


1996, s .l. 11 12 13 14 Lszio Rasony, Tarihde Trklk, A nkara, 1988, s .163. M uharrem Ergin, Dede Korkut Kitab, stanbul, 1971, s .l. V.V. B artold, Socineniya, IH I , M oskova, 1963, s,575-580. S.G. Agagjanov, Gosudarstvo Seldjukidovi Srednayaya Azya v XI-X 1I w , Moskova, 1991 s.20; Faruk Sm er, Bozoklu O uz Boylarna Dair"

Oullar Beylikleri, A nkara,1980, s.35-36; K astam onud a H sam eddin


oban Beg Ailesi, Tarih Osman Encmeni Mecmuas, cz: 5, stanbul, 1328, s.319; H alil Edhem , Dveli slmiye, s.303; Franz Babinger-M . Fuad K prl, Anadoluda slmiyet, stanbul, 1996, s.62; Faruk D em irta, Osm anl Devrinde A nadoluda Kaylar Belleten, X III47, Ankara, 1948, s.5475-576. 22 M k rim in H alil, Trkiye Tarihi, Seluklu Devri 1, Anadolunun Fethi, stan b ul, 1934, s.82-84; Kafal, Anadolu'nun Fethi ve Trklemesi, s.8-9; A. Ze ki Velidi Togan, UmumTrk Tarihne Giri, stanbul, 1981, s.321-324. 23 Fuad K prl, Osmanl'nn Etnik Kkeni, stanbul, 1999; s.38-40; Fuad K p r l , Osmanh Devleti'nin Kuruluu, A nkara, 1991, s.71. 24 25 ileri B akanl, Kylerimiz, Seri: II, Say:8, A nkara, 1968, s.340. Avni Ali Candar, K a y n n B lntleri". Hakimiyet-i Milliye, kinci Ka

DTCF Dergisi, X I /1, Ankara, M art 1953, s.65.


15 O sm an Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul, 1984, s.329; Viad im ir A leksandrovi, Anadolu Seluklu Devleti, ev: A zer Yarar A nka ra, 1988, s.96. 16 17 Paul W ittek , Osmanh mparatorluunun Douu, stanbul, 1995, s.20. Ltfi Paa, Tevrih-i li Osman, ner: Ali Bey, stanbul, 1341, s.21-23; H seyin N a m k O rk u n , Ouzlara Dair, A nkara, 1935, s.26-28. 18 krllah, Behett-Tevrih, ev: A tsz, stanbul, 1939, s.27-28; Akpaaolu A hm ed k, Tevrih-i l-i Osman, D z: N . Atsz, stanbul, 1949, s.92-93; M ehm ed Neri, Neri Tarihi, Haz: M ehm et Altay Kym en, A n kara, 1983, s.35-39; Bayatl M ahm ud O lu H aan, Cm- C m yn, Sa deletiren K rzolu F ahrettin, stanbul, s.394; M neccimba A hm ed b. Ltfullah, Camid-Dvel Osmanh Tarihi (1299-1481) Haz: A hm ed Araka, stanbul, 1995, s.58-59; H oca Sadettin Efendi, Tac t-Tevrih, I, Yay: sm et Parm akszolu, Ankara, 1992, s.25-27; Halil Edhem , Diivel-i 26 27

nun, 1933; A hm ed Refik, Anadoluda Trk Airetleri (966-1200), stan


bul, 1989, s.3. Faruk Smer, Ouzlar, stanbul, 1992, s .176-178. H . N ihal - A hm ed N aci, A nadoluda Trklere A it Yer sim leri, Trki

slmiye, stanbul, 1927, s.320-321; Ltfi Paa, Tevrih-i l-i Osman, s .17;
O SM A N LI

yat Mecmuas, II, stanbul, 1928, s.248-249SYASET

OSMANLI DEVLET'NN STKLL HUTBESN OKUYAN DEVLET ADAMI DURSUN FAKH


YRD. DO. DR. AHMET VEHB ECER
ERClYES N V ERSTES LAHYAT FAKLTES

BALANGI
arih varlk olarak insanlar bugnk yaa ylarn, kltrlerini kendilerinden nce yaam bulunan toplum lara, atalarnn oluturduklar yaama biimlerine borludurlar. Bu ba kmdan insanlarn ve toplumlarn kendilerini tanmalar, kltrlerinin kkenlerini bulmalar tarih bilimiyle mmkndr. Tarih gnmzde yaadmz kltrmzn kay naklarn bildirmekle kalmaz, gelecein de kprsn kurar, nesiller aras balanty da salar. Prof. Dr. Meh met Altay Kymenin hakl olarak dedii gibi Tarih ge
miten zamanmza ve gelecek zamana doru tutulmu bir pro jektrdr. Onun aydnl olmakszn zamanmz ve gelecek zaman grp anlamaya imkn yoktur. Zira tarihin rehberli ine bavurmamak karanlkta yol almaya benzer. 1 Prof. Dr.

sylenmektedir. nk bir kimsenin bamsz hkm dar olarak sultan nvann kullanmas iin adna hutbe okutmann yannda gm ake yani sikke zerinde is minin bulunmas gerekmektedir.5 Bu sebeple Prof. Dr. Halil nalck Osmanl Devletinin gerek kurulu tarihi nin 1299 olmad inancndadr ve bu konuda yle ya zar:
...Biz, Osmanl Devletinin gerek kurulu tarihini 21 Temmuz 1301 olarak tesbit etmenin daha uygun olacan d nmekteyiz:.6

Osmanl Devletinin kurulu tarihinin tesbiti konu sundaki tartmalar bir yana brakarak, kkl kurulula rmzdan ve Trk Tarihi alannda sz ve hizmet sahibi ol duuna inandm Atatrk Kltr, D il ve Tarih Yksek
Kurumu Trk Tarih Kurumu Bakanlnn gr ve uygula masna1 uymay benimsedim. Dursun Fakihin Osman

Zeki Velid Togan da Tarih bize muasr hayat gemi ha


yatn tekaml olarak yakndan anlatr...2 der. Ksacas ta

adna okuduu cuma hutbesinin (rivayetlerin aksine) tam bamszl ifade etmeyecei ileri srlse bile, en azndan istiklle bir adm, basamak olduu varsaym in kr edilemez. Prof. Dr. nalck, andmz makalesinde "... aslnda 1299 yl Osmann siyas kariyerinde ok nemli
yeni bir aamay gstermektedir8 ifadesini kullanr. Prof.

rihi, tarih iindeki toplumu ynlendirmi devlet bakanlarn, sanatkr, ilim adamlarn, komutanlar, peygam berleri, airleri... tanmak ve tantmak toplum iin ge reklidir ve faydaldr. Bu sebeple biraz sonra tantmaya alacamz Dursun Fakih de hakknda ok az bilgi bu lunmasna ramen, yaygn sylenti ve kanaatlere gre, tarihin seyrini deitirme sembol olan Osman Bey ad na ilk cuma hutbesini okuyan kiidir. Bir deerli tarihi mizin ifadesiyle Eski Osmanl rivayetinde Osman adna
H. 6991M. 1299 ylnda Karacahisarda hutbe okuduu, by lece onun bu tarihte bamsz bir hkmdar olduu iddia olun mutur... Rivayette Osman G azi adna hutbe okunmas, ba mszlk tarihi Karacahisarin fethi ile (1288) deil, 1299 olarak tesbit edilmitir} Ancak bu rivayetlerin daha son

Dr. lber Ortayl ile yapt syleide ise "... Osman


1299da fiilen bamsz bir bey durumundadr ve nemli siya s giriimlerde b u lu n m a k ta d r der.

Dursun Fakihin Osmanl Devleti Tarihinde istik ll hutbesini okumasnn nemi zerinde durmamz ge rekir. Ancak burada Osmanl Sultanlarnn ta bandan beri din bilginleri, sofiler ile yakn iliki ve ibirlii iin de olduklarna da iaret etmeliyiz. Prof. Dr. Ahmet Yaar Ocak bu konuya Bata ilk padiahlar olmak zere OsmanSYASET

raki Osmanl Sultanlar zamannda eklenmi4 olduu da


O SM A N LI

h ynetim evrelen bu evreye hakim bulunan birtakm sfilerin (Kalenderiyyenin muhtelifubelerine mensup bulunan Rum Abdallar'nn) mistik karakterli slm yorumundan besleni yorlard. Osmanl, Orhan ve 1. Murat bu safilerle ok sk bir ibirlii iindeydiler10 cmleleriyle yaklar. Dursun Fa

kazanmasnda, kltrnde hizmeti geen Dursun Fa kihin iyi anlalabilmesi iin, yaad an, iinde ye titii kltrn, ilm muhitin tantlmas gerekmekte dir. Bu sebeple ok ksa bir ekilde Dursun Fakihin ya ad Osmanl Devletinin kurulu dnemini ele alacak, bu dnemin siyas ve kltrel durumu iinde, Dursun Fakihin roln ve deerini belirtmeye alacaz.

kih Osman Gazinin kendisinden manev eitim grd eyh Edebalnin talebesi ve damaddr. Her ikisi de Osman Gazinin danmanlar durumundadrlar. XIII. yzyln sonlarnda Osmanl Devletinin banda bulu nan Osman Gaziye eyh Edebal ilk onun rencisi ve dmd Dursun Fakih yardmc olmulardr. Bu srada, yani XIII. yzyl sonlarnda Osmanl Devletinin kuru cular Erturul Gazi ve Osman Bey Konya Seluklu Sultan larna, daha sonra lhanllara bal, uc beyliklerinden bi ri olan K aylan mensuptur. Onlar, kk bir boyun re isleri idiler. Daha ak bir ifadeyle Osmanl Beylii hr ve mstakil deil, Seluklu ve lhanllara bal, onlarn emrinde, Bizans snrlarnda grevlendirilmi baml bir beylikti, tab bir devlet gibiydi. Seluklu ve lhanl devletlerinin ynetim ve denetimlerinde geveme oldu u zamanlarda onlar dinlemeyip serbeste, kendi dile diklerince hareket edebiliyorlarsa da, resmen istikllleri ni iln etmemi idiler. Prof. Dr. M. Fuat Kprl, Osmanl imparatorluunun Kuruluu adl eserinde OsmanlI

OSMANLI DEVLET'NN KURULUU


Trklerin Anadoluya gelmeleri 1071 tarihinden ok nceleri balamakla birlikte, sistemli glerin ve Anadoluda yerlemelerin balangc olarak Malazgirt za feri kabul edilmektedir. Bu zaferden sonra Byk Sel uklu Devleti birok Trk oyman, Anadolunun eit li blgelerine yerletirdi. Bu oymaklardan biri de Ouzlarn ok koluna bal Kaylar kabilesidir. Kaylarm 1071 Malazgirt Savandan sonra Seluklularn sevk ve idaresinde Anadoluya gelen kabilelerden biri ol duu kabul edilmektedir. Bununla birlikte, baz tarihi ler Kaylarn XIII. yzyl balarnda Moollarn artan basks ve istil tehtidi karsnda Trkistan dan balayan g hareketinin sonucunda Anadoluya geldiklerini ne sryorlar. Bunlarn, Anadoluya geldiklerinde hangi blgelerine daldklar da pek bilinmiyor. Baz eserler de Erturul Bey'in babas Sleyman ah hakknda efsanev olaylar anlatlmakta, bu ahsn Frat nehrinin sol kena rnda, Halep dolaylarndaki Caber Kalesi nnde boulup oraya gmld ifade ediliyor. Osmanl Hanedannn atas Sleyman ahn hatras durumunda olan Trk Me
zar hl korunmaktadr. Ancak baz tarihiler Erturul

larn da iinde bulunduklar snr blgesindeki airetle rin stat ve davranlaryla ilgili u tesbiti yapar:
Ulardaki Trk airetlerinin Beyleri, eklen Seluk Sul tanlna tb olmakla beraber, frsat bulduka, onu dinleme mekten ve mstakil hareketlerde bulunmaktan geri durmuyor lar, vergilerini ekseriya f i il tehditler altnda veriyorlard} l

te, tbi devlet statsne sahip olan boy beyi Osman


Bey, Karacahisar n alnndan sonra, Seluklu sultann

Gazinin babasnn Gndz Alp olduunu rivayet ediyor lar. Herhalde, Erturul G azim a 1230 ylnda Celaleddin Harzemah ile Anadolu Seluklular arasnda yaplan meydan savanda Seluklularn yannda yer ald anla lyor. Yine, 1231 ylnda Seluklu snrna saldran z nik Rum mparatoruna kar Alaaddin Keykubad'n at seferde, Erturul Gazinin Seluklu ordusunun akncln yapan Kaylara kumanda ettii de biliniyor. Kay boyunun bir blm I. Aleddin Keykubad (1219-1236) tarafndan, Ankarann batsndaki Karacada taraflarna yerletirildi. Bunlarn bir ksm Erturul Gazi liderliin deki St ve Domani yrelerini fethettiler ve bu yrelere yerletiler. Erturul Gazinin Boyu ok kkt. Bir ri
I SYASET

dan izin alnmasna gerek duymadan ilk defa Karacahisarda kendi adna cuma namaz klnmas ve hutbe okunmasn emretti. Bu, bamszln, hr devlet olma nn, istikllin iln idi. O gnk devletler hukukuna g re istikllin iln olan cuma namaz ve hutbesini Osman Bey adna ilk okuyan ve iln eden kii Dursun Fakih idi. Bu ynyle Dursun Fakih, Osmanl Devleti Tarihinde, Osmanlnn devlet olma ve istikllini iln etme hareke tinin balang tadr. O, iyi bir ilim adam, gnl ada m, devlet adam olduu kadar, byk bir Mesnev sahibi airdir de.1 2 Osmanl Devletinin kuruluunda, istikll
OSM A N LI

vayete gre 400 adrdan ibaretti. Bunu, kadnl-erkekli, oluk-ocuklu olarak dnrsek 3500 veya ancak 4000 kii ederdi. Ancak hareketli, inanl ve dinamik bir toplumdu. Erturul Gazi Seluklu Sultan tarafndan, lke amak ve Bizansla gaza etmek zere grevlendiri len bir boy reisi idi ki bunlara o gnk adyla Uc Beyi de niliyordu. Erturul Gazi 1236 tarihinde Karacahisar, daha sonra da St ele geirdi. Bilecik Rum Beyini vergiye balad. Ancak uc beyi olarak grevli olan Ertu rul Gazi mstakil, istikll sahibi bir devletin bakan de ildi. Hatt Erturul Gazi dorudan doruya Konyaya bal bir uc beyi de deildi. Germiyanoullarna bal bir uc beyi idi. Ancak Osman Gazi zamannda Konyaya bal bir uc beyi olabilmilerdir. Uc Beyleri lhanllara bal idiler ve lhanllara vergi veriyorlard. lhanllar s ktklar zaman lhanl ordusunu destekliyorlard. Yani uc beyleri ve boylar tam istikll sahibi deil tab stat snde idiler. te byle bir stat iinde bulunan Erturul Gazi 90 yanda 1281 ylnda ld, olu Osman Gazi ba basnn (1231-1281) yerine geti. Prof. Dr. Hseyin Yurdaydn konumuzla ilgili olarak unlar yazar. "... Sultan Aleddin, kuatlan Bizans kalelerinin aln
mas iini Erturula brakm, kendisi de, lhanllara kar harekete gemitir, ite bu srada Erturul, Karacahisar al m, o zaman yrrlkte olan kanunlar gereince hkmdar da, buray Erturula mlk olarak vermitir. Ayrca bir ilti fa t eseri olarak Erturulun olu Osman Beye de tabi ve alem yni davul ve bayrak yollamtr.1 3

n duyurmu birtakm aristokrat ailelere verilmekte idi. Bu ai lelerin, balangta asaletlerini kabile reisliinden almt olma lar mmkndr. Fakat bunlar, aileleri iin irsi olan uc bey liklerini yaptklar srada, artk ehirde oturmakta idiler. Uc blgesinde sadece malikne eklinde arazileri vard. Bu arazi iinde oturan ister mslman, ister hristiyan olsun btn halktan toplanan vergiler, kendilerine ait bulunuyordu... Ikta zerine geni ky topluluklarna sahip olan beyler, buralarda srler halinde koyunlar da besletiyorlard. Bu ekilde, Uc beyleri de, elverili yerlerde ok sayda hayvan beslemekte idi ler... Osmanllarn balangta airet hayat yaadklar ek lindeki bilgi, bir sebepten ortaya km olsa gerektir. Osmanl padiahlarnn yazn dinlenmek iin yaylalara kmalar ve bu esnada srek avlar yapmalar bu rivayetleri kuvvetlendir mi olabilir. Btn bu bilgilerden sonra unu ifade edelim ki, eer Osmanl ailesi, Kay kabilesinden ise bu ba, ok eski bir devre ait olmaldr. Gerek olan bu beyliin kuruluu srasn da bu ailenin, bir Seluklu emiri olduu ve bunlar iin, bir ai ret, ya da yar gebe hayatn szkonusu bulunmaddr. Ta rih deliller, Osmanl ailesinin yerleik bir hayatn iinde bu lunduklar ynndedir. Kk Osmanl Beyliini, ksa za manda, byk bir devlet haline getiren de, onlarn temsil etti i bu ileri ve yksek kltrdr. 14

Doksan yanda len Erturul Gazi, oluna 4800 m^ gibi kk bir yurt devretti.15 Osman Gazi 43 yllk ynetim dnemi iinde topraklarn 3-5 katma kard. BizanslIlarn kark durumlarndan yararlanarak Karaca
hisar, Bilecik, Geyve, Akyaz, Hendek, negl... gibi yerle

Gene Prof. Dr. Hseyin Gazi Yurdaydnn yazdk larna gre: "... Osmanl Beyliinin ilk kurucular olan Er
turul ve Osman Beyler, birer airet reisi deil, btn ynetim ve siyaset usllerine v k f birer Seluklu Devlet adam idiler. imdiye kadar bunlarn, birer airet beyi imi gibi kabul olun malar, Osmanl Devletinin douuna ve kuruluuna temel olan, tarih artlarn yanl tannmasna sebep olmutur. H al buki kuruluu, yzyllarca geriye gtrlebilecek olan Msl man Trk uc gelenei, deta bir okul gibi kurallara balan m, bu kurallar ile devlet yaps ve rgt iinde yerini alm ve bylece btn Uc beyleri, belli kanunlara ve nizamlara gre yetitirilmi hale gelmiti. Bu duruma gre bir uc beylii, tesa dfen Uca gelmi ve Ucdaki Tiirk-Rum ekonomik ilikileri nin yaratt refahdan faydalanmak isteyen alelade airet re islerine deil..., Uc geleneine gre yetimi ve uzun zaman adOSM A N LI

im blgelerini fethetti. Bu baarlar karlnda Sel uklu Sultanndan rtbeler ve yetkiler ald. Elindeki yer lere Uc Beyi olduunu bildirir fermanlar yollad. Daha sonra da bamszln iln etti.

DURSUN FAKH ZAMANINDA HALK VE YNETM


Osman Gazi sadece toprak kazanmak, ganimet elde etmek iin savamad. Onun savalarnda ve mcadelele rinde manev unsurlar da kmsenemiyecek arlkta idi. 1071 Malazgirt Zaferinden sonra Sultan Melikah (1072-1092) zamannda yzbinlerce Trkmen Anado luya yerleti. Melikahn 100.000den fazla askeri Ana doluya girdi ve bunlarn arkasndan aileleri ve srleri gelerek XII. yzyl sonlarna doru mslman Trk
SYASET

mevcudu -o zamanlar iin azmsanmayacak rakam olanbir milyonu at. 17 Eyll 1176 tarihinde II. Kl Arslanla Bizansllar arasnda yaplan (Myriokefalon) Karamkbeli savandan sonra Bizansllarn savunma ve diren me gleri zayflad, Anadoluda kk beylikler olutu. Aleddin Keykubad birlii salamaya alm ise de, onun 1237 ylnda lm zerine Mool aknlar bala d ve Seluklu hkmdarlarnn otoriteleri yprand. Fa kat Bizansa kar aknlar -Seluklu veya lhanl hkm darlarna bal olarak- Uc Beyleri tarafndan yrtld. Moollar tarafndan yerle bir edilen, o dnemin meden ehirlerinden Buhara, Semerkand, Takent, Merv... gibi e hirlerden kaabilen, ilerinde esnaf ve sanatkrlarn da bulunduu yeni g dalgalar Anadolunun Trk-slm younluunu artrd. te bu dnemlerde Anadoluya ge len birok Trk boylar (Bunlar Ktnklar, Bayndrlar, Salurlar, Beydililer, Ytvalar, Bdiizler, Bayatlar, Yazrlar, Yreirler, Peenekler, Derler, epniler, Eymirliler, Dodurgalar... ve benzerleri) nce ovalar, vadileri, yaylalar tut

demli tekilatlanma, adaletli ve tarafsz, hogrl yne tim sayesinde Osmanl mucizesi olutu. Osmanl Sultan lar eski Anadolu halkna gayet yumuak, hogrl ve adaletli davrandlar. Osman Gazi, ilk dnem kaynaklar nn verdii bilgiye gre16, komular olan BizanslIlarla daima dostane ilikiler kurmay yelerdi. Kardei Gndze Komularmzla iyi geinip dostluk edelim tavsiyesin de bulundu. Tarihi Mehmed Neri kitabnda Osman Ga zinin bu yumuak ve kucaklayc siyasetine yle bir r nek verir:
Osman, btn evresindeki kafirlerle iyi geinirdi... Os man Gazi, Eskiehirde Ilca yresinde pazar kurdurur, etrafn kafirleri hafta pazarna gelir, ilerini griip giderlerdi. Zaman zaman Germiyan halkndan da kimseler gelirdi. Tesadfen bir gn pazara Bilecik ten kfirler geldi. Onlar ykle bardak ge tirmilerdi... Germiyanlmn birisi bunlarn bir bardan alp, hakkn vermedi. 0 kfir de gelerek, Osmana ikayet et ti. Osman Gazi o Germiyan Trkn getirtti ve iyice dvd, kfirlerin hakkn alverdi, ayrca yasak edip, Bilecik kfirle rine kimsenin zulmetmemesini iln etti. Osman Gazi o kadar adalet gsterdi ki, Bilecik kfirlerinin kadnlar bile pazara gelirler, mallarnn pazarln kendileri ederler, giderlerdi. Osman G aziye tam itimat ettiklerinden emniyet ve eman iin de olmulard.1 7

tular, yava yava kaleleri ve ehirleri aldlar. Ancak, sa dece siyas otorite ile buralarda tutunmak zor idi. nk Anadoluda Rumlar, Ermeniler ve Grcler de vard. Bunlar yerleik hayatn esnaf ve sanatkrlaryd. Bunlar la birlikte yaayabilmek iin ktisad ve ticar bakmdan gl olmalar lzmd. Ayrca bu yerli halk eitli inan lara mensuptular. Rumlar Ortodoks, Ermeniler Gregoryan, Sryaniler Yakub... mezheblerine mensup idiler. Btn bu olumsuz artlarda, bir arada ve bar iinde ya amak gerekiyor, bu arada Trk kltr, dil ve benliinin korunmas da isteniyordu. Gerekten de alarnda, kl tr ve medeniyette ileri olan Bizansllar karsnda Trk ler zlerini kaybetmediler, ezilip yok olmadlar, aksine yerli halkla atmaya girmeden glendiler, bydler. Deiik rk, dil ve inanca sahip yerli halk, Seluklu ve Osmanlnn izledii adalet, insaf ve msamahaya dayal ynetimiyle, Trk-slm ounluunun tamamlaycs oldular. Bu durum tarihte az rastlanan bir mucizeydi. Bunun temin edilmesinde, dinin hogrl biimde su nulmasn salayan Ahmed Yesev Dervileri ile, Trklk uurunu, sanatta, dilde, edebiyatta, gelenek ve grenekde mill heyecan ayakta tutan, Anadolu Trk halknn ahlk ilkelere dayal olarak ekonomik durumunu yk selten Ahilik kurumunun byk rol olmutur. Bu erOSMANU

Osmanl Dnemi Trk Tarihinin ilk dnem halk nn ve yneticilerinin adaletli, hogrl, alkan ve ba arl olmalarnn bir sebebi de Anadolunun sosyal bn yesine hkim olan lem ve derviler kadrosudur. Bu kadro ile ilgili olarak bir edebiyatmz: Mcahede evki
ni ve slm birlii susuzluunu en yksek voltaja ayarlamas n bilmi olan bu iman adamlarnn... Osmanl Beyliinin ku ruluu hadisesinefiilen katlm olmalar, devletin byk ve e siz talihi olmutur ifadelerini kullanr.18 te Osmanl

Beyliinin kuruluu olaynda manev destekleri olan ta savvuf ehli bilginlerden eyh Edebl ve Dursun Fakihm yer aldn gryoruz. eyh Edebl, Ahilerin Eskiehir civarnda t Burnu mevkiinde tekkesi bulunan byk eyhlerden biridir ve Dursun Fakih de onun talebesidir.

DURSUN FAKHN ETM


Osman Gazinin yannda yer alan ve emrinde bulu nan Dursun Fakih, Trk sofilerinin mridi, Trk Tasav vuf iirinin pri Ahmed Yesev nin takipisidir. Ahmed YeI SYASET

sev (. 1166) slmiyete yeni fakat samimi ve kuvvetli bir imanla balanm Trk toplumuna onlarn diliyle, onlarn seviyelerine gre din esaslar birer Hikmet eklin de bildirerek slm dinini benimsetti. nsanlar arasnda dostluu, sevgiyi ve birlii telkin eden, dnyaya insan sevgisiyle dolu bakmay tleyen, slmiyeti ve kendi tarikatnn esaslarn reten Trke iirler brakt ve bu iirler bizlere Divan- Hikmet adyla ulat. Bu iirlerinin anlamn ise yle anlatt:
Benim hikmetlerim fem a n - Siibhan Okuyup anlasun mny- Kuran

lad bu din adam, kz M a l H a tu n u Osman Gaziye vererek onun kaynpederi oldu. ok sayda renci yeti tiren Edebl, ayn zamanda, Dursun Fakihin de hem ho cas hem kaynpederidir. 1326 tarihinde uzun bir mr den sonra vefat etti. Onun makamna Dursun Fakih ge ti. Bu anlattklarmz, Osmanl Devletinin kurucusu Osman Beyin bata eyh Edebl ile Dursun Fakih gibi lema ve derviler kadrosunu yanna aldn, onlarn desteini saladn gsterir. Baka ifadeyle Osmanl Devletinin kuruluunda lema ve dervilerin nemli rolleri olmutur. Bu son tesbitlerimizi nl tarihimiz smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi adl eserinde yle aklar:
Edebl ile olu eyh Mahmud ve eyhin talebesi ve da mad Dursun Fakih ve A h emsddn ile onun olu Haan gibi A hrical... Osman Beyin temelini att Osmanl Beyli inin kurulmasnda mhim hizmetler grmlerdir.20

Ahmed Yesev, slm dininin z, Tevhidin ve Tan r aknn, imann dndaki eksikliklere hogr ile ba karak dinin birletirici, kucaklayc, sevdirici zellikleri ni n plana kartt. Ahmed Yesevnin metot ve grle rini yayan Alp, Alp-Gazi, Alp-Eren adyla anlan mcahid derviler, Anadoluya geden boylarla birlikte geldiler ve Anadolu halknn yannda oldular. Bunlar, kimseye el amadan, ellerinin emei, alnlarnn teriyle geinen, a lkan, topraa, vatana, devlete, dine, treye bal, pren sipli, disiplinli, rnek nderler idiler. Hogrl davra nlaryla yabanc din mensuplarn da kendilerine bala dlar, onlara bask yapmadlar. Her ulatklar yerlere tekke ve zaviyeler aarak tasavvuf terbiyesine nem ver diler. Ancak, bu tekke ve zaviyelerde dnyadan el-etek ekilmez, yiyecek ieceklerini bizzat kendileri salarlar d. Bunlar iin tarih kitaplarmzda Gziyan- Rum, A hiyan- Rum, Abdalan- Rum, Bactyan- Rum... adlandrma

Dursun Fakih, Ahmed Yesevden Ah Evrene uza nan din, ahlk, meslek, manev eitim grm, hem Tasavvuf hem de Fkh (slm Hukuku) bilgisine sahip bir din bilginidir. Mecd Mehmed Efendinin, Hadaik uakaik adl kitabnda Dursun Fakihin Tefsir, Hadis, F kh ve Kelm ilminde derinletii anlatlr. Demek oluyor

ki Dursun Fakih, ok iyi bir ilim ve gnl adamdr.

STKEE HUTBESNE DORU


Trk-slm tarihinde kendi adna cuma namaz kl drmak ve hutbe okutmak, istikllini iln etmek anla mndadr. Ancak tam istikllden nce Beylerin yetkileri ni gsteren davul, bayrak, at, kl, sultan tarafndan he diye edilirdi. Osman Gazi, II. Sultan Alaeddinden, baa rlar karlnda bu malzemeleri (hilat, davul, bayrak, at, kl), trenle ald.21 Hatt, Oru Bey Tarihinde Os man Gaziye gnderilen klcn nc Halife Hz. Os
mann olduu u cmlelerle anlatlr: Meer Sultan Aleddine M sr Sultan olan kimseden Emir el-mminin Hz. Osmann klc gelmiti. Kendi belinde gtrrd. 0 klc belinden kard, Osmana gnderdi ve:

lar kullanlmaktadr. Bu organize hamas-din tekilat o gnn insanlarn kucaklyor, hkmdar, ehzadeleri, idare ve devlet adamlarn etkisi altna alyordu. te Dursun Fakihin kendisi de, hizmetinde bulunduu Os man Gazi de tasavvuf terbiyesi alm kimselerdendi.
Hoca Sadeddin E fendinin Tacut-Tevaritiinde eyh

Edeblnin (Bilecikte) bir tekke yaptrd ve Osman Gazinin de burada zaman zaman gece yatsnda kald anlatlmaktadr.19 lk tahsilini Karamanda yapan Edebl, amda din eitim grd. Osman Gazi ile Bilecikte tant ve onun hizmetine girdi, Osman G aziyi etkiledi ve destekledi. Vefiyye tarikatndan olan Edebl ayn za manda A h tekilatnn da reisiydi. Osman Gazinin ya kn ilikide bulunduu ve sayg duyduu, desteini saO SM A N 1I

di.22

0, lkede bamsz padiah olsun. Anadolu lkesini

ona smarladm. Aabildii yere kadar asn; onun olsun de

Bu olaydan anlald zere Seluklu Sultannn Osman Gaziye gnderdii bu eyalar onun Uc Beyi ola
I SYASET

rak atanmasnn bir belgesidir. Bunlar hakimiyet ve bey lik almetleridir. Prof. Dr. erafettin Turan, Sultann, Osman Gaziye hilat (kaftan) ile birlikte alem, tabi ve hk (yani hill, davul ve boru) gnderdiini anlattktan son ra yle der:
Osmanl kaynaklarnn verdii bilgiye gre Osman Ga zi gelen bu davul ve boru ekibine oturduu yerde nevbet vur durmu ve mziin alnma sresince ayakta durmutur ' 23

DURSUN FAKH VE OSMAN GA


Karaman da doduu zannedilen Dursun Fakih,

eyh Edeblye intisap etmi, onun eitiminden gemi, Tefsir, Hadis ve Fkh bilimini ondan okumu, Osmanl Devletinin kuruluu srasnda yaam olan bir Trk bil ginidir. Tasavvuf eitimin yannda medrese kitaplarn, tefsir, hadis, kelm ilmini, baka ifadeyle hl ve kaal ilimlerini kaynpederinden renmitir. Hocas eyh Edeblnin damad olduktan sonra Osman Gazinin de bacana olmu, bir akrabalk tesis edilmitir. Ancak Os man Gazinin eyh Edeblye ve Dursun Fakihe yakn lk duymas sadece bu akrabalktan domamaktadr. Os man Gazi zamannda Ahilik; din muhtevas olan ekono mik dayanma amal, disiplinli bir tekilat idi. Osman Gazinin Ahilik ve ahiler ile eskiden beri bir ilikisi var d. ou geceler eyh Edeblnin zaviyesinde gecelemi, onun manev disiplini altnda kendisini yetitirmi bi riydi. ok gl bir tekilat olan Ahilikin ynetimde desteini salad, bunlarn madd ve manev desteine kl ve ecaat faktrlerini ekleyerek mucize terkibi, Osmanl Devletini oluturdu. Ulema ve derviler zmre siyle daima yan yana, i ie oldu. Hem akl hem imanla desteklenen yeni devletin siyas otoritesi olarak Osman Gazi bilginlerin, dervilerin ve adaletin yannda oldu. eyh Edeblnin salnda Osman Gazinin askerlerine savalarda imamlk yapan Dursun Fakih, kaynpederinin lmnden sonra da onun yerine geerek eitim-retimle ve kadlkla megul oldu. Merhum Prof. Dr. ehabettin Tekinda, slm Ansiklopedisine yazd 'Tursun
Bey" maddesinde Dursun Fakihin savalarda gazilere

Ner tarihinde de davul, bayrak, at, kl, hilat-i ahanenin geldii belirtilir ve tren ve nevbet srasnda Osman Gazinin ve dierlerinin nevbeti ayakta dinle dikleri ve bu gelenein Fatih Sultan Mehmed t kadar de vam ettii anlatlr:
Hemen Divan mensuplarn, yn erknn ssledi, sul tanlk divnn tertip etti. Anas, Osman G azi yi sayg iin ayak zere durdurdu, o nevbet vuruluncaya kadar ayakta dur du... Emirlik gereince nevbet-i Osman vuruldu. 0 zamandan Murat Han G azinin olu Sultan Mehmed zamanna kadar Osmanl deti byle idi ".24

Beylerin, sultanlarn savaa klar srasnda oldu u gibi bamszlk simgesi olarak sava dnda Bey'in veya Sultann ota veya saraynn nnde balangta sa dece ikindi vakitleri olmak zere gnde bir defa, daha sonralar her ezan vaktine isabet edecek ekilde gnde 5 defa nevbet (davul, ks, nekkre, zil, zurna ile alnan bir nev mar, mehter) alnr oldu. Bir nev ada devletle rin stikll Marna benzeyen bu asker musik (daha sonra Mehter Takm adm alacaktr) bamszlk simge si olarak kabul edilmitir. Osman Gazi Uc Beylii alme ti ve bir yetki belgesi olarak bu gnderilenleri almtr. Ancak henz tam istikll sahibi deildir. Yetkili, fakat tbi bir devlet statsne dayal bir Beydir. Sembolik de olsa Sultana sayg gstermekte, fetihlerden sonra gani metten hisse ve vergi gndermektedir. slm devlet anlaynda nevbet bir bamszlk almeti olmakla birlikte, tam istikllini iln eden h kmdarlarn cuma namaz klnmasna izin vermesi ve hutbelerde kendi adn syletmesi zorunlu grlmtr. Daha ak ifadeyle kendi adna cuma namaz klnmasna izin verme ve cuma hutbesini kendi adna okutma slm Devlet anlayna gre tam bamszlm iln etme an lamn tamaktadr. Dursun Fakih de, Osman Gazi adna
ilk cuma namaz kldran, onun adna hutbe okuyan, baka deyile Osman G azinin kurduu Osmanl Trk Devletinin is tikll belgesini dnyaya iln eden kimsedir.
OSM ANLI

imamlk yaptn anlattktan sonra: katld savalarda


askerlerin din heyecan ve gayretlerini artrmak maksadyla

manzum Trke kahramanlk iirleri okuduunu da ya zar.25 Bu duruma gre Dursun Fakih daima Osman Gazi ve Osman Gazinin askerleriyle birlikte oldu. Eski yazar lardan emseddin Sami, ondan, Osman Gazi devri meahir-i
ulemasndan olup, Edebl-nin damad ve akirdi (rencisi) idi. Tefsir, Hadis ve Fkh miiarunileybden tedris edip, Onun vefatnda umur-i fetva (fetva ileri) ve tedris (ders verme) ken disine ihale olunmutu. Alim, zahid... bir zat idi.2 (>

Bylesine lim, zahid, devletine sadk ve bilgini da ima yannda bulunduran Osman Gazi, savata ve barta ondan yararlanm, gerektiinde onunla istiarede (da
I SYASET

nma) bulunmutur. Tahminen vefat ettii 1327 ylna kadar Osman Gazinin ve devletin hizmetinden ayrlma d. Sdn Kre kynde, konik bir tepe zerine defne dildi.

Hlsa, Osmana davul ve bayrak gelince, O da, gani met malnn 115ini ayrarak, hadsiz hesapsz hediyeler ve ni hayetsiz armaanlarla birlikte Konya ya giderek, bu Sultan II. Alaeddin ile bulumak, rzasn alarak veliaht olmak amacn gtt. Zira bu Alaeddin Keykubadn olu yoktu. 0, Osman hemen hemen olu yerinde grerek Ona davul, bayrak ve kl gndermiti. Osman G azi de Sultan Alaeddin zama nnda herne kadar bir nev istikll bulmusa da, lkin edebe riayet ederek hutbeyi ve sikkeyi yine sultan adna klmt. Os man, Sultan nezdine gitmek hazrlklarn yapt srada, Sultan Alaeddinin teki dnyaya intikal ettii, olu kalma d iin yerine veziri Sahibin getii haberi geldi. Osman bu nu iitince: Hkm yce ve ulu Allahndr diyerek derhal buyurdu. Dursun Fakihi Karacahisara hem kad hem de ha tip yaptlar. Zira bu Dursun Fakih bir aziz kii idi...2 < )

AR DURSUN FAKH
Yunus Emre, Glehri ve Ak Paa ile ada olan

Dursun Fakih, Prof. Dr. M. Fuad K prlnn tesbitine gre Osmanl Devletinin ilk airlerinden biridir.27 Kp rl, Dursun Fakihin byk bir "M.esnevi"smin varln dan bahseder. Gerekten de, merhum edebiyatlarmz dan Prof. Dr. Sadettin Bulu un X. Trk Dil Kurultaynda tantmn yaptna gre Dursun Fakihin Gazavt-Nme adyla, fazla edeb zellii bulunmayan, fakat

din heyecan ve cihad uurunu gelitirmek iin yazld anlalan, kahramanlk hikayelerinin anlatld aruz vezniyle (failtun, failtun, failun) kaleme alnm, henz yeni Trk alfabesiyle basm yaplamam, eitli ktp hanelerde yazma nshalar halinde korunan bir eseri var dr. Gene Sadettin Buluun verdii bilgiye gre bu mesnev 640 beyittir. Dursun Fakih bu hamas iirleri Os man Beyin yannda seferden sefere koarken, gazilerle omuz omuza bulunduu sralarda gazilere cesaret ve inan vermek amacyla yazm olmal.28 Dursun Fakihin
Gazavt-Nme sinin nemi, zamannda Osman Gazinin

Anlalaca zere Osman Gazi, metotsuz, keyf bir ekilde deil, plnl ve zamanlamas ok iyi yaplm bir ekilde istikllini iln etti. Hem Seluklunun hem de l hanlIlarn30 zayf ve kark bir anna rastlatld. te by le bir siyas ortamda iken Karacahisar fethedildi (1299). Bu ehre baka ehirlerden gler oldu ve bo evlere yer letirildiler. Ksa bir sre iinde mamur bir ehir oldu. Pazar kurdular, mescidler yaptlar. Halk kendi aralarnda toplantlar ve:
Kad isteyelim ve cuma namaz klalm, dediler.

askerlerine cesaret vermesi ve heyecan kayna olmasnn yannda, gnmzde ise dil aratrclarmz bakmndan ilk Osmanl dnemi Trkesinin bize kadar gelebilen yazl rneklerinden biri olmasdr.

Dursun Fakih zaten onlara eskiden beri imamlk yapmakta idi. Halk isteklerini nce Dursun Fakihe ilet ti. O da kaynpederi eyh Edeblye anlatt. Konuma srasnda Osman Gazi zerlerine geldi ve halkn ne iste diini sordu. Halkn isteklerinin yerine getirilmesi iin ne gerekiyorsa yaplmasn sylemesi zerine Dursun Fa kih: H nm! Cuma namaz klnmas iin Sultann iz
ni gerekir, dedi.

OSMAN GAZ'NN HUTBE OKUTMASI


Osmanl Devletinin tam istikllinin dnyaya iln saylan cuma namaznn kldrlmas ve cuma ve bayram hutbesinin okunmas nasl oldu? Bu konuyu Osmanl Tarihinin ilk kaynaklarndan olan Akpaaolu Tarihini esas almak suretiyle aklamaya alacaz. Osman Gazi daha nce de iaret ettiimiz zere ya r mstakil, Seluklu veya lhanl sultanlarna baml bir devlet bakan idi. Mehmed Ner, Osman Beyin is tikllini iln sebebini Sultan Alaeddinin lmne da yandrr. Sultan Alaeddin, Osman Gaziye "davul, bayrak,
at, kl ve h ilat-i ahane"yi gnderdikten sonra, o da, te

Dursun Fakihin bu syledii husus Hanef mezhe bi fkh kitaplarnda yazlan bir beldede cuma namaznn klnabilmesi iin ulul-emrin yani devlet bakannn iz ni olmas gerektii art idi. Ancak Osman Gazi, az nce iaret ettiimiz siyas artlarn uygunluunu da gznne alarak meydan okuyacaktr. Celletli bir ekilde yle dedi: Bu ehri ben kendi klcmla aldm. Bunda Sultann
ne dahli var ki ondan izin alaym, Ona Sultanlk veren Allah bana da gaz ile hnlk verdi. Eer minneti u sancak ise ben

ekkr iin Konyaya gitmek istedi. Bundan sonrasn Ner'den takip edelim:
O S M A N II

I SYASET

kendim dahi sancak kaldrp kafirlerle uratm. Eer o, ben Seluklu Hanedanndanm derse ben de Gk Alp oluyum de rim. Eer bu lkeye ben onlardan nce geldim derse, Sleyman ah dedem de ondan evvel geldik

de iaret ettiimiz gibi, Ahmed Yesevinin Horasan Eren


leri, Alperenler, Abdaln- Rum, Bacyan- Rum, Ahiyan- Rum ad verilen gl, ahlkl, inanl, disiplinli, hogrl mridlerin hizmetleri ve gayretleri Osmanl sultanlarnn

Bu szler, kendine gvenen bir devlet bakamnn meydan okumas idi. Cuma namaz klnacak, adna hut be okunacaktr. Bu karar zerine kaynaklarmzn lim,
zhid ve aziz bir kii olarak nitelendirdii, halkla i ie ve halkn sayg duyduu, savata ve barta Osman G azinin ya nnda yer alan, ordunun ve halkn imam Dursun Fakih cu

ve cengaverlerinin daima yannda olmu, onlar Osmanl Beyliinin kuruluu olayna fiilen katlmlardr. Bu mrid ve kahramanlar ve keza Osman Gazi ve ondan sonraki Osmanl Sultanlar, tasavvufun mterek esasla rna sahip Ahlikin terbiye ve disiplinine gre yetimi dinamik, korkusuz ve i dnyalar kontroll kimselerdi. Osman Gazide de biz bu zellikleri gryoruz. O, eyh Edeblnin tekkesine sk sk gitmi orada manev eitim grmtr. Din adamlarnn ve Ahilik tekilatnn deste ini alm, daima onlarla danma iinde (istiare) bulun mutur. K urana ve dine saygs destanlamtr. lme den nce brakt Vasiyetnamesi bu bakmdan ok dn drcdr.
Osman Gazi, olu Orhan G aziy t brakt vasiyetin

ma namazn kldrmak ve cuma hutbesini 28 Eyll 1299 gn okumak zere grevlendirildi. Bylece hem Osman
Gazi hr ve tam istikll sahibi bir devletin bakan olduunu, Osmanl Devletinin istikllini dnyaya iln etti, hem de

Dursun Fakih Osmanl Devletinin ilk mam-Hatibi ve ilk Kads olmas erefini elde etti. MecdMehmed Efen di eserinde bu hususu u cmleyle zetler:
Sultan Osman Han namna Karahisarda evvel (ilk de fa) cuma hutbesini ve Eskiehirde evvel (ilk defa) bayram hut besini ol kii okudu} 1

de, kendisinin lmnde gmlecei yeri tarif eder, son ra unlar syler:
Oul! Bir kimse sana Tanrnn buyurmad sz sylerse sen om kabul etme! Tanr buyruundan baka i ilem, bilmedik lerini Tanr ilmini bilene (din bilginlerine) sor sorutur. Ger ekten bilmedike hi ie balama. Bir de sana itaat edenleri ho tut... Nimeti, ihsan eksik etme, zira insan grd ihsann kuludur.3 5

Dursun Fakih lnceye kadar k a d lk ve imam-hatip'lik grevini devam ettirdi.

Dursun Fakihin lm tarihi gn gnne bilinme mektedir. Prof. Dr. ehabettin Tekinda, Mehrned S reyyann eserine dayanarak Hicr 726 yni milad 1326 tarihini lm tarihi olarak verir.32 Merhum Sheyl nver ise bu tarihi eyh Edeblnin lm tarihi olarak zik reder ve bu tarihten sonra Dursun Fakihin onun yerine getiini anlatr.33 Bu duruma gre Dursun Fakihin lm tarihinin 1326dan daha sonra olmas gerekir. Bu anlaya dayanm olmaldr ki Do. Dr. Haan Aksoy,
Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi'at yazd "Dursun Fakih 1 1maddesinde kesin tarih vermekten kan

Bu vasiyetname Osmanl Devletinin manev temel lerini gstermesi bakmndan nemlidir. Osmanl Devle tinin kurucusu Osman Gazinin ilim adamlarna ve K u ran a ballnn kendi azndan belgesidir. Bu se bepledir ki, hem eyh Edebl, hem de onun rencisi ve damad Dursun Fakih, Osman Gazinin maviri, yardm
cs olmulardr. Dursun Fakih, hem savalarda askerlerin cesaretini artrm, h m ibadetlerinde nderlik etmi, hem de kad olarak problemlerini halletmitir. O, dneminin byk

m ve Dursun Fakihi lm tarihinin "1326 dan sonra" eklinde gsterme gereini duymutur. Ben de 1326dan
sonra vefat ettii kanaatindeyim.34

bir ilim adam, velisi, hukukusu olarak Osmanl Devleti nin kuruluunda ve Osmanl Devletinin tam istiklli nin ilnnda rol alan, Anadoluda m ill birlik ve m ill kl
tr birliinin olumasna hizmet eden byk bir Trk

DURSUN FAKH'N MIA KFTR VE TARHMZ BAKIMINDAN NEM


Osmanl Devletinin kuruluunda ve Anadolunun tek cevher, tek vcud haline getirilmesinde lema ve derviler kadrosunun byk rolleri olmutur. Daha nce
OSM ANLI

bydr. Dursun Fakihin trbesi Kre beldesinde bulun maktadr.

ra

SYASET

M. Aitay Kym en, Tarihin Inda O rtadou, Yeni Forum Dergisi, N i san 1991, S. 263, s. 45-52.

17 18 19

N eri, I, s. 49. Sam iha Ayverdi, Trk Tarihindi Osmanl Asrlar, stanbul 1 9 7 5 ,1, s. 113. Hoca Sadettin Efendi, Tact-Tevarih, Yay: . Parmakszoiu, Ankara 1979, V, 2.

Zeki Velid Togan, Tarikte Usul, stanbul 1969, 18.


H alil nalck, O sm anl D evletinin K urulu Problem i, Dou Bati, MaysHaziran-Temm uz 1999, S. 7, s. 9-22. lber O rtayl, H alil nalck le Sylei, Cogito, Yaz-1999, Say 19, s. 2540. Ortayl, ayn yer\ nalck, a.g.m. nalck, a.g.m. T rk Tarih K urum u Bakanl, X III. T rk Tarih K o n g resin i O sm anl Devletinin kuruluunun 700. yldnm m nasebetiyle dzenlem itir. nalck, a.g.m. Ortayl, ayn yer. Ahm et Yaar Ocak, Din, Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi, (Editr: Ekm eleddn hsanolu), stanbul 1998, II, s. 111. M. Fuad K prl, Osmanl mparatorluunun Kuruluu, stanbul 1980, 135. M , Fuad K prl, Trk Edebiyat Tarihi, stanbul 1980, s. 342. Hseyin Gazi Yurdaydn, slm Tarihi Dersleri, A nkara 1970, s. 93. Yurdaydn, 95-96. Ylmaz ztuna, Byk Trkiye Tarihi, stanbul 1977, II, s. 251. Akpaaolu Dervi A hm ed, Akpaaolu Tarihi, Yaynlayan: N . Atsz, stanbul 1970, s. 16; N er M ehmed Efendi, Neri Tarihi, Yaynlayan: M. A. Kymen, stanbul 1 9 8 3 ,1, s. 48-49-

20 21
22 23 24 25

. H . U zunarl, Osmanl Tarihi, Ankara 1 9 8 8 ,1, s. 561. N eri, I, s. 56. O ru Be, Oru Bey Tarihi, stanbul, 15. erafettin Turan, Trk Kltr Tarihi, stanbul 1990, s. 263. N er, s. 56. ehabettin Tekinda, Tursun Bey", A, X II-2, s. 123. emseddin Sami, Kamus l-A!lmy stanbul 1311, IV, 3020. K prl, Trk Edebiyat Tarihi, 342. Sadettin Bulu, D ursun Fakihin Gazavat N m esi, X. Trk D il Kurulta

26
27 28

ynda Okunan Bilimsel Bildiriler, Ankara 1964, s. 11-22.


29 30 31 32 33 N er, I, s. 57. Hoca Sadettin Efendi, I, s. 32. M ecdi M ehm et Efendi, Hadaik -akaik, stanbul 1 2 6 9 ,1, s. 21. ehabettin Tekinda, Tursun Bey", A, X II-2 , s. 123. Sheyl nver, O sm anllarn lk stikll H utbesini O kuyan D ursun Fa k ih , Tarih Dnyas Dergisi, stanbul 1950, S. 12, s. 495-497. 34 35 H aan Aksoy, Dursun Fakih, TD VA, X , 7-8. Akpaaolu, 35; Ner, I, 73.

O SM A N LI

SYASET

OSMANLI DEVLET NE ZAMAN KURULDU?


YRD. D O . DR. AHMET N EZH ! TURAN
K A R A D E N Z T E K N K N V E R S T E S FEN -ED EB Y A T FA K LTES

kral Numa, tanrlar tarafndan gnderilen kutsal kal( / < kan alnmasn diye birbirine tpatp benzeyen on ik i kalkan ( y y a p tm a y a k l etmiti. On ik i kalkandan on ik i kral

nuya.6 Her ikisini ayn izgide buluturan nokta, gerekte


ne oldu ile modern kronolojik algnn kesitii yerdir.

lk dodu ve bunlardan hibiri, hangi kalkann gerek oldu unu ya da, hatt N um ann kurnazca kalleliine maruz kalp kalm adkla rm, yani gerek bir kalkann var olup olvadn hibir zaman renemedi ler. '

nce, zevkli olduu kadar retici de olan ilkinin maceras zerinde biraz durmak gerekir. Efdaleddin Beyin incelemesi resm bir talep zerine yaplmtr. Maarif-i Umumiye Nezareti 28 Knn- Sni 1329/10 ubat 1914 tarihli bir tezkire ile Trh-i Osmn Encmeniaden Osmanl Devletinin istikll tarihinin tespitini

Jean Baudrilkrd

Aslnda cevab nceden belli bir soru, neden yeni den gndeme gelir? Bilimde, geni anlamyla tarih bili minde cevab bilinen bir soru olamaz; bilim hi bir soru ya mutlak, evrensel bir cevap veremez; ncelikle bu yz den. kinci olarak ayn literal soruya farkl semantik ce vaplar veririz; nk ister geriye doru, ister ezamanl olsun, her literal kayna deiik semantik okumalarla anlar ve yorumlarz. ncs modem tarih bilimi -eer bir balang gerekiyorsa- Rankeden beri wie es eigentlich
gewesen ist (gerekte ne oldu?) sorusuna pozitif kutsallk

istemektedir. Encmen bu grevi mellifimize verir. Bir yl kadar sonra da Nisan 1330/Nisan-Mays 1914te, bu yaz/rapor ortaya kar. Yazar, belki raportr demek la zm, ncelikle eski tarihleri incelemi, istikll tarihine delalet edecek ifadeleri yakalamaya almtr. Kendisi ne tannan sre zarfnda Ukdi''l-Cumn!'Ayn Trihi,
Cm- Cem-yin, Het Behit, Dervi Mehmed b. eyh Ra-

mazanm Subhetl-Enbiy ve Tuhfetiil-bd, Ltf Paa ('Tevrh-i A l-i Osmn), M irat-i Kinat, Tct-Tevrh, lnin Kiinhl-Ahbr , Haan Beyzdenin Telhs-i Tevrh , Karaelebizdenin Ravzatl-Ebrr, Mneccimba Trihi, Hadkatl-Miilk, Fihris-i Dveli, emdnz-

atfetmektedir. Modern devletler uzun ve kkl bir gemie dayan dklarn varsayarlar. Tarih burada bal bana bir meru luk aracdr. Mesela 1 9 6 lde Polonya devletinin bininci yl kutlamas byledir.2 Bin yl dnmne bir baka mi sal de Aynaroz (Athos)daki teokratik zerk cumhuriye tin, 963te Aziz Basileios ynetiminde kurulan ilk ma nastr kendine balang tarihi olarak almasdr.3 Bunu yzyllk dnemler takib eder. htill-i Kebrin ikiyznc, Fransz Akademisinin kuruluunun yznc, Amerikann beyznc yllar gibi.4 Osmanl Devleti nin de yediyznc yl kutlanyor. Bir modern tarih problemi olarak Osmanl Devle tinin ne zaman kurulduu sorusuna ilk akademik cevap teebbs Trk Tarih Encmeninden, Efdaleddin Beyin kaleminden kmtr.5 Son olarak Neumann el att ko
O SM A N U I

denin M rt-Tevrih, Hayrullah Efendi Trihi, Resm


Slnme (1330), Ktip elebinin Takvmt-Tevrh ve

Mustafa Paann Netyicl-Vukt ilk taranan eserlerdir. lgili fkralar tek tek gsterir, ve bunlarn mtala as sonucu H. 699/M. 1299-1300 senesinin kaynaklarn ounda mebde-i istikll olarak kabul edildiini tespit eder. ncelemesi srasnda ayrca, keyfyyet-i istikllin zel bir trenle gerekletiini farketmi; fakat bu tre nin hangi gn yapldna dir bir kayda rastlamamtr.
0 gne hi mi iaret edilmemitir? ncelemenin yapld

yl (H. 1330/M. 1914) neredilen Resm Slnmede 4 Cemziyel-l H. 699/27 Ocak 1300 tarihi verilmekte dir. Bunun zerine mellif slnmeleri geriye doru ta-

SYASET

ramaya balar. Ne 1263 ylnda kan ilkinde ne de takip eden drt salnamede byle bir kayt yoktur. 1268 tarihli altnc salnamenin takvim ksmnda ilk defa bu tarihe te sadf eder ve ardndan yaynlananlarda da ayn yln tek rar edildiini grr. O halde altnc slnmede verilen ta rihin hangi vesikaya dayand bilinir ve bu vesika bulu nur ise mesele halledilmi olacaktr. Bunun iin hemen iki koldan faaliyete giriilir. Encmen vastasyla bir yan dan mevcut belgeler ve bilinen eserler daha geni aratr maya tbi tutulurken dier yandan gazetelere ilan verile rek umm Osmanllarn alkadar olduklar bu meselede herkesin bilgisine mracaat edilmi, bilgisi olanlarn Encmene bildirmeleri istenmitir. Encmen ayn za manda, nc bir yol olarak, genel bilgilerden istifade edilemediine gre, konuyu, usul bakmndan kaynakla rn mukayesesini yaparak aydnlatmaya alacaktr. Duyuruyu mteakip Encmene iki mektup gel mi, bir de gazete ile cevap verilmitir. Mektuplar (biri Bank- Osmn memurlarndan Ahmed Bahaeddin im zal, dieri belirtilmemi) sadra ifa bir ey sylemezken, gazeteye verilen cevap (Posta ve Telgraf Nezretinden Ali Glib imzal) incelenmeye deer bulunmu. Cevap sahibi, 4 CemziyeI-l 699 tarihinin, Osmanllar nezdinde Seluk devletinin sonu olan Sultan Aleddinin (III. Alaeddin Keykubd b. Fermurz) Gazan Hana esir dt gn olduunu, dolaysiyle Osman Gzinin ay n gn istikll ve saltanat ihrz ettiini sylemektedir. Bu mantken dorudur: Bir gn bir devlet sona er mekte, devletsiz gn olmayacana gre, ayn gn yeni bir devlet kurulmaktadr (!?). Fakat incelenen kaynaklar da, iaret edilen olayla ilgili bir tarihe de rastlanmam tr ki. O zaman i geldii noktaya dnmekte, o devri an lamak iin mukayeseli kaynak tedkiki yapmak gerek mektedir. Nitekim yazar bilhassa Tezkire-i Aksaray, Ebul-Fid, Takvmt-Tevrh ve Ukdul-Cuman kulla narak u sonulara ulamaktadr: 1.

tabi, alem ve menur gndererek beylik tevcih eden h kmdar olduundan Osman Beyin velinimetiydi. Al eddinin ikinci saltanat zerinden iki yl getikten son ra, 699da, Gazan Han Melik Nsr zerine yeniden sal drya geti. Onun yine hezimete urayacan dnen civar beyler gibi Sultan Aleddin de, lke ynetimini Moollardan kurtarmak iin Gazan Hana itibar etmedi. Fakat 28 Rebl-Evvel 699 senesinde Humus yaknla rnda Msrllar yenildiler. Gazan bu baaryla her tarafta bask uygulamaya balad. lhanl emiri vastasyla Aleddini rana gnderip Hemedanda hapsettirdi. Bir yl kadar sonra da II. Mesudu ikinci defa Seluklu hkm dar tayin etti. 2. Sz konusu sava 28 RA 699da olduuna gre, kazanlan baardan sonra gnderilen emirler ve bunlarn uygulanmas en az bir ay zaman alacaktr. Aradan otuz otuzbe gnn gemesi demek, Cemziyel-Evvelin ilk gnlerinin gelmesi demektir. O halde Sultan Aleddinin tutsak edilmesi bu ayn drdnc gn gereklemi olabilir. Fakat btn bunlar tahmine dayaldr; bir vesi ka bulununcaya kadar da bahsedilen tarih pheli kalma ya devam edecektir. 3. Bir yandan bundan sonra ortaya kacak yeni kay naklarn incelenmesi gerekirken, dier taraftan bu d nem iin muasr devletlerin tarihleri aratrlmaldr. Bu ekilde bir senteze gidildii takdirde konu aydnlanabilecektir. Efdaleddin Beyin temel varsaym geleneksel siyas meriyet anlayna; bu dorultuda Osmana tabi, alem ve menur veriliine dayanmaktadr. Bu muayyen bir t renle gereklemekte olduuna gre tek mesele tren ta rihinin tespitidir. Yl konusunda -kendisinin zerinde durmad hicr 700de kurulduu nazariyesi bir tarafa braklacak olursa-7 bir ittifak vardr; ay ve gn de, ba z glklere ramen, belirlemek mmkndr. Hatt daha nce zaten o gnden de bahsedilmektedir;8 ite bu

gn delilleriyle ispatlamak gerekmektedir. 697 senesinde Msr Meliki Mehmed Nasr b. Yazarn varsaym -ileyi ve ayrnts ayr bir konu dur- dorudur; fakat nermesi, kurulu takvimde bir gne taklp kalmaktadr. Osmana meruiyet/ hkimiyet /istikll sembollerinin gnderilip gnderilmediini bil miyoruz.9 Diyelim gnderildi, ama herhalde o, gnderi len yzlerce kiiden yalnzca biriydi. O gnn siyasal ka
I SYASET

Kalavun Suriyeye saldran Gazan H an Halep yaknla rnda yenmiti. Malup olan Gazan Han Diyarbakra gelmi, srgn bulunan III. Aleddin onu burada hr metle karlam, Han da bu kara gn dostunu onurlan drarak yeniden Seluklu tahtna oturtmu ve Konyaya gndermiti. Aleddin ilk saltanatnda, 688de, Osmana
OSM ANLI

rklk ortamnda hazrlanp tevcih edilen bu semboller imdi elimizde olsayd, tabl/davulun kasnak ve deri ka litesinin pek dk, alem/ sancakn -varsa- kumann d, menurun kt kada bozuk iml ile yazldm g recektik belki de. Bugn bunlarn fazla bir ehemmiyeti olmadn dnyoruz. Osmanl kurulu dnemini konu edinen monografilerin hibiri -Gibbonstan Kprlye, nalcktan Kafadara- devletin hangi ay ve gnde, hatt yl da kurulduu zerinde durmuyor artk. Ne zamanm de il naslm anlamaya alyorlar. Kaynak saysnn art mas neredeyse imknsz hle geldi; bu yzden mevcut kaynaklar nasl okuyacaklarn tartyorlar.10 Pozitif ta rihilik asndan devletin hem kuruluu hem de kuru cusu efsanev olabilir; ama ayn tarihilik bunu realitenin ayrlmaz bir paras olarak grmeye balyor.11 tibar ta rihe (1299) inanyoruz; byk siyas formasyonlarn mitik bir balangc olduunu, bunun zerinde durma nn ise demistifkasyonla ilgisi bulunmadn dn yoruz.12 Takvim dzenlemek, takvime gre dnemle-

mek, zaman programlamak ve gemii programlanm zamana atfla aklamak, sivilize olmakla ilgili. Ekme ba
balanrsn / Ekme ekin elenirsin / ek deveyi gt koyunu / B ir gn olur belenirsin diyen13 bir topluluun mebde-i

istikllini hangi takvim zamanna balayacaz? Bu bir sre. Neumann bize asl anlalmas, tart lmas gerekenin ite bu sre olduunu, modern adan nce devletlerin pek de tren veya beyn ile kurulma dn, Osmanl devletinin de kurulmadn, ortaya ktn hatrlatyor. Bylece aslnda yllar nce Kprlnn dikkati ektii, Osmanllarn iinden kt 13--14. yzyllar Anadolusunun siyas, sosyal ve ekono mik artlar, bir kez daha nem kazanm oluyor.14 te yandan Attali, Zohara gre gemii ancak, ona anlam veren tek ey olan gelecek araclyla anlamak mm kndr diyor; ve ilve ediyor:1 5 Ben buna olduka ina nyorum: Bir insann eylemleri sonularna gre yarg lanmaktadr, ve ayn ekilde, bir yln tarihi ancak ondan kaynaklananlarn nda gerekten anlalabilir.

1 2

Siyah Anlar, ev.: Ayegl Snmezsoy, stanbul 1999 s. 59*60.


Aleksander Gieysztor, Millenium: A Thousand- Years of the Polish State, A. G ieyszcor, Stanislaw H erbst, Boguslaw Leshodorski, W arsaw: Polonia Publishing House 1961; Le Millannaire de la Pologne, Varsovie 1961.

Yazarn kastettii yerlerden biri udur: Hafz brahim Agh Paa, \kk-

y i-i Trihiyye, H ilk at-i H azret-i dem den Bu A na kadar Z u h u r d en Vekyi-i M ehreyi C m idir, M atbaa-i K tbhane-i Cihan, D ru 1-HilfetiI-Aliyye 1325, s. 308; "699 1299 4 Cemziyel-evvel, Selkyye-i R m un heri olan Aleddin K eykubd- Sn {sic] b in Feram urz, lhniyn devlet-i Cengiziyesinn 7 inci pdih (Gazan) H a n n askeri eline esir db devlet-i Selukyye tezelzl itm ekle sultan (O sm an H an) hazretleri iln- istikll ve saltanat b uyurdu. D ier taraftan okullarda ilk defa O s
m a n lI

Le Millmnaire du Mont Athos 963-1963, Ecudes e t Maslanges, I-II- Venezia 1963.

1635-1939 Trois Sicles de lAcadamie Franaise, Paris 1935; 500. Ylnda Amerika, haz.: R. E rtrk, H . Tfekiolu, stanbul 1994. Sorgulayc bir slup iin bkz.: Jacques A ttali, 1492, ev.: M. A. Klbay, stanbul 1992.
Efdaleddin (Tekiner), scikll-i O sm n Trh ve G n H ak k n d a Tedkk t, TOEM , V/25 (N isan 1330), s. 36-48.

Tarihi ders kitab olarak o k utulan ve o n beten fazla bask yapp son

raki okul kitaplar ile M ustafa N u ri Paann Netayicl-Vukt1 g ib i genel Osm anl tarihlerine de rehber olan A hm ed Vefk P aan n ( m er Faruk A kn, A hm ed Vefik Paa, D A, II, s. 151-152) eserinde yalnz y l 0 '6 9 9 da d a v-y istikll eylediler") belirtilir: Fezleke-i Trh-i Osmn, s tanbul 1287, s. 3. Keza ne H am m er ne Cevdet Paa ay ve gn d en sz e t mezler. Bkz.: Joseph H am m er von Purgstall, Devlet-i Osmaniye Trihi, trc.: M ehm ed A t,I, stanbul 1336, s. 279; Trh-i Cevdet, I, tertib -i cedit, s tanbul 1309, s. 33. 9 Feridun Beyin nerettii m enurun {Mecmua-i Mneat s-Seltn, I-II, s tanbul 1264-1265: I, s. 56-60) sahte/kurgu old u u m alum dur, Yakn za m anlara kadar hkim iyet alm eti olan hu tb e ve sikke konusu da byleydi. Y irmi yl kadar nce b ir sikke b u lu n d u (brahim A rtu k , Osm anl Beyli inin K urucusu O sm an Gaz iye A it Sikke, Trkiyenin Sosyal ve Ekonomik

C hristoph K. N eum ann, D evletin A d Yok - B ir A m blem in O kunm as,

cogito, 19 (Yaz 1999), O sm anllar zel Says, s. 268-280.


7 O sm anl tarihlerinin bir ksm 700 ylna b y k nem atfederler. Mesel Efdaleddin Beyin kaynaklar arasnda bulunan dris Biclis, II. Bayezid devrinde tam am lad eserinde, sehven yapt baz hesap hatalar b ir yana braklrsa, kurulu tarihi olarak b u yl verir (M . kr [Akkaya}, Osman-

l Devletinin Kuruluu. Bitlisli drisin Het Bihit" Adl Eserim Gre Tenkidi Aratrma, K sm -I, H kim iyeti M illiye M atbaas, A nkara 1934, s. 40-41).
700. Yl nazariyesinin en ho izah ise ldedir. K endinden ncekilerin 699 tarihini yazdklarn, fakat aratrm alarnda olayn yzyl ban gs terdiini, zaten aksinin her yz yl banda b ir m ceddid gelecei ne dir hadsle de elieceini syler (G elibolulu M ustafa l Efendi, Kitbt-T-

rh-i Kiinhl-Ahbr (Kayseri RaidEfendi Ktphanesindeki 901 ve 920 No.lu Nshalara Gre), /l: Osmanl Devletinin Kuruluundan Fatih Sultan Meh medin Vefatna Kadar, haz.: A h m et U u r vd., Kayseri 1997, s. 41-42). H egelin H er an bir ruhu ve o ruha d en k den b ir felsefesi vardr sz ne benzeyen bu hadisin shhati ve bilhassa peygam ber sonras Arap toplum unda hangi beer, sosyo-psikolojik ihtiyalara denk d t ile ilgili en teresan bir yaz in bkz.: Ella Landau-Tasseron, Periyodik Reform: M ceddid Hadisi H akknda B ir ncelem e, ev.: . H akk nal, slm Ara

Tarihi, 1071-1920, haz.: Osm an Okyar, H alil nalck, A nkara 1980, s. 2733). Fakat sikkenin shhati hl tartlyor: M sl. C. K. N eum ann, ayn m a kale, s. 269; H alil nalck, Osm anl D evletinin K u ru lu u Problem i", Do

u Bat, II/7 (mays, haziran, tem m uz 1999), s. 13; evket Pam uk, Osmanl mparatorluunda Parann Tarihi, stanbul 1999, s. 33; O uz Tekin, lk
O sm anl Sikkesi N e Zam an Basld?, Toplumsal Tarih , X I/66 (Haziran 1999), s. 62-63. H albuki sahih b ir sikkenin m evcdiyeti de ok nemli grnm yor. Bu yllarda herhalde im knn bulan herkes sikke kestirebiliyordu.

trmalar, V I/4, s. 21-278.


O SM A N LI | V H

SYASET

10

Mesel bkz. Halil nalck, H ow to Read shk Pasha-zades H isto ry , Es-

12

Tabii H alil nalckn bilhassa zerinde d u rd u u (ayn m akale, s. 10), k u ruluu 27 Tem m uz 1301deki Bapheus (Koyunhisar) zaferine balam a fik rini yabana atm am ak gerekir. Bununla b irlik te yazar 1299 y ln , O s m an 'n siyas kariyerinde ok nemli b ir aama" olarak g rm ektedir (s. 21).

says in Ottoman History, stanbul 1998, s. 31-50.


11 nalck (O sm anl D evletinin K uruluu Problem i, s. 2 0 de) biraz da Co lin Im beri ima etti i anlalan b ir slupla Baz tarihiler arasnda im di, B arthold, K prl ve W ittek 'i aratrm alarm grm ezden gelip gaz ide olojisi ve rgtlenm elerini tarihi bir faktr olarak hesaba katm am a m oda s, ileri tarihilik gibi alglanm aktadr. Aslnda m itoloji, efsane, tarihi y rten realitelerdir. deolojileri hesaba katm ayan tarihi, tarihi aklam ada yaya kalr" diyor. Im berin tenkide konu olan yazlarndan ikisi Trkeye de evrildi: Osm an Gazi Efsanesi", Osmanl Beylii (1300-1389), ed. Elizabeth A. Zachariadou, ev.: G. . G ven vd., stanbul 1997, s. 68-7; Osm anl H anedan Efsanesi, ev.: Seyfettin Erahin, slm Aratrmalar, X X II/1 (1999), s. 17-26. 15 14 13

Bu msralar Cemal Kafadardan aldm : Betveen T m Wolds. The Constructi-

on of the Ottoman State, Berkeley 1995, s. 118.


artlarn nem i g n getike daha iyi anlalyor. M esela Sakarya rm a n n b ir m d d et iin yatan deitirm esinin T rk basknlarn nasl kolay latrdna, buna O sm anl fetihlerinin m eteorolojik sebebi denebilece ine dir bkz. Jacques Lefort, 13. Y zylda B itinya, Osmanl Beylii

(1300-1389), s. 114.
J . A ttali, ayn eser, s. 207.

S i

O SM A N H f f l j

SYASET

OSMANLI'DAN MLL MCADELEYE STKLL- OSM Nl G N KUTLAMALARI


D O . DR. M EH M ET A H N G 2
G A Z N V E R S T E S G A Z E T M FAK LTES

irminci yzyln ilk eyrei tarihte Trkle rn en zor gnleri olmutur. Pek ok messesesi zamana gre kifayetsiz kalan ve zel likle de asker ve siyas gcn eitli d tesir ve i e kimeler sonunda kaybeden devlet, dalma sreci iine girmiti. G iritin Yunanistana iltihk arzusu; Bulgaris tann iinde pek ok Trkn yaad Dou Rumeli ile birlikte istikll iln edii, Bosna-Hersekin AvusturyaMacaristan tarafndan ilhak, Trablusgarbn talyanlar tarafndan igali, Mslman Arap ve Arnavutlarn isyan lar, devletin bunlar zerine asker gnderme mecburiye tinde kal ve nihayet Trk tarihinin en byk felketi olan Balkan Sava bu ortamda cereyn etmiti. Bu felket yllar millet zerinde derin izler brak m, btn Trkler yeis ve endie ierisine dmlerdi. Bu gelimelerden sonra ne olaca kestirilemiyordu. Devletin istiklli cidd tehdit altna girmi, yzlerce yl lk vatan topraklar birer birer elden kmaya balam, buralardan milyonlarca insan a, sefil, yorgun ve gelece inin ne olacan bilemeden anavatana doru akn akn gelmeye balamlard. mitsizlikler ve zdraplaryla birlikte pek ok meseleyi de buralara getirmiler, zaten bir yn dertle uraan devlet yeni problemlerle kar karya kalmt. Devlet erkn ve lkenin aydnlar bu tablo ierisinde kendi akl ve kabiliyetlerine gre k yollar aramaya balamlard. ktidar ellerinde bulunduran ttihat ve Terakki Fr kas bir taraftan d politikada iine dt yalnzlktan kurtulmaya alrken, bir taraftan da lke ierisinde bir lik ve beraberlii salamaya alyordu. Bilindii gibi Osmanl Devleti eitli din, mezhep ve milliyetlerden meydana geliyordu. Bu farkl topluluklar belli bir lk ve ideal etrafnda toplamak gemie nazaran olduka zor
O SM A N U

lamt. Osmanh Devletinin din inana dayal millet


sistemi', yani unsurlarn birer din cemaat olarak tasnifi,

milliyetilik fikrinin yaylmas ile fonksiyonunu yitir meye balamt. Nitekim imparatorluk tebaasnn bir ksmnn kendisini Ortodoks olarak deil de, Yunanl, Srp, Bulgar vb. eklinde tanmlamaya balamas, hatta 19- yzyln sonlarna doru bu eit kimlik kazanmann Mslman unsurlar arasnda da yaylmaya balamas, sis temi, dolaysyla Osmanl Devletini kme tehlikesi ile kar karya getirmiti.1 ttihatlar, bu durumu dzeltebilmek iin, ktisa d, itim ve siyas yapda pek ok dzenlemeler yaparak nne gemeye almlarsa da birbiri ardna kan sa valar ortamnda buna muvaffak olamamlard. Devletin son dneminde ardarda gelen savalar ve bu savalarn getirdii felketler ve en acs yllarca bera ber yaad insanlarn ihanetleri, toplum zerinde psi kolojik bir kntye sebep olmu, ac malubiyetlerin yurt ve milletin barnda at derin yaralar, Trkler arasnda m ill kimlik urunu kuvvetlendirmitir. Bu sebeple Trk genleri ve aydnlar Osmanlnn anl mazisine snmaya ve oradan ilham alarak, yeniden ayaa kalkmaya, bu heyecan yaratmak iin Osmanlnn gemite nasl byk bir devlet ve millet olduunu mil lete anlatarak yeniden o gnlere dnlebileceini anlat maya, bunun iin de milletin byk bir heyecanla itirak edebilecei, mill duygu ve dnceyi kuvvetlendirecek konumalarn yaplaca ve gen neslin gelecee bu duy gularla hazrlanaca mill gnler ihds etmeye altlar. Osmanl Devletinde kutlama trenleri daha ok padiahlarn clslar, doum yldnmleri vb. sebepler! SYASET

le yaplm ve zamanla da geleneksellemiti. Yllardan beri yaplan bu trenlerin toplum zerinde etkisinin azalmas ve yeni telkkilerin gelimesi, milleti topyekn ilgilendiren ve kucaklayan mill gnlere ihtiya duyul mas, II. Mertiyetin ilnn mtekip tartlmaya ba land. lk olarak zmit mebusu Ahmet Mfit Bey, Marif Nezreti memurlarndan Mehmet Ziya Beyin bavurusu zerine, Osmanl Devletinin kurulu gn olarak ileri srd 27 Ocak gnnn mill bayram olmasn iste yen bir nergeyi meclise sundu. Bu nergenin 27 Ocak 1909 tarihinde grlmesi srasnda stanbul Mebusu Hseyin Cahit (Yaln) Beyin, bir m ill bayram gn kabul edilecekse bunun II. Mertiyetin iln edildii 10 Temmuz (23 Temmuz) gn olmas gerektiini teklif et mesi zerine mecliste tartma kt. yelerden bazlar 10 Temmuzun, bazlar da Osmanl Devletinin kurulu gnnn, bir ksm yeler de her iki gn, mill bayram olarak il edilmesi gerektiini ne srdler.2 lk mill bayram, 8 Temmuz 1909 tarihinde Her
Sene 10 Temmuz Tarihinin A yd- Resmiye-i Osmnyeden Addine dir" 93 numaral kanunla kabul edildi ve 1909

1913 ylnda byk bir mersim ve yry tertb edile rek balayan bu bayram, bundan sonra btn lke apn da ve devlet erknnn itirki ve organizasyonu ile yapl mtr. yle ki mevzu zerindeki ilm tartmalar yaplr ken, Osmanl Devletinin kurulu gnnn tesbitinden ziyde, bu gnn kutlanmasnn toplum zerindeki etki sine ve faydasna iaret edilmitir. Donanma-i Osmn Muavenet-i Millye Cemiyetinin yayn organ olan Do nanma Mecmuasnn bir bamakalesinde bu hussta y le denilmektedir: Mersim-i mahsse-i tesdiyenin yd-
mefhirin milletteki kuwe-i zindeyi tezyd, mefhir-i ecdadn ihys evk-i imtisli tedd edecei o kadar briz bir hakikat tir k i tekrarn cidden zid addederiz. 4

O dnemin matbuatnda genie yer alan bu gn, Osmanl Devletinin kurulu tarihi tam olarak tesbit edi lememi olmasna ramen hemen hemen btn yazarlarca heyecanla karlanm ve tevik edilmitir. Yunus Nadi Tasvir-i Efkr gazetesindeki Siysyat kesindeki
stikll ve stikbl balkl yazsnda, bu gnn ehemni-

yetine ve yarataca mill heyecana iaret ederek yle de mektedir:


Drtyz adrdan doan Osmanl istikllinin bu giin alt yz altm be sene-i devrine tesadf eyledii hesap oluna rak Py-i tahtda l mektepler talebesinin n ayak olmasyla muhteem ve m ill bir ihtifl yaplacaktr. Demek ki millet feyzli bir intibh ile kendine geliyor. Hussen Osmanl Salta natnn te sisinde azm himmetin ne hrikalar icd ve ild ey lemi olduunu trihin mazbutu bulunmasna binen mevcudi yet ve istikllimize kasteden varlklar iinde yuvarlanrken vicdan bir incizb ile m ill hayatmza sarlarak ilk te ss et tiimiz zamanlarn htralarna ihya etmekten istikbl iin pek byk azm ve mit kuvvetleri alacamza phe yoktur:.. stikll htrasnn ihys maksadyla yaplacak bu tezhiirlerden mit ve emel ile parlayan istikbli grmemek kabil mi dir?5

ylndan tibren de kutlanmaya baland.3 Bu bayramn siyas bir hareketi ifade ediyor olmasndan kaynaklanyor olsa gerek ki, btn milleti kucaklayan ve duygularn ifade eden bir gne de ihtiya duyulduu anlalmakta dr. Osmanl aydnlarnn ve Drlfnn talebelerinin sadece mertiyetin kabul gn ile iktif etmeyip, m il letin anl tarihini ifade eden ve millete, mazisinden il ham alarak yeni bir atlm balatmasn salayacak heye can kazandrabilmek iin Osmanl Devletinin kurulu gnn kutlama kararn alarak uygulamaya koyarlar. Osman Beye Seluklu sultan tarafndan gnderilen h kimiyet almetleri tabi, menur ve alem ile Osman Beyin Karacahisarda kendi adna okutmu olduu hut benin tarihi kabul edilen 17 Ktn- evvel gnn ilm bir incelemeye de tbi tutmadan kendiliklerinden kutla maya balarlar. lk kutlama trenleri 17 Knn- evvel 1329 (30 Aralk 1913)da balar ve 1923 ylna kadar de vam eder. Cumhuriyetin iln ile birlikte bu kutlamann yerini muhtemelen Cumhuriyet bayramlar alacaktr. Drlfnn talebeleri ve Trk Ocakl genlerin n derliinde, eitli cemiyet ve kurulularn da itirkiyle
OSMANLI

Ad geen gazetenin ayn nshasnda Bugnk stikll-i Osmn Ihtifli Mnasebetiyle balkl yazda ise; Bugn stikll-i Osmnyenin devr-i senev'yesine miisdif ad dedildii cihetle darlfnunlarmz tarafndan bir ihtifl ya placa malmdur. Bu gn hakkaten stikll-i Osmnyenin devr-i seneviyesi midir? Bu cihet tarih encmenince de muh ta- 1 tedkk grldnden o bbda henz k a ti bir ey syleniSYASET

lemez. Mamafih darlfnunlarmz tarafndan yaplacak me rasim, Osmanlln en anl miibeccel htrt- trhiyesine ait bulunduu cihetle sene-i devriyesine msadif olsa da olmasa da haddi ztnda hissiyt- vatanperl'erneyi ittihz, maziyi tahzr suretiyle istikbl-i hazar gb' fevidi clip olduu cihetle gerek merasim, gerekse de mersimt mteebbisleri yeste-i takdir ve tebrikdir. 6 denilerek yaplan merasimin faydas

17 Kn- evvel tarihinin dnda en ok kabul g ren ve tartlan 699 senesi Cemzi-yel-evvelinin dr dnc gn ilk defa 1268 tarihli devlet salnmesinde yer almaktadr. Salnamede bu tarihin yevm-i istikll-i Osm
n olarak kaydedilmesinin lm bir mesnedi bulunma

makla beraber, salnmedeki bu bilgiye dayanarak daha sonraki salnmelerde de yer almas sebebiyle, tesbt edi len tarihler arasnda en ok itibar edileni olmutur.9 Osmanh Devletinin kuruluu ile ilgili almalarn balangc hakknda kesin bilgi bulunmamakla beraber almalarn 1913 ylndan daha nceki yllarda balad anlalmaktadr. Tarihi Osman Feridin Donanma Mecmuasnda yaynlanan Osmanllarn istikll Gn balkl incelemesinde u bilgiler verilmektedir:
stikll-i Osmnnin devr-i seneviyesi hakknda ilk

na iaretle miiteebisler takdr edilmektedirler. Aaolu Ahmet de Tercman- H akkat gazetesinde ki Siysyat kesinde stikll Gn balkl yazsn da; Balkan felketlerinden beri dimalarmzda ve kalblerimizde, fikirlerimizde ve mlerimizde husule gelmi olan tebed dlat tahll edilirken, yeni ve gayet mhim bir milin domak zre olduu anlalr. Bu mil, uur yhud vicdn- millnin teekklnden ibarettir. uur ve vicdn- m ill nedir? Kendini tanmak, nereden gelip, nereye doru gittiini bilmek, mukadderat- tarih'yyesini ve gaye-i mevcudiyetini idrk etmek. te uur ve vicdn- m ill! diyerek bu gnn kutlanmasnn millette dou

hiss-i tekrmi duyan zt marif nzr- esbk f z l muhterem M iinif Paa merhumdur. M nif Paa 1289 sene-i hicriyesini Osmanl istikllinin altyziinc sene-i devriyesi addederek, buna dair sekiz sayfalk (Dsitn- l-i Osman) nmnda bir manzume neri ile ihtisstn o devrin imkn derecesinde iln eylemitir. Bundan sonra tahminen 319 Knn- evvel-i iinde M srda bulunan mnevver Osmanl genlerinden bir hizip orada bir ihtifl, bir msmere, bir itim ile yevm-i mbreki tesde almlardr.1 0 stirdd- mertiyeti miitekib 324 Knn- snsinn 13- gn akam Pera Palasta verilen bir ziyafet-i siyasyye istikl-i Osmn ismi vesile ittihz edilmiti.

raca ur ve vicdn- millye dikkat ektikten sonra, yazya yle devam etmektedir. Binenaleyh slm ve
Trkln yeni can bulmu olduklar bir gnn tesd etmek fikri de gyet mantk ve tabi olarak domutur. Bu bayram ur-u millyemizin tekli ilmndandr. Binenaleyh iki ke re miibrek ve msveddir. Devlet ve milletimizin ebediyyen bu gn daha vas, daha muhteem, slmiyet ve Trkln kk salm olduu her kyde, her kede tesd edebilmesini barghs sahibden temenn ederiz. 1

iS T iK U iri o s m n g n n TE5BT TARTIMAMIZI


t

329 senesinde Trk Oca, Darlfnun mrifetiyle tertb edilen ihtifl 11 Knn- evvelde yaplm idi. 330 Knn- evvelin l l sinde Payitaht ile Memlik-i Osmnyenin ekser bildnda emsaline f ik bir srette istikll-i osmn mersimi icr klnd. Bu tarihlerin hi birinin vesike miistenid olnadn b-muhaba iln edebiliriz. n

Kutlamalarn balamas zerine dnemin matbutnda heycanl yazlarn yannda cidd ve lm tart malar da yaplmaya baland. Kutlamalara lk tiraz, g nn tesbiti konusunda oldu. 17 Knn- evvel tarihinin doru olup olmad tartlmaya baland. Bu tarihten baka tarihler de eitli yazarlarca telffuz edildi. Tart malar daha ok iki tarih zerinde younlamaya balad. Bunlardan ilki Osmanl Devletinin kurulu gn olarak Seluklu Devleti tarafmdan Osman Beye tabi, alem ve menur verildii gn olan 17 Knn- evvel tarihi, die ri de Seluklu Devletinin inkirz zerine Osman Beyin istikllini iln ettii kabul edilen 4 Cemzi-yel-evvel ta rihidir.8
O SM A N LI I

Osmanllarn istikll gn zerine bu tartmalarn younlat ve iki tarihin ortaya kt gnlerde, bu fik ri ilk defa ortaya atan hatta Mecls-i Mebsnn gndemi ne tayan Mehmet Ziyann ileri srd 4 Cemzi-yelevvel tarihi ile Drlfunn talebeleri ve Trk Ocakl gen ler tarafmdan byk mersimle kutlanan 17 Knn- ev vel tarihleri arasndaki ayrl kaldrmak ve btn Osmanl Devletinde kabul edilecek bir mill bayramn zaS1YASET

maninin kesin bir tarihe dayandrlmas zarretine dikkat eken marif nazrl Devlet-i Osmnyenin yevm-i istiklli
olan gnde ihtifl-i m ill yaplarak o giin yd- millyeden itibar ve sene-i devriyesi tekrar olunmak lzumu idrk olununca o yevm-i muhteremin trh-i hakkisi bilinmek meselesi tezhiir eylemitir. Tekemml Osmanl memleketinde tannacak bir iyd-i millnin zamann hakkat- tarihiyyeye add edilmek zaruridir. Bunu nazar- dikkate alan marif-i ummiyye-i nezret-i eli lesi matlb olan yevm-i istikllin zamn- tarihiyyesini vesaik ve miiahedta istinden tahkik ve tayin eylemek hususunu fi

Sava ortamna rastlayan stikll-i Osmn Gn kutlamalar, ordu gn hline dnm, toplantlarda yaplan konumalarda ordu vlerek Drlfnn genli inin her zaman ordunun yannda yer almaya hazr oldu u sylenmitir. Genliin, Harbiye Nezreti nnde yapt toplantya devrin Harbiye Nzr zzet Paa ile Mstear Paa ve mer ve erkn- zbitn itirk ederek hep birlikte Trke dua edilmi, ardndan krmz atlas zerine beyaz ile ilenmi stikll-i Osmn yazan bir sancak alarak, konumalara geilmiti. Drlfnn ta lebelerinden Feridun Fikri Bey, orduya hitben veciz bir konuma yaparak;
Istikll-i mbeccel-i Osmnyenin sene-i devriyesini tak dis iin toplanan Drlfnn ve bilumm mektep tale

28 Kn- sn sene 1329 tarihli bir yazyla Tarih-i Os mn Encmenine havale etti.1 2 Tarih-i Osmn Encmeni yapt aratrmadan ke sin bir sonu elde edemeyince gazete iln ile bu konuda bilgisi olanlarn yardmna mrcat edildi. Daha sonra encmenin bu konuda yapm olduu almalarn sonu lar encmen yelerinden Efdaleddin tarafndan Tarihi-i Osmn Encmeni Mecmuasnda Istikll-i Osmn Tarih
ve Gn hakknda Tedkkt bal altnda yaynland. Bu

besinin, devletin an ve erefinin tecvze maruz kald bu gnlerde Osmanl Hanlnn ilelebet payidr olma s iin lzm olan her eyi yapmaya hazr olduklarn sy ledii konumasn yle tamamlar. Ordu, ey vazifesi dn
yann her ordusundan byk, daha etin, daha erefli olan mu kaddes ordu! Pek yiit Osman G azinin, Orhanlarn, Muradlarn, Ftihlerin, Selimlerin Osmanl Sancan Viyana surlarnda, Hindistan shillerinde, Bahr- M uht-i Atlas ci varlarnda gezdiren Osmanl kahramanlarnn ruhlar seni te maa ediyor. Fakat tezelzl etmez bir i tikadla, kniz ki ay-yldzl bayran, anl askerlerine timsl olan ulu ordu! Sen o kah raman ceddn-hamset ve besletine, metnet ve fedkrnesine btn varl ile vrissin, selm, selm sana ey Osmanl is tikllinin mukaddes ve miibeccel ordusu, sana Osmanl Driilfi'nnu ve mektib-i liyyesi nmna bin selm ve ihtiram. 1 5

aratrmada kesin bir tarih verilmemekle beraber 4 Cemazi-yel-evvel tarihinin daha doru olabilecei ifade edil mitir. 1 3 Ayrca stikll-i Osmn gnnn mill bayram olmasn isteyen Donanma-i Osmn Muvenet-i Millye Cemiyeti de yayn organ olan Donanma Mecmuasnda bu konuya geni yer ayrm, o yllardaki hemen hemen btn saylarnda konuyla alkal eitli mektup ve ara trmalar yaynlamtr.

STKLL- ! OSMN GNN KUTLAMA MERASMLER


Btn bu tartmalara ramen 1913 ylnn 17 Knn- evvelinde stanbulda balayan kutlama trenleri, daha sonraki yllarda resmen iln edilmi bir gn olma masna ramen 17 Knn- evvel tarihinde devlet nezdinde ve btn lkede devlet erknnn katld ve mekteplerin tatil edildii resm bir tren halini almtr. Bu kutlamalarn ncln yapan Trk Ocaklar byk bir merasim tertb etti. Ayrca cemiyetin yayn or gan olan Trk Yurdu dergisi de zel bir ek yaynlayarak
Trk Yurdum m stikll Gn Hediyesi adyla gnn

Bu konumay mtekip Harbiye Nzr zzet Paa talebelere hitaben yapt konumada: Mefhir-i M illyeyi bu surette tebcil etmek vatanperverliin en esasl bir akide sidir. diyerek ilim ve fennin temsilcisi genlerin ilim ve

fenle, kendilerinin de klla vatan mdf ettiklerinden bahisle genlere teekkr ve tebriklerini bildirir. Daha sonra Dhiliye Nzr Talat Beyi ziyaret eden heyet bu gnn :10 Temmuz yevm-i mbecceli gibi yd- resmyeden tannmasn isterler. Saray- Hmynu da ziyaret eden heyet Padiahn kendilerini pencereden selmlamasna
Padiahm ok Yaa diyerek alklamlar, oradan da

mn ve ehemmiyeti zerine yaplm eitli konuma ve yazlara yer verdi.1 4


OSAAAN

Meclis-i Mebusna giderek oray da millet nmna se lmlayarak bu gsterili mersime son vermilerdir.
I SYASET

Ayn gece Mekteb-i Tbbye talebeleri fener alay tertb ederek bir ziyafet vermi, Mekteb-i Hukuk talebeleri de ehzdebandaki Millet Tiyatrosunda zel bir msmere tertb etmiler, Trk Ocanda da zel bir merasim dzenlenmitir.1 6 zellikle Birinci Dnya Savann balad ve de vam ettii yllarda heyecanl, cokulu byk trenler ve fener alaylar dzenlenerek milletin heyecannn diri tu tulmaya alld grlmtr. Birinci Dnya Savann malbiyetle neticelen mesi ve stanbulun igali srasnda trenler yaplmayp birka gazetede kk yazlar kmsa da 1919 ylndan tibren yine ayn heyecanla ve igal blgesi dndaki e hir ve kasabalarda kutlanmaya devam edilmitir.

' Bu gn eyym- stikll-i Osmn olmak mnasebetiy


le arz- tebrikt eder bu vesle ile vatann temadi halsn ve devlet ve milletimizin alt asrlk anl istikll ile mazhar- sa'det etmesini cenb- Hakdar diler ve bu yevm-i mbeccelin sadetini idrk eden, bilumm milletdalann yek dierini tebrike itb eylemelerini temenn eyleriz. Heyet-i Temsiliye Nmna Mustafa Keml20

Mustafa Keml Paann bu tammi zerine Anado lunun pek ok ehir kasabasnda mitingler ve trenler yaplm, bu toplantlarn sonunda bata tilaf devletleri temsilcileri olmak zere eitli makamlara telgraflar gnderilmitir.21 Ayrca Heyet-i Temsiliye Reisi Musta fa Keml Paaya da gnderilen telgraflarda stikll-i Os mn Gn kutlanm,22 Mustafa Keml Paa da telgraf larn ouna cevab teekkr telgraflar gndermitir.23 Sadece 1919 yl kutlamalarnda, lkenin deiik blge lerinde seksene yakn ehir ve kasabada trenler yaplm ve bu trenlerin sonunda eitli makamlara telgraflar gnderilmitir. Mesel 30.12.1335 tarihinde Kuva-y Millyenin merkezi olan Balkesirde ok byk bir mersim dzen lenmitir.24 Bugn vesilesiyle Trkn silh ve vazife ba na arld bu toplantda mlk ve asker yneticiler birer konuma yaparak toplantnn sonunda Ankara
Anadolu ve Rumeli Mdfaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesine 30/31 Knn- evvel 1335 tarihinde Balke sirde zmir iml Mntkas Miidfaa-i Hukuk Cemiyet-i Heyet-i Merkeziyesi Nmna Vsf' imzasyla gnderilen

MUSTAFA KEML, PAA VE STKIIrl OSMN GN KUTLAMALARI


Mustafa Keml Paa, mill heyecan diri tutmak, i gallere kar milleti hazrlamak, millete mill ur ka zandrabilmek iin onu harekete geirebilecek her trl gelimeden faydalanmaktadr. Bunlardan biri de bay ramlardr. Bylece bu gnlerin heyecanndan istifde ederek milletin byk toplantlar yapmasnn ve sonun da da, bata tilaf devletleri olmak zere eitli devletle re protesto telgraflar gndererek, haklarn aramalarn, istikll iin kararllklarn duyurmalarn istiyordu. Bu sebeple mertiyetin yldnmleri, ehitler iin okutulan mevlitler, eitli din1 7 ve mill gnlerin kutlanmasndan da bu mnda istifde ediyordu. Bu tr toplantlarn vatanperverne tezhrta vesile olmasn istiyordu. 21.7.1335 tarihinde btn vilyetlere, belediyelere ve kolordu kumandanlarna gnderdii bir telgrafta;
Rh- millnin kudretini bilhassa bu aralk cihana gs termek, vatanmzn hals ve selmetine medr olduu cihetle i bu iyd-i millnin parlak merasim ve vatanperverne tezhrta vesle olmas ve her tarafa mnasip suretle tamm ve tebligt ta buyurulmasm... niyz ederim demektedir.1 8

telgrafta yle denilmektedir:


Bugn byk hakan Osman Gazinin iln- istiklli sene-i devriyesi olmak itibariyle fevkalde muhteem m ill tezhrat icr edildi. Memleketin ifti, esnaf, sanatkr gibi her trl snf- itimyesi kendilerine mahss sancaklaryla teza hrata itirk etmi ve mukaddes hillimiz, Kuva-y M ill ye den drtyz miisellah svarinin nnde keml-i icll ile dalgalanmtr. Yirmi bini mtecviz fevkalde azm bir kalaba lk tekl eden alay, memleketin muhtelif mahallerini dolam ve ten nutuklar rd edilmitir. stikll-i mbeccelimizi hi bir zaman fed edemeyeceimizden bahis olan bu nutuklar bin lerce kiinin ahd-u peymn sadlanyle karlanyordu. Gecele yin Kuva-y Millye kararghnda mealeler yaklarak mz kalarla enlik yaplmaktadr. Galeyn ve azm-i m ill yn- iikrn bir derecededir. Heyet-i merkeziyemiz, heyet-i

Knn-i evvelin 17 sinde kutlanan stikll-i Osm n Gn19 mtreke sonrasnn zor artlar altnda da kutlanmaya devam edildi. Bu kutlamalar olduka byk toplantlarla memleketin her tarafnda icr edildi. Mus tafa Keml Paa 30.12.1335 tarihinde bilumum kaytl tamminde bu gnn kutlanmasn istemitir. Bu tammde yle denilmektedir:
OSM A NLI

I SYASET

muhtermmizin bu m ill bayramn tesd eder ve T rkn ec ddndan mevrs, sarslmaz azmi karsnda btn dmanla rn makbr kalarak mukaddes istikllimizi snglerimizle daima muhafaza edeceimiz md-i kvisini ibl eyleriz efen dim. 25

Harbi malbiyetinin ortaya kard skntl gnler de, mill birlik ve beraberlii salamada nemli rol oy namtr. Balkan H arbini mtekip daha byk bir sa van iinde kendini bulan Osmanl Devleti yneticileri, resmen kabul edilmemi olmasna ramen Istikll-i Osmni Gnn en yksek seviyede kutlanmasn sala

Mill mcdele dneminde Kuva-y Millyeyi des tekleyen Anadolu gazetelerinden Yeni Gn, Aksz, Hkimiyet-i Millye gibi gazetelerde stikll-i Osmn
Gn iin stunlarnda geni yer ayrlm ve ke ya

mlardr. Birinci Dnya Savann ilk yllarnda lkenin her tarafnda younlaan, son yllarnda ise azalan bu gnn kutlanmas daha ok Drlfnn talebeleri ile Trk Ocakl genler tarafndan tertb edilmitir. Mondros Mtrekesi ile savan bitecei, sulh ve s kn dneminin balayaca midini besleyen Trk m il leti mtrekenin artlar hilfnda uygulanmas karsn da kendini yeniden uzun ve kanl bir mcdelenin iin de bulmutur. Bu sava, Trklern elinde kalan son vatan paras zerinde istikllini koruma sava hline dn mtr. te bu ortamda stikll-i Osmni Gnnn an lam, Osmanl Devletinin kurulu gnn kutlamaktan ziyde devletin ve milletin istikllini koruma anlamn tamaya balad. Millet bu gnde tarihinin ve milletinin hametini gryor, yeniden o gnlere dnlebilecek ru hu ve iine dtkleri kt vaziyetten kn yollarn aryordu. Mill mcdelenin lideri Mustafa Keml Paann zellikle 1919 ylnda bu gnn kutlanmas tammini yaynlad gnler, Osmanl hkmeti tarafmdan hak knda tutuklama kararnn karld ve saltanat maka m ile ilikisinin kesildii dneme rastlamaktadr. Buna ramen, Mustafa Keml Paanm balatt milletin is tikllini koruma mcdelesini kazandracak ruhu Trk tarihinin derinliklerinde arad ve buna nem verdii grlmektedir. Pek ok ehir ve kasabada yaplan tren lerde yaplan konumalar ve sonunda gnderilen telgraf larn muhtevsna bakldnda bunu grmek mmkn dr.

zarlar konu hakknda makaleler yazmlardr. 31 Aralk 1920 tarihli Yeni Gn gazetesi bugnn kutlamalar iin halkn itibar edebilecei bir dettir byle bir gn mensup olduu millet ve devletin byklk ve anndan sz etmeye sebep olaca iin nemli bulurken, ke ya zar Yunus Nadi Bey de yazsnda yle demektedir:
...Tarihin Trk esir diye kaydettii bir zaman yoktur. Btn dnyaya meydan okuyan bir mcdele iinde olan A na doluda her hangi bir bamszlk bayram yaplabilirdi. 600 y l kadar nceye uzanan bir olay deil, Trkl Ergenekondan karan efsane tercih edilmektedir. Osmanl Devleti nin kuruluu, asrlarca sren ini klaryla insanlk dnya sna kk salm bir devletin, ayn cinsten bir anlayn, Trk ln devamdr. ncesi bamszlk olan Trkln, bam szlk vadisinde yol almasdr. Anadoluda mcdele eden in sanlar, ayn bamszln devam iin uramaktayd. A na dolu, Osmanldan nce de Trkt, imdi de Trk, yarn da Trk olacakt. Bu millet Badatta ne idiyse, Karacahisarda adna hutbeler okuttuu, Viyana surlar nnde grld za man da o idi. imdi m ill bamszlk ve slmiyetin onurunu savunan kutsal bir mcdele iinde de odur. Bugn Osman G a z inin ahsnda Trkln anane, eref ve izzetini selmlama mz daha uygundur. 26

SONU
20. yzyln banda Osmanl Devletinin iine d t menf durumdan kurtulmak iin millete yeni heye can ve mill ur kazandrmak gayretlerinden biri olarak faydalanlan mill gn ve bayramlar, zellikle Balkan

O SM A N I I

ren

SYASET

David Kushner,T;/V/4 Milliyetiliinin Douu (1876-1908) ev.: S. S. Tcec, R. E rtem , E Erdem . stan b u l, 1979, s. 9-

k htifli, kbl-i stikble D oru, Tasvr-i Efkr, 18 K n- evvel 1329. 16 17 A.g.y. Mesel 1919 ylnn A ralk aynda yani stanbul h k m eti ve saltanat m a kam yla resm ilikisinin kesildii gnlere rast gelen M evld g n m na sebetiyle, bata Padiah ve Sadrazam olm ak 2ere, H ey et-i Merkeziyeler, Valiler, K um andanlar ve m stakil m utasarrflklara Sivastan gnderdii 5.12.1335 tarihli telgraflarda yle denilm ektedir: H ey et- M erkeziyelere H ulliyle b t n m uvahhidin m erref ve m b h olduu m evld-i nebev-i hazret-i rislet-penlm izin vatan ve m illet hakknda m u tm ain ve

Haan Albayrak, O sm anldan C um huriyete M ill Bayramlar, Tarih ve Top

lum Dergisi. Tem m uz 1987, S. 43 s. 31.


3 4 a.g.m ., s. 31. stikll-i O sm n, Donanma Mecmuas, 4 K nn- sn 1915. no: 27-75., S. 4 1 8 . 5 Yunus N adi, stikll ve stikbal", Tasviri Efkr, 30 K nn- evvel 1913, no: 103. 6

"Bu Gnk stikll-i Osmn htifli Mnasebetiyle, Tasviri Efkr, 30 Knn- evvel 1913, no: 103.

A aolu A hm et, stikll Gnii', Tercman- Hakkt Gazetesi, nn- evvel 1915.

30 K-

m barek olmasn tazarru eyler arz- teb rk t ederiz. Anadolu ve Rum eli M dfaa-i H u k k Cem iyeti H ey et-i Temsliyesi N m na M ustafa K em l ATAE. K .29, 0 .1 3 3 6 /2 6 , F.3-1 Atabe-i Felek-M ertebe-i H azreti Tcidar- Azamye M akam - akdes-i hilfet penhlerine cn- dlden m erb t b t n lem -i slm m ve tebaa-i sdklar b ilu m m m uvahhdnin eref ve idrkiyle m esud ve m b h olduu m evldi nebevi-i hazret- rislet-penhnin ba ta zt- evket-sm at-hazret-i Tcidrleri ve hned- celilnlan ol d u u hlde vatan ve m illet h akknda m esud ve m brek olm asn Cenbu r-R hm anu r-R ahm den tazarru' eder tebrkt- ubudiyetkrnem izi kem l-i ta zm ve hrm etle sidd-i ubelerine arz eyleriz. Anadolu ve Rum eli M dfaa-i H u k k Cem iyeti H ey et-i Tem sliyesi N m na M ustafa Kem l" ATAE. K .29, D .1 3 3 6 /2 6 , F.3-2 Sadrazam D eveltl Faham etl A li Rza Paa H azretlerine eref*i idrkiyle m b h olduum uz m evld- nebev-i hazret-i rislet penhnin vatan ve m illet hakknda m u tm ain ve m brek olm asn Cenb- H a k tan tazarru eyler H ey et-i celleye arz- teb rk t ederiz. Anadolu ve Rum eli M dfaa-i H u k k Cem iyeti H ey et-i Temsliyesi N m na M ustafa K em l ATAE. K .29, D .1 3 3 6 /2 6 , F.3-3 Valilere, K um andanlara ve M stakil M utasarrflara eref-i idrkiyle m esd ve m b h olduum uz m evld-i nebev-i hazret-i rislet-penhnin vatan ve m illet hakknda m u tm ain ve m brek olm as n tazarru eyler arz- teb rk t ederiz. Anadolu ve Rum eli M dfaa-i H u k k Cem iyeti H ey et-i Tem sliyesi N m na M ustafa Kem l" ATAE. K .29, D .1 3 3 6 /2 6 , F.3-4 18 ATAE. K .29. D. 1336/26, F.l

"stikll Gn", Donanma Mecmuas, 4 K n- Sn 1915, no: 27 -7 5 , s. 418.

Oysa, ilk slnme 1263 tarihinde neredilm i olup, zikr olunan tarih bu nshada m evcut deildir. Bu kayd 1268 senesinden tibren nerolunan salnmelerin hepsinde m nderic olduu halde O sm anl ilim adamlarnca bu tarihten sonra kalem e alnm olan tarih kitaplarndan hi birinde bu tarihe yer verilm em itir. H a tta salnam enin nerinde m him rol oynayan Ahm et Vefk Paa Fezleke-i Trh-i Osm nyyesine bu tarihi alm am tr. Ayrca H ayrullah Efendinin Tarih-i D evlet-i Aliyesi, Cevdet P a a n n Ksas- Enbiyasnn son cildinde de bu tarih bulunm am aktadr. O nlarn bu kayd grm em eleri kabul edilem eyeceinden bu d u ru m u n dikkate aln m a s icap etm ektedir. Ayrca 1268 senesinde kurulm u olan Encm en-i Dni H eye tine dahil olup, "Heyet-i Mezkrece Devlet~i liyye-i Osmnyenin

ibtidy- teekklnden tibren tarihini kaleme almaya memur olan mektfbzde Abdlaziz Efendinin tarihinde dahi 4 Cemzi-yel~ewel sene 69 9 tarihi grlme mitir. Yevm-i stikll-i O sm n H akknda T edkkt, Donanma Mecmu as, 15 M art 1915, no: 37-85 s. 579-582.
10 Yakup K adri (Karaosm anolu) b ir yazsnda b u n u tesb it etm ektedir. 30 A ralk 1921 tarihli kdam gazetesinde bu k o nuda unlar yazmaktadr. B undan takriben onbe yl evveldi, M sr'da b u lu n uyordum , o zam an Av rupada olduu gibi M srda da b ir ok J n T rk ler var idi... ite g n n birinde M srda bundan onbe yl evvel bu esrarengiz insanlardan biri ba na yaklap dem iti: yd-i M illnizi teb rik ederim . O zam ana kadar yal nz be-on T rk genci arasnda m u teb er olan bayram resm ileti ve u m m a tem l edildi. Yakup K adri, Mahad-e ve Mlahaza, stikll Gn

m ? kdam Gazetesi, 30 A ralk 1921, s. 2.


11 O sm an Ferid, " Osmanllarn stikll Gn Donanma Mecmuas, 15 ubat 1915, no: 33-81, s. 514. 12 Efdaleddin, stikll-i Osmn Tarih ve Gn Hakknda Tedkkt, Tarih-i

Osmn Encmeni Mecmuas 1 N isan 1330, sene 5, no: 25, s. 36.


13 14 Haan Albayrak, a.g.m ., s. 32. (T rk Yurdu, 17 Kn- evvel 1329). Bu zel saynn iinde u yazlar bulunm aktadr. Selm Sana H akana H ita b Ocam M ehm et Em in N ecdet H alid e Edip

19 1 M art 1917 tarihinde kullanlan takvim de yaplan de iik lik ten dolay, bu g n 30 K nn-i evvel g nne tekabl etm itir. 20 ATAE K .29. D. 1336/26 F 4-4. zm ir'e D oru G azetesi, 3 K nn- s n, 1336. K zm zalp, M ill M cdele, 1919-1922. c. 1, A n k ara,1988, s. 80. 21 Bu telgraflar iin baknz: ATAE K .29. D. 1336/26 F 4. Bu Dosyada sek sen adet belgede eitli ehir ve kasabalarda yaplan trenler hakknda bil g ile r verilm ekte, tren yaplm ayan yerlerden ise A nadolu ve R um eli M dfaa-i H u k k H eyet-i M erkeziyesine ku tlam a telgraflar gnderilm itir. Bu telgraflarn altn d a valiler, m utasarrflar, kum andanlar, belediye reisle

H arbiye, M arif ve Dhiliye N zrlarn N u tu k lar stikll Gnleri A hm ed Refik T rk Oca R eisinin N u tk u T rk Y urdu M d rnn N u tk u T rklk uuru D rlfnn ve O cakta stikll G n 15 Tarih-i stikll-i O sm n, D n k M ersm -i Fevklde Tezahrt- M il lye Sabah Gazetesi, 18 K nn- evvel 1329. O sm nl stik llin in D n
OSM ANU g j j ]

H am dullah Subhi A kuraolu

ri, M dfaa-i H u k k Cem iyeti Reis ve yeleri ile eraftan ve h alktan im zalar b ulunan bu telgraflarda g n n ehem m iyetini ifade eden m ill b irlik ve beraberlik dncelerini ortaya koyan hli hazrdaki d u ru m u protesto eden fadeler bulunm aktadr. 22 Bunlardan b ir tanesi ATAE K .29. D. 1336/26 F 4-77. deki belgede K

SYASET

zm K arabekir tarafndan 6 K nn- sn 1336 tarihinde Erzurum 'dan gnderilen telgraftr. Bu telgrafta yle denilm ektedir: Ankarada H ey'et-i Temsliye Riyasetine Yevm-i istikll-i m illm izi m tekbileten tebrik eder ve alt asrlk necp ve pk hamiyetli bir kan, m illetin bu g n k evltlarna tam am iyle m ntekil olduundan yine eref ve sa adetli g n ler idrk edeceimiz emsilesini tazim tm z terdifen arz eyleriz. 15 nci K olordu K um andan M irliva Kzm Karabekir. 23 ATAE K.29. D. 1336/26 F 4-83. deki belgede, Srm enederi gnderilen telgrafa M ustafa Keml Paa, 7.1 .1 3 3 6 tarihi ile Srmene Kaym akam 25 26 24

evket Beyefendiye gderdii cevab telgrafnda yle dem ektedir: Sr mene alal-i m uhterem esinin stikll-i Osm ni m nasebetiyle icr e ttik leri tezhrt- vatanperverneye teekkr eder, vatanm zn tam m -i istihls tem ennyat terd f eylerim efendim . H eye ti Temsliye Nm na M ustafa K em l Bu m erasim iie ilgi haberler zm ire D oru Gazetesi"nin 1 Knn- sn 1335 tarihli nshasnda olduka tafsiltl bir biim de verilmitir. ATAE, K -29. D. 1336/26. F. 4-2,3. Yunus N adi, Anadoluda Yeni Gn Gazetesi, 31 Aralk 1920. N u re ttin G lm ez, Kurtulu Savasnda Anadolu'da Yeni Gn, Ankara, 1999, S. 263.

OSM A N LI J J J I

SYASET

RUMEEYE GE

SNR, SIN IR BLGES VE EKRD EK OLARAK OSMANLI BALKANLARI

205
O SM AN LIN IN RUMEL'YE GE VE LK FETHLER

212
RKEN OSM ANLI D O N EM (1299-14S3)'NDE AKINCILAR VE AKINCI BEYLER

217

SIN IR, S IN IR BLGES VE EK R D E K OLARAK O SM A N LI BALKANLARI

ASST. PROF. DR. PETER M ENTZEE


U TAH UNIVERSITY /A .B .D .

smanl mparatorluu snr fikrinden ok et kilenmitir. mparatorluun Kuzey Afrikada bir snr olmasna karn, en nemli iki sn r Gney Bat Asyada ranla ve Ortadou Avrupada Hristiyan alemi ile olandr. Biz bu makalede kincisinin zerinde duracaz. Osmanl mparatorluunun Avru padaki snr yzyllar boyunca Balkanlar olmutur. Bu nunla beraber, Balkanlarn, Osmanl mparatorluu iin, sradan bir snr blgesi olmaktan ok daha nemli bir yeri vardr. Aslnda Osmanl kltrnde snrn nemin den dolay Balkanlar, Osmanl tarih ve kltrnde mer kez bir rol oynamtr. Osmanl mparatorluunun snr dinamiinde XVII. yzyln sonu ve XVIII. yzyl bo yunca sre gelen deiim, Osmanl m paratorluunu ta mamen deitirmitir. Bu yzden bu makalede, Balkan larn, mparatorluun hem snr hem de ekirdek para s olup olmad tartlacaktr. lk nce aratracamz ey Osmanl Balkanlar kapsamnda snr ve ekirdek kavramlarnn anlam dr. Snr benzeri terimlerin anlam ok net deildir. Bir Kuzey Amerika metninde snr Frederik Jackson Turnerin syledii gibi Medeniyet ve barbarlk arasn daki buluma noktas olarak ifade edilir. Bu tanm hala geerliliini korumaktadr. Bununla beraber, ngiliz lite ratrnde snr hudutla ayn anlamda kullanlr. Osmanl mparatorluunun Hristiyan alemiyle olan snr her iki tanm da iine almaktadr. Osmanl s nr her adan teoride, dnyann Dar-l-slam (slam l kesi) ve Dar-l-Harb (Sava lkesi) olarak ikiye bln mesini temsil eder. Yani Osmanlnn Avrupa snr, s rekli sava halinde olan imparatorluklar arasnda keskin
O S M A N II I

bir snrdr. Dier bir deyile, Osmanllar Avrupa snr n, basit bir huduttan daha fazla grmlerdir. Ayn za manda, Osmanl m paratorluunu dmanlarnn yaa d topraklardan ayran izginin, modern dncede tam bir hudut deil de usuz bucaksz bir ara blge olarak dndn bilmek nemlidir. Bu makalede s nr olarak adlandracamz yer ite bu blgedir. Snr ve hudut" terimleri gibi, ekirdek keli mesinin de birok deiik anlam vardr. Ben, ekirdek eyaletler terimini Peter. F. Sugardan aldm. Bunlar Osmanl merkezi hkmeti tarafndan direkt olarak y netilen ve Osmanl mparatorluunun ayrlmaz birer paras olan eyaletlerdi. Sugar, ekirdek eyaletler ve vergi veren devletler arasnda bir ayrma iaret etmi ti. Snr blgelerinde konulananlar genellikle vergi ve ren devletlerdi. Ama, Osmanl Balkanlarnn pozisyonu bir istisna tekil etmekteydi. ekirdek eyaletler olarak organize edilmelerine ramen, Balkanlarn bir ksm her zaman Hristiyan alemine snr olmutur. Balkan ekirdek blgesi eyaletlere, eyaletler de san caklara blnmt. Blge ounlukla tmar ad verilen toprak paralarndan oluuyordu. ok genel olarak ba karsak tmarlar, Ortaa Avrupa derebeylik arazileriyle baz benzerlikler tarlar. Bir ekilde dierlerinin arasn dan kendini gsteren bir asker, tmar denilen bir arazi parasyla dllendirilebiliyordu. Sipahi ad verilen bu askerin, sipahi ad verilen Silahl bir svari olan ve veri len bu irad kendi (ve tmarn byklne bal olarak saylar deien hizmetlilerin) geimini salamak iin kullanmas beklenirdi. Sipahiler, XVI. yzyla kadar Osmanl asker gcnn dayanan oluturdular.
SYASET

Bu idari dzende, mparatorluun ekirdeini oluturmann yan sra, Balkan blgesinin, Batnn ABD tarihinde nemli bir rol oynamasna benzer sebep lerle, Osmanl mparatorluu tafih ve kltrnde nem li bir rol vard. Amerikan tarihindeki Belli Kader fik rinin nemi gibi, Osmanllarn da yaylmalarn etkile yen bir dizi inanlar vard. Bu inanlar gaz (kutsal sava amac) terimiyle zetlenebilir. Gazilerin amac Darl-slamn, Dar-l-Harb zerine yaylmasyd. Bu yayl mann anlam, ele geirilen blgede yaayanlarn slami yet'e dndrlmesi deil, sadece slam Kanunlar altn daki toprak parasnn bymesiydi. Gaz fikri zellikle Osmanl mparatorluu ncesi Anadoluda ortaya kon mutu. Anadoluda XII.- XIV. yzyllar arasnda Bizans mparatorluu ve eitli Trk savalar arasnda yzyl lardr sregelen sava durumu tek bir snr kltr yarat mt. Snr savalar birbirleriyle srekli savam ve her iki taraftakilerin de bu mcadelelerini, kutsal sava fik riyle btnlemilerdir. Osmanl tarihi ierisindeki nemli bir nokta da, Gazilerin Anadolunun eitli yerle rinde devlet kurmu yerleik Mslman Trkler tarafn dan snra doru itilmeleri ve bu Trklern gazilerin ba msz ve tehlikeli giriimlerine maruz kalp ve tehdit edilmeyi istememeleridir. Osmanl mparatorluunun snrlar Osmana (Osmanl lkesinin kurucusu) bal bir grup gazi tarafmdan geniletilmi ve Dar-l-slamm yaylmas Osmanl m paratorluunun resmi varolu nedeni haline gelmitir. Osmanl mparatorluunun ilk yaylma giriimi parlak Bizans mparatorluunun snrndaki Kuzeybat Anadoluda balamtr. Osmanl kuvvetlerinin Avru paya ilk girii 1345 ylnda olmutur. Bu tarihten itiba ren XVI. yzyla kadar Osmanl mparatorluu ve Avru pa Hristiyan alemi arasndaki snr (Dar-l-slam ve Dar-l-Harb arasnda) Balkanlara doru ilerlemitir. 1575-1683 yllar arasnda, Osmanl mparatorluu ve Hristiyan alemi arasndaki snr bugnk Macaristan, Slovakya ve Polonyann bulunduu Balkanlarn Kuzeyi ne kadar ilerlemitir. Bununla beraber Avrupa snrnn bir ksm u anda yaklak Avrupa - Hrvatistan snrnn olduu yer olan Adriyatik Denizi ve Sava Nehri arasn daki blgede kald. Osmanh snrlar XVIII. yzyl baOSM A N LI

larnda daralmaya balaynca, snr Adriyatik denizinden Karadenize kadar Sava ve Danube nehirlerini takip ede rek bir kez daha Kuzey Balkanlara yerleti. Osmanllar bu hatt XIX. yzyla kadar sabit tutmay baardlar. mparatorluun yetkilileri iin snr arazileri dn yann keleriydi. XVI. yzylda balayp XVII. yzyla kadar sren, Habsburg ve Osmanl kuvvetleri ve m tte fikleri tarafmdan yaplan saysz askeri muharebe, baskn ve aknlar geni Macaristan Ovasn kullanlmaz bir ara zi haline getirmi ve Kuzey Balkanlarn byk ksmn harab etmitir. Snrdaki askeri ve sosyal deiimler, zel kural ve dzenlemeleri de beraberinde getirdi. Habsburglar 1522de, Adriyatik Denizi ve Sava Nehri arasnda askeri bir snr blgesi organize ettiler. XVIII. yzylda Osmanllar Macaristann dna atldklarnda, asker snr bl gesi Sava ve Danube nehirlerinin Karadenize dklme hattna paralel bir hatta kayd. Habsburg snr blgesi grenzerlerin eviydi. Bu savalar Alman paral askerle ri ve Vlach denilen Ortodoks Balkanllardan. XVII. ve zellikle XVIII. yzyllarda da Ortodoks Srplardan oluuyordu. Asker snr blgeleri, bulunduklar eyalet ten tamamen zerkti ve komutanlar direkt olarak Viyanaya balydlar. Grezerler snr blgesi iindeki ift liklerde yaarlar, iftilikle ve zellikle Osmanl arazisine saldrarak geinirlerdi. Habsburg asker snrnn tersine, Osmanl snr blgesinde ciddi organizasyonlar yoktu. Bununla beraber, aadaki incelemenin de gsterecei gibi, iki snr blgesinin ortak zellikleri vard. Osmanl u beylerinin, snrn bal olduu sancak tan geni bir zerklikleri vard. Bu yzden snr sancak larnn hudut blgeleri yetkili sancak beyleri yerine u beyleri tarafndan ynetilirdi. Snrlarda yaayanlar, Osmanl toplumunun organi ze yaplanmasna uyum gsteremeyenlerden oluurdu. Snr, nceleri zellikle Dou Anadoludan gelen Trk airet gmenlerinin ve sonralar Osmanl padiahlarnn kleleri olan Krm Tatarlarnn gnderildii yerdi. Trk gazi savalarn, imparatorluun belirii srasnda Osmanl asker gcnn byk bir ounluunu oluturur ken, XV. yzylda Osmanl sultanlar ve onlarn dan manlarnn ina etmeye balad sofistike ve dzenli devlet ve topluma uygun olmayacaklar ispatland. Bu
SYASET

sebeple, Osmanllar bu gebe Trkleri mparatorluun snr blgesine srmeyi uygun grdler. Bunlar snr bl gelerinde kendilerini geindirmek ve dzenli Osmanl ordularnca yaplacak seferlerin hazrlnda araziyi talan etmek iin Hristiyan topraklarna akm yaparlard. Ularda yerleen Trk gmenler aknclar olarak bilinirlerdi. Aknc terimi aslnda, Osmanl Silahl Kuvvetlerinin bir ksmn oluturan Trk hafif silahl svarilerini tanmlyordu. Aknclar genellikle Avrupa seferlerinde arpmalarna ramen, Orta Douda da g rev almlard. XV. yzyl ortalarnda Osmanllar Bal kanlarn kuzeyine iyice yerletikten sonra, aknclar snr savalarnda uzmanlatlar. Osmanl Merkezi Hkme tinden maa almazlar, geimlerini dman topraklarna yaptklar basknlarla salarlard. Ayrca Osmanl hk metinden zerktiler ve XV. ve XVI. yzyllarda saylar en az 40.000di. Aknclarn iindeki bir grup da msellelerdi. Bunlar yerli Balkan nfusuna karm Trk gmenlerdi. Msellenler sava zaman Osmanl Ordu sunda svari olarak grev yaparlar, dier zamanlarda ift likle urarlard. Aknclar Mslman ve Trk aslllard ama XVI. yzyln snr aknclarna Trk demek yanltc olur. Aslnda nde gelen aknc aileleri, Anadolu ve Orta As yadan gelen Trklerden ziyade, sonradan slamiyeti ka bul edenlerin torunlarydlar. rnein, Macaristan ve Srbistan Aknc beyleri Kse Mikail Hanedannn kurucusunun adyla anlan Mikailoullaryd. Bunlar, nl Yunan Paleolog ailesin den slam dinini kabul etmi bir aileydi. Malkooullar ailesi, Moldovya, Wallachia ve Polonyadaki Aknclar ynetiyordu. Bu nedenle slamiyeti kabul eden aileler bir ok Osmanl snr blgesini ynetmitir. Trk veya Trklemi aknc savalarna, snr muhafzlar ve kalelerdeki askerler yardm ederdi. Osmanl snr sava snflarnn en nllerinden biri martulozlardr. Martulozlarn hepsi geni Balkan Hristiyan nfusundan seilmi kiilerdi. Asl martulozlar Osmanl kuvvetlerine katlan Bizansl veya Slav feodal soylulary d. Dier bir deyile, martulozlar, snrn dier tarafnda ki Ortodoks Habsburg grenzerleriyle ayn dile ve dine mensuptular. Martulozlarn toplumsal dzeyleri ok yksekti. 1577de saylar en az 80.000di, hak ve sorum
OSM AN1.I I

luluklar babadan oula geerdi. Dier Hristiyanlar, ye rel Osmanl yetkililerinden martuloz stats almak iin dilekeyle bavururlard. Bu kuvvetlerin ok eitli g revleri vard. Makedonya gibi Balkan ekirdek eyaletle rinde bir eit polis kuvveti olarak grev yaparlard. Ay rca nemli yollar, da geitlerini ve madenleri de ko rurlard. Snr boyunca snr koruma muhafz olarak g rev yapar; ayrca kale ve snr boyundaki snr itlerini de korurlard. XV. yzyl ortalarnda bazen aknclar benzer ekilde sava olarak da alrlard. Baz martulozlar, devriye botlarna insan gc salamak iin Danube neh ri boyunca kaleleri korumaktan sorumluydular. Aknc larn tersine, martulozlar Osmanl asker organizasyonu nun cretli yeleriydi ve vergi vermezlerdi. Aknclar ve martulozlarn yan sra XV. ve XVI. yzyllarn dier bir karakteristik Osmanl yardmc kuvveti de voyuklard. Martulozlar gibi voynuklar da, Balkanlarn, zellikle Bulgaristan nfusundan seilmi lerdi. Yine martulozlar gibi, voynuklar da, XIV. yzyl da Osmanllara arazilerini veren eski Balkan feodal asil leriydi. Feodal topraklarnn hepsini veya bir ksmn el lerinde tutmalarna izin verilmiti ve Osmanl Padiah na askerlik hizmeti olarak geri dnmek zere geni bir zerklikleri vard. Martulozlar tersine voynuklara cret denmezdi ve bunlar kendi arazilerinden elde ettikleriy le geinirlerdi. Martulozlarn ncelikle bir snr muhaf z veya krsal bir polis olmalarna ramen, voynuklar da ha ok Osmanl asker mekanizmasnn bir parasydlar. Bununla beraber, baka grevleri de vard. zellikle Bos nada snr koruma muhafz olarak rol alrlard. Bulgar voynuklarnn en nemli grevlerinden biri, sultann ahrlar iin atlarn temin edilmesiydi. Hem voynuklar hem de martulozlara benzeyen di er bir Osmanl asker birimi de delilerdi (Literatik ola rak lunatikler). Bunlar sava zamannda aknc veya ke ifi olarak rol alan hafif silahl svarilerdi. Deliler, mar tulozlar veya voynuklardan ok daha sonra, XV. yzyln sonlarnda kurulmulard. slam dinini kabul eden yerli Balkan halkndan, zellikle Srplardan seilmilerdi. De liler; aknclarn, martulozlarn ve voynuklarn zerkli inden yoksundular ve yerel Osmanl yetkililerin direkt komutas altnda bir eit kiisel kurum olarak alrlar d.
SYASET

Aknclar, martulozlar ve voynuklar snr koruma konusunda ayn noktada buluurlard. Bu genellikle, dman toprana basknlar dzenleyerek veya kaleler ve snr kylerini koruyarak yaplrd. Bu kuvvetlere ek ola rak snr kalelerini dardan korumakla sorumlu olan ve Osmanl ordusu bnyesinde bulunan dier kuvvetler de vard. Bir eit sipahi olan dizdarlar snr kalelerinin ko mutanlarydlar. Her bir dizdar, Osmanl Merkez Hk metinin verecei zel bir izin almadan kaleyi terk ede mezdi. Dier taraftan, dizdarn yerel yetkililerden man tkl bir zerklii vard ve elinden alnamayacak olan serbest tm ardan gelen gelirle geinirlerdi. Dizdar, t mar sahibiyken, kalede bulunan komutas altndaki kuv vetler dzenli maa alrlard. Bu birliklere azaplar (literal olarak bekarlar) beliler (bunlara beliler denmesinin sebebi gnde 5 ake maa almalaryd), farisan (literal olarak biniciler) ve gnlller balyd. Azaplar, Osmanl tarihinin ilk zamanlarndan beri varlard. Aslnda, azap denilen yardmc askerler Osmanl ncesi Trk asker kuvvetlerinde de bulunmaktaydlar. Osmanlcada azap terimi birok iten sorumlu olan Trk ya da Trkletirilmi savalar iin kullanlrd. rnein azaplar, bir Osmanl askeri seferinde en nemli grevleri stlenen piyade askerleri (yenieri) kadar nl lerdi. XIV. yzyln ortalarnda yerel Trk kabilelerinden toplanan azaplar vard. Bu azaplar Osmanl hzinesinden dzenli olarak maa alrlard. Yerel nfustan, askerlik hizmeti iin toplanan dier birimler beliler ve gnlllerdi. Her iki birim de Trk asll olsun ya da olmasn Mslmandlar, Beliler, tpk azaplar gibi, merkezi hzineden maa alrlarken, gnl llerin kendi kylerinden toplananlarla denirdi. Farisanlar zel kalelerin savunmasna yardm etmek iin ku rulmu svarilerdi. Bazlarna dzenli maa denirdi ama dierlerinin bir tmardan elde edilen gelirle kendilerine ve atlarna bakmalar beklenirdi. Dier kale savunma as kerleri gibi farisanlarn hepsi de Mslmand. Bununla beraber, kalenin bulunduu blgeden toplanm olmala r gerekmiyordu. Aslnda birou zellikle snr koruma muhafzl ve garnizon askerlii grevleri iin toplanp Balkanlara getirilmi Tatarlard. Yerel nfustan bu i iin toplanan garnizon kuvvetlerinin yan sra, Osmanl snr kuvvetlerinin bir ou, merkez hkmet tarafndan
O SM A N U

gnderilen piyade snf erlerden oluan bir garnizonu da desteklemek zorundaydlar. Dizdar, snr kale komutan tiplerinden biriydi. zellikle Bosna ve Osmanl Hrvatistannda nemli olan dier bir kale komutan tipi de kaptand. Kaptanlar sa dece snr koruma greviyle sorumlu olmakla kalmayp ayn zamanda kaptaniye olarak adlandrlan zel bir blgenin kamu dzeni ve asayiinden de sorumluydular. Bunun yan sra, kaptanlar Sava nehri boyunca savunma grevinde de bulunurlard. Kaptann karargh her za man kale grnmnde ou zaman tatan veya aa g zetleme kulelerinden oluan bir yapda olurdu. Kaptann pozisyonu yerel bir Mslman aile iinde babadan oula geerdi. Kaptan kendini ve yannda alanlar tmarlar dan gelen gelirlerle geindirirdi. Kaptanlk XVI. yzyl ortalarnda ortaya km (Habsburg/Osmanl snr bl gesinin kuzey bat Bosnaya kayd dnem) ve 1835 y lna kadar srmtr. Osmanl-Habsburg snr blgesinin her iki tarafn da ortak bir snr blgesi fikri gelimemesine ramen s nr blgesinde yaayanlarn baz ortak karakteristikleri vard. Habsburg-Osmanl snr blgesinde sregelen ha yat hakkndaki en nemli gereklerden biri, deiik ol malarna ramen her iki taraftaki snr savalarnn et nik ve linguistik olarak benzer olmalaryd. Aslnda, Sugarn belirttii gibi, Srp-Hrvat, Macar ve Trk; hepsi de savunma iti iin benzer bir kelime kullanyorlard: Palanka ya da palanga. Bunlar, aslnda, Osmanl ve Habsburg mparatorluunu ayran yzlerce millik snr hattnn her iki tarafndaki snr savalarnn konutuk lar dillerdi. Daha da derine inersek, Balkan halk birok deiik dilden oluan karma bir dil konuur ve geni bir szck hzinesini paylarlard. Bunlarn yan sra snrn her iki tarafndaki snr savalar benzer uygulamalar ve ahlak kurallar gelitir milerdi. Bu kurallar, en basitinden hayatta kalabilmek iin uygulanrd. rnein, Habsburg ve Osmanl snr savalarnca, bir dierinin topraklarna yaplan yzler ce basknn amac, tahrip veya katliamdan ziyade yaa mak iin gerekli yiyecei almak veya tutsak toplamakt. Bu tutsaklar ok nadiren klelik amacyla satlrlard. nk bu klelerin snr blgesinden, merkezi Osmanl kle pazarlarna gtrlmesi ok zahmetliydi. Bu yzden

tutsaklar genellikle para karlnda serbest braklrlar d. Tutsaklarn para karl serbest braklmas resmen aktif bir i olmutu. yle ki, bu i iin alan fidye sim sarlar bile vard. Orta Dou Avrupadaki Osmanl snr blgesi iin yukarda anlatlan bilgiler XIV. yzyln sonlarndan XVII. yzyln bana kadar olan dneme iaret etmekte dir. Bu zaman zarfndaki Osmanl snr blgesi organi zasyonlar, savunma amal olarak kullanld. rnein, en nemli Osmanl snr kuvvetleri, hkmdarlk komu tanlarnca ynetilen zerk ularda organize olan aknc lard. Aknc ular hibir zaman sabit olarak durmaz, ileri Osmanl snr blgesi boyunca ilerlerdi. Snrlar ilerlerken Osmanllar, ele geen blgedeki kale ve kara kollar alrlar ve ayrca snr blgeleri boyunca ikincil takviye ve savunma noktalar kurarlard. Bu kaleler ve s nr itleri kaptanlar yada dizdarlar tarafndan koruma edilseler de, kale azaplar, farisanlar, beliler ve gnlller tarafndan korunurlard. Sonu olarak, mar tulozlar, grevleri snr hemen yabanc basknlardan hem de ekyalardan korumak olan bir eit snr devriyesi veya Jandarma olarak alrlarken, kaptanlar zel likle Bosnada benzer bir grev stlenirlerdi. Tm bu yaplanma XVII. yzyln ilk yarsnda y klmaya balad. Aslnda XVII. yzyl, Osmanl Merkezi hkmetinin ynetiminde bir gerilemeye sebep olan Osmanl imparatorluundaki byk deiimin balamas na ahit olmutu. XVIII. yzyl Osmanl mparatorluu ve Habsburglar arasnda Kutsal ttifakn hkm sr d Byk Savala (1683-1699) balad. Osmanl mparatorluu 80 sene boyunca (1710-1792) Balkanlar da yedi savaa girdi. Osmanl mparatorluunun XVII. yzyl boyunca urad sistematik oklar, byk bir ka os ve ykm yaratmtr ki bu ykmlarn etkisi XVIII. yzylda da grlmtr. Bu deiimin sebep ve sonu lar az ya da ok bu makalenin amacnn tesinde olma sna ramen, deiim Osmanl snr blgesini de ciddi biimde etkilemitir. Bir bilim adamnn syledii gibi Snr blgesi umut besleyen insanlarn ilerleme ve frsat bulduu bir glgeden, ehitliin tek dl olduu bir blgeye dnmtr. Snr blgesinin savunmasyla grevli birok deiik birim hep birlikte yok olmutur. Bu organizasyonun yeleri olanlar ya Osmanl dzenli
O S M A N II g g

ordusunun bir paras haline geldiler ya da daha ok XVIII. yzyln byk ksmnda lkeyi tehdit eden zel ordu ve ekya etelerine katldlar. rnein aknc ordu lar 1595 ylndan sonra kaybolmu, ksa sre sonra bu nu dier hafif silahl svari birlikleri takip etmitir. Osmanl mparatorluu Habsburg ve Roma ordularna kar savunmac bir politika izlemeye baladktan sonra, aknclar daha az nemli hale gelmilerdir. Dier taraftan, martulozlar XVIII. yzyla kadar nemli bir kuvvet olarak kalmlardr. XVII. yzylda Osmanl yetkilileri, ounluu Hristiyan olan martulozlar, sadakatsiz hatta hain olarak sulamaya balam lardr. Aslnda, martuloz birlikleri XVII. yzyln ortala rnda gvensizlik yaratmaya balamlar ve Byk Sa va srasnda, martuloz kuvvetleri Osmanllar iin sava ma konusunda isteksiz grnmlerdi. Sava srasnda bir martuloz birlii bir kaptan liderliinde resmen Habsburg ordularna katlmt. Dier taraftan, Habs burg kuvvetlerindeki Balkan Hristiyan birlikleri bazen Osmanllara saldrmlardr. Bu olaylar, Osmanl yetkililerini, martuloz organi zasyonunun deimesi gerektii konusunda ikna etti. zellikle, 1692 ylnda Hristiyanlar martuloz organi zasyonundan karlmaya baladlar. Bundan sonra, sade ce Mslmanlar martuloz organizasyonuna katlabile ceklerdi. Btn bunlara ilave olarak, ounluu Arna vuta konuan Mslmanlar olan yeni martulozlar, H ristiyan benzerlerinden daha iyi davranmadlar ve oun lukla, teorik olarak savatklar kiilerden farkszdlar. Sonu olarak, Osmanl hkmeti tm bunlara bakarak umutsuzlua dt ve martuloz birimleri kurumu 17 21de tamamen kalkmasna ramen Balkan kylleri iin ne yazk ki, martuloz kuvvetlerinin resmen kaldrl mas, onlarn zarar verici eylemlerini durdurmaya yetme di. Daha da tesi, Osmanl merkez hkmeti, eski martulozlarla mcadele etmek iin gerekli olan askeri kuv vetleri bir araya getirebilecek gte deildi. Osmanl istihkam sistemi XVIII. yzyl boyunca da deiime urad. Karlofa Anlamas, Kuzey Bosnay Habsburg ve Osmanl lkeleri arasndaki snr blgesi yapt. Bu yzden, XVIII. yzyl savalarnda savan en byk etkisi bu blgeye oldu. Osmanlda, mali kaynak larn kaotik duruma bal olarak, snr muhafaza kaleleSYASET

ri ve snr itlerinin bakm, yerel yerlilere kalm oldu. Bu yerliler snr kalelerinin erzaklarn temin etmekle kalmayp, onlarn bakm ve onarmlarnda almaya da zorlandlar. Bu sre ierisinde, kaptanlar gibi yerel Gar nizon Komutanlarnn ou, sava kaosunun avantajn dan yararlanarak, kendilerini tamamen bamsz birer hkmdar ilan ettiler. Bir ou, sava srasnda bulun duklar arazilere el koydular ve buralardan byk karlar elde ettiler. Bu ilem, sadece snr blgeleriyle snrl kal mad, Balkanlarn tamamna yayld. Bu makalede Osmanl Snr blgeleri ve Balkanlar daki tm snr blgesi ynetimi incelendi. Bu makalenin tmnde Balkanlarn imparatorluk iin nasl bir ekir dek alan oluturduu gstermeye alld. Bu balam da Balkanlarn nemi sadece ekonomik ve demografik deil, tm Osmanl idari ve askeri sistemine skca ba lyd. Osmanl imparatorluunun Avrupadaki eyaletleri ve zellikle Balkanlar, imparatorluk iin ekonomik a dan da nemlidir. rnein, 1527de Osmanl Merkez Hkmetinin toplam gelirlerinin % 37 si Avrupadaki eyaletlerden geliyordu. En nemlisi, bu m iktarn % 42.3, Mslman olmayan aznln demekle y kml olduklar cizye denilen vergilerden geliyordu. Osmanl Devlet sistemini vergi gelirleriyle destek lemenin yan sra, Balkanlar, daha nce bahsedildii gibi sonradan sipahi svarilerini desteklemekte kullanlan ok miktarda tmar da salad. XVI. yzyln balarnda, Avrupadaki eyaletlerin tmarlar yaklak 80.000 svari yi beslerken Osmanl mparatorluunun Asyadaki eya letlerinin tm ancak 50.000 svariye bakabiliyordu. Benzer olarak, Osmanl mparatorluunun piyade snf askerlerinin ilk yetime yeri olan Balkanlar, ayn zamanda Osmanl Merkezi Hkmetinin ynetici ve ve zirlerinin bir ounu da yetitirmitir. Bu durum, bazen ocuk vergisi diye de adlandrlan zel devirme kurumunun bir sonucuydu. Bu kurumun ok detayl bir tari fini vermesek de, yine de ksa bir aklama yaplmas ge reklidir. mparatorluun her yerinden Mslman olma yan ocuklar Periyodik olarak ailelerin yanndan alnr, Mslman yaplr ve Osmanl Devlet sistemi iinde e itli noktalarda grevlendirilmek zere eitilirlerdi.
OSM A N LI

Teorik olarak devirme kurumu imparatorluun her yerinde uygulansa da, aslnda sadece Balkanlarn Orto doks ve Slavca konuan nfusuna uygulanyordu. Bu yzden, sadece yenieriler deil; Osmanl Merkezi H kmetinin ba yneticilerinin ou da Balkanlarn Yu nan asll olmayan Ortodoks nfusundan seilip eitil milerdi. Osmanh Ba Vezirlerinden bir ou ya devir me kurumunu rnleri yada en azndan Balkan orijin liydi. Bunlar arasnda muhtemelen Bosnal olan Sokullu Mehmet Paa ve Arnavut kkenli olan Kprl ailesi vard. 1453 ve 1623 yllar arasnda grev yapan 48 Vezir-i Azm dan 43nn devirme olarak alnan ya da kendilerinden Mslman olmu kiilerden olutuu tah min edilmektedir. Bunlarn arasnda birer tane talyan, Ermeni ve Grc, 6 tane Yunanl ve l l er tane Arnavut ve Slav vard. 10 tanesinin orijini bilinmiyordu. Dier bir deyile, ounluk, byk bir olaslkla Balkan orijin liydi. Balkanlarn nemini anlatan bu rneklerin yan s ra, Balkanlarn merkeziyetinin Osmanl iin nemini an latan bir ok kk detay vardr. rnein Rumeli (Bal kanlarda bir eyalet) Beylerbeyi (bir eit vali veya yne tici), Osmanh asker/idar hiyerarisinde, Anadolu veya Afrikadaki Beylerbeylerinden daha st srada bulunu yordu. dari bakmdan, neredeyse bir asr boyunca (1361-1453) Osmanl mparatorluunun bakenti, Bal kan ehri olan Edirneydi. Balkanlar ve genel olarak Avrupa, Osmanl askeri dncesinde de merkezydiler. Osmanllar hem Orta Dou ve Hem de Avrupada yaylmac politikalar uygulasalar da, Avrupaya yaplan saldrlar, imparatorluun kurulmasndan itibaren Osmanl Asker Sisteminin oda n oluturmutu. Osmanl mparatorluunun ranla XVI. yzylda balayan uzun mcadelesinde bile Avru: pada yaylma, imparatorluun askeri kltrnde fikri nemini korumutu. rnein, tahta kan her yeni Osmanl sultannn yenierilerini toplayarak yapt gele neksel tren de Sizleri yeniden Romada selamlayaca m dedii bilinmektedir. Osmanllar iin Balkanlarn nemi, Osmanlnn elit yneticiler bir Avrupa Oryantasyonu vermitir. Sonu olarak, Osmanl Balkanlarnn hem snr hem de ekirdek blge olarak oynad iki rol birbirine skca bal, hatta ayrlamazd. Osmanl mparatorluu, bir sgWjl
SYASET

nr eyaleti olarak Balkanlar Dar-l-Harbin bir paras olarak grmlerdir. Bir yzyl boyunca Osmanl askeri yaylma politikas, Balkan Yarmadasnn Bizans ve Slav paralarna ynelmiti. Osmanl imparatorluu, Dar-lslama daha fazla Balkan topra kattka, Balkanlar Av rupaya yaylmak iin daha da nemli hale geliyordu. Bu yzden Osmanllar, Balkanlara girdikten hemen sonra, kuzeybat Anadoluda bulunan Bursadaki bakentlerini Edirneye tadlar. Osmanllar, Balkanlardaki byyen varlklarn ida ri ve askeri kltrleriyle btnlediklerinde de, kuzey Balkanlarn baz ksmlar snr blgesi olarak fonksiyo nunu srdrmeye devam etti. zerk olmasna ramen u

eyaletler hibir zaman ayr kabul edilmediler ama Bal kanlarn deiik ekirdek eyaletleri olarak kaldlar. Balkanlarn, imparatorluun ekirdek topran oluturmalarnn, sadece blgenin ekonomik ve sosyal neminden deil, ayn zamanda Balkanlarn her zaman snrda olmasndan kaynaklanyordu. Dar-l-Islam top rann genilemesi her zaman Osmanl Devletinin resmi inanc olarak kald. Bu yzden, snr blgesinin Habsburglarca ynetilen Hristiyan glerince, XVII. yz yln son dnemleri boyunca gerilemeye zorlanmas, Osmanl asker felaketinin balangc olmutur. Bu, Osmanllarn, imparatorluklar ve hanedanlarnn yeterli olup olmad sorununu dnmeye zorlad.

OSMANLILARIN RUMEL'YE GE VE LK FETHLER


YARD. D O . DR. BRAHM SEZG N
TRAKYA NVERSTES FE N TD EB Y A T FAKLTES

alkanlar ya da Osmanllarn syledii ek liyle Rumeli blgesi, coraf konumunun bir sonucu olarak tarih boyunca eitli milletlerin hkimiyet mcadelesi verdikleri bir alan ol mutur. Ayn zamanda Avrupa ile Asya arasnda bir ge it noktas olan Rumeli blgesi, dnya hakimiyeti iddi asndaki hkmdarlar tarafndan kontrol altnda tutul maya allm1 ve bu yzden ilk alardan itibaren bl ge zerinde srekli mcadeleler olmutur. Osmanllardan nce Trklerin Rumeliye pek ok defa getikleri bilinmektedir. Daha M.S. IV. asrda, Ka radenizin kuzeyinden batya g eden H unlar Trakyaya inmilerdi. Bundan sonra da Trkler Karadenizin kuze yinden Rumeliye g etmeye devam etmilerdir. Mese l, VI. asrda Avarlar, VII. asrda Bulgarlar, IX. asrda Macarlar, IX-XI. asrlarda Peenekler, Kpaklar (Kumanlar) ve Uzlar bu blgeye yerlemilerdir. Anadoludan Rumeliye ynelik ilk Trk g ise, Trkiye Seluklular zamannda, 1263 ylnda Bizansn izni ile Sar Saltuk Babann liderliinde baz airetlerin Dobrucaya yerlemesi ile gereklemitir.2 Bizans mparatoru Andronikos Palaeologos; Anado lu da gittike gelien Trk yaylmasn nlemek zere, XIV. asr balarnda Alanlar ve Katalanlarla ibirlii yap t. Katalan lideri Roger de Flor, 6.000-6.500 kiilik bir kuvvetle stanbula geldi. Bat Anadoluda Trklerle sa vaan Katalanlar, daha nce Anadolu Trk Beylikleri ta rafndan fethedilmi baz yerleri geri aldlarsa da tam bir baar salayamadlar. Katalanlarn klamak zere Geli boluya ekilmesinden sonra Trkler, Katalan kuvvetle rince geri alnan bu kaleleri tekrar ele geirdiler. 13041305 kn Geliboluda geiren Katalanlarn lideri Ro ger de Florun ihtirasndan korkan mterek imparator IX. Mikhail, Edirnedeki saraynda bir suikastle onu ve
O SM A N L I R f J

birok adamn ldrtt. Liderlerinin ldrlmesi zeri ne intikam almak isteyen Katalanlar, Bizansa sava iln ederek iki yl boyunca Trakyay yamaladlar. Bu yamalar esnasnda Karesiden Ece Halil ku mandasndaki 500 kadar Trk, Katalanlarla birlikte ha reket etmiti. Ayrca gnll olarak baz Trkler de bun lara katlmt. Bu Trk kuvvetlerinin bir ksm aileleri ni de getirerek Gelibolu civarna yerlemilerdi. Katalan lar yamalarna devam ederek Moraya doru ilerleyince bunlar da Katalanlara yardm etmilerdi. Daha sonra Katalanlardan ayrlan bu Trk kuvvetleri, Karesiye dn mek zere harekete gemilerdi. Ancak Geliboludan Anadoluya geerken Bizansllarm saldrlarndan dolay iki yl daha Geliboluda kalmak zorunda kalmlard.3 Trklerin Bat Anadoluya tamamen hkim olmas, Rumeliye olan ilgiyi arttrmt. Bu dnemde Aydmoullarndan Gazi Umur Beyin faaliyetleri dikkat ek mektedir. 1331 veya 1332 ylnda Geliboluya bir sefer dzenleyen Umur Bey, Lazgl adl hisar fethetti.4 Daha sonra Bizans mparatoru III. Andronikos ve ardndan Kantakuzenos ile ittifak yaparak Bizansn i ilerine mdhale etti ve bu sayede kuvvetleriyle birka defa da ha Rumeliye geme frsat buldu.5 Umur Beyin kuvvet leri, bu seferler sayesinde Arnavutluktan Eflaka varnca ya kadar Balkanlar tanma imkn elde etti. Umur Beyin Rumeliye geerek seferler dzenle mesi ve Ege Denizinde hkimiyet kurmas, Aydnoullarna kar Hal seferi dzenlenmesine neden oldu. Pa pa. VI. Clementin tevikleriyle meydana getirilen Hal kuvvetleri, 1344te zmir Limann igal ettiyse de daha fazla ilerleyemediler.6 Hallarn zmiri igali ve Ege Denizinde donanma bulundurmalar, ardndan zmiri
SYASET

kurtarmak isterken Umur Beyin ehit olmas zerine, emrindeki gaziler,7 Balkanlara gemek zere kuzeye y neldiler. Bu durum, anakkale Boaznn Anadolu ya kasn elinde bulunduran Osmanl Beyliinin, gazilerin toplanma merkezi ve hareket ss olmasn salad.8 te yandan Moollarn Anadoluya doru hareket etmeleriyle nlerinden kaan Trkmenier, Anadoluda, zellikle Bat ve Kuzey-Dou Anadoluda Trk nfusu nun kesafetine neden oldu.9 Bu durum, Trkmen grup lar ierisinde yer alan sava gazilerin Osmanllarn hiz metine girmelerini salad gibi Rumeliye gei iin demografik bir bask meydana getirdi. Dier taraftan Osmanllar, Karesi Beylii toprakla rna hkim olarak anakkale Boazna ulamlard. Ka resi Beyliinde eitli asker ve dar grevlerde bulunan ve ayn zamanda Rumeliyi tanyan merdan Hac lbeyi, Yakub Ece Bey, Gz Fazl Bey ve Evrenos Bey gibi kumandanlar da Osmanl hizmetine girm iti.10 Nitekim bu kumandanlar, Rumeliye geite ve Rumelide ger ekletirilen fetih hareketlerinde nemli rol oynayacak lardr. Bundan sonra Osmanllar Rumeliye gemek iin frsat kollamaya baladlar. Osmanllarn Rumeliye ge ileri, Osmanl kroniklerinde efsanev bir ekilde anlat lr.1 1 Ancak, tarih hdiseler bunun byle olmadn gstermektedir. N itekim, Orhan Gazi, Bizanstaki taht mcadelelerinde kendisinden yardm isteyen mparatorie Despina Annaya yardm iin on bin kiilik bir kuvve ti stanbula gnderdi.12 Kez, Bizans taht iin mcade le eden Kantakuzenos da eliler gndererek Orhan Gaziden yardm istedi. Yardm mukabili olarak kzn Or han Gaziye vermeyi, eyiz olarak byk miktarda servet ve her arzusunu yerine getirmeyi taahht etti. Orhan Ga zinin bu artlar kabul ederek Bizans mparatoru Kantakuzenosun kz Theodora ile evlenmesi, Bizans ile Os manlIlar mttefik yapmt.13 Bu ittifak sayesinde Kantakuzenosa yardm etmek maksadyla Orhan Gazinin olu Sleyman Paa kumandasndaki Osmanl kuvvetle ri, iki defa Rumeliye gemiti. 1349 ve 1352 yllarnda gerekleen bu geilerden kincisinde, mparator Kanta kuzenos tarafndan imbi Kalesi s olarak Sleyman Paaya verilmiti.14 Grld gibi Osmanllarn Rume liye geii, sallarla geilerek yaplm bir fetih hareketi deildi.1 5
O SM A N LI

imbi H isarna yerleen Sleyman Paa, Bolayr ve Eksamilyeyi zaptederek Bolayr s haline getirdi ve Anadoludan getirttii Trkmenleri hem Gelibolu yn ne hem de Trakya ilerine doru aknlara yneltti. Geli bolu yarmadasnn kuzeyinde yer alan imbi Kalesinin ve Bolayrn elde edilmesiyle, Gelibolunun Trakya ve stanbul ile balants kesildi.16 Osmanllar, Yakub Ece ve Gazi Fadl komutasnda bir uc tekil ederek burada ki hkimiyetlerini salamlatrdlar.1 7 Kantakuzenos, Trakyadaki kalelerin birer birer fethedildiini grnce, Orhan Gaziye para karl kalele rin iadesini teklif ettii sralarda, muhsara altnda tu tu lan Geliboluda bir deprem18 meydana geldi. 1/2 Mart 1354 gecesi meydana gelen deprem neticesinde Gelibo lu nun da aralarnda bulunduu Trakyann baz kaleleri ykld ve yklan kaleler Osmanl kuvvetleri tarafndan fethedildi.19 Gelibolunun fethedilmesi zerine Sleyman Paa, Bigadan Geliboluya geldi. Kaleyi tamir ettiren Sley man Paa, Anadoludan getirttii Trkleri buraya yerle tirdi. Gelibolu, fetihden sonra Trakya ve Balkanlara ya plan Osmanl aknlarnda harekt ss ve ilk paa san ca oldu.20 Bolayra yerleen Sleyman Paa, buradan fetih ha reketini idre etmeye balad.21 Rumelide ayr koldan uc tekilt meydana getirildi. Bunlardan birincisi Tekir da, orlu, stanbul istikametinde; kincisi ortadan Ko ru Da zerinden Malkara, Hayrabolu, Vize istikameti nde; nc kol ise psala, Dimetoka ve Edirne istikame tinde yaplan fetihlerin ss oldu. Fetihler ilerledike u lar ileriye kaydrlyor ve geride kalan yerler birer Trk ehri haline geliyordu.22 Bu tekilt sayesinde fetih organizasyonu yaplm ve ksa srede, Marmara sahillerindeki Bizans ehirleri ele geirilmiti. Fetih hareketleri, bat ve kuzey ynnde de devam etmekteydi. Fetihlerin bir ksm bizzat Sley man Paa tarafndan yrtlmekteydi. Mesel Tekirda na kadar olan kaleler Sleyman Paa tarafndan fethe dildi.23 Yine Konur Hisar, Malkara, Hayrabolu ve Pnarhisarn fatihi Sleyman Paa idi.24 Meri N ehrinin bat cnda yer almakla beraber, Ferecikin de Sleyman Paa tarafndan fethedilmi olduuna dair kaytlar mevcut:ur.2 5
SYASET

Rumelide gerekletirilen fetihlerin bir ksm ise kumandanlar eliyle yrtlmekteydi. Nitekim Gelibo lunun gney ksmlarnn Yakub Ece ve Fzl Bey tara fndan fethedilmesinden dolay'bu blgeye Eceovas den mektedir.26 psala, Hac lbeyi ve Evrenos Bey tarafn dan27 fethedilmiti. Rumelide srdrlen bu asker faaliyetler, sadece bir fetih hareketi olarak dnlmemitir. Aksine bu blgeye yerleme siyaseti takip edilmitir. Osmanl kay naklarnda yerleme siyasetinin grlebildii pek ok kayt mevcuttur.28 Akpaazde ve bn-i Kemlin zik rettikleri Arab Evleri adl konar, ger Trkmenlerin Geliboluya geirildikleri ve bu havlide bir mddet kal dklar hakkndaki bilgileri, tapu tahrir defterlerinden de teyid etmek mmkndr. N itekim Bolayra tabi kyler den birinin ad Arablu idi.29 Rumelide fetihlerin tm hzyla devam ettii sra da Sleyman Paann bir av esnasnda atndan derek lmesi (13 57),30 Rumelideki fetih hareketlerinde bir mddet iin gerileme meydana getirdi. Bununla birlikte kumandanlarn gayretleri ile fethedilen yerler byk oranda elde tutulabildi. Sleyman Paann vefat zerine Kardei Murad, Geliboluya geerek gaz bayran eline ald. Ancak Orhan Gaznin 11 yandaki olu ehzade Halilin Foa Korsanlar tarafndan karlmas, Osman lIlarn Rumelideki fetih hareketlerine menfi tesir etmi tir. Bunun nedeni bu durumdan istifade etmek isteyen Bizans mparatoru V. Yuannis Palaeologos ile yaplan antlamadr. 'Bu antlamaya gre Orhan Gz, Bizans topraklarna kar her trl taarruzu durdurmay, Foaya gnderilecek gemilerin masrafn karlamay, imparato run eski borlarn affetmeyi ve imparatorun muhalifi Mateos Kantakuzenosa yardm etmemeyi taahht et mekteydi. Buna ramen imparatorun H alili Foallarn elinden kurtarmas iki yl alm ve bu mddet zarfnda Rumelideki fetih hareketlerine ara verilmiti.31 H alilin kurtarlmasndan sonra fthat yeniden balayacaktr. Sleyman Paanm lm ve ehzde Halilin esare ti srasnda, Osmanllarn Rumelideki futhat durakla makla beraber, Anadoludan gelen gmenlerle, burada ki durum salamlatrlm, daha byk bir hareket iin yeni kuvvetler toplanmtr.32 Yukarda belirttiimiz gi
OSM ANU I

bi, Bat Anadoluda nfusun younlamas, bu glerin gnll olarak yaplmasna yol amaktayd. Nfus fazla ln yerletirme mecburiyeti yannda, asker ve ml artlar yznden Osmanllar, bu gnll g tevik et mekteydiler.33 ehzde Murad Rumelideki fetih hareketlerine tek rar balaynca ilk olarak orlu kalesini muhasara etti ve fetihten sonra hisarn yktrd. Daha sonra Misini Hisrn amanla fethederek Lleburgaz zerine yrd. H i sar bo bulan Murad yklmasn emretti. Ardndan Ba baeskiye gelen Murad burasn da terkedilmi bularak fethetti.34 Murad, Edirneye doru ilerlerken geride dire ni noktalar brakmamak iin bu hisarlar yktrmaktay d.35 Murad Hn, Edirne ile stanbulun balantsn kesmek iin bizzat fetih hareketlerinde bulunurken dier taraftan uc beylerinden Hac lbeyi Dimetoka zerine ve Gz Fzl Kean zerine sefere gndererek bu kalelerin fethedilmelerini salad.36 Bu fetihler sayesinde Edir nenin stanbul ile balants kesilirken dier yandan ba tdan gelebilecek yardm ve saldrlarn engellenmesi iin Dimetoka fethedildi.37 Bundan sonra Edirnenin fethine teebbs edildi. Murad, Babaeskiyi de fethettikten sonra Lala ahin Paay Edirne zerine evketti. Edirnede toplanm bulu nan Bizans kuvvetleri ile Sazlderede yaplan savata Bi zans kuvvetleri malup olarak Edirneye ekildiler. Mu rad, Edirneye kar hcuma gemek zere btn kuvvet lerini yanna ard ve Edirneye doru hareket etti. Sazldere yenilgisinden sonra Edirne halk, esas orduya di renmenin mmkn olmadn grerek kaleyi teslim et meye karar verdiler. Edirneyi teslim etmek istemelerin de bir taraftan Muradn kendiliinden teslim olan kale leri yama etmemesi ve halk yerinde brakmas, dier taraftan teslim olmayarak direnen kaleleri yama ve tah rip ettii gibi, halkn esir etmesinin de rol vard. N i hayet, kale kumandannn Meri nehri yoluyla Eneze kamas da Edirne halkn aresiz brakm ve kaleyi tes lim etmilerdi (136i).38 Rumelinin en nemli ehirlerinden biri olan Edir nenin fethedilmesi, Osmanllarn Avrupada kesin ola rak yerletiini gstermektedir.39 Nitekim Edirnenin fethinin ardndan oluturulan hal ordusunun Srp SnSYASET

d zaferi ile bozguna uratlmas, ardndan irmen sa vann kazanlmas, dier fetihler ve Kosovada kazan lan zafer, Trklerin Balkanlara kesin olarak yerletiinin iaretleridir. Rumelideki Osmanl fetihlerinin yaylmas, Bi zans tedirgin etmeye balad. Bu maksadla Trklere kar bir ittifak oluturmak zere eitli giriimlerde bu lundu. Ancak, bu giriimlerden bir sonu elde edemeyen imparator Ioannes Ve, akrabalk balarndan dolay sa dece Savoe kontu Amadeo destek verdi.40 Bir hal ordu sunun banda stanbula doru yola kan Amadeo, 23 Austos 1366da Geliboluyu igal etti ve bir yl sonra ehri Bizansa teslim etti.41 Ancak bu durumun Osman lIlarn Rumelideki fetih hareketlerini pek etkilemedii fetih hareketlerinin devam etmesinden anlalmaktadr.42 Bizansta devam eden taht kavgalar, Osmanllara yeniden Geliboluyu elde etme frsat verdi. mparator Ioannes V, Bozcaaday Venediklilere vermeyi vaat etmi ti. Ancak, Cenevizliler Boazn kontrolnn Venedikli lerin eline gememesi iin imparatoru tahttan indirmeye karar verdiler. Tutuklu bulunan Andronikosu, Ioannes V e kar harekete geirdiler. Bu harektta Sultan Murad da Andronikosu destekledi. stanbulu kuatan Andronikos, 32 gn sren kuatmadan sonra 12 Austos 1376da ehre girdi ve birka gn sonra da Geliboluyu OsmanlI lara iade etti.43 Osmanllarn Rumelide hzla ilerlemesi baz fak trler sayesinde gereklemitir. Bunlardan biri Bizansn iinde bulunduu durumdur. Yukarda da temas edildi i gibi Bizansta meydana gelen taht kavgalar sayesinde Osmanllar Rumeliye geme ve blgeyi tanma frsat buldular. Bunun yannda bu mcadeleler, Bizans zayf lattndan Trk fetihlerine kar koyacak asker gc bulunmamaktayd. Bir dier faktr de Balkanlarda Os manlIlarn ilerleyiini durduracak byk bir devletin bu lunmaydr. Srp ar Stefan Duann 1354te lmesi ile kurmu olduu imparatorluk, kk devletler ve senyrlklere ayrlmt. Bulgaristan da bu srada e ayrl m bulunmaktayd. Osmanllarn takip ettii diploma

si ile bu kk prenslikler, birer birer Osmanl Sultana tbi oldular.44 Bizanstaki taht mcadeleleri ve bu mcdelelere mdahale etmek zere gerek Umur Beyin Trakyaya ge ii, gerek Osmanl kuvvetlerinin geii ve gerekse Bul gar ve Srplarn taht mcadelelerine mdahaleleri, blge yi harb hle getirmiti. Bunun yannda deprem vb. ta bii fetler ve salgn hastalklar da blgenin nfusunun azalmasna veya halkn blgeyi terk ederek daha kuzeye ynelmesine neden olmutu.45 Tabiatiyle bu durum, is kn iin son derece elverili bir ortam meydana getirmi ti. Nitekim Trakyada yerleen Trklerin kurduklar ky adlar da bunlarn bo alanlara yerletiklerini dorula maktadr.46 Osmanllarn Rumelide fetih hareketlerinde byle hzl ilerleme kaydetmelerinin temelinde yatan bir baka faktr, yerli halka gsterdikleri msamaha idi. Osmanl kaynaklarnda istimlet olarak belirtilen bu uygulama ya gre yerli halka slm hukukunun tand haklar en geni ekilde uygulanyordu. Canlar ve mallan devletin gvencesi altna alnyor, din ve rk ayrm yapmadan btn tebaay devletin emsiyesi altnda birletiriyor du.47 stimlet politikasnn dier mhim bir taraf da, Ortodoks kilisesi ve manastrlar himaye etmeleri, vakf larna mdahale etmemeleri ve vergi mafiyeti tanmala rdr.48 Kiliseye kar takip edilen bu muamele ve vergi siyaseti, Osmanl idaresinin geni halk kitleleri ve kyl ler tarafndan benimsenmesini salamtr.49 te yandan Osmanl idarecileri, yerli derebeyler ve hnednlarn im tiyazlarn ve feodal haklarn kaldrmakla beraber, Osmanl himyesine girmeyi kabul edenleri asker snf ie risine dhil etmiler ve bu ekilde bunlar Osmanl reji mi ierisine alarak Osmanllatrmlardr.50 Osmanllarn takip ettikleri istimlet politikas, halk arasnda geni kabul grm, XIX. asrda meydana gelen milliyetilik cereyanlar ile dier d miller orta ya kana kadar gayr- mslim halk, devlete kar bir iki istisn dnda nemli bir isyanda bulunmamlardr.

A fif Erzen, Eskia Tarihinde M arm ara D enizi ve Boazlar, G D A A D , S. 1, stanbul 1972, s. 61. 3

a, c. XIV, S. 3 (1952), s. 63 9 -6 6 8 .
1305-1311 yllan arasnda cereyan eden bu faaliyetler ile ilgili olarak bkz.: Z errin G nal den, Bizans m p a rato rlu u nun T rklere Kar Alan ve K atalanlar ile ttifa k , Tarih Dergisi, S. 35, stan b u l 1994, s.
SYASET

Bu g hakknda bkz.: Poul W ittek , Yazcioghlu Ali on the Christian Turks o f the D obruja, B idlerin of the School for Oriental and African SindiO SM A N LI R H

O fj>

123-129; F. H ernandez, The Turks w ith the G rand Catalan Company, 1 305-1312, Boazii niversitesi Dergisi, Hmaniter Bilimler, II, stanbul 1974, s. 25-45; N ikolas O ikonom dis, "A vrupada T rk ler (1305-1313) ve K k Asya'da Srplar (1313)", Osmanl Beylii (1300-1389), ed.: EHzabeth Zachariadou, stanbul 1997, s, 173-182. 4 5 Enver, Diistmme, n.r. M krim in H alil, stanbul 1928, s. 25-26. G. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, trc.: Fikret Iltan, Ankara 19955, s. 477-478. Erdoan M eril, A ydnoullar m ad., DA, IV, stanbul 1991, s. 239-240. 6 7 M eril, ayn madde, s. 240. Gz ve gaz terim lerinin kullanlm asnn O sm anl D evletinin k u ru lu undan ok sonra ortaya kt n a d air iddialar ve bunlarn deerlendiril mesi iin bkz.: F eridun M. Emecen, Gazaya Dir- XIV. Yzyl K aynak lar Arasnda B ir G ezin ti-, Prof. Dr. Hakk Dursun Yldz Armaan, s tanbul 1995, s. 191-197. 8 9 H alil nalck, T rk le r ve Balkanlar", Balkanlar, stanbul 1993, s. 11. Osm an Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul 1971, s. 505-509; Claude Cahen, OsmanlIlardan nce Anadoluda Trkler, stanbul 1984, s. 261 vd. 10 11 bn-i Kem al, Tevrih-i A l-i Osman, II. Defter, erafettin Turan neri, A n kara 1983, s, 110. Sallarla R u m eliye gem e efsnesi olarak bilinen bu hdise iin bkz.: Akpaazde, Tevrih-i Al-i O sm an, iftiolu N . Atsz neri, Osmanl Ta 26 27 28 29 25 22 23 24 21 20

tih tarihi olarak verir (Osman Turan, stanbulun Fethinden nce Yazlm Tarih Takvimler, Ankara 19842, s. 17). nalck, "G elibolu", s. 983; Feridun Emecen, G elibolu" m ad., D A, XIV, stanbul 1997, s. 1. Sleyman Paa Bolayra yerletikten sonra burada cam ii, ahane, zaviye ve m uallim hneden meydana gelen b ir im aret y ap trm t (brahim Sezgin,

X V ve XVI. Asrlarda Gelibolu Kazsmn Sosyal ve Ekonomik Tarihi, stan


bul 1998, M arm ara Jniv. T rk iy at A ratrm alar E nstits, Baslm am D oktora Tezi, s. 102-103). m aretin vakfiyesi iin bkz.: E. H a k k Ayverdi, Gazi Sleyman Paa Vakfiyesi ve Tahrir D efterleri", Vakflar Dergisi, VII, stanbul 1968, s. 19-28, H alil nalck, "Rum eli" m ad., A, IX , stanbul 1964, s. 7 68-769. Akpaazde, ayn eser, s. 124; bn-i K em al, ayn eser, II, s. 151. bn- Kem al, ayn eser, II, s. 158, 175, 176-178. b n -i K em al, Vize'nin de Sleyman Paa tarafndan fethedildiini kaydetm ekle beraber, K an tak u zene istinaden H alil nalck b u n u n doru olm ad grndedir (nal ck, R u m eli, s. 768). N ecdet ztrk, Ferecikin Sleyman Paa Tarafndan Fathine D air,

Trklk Aratrmalar Dergisi, S. 4, stanbul 1989, s. 135-145.


bn-i K em al, a.g.e., II, s. 177. bn-i Kem al, a.g.e., II, s. 176-177. Akpaazde, a.g.e., s. 124; bn-i Kem al, a.g.e., II, s. 156-157. BOA, T D , nr. 12, s. 209. R u m eliye A nadoludan yaplan g ve iskn fa aliyetleri ile ilgili olarak bkz.: M. M n ir A ktepe, XIV. ve XV. Asrlarda R um elinin Trkler Tarafndan sknna D ir, Trkiyat Mecmuas, c. X, stanbul 1953, s. 299-312. 30 31 Sleyman Paann hayat ve faaliyetleri hakknda bkz.: Tekinda, Sley

rihleri, I, stanbul 1949, s. 123-124; bn-i K em al, Tevrih-i A l-i Osman, s. 115-119; Lutf Paa, Tevrih-i l-i Osman, li Bey neri, nsz ve ndeks M. Serhan Tayi, stanbul 1990, s. 29 vd.; O ru b. dil, Tevrih-i l-i Os man, Babinger neri, H annover 1925, s. 16 vd.; H ad d m anzum olarak ayn efsaneyi zikretm ektedir ('Tevrih-i l-i Osman 1299-1523, H az. N ec d et ztrk, stanbul 1991, s. 71 vd.); N er, Kitb-t Cihan-nm, F. R.
U nat.-M . A ltay K ym en neri, A nkara 1 9 8 7 ,1, 173 vd.). 12 13 14 Dukas, Bizans Tarihi, M irm irolu trc., stanbul 1956, s. 17-18. Dukas, Bizans Tarihi, s. 21-22; Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 479Ostrogorsky, a.g.e. 4 8 8 ; H alil nalck, T rk ler ve B alkanlar, s. 10-11; Feridun M. Emecen, Osm anl Siyasi Tarihi K u ru lu tan K k Kaynarcaya", Osmanl Devleti ve Medeniyeti Tarihi, I, stanbul 1994, s. 13; M nir A ktepe, imb kalesinin Sleyman Paaya verilm esini 1353 ylnda gs terir ( im bi" m ad., D A, V III, stan b u l 1993, s. 317). 15 M. M nir A ktepe, Osmanl Trklerinin Rumeli ye Yerlemeleri, stanbul 1949, stanbul niversitesi, Edebiyat Fakltesi Tarih Z m resi Baslm a m D oktora Tezi, Tarih Sem iner K tb , Tez nr. 94 9 /3 8 8 ; Emecen, O sm anl Siyasi Tarihi, s. 12-13; sm ail H am i D anim end, zahl Osmanl Tarihi

man Paa, s. 190-194.


H a lilin kurtarlm as giriim leri ile ilgili olarak bkz.: H alil nalck, Edir ne1 nin Fethi (1361), Edime, Edirnenin 600. Fetih Yldnm Armaan Ki tab, A nkara 1965, s. 141-144. nalck, "Edime, s. 144. H alil nalck, Osmanl Fetih Yntemleri, trc.: H am di Can Tuncer, Cogito, S. 19, Yaz 1999, stanbul 1999, s. 131. 34 35 Akpaazde, Tevrih-i l-i Osman, s. 126-127. Fetihler ilerledike, geride kalan hisarlar iki sebepten yklm aktayd: B unlardan biri buralarda asker b irlik b u lu n d u rm ak m ecburiyetinde kal m am ak, kincisi m ahall gler tarafndan yeni direni m erkezleri olu tu rulm asna engel olm akt (nalck, O sm anl Fetih Y ntem leri, s. 118). 36 37 Akpaazde, Tevrih-i l-i Osman, s. 127. lhan ahin, O sm anl D evleti, K urulutan Fetret D evrine K ad ar, Dou

32 33

Kronolojisi, I, stanbul 1971, s. 28; H alil nalck, T rk ler (O sm anllar) m ad., A, 12/11, stanbl 1988, s. 290.
16 17 18 nalck, G elibolu m ad., EI2, II, Leiden 1965, s. 983; ayn m ellif, T rkler ve Balkanlar", s. 11. Akpaazde, a.g.e.. 124. Gelibolu fethedildii sralarda Trklere esir den R ahip G regory Palam as, hatralarnda deprem hadisesini do ru lam ak tad r (Ana PhilippidisBraat, La C aptivite de Palamas Chez les Turcs, Travaux et Me'moires, VII, Paris 1979, s. 138, 211). 19 P Charanis, O n the D ate o f the O ccupation o f Gallipoli by the Turks",

tan Gnmze Byk slm Tarihi, c. X , stanbul 1989, s. 148-149.


38 39 40 41 E dirnenin fetih tarihi ile ilgili tartm alar ve fetihle ilg ili dier gelim e ler iin bkz.: nalck, "Edirne'nin Fethi, s. 137-159ahin, Osmanl Devleti, s. 151. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 493-495. A thony L uttrell, 1389 ncesi O sm anl G enilem esine L atin Tepkileri",

Osmanl Beylii 1300-1389, ed: Elizakth A. Zachariadou, stan b u l 1997,


s. 136; Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 495; nalck, G elib o lu , s. 983. 42 43 44 45 46 47 48 49 50 ahin, Osmanl Devleti, s. 151. Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, s. 499. nalck, T rk ler ve Balkanlar, s. 14-15. A k te p e ,"Rumeli'nin iskn, s. 299-300. G elib o lu daki ky ad lan iin bkz.: . Sezgin, Gelibolu, s. 140-144. nalck, Trkler ve Balkanlar, s. 16. nalck, Trkler (Osmanllar), s. 291. nalck, Rumeli, s. 769. nalck, Trkler (Osmanllar), s. 291.

Byzantinoslavica, l 6 (1955), s. 117. G elib o lu n un fethi hakknda Osm anl kroniklerinin deerlendirilm esi iin bkz.: A ktepe, Osmanl Trklerinin Rumeli ye Yerlemeleri, s. 114-118; ehabeddin Tekida, K antakuzene is
tinaden G elibolu'nun fethini 12 M art 1354 olarak verm ektedir (. Tekinda Sleyman Paa m ad., M , III, stanbul 1979, s. 191). Baz tarih tak vim ler de farkl tarihler verirler. M esel yaynlanm d rt takvim den sa dece 835 ylnda hazrlanm takvim G elib o lu 'n u n fethi tarihi olarak 1354 yln verir (Atsz, Osmanl Tarihine A it Takvimler, I, stanbul 1961, s. 69). D ier takvim lerden 824 tarihli olan 1353 yln (bkz.: A tsz, Tak vimler, s. 25), 843 tarihli takvim 1356 yln (Atsz, Takvimler, s. 101), 8 50 ylnda hazrlanm dier b ir takvim de 1357 yln G elib o lu n un fe

O SM A N LI n n

SYASET

ERKEN OSMANLI D N EM (1299-1453)'NDE AKINCILAR VE AKINCI BEYLER


H. ETN ARSEAN
A N A D O L U M E D E N Y E T L E R M Z E S

I. ERKEN O SM A N EI D N E M (1299'1453)'N D E A K IN C ILA R VE A K IN C I BEYEER


rken O sm anl D nem i (1 2 9 9 -l4 5 3 )nde aknclar ve aknclk faaliyetleri zerine u ana kadar ayrntl b ir alm a ve ince lem e yaplam am tr.1 B una ram en eldeki m evcut b ilgiler akncln; O sm anllarn yerleim P o liti kalar, yeni blgelerin fethedilm esi, iskn edilen topraklarn O sm anl k lt r y le b tnletirilm esi ve devletin gc n n en u topraklara tanm as y nnde nem li bir messese o ld u u n u g sterm ekte d ir.2 A ratrm alar do ru ltu su n d a E rken O sm anl D nem inden balayarak grevlerinin sreklilii ve uzunca bir zam an takip edilebilm esi bakm ndan aknclk hizm etinde b ulunm u ve aknc beyleri y etitirm i ailelerin o ld u u b elirlen m itir. Bu aknc beyi ve ailelerinden M ihaloullar Bilecik, Edirne ve evresinde; Evrenosoullar, im diki Y u nanistan D evletinin topraklar ierisinde kalan Ye nice Vardar, Serez, G m lcine ve L outrada; Turhanoullar, yine Y unanistan topraklar ierisindeki Y eniehir (M ora Yarmadas), Teselya Yeniehir, T rhala ile Eski Yugoslavya topraklar ierisinde kalan skp, O hri ve evresinde; M alkooullar'n n da B ulgaristan topraklarndaki N i b o lu , Plevne ve Silistre'de youn ekilde faaliyet gster m i, s m erkezlerini de ad geen blgede k u rm u lardr. A knclk k u ru m u n u n O sm anl B eyliinin ilk yllarndaki oluum u ve geliim ini inceleyebilm eOSM ANU I

miz iin; tarih yazclarnn aktarm old u u b ilg i lerin deerlendirilm esi gerekm ektedir.3 Tarihi kay naklardan ak n clarn g rev len d irilm eleri, akn yaptklar blgeler, s m erkezleri ve fetih p o litik a lar zerine b ilg iler edinm ekteyiz. H am zavin in eserinde I. Bayezid (1 3 8 9 -l4 0 2 )in lm ne kadar olan aknlar;4 K aram ani M ehm ed P a a n n Risale sinde3 O sm an Gazi D nem i (1 2 9 9 -1 3 2 6 )nden II. M ehm ed (1451 -1 4 8 1 ) D nem ine kadar olan h ad i seleri ve yaplan aknlar renm ekteyiz. A nonim G reke yazlm Tevarih-i A li O sm an adl eser6 ile latince yazlm M acar tarihinden II. M urad D nem i (1420-145 l ) ndeki aknlar hak k n d a b ilgi edinm ekteyiz.7 K anuni D nem i (1 5 2 0 -1 5 6 6 )nde Celalzde M ustafa Efendinin eserinde ise aknclk h izm etin in nem ve statsne iaret ed ilm ektedir.8 Erken O sm anl D nem i (1 2 9 9 -l4 5 3 )ndeki aknclar ve faaliyetleri ile ilg ili olarak elim izdeki som ut verilerden b ir ksm da aknc ailelerinin in a e ttird ik le ri yaplardaki kitabe kaytlardr. B ura daki b ilgilerden aknc beylerinin k en d ilerin i ta nm lam alar, hangi aileden olduklar ve ak n clk grevlerine ilikin k im i verilere ulalabilm ektedir. na faaliyetlerinin tak ip edilm esiyle, faaliyet gs terdikleri blge ve m erkezlerin belirlenebilm esi m m k n olm aktadr. D ier taraftan yaplara ait vakfiyeler ile m ali kaynaklarnn tesp iti m m k n olm aktadr. D nem in tarih i belgeleri arasnda sayabilece im iz bert ve tem liknm elerden ise aknc beyle rin in feth ettik leri yeni yerleim blgelerinde, topSYASET

ran k ullanm hakkm elde etm eleri ynndeki bilgileri reniyoruz. F. Von K raelitz tarafndan yaynlanan bir bertta, I. M uradn, aknc beyi G a zi Evrenos Beye kendisinin alm o ld u u toprakla r Sancaklk olarak verdiini renm ekteyiz. F et hedilen topraklardaki idari ynetim m ekanizm as n n ilemesi b akm ndan olduka nem li b ir veri sunan belgeden; gerek ti in d e b ir aknc beyinin al m o lduu topran idari so ru m lu lu u n u n da ve rilebileceini gryoruz.9 Yine Evrenos Beye ait b ir tem liknm ede vakf m allar iin ngrlen har cam alarn yaplm as ile kendisine baz ky ve ift lik yerlerinin tem lik olarak verildiini renm ek teyiz.10 A knclar ile ilgili elim ize ulaan en som ut b il g ileri B abakanlk M h im m e D efterleri ierisinden edinm ekteyiz. 15. ve 16. yzyllara ait b u defterler d en her akncnn ak b ir ekilde egali, k im li i ve m esleinin yazl o ld u u n u gryoruz. A knc def terleri, akncln 15. yzyldan itib aren bir ocak tekil edecek ekilde rgtlenm i olabileceini k a n tlayan belgeler olarak g rlm elidir. Babadan oula devrolan akncln esasn, d sanatnn inceliklerini bilen, iyi ata binip -iy i silah kullanan m aharetli cengverler oluturm aktadr. . H ak k U zunarl yapm o ld u u alm ala rnda, aknclarn akn sonunda elde ettik le ri esirle ri kar tarafa teslim ettik le rin d e 1/5 orannda penik denilen b ir vergi aldklarn, b u vergiyi alm ak iin aknc beyinin yannda aknc kads veya peniki bann b u lu n d u u n u b elirtm ek te, akncla rn toplanm asn ve greve arlm asn salayan Tavcalar denilen b ir g ru b u n old u u n a iaret e t m ek ted ir.1 1 A knclar ile balants olm as b akm ndan iki edebi eserden bahsedilm esi gerekir. B unlardan ilki air Suzi elebin in II. M ehm ed (1451 -1 4 8 1 ) ve II. Bayezid (1 481-1512) D evri aknc beylerinden M ihalolu A li Beyin aknlarn ieren eseridir. M ihalo lu nun aknlarm n m anzum olarak anlatld eserde, aknc beylerinin hnedana olan yaknlkla r, g n l k yaam lar ve b ir aknc beyinin kahra m an lk larndan ay rn tl olarak b ehsedilm ektedir.12
O SM A N U I

A knclar k onu alan di er b ir edebi eser de E nverin in 869 H ./1 4 6 4 M. tarih in d e II. M ehm ed (Fatih)in veziri M ehm ed Paa adna yazlm tr. A ydnoullarm k onu alan eser, I. M urad (13601389) ve I. Bayezid (Y ldrm ) D nem i (1389l4 0 2 ) n in nem li savalarn ierm ekte, b ir b l m n d e de A nkara Sava ( l4 0 2 ) nda aknc olarak grev yapan M ihalolu B alta Beyden bahsedil m ek ted ir.13

A. O S M A N L I'D A A K IN C IIJK VE G ELM


D m an topraklarna, keif, yam a ve tah rip etm ek am acyla akn yapanlara verilen b ir isim olan ak nclar;14 M. Z eki P ak aln n ta n m n a gre; seri hareketlerinden dolay O sm anl T rk lerin in atl birlik lerin d en olup, iyi binici atllard an olum ak ta y d .15 A tl b irlik lerin d en olum asndan dolay, k im i yaynlarda svari b irli i olarak b elirtilm ile r se de; ordudan ayr b ir g ru p olm alarndan ve sva ri b irli in in b u ord u ierisinde b u lu n m asn d an do lay, aknclarn svari b irli i olarak b elirtilm e le rin in m m k n olm ad grlr. ete, haram ilik ve ak n ad verilen, ekilde g erekletirilen aknlarla elde edilen m al ve g a n i m etler pay edilerek d a tlrd . 100 veya 100 kii den az saydaki b ir b irlik le yaplan aknlar ete ve haram ilik adn alr ve aknlardan elde edilen her t rl gelir aknclar tarafndan aralarnda b l n r d. D i er taraftan bu aknlara aknc beyi k a tl m azd. Y aplan ak nn, akn olabilm esi iin aknc beyinin kum andas altn d ak i b t n b irlik lerin o akna katlm as g erekiyordu.16 A km zam an d nda herb iri ayr b ir m eslek ve zanaat sahibi olan aknclar, k endi ileri ile u ra m ak ta ve akn grevleri b u lu n m ad srece b u u ralarn devam e ttirm e k te y d ile r.17 A k n c lk , 1 5 9 5 ten sonra snrlarn g v en li in d en sorum lu serdarlk grevine dnm ve eski k o n u m u n i yi tirm itir.18 O sm anl ncesi, ak n cl n ne ekilde b ir zellik tad konusu zerine aratrm aclar d eiik fikirler ne srm ektedirler. F. K p r l , Em evi ve A bbasi D ev letlerin in Bizansla m cadele SY A SIT

sinin sonucunda snrlarda zel tekilatlarn k u ru l m u olduunu; A nadolu S el u k lu la rn d a buna benzer olarak m em leketin dou ve b at snrlarnda u tekilatlan k u rd u u n u ; b ir taraftan snrlar dm ana kar koruyan b u birliklerin, frsat b u l duka dm an arazisine aknlar yaparak ganim etler aldklarn b elirtm ek ted irler.19 C. C ahen, T rklern A nadoluya yaptklar aknlarn tem elinde yatan unsurlardan bahsederken, A nadolu topraklarnn bir R u m diyar olm asnn tesinde srlere el ko yabilecekleri, tu tsa k alabilecekleri ve ncelikle kendileri iin bir snak zellii tadm b e lirt erek, aknlarn tem elinde yatan y u rt edinm e, barn m a ve ekonom ik gereksinm elere iaret etm ek te dir.20 S.

B. A K IN C I BEYLERNN G R EV LEN D R LM ES:


A knc B eylerinin grevlendirilm esine dair en som ut b ilg ilerim izi d n em in ta rih i k ay n ak lan oluturm aktadr. A kpaazde tarihinde, I. M uradn ta h ta gem esinin ardndan, aknc beylerinin grevlendirilm esine ilikin u b ilg iler ak tarlm ak tadr.
H an, devletle Edirne ta h tn a oturunca lalas a h in e Zara tarafna ve Filibeye a kn emrini verdi. E v remiz G a z i dahi vard, psalay fethetti. B u n la r yerli yerinde U beleri oldular.2i

B u konular ierisinde konum uz asndan iki nem li noktaya iaret edilm ektedir. B unlardan b i

rincisi su ltan n aknc beylerini grevlendirm ek Shawn da, aknlar zerine b e lirtti i fikirle zere ak n em rin i vermesi; kincisi de aknc bey ri, C. C ahenin d ik k a t ektii n o ktalar zerinde yo lerinin alm olduklar yerlerde u beleri" o ld u k unlam aktadr. Shaw B yk Seluklu D evleti d larnn belirtilm esid ir k i, aknc eylerinin u beyle nem inde b ir g rup O u z savas olarak niteledii ri olm as aknlar sonucu dm an snrlarna yakn Seluklularn, gebe o ld u u n u ve ord u n u n ekir u blgelerinde slenm i olm alarndan kaynaklan deini bunlarn o lu tu rd u u n u , zam anla d a b u sa m b ir tan m lam a olm aldr. N ite k im aknclar ve valarn hayvanlar iin b y k otlaklar ve g an i m et isteklerinin a rtt n bylece d en etim altnda tu tulam ayan bu g ru p larn A nadoluya b itm e k b il meyen aknlarn balattklarn yazm aktadr.21 I. onlar k o m u ta eden aknc beylerinin bir grevleri de lke snrlarn, dm an topraklarna kar k o ru m akt. Buradaki u beyi kelim esi ayn zam anda,

onlarn snr blgelerindeki yerleim lerde ynetici H . U zunarlnn Ilhanl, B yk Seluklu sta t s n d e o ld u k la rn gsterm esi b ak m n d a n ve A nadolu Seluklu dnem i zerine yapm o ldu nem li b ir veri zellii tam aktadr. u almalarda; lhanllarda O sm anl aknc kuv H oca S adettin E fendin in eserinde de konuya vetlerine benzer ve P idar ad verilen b irliklerin olduunu; A nadolu Seluklu ve B eylikler dnem i askerlik usul ve kaidesinin b y k lde lhanl ve Byk Seluklu zellii tadn, A nadolu Sel uklularn da K ap k u lu P iyade ve s v a rilerin dnda, devlet hizm etine girm i airet kuvvetle rinin o lduunu ve b u n larn nem li b ir b l m n n snrlara yerletirildiini renm ekteyiz.22 Y ukarda aratrm aclarn verm i o lduklar bilgiler nda; a k n ve a k n cl n O sm anl ncesi dnem lerde ortak b ir takm ; ekonom ik, d i ni, askeri zellikler gsterm i old u u ve b u zellik lerin O sm anllar zam annda da devam etm i olm a sndan dolay benzer b ir yaplanm a gsterdii so nucuna varlabilir.
O SM A N LI

ilikin olarak b ir blm de, I. M u rad n aknc bey lerini grevlendirilm esine ynelik u b ilg iler veril m itir :
lkeler a f an padiah gniil ekici saray tam am lam ak zere Edirnede kalm , k ffa r d iyarn yam ala maya, ele gefirmeye yrekli serdarlar, ya nlarna k a la balk birlikler ka ta ra k dman topraklarna sevketmeye devam etmiti. B u arada Tim urta Beyi Yanbolu ile K zlaa Yenicisinin fethine memur etmiti, h a la ahin Paay da sanca a ltn d a k i askerler Samakov ve ih timan illerini yam alam ak, zapdetmekle grevlendirmiti. 78 6 H . 11366 M . tarihinde K zla a f Yenicesi fethedil di. .. Zaferleri emel bilen G azilerin her biri saysz gani metler ele geirdiler. Tim urta Bey de deerli ganimetler
I
s yas > :t

ve padiaha la yk hediyelerle sultann otana gitti, h a la ahin Paa ise Sam akov ile ih tim am zerine a k n et mi, peri ehreli kzlar, ay kla rn d a n salar rlm olanlar ele geirerek saysz mal, ganim et ve kym etli e ya la r toplam, dine glgelik eden padiahn otana dnmt. G a za yolunda koan bu ik i serdar, hem h n karn eteini pmek erefine, hem de nee dolu saray kutlam ak trenine k a tla ra k sayglarn, ballkla rn belirtmiler, getirdikleri arm aanlar sunmular, keremli padiahn iltifa tla rn a m azhar olmulard. 24 Cennetleri gzeten padiah A na d o lu yakasndan a rtk ekinilecek bir durum olm adna inannca, lke ler amak ve cihad gayretlerine h z vermek iin 785 H .11 3 8 3 M . y ln d a R um eli ye geerek ta h t kenti E dirnede konaklam t. bilir beyler ve vezirleriyle grtk ten sonra, padiahn vard k a ra r zere A rn a v u tlu k ve Bosna diyarna a kn ferm an kt. B y k ordunun ba na Tim urta beyi tayin ederek bu yreye ilk kez gnder mi oldu. Bylece zaferleri glge edinen askerin saysz ganimetler toplamak suretiyle g kazanm as; yere batasca kiiffara y lg n lk ve korku salnm as ve bu lkelerin ele geirilmesi kararlatrld zam an geitleri, yollar, yksek dalar, k ve giri yerleri bilinmekle feth in ko laylanm as da ngrlmt. 25

snda saysz g an im eti topladklar an latlm a k ta dr. Tarihi kaynaklardaki bilgileri to p arlad m z da; aknclar ve aknc beylerinin belli bal grev lerin in unlar o ld u u g r l r : 1. lkeler fethederek O sm anl to p rak larn g e niletm ek. 2. G an im et, m al ve esir alm ak. 3. Yama, tah rip ve talan yoluyla, dm anlara y lg n lk verm ek. 4. O sm anl lkesine dm anca tavr ierisin deki devletleri beklem edikleri saldrlar ile m addi ve m anevi adan kertm ek. 5. D m an arazisini keif yoluyla tan m a ve bylece ak nlarn hzl b ir ekilde yaplm asn sa lam ak. 6. A ni basknlar ile dm an sin d irm e ve k a rm a. 7. O sm anl ordusu seferdeyken, o rd u n u n iini kolaylam ak zere, dm ana d eiik kollardan sal drarak zam an ve kuvvet k aybettirm e. 8. D m an to p rak larn n en zayf noktasndan saldrarak, dm an beklem edii b iran d a h azrlk sz yakalamak. 9. O sm anl ord u su n u n savat dm ana, yar d m edebilecek devletlere aknlar yaparak oyala mak. 10. D m ann nem li geit, k u le ve g arn izo n larn n yardm b a lan tlarn kesm ek suretiyle ele geirip o rd u n u n iini kolaylatrm ak. 11. B yk m eydan m uharebelerine g ere k ti in d e katlarak orduya destek verm ek. 12. Snrlarn g v en li in i salam ak.

Y ukarda aktarlan bilgiler, d rt adan nem tam aktadr. B irincisi, yeni lkelerin fethedilm esi ve bu fetihlerin d in i y n n aa vuran cih ad olaydr ki; ta rih in in ak tard dier b ilgiler bundan sonraki aam alarn nasl gerekletirildii ne dair bilg iler ierm ektedir. O layn ikinci nem li noktas, sultann, akm yaplacak olan blgeyi ibi lir beyler ve vezirleriyle belirlem esidir. Bu akn iin grevlendirilecek olan beylerinin, grm elere k atlm olm alar gerekir ki ibilir beyler olarak be lirtilen kiilerin aknc beyleri ve k u m andanlar ol mas kuvvetle m uhtem eldir. nc nem li nokta, akm yaplacak olan blgenin belirlenm esinden son ra, akn ferm ann m karlm asdr. B u ise olayn resm i bir b o y u tu ve aknc beylerinin resm en g revlendirilm elerinin, sultan tarafndan gerekleti rild i in i gsterm ektedir. S ultan n ayn zam anda o rd u n u n bana atanan kum an d an da bizzat b elir ledii ve bylece balayan akn larn en son aamaOSM ANU S

C. H N E D A N EE OEA N lj K E E R
A knc beylerinin O sm anl hanedanyla olan ilikileri, onlarn stat lerin i ve to p lu m iindeki k o n u m larn gsterm esi b ak m n d an nem li yer t u t m aktadr. Bu ilikiyi belirleyebilm em izde balca kaynaklarm z yine tarih yazclarnn verm i o l d u u b ilg iler oluturm aktadr. I. M u rad n o lu ehzade Bayezidin G erm iyan B eyin in kzlayla
SYASET

olan d n h akknda b ilg iler veren A kpaazde, Evrenos Beyden de u ekilde bahseder.
H a zr lk la r tam am land. E tra fn belerine davetiler gnderdiler... Evrenuz G a z iye d a h i gel dediler. On dan sonra dne baladlar. E tra fn elileri geldiler belerden hediyeler getirdiler... K endi sancak beleri de geldi. Hepsi mertebelerine gre hediyelerini a rz ettiler. Evrenuz G a z inin hediyeleri ileri geldi... 26

H ezran iltifa t-ii rabet ile Otana gtrdi izzet ile Sald stine drri f r ovan N e d r kim her biri bir necm-i taban Dendi her y a n a diba-v atlas Yere in d i sanasn erlo- atlas. 28

D aha sonra yem eklerin yenilip hediyelerin su n u ld u u b u arlam ann olduka g rk em li oluu, aknc beylerine verilen deeri ve onlarn k o n u m u n u n nem ine iaret etm ektedir. Baz d u ru m lard a su ltan aknlardaki baarlar dan dolay aknc beylerine hediyeler de su n ab il m ekteydi. B u konuya ilik in b ir b ilg in in N eri ta rih in d e u ekilde v erildiini grm ekteyiz. ... ve b il cmle in k i Karamanolu snb kat, es
babn ve emvalin hep h n ka r nne getrdiller, sultan B a yezid ve Yakub elebi ve Tim urta Paa dilaverler de gelip hnkarn elini ptler. H n k a r daha H a k Tea la y a iikr edip, kvanub buyurdu. B a beleri ve sipa hilere inam lar ittiler. Ve Karam anolunu esbabn ve a la tn b il k lliye Tim urta paaya balad29

Evrenos Beyin su ltan n d n n e O sm anl beyleri ierisinde davet edilerek b u lu n d u u k o n u m a gre yani m ertebesine gre d n d e yer alm a s, sras geldiinde hediyelerini sunm as ve b u he diyelerin m addi adan de erin in yksek olm as Evrenos Beyin zengin li in i ve ekonom ik g c n de iaret etm ektedir. A knc beyi ve ailelerinin to p lu m iinde de iti barl ve saygn b ir k o n u m u o ld u u n u yine tarihi kaynaklar aktarm aktadr. N eri tarih in d e yine Evrenosoullarna ilik in b ilg iler verilirken; onlarn statlerine de yer v erildii grlr. N e rinin ko nuya ait sunm u o ld u u b ilg i yledir :
...S u lta n M u r a d G a z inin Evrenoz a d l bir subas var idi. G ayet bahadr ve serfiraz g a zi kiiydi. N i ce vilayetler fethetm iti. S u lta n M u r a d n gayet torusu idi. H ica za gitm iti. Varub, K be-i Merrefe-i errefeha la lla h Teala ta v a f idip, ol esnada yine gelip h n ka ra yititi. H n k a r da h i buna gerei gibi izze t idip bir li tim ar emir etti. im d i Evrenoz olanlar k im vardur, aanun neslindendir. dar...,a Evrenozlu demeye hikm et bu

K aram an o lu na ait b t n m allarn aknc b e yi T im u rta beye braklm as, su ltan n b u akndaki baardan dolay m em n u n iy etin i hem de aknc beylerine verdii nem i gsterm esi bak m n d an nem li b ir bilgidir. A ratrm ac Z iya H an h a n n O rh an G azi d ne m in e ait o ld u u n u id d ia e tti i b ir m e k tu p ta da aknc beylerinin statlerine ilikin b ilg iler ed in m ekteyiz. B u m e k tu b u n b ir b l m n d e O rh an G a zin in Evrenoz Beyi grevlendirm esine ilik in u b ilg iler verilm ektedir.
...B a k a Evrenoz demiti. B ileinin hnerini, k l cnn keskinliini b iliriz, atn n bast yerde ot bitmez, a d b ilin ir bir akncm zsn. G erektir ki, Urumeli sefe rinde paa olum uzla varasn, y z a k l edesin, hner gsteresin. M u r a d m da sizinle bilece gndermek iste rim. Y a nnzda cenk ahvalin grp bilmeli, ona gre a d lanm ak. i0

Y ukardaki bilgilerden, Evrenos Beyin hacca g id ip gelm esinin ardndan sultan tarafm dan k en d i sine tim ar verilm esi, on u n soyundan gelen kiilerin Evrenosoullar olarak b ilin d i in in belirtilm esi; Evrenosoullar ailesinin hem hnedanla ilikisini, hem de to p lu m iinde b u ad ile ta n n p , b ilin d ik lerini gsterir b ir veri duru m u n d ad r. 15. yzyl airlerinden Suzi elebi aknc beyi M ihalolu A li Beyin savalarn ko n u alan gazavatnm esinde; A li Bey su ltan n em rini alm ak iin g itti i A li Beyin arlanndan bahsederken, ge lim eleri u ekilde aktarr:
O SM A N H I

Ayn yazarn yaynlad ve I. M urad D n em ine ait o ld u u n u iddia e tti i ikinci m e k tu p d a ise, su ltan M urad; Evrenos Beye grevini nasl yerine g etireceine ilik in unlar belirtm ektedir.
SYASET

...m di, m alum un ola ki, vardn yerde durasn. B iz dabi ol tarafa varm ak zere olup ayam z zengi dedir. Bulutuum uzda hilece syleir, her hangi tarafa gitmek gerekirse ol canibe varrz. Gmiilciney i sana ih san eyledik. Orada eyleip hoa d ir lik kurasn K lcm ekmeidir deyu fu ka ra ya zahm et vermeyesin. Vergilerini adalet zre toplayasn. Bilginlere, riayet edip, dknle re merhamet gzyle nazar klasn. Sen, bize cennet me kan karndam z yadigrsn ve d a h i babam, atam a r maansn. Onlara nice hizm et ettinse bize de ylece h iz met edesin. il

ana ema zerinde ekillenir. Bu p o litika; O sm anl idaresinin, toprak yntem inin, to p lu m yaam nn (dini, ekonom ik ve sosyal alardan) yeni alm an yerleim blgelerine yerletirilm esi am acn ta m aktayd. A knc Beylerinin yerleim politikas dolay syla, devletin uygulad yerleim p o litik asn n zn oluturm aktayd. B unun ierisinde aknc beylerinin tim ar edinm eleri ile balayan b u yerle im , g elir salam a ve b n ilik faaliyetleri ile b irb iri ni tam am layan faktrler olarak devam etm ekteydi. te b u artlar birletiren aknc beyleri h ak im o l duklar s m erkezlerinde bnilikleri iin gerekli m ali destei de salayarak im ar ve ina faaliyetle rinde bulunm ulardr. Tarihi kaynaklardaki b ilgiler aknc beylerinin tim ar almalar konusunda h ibir pheye yer b rak m am aktadr. Akpaazde tarih in d e aknc beyle rin in tm ar edinm elerine ait sunulan b ilgilerden bazlar u ekilde verilm itir.
Karamrsel derler k i B a h a d r vard. 0 k y y ona tim ar verdiler. Orasn tm arlara bltrdler tim ar er lerini kyya getirdiler k i stanbuldan yeni kp memle keti vurmasn. Yalovay da tim ar a verdiler. Akakoca ile olan gaziler buraya toplandlar... i2

Y ukardaki her iki m e k tu p ta da sultanlarn aknc beylerine olan gvenleri, onlarn yaptklar akm hizm etine verdikleri nem i, karlkl fikir al veriinde b ulunduklar ve alnan yerleim lerde uy guladklar yerleim ve iskna ait b ilgileri b u lab ili yoruz. E rken O sm anl dnem inde, hnedan ile olan yakn ilikileri bakm ndan sadece aknc beylerini ve ailelerini dnm ek tek boyu tlu bir bak as yaratacandan; ayn dnem de hanedana yaknlk lar ile d ik k ati eken A hi tekilat ve reislerinin nem li bir statye sahip olduklarn belirtm em iz gerekir. O sm an G azinin A hi eyhlerinden eyh E debalinin kz ile evlenmesi O rhan G azi ve I. M u rad n O sm anl idaresinin bana geerken ah i lerden destek alm alar b u ilikinin ne denli nem li old u u nu vermesi ynnden rneklerim izi olu tu r m aktadr. Ahi tekilatnn, Erken O sm anl dnem inde, stlenm i o lduu rol daha ok dini b ir karakter ta m aktadr. ncelikle halk d in ats altn d a b ir letirip, rgtlem eyi am alayan ve zanaat sahibi in sanlarn o lu tu rd u u A hi tekilat; bu alardan to plum da btnletirici ve rgtleyici m addi ve m anevi g haline gelm itir. 16. yzyldan itibaren b ir esnaf rg t n iteli i kazanan A hi tekilat, k o n u m u n u her zam an korum utur.

B u bilgilerden; O rhan Gazi D nem i aknc beylerinden K aram rselin tim ar ald n , fethedi len topraklarn tm arlara blnerek d a tld n renm em izin yannda; tim ar alan kiilerin b u b l genin fethini salayan K aram rsel ve A kakoca ol mas; tim arlarn ncelikle o topraklar alan tim ar erleri ve aknc beyleri arasnda pay ed ild i in i gs term ektedir. A kpaazden in I. M urad D n em indeki G m lcine Iskee ve B re'in alnm asna ilik in v er m i o ld u u bilgilerde O sm anllarn yerleim p o li tik asn a ilikin nem li veriler vardr. Akpaazade de bu fetihlere ait bilg iler u ekilde ak tarlm ak ta dr.
Veziri H ayreddin P aa y a emretti: 'Varn Evrenz ile o illeri fethedin dedi. Evrenz, Gniilcine y i yer edi nip oturdu. Biirey i skeey i M a ru ly a y fethetmiti.
I SYASET

D . YERLEM PO ETK AEA RI VE BNEKEER


O sm anlnn yerleim politikasn din i, ekono m ik ve idari yapnn yerletirilm esi olm ak zere
OSM A N U

H aracn M u ra d H a n a gnderdi. D a h a baka memle ketlere de hcum ederdi... A ld k la r yerlerde pa d ia h lk kanunu tatbik ettiler hana gnderilmesi gerekli olan gnderdiler G azilere verilmesi gerekil olan verdiler. . . o dahi btn civar ile fetholundu memleketini tim a r erle rine paylatrdlar. K afirlerine hara tayin ettiler ora dan devletle yine buna geldiler Evrem iz G a z i ye Serezi u verdiler. 33

si ve daha sonrada tm ar verilm ek suretiyle y k m l l k k arlnda to p ra n ku llan m hak k n n ve rilm esiyle; O sm anllar feth ettik leri topraklarda d a ha kalc o lm ann yollarndan b irisini denem i o lu yorlard. A knc B eylerinin tim ar edinm ekle beraber feth ettik leri to p rak larn sancakbeyi olarak idari so ru m lu lu u n u da ald k larn gryoruz. B u d u ru m a en iyi rneim iz; I. M u rad n G azi Evrenos Beye Sancaklk yerler v erild i in i gsterir b ir bertnm esidir. B ertnm edeki b ilg i u ekildedir.
Kend klcyla Fetheyled K ale-i Gmlcine ve d a h i Sereze ve M a n a stra varnca bir sancaklk yer...i8

A knc beylerinin fetih ve yerleim p o litik a snda rol oynayan nem li faktrlerden birisi de ta rikatlara m ensup eyh ve dervilerin etk in faaliyet leridir. A. Yaar O cak heterodoks tasavvuf akm la rna m ensup eyh ve derviler olarak niteledii bu g ru b u n tekkelerde toplan m ak yerine 13. yzyldan itibaren snrlardaki fetih hareketlerine k atld k la rn, yeni alnan topraklarda gayri m slim lerle te m asa geerek o n lar m s l m a n la trd k la rn b elirtm ektedir. 34 Yazar I. Bayezid D evrinde R u m eli fetihlerine k atlan ve D im e to k ada b ir zaviye aan K alenderi eyhi olan Seyyid A li S ultann ra hiplerin aracl ile hristiyan halk m slm anlatrd n M enakbnm esine dayanarak ak tarm ak tadr. Yazarm K alenderiler ve B ektailik zerine verdii b ilgilerden de, O sm anllarn fetih ve iskn p o litikasnda ta rik atlarn nem li rol old u u n u reniyoruz.35 T im ar sistem i O sm anllarn iskn p o litik asn da da nem li bir rol stlenm iti. 835 H ./1 4 3 1 M. tarihli A rnavud Sanca T m ar D efterinde, tm ar sahiplerinin ounun S aruhandan gelm i ve zorun lu ge tabi tu tu lm u kiiler o ld u u d ik k a t ek m ekle b irlik te ;36 b u insanlarn I. M urad zam ann da, A knc Beyi T im urta Bey tarafm dan sultann izni ile A rnavutlua g e ttirild i in i Akpaazde tarih inden reniyoruz. B u g ettirm e olayna ili k in tarihinin verm i old u u b ilg i yledir :
nce Saruhan iline gnderdiler. Orada ger iller vard. Onlar srd, Serez iline geirdi. Ondan sonra A rn a v u t iline ve M a n a stra yneldi. H a y li Askerle vard gibi M a n a str ita a t etti. H ara koyuldu... 37

eklinde, k en d isin in fethi olan bir blgenin ierisindeki yerleim lerinin, sancaklk olarak v eril d ii belirtilm ek le; aknc beylerinin sultan izni ile aldklar blgede idari sorum lular haline g eld ik le rini de gryoruz. B u n u n yannda aknc beylerinin belirli blgelerde ekonom ik g haline gelm esine ilikin belgelerde b u lunm aktadrlar. Evrenos Beye ait b ir te m h k n m ed e de V ardara tabi b u lu n an kylerden has, hara ve koyun resm inin (Vergisini) ve sahip olunan to p rak larn sn rlarn n b elirlenm e si iin grevliler te sb it edildii; bu kiilerce yap lan tescilden sonra da baz ky, iftlik ve m ezrala rn kendisine te m lik ed ild i in in belirtilm esi b u adan nem li b ir k ay ttr.39 B u b ilg ilerd en aknc beylerinin kendi blgelerindeki ekonom ik g elirin toplanm asnda, D evlete kar bizzat sorum lu o l duklar sonucuna varlabilir. M. A kda, y u karda b elirtti im iz iki belgeyi de esas alarak verm i o ld u u bilgilerde; arazinin k im tarafndan fethedilirse edilsin, devletin m al o ld u u fethedene ancak o da grevi ve hizm eti d e vam etti i srece, fethedilen topraklardan bol t m arlar v erild i in i b elirtm ek te. Bylece aknc bey lerinin to p ra n k u llan m hak k n elde etti in i vurgulam aktadr. B ununla b irlik te, b u topraklardan evlatlara kalan arazilerin olm ad n aknc beylerinin ise I. M urad D nem i ile b irlik te alm olduklar yerleri m alikane tarznda evlatlarna geirebilm ek iin,
I SYASET

B uradaki bilgiler nda, O sm anllarn A na d oludaki gm en halkn ge tabi tu tu larak Bal kanlardaki, topraklara yerletirilip, iskn ettiriim eO SM A N H

kurm u olduklar hayr eserlerine balam ak m sadesi, yani tem liknm e alm ak zorunda olduklarn belirtm ektedir.40 N . Beldiceanunun O sm anl vergi defterlerin den yapm olduu alm alardan; tim ar sitem inin, O sm anl ncesi dnem de var olan uygulam alarn devam olduunu ortaya karm as ve tim arn, m alikane-divan ad verilen Seluklu kkenli uy g ulam ann bir paras olarak s rdn belirlem e si, M alikhane sistem ini daha anlalr hale g e tir m ektedir. Bu uygulam ada m lk ve m iri arazilerin b ir birleim i sz konusuydu. G elirler, toprak sahi bi ile devlet arasnda paylalyordu. M alikane b lm nden toprak sahibine pay eriata devlete d en pay ise rflere gre belirlenirdi. M alikane hisseleri tek kii tarafndan tasarruf edildiinde geliri bir sipahiye tahsis edilirdi. H ara ve avarz dndaki t m gelirler tm ar sahibi yani sipahilere aittir, yani ran t paylalm yordu ve gerekli sava hizm etlerini g rd srece b ir tek kiiye aitti. M alikane blm ne gelince hu k u k i adan bu da, m lkiyetinin m u tlak biim de devredilm esi deil, tersine zam anla k stl b ir vergi alm a hakk tan m ak dem ektir. A m a topra satm a, m iras brakm ak ya da vakfla deitirm e h ak lan sakl kalyordu. E m lakn sultanlar tarafndan snrlandrlm as, beyler askerler aknc beyleri arasnda yaylm asn engelleyem edi. B unlar zam anla yalnzca topraktan alm an rant deil, topra kendisi zerinde serbest e tasarruf ettiler. V akf kurulular da ite b u am a ca hizm et ediyorlard. V akflar ile devlet m daha lesi, vergi ve hizm et y k m l l ortadan kalk yordu.41 E. W erner, O sm anl D evletinin fetih ve iskn yani yaylm a p olitikasnn baarl olm asnn nede nini iki tem el noktaya balam aktadr. B unlardan birincisini, iyi rgtlenm i az saydaki aknclarn am olduu yola; kincisini de ger ve ifti kolonistlerin yeni fethedilen topraklara yerlemesine dayandrm aktadr. W erner, aknc beylerinin yerle

im edinm elerine iliin olarak u bilgileri verm ek tedir. Yazara gre; aknc kom utanlarna u beyleri deniliyordu. Bunlara tim ar deil em lak verilm ek teydi. A knc Beyleri slaleler oluturuyor, yabanc ahalinin de haracn topluyorlard. B u ise allagel m i du ru m u n dnda idi, toprak vergilerini su ltan lar grevli m em urlar ile toplatyorlard. U beyle ri etrafndakiler tim arlar d atarak geni b ir askeri evre oluturm aktayd.42 A knc beyleri arasnda m slm anl sonra dan kabul eden beyler de vard. H arm ankaya kale sinin Bizansl kom utan Kse M ihal buna rnek oluturm akta ve aknc beyi k o n u m u n u m iras ola rak brakm tr. Aknc beyleri ksa zam anda ayr calklar elde etm i; m iri araziler zerinde iki- ift kz tu tab ilm e ve b u topraklarn, r vergisini dem eden klelerce iletebilm e im kanna sahip olm ulardr. Bir g ru p seferde iken, teki g ru p ta r lalarda alyordu. Bosnann 1516-17 yllarna ait k aytlarndan anlaldna gre dzenli vergiler den, at besleme g ibi angaryadan baktlar.43 W ernerin aknc beylerinin tim ar edinm edikleri zerine olan iddias, k o nunun banda, tarihi kay naklardaki aknc beylerinin tim ar aldklarn gs terir kaytlar ile elim ektedir. B u n u n dnda yaza rn aknc beylerinin em lak edindikleri kendi bl gelerindeki vergileri topladklar ve baz vergiler den m u af olduklarna ait verm i o lduu bilgiler, im diye kadar sraladm z konuya ilikin b ilg i lerle ayn paralelde ve destekleyici tarzdadr. A knc beylerinin yukarda b elirtti im iz ekil de topran kullanm hakkna ve dolaysyla g elir lerini toplam a sorum luluuna erim eleri, onlarn ksa b ir zam anda alm olduklar blgelerde zel likle U m erkezleri yani s n iteli in d ek i yerleim n oktalarnda bnilik eylem lerinde bulunm alar iin gerekli m addi olanaklar hazrlam ve bylece o u n lu u snr boylarndaki illerde vakflarla des teklenen m im ari eserler m eydana getirm ilerdir.

O S lA N U ( J 1

SYASIT

M a k ale k o n u s u n u o lu tu r a n a lm a , H a c e tte p e n iv e rs ite s i A rk e o lo ji ve S a n a t T a rih i B l m S a n a t T a rih i A n a b ilim D a ln d a Y k se k L isans Tezi o la ra k h a z r la n m tr . B k z .: A rs la n , H . ., Erken 0s~

14 15

B k z .: U z u n a r l, . H ., a.g.m.. s. 23 9 B k z.: P a k a ln , M . Z . Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl , I, s ta n b u l, 1 9 8 3 , s. 3 6 .

manii Dneminde Aknc Beyleri ve Bnilikleri, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, H a c e tte p e n iv e rs ite s i Sosyal B ilim le r E n s tit s , A n
k a ra , A u s to s 1 9 9 5 . 2 A k n c lk ve A k n c B e y le ri z e rin e G e n e l B ilg ile r i in b k z.: G ib b s o n s , H . A ., The Foundation o f the Ottoman Empire (ev.: Ragp

16 17 18 19

U z u n a r l, . H ., a.g.m.. s. 2 3 9 B k z .: T aca, N ., a.g.e., s, 3. B k z.: U z u n a r l, a.g.m., s. 2 4 0 . B k z .: K p r l , F., Osmanl D evletinin Kuruluu, A n k a ra , 1 9 9 1 , s. 7 3 -7 4 .

Hulusi). s ta n b u l, 1 9 2 8 ; A lcn ay , A . R ., T i irk A knclar , s ta n b u l,


1 9 3 3 , T A C A N , N ., A knclar ve Mehmed II, Bayezid II Zamanlarn 20

B k z.: C a le n , C ., Osmanldan nce Anadoluda Trkler (ev.: Y. M o-

da A k n la r, s ta n b u l 1 9 3 6 ; U z u n a r l, . H . , A k n c m a d d e s i, slam Ansiklopedisi, I ., 1 9 4 0 , s. 2 3 9 - 2 4 0 ; D e c e i, A ., " A k n d j


m a d d e s i, The Encyclopaedia o f slam, I, 1 9 6 0 , s. 3 4 0 - 3 4 1 . 3 B u ta rih y a z c la rn n b a n d a A k p a a z a d e o la ra k b ilin e n d i e r a d y la D e rv i A h m e d A k i g e lir. O s m a n l ta r ih in i h a n e d a n n b a la n g c n d a n , I I. M e h m e d (F a tih ) ( 1 4 5 1 -1 4 8 1 ) s o n u n a k a d a r eren e s e rin i 1 4 7 6 d a y a z m a y a b a la m , d n e m in ta r ih i o la y la rn n k a y tla rn tu tm u t u r . k in c i n e m li ta r ih y a z c s o la ra k , II. B ay ezid ( 1 4 8 1 -1 5 1 2 ) lim a d a m la rn d a n m d e r r is M e v la n a M e h m e d N e r i yi g rm e k te y iz . E se rin i 8 9 8 H ./ 1 4 9 1 M . t a r ih in d e ta m a m la y a ra k S u lta n a a rz e tm i tir. D a h a g e ta r ih li o lm a s n a ra m e n , k e n d i s in d e n nce y a z lm O s m a n l ta r ih le r in i k u lla n a n H o c a S a d e ttin E fe n d in in ta r ih i ise I II . M u r a d a ( 1 5 7 4 -1 5 9 5 ) s u n u lm u tu r . H e r ta r ih y a z c sn n T r k e e v irile ri i in b k z .: A k p a a z a d e , Os25 26 27 28 29 30 23 24 22 21

ran), s ta n b u l, 1 9 7 9 , s. 8 2 .
B k z.: Shaw , S., Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye (ev.: M.

Harmanc), I , s ta n b u l, 1 9 8 2 , s. 4 6 .
A y r n tl b ilg ile r i in b k z .: U z u n a rl, . H ., Osmanl Devleti Te

kilatna M edhal , A n k a r a , 1 9 8 8 , s. 1 0 5 , 2 2 9 , 2 3 1 - 2 3 4 .
B k z.: A k p a a z a d e , a.g.e., s. 59B k z.: H o c a S a d e ttin E fe n d i, a.g.e., I, s. 1 3 4 -1 3 5 .

A.g.e., s. 1 5 5 -1 5 6 .
B k z.: A k p a a z d e , a.g.e.. s. 6 2 -7 3 B k z .: N e r i, a.g.e., I, s. 2 5 7 -2 5 9 Suzi e le b i, a.g.e., s. 2 1 9 B k z .: N e r i, a.g.e., I, s. 2 3 1 . E v re n o s B e y e a it m e k t u p i in b k z .: H a n h a n , Z ., M u ra d H d a v e n i d g r n G a z i E v re n o s B eye H a k ve A d a le t g t , Tarih Konu

manl Tarihi Haz. A tsz) s ta n b u l, 1 9 7 0 ; N e r i, Kitab- Cihanni/ma Neri Tarihi (ev : F. R. Unat, M. A. Kymen), I - I I , A n k a ra , 1 9 8 7 ;
H o c a S a d e ttin E fe n d i, Tacnt Tevarih (ev.: . Parmakszolu), I-V , E sk ie h ir, 1 9 9 2 . 4 B k z.: H a m z a v i, Cam i-iil M aknunat (ev.: Asm ), s ta n b u l 1 9 1 0 , s. 4 6 -7 2 . 5 B k z.: Y an, M . h ., K a r a m a n i M e h m e d P a a R is a le s i, T rk Ta

uyor Dergisi, 7 /3 7 , 1 9 6 7 , s. 3 0 4 0 .
31 32 B k z .: a.g.e., s. 3 0 4 2 . A k p a a z a d e , a.g.e., s. 4 2 - 4 3 .

33
34

A.g.e., s. 6 6 .
B k z .: O c a k , A . Y ., B a z M e n a k b n m e le re G re X I I I.-X V . Y z y lla rd a k i h tid a la r d a H e te ro d o k s eyh ve D e rv i le rin R o l , Os-

rihi Encmeni Mecmuas, X V I , 1 9 2 4 , s. 8 5 - 1 4 6 .


6 B k z.: A n o n im , Greke Anonim Osmanl Tarihi (haz.: . Batav), A n k a ra , 197 3 . 7 B kz.: A k n , H ., X V Y z y l L a tin c e M a c a r K r o n o i C h ro n ic a H u n g a r o r u m u n T r k T a rih i B a k m n d a n D e e r i" , B e lle te n , 2 0 2 , 1 9 8 7 , s. 6 6 7 - 7 5 9 . 8 B k z.: C ela lz d e M u s ta fa E fe n d i, Tabakat-l M emalik ve Derecet-l 37 38 39 40 36 35

manl Aratrmalar, II, 1 9 8 1 , s. 37.


A y r n tl b ilg ile r i in b k z .: O c a k , A . Y ., a .g .m ., s. 3 9 - 4 0 ; K a le n d e rile r ve B e k ta ilik , A ta t rke Armaan Kitab, 1 9 8 1 , s. 2 9 7 - 3 0 8 . A rn a v u d S an ca z e rin e y a p lm a y rn tl b i r a l m a i in b k z .: n a lc k , H . , Suret-i Defter-i Sancak-i Arnavid, A n k a ra , 1 9 8 7 . B k z .: A k p a a z a d e , a.g.e., s. 6 7 . B k z .: K r a e litz , F. V., a.g.m., s. 2 4 2 . B k z .: F e rid , O ., a.g.m., s. 4 3 3 . A y r n tl b ilg ile r i in b k z .: A k d a , M ., Trkiyenin ktisadi ve ti

Mesalik (Haz. P. Kappert), W ie s b a d e n , 1 9 8 1 .


9 B ilg i iin b k z .: K ra e lic z , F. V., lk O s m a n l P a d i a h la rn n h d as E tm i O ld u u B az B e r tla r , Tarihi Osman' Encmeni Mecmuas, 2 8 , 1 9 1 4 /1 5 , s. 2 4 2 - 2 5 0 . 10 B k z .: F e rid , O ., E v re n o s B e y H a n e d a n n a A i t T e m lik n m e -i H m a y u n , Tarihi Osmani Encmeni Mecmuas, 3 1 , 1 9 1 5 , s. 4 3 2 - 4 3 8 . 11 12 B lg n b k z .: U z u n a r l, . H . , a.g.m., s. 2 3 9 - 2 4 0 . B k z.: Suzi e le b i, Gazavatnmeler ve M ihalolu A li Bey G azavatn-

mai Tarihi , I, s ta n b u l, 1 9 7 9 , s. 37341 T m a r S is te m i ile ilg ili a y rn tl b ilg ile r i in b k z .: B e ld ic e a n u , N .,

XIV. Y Y dan X V I. Y Y.da Osmanl Devletinde Tm ar (ev.: M. A. K lbay), A n k a ra , 1 9 8 5 , s. 3 - 1 0 , 2 7 .


42 B k z .: W e rn e r, E ., Byk B ir Devletin Douu Osmanllar (ev.: O.

mesi (yay.: A. S. Levend), A n k a r a , 1 9 5 6 .


13 B k z.: E n v e ri, Dusturnme (yay.: M. H. Yinan), s ta n b u l, 1 9 2 8 /2 9 . 43

Esen- Y. ner), s ta n b u l, 1 9 8 6 , s. 5 4 - 5 5 .
D a h a a y rn tl b ilg ile r i in b k z .: a.g.e., s. 1 2 7 , 1 4 2 -1 4 3 .

O SM A N LI f f f l

SYASET

DURAKSAMA

T M U R D EV R A N A D O IU S U

229

TM U R DEVR ANADOEUSU
PROF. DR. SMAL AKA
E G E N V E R S T E S E D E B Y A T F A K L T E S

imur, 1370 ylnda Mvernehrde haki miyeti ele geirdiinde ran paralanm bir durumda bulunuyordu. Horasan Serbedarllar, Toga Timurlular, Kertler ve Muzafferliler arasndaki mcadeleler dolaysyla kark bir durum arzetmekte idi. Horasann bu durumunu, blgenin ele geirilmesi iin uygun gren Timur 1380 ylnda Ceyhunu geerek, ran zerine ilk seferine girimi ve ksa zamanda Hora san, Kuzey ran ve Azerbaycanda duruma hakim olmu tu. Onun Kuzey ran ve Azerbaycan ele geirmesi vaktiyle XIII. ve XIV. yzyllarda Altn Orda ile lh a n lI lar arasnda olduu gibi Kafkaslarda yeni atmalara yol aacakt. Zira Timurun destei ile taht ele geiren Toktam, btn Det-i Kpaka hakim olduktan sonra, es ki efendisine kafa tutmaya balamt. rann iinde bu lunduu durum ve Timurun Azerbaycan iin tad emelleri renen Toktam, Azerbaycan zerine yrme ye karar vererek, 1386 ylnda Tebrize gelip byk gani metle ehirden ayrlm, ok gemeden de Timur buraya gelmiti. Taraflarn zengin bir blge olan Azerbaycan kolaylkla birbirlerine brakmayacaklar muhakkakt. Bu rekabet taraflar savaa srklemi ve Timur, Toktam zerine yryerek 1391 ylnda onu Kunduzcada ar bir yenilgiye uratmt. Toktama kar sefer srasnda randaki bz yerli hkimlerin onun yokluundan yararlanarak kendisinden yz evirmeleri zerine yeniden batya doru sefere kan Timur, Gney rana Fars blgesine gelerek 1393 ylnda iraz ele geirdi. Bylece o Irak- Araba gelip-dayanmt. Bu srada Anadoluda, henz O rta Anadoluda tam olarak yerleememi bir Osmanl Devleti, Sivas-Kayseri yresinde Kad Burlaneddin Ahmed, uzun mcadeleler
OSM A N LI B J J I

den sonra Osmanh Devletini tanm gibi grnen Karamanoullar, Erzincanda Erzincan emirlii, Dou Anadoluda Kara Koyunlular, Mara dolaylarnda Dulkadrllar, Gneydou Anadoluda Ak Koyunlular bulunu yordu. Grld zere Anadoluda siyasi bir birlik bu lunmuyordu. Orta Anadoluda dikkate deer tek siyasi varlk yine de Memlk devleti idi. Hakimiyet sahas Ma latyaya kadar uzanan bu devlet Anadoluda da sz sahibi olmakla birlikte, artk i mcadeleler yznden ypran maya balamt. te Fars blgesini ele geirerek Irak- Arab kapla rna dayanan Timur, Orta Doudaki durumun yeni fe tihler iin ne denli uygun olduunu artk gzleriyle g ryordu. Bu yzden o, irazn fethinden sonra Badada yrd. Timurun Badad kaplarna dayanmas bir ok devlet merkezinde huzursuzluklara yol at.1 Bu tehlike karsnda bz tedbirler alma yolundaki ilk faliyetlere Sivas ve Kahirede raslanmaktadr. Savunma tedbirleri nin arttrlp, sava hazrlklarnn srdrld bu ba ehirlerin yan sra Anadoluda Konya, Mara ve Erzincan gibi ehirlerde ise byk bir sevin havas esmeye bala mt. Zira Badad ele geirdikten sonra kuzeydeki Tekrite yryen (Ekim 1393) Timur, burasn ele geir di. Timur buradan Erzincan emiri Karamanolu, Dulkadrolu, Kara Koyunlu, Ak Koyunlu beleri ile SivasKayseri hakimi kad Burhaneddine mektuplar gndere rek itaat etmelerini istemi, Memlk sultan Berkuka kalabalk bir eli heyeti gdermiti. O daha gelecek ce vaplar beklemeden ileri harektna devam ile Kerkk, Musul, Mardin ve Diyarbekiri fethedip, Van G lnn kuzeyindeki Aladaa gelmiti. Buradan Dou Anado lunun eitli ehirlerinin fethi iin asker sevk eden Ti m urun huzuruna Erzincan hakimi Mutahharten (baz
SYASET

kaynaklarda Taharten) gelerek balln bildirdi. Mem lk sultan ise Timura onun gnderdii elileri ldr mekle cevap vermiti. Timur bunun zerine Suriyeye yrme karar almt. te yan'dan Anadoluda da durum onun lehine gelimeler gstermekte idi. Karamanolu Alaaddin Beg, Timurun mektubuna Kad Burhaneddin ve Yldrm Bayezid ile aras ak olduundan olumlu ce vap vermi, ister Suriye isterse Anadolu hangi devlet ze rine gidecek olursa olsun, kendisine katlacan bildir miti. Dulkadrolu Suli Beg ise gnderdii eliler ile Timuru kendisini devaml tehdid eden Memlkler ze rine yrmeye tevik ediyordu. te bu durum karsnda Kad Burhaneddinin Ti m ura kar bir cephe kurma yolunda teebbslere giri tiini grmekteyiz.2 Kad Burhaneddin, Timurun itaat isteini reddetmi ve mektubun bir suretini Memlk sultanna, bir suretini de Osmanl sultanna gndermi tir. Kad Burhaneddinin bu abalar ksa zamanda mey velerini vermi, Bayezid, Berkuk, Toktam ve Kad Bur haneddin arasnda bir ittifak kurulmutu. Fakat ok ge meden Timur bu ittifak paralamak zere harekete ge mi ve Sivasa doru ilerlemeye balamt. Ancak Erzu ruma kadat gelmi olan Timurun birdenbire geri dn mekte olduu haberi alnmt. Bu haber doru olup, Ti mur, kuzeye Toktam zerine ynelmiti. Zira o u sra da Anadoluya girdii taktirde kuzeyden Altn Orda g neyden ise Memlk kuvvetlerinin kendi zerine yrye ceini tahmin etmi olmaldr. 1391 ylndaki Kunduzca yenilgisi Altn Orda dev leti ve Toktamn kaderini kesin olarak belirlememiti. Zira geni Det-i Kpak blgesinin zengin kaynaklar henz Toktamn elinde bulunuyordu. N itekim o, Kunduzcadaki yenilgiden sonra yeniden kuvvet topla maya balam, kendine mttefikler aramaya koyulmu tu. Memlk tarihilerinin ifadelerine gre 1394 ve 1395 yllarnda Toktam, Memlk hkmdar Berkuk ile te mas kurarak, giritii mcadelede kendisine yardm et mesi iin, Timurun her iki taraf iin de ayn derecede tehlikeli olduunu ileri sryordu. Timur Anadoludan ayrlp Grcistanda fetihlerde bulunurken Toktamn ordusunun Derbendi geerek irvan taraflarnda faaliyette bulunduu haberini alm ve az sonra taraflar 15 Nisan 1395 tarihinde Terek rmaOSM A N LI

kysnda kar karya gelmilerdi. Toktam yenilmi fakat ele geirilememekle birlikte sava yalnz Toktamn deil, Altn Orda devletinin geleceini de belirle miti. Bylelikle Timur Altn Orda devletine kesin dar beyi indirmi oluyordu. Bu seferin nemi gerekten b yktr. Zira o, be yl iinde Altn Orda devletine ikinci byk darbeyi indirmi oluyordu. Bundan sonra Altn Orda devleti ikinci derecede bir devlet durumuna d mt. Bu sava Orta Asya, Gney Dou Avrupa ve Rus ya bakmndan pek nemli bir hadise tekil eder. Timur bylelikle farknda olmadan Rusyaya ve Rus knezlerine yardm etmiti. Zira artk Altn Orda hanlar, Rus knezleri iin bir tehlike olmaktan kmt. Btn bunlardan sonra Timur 1396 yl gz mevsi minde Semerkanda gitti ve ardndan H int seferine ka rak, Delhiyi ele geirip, zengin ganimet elde ettikten sonra Semerkanda dnd. Daha nce 1393 ylnda Azer baycan valiliine tayin edilen Timurun olu Miranah, H int seferine katlmamt. Timur Hindistanda iken bn Arabahn kaydettii zere Miranah tarafndan kendisi ne yazlan artk yaland, dolaysyla lkeyi oullar ve torunlar arasnda bltrp son gnlerini ibadetle ge irmesini" tavsiye eden mektubun varln kabul etme sek bile olu hakknda hoa gitmeyen baz haberler alm bulunuyordu. Miranah 1396 ylnda Hoy civarnda at tan dm, akln oynatarak acaib hareketlerde bulun maya balamt. Bundan sonra o kendini tamamen e lenceye vermi, iler ise bakalar tarafndan yrtlme ye balanmt. stelik bu sralarda Miranahn Cengiz Han soyundan olan hanm Hanzde ile aras alm, Hanzde, Timura kocasnn garip hareketlerini anlata rak, onun muhalefet fikrinde olduunu bildirmiti. Bu hikayeler bir yana Timurun yeni bir sefere k mas iin bz ciddi sebepler olmal idi. Timur daha n ce 1394 ylnda Anadoluya girip, Sivasa doru yry e gemiken aniden dnp, Grcler zerine yryerek, onlara ar darbeler indirmi, ardndan drtl ittifakn bir yesi olan Toktam zerine giderek, onu bertaraf et miti. O, Toktam zerine, yeniden Orta Douya dn mek niyeti ile gitmiti. Zira Toktam yenilgiye urat tktan sonra 1395/96 yl knda irvanda Samur rma kysnda Osmanl sultan Byezide yazd m ektu bunda niyetlerini aka ortaya koyuyordu.3 O, mektuSYASET

bunda Allahn yardm ile Toktama galip geldiini belirttikten sonra, tehditlere balamakta, bir yl nce Irak- Arabda bulunurken, am tarafna hakim olan ad san bilinmeyen, asil soydan gelmeyen Berkuka armaan ve eliler yollad, fakat onun bu elileri ldrttn sylyor, imdi artk Det-i Kpak taraflarnn ilerini yoluna koyduundan, am lkesine doru hareket edece ini, ayrca Memlk sultan ile dostluk halinde bulunan Sivas kadcna da haddini bildireceini ekliyordu. Ti m urun Anadolu ve Suriyeyi istila hareketinin ak bir delili olan bu mektupta ayrca imal olarak Osmanl sul tanlarna ittifaktan ayrlmas da ihtar ediliyordu. Ancak Timurun ittifak paralama abalan bir sonu vermemi, az sonra kendisi de Semerkanda dnmek zorunda kalm ve ardndan H int seferine kmt. Timurun yokluun da ittifak yeleri Timuru Anadolu ve Suriye zerine y rmeye tevik eden veya onunla ibirlii halinde bulu nanlar ile mcadeleye balamlard. te yandan ittifak yeleri, ittifak pekitirmek iin aralarndaki mnasebet leri de sklatrmlard. Yldrm Bayezid 1395/96 yln da Kahireye bir eli heyeti gndermi Berkuk da ona karlk vermiti. Kahire ile Sivas arasnda da devaml olarak eli heyetleri gidip-geliyordu. Kad Burhaneddin, Timurun tehditlerine hibir zaman aldr etmemi an cak Timur taraftarlar ile urarken 1398 ylnda Ak Koyunlu Kara Ylk Osman tarafndan ldrlmtr. Bu ayn zamanda blgede salanm olan ibirliinin de sonu olmu ve Timuru son derece sevindirmiti. Kad Burhaneddinin lm zerine Bayezid dou ya doru yaylma engelinin ortadan kalktn grerek harekete gemi, hatt hareketini Memlklere ait olan topraklar zerine de yneltmiti. Bylece dostluk, yerini kuku ve dmanla brakmt. Kad Burhaneddinin yerini doldurmak isteyen Byezid, dostlarn kaybetmi bulunuyordu. 1397 ylnda Karamanolu Alaaddin Begi yenen Byezid, Konya, Larende ve Aksaray gibi e hirleri ele geirmi, Kad Burhaneddinin ldrlmesi zerine nce Amasyay, ardndan Sivas kendi toprakla rna katmt. Ardndan 1399 ylnda Memlk sultan da lnce, bundan yararlanan Osmanl hkmdar, Frata doru ilerleyerek Malatya, Darende ve Divriiyi ele ge irmiti. Bylece o Anadolunun siyasi birlii zerine byk admlar atm, fakat Timura kar mcadelede ise
O SM A N LI

tek bana kalmtr. Onun bu kadar rahat hareket etme sine sebep, tabi ki Timurun ok uzaklarda H indistanda bulunmas idi. Halbuki Hindistan seferini baar ile sonulandran Timur, bir sre Semerkandda kalp, hazrlklarn ta mamladktan sonra tekrar batya ynelmiti. nk o daha nce ifade edildii zere, Samur rma kysndan Byezide yazd mektubunda tekrar geleceini ifade ediyordu. stelik Kafkaslarn gneyinde Grc ve Ermenilerin yeniden faaliyete getiklerini rendii gibi daha nce Azerbaycana gnderdii olu Miranahn uy gunsuz hareketleri de kendisine bildiriliyordu. te Kad Burhaneddin ve Berkukun ardarda lmeleri, Berkukun yerini kk yata bulunan Ferecin almas, Memlk devleti iindeki mcadeleler, Byezidin ise Anadoluda silah zoruyla gerekletirdii toprak kazanlarnn yarat t honutsuzluk, Timurun pek byk bir glkle karlamayacan gsteriyordu. Byk bir ksm yakn bir zamanda mer mslman hkmdarlara kar yap lan savalarda elde edilen Anadolu vilayetlerinin ball na gveoilemezdi. Timurun yannda yurtlarn terk etmi ve kendileri de Byezid gibi gazilik iddiasnda bu lunan pek ok Anadolulu beg bulunuyordu. Btn bu artlar deerlendiren Timur, 10 Eyll 1399 tarihinde hareket etmiti. Reyden Sultaniyeye ve buradan da Karabaa gelen aatay hkm dar, 1399/1400 yl kn Azerbaycandaki Karabada geir mi, Azerbaycan, Grcistan ve Irak- Arabda bz faali yetlerde bulunduktan sonra Bingle gelmiti. Artk Anadolu ve Suriyeyi istil iin geride hibir tehlike kal mamt. Taraflarn dmanlar da kar tarafa snmaya ba lamlard. Timurun Azerbaycana gelmesi ile yurdun dan ayrlan Kara Koyunlu Yusuf Beg, nce Musula, az sonra ise buraya gelmi bulunan Celyirli Sultan Ahmed ile Badada dndler. Ancak onlar Timurun Binglden Sivasa doru gitme niyetinde olduunu rendiklerin den, Memlklere snmaya karar vererek Halebe doru yola ktlar. Fakat burada Haleb naibinin kendilerini kabul etmeyerek, yollarn kesmesi zerine savamak zo runda kaldlar. Bu durumda Memlklere snma m it leri kalmayan iki dost, Timurun Sivas ele geirmesin den sonra G neye doru inmekte olduunu grerek, B yezide sndlar.4
I SYASET

Sivas zapt ve tahrip eden Timur bylelikle Osman lIlara ilk darbeyi indirdikten sonra daha ileriye gitmemi fakat ehrin elden kmas ve halkn urad kyma zlen Bayezid, Timurun Anadoludan ayrlp, Suriye zerine yrmesinden dolay yannda kendisine snan Kara Yusuf ve Sultan Ahmed de olduu halde harekete geerek, nce Sivas geri alm, ardndan Erzincan ile Kemah Timurun mttefiki ve aralarnn alma sebep lerinden biri olan Mutahhartenin elinden almt. Osmanl hkmdar ile Timur arasnda gidip-gelen eli ve mektuplar vastas ile anlamak mmkn olmad gibi, Timurun ok yakn bir yerde bulunduu bir s rada Byezidin, Timurun mttefiki Mutahhartenin merkezi Erzincan zerine yrmesi, Timura Anadolu zerine tasarlad sefer iin meru bir sebep hazrlam t. 1396 ylnda N iboluda Hal ordularn perian eden Osmanl sultan, slam dnyasnda kazand h ret ve gururuna malup olmu, Timurun tehditlerine al dr etmedii gibi kendisi tehdite balamt. Sivas ele geirdikten sonra gneye ynelen Timur, Berkukun lmnden sonra Memlklerin iine dtk leri skntl durumu biliyor ve Bayezid ile karlamadan nce bu meseleyi de halletmeyi dnyordu. Byle bir hareket iin eitli sebepler de vard. Bu yzden o nce Behisniye, oradan da Halebe geldi.5 Haleb, Hama ve Humus gibi ehirleri ele geiren Timur, 1401 yl Ocak aynda Dmak da alarak, ehir yama edilip, yakld. Timur burada bir sre kaldktan sonra Tebrize dnd. Timur, daha Suriye seferi srasnda Byezide gn derdii tehdit dolu mektubunda kendi baarlarn sayp-dktkten sonra, Byezidin kendisine itaat etmesini istemi, buna karlk Byezid de kendi soyu ve zaferleri ni sayarak, dmana kar savaa hazr olduunu bildir miti. Timur bu cevaba kar, arada dostluk salanmas gerektiini ve bu dostluun da kafirlere kar slamn gcn arttracan sylemi, lkin Byezidin oulla rndan birini rehin olarak gndermesini ve yollayaca hilat giymesini de istemiti ki, bu aka Osmanllarn kendisine bamll kabul etmesini istemek anlamna geliyordu. Bir mddet sonra Byezidin elileri, getirdikleri mektupla tekrar Timurun huzuruna ktlar. Bu mek
O SM A N U I

tupta Byezid, aralarnda anlamazlk iin bir sebep ol madn bildirdikten sonra, kafirler ile mcadele edip, lkeler ele geirdiini syleyerek, dostluk teklif ediyor, aralarnda varlacak anlamadan sonra ise Memlkler ile Timur arasnda barn salanmas iin araclk edeceini yazyordu. Timur elilere, daima gazada bulunan Anado lu halkna zarar vermek istemediini, arada dostluk ku rulmasn arzu ettiini sylyor, ancak dostluun kurul mas iin Kara Yusufun kendisine teslim edilmesini, bu olmad takdirde, Osmanl topraklarndan kovulmasn istiyordu. Buna karlk Byezid, vaktiyle Moollarn bi le Msra kaan Abbasileri istemediklerini ifade ile, ken dilerine snanlar teslim etmek veya kovmann mm kn olmayacan, esasen onlarn Anadoludan ayrlm bulunduklarn, lkin tekrar gelecek olurlar ise, yine ka bul edeceini bildiriyordu.6 Esasen bu srada getirttii yeni kuvvetlerle ordusu nu takviye eden Timur, artk Byezid ile savaa karar ver mi bulunuyordu. Bu bakmdan Byezide kabul m m kn olmayacak tekliflerde bulunarak, Kemahn Mutahhartene geri verilmesini, ehzadelerden birinin kendi ya nna gnderilmesini, tbilik almeti olarak gnderecei kemer ve klah kabul etmesini, Anadolu beglerinden alnan yerleri eski sahiplerine geri vermesini, Kara Yu sufun kendisine teslim edilmesini istemiti. Tabi ki b tn bunlar red edilmiti. Esasen bu teklifler kabul edilse bile, bunlar Timurun baka tekliflerinin tkip edecei akt. O, bylelikle Byezidi sulayp, sorumluluu da ona yklemek istiyordu.7 Btn bunlara ramen ihtiyatl davranlmasn tav siye eden vezir Ali Paaya Byezid: erefimiz ve kar koyacak gcmz vardr. Tbi olup, istiklalsiz yaayama yz diyerek, Bizans mparatoru ile anlam ve kuatma y kaldrmt.8 Nihayet Timur 12 Mart 1402 Pazar g n Byezid zerine yrmek maksad ile hareket etti. Avnik zerinden Kemaha gelinip, buras Mutahhartene brakldktan sonra, Sivasa yaklatklarnda daha nce Byezide gndermi olduu elisi ile birlikte Osmanl elileri gelmiler, fakat Timur elilere kar Byezidi aka sulayarak savaa hazrlanmasn bildirip,9 kendisi de yola km ve Kayseri-Krehir yolu ile gelerek, An karay kuatmt.10
SYASET

Bu srada Byezid de Ankaraya yaklam bulunu yordu. Bu yzden Timur, kuatmay kaldrarak, ubuk ovasna gelip savaa hazrland. Daha nce Timuru To kat'ta bekleyen Byezid, onun Sivastan Kayseriye g itti ini ve oradan Kzlrmak boyunca ilerlediini renin ce, onun yolunu kesmek iin Tokattan ayrlm, lkin ona yetiemeyince, Ankarann kuatlm olduunu duyduundan oraya yrm ve az nce ubuk ovasna gelen Timurun karsnda mevzi almt. Savan cereyan ettii saha douda ubuk ay va disi (Ankara, Esenboa, ubuk, Haclar ky); batda Kuu da, Mire da, Ova ay, Klack deresi, kuzey de Cankutaran; gneyde Karacaviran, Kuu da arasn da kalmakta olup, esas vuruma ubuk ayndan itibaren batya doru yaklak 6 km. kadar uzanan Kzlcaky de resi zerinde cereyan etmitir.1 1 Taraflarn kuvvetleri hakknda deiik saylar veril mektedir. Osmanl ordusunun 70.000 kii; Timurlu or dusunun bundan daha fazla olduu anlalmaktadr.12 Sa van gn hakknda da eitli kaytlar bulunmakta olup, bunlar iinde 27 Zilhicce 804 (28 Temmuz 1402) Cuma tarihi kabul edilmektedir.1 3 Bundan henz 6 yl nce, Osmanl Devleti ar bir imtihandan parlak bir zaferle kmt. 1396daki N i bolu zaferi bir tesadf deildi. ubuk vadisindeki sava ta Osmanl ordusu yenilerek dald. Yeni fethedilmi begliklerin askerleri kendi belerinin saflarna katldlar. Meydana gelen kargaa iinde yenieriler ve Srp askerle ri bir sre direndiler. Anadolu ve Rumeli sipahileri da ldlar. Her birlik bir an nce kendi yurduna dnmeye alyordu. Devlet ileri gelenlerinden her biri bir ehza deyi alarak kam ve Byezid, Timurun seferleri srasn da yannda bulundurduu kukla hanlardan Cengiz Han soyundan gelen Mahmud Han tarafndan tutsak alnm t. Akama kadar vuruan Byezid birka muhafz ile tu t sak dtnde byk devlet olma hayalleri birdenbire son bulmutu. Byezidin yenilgisi ile sona eren bu savala, Bizans mparatorluu 50 yl kadar daha varln srdrm, Rumelinde fetihler durmu, ehzadeler arasndaki haki miyet mcadelesi ve Timur tarafndan Anadolu beglikleO S M A N II I

rinin yeniden canlandrlmas yznden Anadolunun birlii bozulmutur. 17 Austosta, yani savatan 3 hafta kadar sonra Saruhan beginin merkezi Manisaya alayla girdiini grmekteyiz. Bylece Frat sahillerinden Ada lar sahiline kadar btn eski beglikler yeniden kuruldu. Trkiye Seluklularnn merkezi Konyada, onlarn me ru varisi sfat ile Anadoluda hakimiyet iddiasnda bulu nan Osmanllarn en byk rakibi kabul edilen Karamanoullar beglii daha da byd ve glendi. Bu beglik imdi btn Sakarya dirseini iine alarak Anka ra ile Bursa arasna girmi bulunuyordu. Timurun d ncesine gre Karamanoullar Anadoludaki dier k k beglikler zerinde bir hakimiyet kuracak ve bunlar gnn birinde Osmanl tehlikesi yenilenecek olursa, et rafnda gl bir ittifak halinde birleebilecekleri bir e kirdek tekil edecekti. Zaferden sonra fetihnameler yazlp14, beg ve mirza lar Anadolunun eitli yerlerine gnderilirken ahruh Glhisar, Muhammed Sultan yannda Mirza Ebubekir ve bz beglerle birlikte hzineyi ele geirmek iin Bursaya gnderildi. Emirzadeler buradan harekete devam ile z nik ve anakkale Boazna doru ilerlemiler, ele gei rilen ganimet katipler tarafndan kayda geirildikten sonra Ktahyaya gelmi olan Timura sunulmutur.1 5 Muhammed Manisada, ahruh Uluborlu-Keiborlu ta raflarnda klarken, Timur Denizli-Aydn-Tire yolu ile zmire yrd. XIV. yzyl ortalarndan beri Trklerin elinden km bulunan zmir ve etraftaki baz kaleler alndktan sonra, zmir, Aydnoullarna brakld. Ti murun bundan sonra Rumeliye geme dncesinde ol duu anlalmaktadr. Zira Bizans mparatoru Manuel, Byezidin tutsak alnmasna ok memnun olmu, lkin Timurun Rumeliye gemek iin gemi hazrlamas hakkndaki mektubu gelince armt. Zira Timurun z m iri 15 gnlk bir kuatmadan sonra ele geirmesinden dolay stanbula kar da bir harekete girieceini zan netmi acele eli ve armaanlar gnderip, balln bil dirmiti.16 Buradan tekrar Ayasuluk (Seluk) zerinden Denizliye gelindiinde, torunu Muhammed Sultan, Kayseride tekrar orduya katlmak zere Ankaraya gn derildi. Timur kendisi ise ahruhun klad Ulubor luda konmutu. O, bu havalide iken Muhammed SulS YAS ET

tann rahatszln iiterek Akehire doru yneldii srada, Byezidin Akehirde ld haberini ald (Mart 1403).1 7 Yenilgi, sava takip eden aylarda o denli tesirli oidu ki, hereyden midini kesen Osmanl sultan haya tna son verdi.1 8 Byezidin lmnden az sonra Anadoludaki duru mu dnd gibi dzenlediine inanan Timur, Mem lklere ve Osmanllara ar darbeler indirmi olarak Anadoludan ayrlmaya karar verdi. Ayrlmadan nce, lhanilar zamannda Anadoluda yerlemi olan ve Ankara savanda kendi saflarna geen Orta Anadolu blgesin deki Tatarlar da Mavernnehre grd. Bundan son ra Bingl ve Erdebil dolaylarnda Orta Dou ile ilgili b

z dzenlemelerde bulunup oul ve torunlarna eitli blgeleri tefviz etti. Anadoludan ayrlmadan nce Byezidin oullarn dan olup, Ankara bozgunundan kap-kurtulan elebi Mehmedin byk glklerle tutunabildii Amasya ve yresindeki hukukunu tasdik etti. Osmanl ehzadesi de buna karlk, Timurun yksek hakimiyetini tanyarak, paralar zerine onun adn da koydurdu.19 Lkin Anado lu dan ayrlmasndan az sonra Timurun douya, ine doru kt bir sefer srasnda lm, bu tbilii geer siz kld. elebi Mehmed ise Fetret devri ve uzun bir mcadeleden sonra Osmanl Devletinin yeniden kurulu unu gerekletirdi.

B u sralarda O rta D o u n u n d u ru m u iin bkz.: Yaar Yiicel, XIV.-XV. Yzyllar Trkiye Tarihi H a k k n d a A ratrm alar II (Trkiye ve Yakn D o u zerinde 1393/94 T im u r Tehlikesi), Belleten (1973), X X X V II/l4 6 , l 6 l v.dv.

12

Savan cereyan ve o rdular iin bkz.: m er H alis (Byktay), Timurun

Anadolu Seferi ve Ankara Sava, stanbul 1934, s. 55; Alexandrescu D ers


ca, La Campagne de Timur, 68 v.dv. 13 avan g n hakknda verilen tarihler farkldr. M. H . Yinan (/. A., Ba yezid M ad., 386), b t n b u tarih lerd en en doruya yakn olan C u m a g n yani 27 Zilhicce (28 Tem m uz)d r dem ektedir. eitli kaynaklarda ve rilen tarihler iin bkz.: . H . Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, 310. Fetihna m elerde ise 28 Zilhicce C um a g n denilm ektedir. 14 Bu fetihnam eler iin bkz.: sm ail Aka, T im u ru n A nkara Sava F etih n a m esi, Belgeler (1986), X I/1 5 , 1-22. 15 16 17 Yezd, Zafemme, II, 327. . H . Uzunarl, Osmanl Tarihi, I, 318. O , 14 a b a n 805 Perem be (9 M a rt 1403) g n lm t r (Yezd, II, 348). Byezidin cesedi nce A kehirde eyh M ahm ud- H ayran t rb esi ne konulm u, T im u r A kehire gelince, Byezidin o lu M usa e le b iy i altam gal nian ile Bursaya gnderirken ehzade babasnn cesedini de ala rak g t rm t r (Yezd, II, 350). 18 Byezidin esareti ve im iin bkz.: Fuad K prl, Y ld rm Bye z id in Esareti ve n tih a n H ak k n d a, Belleten (1937), 1/2, 5 91-603; ayn m ellif, Y ld rm Byezidin n tih a r Meselesi", Belleten (1943), V II/2 7 , 591-59919 H alil Edhem , Meskkt- Osmaniyye, stanbul 1334, N r. 88-91

Kad B urhaneddinin bu husustaki faaliyetleri iin bkz.: Yaar Y cel, Ka

d Burhaneddin Ahmed ve Devleti, s. 121 v.dv.


3 Bu m ek tu p iin bkz.: Zeki Velidi Togan, T im urs O ste u ro p ap o litik ,

ZDM G (1958), 108 (33), 2 7 9 v.dv.


4 Faruk Sm er, Kara Koyunlular, I, 62. Kara K oyunlu begine Aksaray yre si dirlik olarak verilip, dokuz ay kadar Byezidin yannda kalm t. 5 H alepin ele geirilm esinden sonra ilerinde m ehur b n H a ld u n un da bulu n d u u ulem ile yaplan to p la n tlar iin bkz.: b n Arabah, Acaibul-

Makdnr, K ahire 1285, 96 v.dv.


6 7 sm ail Aka, Mirza ahrh ve Zaman, A nkara 1994, 24.

.A., Bayezid I M ad.; . H . U zunarl, Osmanl Tarihi, I, A nkara 1 9 6 i,


301 v.dv. U zunarl, I, 308. mi, Zafemme, I, Praha 1937, 25 2 ; Yezd, Zafemme, II, Tahran 1336 h ..,2 9 2 .

8 9

10

A nkara kuatm as iin bkz.: Alexatdrescu Dersca, La Campagne d-e Timur

en Anatolie, B ucuresti, 1977, 63 v.dv.


11 Sava m eydannn topografyas iin bkz.: M uzaffer Erendil, 1402 Ankara Sava", Askeri Tarih Blteni (1980), 10, 6 v.dv.

DEVLETTEN MPARATORLUA YKSELN MMARLARI: FATH VE YAVUZ

FATH SULTAN MEHMET: K KITANIN VE K DENZN HAKM" YAVUZ SUETAN SEEM: HADM-I, HARAMEYN"

FATH SULTAN MEHMET: "K KITANIN VE K DENZN HKM"

FATH SULTAN M EHM ET D N EM N D E O SM ANLI VE DI SYASET

239
STANBUL'UN FETHN MTEAKP STANBUL'DAK HIRSTYAN CASUSLARIN RAPORU

247
O SM ANLI M PARATO RLU U VE TAH T EL: SYAS MNASEBETLER <XV-XVII. YZYILLAR)

253
XV.-XVIII. YZYIL A R D A O SM AN LI VEN EDK LKLER

259

FATH SULTAN MEHMET DNEMNDE OSMANLI VF DI SYASET


PROF. DR. RHOADES MURPHEY
UNIVERSITY OF BRM N G H A M CENTRE FOR BY2ANT1NE, O TTO M AN AND MODERN GREEK STUDES / NGLTERE

DIARIDA GENLEMEBR MPARATORLUK KURUCUSU OLARAK FATH: EFSANE VE GEREKLER


Mehmet, dneminde efsanevi bir stat kazan d. Fatih olarak tannd, nk daha hkm* gnn kutlamasndan birka hafta sonra, Dou Dnya snn baehri stanbulu zapteden bir orduyu ynetti. 1450lerden beri Osmanllarn mparator statsndeki ilk hkmdar olarak kiilii youn bir ilgiye mazhar ol du, fakat yine de esrarengiz bir kii olarak kald.1 Esra rengiz olmasnn bir sebebi kastl olarak arptlm ve ya fantezi rn olan deerlendirmelerdir. Paradoksal olarak, B atda hal seferleri taraftarla rnca yaylan Trk imgesi hakkndaki korku dolu mesaj lar, Osmanl Sultannn imaj yaratclar tarafndan reddedilmezliili gibi, hatta Muhteem Trk n dman ca niyetleri hususunda Batklarn bu korkular glendi rilerek tevik edilmitir.2 XVI. asrda Osmanllarn ykselmesi ve hasretle mit edilen d hakkndaki mbalaal rivayetler byyen bir i kolu havasna brnmt.3 Bir nceki asrda Batda sultanlar iin yazlan tarihler o kadar po pler ve sayca da ok deildi, fakat XVI. asrn ikinci ya rsnda retilen prototipler sonraki almalara tamamen damgasn vurdu; sonraki almalar ncekileri gerek b ilgi ve yorumlar iin kulland ve bugn de bu yorum larn bazlar kabul gryor. Dolaysyla Fatih Sultan Mehmetin askeri hedeflerini deerlendirmeden nce, hakkndaki ilk eserleri ilerinde ne tr bilgi (veya yanl bilgi) olduu asndan incelememiz gerekir.
O SM A N II

Gerek
Fatih hakknda Batda kartlan hikayelerin kesin bir amac vard: Trk korkusunun egemen olduu bir psikolojik bilincin tevik edilmesi ve (gerekiyorsa) yara tlmas ile Hristiyan birliini gerekletirmek. Bu hika edenlerin ortaya attklar hikayelerdi. Bunlarn doru ve gvenilir olup olmadna Osmanl diplomatikasmdaki gerek belgelerin dili ve tarz lar ile bir karlatrma yaparak karar verebiliriz. lk olarak iki otantik rnei dikkate alalm. Birisi Fa tih tarafndan stanbulun alnmasndan bir ka gn sonra ehirdeki Cenevizlilere hitaben yazlan belgedir. Bu belge Fatihin eski lalas ve nl komutan Zaanos Paa tarafn dan imzalanm olup Cenevizlilerin can ve mal emniyetle ri iin duyduklar korkuyu izale etmek zere hazrlanm t. Bu belge aadaki hkm iermektedir:
Buyurdum ki, kendlerin ayinleri ve erkanlar ne vehi le cri ola-gelirse, yine ol slb zere adetlerin ve erkanlarn yerine getreler. Ben dahi zerlerine varub kalalarm ykub harab etmeyem. 4

en nemlileri Sultan ile yzyze geldiini iddia darlnn nc ylnda ve yirm ibirinci yelerin ya

Bu ifade, daha nce Cenevizlilere tannan imtiyazla rn-teyidi anlamndadr. Belki Sultann i dncelerini yanstmayabilir, fakat onun ehirdeki cemaatlerden en az birinin ibirliini kazanmak istediini gstermektedir. Ayrca dili ve kullanlan baz deyimler belgenin gerek bir Osmanl belgesi olduunu kantlamaktadr. Aka grlyorki, Epistolae Magni Turcid? Fatihe atfedilen, ar retorik ieren metin diplomatik nezakete uygun e kilde gven telkin edici ve uzlamac dil slbuyla tezat tekil etmektedir.

[JJJ

SYASET

Sultann mtehakkim ve asabi bir karakteri oldu unu gsteren ok delil vardr, fakat amacna hizmet et tii zaman fkesine hakim olabildii ikinci rneimiz den grlmektedir. Mays 1471de Venedik Dojuna yaz d mektubunda Fatih, iki taraf arasnda 1463den beri devam eden harbi sona erdirmek iin taraflarn karlkl taviz vermesi gerektiini ifade eden uzlamac bir forml teklif etmektedir. Fatih burada Osmanllarn Venedikin taleplerine verecei tavizleri karlayacak dnleri de Ve nedikten beklediini, ustaca seilmi lm i bir uslbla ifade eder.
Sinyorluunuzun bize ait olan ve tarafnzca bu harbde igal edilmi olan Linini adasn bizim hkmranlmza ia de etmesi u cmlelerle devam eder. Devlet-i Aliyemiz ise eski Modon ve Corona ait yerlerdm kullarma alnan arazi yi boaltmay taahht eder. 6

kilerin irfann dndn ve hkmetmek iin belli belirsiz bir niyeti olduunu, skenderler, Pompeyler ve Sezarlar gibi8 imparatorluunu geniletmek istediini dorulamakta ise de yukardaki cmlenin ikinci yars -Dou ve Bat Dnyalarn tek bir ta altnda, slam ta c altnda birletirmek istemesi- atfedilen ihtirasnn ger ek deil fantezi olduunu gstermektedir. Bu ekliyle hikaye Papa II. Pitlusun 1460larn balarnda formle ettii ve Sultann din deitirmesi ile Osmanl askeri gcnn ntralize edilmesi eklindeki vizyon ieren fa kat pratik olmayan, projesini hatrlatmaktadr.9 Bir tccar ve sanayi-askeri casusu olan Floransal Beedetto Dei u szleri, belirtilmeyen bir tarihte, Gen Sultann hkmranlnn iyice byd bir dnemde ona yaktrmaktadr.
Ben (Fatih Sultan Mehmet) yaptm bir planda

Efsane imdi yukarda belirtilen Osmanl belgesindeki uslb ve dili o zaman Bat Avrupada Fatih iin retilen nutuklar ve tebliler ile karlatralm. Yazarlar, bunlarn Fatih ile yaptklar grmelerin harfi harfine deifresi olduunu iddia etmilerdir, fakat bunlar oun lukla uydurma veya gerek diyaloglarn hayalgcne da yal versiyonlardr. Burada birok rnei iktibas edebili riz, ancak biz Fatihin askeri ihtiraslar hakkndaki iki rnei ele alacaz. Yukarda belirtildii zere, II. Mehmet 21 yanda stanbulu zaptederek grlmemi bir ne sahip olmu tu. Bu marifetiyle sadece babasnn baarszlkla biten on haftalk (Haziran ortasndan Eyll 1422nin ilk yar sna kadar) muhasarasnn fevkine kmakla kalmam, ayn zaman da Peygamberin Ashabndan, 672de ehrin Araplar tarafndan ilk muhasarasnn efsanevi komutan Ebu Eybn abalarn da boa karmayarak btn s lam Dnyasnda itibarn ykseltmitir. Baz rivayetlere gre bu asker g ve n Fatihde bir saplant haline gel miti. Giacomo de Languschi onu yle vnrken duy duunu kaydeder:
Sezar ve Anibal bile benim ile karlatrlnca hibir eydir ve ben (Dnyadaki btn Hristiyanlar) hakimiyetim altna alabilirim. 7

(vurgulama yazarndr) bana yardmc olacak bir ok ey bi


liyorum; Genliimin, zenginliimin ve talihimin yardmyla, Sezar, skender ve Keykavusu geeceim10

Artk aina olduumuz gibi eski alarn askeri kahramanlarna yaplan atflar srpriz deildir, fakat pa diahl dneminin ortalarnda iken Fatihin talyann istilas iin zihninde teekkl eden mahhas planlara yaplan rtl ima hem sahtedir hem de tarihi hatadr. Belki hemehrisi Leonardo da Vincinin Deiyi hikayeci olarak itham etmesi konuyu aklaycdr.1 1 Fatih Sultan Mehmet ounlukla Batda kaydedilen dolayl nutuk ve grlere dayanlarak mahkum edilmi tir. Osmanl hizmetindeki bir Srp dnei Konstantin Mihailovii uyduruk beyan ima yolu ile karakter kat line dair saysz rnek vermektedir.12 Fatih zerinde ya plan olaanst younluktaki tahrifler ve btnyle ya lan deliller veya (gerek) tarihi olaylar ve kiiler sebebiy le tarihiler onun dnemi iin doru bir deerlendirme yapmakta glkle karlamaktadrlar. Ancak bizim sormamz gereken esas soru udur; Fatihin fetih ile bu kadar megul olmasnn sebebi ne idi? F a tih in S a ik le ri Her tahrifatta olduu gibi, Fatihin sava ve otokratik tabiatnn kastl olarak mbalaa edilmi tasvirle ri ve anlatmnda bir gerek pay da yatmaktadr. Ne de olsa o baarl bir komutand ve askeri alanda yaptklary-

Dier bilinen rivayetler ile karlatrlnca, bu ifa de gen sultann okul ocuuna mahsus bir zlem ile es

la aka gurur duyuyordu. te onun bu mkemmel as keri sicili, bize Fatihin seferlerindeki dzeni, ncelikleri ve hedeflerini yorumlayabilmemiz iin ip ular vermek tedir. Gereki baklrsa, Fatihin bazan alamayan engel lerle karlat ve yenilmez olm ad inkar edilemez. Belgrad (1456) ve Rodosun (1480) baarsz muhasara lar ve Fatihin sahip olduu mtevazi llerdeki do nanma XV. asrn nc eyreinde Osmanl gcnn gerek snrlarn ortaya koymaktadr. 147 5de K rm n Osmanl hakim iyeti altna alnmas ile Osmanl nfusu Karadenize ulam ve Osmanllarn mevcut deniz gc kapasitesinin daha da snrlanmasna ve daha fazla kayna a ihtiya duymasna sebep olmutur. Snrsz ihtiras ol masna karlk, Fatihin askeri itibarn bozulmadan ko rumak istemesi kazanma ans olmayan maceralara atl masn nlemitir. Bundan te, Osmanl ilerlemesinin bir ka cephede ay anda olmas hkm darlnn son on ylnda m ali glkler dourmu ve imparatorluun zaten azalm olan insan ve m addi kaynaklarnda ciddi ve toplumsal adanda ykc sakncal tesirler meydana ge tirmitir. O

ki metodik yaklam ve titizli i gl Trkmen lideri Uzun Haan ile Austos 1473te O tlukbeli muharebe sinde karlamadan nce, Macar snr boyunca mevzilenmi aknclarndan byk blmn Anadoludaki mstakbel cepheye kaydrm a tedbirini almasndan ve c mert tim ar ve zeamet balar ile m ttefik kazanmaya almasndan da belli olm aktadr.16 Bu kusursuz planlama ve glerini ustaca mevzilendirilm esi gstermektedir k i Fatih hem askeri zafer ka zanmaya azim liydi, hem de baar orann drecek risklere girmemeye kararlyd. Fatih sadece baarl bir komutan olarak tannmak istemedi, ayn zamanda he men btnyle baarl askeri sicilinin onu sahip-kiran (Gezegenlerin uurlu birleim inin Efendisi) unvanna la yk grdnn bilincindeydi ki bu unvan slam gelene inde ilahi onay ve destek ile efsanevi fetihler yapm olan ok az karizm atik lidere layk grlmt. II. Meh m edin dnya fatihleri arasndaki statsnn bilincinde olduunu Fatihin yakn alma arkadalarndan tarihi Tursun Beg 147 3te iaret etmitir.
stanbula ilave olarak, atalarndan kalan topraklara yirmi lkeyi daha katm ve dnya fatihlerinden birisi oldu

unun iaretlerini gstermiti, (sahip-kran)!'11 halde Fatih Sultan Mehmet seferlerinden gerek XV. yzyln sonlarmda slam Dnyasnda, dier i olarak ne elde etmeyi ummu ve amalarn gerekle nemli bir siyasi gc olan M em lklara ynelik olarak tirm ek iin nasl bir yol tutm utur? Fatih askeri adan

m mkn olan hedeflemi ve bunu gerekletirmek iin hi bir eyi ansa brakmayan titiz askeri seferler hazr lanmas konusunda srarc olmutur. Mesela bu titizlik , 1461de Trabzon mparatorluunun fethinden nceki hazrlklarnda net bir ekilde grlmektedir. O zaman imparatorluk donanmas 200 tekneden fazla deildi ve bunlarn sadece 92 si silahl kadrga id i.13 Ancak Fatih zel tekneleri bir ekilde donanmaya katarak 300 teknelik bir filoyu cepheye insan ve malzeme tamak zere denize kartabiliyordu. Sonuta Kritovoulosun ifadesi ne gre Fatihin ordusu altm bin svari ve seksen bin piyadeye ulam t.14 Bu tespitin ikinci blm mba laa edilmi olsa da, byk seferlere hazrlanrken Fa tih in riske atlm ay sevmedii grlmektedir. 1480de Rodos muhasarasnn baarsz olmasna ramen, larb ta raftar lobinin onun normalde ihtiyatl tabiatn fazla iyimser tahminler ile atn nispeten gvenilir kaynak lar belirtm ektedir.15 Fatihin askeri seferleri planlamadaO SM A N U

Fatihin niyetini bize ayn tarihi haber vermektedir.


Fatih... Osmanl ve Memluk topraklar arasndaki tampon blge olan Karaman Suriye ve Msrn fethinin ilk aamas olarak (vurgu yazarndr) almaya karar verdi. 18

artlar izin verdiinde Fatihin M em lk topraklar nn btnn veya bir ksm n alm a eilim inde olduu na dair ciddi iaretler vard. Venedikle 25 Ocak 1479da bar imzalanmas beklenen frsat verdi. Bu konuda tm kaynaklar birlemektedir k i 1481 ilkbaharnda, m rnn sonuna yaklarken, Fatih sadece B at cephesinde Hristiyan Avrupaya kar deil, ayn zamanda Asyada aikar hedefi olan M emlk Suriyesine kar da tekrar b yk bir kara harekatna hazrlanyordu. Fatihin askeri seferlerinin bir muhasebesi yapldnda, H ristiyan Bat nn itaat altna alnmasnn imparatorluun gelecekteki gelim esi ve em niyeti iin salam bir temel atlm as y nndeki kapsaml plann sadece bir paras olduu ortaya kmaktadr.
I SYASET

BYME'FATIH'IN MERKEZLETRME ABASI VE BUNA REAKSYONLAR


lk blmdeki tartmamzda Fatihin askeri geni lemesinin hedef ve metodlarnn hem hayatta iken hem de kendi ldkten sonra nasl tartm a ve mnazaa konu su olduunu grdk. H km darlk otoritesini ve devle tin m ali im kanlarn arttrm ak iin ald tedbirler ieri de daha byk bir reaksiyona sebep olmutur. 1510lu yllardan sonra yani ykselm e dneminde yazlan tarih lerde Fatih dneminin tartm al taraflar gzard edil meye allm ise de siyasetine kar ak tif bir direni ol duuna dair izlere rastlanmaktadr. Tarihi Akpaazade (l4 0 0 -c a .l4 8 5 ) sultann primes interpares (eitler arasnda birinci) olarak kendisi gib i cesur beylerin efi olduu es ki valyelik dneminden nostaljik olarak bahsederken, II. Mehmed gib i yeni-em peryal, Sezar benzeri kiiler ta rafndan tem sil edilen sultanln gc tekeline alma eilim ini dorudan tenkid etmeye tehlikeli ekilde yak lam t.19 H atrlanm aldr k i bu tr tenkidlerde bulu nan bakalar da vard.20 Gerek udur k i XV. asrn orta larnda Osmanl devleti imparatorluk aamasna girm i ti ve kayna ne olursa olsun engellemelere Fatihin ok az msamahas olaca tavrlarndan b elliyd i.21 Fatih ha nedann yedinci yesi olmasna ramen merkezi brok rasi ve idari otoriteye dayanan birletirici devleti ilk ku ran kiidir. Bunu nasl baardn anlatmak birka b lm srecei iin zetle sadece noktaya temas edece iz: (1) stanbula tekrar nfus kazandrlmas ve Fatihin
srgn kullanmas, (2) ekonominin merkeziletirilmesi

t belirsizlii devam etmitir. Ancak Fatihin hkm darlnn sonunda stanbulun im paratorluun siyasi ve iktisadi merkez olmas phe brakmayacak bir ekle d nmtr. Fakat baardklarnn byklne ramen Fatih gerek i politikasnda gerek d politikasnda ten kid ve mnazaadan ari deildir. Meselenin z, Fatihin stanbulu iskan iin kulland tevik edici ve zorlayc tedbirlerdi.22 stanbulun fetih sonras ehirlemesinde ki karan lk taraflar, mesela srgn siyasetine ynelik tenkidler sa dece tarihiler arasnda deil Fatihin kendi danmanla r arasnda da blnmeye sebep olmutur. K aram ana ya plan 1466 seferinden sonra Fatihin vezir-i azami Mah m ut Paa, sultann em riyle yaplan nfus transferlerinin cezalandrc ynlerinden kendisini < -memur mazur de yim ini kullanarak ayr tutm ak istem iti.23 M ahm ut Paann vezir-i azamlktan alnmas Su ltan n iradesine da ha kolay boyun eecek bir vezirin tayinini kolaylatrd, fakat Rum Mehmet Paann vezir-i azam l zamannda (1466-1469) Karamandan yapt srgnler ona hem adalarnn ve hem de yakn zaman tarihilerinin id detli tenkidler yneltmesine sebep olmutur.24 Bu nfus transferlerinin. stanbulun ehirsel gelimesine faydalar bulunm akla birlikte phe yoktur ki kamuoyu asndan amalar kullanlan aralar hakl karm yordu. Ancak Fatih amalarn gerekletirmek iin her zaman zorlay c tedbirler kullanmyordu. N itekim 1471de A laiye (Alanya) b eyliinin yenilm i hkm dar K larslan Beyin ibirliini kazanmak iin ona Trakyada Gm lcinede tazmin edici bir arazi verdi.25 Benzeri ekilde zafer de cm ertliin bir nianesi olarak Sultan 1473te zaptedilen Karahisar-i arkin in Akkoyunlu garnizon kom uta nna Edirne yaknlarndaki irm enin sancakbeyliini verdi.26 Fatih merkeziyeti emelleri iin ikna edici metodlarn zorlayc metodlar kadar etkin olduunu b ili yordu. yle grlyor ki Karamanda 1466dan balaya rak bavurduu zorlayc metodlar, daha lm l politika larnn baarszla uramas zerine artan hayal k rk l ndan kaynaklanmtr.

ve (3) hukukun idari yapsnn salam latrlm as.

stanbulun skn
stanbulu zaptederek ve sonra da imparatorluun yegane siyasi, iktisadi ve kltrel merkezi olarak geliti rerek Fatihin merkezileme srecine ve imparatorluun gelecekteki b irlikteliine katks devasa olmutur. Tahta getiinde birbirine rakip ik i baehri olan bir impara torluk devralmt. Eski baehir Bursa iktisadi ve k lt rel merkez olarak kalm , 1361den sonra birok idari, askeri ve saray trenleri ile ilg ili fonksiyonlar ise Edir neye tanmt. XV. asrn ilk eyreinde devam eden si yasi anlamazlklar yznden iki baehir arasndaki staO SM A N II

Mali Siyaset ve ktisadi Rasyonalizasyon


Devlet gcnn dayand lke ve kaynaklar iin mcadele etmek gerek anlamda Fatih dneminde balaI SYASET

d. XV. yzyln balarnda imparatorluun blnm durumu ve yerel glerine devletin yeniden birlemesini salamak iin verilen tavizler, Fatihin seleflerini zor du rumda brakmt. Bu bilhassa Anadoludaki nfuzlu mslman aileler ile yaplan pazarlklarda ortaya kyor du. Bahse konu ailelerin gcndeki erime bilhassa Fa tih in zamannda artt. lk nce m alikane-divani sistemi gibi gelir kaynaklarnn ik ili veya ortak kullanm n sa layan yntemler kullanld. Devlet asndan, arazi m l kiyeti haklarn azaltmak veya paralamak daha ok istim laka doru ilk adm tekil etti ve uzun vadede hzi nece kullanm veya tekrar datm iin m lkiyet hak knn devlete gemesine zemin hazrlad.27 Fakat tarada ki toprak elitlerinin menfaatlarna bu tr yntemlerle te cavz, Fatih tarafndan hkm darlnn son dneminde daha sert ve dorudan istim laklara dntrld.28 Fa tih in hkm darl zamanndaki bu istim laki esas alan politikalar hazine iin kazanl oldu ise de merkez-eyaletler arasndaki ilikiler asndan gerginlik dourdu ve bu durumu izale etmek iin olu Bayezid tahta geince mal ve m lklerin msaderesi zerine yaynlanan ferman lar geersiz k ld .29 Arazinin yeniden datm konusundaki siyasetin kaderi bir tarafa, Fatih zamannda Osmanl hazine re zervlerinin devaml byd tartlm az bir gerektir. Yeni gelir kaynaklar arasnda, Fatihin ilk dneminde ele geirilen Srp gm madenleri ve K rm n 1475te alnmas ile kazanlan Karadenizin gelim i ticaret a nemli bir yer tutuyordu. Ancak Osmanl yaylm acl nn bu rnekleri dnda benimsenen m akul ticaret poli tikas ve dier m ali ynetim tedbirleri iin Fatihe hak knn verilmesi gerekir. 1487-1490 tarihli Kefe Gmrk Defterleri gib i dnemin kaynaklar esas alnarak bir yo rum yaplrsa,30 ticaret nceliklerinin belirlenmesinde, Fatihin devletin yce menfaatleri iin dorudan devlet kontrol veya yasak gm rk rejim i yerine vergi tevik lerine dayal yar merkeziyeti bir sistemi tercih ettii grlr. Gmrk vergilerinin arttrlm as am acyla ihracaatn tevik edilmesi ve bu yolla gelirlerinin arttrlm a s, Fatihin ticaret politikasnn tek hedefi deildi. Bunu da, stanbul merkezli bir serbest ticaret blgesinin belir lemesi aka gstermektedir. Bunu yapmaktaki amac m allarn i piyasada hi bir engelle karlamakszn doO SM A N LI

lam n salamak ve bylece ksa ve uzun vadede lke ekonomisinin nn am akt.30 Ancak ticaret politikas asndan Fatihin laissez-faire yaklam nn devaml ol duunu dnmek gtr -yukarda arazi m lkiyeti ko nusunda ki sert tutumunda grdmz zere- Fatihin baz popler olmayan politikalar halefi ve olu Bayezid tarafndan deitirilm itir.32 Fatihin merkeziyeti reformlar arasnda nemli bir tanesi de tek para sistemini kurm a abalar ve bunun ger eklemesi iin merkezden belirlenen dviz kurlarna uyulm a konusundaki srardr. Tedrici deiikliklerle 1460 ve 1480 arasnda Osmanl akesinin gm m ikta r % 17,5 orannda drlerek 0.303 dirhemden (0.931 gram) 0.25 dirheme (0.768 gram) inm itir.33 Bu demek tir k i imparatorluun topraklarnn genilemesi ile elde edilen gelir art beraberinde satn alm a gcn de nemli lde arttrm tr. Ayn zamanda bu rtl ver g i yk herkes tarafndan eit olarak paylalm tr. Fa tih in politikalarna tam bir uyum salamak zor olmas na ramen, kanunlarn yrrle konulmas ve srarla uygulanm as konusunda, kendi kullar en fazla ihlal etse bile, onun nemli lde baarl olduu kesindir.34 Ta mamen Fatihin mali sistemi merkeziletirme ve kontrol altna alma ynndeki tedbirlerinin ie yaradn gste rir bir rnek de, Bursadan gelen gelirlerin, baarl ve ru tin bir ekilde hazine tarafndan yeni alnan Karaman Eyaleti snrlar boyunca kurulan garnizonlardaki asker lerin maa iin transfer edilm esidir.35 Fatihin m ali uyum ve merkeziletirme siyasetinde ki baarlarna ramen ekonomik m ali istikrar ve impa ratorluun uzun vadede refah iin uygulam aya koyduu tedbirlerin nemi inkar edilemez ise de adalarndan en fazla tenkidi bu alanda alm tr. Fatihin reformlarna duyulan tepkinin bykl lmnden sonraki reaksi yon ve revizyon dneminde yazan tarihilerin beyanla rndan belli olmaktadr. Kvam nin Fatihin lmnden yedi y l sonra 893/1488de zoralma dayal mali politika larna kar yazdklar, vezir-i azami Karamani Mehmet P aaya atfedilmitir, ancak bu, Kvaminin S u ltan n ba z fermanlarnda gcn aka ktye kulland ek lindeki m esajn yumuatmamaktadr. K vam inin Fatihin hkm darl hakkndaki ve ounlukla vc olan hikayesi, padiahlnn son ylla
I SYASET

rnda Fatihe kamu oyunda atfedilen menfi im aj belirt mesi asndan aydnlatcdr. (Kaynak: K vam i, Fetihname-i Sultan Mehmet, (tpkbasm stanbul, 1955), say-

ve Terifat Kanunu dur.40 Bu kanun, Fatih namna o zaman

ki nianc Leyszade Mehmet tarafndan selefi nianc ve (veziri-azam Karamani Mehmet Paa)ya danlarak ya plm tr. Kanunun gerekesinde Paa, nceki uygulam a y referans almtr. Ancak m etnin d ikkatli bir inceleme si, kanunun mevcut uygulam ann bir tasviri deil, Fatih ve danmanlarnn orijinal bir almas olduunu belli etmektedir. Divan prosedr ve saray protokol asn dan bu kanun yeni ve hayli tekilatl bir imparatorluk dneminin habercisidir. Baka hususlarda olduu gib i hukuki alanda da bir gzden geirme balam t. Kazas kerliin mparatorluun Anadolu ve Avrupa yakalarn tem sil etmek zere Rum eli ve Anadolu olmak zere ik i ye blnmesi eri ve yasama yetkisinin gerilem esi ek linde deil, iki blgenin de eyhl- slam'n st otoritesi ne tabi olmas eklinde dnlmelidir. eyhl-islam karar verme mekanizmasnn daha snrl bir grup tara fndan stlenildii erken Osmanl dnemine zt olarak, Sultan ile daha yakn danm anlk, ib irlii ve politika koordinasyonu salayabilm itir.41 Ak emseddin gib i Fa tih in ilk dnemlerindeki dini danm anlar, esas Snni eriatn temsil etm ekten uzakt. H km darlnn so nuna doru yaplan bu d eiiklikler bir tutum d eiikli in i de gstermektedir. A nlald kadaryla Fatih sul tanln dini messese ile birlikte olmas gerektiini id rak etmi, eriatn daha keskin bir yorumunu, krsal ke simde ve bilhassa illerdeki gebe halk arasnda popler liin i devam ettiren heterodoks eyhlerin tem sil ettii m istik slama tercih etm itir. D enilebilir ki Fatih dini messese ile yakn ib irliin i m erkeziyeti hedeflerini gerekletirm enin baka bir arac olarak grmtr.

fa.272-274)
Sultan- aleme ol eyyamlarda bir kimse vezir olmutu ki (273) alemde ad nlatmt. Mehur-i a f ak olmutu. Tarrarlkda ve ayyarlkda bi naziri alm e gelmemiti. . .Devleti dnya yiizii tutmutu. Asitane-i Almpenabda hizmet ederken tedrile saadete eriip, aha dstur olmutu. Musahabeti sul tan-i alemin mbarek mizacna ho gelmiti. 01 kssa, akibet vezir-i azam oldu. Ciimlet-iil ml> ( olup, sahib-i devran, asaf-i zaman oldu. yle kim sultan-i alem kendyi ve memle ketin ana teslim eylemiti. 01 dahi Karamanluya ettii intika m gerii yz ol mikdar Osmanluya eyledi}1 Be y l sultan-i aleme vezir oldu?* Bebin y l mr olan ayyarlar ol denlu bazieler klmadlar kim ol bu Osman beylerine ve memleket bal kna ve sair taifeye hallu halince bazieler kld. 01 beylerin sancaklarnda ol mahsulat ki ake olmaa mmkin idi an hass edip, hazine-i (474) antreye dndrd. Sultan-i alemin mnevver kalbini mal cm etmee haris kld. yle ki her taife hallu halnca bir la b {ve} oyundu. Ahir, felek ona bir oyun oy nad kim kyamete dek dillerde dastan}9

K vam inin popler grler ve toplumsal tavrlar hakkndaki beyanlar geree dayanr ve fakat ayn za manda kanlmaz olana kar samimi ancak sonuta na file bir dil uzatmadr. mparatorluun m ali, iktisadi ve idari merkezileme sreci, imparatorluun toprak geni lemesinin ve Rum eli ve Anadoludaki Osmanl toprakla rnn yeni siyasi baehir stanbulun otoritesi ile birle m esinin tabii bir sonucuydu. zahatmzn son blmn de yer darl sebebiyle taslak halinde kalan, Fatihin ida ri merkezileme alannda ki katklarn belirteceiz.

SONU dari Salamlatrma


mparatorluun toprak btnl ve m asuniyeti nin devamn salamak, hkmdarn birletirici idari ya p ve eitli blgelerdeki deiik insan topluluklarnn ihtiyalarn karlayabilen ve taraflarn m utabk kald idare usullerini yaratmadaki baarsna baldr. Bu ba lamda Fatihin hkm darl yeni bir dnemin balang c olarak kabul edilebilir. Fatihin yaratcln a ve zel likle de Osmanlya has olan bir idari gelenein yaratl masndaki rolne mahhas bir rnek, kartt Tekilat Msbet ve menfi ynleri birlikte ele alnnca, iin muhasebesinde Fatihin hkm darlnn bir deiiklik, yenilik, salam latrm a ve yeni bir Osmanl imparator luk kim liinin vurgulanm a an tem sil ettii grlebi lir. Deime kanlm az bir ekilde eski dzenin devam etmesinde menfaati olan grup ve ahslar ile mnazaa ve ak tif direni getirm itir, ancak im paratorluun dtaki genilemesi ieride durgunluk ve hareketsizlik ile karlansa idi, XV. asr ortalan Osmanllarn devaml olacak bir siyasi mekanizma yaratm a konusunda abalarnn

BS

balangc deil sonu olurdu. mparatorluk Tim ura ye nilginin sonrasnda imparatorluk otoritesinin yokolmasndan ciddi lde etkilenm i ve Fatihin idaresindeki cesaret ve dinamizm sayesinde kesin olarak tekrar g toplamtr. in son muhasebesinde Fatihin davetkar politikalarnn, baz idari tedbirlerinin yaratt sosyal yabanclamadan daha baskn k t sonucuna varabili riz. Askeri sicili ile ilg ili mnazaalar yukarda b elirtild i i zere siyasi olaylar ile gerek balantlar yerine daha

ok kastl uydurm a abalarndan km tr. Benzer ekil de Fatihin i politikalar zerine mnazaalar da ayn in celikli yaklam gerektirir. G venilir kaynaklarca tek rarlanarak ifade edilen tenkidlerin ve otokratik ve atlgan karakteri ile ilg ili portresinin doruluunu kabul et mekle birlikte, bunlar basit bir m antkla Fatihin lider liin in baarsz olduu eklinde grmek yerine merke ziletirm e politikalarnn balatt sosyal deim enin dinamizm ve baars olarak grmek gerekmektedir.

Sanatlarn Patronu rol ile ilg ili olarak zeki bir aratrmac Fatihi Para dokslarn Sultan olarak ifade etm itir. Baknz: J.R aby, T he Oxford Art J o u r n a l 5 (1982), s.3-8. 11 12

manca basmndan W illiam C. H ickm ann editrln yap t M ehm ed T he C onqucror a n d His Time (Princeton U niversity Press, 1978, s. 182). Babinger, loc. cit. M ihailoviin metnine konulan ok rnekli sahte nutuk ve hayalen ina edilen d iyaloglarn en kt rnei Bosna kralnn elileri ile Fatihin ve ziri ve bakomutan M ahm ut Paa arasnda krall n 1463de fethinden hemen nce geen hayali karlam a olup zellikle dikkat ekicidir. B ak nz: B. Stolz ve S. Soucek, M emoirs o f a Ja n issa ry (A na Arbor, 1975) [M ichigan Slavic Translations, N o.33, Chapter 34, s .137-138. 13 H. nalck, "Gelibolu", E ncyclopcdia o f slam , Vol.2 (Leiden, 1965), s. 985986879/1474 tarihli bir ariv belgesini belirterek. 14 Kritovoulos, H istory o f Mehmed- the Conq//eror... T ranslated fro m the Greek by C harles T. R iggs (Princeton, 1954), s .166. 15 H.W.Finch (Editr), C aoursins Account o f the Siege ofR hodcs in 1480 (Londra, 1926), s.6. Caoursin Rodosa yaplacak bir taaruzun uygun olup olmad hakkndaki tartmann yl boyunca sonulanmadn belirtmektedir. 16 Baknz bn Kemal, T evarih-i A l-i Osman, Book 7, s.359, 11. satr ve de vam , . Turann 1954 tpkbasm : M ih a ilolu A li B ey ki R /m ili gazilerinin. ..b a y d .. .Sivas vela yetinin e ya leti n i him m et e d ip .. .k arndan skender B eye K ayseriye sa n cam ve b irad er-i kehter i B a li B eye . . .N iksar su b a y l erzani- grp, sa ir etba ve eyanna d a ol d iy a r la rd a tim a rla r beldirip, ran zemin (360) scrhaddn n eddine a n tayin etti. 17 Tursun Beg, T he H istory o f M ehm ed the C onqueror by Tursun B eg, H. nalck ve R. M urphey tarafndan hazrlanan ngilizce zetli tpkbasm (Minneapolis, M N , 1978), s.58. 18 19 a .g.e., s.57. Tarihinin byk bykbabas Y ldrm Bayezid ile ilg ili olduunu iddia e tti i bir blmde, daha ada olaylara girerek cim ri ve agzl Cezayir hkm dar Ahmed Bahadurun (1383-1410) sonundan bahsetmesindeki ama btn okuyucularna anlalr gelm elidir. Bu padiahlar ki mal cem ettiler, ahir anlar ne oldular, balkl blme baknz, F.Giese (Edi tr), A kpaazade T arihi (Breslau, 1928), s. 211.212. 20 Mesela baknz, aada belirtilen K vam inin tarihindeki uzun paragraf, s. 13-14. 21 1451de sonusuz kalan Karaman seferinden dnerken, Yenieri subayla rnn ulufeye itirazlarna onlar dvdrerek tepki verdi. bn Kemal, TAO VII: 18 -" y a y a b alarna yzer om ag vurdu". 22 Fatihin iskan tevik iin pozitif tedbirleri u stalkla kullanm as iin ba knz H. nalck The Policy of Mehmed II Towards the Greek Population of stanbul", DOP XXIII-XXV (1969- 70), s.231-249. 23 bn Kemal, TAO VII: 291 (str 18). ngilizceye en yakn tercme yle olabilir: Emir altnda hareket eden affedilir (ve hareketlerinin sorum lulu undan da affolunur)

Bunun gzel bir rnei Avi m ahlas ile Fatihe yazlan veya ona atfedi len baz iirlerdeki keskin tonda grlebilir. Mesela u m sralar ele ala lm: B enim abam sadece slam d in i i in d ir .,. G ayem K a firleri btnyle fethetm ek tir. M sralar ok ikcibas edilen iirlerinden birinde bulunm aktadr; B ak nz K. Silay (Editr), A nthology o f Ottoman Literatre, (Bloomington, Ind., 1996), s.92.

Bu trn XVI. asr Avrupasnda poplerlii iin baknz: Bartlolomaeus Georgievcz and the Red Apple, K.M .Setton, W estem H ostility to s lam a n d Prophecics ofT urk ish Doom (Philadelphia, 1992), s.29-46.

Rumca metnin ngilizce bir tercmesi J . R. M elville Jones'un The Siege o f Constantinople 1453: Seven Contem poray Accounts (Am sterdam , 1972), adl eserinde s. 136-137de bulunm aktadr. Ayn zamanda baknz: H. nalck, Osmanl Galatas, 1453-1553", E. Eldem (Editr), Premerc Recontre In ternationale su r l Empire Ottoman et la Turqme M odem e (stanbul- Paris, 1991), s. 17-116, bilhassa s. 17-31.

Laudivio de Vezzanonun Epistolae M agni Turci adl eseri II. Mehm et'e a t fedilen sahte resmi m ektu plardan meydana gelm ektedir ve neredeyse si m ltane ekilde N apoli (Kasm 1473) ve Rom ada (A ralk 1473) yayn lanm tr. XVII. asr banda The Turkes Secretorie adyla bir ngilizce ver siyonu yaynlanm tr (Londra, 1607) [ Am sterdam : Da Capo Press, 1970; The Engsh Experience, N o.263de tekrar baslm tr]. Bu edisyoun sayfalar uyduruk orijinini belirtm ek zere sundre ietters...fu ll of proud bragges and bloody tlreatenings g ib i deyim lerle doludur.

ki paragraf da Venedik Doju Cristofero Moroya bar teklifi in Fa tih in yazd 24 M ays 1471 tarihli m ektupta bulunm aktadr. talyanca m etin ve ngilizce tercmesi V. L. M eage tarafndan yaynlanm tr: Se ven Ottoman Documents from the reign of Mehmed II, S. Stern (Editr), Doc/tments fro m slam ic Chanceries, (Oxford, 1965), s.82-83.

M elville Jones, Siege o f C onstantinople s .l2 7 den iktibas edilm itir. Langushinin beyannn deerlendirilm esi ve doruluu iin (ve o rijinallii) ba knz J.R aby, Cyriacus of Ancoia and the Ottoman Sultan Mehmed II, J o u r n a l o f the W arburg a n d C ortauld hstitutes, 43 (1980), s.242-246.

Kritovoulos, H istory o f M ehm ed the Conqueror... T ranslated from the Greek by C harles T.Riggs, (Princeton, 1954), s .14.

H ristiyanhn faziletlerini belirten ve slam Fatihini H ristiyanha davet eden uzun m akalenin en ada ve u lalab ilir versiyonu Alfred R. Bacanm ngilizceye tercmesidir, Epistola a d M ahomatem II (Epistle to M oham m ed U) (N ev York, 1990} {American U nivcrsity Studies. Series 2: Romance Languages a n d L iteratre , No. 127}.

10

Babiger tarafndan iktibas edilm itir, kaynak: 1953 Ralph M anheim A l

24

bn Kemal, TAO VII: 292 (satrlar 6-8): B ir i etti k i zerine diim an-i bedki d a hi gelse yle etmezdi. Ol d iy a r ehlin in k ar u b a r karadan yle d-afytd kiTatar ilg a n d a yle d-agtmazd. Rum M ehm et P aann Fatihin politikas n yrtmesinin yaratt alevlenm i duygular 1520lerde H adidi Osmanl hanedannn tarihini yazd zam anlafda bile krelm em iti; baknz N. ztrk (Editr), H adidifnin} T evarih-iA l-i Osman, 1299-1523 (stanbul, 1991), s.277 (beyit 3975): ...R u m M ehm et P a a -i z a lim ... shak Paann vezir-i azam l zamannda (1469-1472) srgnlerin devam iin baknz: a .g .t, s.280-281 (beyitler 4025-4039). M ahalli geleneklere gre G edik Ahmet Paann ilki l4 7 1 'd e, son bir tem izlik harekat da l4 7 4 te olmak zere yapt ik i seferde Osmanl askerlerince Karam anl sivillere zulum yaplm tr; baknz M .M esud Koman (Editr) ikar nin K aram an O ulla r T arihi (Konya, 1946), s .196-197.

33

a .g.e.. s .l8 6 daki tablo. 1470 ve 1475 arasnda gm para tedavlleri iin baknz . Pam uk, nalck ve Quataert (Editrler) Economic a n d S ocia l H istory o f the Ottoman Empire (Cambridge, 1994), s. 95 4de.

34

Fatihin kanunun yorumuna harfi harfine uyum u iin baknz nalck ta rafndan B elgeler XIII/17 (1978)de yaynlanan Bursa Sicilleri ile ilg ili Cemazi I 884 (Temmuzun kinci yars- Austos ortas 1479) tarihli Doc. No.99, s.38. Bu evrak em ekli askerlerin bir tasaaruf fonunda devalasyon ncesi 1470 y l akelerinin (100 / 347: 1 ake =.288 dirhem veya.88 gram saf gm ) kanund olarak bulunm as hakkndadr.

35

M ut (K laudiopolis), Silifke ve doudaki dier kalelere giden nemli b yklkte transferler Doc.23 (s .l 1), Doc.26 (s.12-13) ve Doc. 50 (s.21) de nalck tarafndan neredilen k lliyatd a kaytld r; baknz dip not 34deki referans.

25 26 27

Hadidi, op. C it., s.283 (beyitler 4070-4074). Sadeddin Hoca, T ac-t Tevarh, 2 c ilt (stanbul, 1279-80), l.C ilt, s .5 4 i. Bu gelir mekanizmas ve O sm anllar tarafndan m iri m lkiyete geite ara aama olarak kullanlm as hakkndaki kaynaklar oktur. Bilhassa baknz . L. B arkann Trk Hukuk ve ik tisa t T arihi M ecmuas 2 (193 2-3 9)ndaki makalesi, s. 119-184 ve 1516-17 O smanl fethi ertesi kuzey Suriyedeki durum iin: J o u r n a l o f the A merican O riental Society 106 (198 6)de yaynla nan M .L.Venzkenin m akalesi, s.451-469.

36

Burada katibin yazd g ib i mluk (hkm darlar) deil de mlk (m em le ket) olmas gerekir, m etin s.27 3, 7 .satr.

37

Burada M ehm et Paann v a lili i (Karaman) ve doum yeri (Konya) im a ediliyor.

38

Karamani M ehmet Paa'nn be y l sren vezir-i azam l 882-886/14771481 im a ediliyor. Larende halkna kar yaplan kt muam eleleri yazan tarihiler vezir- azam lk sresine ilaveten mrnn bitim ine yakn Karamanda ksa bir sre 879/1474-1475 v a lilik yapan K aram aninin selefi ve ada Rum M ehm et'e de ayn itham getirm ektedirler, S icill-i Osman' IV: 104. Rum M ehm etin dier ada deerlendirm eleri iin yukarda 24 olu dipnota baknz.

28

Anadoluda zel m lkiyetteki topraklarn istim laki iin M art 1480de (Muharrem 885) yazlan fermann m etni iin baknz H .nalck, Bursa erye Sicillerinde Fatih Sultan M ehm edin Ferm anlar, B elleten XI/44 (1947), s.69 3-7 03, bilhassa ayn dergi 14, s.702. 39

M ays 1481'de Yenierilerce ldrlerek vezir-i azam l aniden sona eren Karamani M ehm et Paa im a ediliyor. Bu olaylar K vam i tarfindan eseri nin sonraki blmlerinde an latlr (s.279): o l vez ir ki sultan m uhtar edip... evvel ban kesip b ir harbenin zerine sancyp b ir nice g n K onstantiniyye eh ri nin iin d e gezdirdiler.

29

Tursun Bey (H. nalck ve R . M urpheyi 1978 tpkbasm lar), f.l6 9 a : B indm ziyade kura ve m ezar sa h ib -i emlak ve evk a f elinden in tiza olunmutu. ... sahihlerine en am edip,m ukarrer etti ve beylerine nice eh ir g ib i kyler temlik eyledi. H er b irini m ertebel rmrtebesince r ia yet ve tescili kld. 40

Baknz M. A rifin editrlnde, "Kanunname-i A l-i Osman, T0EM [ilave] iii / 13-14 (1330). M etin XVI. ve XVII. asrdaki kopyalamalarda ki hatalardan ar olm am akla birlikte, kanunun znn teekkl Fatih'in hkm darlnn son blmne doru izlenebilir. O tan tikliinin bir tar tmas iin baknz, R .C.Repp, The M ufti o f stan bu l (Londra, 1986), s.3242.

30

Baknz H. nalckn Sources and Studies on the O ttoman Black Sea dizisindeki yayn, N o .l (Cam bridge, 1995).

31

Baknz nalck, Customs R egister o f C affa, s. 157-160. Doc.2: stanbul Gmrk M ukataas, 1476-1480.

32

Bu tr bir deiik lik, eskiden baka lkelerden ithal edilen m allarda ver g i b akl olduu dnlrken yeni u ygulam a ile gm rk resmi alnmasdr. Baknz nalck op. C it., s.92, f n .l2 de. 41

Kazaskerliin ikiye blnmesi iin baknz, M . pirli, Osmanl devle tinde kazaskerlik", B elleten LXI/232 (1197), s.610-611.

O SM A N L I H J 1

SYASET

STANBUL'UN FETHN MTEAKP STANBUL'DAK HIRSTYAN CASUSLARIN RAPORLARI

DR. ENRICO BASSO


U N IV E RSITY OF GENO VA D IPA R TIM E N TO DI RICERCH E EUROPEE, M IN 1STERO PER I BEN E LE A T T IV IT A CULTURALI SO PRIN TE N D EN ZA ARCH 1VIST1CA PER LA LG U RIA / TALYA

y zyln ikinci yars, A kdenizin dou k ylar kadar Ege blgesinde de byk dei* paratorluunun btn siyasal m irasna konduktan son ra fethettikleri stanbulun efendileri olarak yerleen II. Mehmet ve haleflerinin genilem e tutkular, B atl G lerin (Latinlerin) Romanla topraklarnda hkm srdk leri dnemlerde, yk lm ak ta olan im paratorluun bn yesinden kopardklar tm lordluklarn akbetini belir ledi. stanbulun fethinden otuz yl kadar sonra hala H ristiyanlarn elinde bulunan hemen hemen btn kaleler O sm anlnn acmasz ilerleyiine teslim olmaya zorlana cakt: 1453te Pera, im pratorluun bakenti ile birlikte teslim olmutu, 1455 yln da ziller Eski ve Yeni Foa iin ald, 1456 yln da Ainos ve Semadirek Adas, 1460ta Atina ve Mora, 1462 yln d a M id illi ve Trabzon, 1470te Negroponti, 1475 ylnda Kefe ve K rm n di er ehirleri1 ve 1484 yln da ile ve Monkastro2 -Kara denizdeki son H ristiyan lim anlar- teslim oldular. Bu srekli tehdit ortamnda, B atl hkmetler Trk ordu ve donanmasnn hareketleri ve mparatorluun i siya sal durumu hakknda iy i bilgilere ihtiya duydular. Bu nun nedeni, savunmalarn hazrlama olanana sahip ol mak ve en sonunda i kriz anlarndan faydalanarak, uzun zaman boyunca tekrarlanan fakat Papa ve baz Prenslerin tek balarna abalam alarna ramen, gerekleemeyen byk kar-saldry dzenlemekti. Bu bilgilerin ana kaynaklar, b ilin d ii gib i, Egede, zellikle Sakz ve Rodos adalarnda varln srdren
O SM A N L I I

H ristiyan kolonileri, Osmanl m paratorluunun teh dit edici varl hakknda nemli saylacak gzlem nok kalan ve zel durumu nedeniyle Trk imparatorluunun i siyasetindeki olaylar hakknda b ilgi iin ok iyi bir kaynak olan Cenova cemaatiydi. Bu b ilgiler eitliydi: Koloni hkm etlerinin g revlendirdikleri yarglarn Sultann donanma ve ordu larnn hareketleri konusundaki raporlarndan, ticari ko nularda haberlere ve Osmanl Sarayna dair dedikodular la B atl elilerin Gran Turco (Byk Trk) ile anlaa bilm ek iin giritikleri manevralara kadar olan yelpazeyi kapsyordu. Ege adalarndan gelen raporlarn ve bu raporlarn B atl anslyeliklere verdikleri b ilgilerin tip ik bir rne i, 1455 tarih li bir belgedir. Bu belgede, etince Lordunun Sultan tarafndan boyunduruk altna alnm a sndan baka, Sakza yaplacak olan fakat iptal edilen sal dr ve Foann fethinin ksa bir anlatm n bulabiliriz.4 Yazarn harekatn zellikleri hakknda iyi b ilg ili olduu grlyor; yazar, Trk filosundaki kesin gem i saysndan (26 kadrga) baka, Sakz aklarnda kan frtnada ba tan gem ilerin saysn da veriyor ve bu gem ilerde tanan cephane ve silahlarn kayb sonucunda Trk komutann Mordagan adalarnn fethinden vazgeerek daha az koru nan Foay ald n bildiriyor. Bu fetih sonunda, pek ok tccar ve 200 ocuk kle olarak satlm ak zere yakalan m, Sakz delegasyonu amirale verdikleri 2600 dkalk bir hediyenin yansra, Su ltan a demek zorunda olduk lar y llk harac 6000 dka arttrm ak zorunda kalm t.
SYASET

im ler dnemi olmutur: Dou Roma m talar ve Perada 1490a3 kadar Osmanl hakim iyetinde

Dahas, yazar, Fatih Sultan M ehmedin askerlerine stan b ulda elde ettikleri ganim etin daha byn elde ede cekleri umudunu vererek, Macar Kralna kar bir sefer iin askerlerin toplandna dair haberleri bildiriyor.5 Grld gib i, Osmanh iktidarna kar seilecek siyasal tavra karar vermek iin son derece faydal olabi lecek nemli ve ok ayrn tl b ilgiler vard. Dier bir bel ge, bu gib i ayrn tl bilgilerin kayna hakknda bize de erli fikirler veriyor. Giovanni Paterio adl tccarn Sakz Adasndan 12 Nisan I 4 6 l de yazd mektupta, b ildir d ii haberlerin kayna; Pera, Bursa, Gelibolu ve Trk imparatorluunun dier blgelerinden gelen tccarlarn m ektuplar ve kiisel tanklklarna dayanyordu. Bu b il g i kaynaklarnn oluturduu a sayesinde Paterio, Fatih Sultan M ehmedin toplad donanmann gc ve askere alnm olan sipahi saysnn bykl hakknda ok kesin bilgilere ulaabilm iti. M uhtemelen Trklern bile Sultann amacnn ne olduunu bilm em eleri, Paterionun bu noktada daha fazla ayrn tl bilgi vermesini engellem iti. Buna ramen, kiisel tecrbeleri ve donan m ay kendi gzleriyle grm olan tccarlarn gzlemle rine dayanarak, kim i hipotezler ne sryordu. Hedefin Byk Karaman7 ile gizli dm anlklar sebebinden Si nop veya H ristiyan M id illi, Sakz ve Rodos adalar ola ca ihtim alini ne sryordu: kinci durum iin, adala rn savunmalarnn saldrlara kar koyabileceini d ndnden, beklenen frtnann ok kolayca savutu rulacam umuyordu. B ildiim iz gib i, frtna bu tccarn kadersiz M idillis ine ok abuk geld i8 ve kabul etm eliyiz ki bu olayda Cenova hkm etinin b ilgi a Sultann amalarn de erlendirirken byk bir yan lgya dt. Bu, Cenova H km etin in 1462 y l iin Su ltan n denizden deil, karadan belki tekrar Eflaka seferler dzenleyecei tah m in lerin i b ildirerek M id illi Lordunu rahatlatm ak amacyla II. Niccolo G attilusioya, Cenovadan gnderi len son m ektupta grlm ektedir.9 Fakat, 1470 ylnda Trk donanmasnn hazrlklar ve hedeflerine dair b ilg i ler daha gvenilir grnyor: Temmuz aynda Karade nizdeki koloniler Mare M a m a doru gelme ihtim ali olan dman donanmasna kar alarma gem iti, ama Cenoval yetkililer S u ltan n gerek hedefinin, Egedeki Venedik adalar olduunu renince bu alarm kaldrlO SM A N U

d .10 Bylece, Cenovallar olas bir saldrya kar Sakz savunmak iin nlem aldlar; fakat Venediklileri de, bel ki tehdidin tam olarak deerlendirilm em esi, ya da Vene d iklilerin gemi yllarda takndklar tavra kar bir e it intikam iin, ayn ekilde korum adlar.11 Venedikliler ve Cenovallarn, Sultanla bar anla mas yapm ay amalayan diplom atik giriim iinde oldu u ynnde ki karlkl birbirlerini sulam alar ile sren aralarndaki diplom atik husumetler, 1453ten sonra da bitmedi. Bu, Modondan gnderilen 26 Nisan 1464 ta rihli m ektupta grlebilir.12 Bu m ektup, Ege adalarnda Orsatto G iustiaian ve Sigismondo Pandolfo M alatesta tarafndan ynetilen Hal seferinin, ok ksa bir zaman sonra geici olduu grlen, askeri zaferlerini gklere karyordu; yazar, M id illinin yeniden fethini anlatrken,
Turchi, metallinescbi et zennesi tarafndan savunulan sade

ce bir kale -m uhtem elen bakent kalesi veya Molivos ka lesi- hari, btn adann H ristiyanlarn eline getiinin altn iziyor, bylece Cenovallar ve Trkler arasndaki ibirliini kastediyordu. Bu nermelere dolayl bir cevap, Sakz potestas (va lisi) Antonio Montaldo tarafndan 21 Nisan 1471 tari hinde Galeazzo M aria Sforza, M ilano Dk ve Cenova Lorduna yazlan mektupta, Ege adalar ve Osmanl m paratorluunun durum larnn uzun uzun anlatlm ol m asdr.13 Montaldo, hikayesine Venediklilerin Negroponti savunmasnda yeterli cesareti gsterm ediklerinin altn izerek balyor. Eer zamannda M ahmut Paa tarafn dan da onaylanan donanma gem ilerinde kan salgndan haberdar olsalard, bu salgn sebebiyle gszleen Trk ordusunun saldrsn geri pskrtebilirlerdi. K orkaklk lar yznden Negropontide yenilen Venedikliler, Montaldonun b ild ii zere, stanbulda Bab- A li ile anla maya varabilmek iin gizli grmelerde bulunuyorlard. Bu abalarnda onlar, vey olunun anlamay im zala mas iin zerindeki btn etkisini kullanan II. Muradn son elerinden Venedik asll olan destekliyordu. Bu noktada, Sultan tarafndan gsterilen yumuama/mtevazilik, Montaldoya gre, harika bir bahe yapm ay planlad saraynn ina alm alar ile ilgilenm ek iste mesi nedeniyle Sultan o an iin saldrgan politikasndan vazgeti.
I SYASET

Buna benzer b ilgilerin nda, potestas bu frsattan yararlanarak B irlik Gleri ve Macar K ra ll n n birleerek bir saldr dzenlemesini nerdi. Osmanl donanma s ile karlaacak gte bir donanma hazrlamak im kan sz olduundan -ki Osmanl donanmas Kefe ve dier H ristiyan ehirlerinin dedikleri haralarla srekli ola rak glendirilm ekteydi-, Egenin, ochio drito de la ita
nostra de Genova ve lim an byk gem ilerle evrili olan, se fa piu merchancia che nor se fa in Venecia Sakz evre

durumu hakknda ayrn tl bilgiler alm ak ve Bab- A liye sunulacak ricalarn uygunluu konusunda ibirlii iin istiare yapma talim at veriliyordu.16 Bu elilerin asl grevi, o dnemde resmi olarak San Giorgioli Casa ynetim i altnda17 olsalar bile, douda kalan kolonilere diplom atik koruma salamaya almak ve gemi yllarda imzalanan ticari anlamalarn devam n salam akt. Fakat, ayrca Calvonunki gib i her trl b ilgiyi dikkatle toplamak, Levantte yaayan tccarlarn deneyimlerinden faydalanmak, ve O smanlnn askeri fa aliyetlerini gzleyip her tehlikeyi zamannda bildirecek ajanlar a kurm ak grevleri arasndayd. Cenoval diplomatlar, gerekten de ok zor koul larda alsalar bile, btn bu amalara ulamada baar l idiler: Trk tccarlara verilen m ali muafiyet sayesinde ticari ilikiler tekrar glendi18 ve Cenovann Karade nizdeki denizcilii daha az engelle karlat. Hepsinden daha nemlisi, Cenova, M ila ve kolonilerin yetkilileri arasndaki resmi yazm alara gre, Hkm et, Osmanl Saraynda tartlan projeler hakknda daha gvenilir bilgiler elde etmeye balad.19 Mays 1472de, II. M ehmedin Akkoyunlu Sultan Uzun Hasanla Trk snrlarnda kan savata ektii zorluklara dair ok ayrn tl bilgiler Cenovaya geliyordu. Uzun Haan, Venedikli diplom atlarla ib irlii yaparak Kuman Slalesinin soyundan olan yeeninin, Trabzon tahtn yeniden ele geirme giriim ini aka destekle m iti. 20 H aziranda Peraya, bu Karadeniz ehrinin is tek sahibinin ve Trkmen m ttefiklerinin eline getii haberi bile geld i20 sonradan bu haberin yanl olduu g rld. Fakat, btn eski dmanlarnn ittifak ile kar karya kalan Sultan iin, mparatorluun dou snrla rndaki durumun tehlike arz e ttii ortaya kt. Sultann sorunlar, Peradan Cenovaya Sakz zerinden ayn yln 24 K asm nda bildirilen sadk am irali Yakup B eyin l mnden sonra donanmann kim tarafndan ynetilecei meselesiyle artm t.21 Osmanl Saray, imparatorluun i durum uyla ilg i li bilgilerin Batya aktarlm asnda Sakzn oynad nemli roln farkndayd; bu II. M ehmedin 1473 yln da Trkmenlere kar zaferi, Akkoyunlu Saraynn ileri gelenlerinin katled ililii ve Uzun Hasann aalanarak douya ka hakknda bilgilendirm ek iin, Peradaki
I SYA SET

leyen, Bat kalelerinin savunmalar glendirilm eliydi. Eer Dk, Burgundy D knn Rodos surlar iin yap t gib i, kaleleri glendirm ek iin m akul m iktarda pa rann harcanmasn kabul ederse, potestas aday her trl saldrdan cum hom'ni mille et con victualie" kolayca koru yabileceini dnmt. Sonu olarak, Montaldo, Ve nedik ile bir anlama durumunda B yk Sultann aske ri seferlerinin olas hedefleri olarak kesinlikle Rodos ada s che molte gli he a l stomacho", veya M acaristan, hatta ha lihazrda Byk Vezir shak P aay baz kaleleri glen dirmek zere snrlarna gnderdii M em luk Sultanh n gsteriyordu. D kn Olivero Calvoya y k led i i diplom atik misyonun, M ontaldonun aktard bu bilgilerle bir ba lants olmas ok m uhtem eldir.14 Tccar k l n a giren Calvo, S u ltan la grme yapma gizli grevi ile stan b ula gidecek -bunun iin iki P aaya ve M ehmedin zel doktoruna cmert hediyeler vermesi nerilm iti-, Sultan Milano D knn dostluu konusunda ikna edecek ve Venediklilerin sam im iyetsizlii konusunda uyaracak t. Bylece, eli Sultan Venedike kar sava amaya ik na edecek, bununla b irlikte M ilanonun Trklerle doru dan ayn ittifak iinde olmasn nleyecekti, (kafir bir lik iin hala ok erkendi !).15 Bu grevinin yan sra Cal vo, Pera, Kefe ve Sakzdaki Cenovallar ile ilikiye ge me ve Osmanl mparatorluu, askeri gc ve byk dmanlar hakknda her trl b ilgiyi toplam akla grev lendirilm iti. Bu balamda, Olivero Calvoya verilen buyruklar, XV. yzyln ikinci yarsnda Levanta gnderilen dier Cenoval elilerinkiyle ok benzerdi. Bu belgelerde, bir takm genel isteklerin yannda, S u ltan la ilikiye geme den nce, S ak z l M ahonesele, Perada yaayan tccarlar la ve mmknse Kefe ynetim inin elileriyle, dounun
O SM A N LI

bir Cenoval tarafndan Liguria halk dilinde dzenlenmi bir mektuba, kiisel olarak ali nobili citadini, alo potestae
e ali Segnori de la izola de Sio hitabn koyuunun nedeni

kararsz manevralar ile daha da ktlemiti. Venedikli lerin manevralarndan duyulan kuku, Saint John val yelerinin, Lombardy rahibi tarafndan gnderilene rapo ra benzer raporlaryla artyordu. Bu rapor, Venedik gem i si m rettabatnn Sakz adas garnizonunun tamamn tayan Cenoval bir gem iye rastladklarn ve askerlerin, Mahoneselerin aday direnmeksizin Su ltan a vermeye hazr olduu iin katklarn bildiriyordu.27 2 7 Eyllde Rodostan gnderilen bir baka m ektupta28 da tekrarla nan bu haber, bylesie nemli bir kalenin kaybn nle mek bahanesi ile adann geri alnaca bir Venedik m dahalesini hakllatrabilirdi. Mahonesein ihanetine dair haberlerin temelsiz ol duu ortaya kt, fakat bu olay iki Cumhuriyet arasn daki ilikileri ktletirdi ve donanmalarnn ibirlii olasln engelledi. Bu da sadece kendi stratejisine uy gun olduu zaman iki Cumhuriyetin barmalarna izin vermeye hazr olan Mehmedin projelerine yarad. Yani, ilerleyen yllarda btn B atl Gler, Meh medin planlarna dair b ilgi alamaya almaya devam et tiler, ve u belirtilm eli ki Cenovallar bu konuda rakiple ri kadar iyi olduklarn gsterdiler. Cenova hkmeti 1479da ve 1484te29 o yllarn Sakzl potestatesiyle yaz m alar sonucu Trk donanmalarnn saldr planlan ile ilg ili iyi bilgiler alm akla kalm ad, hatta baz ajanlarn Osmanl Saray evrelerine bile szdrd. Bu casuslarn ra porlarnn birinde, muhtemelen Sultann askeri planla rn engelleyemeyen Venediklilerden biri tarafndan ya plan ve baarsz olan II. Mehmedi zehirleme giriim i ne yer verilm iti.30 Fakat, ayn yllarda Cenovallar batya gitm ek iin Levanti terk ediyorlard. Dnm noktas, 1475te Kara denizdeki kolonilerin dlerinin yaratt siyasal ve psikolojik bak asyla betimlenir. Olay Cenovada tah min edilemez bir felaket olarak grlm ve en aptal olanlar bile Osmanllarn hkm ettii bir blgede, siyasal olarak zerk bir varl koruma um utlarnn bo olduu nu anlamt. Bu korkun darbe, ksa dnemde, kolonilerin kay bnn Cenovay Sultana kar dorudan yrtt poli tikalarndan kurtardn dnenlerin, ve kolonilerin sonuna dair dertlerden kurtulan Cum huriyetin, Gran
Turco (Byk Trk)e kar daha saldrgan bir tutum alSYASET

ni aklar.22 Su ltan n amac akt: Sakzdan yaylan bu haberlerle, Mahoneslerin ve dier B atklarn -hala tam olarak yenilmemi olsa bile- Akkoyunlu liderine dair m itlerinin yersiz olduuna ikna etmek ve Osmanl ik tidarnn gc hakkndaki korkularn arttrm akt. Alnan btn nlemler ve grdmz gib i, Trk imparatorluuna szan ajanlar am a ramen, Cenova, Cum huriyetin Dou politikasna ok olumsuz etki ya pacak olan, Trk donanmasnn Kefe ve Karadenizdeki dier kolonilere kar saldrsndan byk aknla dt. Bu sefer de Cenoval ajanlar tamamen kandrl m t, ve 1453te olduu gib i, 1475 ylnda da Cenovann ticari ve fnasal evrelerinde panik ve hayal k rk l yaratan felaket haberleri gelene kadar sanki Karade nizde hibir ey olmam gib i aylar gem iti.23 Aslnda daha o yln bandan itibaren B a ty a Os
m anlInn kara ve denizdeki askeri hazrlklarna dair ha

berler gelm iti. Bu, 10 Ocakta Santa M auradaki Arta despotu ve Kefe Kontu Leonardodan, Venedik Yargc Niccol Marcelloya, Su ltan n yonya ve Arta blgesin deki kadrgalarna pek ok kreki gnderdiini bildir mek iin yazlan m ektupta grlebilir.24 Bu bilgiler, ya Venedikliler, M ehmedin Arnavutluka kar yeni saldr lar hazrladn dndkleri ya da rakip gcn felake tin i grmek istedikleri iin Cenovaya bildirilm edi. Kefenin dnden sonra Tuna azndaki ilya lim ann da fethetmeye alan Trk filosunun yenilgisini25 b ild i ren mektup Sforzann Venedik anslyesindeki casuslar sayesinde Cenovann eline geti, fakat artk ok geti. K efenin dt haberlerinden sonra Ege adalarn da bulunan batl kolonilerde yaanan panik, 1475 yaz ve sonbaharnda Sakz ve Rodostan gnderilen bir seri ra pordan kolayca grlebiliyor: 16 Austosta Gelibo lu nun Apolyon lim anna gem isiyle gelen Ilario Stella, Cenova hkmetine Sakzn umutsuz durumu hakknda yazar. Trk donanmasnn ok yaknda geleceini dn mek ve bunu sknt ile beklemek vatandalar, garnizo nu ve tccarlar dehete drmt, ve gem ileri ile ada y terk etmek iin acele ediyorlard.26 Dahas, durum adaya kar amalar belirsiz olan Venedik donanmasnn
O SM A N U g g |

mas ve Osmanl m paratorluunu paralayp, slamn bayraktarlarn Asyaya srmeyi amalayan bir Hal se feri iin dier H ristiyan iktidarlar ile glerini birletir mesi gerektii tezini savunanlarn konumunu glendir di. Bu proje, 1481 Otranto seferi srasnda neredeyse gerek oluyordu. H ristiyan filosunun komutan ve Pa palk Filosundan olan Cenova gem ilerinin lideri olan Bapiskopos Paolo Campofregoso -Kefe fatihi Ahmet Gedik P aann31 elinden Apolyon kasabasn geri almak zereyken- D ouya doru yelken amak iin izin istedi. Bylece II. Mehmedin ani lm32 ile sarslan Osmanl glerinin durumundan istifade etmek istedi. Durum, II. Mehmedin ik i olu Bayezit ve Cem arasnda taht iin kan kavga ile daha da ktlemiti ve Osmanoullarnn ik i kart gruba blnmesi Trk m paratorluunda yeni bir i sava gsteriyor gib iyd i.33 stanbula kar, Macar Kral M atthias Corvius ve Romanyal prenslerin ordularnn da katlaca karadan ve denizden byk bir saldr balatmay ve Balkan halklar arasnda Trk ege m enliine kar bir isyan kartm ay umuyorlard.34 Bu ksa bir and. Venediklilerin -Napoli K ralna kar Trklerle dzen kuran- Kalabriya Dk Alfonso ve dier komutanlara kar ak dm anl ve IV. Papa Six-

tusun talyadaki slami kprban ve Napoli Kral Ferdinandn -ki hereyden nce kendi kralln ak Trk tehdidinden kurtarmak istiyordu- kararszln or tadan kaldrmadan byle bir sefere balamadaki duraksa mas, Cenovallar Trk garnizonuna teslim olana kadar denizde kalm aya zorlad. En sonunda amalarna ulatk larnda Kral ve Papa projelerini desteklediler ve ordunun Valonaya deniz yolu ile gnderilmesini emrettiler. Fakat Eyll sonu olmutu ve mevsim baarl bir sefer balat mak iin ok ilerlem iti. Gemilerde ortaya kan veba, cezalarn azl ve hepsinden nemlisi Osmanl mpara torluunun i durumuna dair daha kesin b ilgilerin gel mesi, zaten Otranto ganim etinin paylam srasnda Kalabriyal Alfonso tarafndan aalanan Cenovallar sefe ri reddetmeye ve eve doru yelken amaya itti. ntikam hayalleri kayboldu, ve ne M engli-G iray Hann K rm kurtarmak iin ibirlii teklifleri ne de ilerleyen yllarda II. Bayezdn asi kardei Cem Sultan a balanan iddet olaylar bu hayalleri canlandramad.35 Cenovallar yzlerini batya dnmt ve doudaki tek siyasal ve diplom atik ilgileri, uzun sre boyunca olaca gibi, Osmanl dnyasnn gizem li bykln gzle mek iin ayrcalkl bir kale olan, uzun ve altn gnbat m n yaayan Sakz elde tutm akt.36

G.G. Musso, P cr la storia d el dcclino d ellimpero genovese n el Levante n el secolo XV", A n i d ella Societ L igure d i Storia P atra (A.S.Li.) yeni seri (.s.), cilt III, fasikl II, Cenova, 1963, s. 263 - 286; ID ., "N/mi docum enti d d lArcb ivio d i Stato d i G enova sn G enovesi e i l Levante nelSecondo Q tatroccnto, iin de Rassegna d egli A rchivi d i Stato, X XVII.2-3 (1967), s. 443 - 496; ID,, Nuove riccrhe d a rchivio su G enova e l Europa centro-orientale n ellultim o M cdio Evo, iinde R ivista storica ita lia n a , LX X X III1 (1971), s, 130 - 143; G. Pistarino, G enovesi d Oriente, Civico Iscicuco Colombiano, Scudi e Testi, serie storica a cura di Geo Pistarino (S.T.), 14, Cenova, 1990, s. 477 518; ID., / S ig n o rid d m a n , S.T., 15, Cenova, 1992, s. 377 - 464; E. Basso, Genova: un impero sut mare, "Collana di studi italo-iberici, 20, C agliari, 1994, s. 129-149. 8 6 7

W cltenstrumer einer Zcitenmende, M nih, 1953, talyanca eviri E. Polacco, M aometto i l C onquistatore, Torino, 1957, s. 147-153. A .S.M . .Sforzesco, 646, Belge 6. G. Szekely, La C aram anie aratolienne dans lesp ojets antiottom ans deuxfronts, Oriente e Occidente tra M edioevo e d Et M odem a. Studi in onore d i Geo P istari no inde, editr L. Balletto, 2 CLT, Acqui Terme - Cenova, 1977, II, s. 1187 -1197. A. Luxuro- G. P inelli Gentile, Documenti rigu ardan ti a lcm i din asti d ellArcpelago iinde Giornale ligustico di arcleologia storia e belle arti, 1 (1874), s. 81-90, 217-221; II (1875), s. 86-93, 292-297; III (1876), s. 313-316; V (1878), s. 345-372; W. M iller, The Genoese colonics n Greece, Essays on the Latin Orient iinde, Amsterdam, 1964, s. 296*298; D ., The G a ttilu sij ofL esbos (1355 -146 2), a.g.y., s. 313-353; G. Pistarino, Genovesi cit., s. 383*420; G. O lgiati, I G attihsio iinde "D iabattito s n fa m iglie nobili d e l mondo coloniale genovese n el Levante - A tti del Convegno di Montoggio, 23 ottobre 1993, Accademia Ligure di Scienze e Lettere, collana di Monografe, IX, Cenova, 1994, s. 85-99; AA. W , 0 i G atelouzoi ts Lesvou, editr A. Mazarakis, Mesaionik Tetradia", l,A tin a, 1996. 9 A. Luxuro- G. Pinell Gentile, D ocumenti c it., V (1878), belge 60, s. 365366. Bu dnemde Sakz ve M ytilenein durumlar iin baknz, PH. P. Argent, T he occupation o f Chios by the Genoese a n d their a dm um tration o f he island 1347-1566, Cambridge, 1958, 3 c ilt, I, s. 222-245; G. G. Musso, I G enovesi e i l Levante tra M edioevo e d Et m odem a. R icerche d archivio, GenoSYASET

S. Papacostea, C affa et la M oldavie fa c e hxpansion ottomane (1453 -148 4), A ni d el colloquio rom eno-taliano G enovezii in M area N eagra in secolelc XIIIXIV - 1 G enovesi n el M ar Nero nei secoli XIII-XIV" iinde, B/carest 27-28 marzo 1975, Bucurest, 1979, s. 131-153.

A. Roccatagliata, N otai genovesi n Oltremare: a tti rogati a pera e M itilene, I, Pera, 1408 - 1490, Cenova, 1982; G. Pistarino, La cauta d i Constantino poli: d a P era genovese a G a la ta Turca, iinde La Storia dei Genovesi, V, Ce nova, 1985, s. 7-47.

4 5

Archivio d Stato di M ilano (A.S.M), Sforzesco, 646, belge 6. Bu Trklerin Belgradda Hunyadi Yano ordusuna yenilm eleri ile sonu lanan sefer olm al, baknz F. Babinger, M ebmed d er Erober und- Seine Zeit.
O S M A N II H M

va. la L m a e l'O ltrcm are tra M ediocvo ed Et m odm a. Stdi e ricercbe d'arcb ivio , iinde, II, Cenova, 1976. s. 67 -16 0, zellikle s. 74-80; G. Olgiaci T bcG en oeseC olonics in fr o n t o f tbeT urk ish A d va n ce(l4 5 3 -1 4 7 5 ), XI. Tiirk Tarih K ongresin den a yn b a sm iinde, ankara, 1994, s. 1053*1061; A. Aassini, La compcra M etilini" c la d ifesu genovese d ci G atiilusio dopo la cadnta d i Constantinopoli, Oi G atelo/hoi iinde, cit., s. 223-280; G. Pistario, C bio d ei G enovesi n el tempo d i C ristoforo Colombo, Nuova Raccoka Colombiana, 12, Roma, 1996, s. 365-377. 10 Archivio di Stato di Genova (A.S.G .), Archivio Segreto (A.S.), D ivcrsorum registri, 590, cc. 31r.lv., 42v. -43^., 70r. - l l v . 11 Bu konuda baknz, S. Runcim an, T he F a il o f the Constantinople. 1453Cam bridge, 1965, talyanca eviri M.L. De Luigi Rotodi, La cad ua d i C onstantinopoli. 1453, M ilano, 1968, s. 80-81, 110-111; F. Babiager, M aonetio cit., s. 22 3-2 27; G. Pistario, C bio d ei G enovesi iinde "Stud Medie v a ir , T. X / I,1969, s. 3-68, zeJkle 50-52; A. Pertusi, La cad u a d i Contantinopoli , 2 cilt, M ilano, 1976, I, Le testimonianze d ci contemporanci, s. LXIX-XC; E. Basso, G enova cit., s. 79-84. 12 13 14 A.S.M ., Sforzesco, 646. A.S.M ., Sforzesco, 646. A.S.M ., Sforzesco, 646. Bu belgenin tarihi yok, fakat Negropontinin d nden bahsedilmesi 1471 ya da 1472 yl olma olaslm glendiri yor. 15 Habsburglara kar 1536da M uhteem Sleyman ve Fransa kral rex ebristianissim us Francis arasnda im zalanan "kafir birlik" iin baknz, The New Cambridge Modem History, c ilt II, T he R eformation (1520- 1559), camb ridge, 1965, talyanca eviri S toria d el mondo moderno, c ilt II, La R ifo r m (1520 - 1559), M lao, 1967, s. 671-674 ve 686-687; A. Bombac- S.j. Shaw, Llm pero ottom ano, Storia un iversalc d ei popoli e d d lc civilt , cilt VI/2, Torino, 1981, s. 390. 16 L.T. Begrao, P rim a serie d i docum cnti rigu a rd an ti la colonia d i P cra, A.S. Li., c ilt XIII/2, Cenova, 1877, s. 97-336, belge CLIV, s. 261-270; G. O lgati, D iplom atici ed am basciatori d ella Repubblica n el Q uatrocento, La Sto ria dei Genovesi iinde, XI, Cenova, 1991, s. 353-374. 17 A. Vigna, C odice diplom atico d elle colonie ta u ro-ligu ri durante la sigm noria d cllV fficio d i San G iorgio (M C C C C L lll- MCCCCLXXV), tomo I (anni 1453- 1459), A .S.Li., c ilt VI, Cenova, 1868, belge III-IV, s. 24-43. 18 19 A.S.G ., A.S., D ivcrsorum registri, 62 7, cc. l '- 17r. Konstantinopolisteki cenoval casuslarn baz rnekleri iin baknz, G.G. Musso, I G enovesi c it., s. 74, 118. 20 1472-1473 arasnda Anadoludaki seferin balantlar iin baknz, A.S.M.,. Sforzesco, 64 6, belge 11 (24 Kasm 1472). 21 A.S,M ., Sforzcsco , 64 6, belge 11.

22

A.S.M ., Sforzesco, 646. M. Cazacu- K. Kevonian, La cbute d e C affa en 1475 la lm iere de novcaux documents, Caliers du monde russe et sovietique iinde, t. XVII/4, 1976, s. 459-538; G. Pistarino, 1 S ignori cit., s. 377-464; E. Basso, 11 mondo orientale nella corrispondenza d e l P riore d i Lombardia d a R odi (fin e secolo X V), C a va lieri d i San G iovanni e tenitorio. La L iguria tra Provenza e Lom bardia nei secoli XI11-XVH, A tti d el C onvego, G enova-lm peria- C e m 11-14 settm b re 1997 iinde, editr J . Costa R estagno, Cenova- Bordighera, 1999, s. 509529.

24 25

A .S.M ., Sforzesco, 647. A .S.M ., Sforzcsco , 647. Bu konuda baknz, E. Basso, D e rebus castri licis et a lla ': G enova , la M oldavia e la Valacchia tra cooperazione e contrasto n e l secondo Quattrocento, I ta lia e Romania: due popoli e due storie a confronto iinde, a cura di S. Graciotti, Firenze, 1998, s. 83-96. Osmanl filosunun kuvve ti iin baknz, F. Babnger, M aomctto c it., s. 351-358.

26 27 28 29

A.S.M . Sforzesco, 646. E. Basso, 11 mondo orientale c it., s. 522-524 ve belge 1, s. 527-528. E. Basso, 11 mondo orientale cit., belge 2, s. 528-529. A.S.G ., A . S D ivcrsorum registri, 633, cc. 12 v., 9 lv -9 2 r ,; 62 7, cc. 30a34t\; 628, cc. 20r- 22r.; L itterarum registri , 1799, c. 475r.

30 31

A.S.G ., san Giorgio, P rim i C anccllicri, busta 88, belge 5. Ahmet Paa (G edik D isiz olarak anlan) Srbistanda domu eski bir H ristiyand, ve M ahm ud Paanm gzden dp idam edilmesinden son ra 18 Temmuz 1474 tarihinde Vezir-i Azam ia getirilm iti. Baknz, F. Babinger, M aometto cit., s. 351-358, 370.

32

II. M ehmedin lm haberi gelince Cenovada B yk Konsey topland; baknz A.S.G ., San Giorgio, P rim i C a n ccllicri , busta 88, belge 387.

33

Aksine, iki ehzade arasndaki atma Ahmet G edik paa ve dier ye tk i lilerin hemen Bayezid tarafna katlm as ile ok ksa srd, bu B ayezide kardei karsnda reddedilmez bir avantaj salad ve Cem Kahireye ka maya zorland; baknz AA. VV., H istorie d e LEmpire Ottoman, editr R. M antran, Paris, 1989, s. 105-107.

34

G. Grasso, D ocum cnti rigu a rd an ti la costituzione d i una lega contro i l Turco nel 14 81 , Gornale ligustico di archeologia, storia e belle arti iinde, VI (1879), s. 312-494, zellikle s. 330-337.

35

G.Grasso, Docum cnti c it., s. 339-342; L. B alletto, Sisto IV e G em S ultam , V Convego storico savonese: l Et dei D ella Rovere iinde, A tti e Memorie del* la Societ Savonese di Storia Patria, yeni seri, c ilt XXIV-XXV, II, s. 153170.

36

Bu dnem hakknda baknz, PH. P. A rgenti, The Occupation cit., I, s. 201369.

O SM A N L I g g

SYASET

OSMANLI MPARATORLUU VE TAHT EL: SYAS MNASEBETLER (XV-XVII. YZYILLAR)


DR. ILYA ZAITSEV
IN STU TE OF ORIENTAL STUD ES / RUSYA

efenin 147 5de Osmanllar tarafndan ilha k Kuzey Karadeniz Blgesinde kuvvetle rin tanziminde nemli deiikliklerle so nuland. Taht Eli bata olmak zere A ltn Ordann si yasi halefleri, yeni komular olan gl Osmanl mpa ratorluu ile mnasebetleri balattlar. Resm iyette B yk Orda olarak adlandrlan Taht Eli ile Osmanl mpa ratorluu arasndaki ilk ilikiler bar karakterdeydi. Krm yarmadasnda istikrarn tesisine ilg i duyan Osm anllar bazen K rm hanlarn bazen de Taht Eli valile rini kayrm aktaydlar. Bununla b irlikte 1470li yllarn sonunda durum deim iti; Osmanllar sonunda M engli G iraya olan desteklerini aka gsterdiler. XV. yzyln sonu Krm ile Orda arasndaki ekimenin hz kazanma sn yanstmaktadr. Bu atmada Osmanllar Krm hanlarn desteklemilerdir. 1460lar ve 7 0 lerde Osmanl mparatorluu ile Byk Orda arasndaki ilikilere dair asli tarihi kaynak lar; II. Mehmed ile Taht Eli H anlar M ahmud ve Ahmed biraderler ve K rm daki siyaset erkn arasndaki yaz malarn belgeleridir. 1.

rafndan tercme edilen m ektup T.I. Sultanovun nsz ve yorum laryla Rusyada yaynland (Sultaov 1978. 239-242). M ektubun en yeni Trke basks A. Melek zyetginin kitabndadr( zyetgin 1996). 2. Ahmed H andan II. Mehmede m ektup. Belge 1938 ylnda Topkap Saray (Hazine/5513) deposunda bulunmu, ancak im diye kadar XV. yzyln ikinci yar snda Osmanl mparatorluu ile Taht Eli arasndaki ili kilerin tarihinin yeniden yazlm as iin kullanlm am tr ve pratik olarak uzmanlar tarafndan bilinmem ektedir. T. Halasi Kun mektubun H icri 870 (1465/I466)de ya zldn dnmektedir. te yandan metinde H icri 881 y l (1476/77) aka okunmaktadr. (Halasi Kun 1942: 152; 1949: 633). Maalesef hangi tarihin doru ol duunu veya m ektubun baslan nshasnda bir basm ha tas olup olm ad veya T. Halasi Kunun tarillem ede hata yapp yapm ad henz ak deildir. kinci tarihin, Yaync tarafndan b elirtild ii gib i, bunun anlam bu mesajdaki ve Ahmedi M aystaki (Haziran 1477) mek

tubundaki el yazs benzemelerinden yola karak daha 10 Nisan 1466 tarihli Mahmud H ann Sultan II. mmkn gzkt dncesindeyiz. Ahmedin bu me Mehmede mektubu. Bu belge T. Halasi Kun tarafmdan sajnda gemite iki lke arasndaki ilikilerin uzun s Topkap Saray mzesinde 1938 yln d a bulunmutur. (Halasi Kun 1942: 145). M ahm udun m ektubu ilk ola rak A.N. Kurat tarafmdan ilm i evrelere 1940da bir kopyasnn, transkripsiyonunun ve im diki T rkiyede bir tercmesinin yorum uyla b irlikte yaynlanm as ile ta nmtr. (Kurat 1940 : 37-40). Hemen sonra M ah m udun mektubunun tam metni ( belgelerin grnm nn tarifi, Trke ve Franszca tercm eleriyle birlikte) T. Halasi Kun tarafmdan yaynland.(H alasi Kun 1942: 145-151; 1949: 627-633). Akadem ik A.N. Kononov ta
O SM A N LI

reli varl soruturulmaktadr.( Halasi Kun 1942: 151154; Halasi Kun 1949 633-637; Zaitsev 1999: 4-16) 3. II. M ehmedin Ahmed Hana mektubu: Bu

mektup Nianc Ahmed Feridun Bey tarafndan bir ara ya getirilen devlet belgelerinin bir koleksiyonu iindedir ve 1 85 8 de stan bulda b aslm tr.(Feridun Bey 1274/1858: 289; bkz. ayn zamanda Velyaminov- Zernov 1863: 97-989; Smirnov 1887: 269-272; Feridunun koleksiyonu hakknda bkz. Hammer 1828 : 140-142;
I SYASET

Hac Khalfa 1850: 488-489 No 11760; Flgel 1865: 282-283 No 312; Riev 1888: 80-82). M ektup Farsa olarak Haziran 1475den sonraki bir tarihle (nk Kefenin ilhakndan "memleket-i Kefe ibaresiyle ve Bo dan seferinden bahsetmektedir.) Mays 1477den nceki bir tarih arasnda yazlm olmaldr. A.N. Kurata gre, bu mektup az bir zaman nce Sultan himayesine giren M engli-G irayn ahsi talebi zerine Ahmedi M engli G iraya kar hasmane tavrlara girmemesi iin uyarma maksad ile yazdrlm olabilir (Kurat 1940: 57). Bu fa raziye Mehmedin mektubunun muhtevasnn analizi zerine kurulmutur. M ektupta Mehmed Ahmede Kara deniz Blgesinde K efenin ele geirilm esi, Bodan Vali sinin ayaklanmasnn bastrlm as ve M engli G irayn Trk himayesini kabul gibi siyas vaziyetin deimesiy le ortaya kan tabloyu anlatmaktadr. V.D. Smirnovun yazd gib i M ektubun giri ksm lar Osmanl mpara torluu ile Ahmed Hann hakim i olduu memleket ara sndaki tarihi sevgi ve dostluk balan m irasnn b elirtil mesini iermektedir. (Smirnov 1887: 270). te yandan mektupta bir de Mubarazetdin Devlet-Hann ismi ge mektedir. H. nalckn fikrine gre Mubarazetdin Dev let -Han Nurdevletin bir takm a ad (mahlas) idi. (nal ck 1944: 214-215; Togan 1946: 345). Ancak mektubun muhtevasnn devamndan, A.P. Grigoriev tarafndan da iaret edildii zere, m ektupta ad geen bu alsn II. Mehmedin, Ahmede gnderdii bir bykeli olduu ortaya km aktadr (Grigoriev 1987: 72-73). Yaynlar: Feridun Bey 1274/ 1858: 289; Kurat 1940. Ayn zaman da bkz. Sultanov 1978: 244; Grigoriev 1987: 72. 4. 25 Mays - 3 Haziran 1477 tarihli Ahmed H ann Sultan II. Mehmede mektubu. Sz konusu mektup muhtemelen Mehmedin ( Temmuz 1475- Nisan 1477-? bkz. yukarya) mektubuna Ahmedin cevabdr. Bu belge Topkap Saray mzesinde E. 6464 kodu ile saklanmak tadr. Ahmedin bu mektubu metnin bir kopyasnn ek lenmesiyle ilk olarak 1938de Fevzi Kurtolu (Kurtolu 1938: 247-250), sonrada A.N. Kurat tarafndan (zyetgin 1996) neredilmitir. Yukarda bahsedilen tm bu mektuplar Osmanl mparatorluu ile Taht Eli Hanlar arasndaki ilikilerle alakal ok daha geni belgeler dizininin ok kk bir
O SM A N L I I

paras olmaldr. Muhtemelen Ahmedin, II. Mehmed ile yapt yazmalarn saklanan belgesi doru bir kronolojik sra izlememektedir: Ahmedin Mays-Hazira 1477 tarihli mektubu (ki bu mektup Mehmedin mesajna cevap olarak Sultan Mehmed tarafndan alman ehirler hakknda Ahmede b ilgi vermek zere eli Kara Bahadr tarafndan getirilm itir) Trk Sultannn asker muvaffakiyetlerinden bahseder. Fakat Ahmedin 881 ta rihli mesaj ve {Hann Sultan ile ilk yazm asdr] muh temelen Mehmedin ilk mektubundan sonra yazlmtr. Su ltan n ilk m esajn, Taht Eline Osmanh elisi Seyid Muhammedin gtrdn renmekteyiz. O halde Ahmedin 881 tarihli mektubu buna cevabi bir mektup olmaldr. Bundan Hann mektubunu S u ltan a ulatr m akla grevlendirdii elisi de bahseder. Bu verilerin nda iki lke arasnda XV. yzyln ikinci yarsnda 7 0 li yllarda teati edilen elilik heyetle rinin srasn ksmen de olsa yeniden dzenlememiz mmkndr. 881 ylnda Mehmed, elisi Seyid Muhammedi Ahmede gnderir. Buna karlk olarak ayn yl Ahmed, stanbula shak lakabl hizm etkarn bir m ek tupla gnderir (TSMK No.5513) M ektupta shakn ge ri dnmesine msaade edilmesi talep edilm ektedir ki, bu kabul edilm itir. 1477nin balarnda elisi Kora Bahadr Ahmed, Mehmede yollad. O da bu eliyi memnu niyetle huzuruna kabul ettikten sonra yanna Trk elisi Mubarazetdin Devlet-Han katarak Taht Eline gnder di. (Grigoriev 1987: 72-73). Cevab m ektubu gtren Osmanl elisi Taht E lindeki mzakerelerden sonra dip lomat olan Aziz Hoca eliinde geri dnd (Ahmedin cevab mektubunun metni iin bkz. Topkap E. 6464). XV. yzyln son eyreine ait Avrupa diplom atik

yazmalar ve basnnda Tatarlar, T rkiyeye kar bir ittifaka dahil etme fikri ak tif biimde dile getirilm itir. Byle bir Osmanl kart Avrasya ligine, Osmanllarla savan da(l463-l479) m ttefik araynda olan Venedik n ayak olmutur. Ancak dierlerince Tatarlarn byle bir birlie katlm asnn gereklilii pheyle karlanm tr. rnein Leh kaynaklar, ordularnn hazrlkszl, uzun mesafede yaamalar, kk saydaki ordular ve de niz glerinin olmay sebeplerinden Tatarlarn k a tl m n gereki bulmamtr. (Garbacik 1948: 56).
SYASET

1455 ylnda Venedikten Venedikli Giovanni Battista della Volpe (Rus kaynaklarnda van Friazi olarak geer), nce Tatarlarn sonra da Ruslarn arasnda m ut luluu aramak zere lkesinden ayrlr ( Pirling 1892 : 31). 1469 ylnda Moskovada III. Ivann para basma i lerini ynetmektedir ve onun yakn srda olmutur. Ay n y l III. van ile Mora despotu Tlomasn kz Sofyann evlenmeleri iin mzakerelerde bulunmak zere talyaya gnderilir. Yeeni Atonia Gislerdi 1470 yln n Kasm veya Aralk aynda Venedik senatosunun huzuruna amcasnn projesi ile kar. Venedikin O sm anlya yenilmesinden ve sava kaybetmesinden mteessir olan amcas Venedik ile A ltn Orda arasnda bir b irlik kurm ay ve Osmanh mparatorluu zerine yrm eyi planlam t. Han Accomet (Ahmed) Trklere kar 200 bin atl toplayacana yemin etmitir. Szlerini tasdik etmek maksad ile Gis lerdi Senatoya Volpeun talim atn ve Tatar Hanndan getirdii mesaj sunmutur (Pirling 1892: 36; 1912: 175-177). Aradan drt ay geer senatrlerden m itsizli e den Gislerdi Taht Eline getirdii mesajn dorulu unun kontrol iin zel bir misyon gnderilmesini tek lif eder 2 ubat 1471 tarihinde Senato oy ounluu ile Giovanni B attista Trevisan Taht E line gnderme kara r alr (Pirling 1892: 37-39). Senato eer mesafe bu ka dar uzak olmasayd gerek bir eli gnderecekti. Trevisan Hana bu zorluklar anlatmaya, zr dilemeye, Hann cesaretini vmeye ve 89 dka deerinde 16 dirsek kum a takdim etmeye memur edilm iti (Pirling 1892: 39). Trevisan Nisan 1471de Venedikten yola kt, 10 Eyll 1471de de Moskovaya ulat. Ancak Rusyada uzunca bir sre alkonulunca Taht E line vard tarih, 19 Tem muz 1474t (Corret 1856: 98-112; Khrorshkevitch 1980 179-187). Yukarda da b elirttiim iz gib i 2 Haziran 147 2 de Volpe Romaya III. Ivann elilik heyetiyle vard. Tatar Ham ile kurduu yakn ticari ilikileri ile vnyordu. A nlattna gre Han, Trklere kar korkun bir ordu toplamaya ve Osmanh ordusuna Macaristan zerinden saldrmaya hazrd. Yalnz teklifine kar asker harekatn balangcndan itibaren 10 bin altn dka aylk maa ve toplam 6 bin dkalk hediyeler talep etmekteydi. M iktarlarn bykl ve giriim in riskli olmas sebebiyle Volpeun teklifleri reddedildi ( Pirling 1892: 64-65). P irlin gin fikrine gre Tatarlarla yaplacak ittifak
OSAV1NLI

Roma ve Venedik m cmertliinden faydalanmak arzu suyla dolu olanlarn yani Volpe ve G islardinin hayal r nyd (Pirling 1892: 66). Volpeun planlarnn tm m aceraclna ramen bu ittifakn siyasi sonularn dikkate alm amazlk olmazd. Muhtemelen Venedikliler Ahmed ile Trkiye arasnda Krm meselesi zerindeki anlamazlklara oynamak istediler. O srada yarmadada bir i sava srmekteydi. A ralk 1475ten sonra M engli Giray T rkiyeye getirtilm iti. Resm olarak kardeleri Nurdevlet ve Aydar ynetimdeydi; m uhalif grubun ba nda ise Ahmed tarafndan desteklenen Janibek vard. Janibek byk bir ihtim alle Ahmedin yeeni yani Mahm udun oludur. 1476 ylnn sonlarnda Janibek rakip lerinin direniini bastrarak K rm H an lnda ynetimi ele geirdi. 1477 ylnn sonbaharna kadar da tahtta kal d. (Grigoriev 1987: 71-75). Ahmedin Venedik ile ya knlaarak Osmanh m paratorluuna kar bir ittifakn oluturulmasna almas ihtim al dahilindedir. Osmanllar da Ahmedin himayesindeki Janibekin galibiyetini tahm in etmemilerdir. 28 Nisan 1476da Trevisan Venedike iki Tatar el isinin eliinde dnd. Temir, Ahmed, Brunaho Batr ise Edie Temirin torunu tarafndan gnderilm iti. Bru naho Batr Taht Elinin beylerbeyi idi. Bu gelim eleri, irin budununun lideri, Kefe Tudumx ve Krm Beylerbe yi olan Eminekten II. Mehmede yazlan 8-17 Ekim 1478 tarihli mektuptan takip ediyoruz (Kurat 1940: 107-115, 191-194; Le Khanat 1978: 70-74). Bu Te m irin 1469da Ahmedin yeeni Kasmn beylerbeyi olan Temur ile ayn kiidir ve 1480de U ra N ehrinde Ahmed ve Kasm ile birlikte olduu aikardr. (schboldin 1963: 83); Eliler Venedikte byk erefle karlandlar. Ve nedike dostlarnn dostu, dmalarnn ise dman ol m ay tek lif ettiler; Trklere kar hemen harekete gee ceklerine sz vererek kuma para ve deerli talardan he diyeler talep ettiler. 200 bin k iilik bir ordu ile Karade nizden Tunaya doru Trklere kar harekete geme vaadlerini tekrarladlar. Hann teklifi Venedikte memnuniyetle karland. 10 Mays 1476da elilerin taleplerinin yerine getirilm e si iin 200 dkalk bir bte hazrland. Hana gnderi len bir ulak ile elilerin kendisine arzulanan cevab geti recekleri haberi mjdelendi. (Jorga 1909: 168; Garbacik 1948: 49-50; Perling 1892: 106-107)
I SYASET

Ayn yln ortalarnda Trevisan ittifak gelitirm ek amacyla Lehistan ve Litvanyaya g itti. (Perling 1892: 108) Hann Venedikle yaknlam a abas Lehistan Kra l K azim iri rahatsz etmie benziyordu. Kral elisi Filip Bonaccorsi K allim ah Lehistan ve Litvanya snrlarn tehdit eden ittifak engellemek zere Venedike gnder di. Senato, Kazimir ile olan anlamalarla bal kalmaya, dolaysyla karar erteleyerek Trevisan 18 M art 1477de Lehistandan geri ekmeye karar verdi (Perling 1892: 108-110). A.Contarininin de iaret ettii gib i, Moskova Trevisann kendisinin hasm olarak grd Lehistan ve Litvanyadaki grevlerini tahmin etm iti. IV. ivan iin Trkiye ile dostluunu bozmak kesinlikle mmkn de ild i, nk byle bir gelim e ortak dmanlan olan Ah mede kar Krm ile olan ittifaklarn iptal edebilirdi. Osmanllar ile ticaretin salad krn yansra IV. ivan Padiah ile yapaca bir anlamann en tehlikeli dma n Lehlere kar kendisine bir destek olacan umuyor du (Perling 1892: 152-153). ran eliliinden dnen ve 30 Nisan 1476da Astarhana varan Ambrojo Contarini Tatarlar tarafndan esir alnm, hkmdarlarnn klesi olarak ilan edilm iti, nk Frenkler (Venedikliler) onlarn dm anlaryd. Contarini az kalsn pazarda satlyordu, ancak byle bir kaderi atlatarak ksa zamanda serbest brakld (Barbaro i Contarini 1971: 219). Astarhan valisinin (Contarini Ka sm diye adlandryor; Ahmedin yeeni; kardei Mahm udu olu idi) tepkisi, eer Tatarlarn Trklerle bir likte hareket ederek bir yldan az bir sre nce K efeyi ele geirdikleri ve 1463-1479 Osmanl-Venedik savama k atldklar gz nne alnacak olunursa kolaylkla anla labilir. 1938de ortaya karlan Ahmedin II. Mehmede, 877 (1476-1477) tarihli m ektubu onun Trk meselesin deki gerek vaziyetini kavramamza yardm eder (Halasi Kun 1942: 1949). M ektubun metninden de anlalaca zere Ahmed, Trk Sultann kendinden st rtbede bir hkmdar olarak tanmaktadr. M ektupta bavurulan ifadeler, Y arlk terim inin kullanlm as (yksek h km darla onun tebaasnn yazmasnn zaruri atf) ve belgenin tarihlendirilm e ekli (hayvan y l yahut detayl hicri ay ve gnn belirtilm esi eklinde deil, sadece hic ri yln belirtilm esi) bunu ispatlamaktadr. Muhtemelen
O SM A N H m

Ahmedin bir Osmanl kart maceraya girim edeki r zas sadece ince bir taktik meselesiydi. Ahmedin U ra N ehrindeki yenilgisi (1480) ve lm oullarn sahneye tad. 1486 ylnda III. ivan K rm daki Rus elisine yazd m ektupta; bir Rus eli lik konvoyuna elik eden Rus ulaklarnn ulatrd u b ilgileri haber verm ekteydi, Eer Trkler M engli Gi raya yardm etmezlerse, Kral Murtaza ve Seyit Ahmet ile Prens Temir ona kar yrmeyi istiyorlar. Ancak eer Trkler orada olacaksa gitmeyecekler: Trklerden ok korkuyorlar... (RO 1884: 53). Osmanllar da Taht E lindeki siyasi vaziyete alaka duyuyorlard. 1486 yaznda M engli Giray Bayezida bir mektubunda yle yazyordu: Taht E lin in durumu ol duka ar. M ektuplarn aldk. Ayrca bizim elim iz de oraya vard ve hala Taht Elinde. Ak m alum at alr al maz hemen Bab- A liye gndereceiz ( Osmanl mparatorluuna-I.Z.) (Kurat 1940: 92; Le K hanatl978: 8182; Grigoriev 1987a: 129). Osmanh mparatorluunun kendi iindeki taht an lam azlklar sebebiyle Taht Eli ile siyasi alakalan des teklem ediini varsaymak mmkndr. Ahmedin oul lar babalarnn yolunu izleyerek Moskova ve K rm a kar Lehistan-Litvanya Devleti ile ittifak araylarn desteklemeye devam etmilerdir. Buna karlk Taht E linde savalar ve huzursuzluklar bir trl bitm em itir (Hamm 1952: 175; M aterialy.. 1966: 99)1498 yln n yaznda Eflka gnderilen ulak B. Oditsov, prensi yle bilgilendirm ekteydi: Ve im di, hkmdarm, M engli G iraya haberler geldi, ve diyorlar k i, hkmdarm, Orda ok a... Dahas, hkmdarm, diyorlar ki, erkezler Ulu Ordaya geldiler ve U lu Or dann Tatarlarnn pek ounu yendiler(RIO 1884: 255). Grld zere hanlarn Kuban N eh rin in yann daki verim li topraklar zerindeki arzular erkezlerin direnii ile karlayordu. Temmuz 1498de Moskovaya yazan M engli Giray gelecek yln baharnda (Stepte en byk alk zamanna denk geliyor) Ordaya kar bir se fer hazrlnda olduunu ve Ahmedin ocuklarnn ok bitkin dtn bildiriyordu (RO 1884: 263). Ayn sene Moskova elisi B. Chelischev M engli G i rayn III. Ivann mesajna cevabn Moskovaya gtr yordu. Han byk prense yle yazm aktayd: Ahmedin ulusunda byk bir alk var, Seyit M ahmud, kardei Ba
SY A SIT

gatr amaka g itti, Astarhana geldiklerinde ehrin arka snda durdular, hizmetkarlar a, atsz ve gsz... (RO 1884: 277). Moskova elilerine m ektuplarnda Kazimir ve Kzya Han da benzer ifadeler kullanm lardr: Dman larm z Ahmedin ocuklar, ih-Ahmed (eyh AhmedI.Z.) amaka g itti; Seyit Mahmud kardei Bagatr ile Astarhana geldi. Kral Abdlkerim onlar ehre sokmad, onlar da ehrin ardnda beklediler ve atlar ok a... (RION 1884: 219). Bu dem ektir ki Ahm edin ocuklar b lnmt: Bir ksm srlara mera arayarak Hazar Deni zi kysndaki amaka gitm ilerdi, dier ksm ise zen gin Astarhana yardm almak iin oraya ynelmilerdi. M engli G iraya ulaan b ilgilere gre; 1500 ylnn yaznda Orda srlarn Don ve Dinyeper arasnda res men Krm H an ln a ait ve Taht E linden ok uzak bir blgede otlatacakt ( RO 1884: 301). Orda daha ciddi bir problemle karlat: Orda iin hayati nemi haiz bu step Krm H anlarnn hamisi O smanllarla srtme tehdidi tayordu. Hanlar M engli G irayn hibir dn vermeyeceinden emindiler. Bu zor durum altnda Ah medin oullarndan biri olan eyh Ahmed ilk elden m saade almak amac ile direk Trklere bavurdu. Austos 1500de aadaki bilgileri ieren M engli Giray imzal bir m ektup Moskovaya ulat: Ordann Kral eyh Ahmedden Kuyuk adnda bir eli Kefeye gelerek ehzadeden (Yavuz Sultan Selim in olu, Kefe ehzadesi) Dinyeper yannda srlerini otlatm ak iin izin istedi; u anda Nogaylar ve erkeslerle pekok so runlar var. Dedi k i; bize Dinyeper yannda otlak ver, u anda zaten oralarda gezmekteyiz. ehzade onu yle ce vaplad: bu yer ve su benim deil, bam sz bir han olan M engli Giraya ait. Eer ona bir dost ve karde olursan, bana da bir dost ve karde olursun; ama imdi babamn da b ilgisi dahilinde size Dinyeper yannda srlerinizi otlatmak iin emir vermiyorum (RO 1884: 321). I.

I.

Mamonovdan rendiimize gre, 1500 ylnn

sonbaharnda Ordadan K rm a yaplan bavuru tekrar land ve Ahmedin m iraslarnn bir mollas M engli Gi raya geldi (RION 1884: 354). M olla H ana eyh Ah m edin gelecek k Litvanya Byk Prensi ile ortak bir K rm seferi yapacan ve K rm Dinyeper arazileri meselesinde saf d brakacan iddia ediyordu. Bu sefer eyh Ahmed meseleyi Sultan Bayezide dorudan bir eli yollayarak zmeye alt. Dinyeperin ardndaki Belgrada kadar olan arazide srlerini otlatm ak iin izin almaya alyordu. Bayezid teklifi reddederek eliyi gerekli trenleri yapmadan geri gn derdi (RO 1884: 354). I. Mamonovun verdii bilgilere gre, M engli Giray Bayezid ve ehzadeye eliler gnderdiini bildirm ekte dir. M ektuplarnda eyh Ahmedin Dinyeper zerinde yerleme isteini yazmaktadr. Bayezid M engli G iraya yazd cevabi mektubunda atmaya girm em esini tav siye ediyor, rakibinin ordularnn m iktar hakknda b ilgi toplamasn ve stanbula gndermesini istiyordu. Dinyeperin el deitirm esi durumunda Bayezid B elgradtan ordularn gndermeyi taahht ediyordu (RO 1884: 356-357). 1502deki Taht Eli bozgunundan sonra ayn yln Kasm aynda Moskova Byk Prensi vana Bir m ektup yazan M engli Giray eyh Ahmedin kardeleriyle Astar hana geld iin i bildiriyordu. Seyit Mahmud ve Nogaylarn Ahmed-M irzasna eliler gndermilerdi (RO 1884: 445). Ahmedin olunun bir koalisyon kurmadaki niye ti nce N ogaylar sonra da Astarhan H anedannn Nogaylara akraba tem silcilerini kendi safna ekm ekti (As tarhan Han Abdlkerim in kardei ayn zamanda eyh Ahmedin kuzeni Kasmn kardei idi). (Safargaliyev 1952: 39). Bu srada K rm da bulunan Rus elisi A. Zobolotsk iy Moskovaya unlar yazyordu: eyh Ahmed karde

leri, amcas, Abdlkerim ve N ogaylarla K rm Han Kubenskiynin naklediine gre ise, ehzade Ku M engli G iraya kar birleti (RO 1884: 456-457). Ve yuk u yle cevaplamt: Babamn ve K ral M engli GiKral eyh Ahmed... elisini stanbula yollad(RIO rayn b ilgileri dahilinde Dinyeper yannda size otlak 1884: 451). vermiyorum, Dinyeper boyundaki toprak ve su M engli Giray'a aittir(RIO 1884: 323). O smanllar, M engli Giraydan raz olmasn, durumun K rm H annn d manlarnn faydasna deim esini engellemek endiesiy le talep etmekteydiler.
O SM A N LI

M engli G irayn talebine cevap olarak III. Ivan eyh Ahmede kar ona yardm etmeyi taahht etti, fakat bu atma hakknda gl bir heyecan duymam aktayd. Onu daha ok ilgilendiren mevzu M engli G irayn LitI SYASET

vanya hususundaki planlaryd. te yandan kendilerini ne Kefeye gnderilen Moskova elileri ile ne de ehzade nin elileri ile snrlamayan Astarhan Kazaklar bunlarn konvoylarn yamalam ve pek ok Trk ldrmler di (RO 1884: 462). Muhtemelen K rm kart ittifaktan m itsizlie den eyh Ahmed 1503te Ivann gnderdii elilerle K rm Han ile kuvvetlerini birletirm eyi reddetmesi ha linde ona Astarhan vermeyi taahht etm iti. eyh Ah med vana bu tekif ilk defa 1502nin E kim inden nce yapm t (RO 1884: 435, 482). 1503 ylnn Eyil aynda eyh Ahmed, vann kendisine Astarhan ele geirebilm esi iin yardm etme sini talep etti (RO 1884: 489). Ancak Byk Prensin yardm yla Astarhan alacana inanan eyh Ahmed, II. Bayezid ile bir anlama zem ini bulma abasna girdi. 1504 ylnn Austos aynda vana bir m ektup yazan M engli Giray eyh Ahmedin kardeleri Kozyak ve KaKAYNAKLAR Cornet 1856-Cornet E. L c G ucrrc dm Venei neH'Asia 1470-1474 W ien, 1856. Feridun Bey 1274- Feridun Bey Ahmed. M unaat-as Selatin." scanbul 1274/1858. Fliigel 1865- Figel G. D ie A rabischcn P crsischcu n n d Trkischen H andscbriften der K aiserlicb-K niglich Hofbibliothek zu Wien, Erster Band W ien 1865. Garbacik 1948- Garbacik J . K allim acb ja k o dyplom ata i polityk . Krakow, 1948. Haji Khalfa 1850- Haji Khalfa. Lexicon bibliograpbicum e encyclopaedicm a M us ta fa ben A bdalla!) K atib J cleb i dicto et nomine H aji K h a l- Tomus QuicusL. 1850. H alasi Kun 1942- H alasi Kun T. M onm entes de la la n gu e ta ta re de Kazan-A nalecta O rientalia memoriae A lexandri Csoma d e Koros d ica ta (Bibliocheca Orientalis Hungarica V- Vo. I- Bdapestini- 1942. Halasi Kun 1949-Halas Kun T. Philologica IH. Kazan Trkesie ait dil yadigrlar"-A;//knv7 niversitesi D il ve T arih-C orafya Fakltesi D ergisi VII. 4. 1949.

lek ile Nogay steplerini aarak K ieve geldiklerini, sonra Belgrada geerek stanbula gitm ek istediklerini yaz yordu. Bayezid bu konuklar kabul etmeyi reddederek zerlerine kuvvetlerini yollayarak kovalamt. eyh Ah med de Kieve kam ve burada ele geirilm iti (RO 1884: 509). eyh Ahmed ve kardelerinin Sultann yar dm nn peinde B elgrada kadar gitm eleri tam manasy la bir macera idi. Muhtemelen bu kardeler babalar ile II. Mehmedi balayan eski dostlua gvenm ilerdi. Fakat Trkiye, iyi tand ve memnun olduu M engli G iray, davranlarn nceden tahmin edemeyecei Ah m edin oullarndan biri ile deitiremezdi. Bu sebepten stanbul eyh Ahmedin taleplerini duymazdan gelm e ve genel vaziyet zerinde tarafszln koruma ve keskin adm lar atmama kararn alm tr. Trkiye bu sayede olaylarn kendi dahli olmadan pratik olarak gelimesi ansna sahip olmutur. Cengizi torunlar arasndaki atmalar ne de olsa T rkiyeyi ilgilendirm em ekteydi.
M aterialy... 1966- M atcrialy do Dzicjotv D iplom atji Polskiej z la t 1485-1516 ( Kodeks Wroclaw-Warzawa-Krakow, 1966.

zyetgin 1996-zyetgin M elek A. A ltn Ordu, K rm ve Kazan sabasna a it y a r lk ve bitiklerin d il ve slup /ttrc/e/m/.-Ankara, 1996. Rie 1988-Rieu Ch. Catalogue of the Turkish manuseripts in the B ritisl Museum.-L., 1888. Togan 1946- Toga A.Z.V. Umun i Trk Tarihine G iri -Cild 1: En eski devirler den XVI,Asra kadar.- stanbul, 1946. Rusa K aynaklar Barbaro i Contarini... 1971. B arbaro i C ontarini o Rossii. K istorii italo-russkib svyazey v XV veke-Leningrad , 1971. Grigoriev 1987-Grigoriev A.P. Vremya napiania y a rlik a " A bm ata!lsioriografa i istocbnikovedenie istorii stran A sii i A/ri/.-No:10.-Leingrad, 1987. Grigoriev 1987(a)-Grigoriev A.P. Pismo M engli-G eraya Beyazidu II (1486)7/ Ucbenye zapiski Leningradskogo universitata No: 4i9-L eningrad, 1987. Khoroshkevitch 1980- Khoroskevitch A.L. Rnsskoe gosudarstvo v sistem mezh-

Hamm 1952-Hamm J . Altpolnisches aus kroattischen Archiven// Wienw SlavistischesJahrbch. -Bd. II.- W ien, 1952. Hammer 1828-Hammer J . Von G eschichte des Osmaniscben R eicbes Bd. 2-Pest, 1828. nalck 1944-nalck H. Yeni Vesikalara Gre K rm H anlnn Osmanh Tabiliine Girmesi ve Ahidname M eselesi.B elleten, No: 30. Ischboldin 1963- Ischboldin B. Essays on T atar H istory.-N ew D elhi, 1963. Jorga 1909- jo rg a N. Gescbicbte des Osmaniscben R eicbes,-B d. 2 (bis 1538).-Gotia, 1909Le K lanat... 1978- Lc K banat de Crimee dans les arehives d u M usee d u p a la is de Topkap.- Paris, 1978. Kurat 1940-Kurat A.N. Topkap S aray M zesi A rivindeki A ltn Ordu, K rm ve Trkistan H anlarna A it Yarlk ve Bi/M/cr.-stanbul, 1940. Kurtolu 1938- Kurtolu F. Son A ltun Ordu hkm darlarnn Osmanh hkm dar Mehmed I l.ye bir m ektubu. B elletcn .-C ll.-N o:5 -6 , 1938.
O SM A N L I I

dunarodnyh otbnosbeniy kontsa X V -nachala XV/-Moscow, 1980. Pirling 1892- Pirling P.O. Rossia i Vof/o-St.Petersburg, 1892. P irling 1912*Pirlng PO. Rossia ip a p sk iy prcstol-V ol.!.- Moscow, 1912. RO 1884 -Sbornik Russkogo Istoricheskogo obshcstva.-Vo\A\- St.Petersburg, 1884. Safargaliyev 1952-safargalyev M .G. Zametki ob Astarlanskom lanstve// M ordovskiy gosudarstvcnny pedagogicbeskiy institut. Sbornik statey prepodava telei in stituta.- Saransk, 1952. Smirnov 1887-Smirnov V.D. Krymskoe b a n stvop od verhovenstvom Otomaskoy Porty do nacbala XV/// veka - St.Petersburg, 1887. Sultanov 1978-Sultanov T.I. Pisma zolotoordynskih lanov// Trkologicbeskiy sbornik 1975.-M ., 1978. Velyam inov-Zernov 18 63-1 8 6 4 -Velyam inov-Zernov V.V. Issledovanie o kasimovskih tsaryah tsareviclah-V/. 1-2.-Spb.. 1863-1864. Zaicsev 1999-Zaitsev I.V. Pismo hana Bolsboy Ordy Ahmada Turetskomu Sultam M chnedu 11 881 goda//Vostochny Arcl,v 1999 No: 2-3.
I SYASET

1944,

C. VIII,

XV - XVIII. YZYILDA OSMANLI VENEDK LKLER


ASSOC. PROF. DR. M ARIA PIA FEDANI FABRIS
UNVERSITA C A 'FO SCA Rl DIPERTIM EN TO DI SICIENZE DELL' A N T 1C H ITA E DEL V1C1NO ORIENTE, SEZONE DEL V IC N O ORIENTE / TALYA

rtaa ve yenialar boyunca Osmanl mpa ratorluu bir ok Avrupa lkesi ile barn ko runmas amacyla diplomatik ilikiler kurmu ve gelitirm itir. nceleri sadece Avrupal bykeliler Osmanl m paratorluuna gelm ekteydi. Oysa XIV. yz yldan itibaren Osmanl devletinin de kendi diplomat ve sefirlerini Batl lkelere gndermeye baladn gr yoruz. Bu elilerin byk bir ksm sadece kurye olarak gnderilmi olsalar da, ilerinden bazlar kendilerini ka bul eden kiilerle siyasi meseleleri konuabilecek yetki lerle donatlm gerek anlamda elilerdi.1 nsanlarn genellikle akim a gelmeyen ama Avrupa
lI

kendi durum larn salamlatrm a ihtiyac duymaya ba lamlard. nk ayn anda tm komularla savamak imkanszd ve en azndan bazlar ile geici bir dnem de olsa bar yapmak gerekiyordu. Bu yllarda Venedik Cumhuriyeti Ege Adlar ile Balkanlarn batsnda kolonilere sahipti. O sm anllarn Venedik ile yaptklar sava 1463 ylndan 1479a kadar devam etti. Osmanllar bu savalar sonucunda baarl ol salar da, son tahlilde, zaman ve glerini kaybettiler. 25 Ocak 1479 tarihinde Venedikle bar anlamas imzala yan II. Mehmed, elisi Ltf Beyi Doun bu anlamaya sadk kalp kalnm ayacana dair yemin ettiine ahit ol mas iin Venedike gnderdi. ki devlet arasndaki snr problemini bu yazl anlama da zemedi. Bundan son ra ise II. Mehmed, snrlarn nerede balayp nerede bit tiini belirlemek amacyla emini H alil Beyi ilk nce Moraya, daha sonra da nebaht, Himara, Sopoto ve sken deriyeye yakn Antivari, Dulcingo, Cattaro ve Budua blgelerine gnderdi. Bu arada, V enedikliler H alil Beyin Moraya ynelik kararlarndan pek tatm in olma

ve Osmanl diplomatlarn bir araya gelerek bar hak

knda konutuklar bir yer daha vard. Bu yer de Osmanl m paratorluunu H ristiyan komularndan ayran s nrlardan baka bir yer deildi. Bar anlamalar, snrla r kabaca belirlediinden dolay detaylara ynelik mza kereler genellikle sava sonrasnda yaplrd. Ancak, s nrlara ynelik problemler her an ortaya kabilecei iin uzun sren bar dnemlerinde bile bu tr sorunlar ele almakla grevli kiiler bulmak mmknd. II.

dlar. Ayn konuyu tekrar mzakere etmek zere Vene Mehmedin hkm darlnn (1444-46;1451d ik ten Giovanni Dario ve Osm anldan Sinan Bey bir 81) son yllarndan itibaren Avrupal ve Osmanl diplo araya geldiler.2 Bu ik i sefir ve stanbuldaki Venedik B matlar arasndaki resmi grmelerin snra yakn bir ykelisi Nicolo Coco tarafndan yrtlen mzakereleryerde yaplp imparatorluk kaytlarna getiine dair belgeler mevcuttur. Bu dnem, Osmanllarn snrlarn Tuna ve Toroslar ile K rm ve Gney talyaya doru ge nilettikleri, aknclarn fethedilmemi lkelere aknlar yapt, H ristiyan snrlarnda bulunan topraklarn gaza yerleri olarak adlandrldktan bir dnemdi. Fakat yine bu dnemde Osmanl Padiahlar fethettikleri yerlerde
O SM A N LI

lerin sonucu ortaya konan grler, II. Mehmedin kar d hududname nin temelini oluturmutur.3 O ylar da Venedik dolarma (doges) gnderilen btn nmeler gib i, bu da Yunanca yazlmtr. Nmedeki tura altn dan ilenmi, fakat davet ve tarih hususunda kayt dlmemitir.
I SYASET

Ne var ki bu hududnameler henz bilim sel bir e kilde incelenmemitir. Zaten bu hususta bilinen belgele rin says da ok azdr. Babakanlk Osmanl Ariv Rehbe
rinde sadece 1112/1700 yllarn a ait Venedik Hududname Defteri zikredilmektedir.4 Ama ne Rusya ne de Avustur

ge) nce kendi tem silcilerinin buluarak szlemelerin

dzenlenmesine ve sonradan kendi onaylaryla kartl m alarna dair karar aldklarn da gryoruz. Snr gr meleri kapsamnda iki tarafn diplom atlar altklar s nrn bulunduu yerlerde bir araya geliyorlard. Bu al m a snrlarn byklne gre birka aya kadar srebi liyordu. Diplomatlar kendi alm alarn bitirdikten son ra belgeleri dei toku ederlerdi. Venedikli diplomat kar tarafa nce anslyesi sonra da kendisi tarafndan imzalanan belgeyi verirdi. Bu belge ayn zamanda ze rinde Cum huriyetin resmi mhr olan arslanl St. Mark m hr tard. Osmanllar ise kar tarafa, snrn belir lenmesi srasnda mevcut olan kad veya kadlarn hazr lad bir hccet verirlerdi. Bu belge kadnn siciline ge irilip bir kopyas da ilg ili diplomatn veya kadnn biz zat kendisinin yazd arz ile birlikte padiaha verilirdi. Bu noktada S u ltan n onay hududnamede yer alabilece i gib i onsuz bir ekilde yaynland da olurdu. Aslnda vekiller tarafndan imzalanan belge ancak taraflardan bi risinin o anda redde gereke olacak bir ihllde bulunm a mas halinde geerlik kazanrd. Ayn durum Venedikli yneticiler ve dier Avrupal hkmdarlar iin de geerliydi. Onlar da kendi resmi tem silcileri tarafndan yap lan snr anlamalarna nadiren yazl onay verirlerdi.11 nemli bir hususu belirtm ek gerekir k i 1703 tarih li hududname belgede ifade edildii gib i, snr anlama s sonulandktan 3 y l sonra, hem Venedikli hem de Osm anl diplom atlar ldkten ve yeni Sultan III. Ahmet tahta getikten sonra yaynlanm t. Sz konusu belge Venedikliler tarafndan acilen talep edilm i ve onun iin yksek bir deme de yaplm t. Aslnda bir nceki vezi riazamn kahyas ilk etapta hududnmeyi vermeyi red detti. Daha sonra reis efendinin bir katibi, arivlerde Os man A ann imzasn tayan senetleri grdkten sonra belgeyi yaynlad. Bu belgeyi elde etmek iin Venedik balyozu daha nce ahidnme yapmak iin dedii m ikta r demek zorunda kaldr. Aslnda reis efendi ierikten ziyade belgenin uzunluunu dikkate alm tr.12 Yukarda bahsedilen uygulam ay dorulayan baz belgeler halen mevcuttur. rnein elim izde, 1479 y ln da Emin H alil Beye,13 Hersek Sancakbeyi Cafere ve 1542 ylnda skenderiye kadsna verilen itim atnam eler bulunm aktadr.14 III. Murad tarafndan 1575 ylnda
SYASET

yaya ilikin byle bir belge mevcut deildir. Gerekten de, Osmanl hakim iyetindeki topraklar mparatorunkinden ayran snrlar, Karlofa barndan sonra resm lik kazanabilmitir. Bundan nce ise oras ak ve ihtilafl bir snrd.5 Genellikle nameler arasnda hududnameler cinsleri ne gre bal bulunduklar imparatorluklarn adlar ile bir tasnife tabi tutulm ulardr.6 Venedik Devlet Ariv inin Trke Belgeleri arasnda 3 tanesi orijinal olmak zere en az be tane imparatorluk snr belgesi mevcut olup, bunlardan 2 tanesi Yunanca, 1 tanesi Osmanlca ve dier 2 tanesi ise talyanca evirilerden olumaktadr. lk belge mavi renkte altn tural uzun bir sayfa olup iin de davet ile ilg ili bir ibare bulunmamaktadr. Tarih erhi hususunda, gn ve ayn belgede b elirtildii bununla bir likte yln belirtilm ediini gryoruz. Bu m etnin Padiahn bizzat kendisi ile Venedik Bykelisi Nicolo Coco tarafndan 1480 ylnda imzalanan bir hudut anlama s olduu anlalm aktadr.7 Dier drt belge ise Osmanl sefirinin snr belirlemek zere hudut blgesine gn derilmesinden sonra dzenlenmitir. Bizi ilgilendiren e viri belge 24 Nisan-3 M ays 1545 (11-20 Sefer 952) ta rihli olup Bosnadaki baz kalele