You are on page 1of 75

.

Εισαγωγή – Κείμενα – Μετάφραση – Σχόλια Το Άσμα του Αρμούρη και η Κάθοδος των Σλάβων .Ευφράτης.gr Έργα του ιδίου : α.Κείμενο .Εισαγωγή .Τα ερείπια) . στ. Καππαδοκία. . Nemrüd (βιντεοκασέτες μικρού μήκους προς εκπαδευτική χρήση ) Ανύτης της Τεγεάτιδος Επιγράμματα . β. φθόνου μη μετεχέτω. Ahtamar. γ.Ο ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ : Γιώργος Ιωαννίδης geioanni@sch. Τα δε αγνοηθέντα διορθώσεως υπό των δυνατοτέρων τυγχανέτω (Διόδωρος Σικελιώτης) . ζ.Οδοιπορικό στα Μεγάλα Κέντρα της Μικράς Ασίας: .Άρθρο στο Διαδίκτυο Τα μεν καλώς γραφέντα.Κείμενο – Σχόλια (Από τον Κτητορικό Κώδικα της Μονής Βαζελώνος του 1665) Τα Βυζαντινά Μνημεία της Τραπεζούντος .«ıç kale» (Η οχύρωση .Σωζόμενες τοιχογραφίες στα παρεκκλήσια της Ακροπόλεως (επιτόπια έρευνα) «Άλωσις της Μητροπόλεως Τραπεζούντος» . Κιλικία. Ιωνία.Περιγραφή – Οδηγός πρόσβασης Στα βήματα των Περιηγητών – στα ‘χνάρια των Αποστόλων . Ανάκτορα των Μεγάλων Κομνηνών στην Τραπεζούντα . ε.Μετάφραση (από τα χειρόγραφα Ιβήρων και Κουτλουμουσίου) Η Πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από τους Αβάρους και ο «Ακάθιστος Ύμνος» . δ.Πόντος.

.

«Τρεις Παίδες».ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α Β 1 Έργα του ιδίου Έγκριση του ΥΠΕΠΘ Περιεχόμενα Βιβλιογραφία Αντί Προλόγου ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΠΑΣΧΑΛΙΝΕΣ «ΑΚΟΛΟΥΘΙΕΣ» ΜΕ ∆ΡΑΜΑΤΙΚΗ ∆ΟΜΗ Πρόδρομοι του Λειτουργικού ∆ράματος 3 4 5 6 7 8 13 15 2 Απ την «Εις Άδου Κάθοδο» στα «Συμπόσια» 19 α. Από τον Κύκλο των Μυροφόρων στο «Μη μου Άπτου» 33 γ. Τετάρτης «Η Αμαρτωλή» 36 ε. Απόπειρες ∆ραματοποίησης της Λειτουργίας 16 δ. Το ∆ράμα «Στίχοι εις Αδάμ» 52 δ.∆ρώμενα στο Μυστήριο του Βαπτίσματος 15 γ. ∆ιαφορετικές συνθήκες – Νέο Περιεχόμενο του «∆ράματος» 67 β. Εκφρασιτά μέσα (κωμικοί διάλογοι – χωρίς προσωπείο) 69 δ. Hroswitha: Το Βυζαντινό Λειτουργικό ∆ράμα στη ∆ύση 64 56 62 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ∆ΟΜΗ ΤΟΥ «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ∆ΡΑΜΑΤΟΣ» Ένα Καινούργιο Είδος – με Αρχαίες Ρίζες 66 67 ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΩΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ SUMMARY 73 74 α.Ομοιότητες και ∆ιαφορές στη δομή 68 γ.«Θαύματα» («miracles») α. Το «∆ωδεκαήμερο» και ο ∆εσποτικός Κύκλος»56 β. Από το «Μη μου Άπτου» στο «Quem quaeritatis» 35 δ. Η«Εις Άδου Κάθοδος» και το ∆ράμα «Άρατε Πύλας»19 β. Το κείμενο «Συμπόσιο των ∆έκα Παρθένων» 22 ε. «∆ίκη και Καταδίκη του Χριστού» ως Λειτουργικό ∆ράμα 29 δ. Ο «Θεομητορικός Κύκλος» 58 «Μαρτύρια» .∆. Οι «∆ιαλέξεις» ως ∆ραματικά Κείμενα 23 3 Παρακμή των «Συποσίων» Ο «Κύκλος των Παθών» 27 4 Απ την Πομπή του Επιταφίου στο «Μη μου Άπτου» 33 5 Απ τους «Θρήνους» στα δραματοποιημένα σενάρια 42 Γ 1 α.»Θυσίες» στην Π. ∆ρώμενα στη Λιτάνευση του Επιταφίου 33 β.Σεκρέτα 70 . Ο «Κύκλος των Παθών» στη ∆υτική Ευρώπη 46 ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΜΕ ∆ΡΑΜΑΤΙΚΗ ∆ΟΜΗ Θέματα απ την Παλαιά ∆ιαθήκη 48 49 α. «∆ανιήλ». Από την «Ανάταση του Λαζάρου» στη «Βαϊοφόρο» 38 α. Αρμενία. Από τους «Θρήνους» στο «Καταλόι της Παναγιάς» 45 ε. Καππαδοκία. Από την Μεγάλη Είσοδο στα «Συμπόσια» ή «Μυστήρια» 21 δ.Τα Σενάρια της «Οκτατεύχου» και η «Εξαγωγή» 50 γ. Τριλογία «Κυπριανός και Ιουστίνα» 63 γ.Σκευοφυλακεία . Πόντος.Το «Κοσμοσωτήριον Πάθος – Τραγωδία κατ’ Ευριπίδην» 42 γ. «Θρήνος»: αυτοσχέδιο θρηνητικό τραγούδι 42 β. Από τους «Βίους» στα «Θαύματα» 63 δ.«Βίοι» . Η Τελετή της «Πρώτης Ανάστασης» 20 γ. Επίδραση του «Κοσμοσωτηρίου Πάθους» σε Ανατολή και ∆ύση 44 δ. Κρήτη 30 α.»Ανάληψη του 2 3 ∆ 1 Προφήτη Ηλιού» 54 Ο «Κύκλος των Ακινήτων Εορτών» του ενιαυτού α. ∆ραματοποιημένοι «»Βίοι Αγίων» 62 β. «Σωσάνα» 49 β. ∆ρώμενα στο Μυστήριο του Βαπτίσματος 15 β.∆ρώμενα στο Μυστήριο του Βαπτίσματος 15 α. «Τελετή του Ιερού Νιπτήρα» πρώτο Λειτουργικό ∆ράμα 27 γ. «Πομπή μέχρι τον Γολγοθά»-Πρώιμο Λειτουργικό ∆ράμα 29 ε. Παντομίμες και ∆ρώμανα σε επαρχίες της Ανατολής 27 β. Αρμενία. Το Πεντάπρακτο της Μ. «Βυζαντιακή Σκηνική ∆ιάταξις των Παθών» 45 στ. –«Η Θυσία του βραάμ» 53 ε.

1395. Νικηφόρος Κωνσταντινουπόλεως. Ut mysstére de la Passion. Bertrandon de la Brocquiere : The Travels to Palestine. Ισαάκ ο Σύρος. Αθήνα 1964.. Antholog. ΕΣΤΙΑ.ΒΟΗΘΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ ΕΡΓΟ Αλεξάκης Ε.ΠΗΓΕΣ . Ιωάννης Χρυσόστομος. ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ. Le Theatre a Byzance. Αθήνα 1973. Π. XI/ 1936. Ανάστος Μ. 27. Etudes sur le théátre byzantin. Θεόφιλος Ικονίου Άρειος. Η εν Πάτμω τελετή του Νιπτήρος. Ευρωπαϊκή Θεατρολογία. Θεοφάνης ο Γραπτός. The University of Missouri Studies. Έθνους. and his return from Jerusalem overland to France. 161. Ηλικία του Θεάτρου. Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος. XI. Θεσσαλονίκη 1980 Μαλανδράκη Μ. 37 – 34 Carpenter M. Η Τελετή του Νιπτήρος. Θεοφάνης Καλαυρός ο Κεραμεύς. τόμος 11 (1963) Σολωμός Αλέξης. Ευστάθιος Καισαρείας. Γρηγόριος Θαυματουργός. Romanos and the Mystery . Paris 1931 Gregorovius. 336 – 338. τ. PG. Σιμεών Θεσσαλονίκης κ. Αθήναι 1882 Jacobs Ed. ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ ΛΟΓΙΟΙ ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΑΝ ΜΕ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ Κλήμης Αλεξανδρεύς. Αλεξάνδρεια 1912 Πλωρίτης Μάριος Το Θέατρο στο Βυζάντιο Αθήνα 1999–με πλούσια βιβλιογραφία Πούχνερ Β. Εφραίμ ο Σύρος. 139 Νίνος Πανοπολίτης Θεοδωρήτου Ηγουμένου. Cottas Venetia. 1432 and 1433. Σολωμός Αλέξης. Ιστορία Ελλ. Επίδραση του θεάτρου στην Ορθόδοξη Λατρευτική Παράδοση.ά. Χριστός Πάσχων. Ευστάθιο Θεσσαλονίκης. Θέσπισμα.. Μέγας Βασίλειος. Athenais.. «ΘΕΑΤΡΟ». Μεθόδιος Ολύμπου. Ο Άγιος Βάκχος και τα άγνωστα χρόνια του Ελληνικού Θεάτρου. Γρηγόριος Ναζιανζινός. Γρηγόριος Νύσσης. Η΄ 230. κεφ.play of the East. Ανάτυπον ΕΣΤΙΑ. x. Γ΄ «Η Εκκλησία δημιουργεί θέατρο» Voght Albert. Βυζαντινό Θέατρο. Γεώργιος Νικομηδείας. Η εν Πάνμω τελετή του Ιερού Νιπτήρος. X – VI/1931. Αθήνα 1934 Σολωμός Αλέξης. Ποίηση στο Βυζάντιο. a. Επιφάνειος Κύπρου. . Από σελ. Αθήναι 1965 Καλοκύρης Κωνσταντίνος.

     Æ   Φωτισμένοι  κληρικοί  της  Δύσης  όπως  ο  Αμβρόσιος  Μεδιολάνων.  Παρά τις δυσκολίες έμεινε ζωντανό μέχρι την πτώση του Βυζαντίου.  Στην  κρίσιμη  στιγμή  μεγάλοι Πατέρες και Διδάσκαλοι όπως ο Κλήμης Αλεξανδρεύς.     Æ   Στην πορεία της έρευνας χρειάστηκε να παρατεθούν ως μαρτυρία.  «Αυστηροί»  και  συντηρητικοί  Ιεράρχες  προσπάθησαν  να  απαγορεύσουν  τους  νεωτερισμούς. Λόγοι  Πατέρων που φαίνεται να προλογίζουν «Εποπτικές Διδασκαλίες» Ο Ιστορικός –  Αρχαιολόγος  Άγγελος  Κουτσολαμπρόπουλος  προσέφερε  πολύτιμη  βοήθεια  στην τελική διαμόρφωση του βιβλίου.  Ευστ.  ο  Γρηγόριος  Θεολόγος  και  αργότερα  ο  Ιωάννης  Δαμασκηνός  και  ο  Ευστάθιος  Θεσσαλονίκης δημιούργησαν ένα νέο είδος «Εποπτικής Διδασκαλίας» βασισμένο  στην κίνηση και στην μίμηση. Το Λειτουργικό Δράμα γεννήθηκε μέσα από αυτή  την  Εποπτική  Διδασκαλία  στο  Νάρθηκα  και  στη  Λιτή  του  βυζαντινού  ναού.       Αχαρναί Αττικής.  στη  Δύση  από  τον  11ο  –  12ο  αιώνα  το  θέατρο  βγήκε  από  το  χώρο  του  ναού.    Æ   Στην  Ανατολή  το  Λειτουργικό  Δράμα  ήταν  μέρος  της  Λατρείας.  λίγες όμως φορές εισακούστηκαν από το κοινό.       Æ   Ευχαριστίες  οφείλω  στον  κ. 25 Μαρτίου 2005   Γιώργος Ιωαννίδης  . Είναι ο 9ος   ‐ 12ος  αιώνας – η εποχή που μεσουρανεί το Μεσαιωνικό Θέατρο στη Δύση. Βασίλειος.  Τις  διδασκαλίες της Εκκλησίας οι λαοί της Δύσης τις διδάχτηκαν διασκευασμένες σε  θεατρική μορφή.  Με  την  ανοχή  (και  ίσως  τη  σιωπηρή  επιδοκιμασία)  του  Πάπα  Ουρβανού  Δ΄  και  του  Κλήμη  Ε΄  το  κωμικό  ‐  σατυρικό  στοιχείο  εμπλουτίστηκε.  Γι  αυτό  και  το  κωμικό  στοιχείο  ήταν  υποτυπώδες  –  έβγαινε  συνήθως  μέσα  από  τους  διαλόγους  χωρίς  όμως  να  ταράσσει  την  ιεροπρέπεια  του  ναού.  Εμφανίστηκαν  ισχυρές  συντεχνίες  ηθοποιών και οι ηγεμόνες ανέλαβαν την οικονομική υποστήριξή τους.  λόγιοι  εφημέριοι  στήριζαν  την  πίστη  των  ενοριτών  τους  οργανώνοντας  μικρά  αυτοτελή Λειτουργικά Δράματα «κατά αρχαίαν παράδοσιν».   Æ   Αντίθετα.  το  Αττικό  Δράμα  άρχισε  να  ξεχνιέται. Με τον ίδιο τρόπο σε χωριά της τουρκοκρατούμενης Ελλάδος.  ο  Γρηγόριος  Διάλογος  και  αργότερα  η  Χροσβίτα.  Στις πλούσιες ευρωπαϊκές πόλεις σιγά – σιγά το Δράμα βγήκε από το εσωτερικό  του  ναού  στην  πλατεία  του  χωριού.  ο  Βενέδικτος.Æ  Όταν  στον  Ρωμαϊκό  Ιππόδρομο  της  Παρακμής  υβρίζονταν  οι  Αξίες  της  Δημοκρατίας. ο Μ.  γνώρισαν  το  Λειτουργικό  Δράμα  και  το  διασκεύασαν  για  τις  ανάγκες  των  «Λατίνων».  Φινόπουλο  που  διέθεσε  την  πλούσια  Συλλογή του με σπάνιες δυσεύρετες εκδόσεις.

 Αλλοι το θεωροῦσαν ανάξιο λόγου.  τις  θηριομαχίες  που  πολλοί  συνήθιζαν  να  τις  αποκαλούν  “θέατρο”.       Γιά  αιώνες  η  έρευνα  απέφευγε  νʹ  ασχοληθεί  μέ  τό  Βυζαντινό  Θέατρο. ο λόγιος Ταράσισς (μετέπειτα Πατριάρχης) δίδασκε Άρχαῖο  Δράμα  στην  «Οικουμενική  Σχολή»πού  λειτουργούσε  μέ  εΰθύνη  τῆς  ἐκκλησίας4. ὁ  Αἴλιος  Ἀριοτείδης. Σάθα1.  Ο  Χρυσόστομος  θλίβεται  διότι  πολλοί  Ἀντιοχεϊς σύχναζαν σε παραστάσεις “άσεμνων γυναίων”:«(σε σκηνήδιαμορφωμένη  σε πισίνα) νηχομένην πόρνην ίδεῖν και ναυάγιον ὑπομεῖναι ψυχῆς.  Οί  μελέτες  αὐτές  έγιναν  γνωστές  στο  ελληνικό επιστημονικό κοινό απʹ τις εργασίες των Κ. ἐνώ ὁ  Ευστάθιος  Επίσκοπος  Θεσσαλονίκης  ἐγκωμιάζει  τους  ἀρχαίους  δραματουργούς  αποκαλώντας  τυυς  δασκάλους  αρετής:  «Και  ἧν  ὁ  τότε  ὑποκριτής.  Στην  πολεμική  τους  στόχο  είχαν  τα  «παίγνια».  ὅμως  αποκαλεῖ  τα  μέλη  πολλῶν  θεατρικῶν  συντεχνιῶν  «ἐξώλης και προώλης»10. Ἅραγε για ποιό λόγο               8              . τις βωμολοχίες και το χαμηλό επίπεδο τῶν θιάσων03  .  ὁ  Πλούταρχος  κ.ά  μιλοῦν  με  τα  χειρότερα  Λόγια  για  τους  θεατρίνους9.  ἀρετῆς  ἁπάσης  διδάσκαλος.            Σχολιάζεται  δυσμενώς  ο  ρόλος  τῆς  εκκλησίας  στο  μαρασμό  του  κλασικοΰ  θεάτρου2.Χ)  ὁ Κικέρων ἐνώ θαυμάζει το ταλέντο  τοῦ  μίμου  Quinti  Ruscii.  Πολλοί τό  αγνοοῦσαν.         Ἡ στάση τῶν Πατέρων απέναντι σε αισχρά θεάματα δέν διαφέρει ἀπʹ τή στάση  τῶν σοφῶν τῆς ἐποχῆς τους: Ό Λιβάνιος και αυτός κατηγοροῦσε την διεφθαρμένη  ζωή.  Μοναχοί αντέγραφαν άρχαῖες Τραγωδίες για διδασκαλία τῶν μαθητῶν τους5. Krumbacher και Κ. Χρυσόστομος χαίρονταν  νά  παρακολουθούν  εκλεκτές  παραστάσεις  με  θέματα  παρμένα  από  τη  ζωή  της  εκκλησίας3.          Ἀξίζει  νά  ερευνηθοῦν  σέ  βάθος  οἱ  λόγοι  πού  ὥθησαν  την  ἄρχουσα  τάξη  νά  θεσπίαει σκληρούς νόμους ἐναντίον μίμων και διασκεδαοτῶν11. Τον 7ο αι. Ο Δίων Χρυσόστομος.  Καταδίκαζαν  τις  ύποπτες  συντεχνίες  δισακεδαστών  αλλά  και  τις  μονομαχίες.»7. Αλλά και νωρίτερα (ήδη το 67 π.»&           Η  διαφθορά  ὅμως  στο  χώρο  τοϋ  θεάματος  δεν  μπορούσε  νά  αφήσει  τους           Πατέρες  της  εκκλησίας  αδρανείς. Σοβαρές μελέτες γιά τό θέμα εἶδαν το  φῶς  τῆς  δημοσιότητας  μόλις  τον  19°  αι. Οί Καππαδόκες πατέρες καί ο Ι.  ʺΟμως  ἡ  παιδεία  κσί  δράση  κάποιων  Πατέρων  της  εκκλησίας  αφήνει  την  άποψη αύτη χωρίς ερείσματα..  τα  αισχρά  σενάρια  και  τους  διεφθαρμένους  θεατρίνους.

Ποίημα ΛΘ΄ PG37. London. έκδοση Morelli. Krumbacher Geschichte der bizantinischen literatur τ. ό.    ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.26 και PG37. τ.  μέ  τόν  ίδιο  τρόπο.  εἷχαν  ἀναγνωριστεί  ώς  χριστιανικός  θεσμός  οί  Θεατρικές  παραστάσεις  στον  ιππόδρομο. Γρηγόριος Θεολόγος. (τ.  Σε  φιλοπρόοδες  ὅμως  κοινωνίες  το  Λειτουργικό  Δάμα  εξελίχθηκε  ‐πάντα  με  πρωτοβουλία  τοῦ  ἱερατείου  Γράφτηκαν  Διάλογοι  σε  τοπικές  διαλέκτους. Κεδρηνού. 1983. Στην Αίγυπτο βρέθηκαν πάπυροι του 4ου -7ου αιώνος με ελληνικές τραγωδίες που είχαν αντιγράψει μοναχοί. N. Αντίθετ άποψη φαίνεται να εκφράζουν ο K. και Γρηγόριος Θεολόγος.  Ὡς  τρόπος    χρησιμοποιήθηκε  ϋἡ  «θέαση»  (δραματική αναπαράσταση).            Ἀντίθετα. 264 . 420. Krumbacher. 101 kai 103. Πλούσια βιβλιογραφία.           Ἡ  ἄρχουσα  τάξη  στην  ἀρχή  δεν  ἔφερε  ἀντίρρηση  για  τα  δρώμενα  μέσα  στον  Ναό. Κατά μυστηριώδη τρόπο χάθηκαν ή κάηκαν «τα σχέδη πάσης γραφής ά ηρμήνευσεν ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος…» Γ. Β΄ σελ. Λόγς ΛΕ΄. 2.  πολλοί αντέδρασαν. Ισχυροί ἐπίσκοποι ὅπως ὁ Συμεών Θεσσαλονίκης κατέβαλαν  προσπάθεια  νά  μην  ξεφύγει  το  Λειτουργικό  Δράμα  άπό  τον  στενό  έλεγχο  τῆς  Επισκοπῆς. Γρηγορίου Νύσσης Έργα.260. «Εις έμμετρα».2 -12. Σάθα. 1332Α – 1333 Α .ἐκδόθηκε ἡ η  επιστολή  του  Ιουλιανού  και  η  “Νεαρά” ΝΑʹ τοῦ Ιουστινιανοῦ12. Β΄ σελ. 9 . sel.π.  άρχισε  νά  εξελίσσεται  και  να  ἐμπλουτίζεται. ὅπως τό Ἀττικό Δράμα πήγασε ἀπ τη Λατρεία  τοῦ  Διονύσου  καί  τό  Διθύραμβο. Wilson. Ο ΙΧρυσόστομος οργάνωσε θρησκευτικά θεάματα και εκφωνούσε λόγους: «Λαμπρόν σήμερον το θέατρον και φαιδρός (=χαρούμενος) ο σύλλογος (=συνάθροιση)» Έκδ Βενεδικτίνων σ.). 1. 5. Wilson.  (Ὁ  Πατριάρχης  και  τό  Ιερατείο  πλαισίωναν  τον  αυτοκράτορα  στα  θεωρεῖα  του  ιπποδρόμου. 3. Κων. ἡ κλασική παιδεία πολλῶν Πατέρων βοήθησε νά λάμψουν οἱ ἀξίες  σέ καιρούς παρακμῆς. σελ. G. Περί του θεάτρου και της μοσικής του Βυζαντίου.  μέσα  στο  Χριστιανικό  Ναό  γεννήθηκε τό Λειτουργικό Δράμα14.29. (). Ἔτσι. Ἀξίζει ἐπίσης να ερευνηθούν οΐ λόγοι πού προκάλεσαν τη σύνταξη  τῶν Κανόνων 51 και 62 τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου13. Το θέατρο στο Βυζάντιο.  Να  παραμείνει  στό  χώρο  τῆς  Ἐκκλησίας  καί  νά  λαμπρύνεί  τίς  ἑορτές15.    ‐  ἐνῶ  αντίθετα. K. Ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης καυχιέται ότι η μητέρα του δεν άφησε την αδελφή του Μακρίνα να παρακολουθήσει «δρώμενα με αισχρά υπονοούμενα» (του αυτού. G. σελ.  Τα  κείμενα  αυτῶν  τῶν διαλόγων μποροῦν να χαρκτηριστοῦν Σενάρια και οἱ ὀργανωμένες παραστάσεις μποροῦν  νά χαρακτηριστοῦν Θέατρο. 2. σελ. .288) και Κων Σάθας.25. Εγκώμιον εις Μακρίνα. Βενετία 1878.11-36. 36. 412. N.261. Οί λαϊκές μάζες μπόρεσαν νʹ ἀφομοιώσουν τη διδασκαλία  μέ  το  κήρυγμα  καί  με  ἐποπτικά  μέσα. Scholars of Byzantium.  Ὅταν  τό  Λειτουργικό  Δράμα. Ιστορία. να΄ .  Ψάλται  τῆς  Ἁγίας  Σοφίας  «ἠκταλόγουν»  (ἐκτελοῦσαν  μουσικά μέρη. Αθήνα 1989. Μάριος Πλωρίτης. 4. 120 Δεν έχουν ερευνηθεί ικανοποιητικά τα αίτια του περίεργου εμπρισμού στον Πατριαρχικό «Τρίκολινο» το 788. 1583. Βλ.

210). 20 και 23). Συμποσιακά προβλήματα VII. τε΄ και τιε΄ .  δεῖ  φυλάττεσθαι  τόν  ὅρκον  οὕτως  αἰσχρόν  τε  καί  ἄτοπον  καί  εἰς  ἀπώλειαν ἄγοντα ὥστε ἐξέστω τῇ γυναικί. και ζ ν ο κ ξια Δίων Χρυσόστομος Περί του αποφθέγματος νδραποδώδεις τά τ ν μους ν ργια χραίνοντες παρασήμους και κιβδήλους Αίλιος Αριστείδης.  μᾶλλον  δέ  θεοφιλῶς. K. 2816 Βλέπε και Ramband. μυρίας τραγ δίας» (PG 51. Αυτοκράτορες προσπάθησαν να καταργήσουν τα δρώμανα του Μαϊουμά και τις θηριομαχίες. ὡς φονεύσειε τυχόν ἤ μοιχεύσειεν ἤ τι  πράξειε  τοιοῦτο  ἄτοπον. καί  ἵνα φυλάξωσι τόν ὅρκον διά τοῦτο τήν  ἑαυτῶν προϊέσθαι σωφροσύνην. ὡς προσεδρεύσουσι καί τήν  ἀσεβῆ πληρώσουσιν  ἐργασίαν μεταμέλου  καιρόν οὐκ ἔχουσαι. 9. 7. 373. Reiske. Αυτά τα θεάματα προκαλούσαν « ρωτας τόπους. PG136. ὅρκον γάρ ἀπαιτεῖν. γενή καθάρματα. Παραθέτουμε την Νεαρά ΝΑ΄ του Ιουστινιανού και την επιστολή του Ιουλιανού    ΝΕΑΡΑ ΝΑ' (51) Work #013 295. ἀλλ’ ἐπί τοῦ παρόντος  εὕρομεν  δεινήν  τινα  καί  οὐ  φορητήν  ἐπίρειαν    κατά  τῆς  ἡμῖν  σπουδαζομένης  γίνεσθαι  σωφροσύνης. στο Πλουτάρχου. Ο μοναχός Θεόδουλος (σύμβουλος Ανδρονίκου Β΄) έγραψε Σχόλια στους Τραγικούς και σε κωμωδίες του Αριστοφάνη. Όμως οι ίδιοι αποκαλούν «σχολείο ηθικής» το καλό θέατρο. Ο Προκόπιος οργίζεται εναντίον διεφθαρμένων θιάσων (Ανέκδοτα. καί ποινάς άπειλήσαντες ἐσχάτας τοῖς τάς τοιαύτας  ἐγγύας  ἀπαιτοῦσι. Υ οί νομίας. Ο Ρωμανός ο Μελωδός στα κον΄τακια διασώζει έντονα δραματικά στοιχεία ενώ ο μοναχός ΓεώργιοςΠισίδης (7ος αι.  Ὥστε  καί  ἡμεῖς  αὐτίκα  ἐπάγομεν  decem  librarum  auri  ποινήν  ἀπαιτοῦντες  τόν  θαρρήσαντα  ὅλως  τοι  οὖτον ὅρκον  λαβεῖν. 2. 1 κ.  πρός  τῷ  καί  αὐτούς  τούς  ἐγγυητάς  ἀνευθύνους  ἀπιέναι  καί  μηδεμίαν  ἐπάγεσθαι αὐτοῖς ἀνάγγην τῆς τῶν προσώπων τούτων παραστάσεως. ὡς οῦδέποτε παύσονται  τῆς ἀσεβοῦς  ἐκείνης  και  ἀσχήμονος  ἐργασίας. ὡς αἱ τοιαῦται παραβάσεις  μᾶλλον ἀρέσκουσι θεῷ  παρά τάς τῶν  ὅρκων τηρήσεις.4 Fillis Hartnol. Ζήνωνα και Αναστάσιο να φερθούν σκληρά στις «αμαρτωλές γυναίκες» των ύποπτων θιάσων. Krumbacher.. 9. 87 kai 345. σελ. κἄν εἰ τόν τοιοῦτον ὅρκον ὁμόσειεν. Χρυσόστομος κατηγορεί τέτοια θεάματα: «Κατατρέχεις ε ς τό θέατρον ιδε ν νηχομένας γυναίκας (= που κάνουν μπάνιο στην πισίνα γυμνές) και φύσιν παραδειγματισμένην(= κακοποιημένη). 1197 . Κων. Ο Ι. σελ.) χρησιμοποιεί μέτρα που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι δραματουργοί (PG92. Την ίδια οργή εκφράζει ο Ι. Βλέπε και PG 57. 79). 79.2616.Προκόπιος Γάζης.1332). . sel. στε νχομένην πόρνην δε ν και ναυάγιον πομε ναι ψυχ ς» (Λόγος Ι΄ PG 50. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ Ἴσμεν  πρώην  πεποιημένοι  νόμον  ἀπαγορεύοντα  μηδενί  παρρησίαν  εἶναι  τάς  εἰς  σκηνήν  κατιούσας γυναίκας ἐγγυητάς εἰσπράττειν. Πανηγυρικός εις Αναστάσιον 87. Σκυλίτζης (διαμαρτύρεται για είσοδο θιάσων στο χώρο των ναών). Χρυσόστομος. παρ. Ίσως η ίδια κατακραυγή ανάγκασε παλαιότερα τον Λέοντα Α΄. Ευστάθιος Θεσσαλονίκης. Σάθας. Ομιλία Ι΄ PG 50. 35.  Ἰωάννῃ ἐπάρχῳ πραιτωρίων τῆς Ἕω τό β΄.  ἀπαιτούμενον  διά  τῆς  ἀρχῆς  τῆς  ἐπιχωρίου  καί  . 376B Οι Αντιοχείς(4ο – 5ο αι.  ταῆς  ποινῆς  τῆς  ἐπιορκίας  (εἰ  τις  ὅλως  ἐστί  ποινή)  κατά  τοῦ  τόν  ὅρκον  ἀπαιτήσαντος  τρεπομένης.  Καίτοιγε ἐχρῆν γινώσκειν. Μτφρ. καί τοῦτο δή τό ποσόν αὐτῇ τῇ ταλαιπώρῳ δίδοσθαι γυναικί θεσπίζομεν  εἰς  τήν  λοιπήν  εὐσχημοσύνην  τοῦ  βίου.31 ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΤΑΣ ΕΠΙ ΣΚΗΝΗΣ ΜΗΤΕ ΕΓΓΥΗΝ ΜΗΤΕ ΟΡΚΟΝ ΑΠΑΙΤΕΙΣΘΑΙ ΠΡΟΣΕΔΡΙΑΣ Ὁ αὐτός βασιλεύς .2t 013 296. 90.3.  έξευρεῖν  ἐκείνους  ἑτέραν   ὁδόν εἰς ἀσέβειαν ἄγουσαν  μείζονα. Περί υποκρίσεως ποιητικής. 225).6.  τάς  δε  γυναίκας  οὕσας  ἀθλίας  καί  οὕτω  κακῶς  ἐξηπατημένας εὐσεβεῖν νομίζειν εἴπερ ἀσεβήσαιεν. (τ. σελ. οὐ γάρ εἴ τις παρά τινος ὅρκον λάβοι. 284-288. 10.ε.) σύχναζαν σε θεάματα με ανήθικα «γύναια» Ι. Ιστορία του θεάτρου. ο κι ν νατροπ ς. 12. Λιβάνιος Περί των Ορχιστών. De circensibus.  ἐπειδή  γάρ  αὐτούς  ἐγγυτάς  λαμβάνειν  ἐκωλύσαμεν. Αθήνα 1980. 3.Ekd. Εις πηγήν πέρχ διαβολικήν. ἀναχωρεῖν τῆς  τοῦ  ὅρκου  τούτου  πικρίας  καί  σωφρονεῖν  ἀκινδύνως. 8. 11. t. Β΄ σελ. Πατεράκη. άπό   ὑπάτων  καί πατρικίῳ.

Μ.  ων  άπηγόρευται  μετέχειν  ουκ  αγωνίας  μόνον. αὐτός  καί  την  εἰρημένην  τῶν    decem  librarum  auri    ποινήν  ἀπαιτείσθω. Ανάλογες τελετές γίνονταν στο Ανάκτορο των Μεγάλων Κομνηνών στην Τραπεζούντα κατά τη μνήμη του Αγίου Ευγενίου.  αλλά  και  θέας  ταΐς  γυναιξίν. Εν Τρούλ Σύνοδος. Χριστοδούλου – Λ. τῇ εἰρημένῃ  σωφρονίζεσθαι ποινῇ.  πάντως  ἄν  ἐπειράθην  αυτό  προθύμως  κατασκευάσαι∙ νυνί δε οίόμενος τοΰτο ούτε δυνατόν ούτε άλλως. Στο Μέγα Παλάτιον οργανώνονταν τελετές με αναπαράσταση σκηνών από την Καινή Διαθήκη. Όταν ο Πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος το 1053 τόλμησε να δώσει άδεια σε θίασο να ανεβάσει τη «Γέννηση του Χριστού» κινδύνευσε να καθαιρεθεί.     Και  εἰ  μέν  οἷόν  τε  ἧν  έξελάσαι  παντάπασιν  αυτά  τῶν  θεάτρων.  ώστε  αυτά  πάλιν  άποδοῦναι  τῶ  Διονύσῳ  καθαρά  γενόμενα. Μτφρ.  ἐνέξεται  αὐτῇ  καταθέμενος  τήν ἀρχήν. Εισαγωγή στο Αρχαίο Θέατρο.      13. ἀναφέρων. κληρονόμοι τε αὐτοῦ και διάδοχοι καί ἡ τούτου περιουσία. ΜηδεΙς  ούν  Ιερεύς  εις  θέατρον  έξίτω.  ΦΛΑΒΙΟΥ ΚΛΑΥΔΙΟΥ ΙΟΥΛΙΑΝΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΕΥΑΓΡΙΩι ΡΗΤΟΡΙ …  Τοις  άσελγέσι  τούτοις  θεάτροις  τῶν  Ιερέων  μηδείς  μηδαμοῦ  παραβαλλετω.  ωʹς  άφεκτέον  τούτων  έστιν  οϋχ  ιερεύσι  μόνον. Αντίθετα ο Willamowitz το αμφισβητεί.  ταύτης  μέν  άπεσχόμην  παντάπασι  της  φιλοτιμίας‐  άξιώ  δε  τους Ιερέας ύποχωρήσαι και άποστήναι τω δήμω της εν τοις θεάτροις ασέλγειας. καί πρός γε ὁ ἐκ γειτόνων  μείζων ἄρχων. Το τραγικό θέατρο στην Αρχαία Ελλάδα. Η Ζ΄ Οικ. μτφρ. Περισσότερη βιβλιογραφία για τις απαρχές βλέπε στο H.  ἵνα μή φανείη δῆθεν ἐπιορκήσασα. εἰ καί δυνατόν φανείη. όλοι οι χρονογράφοι υποστηρίζουν τον αυτοκράτορα. Ιατρού. 15. Ο William Ridgeway (1910). εἰ δοκιμάσειεν. Blume. πρέπει γαρ ουδαμῶς.διδόμενον  αὐτῇ.  εἰ  μέν  στρατιωτικός  ἄρχων  κατ’  ἐκεῖνην  εἴη  τήν  ἐπαρχίαν. Και H.  Τοις  Ιεροΐς  άγώσιν  επιτρέπω  μόνον  τω  βουλομένω  παραβάλλειν. ὅπως ἄν γνοῖεν τήν τῆς ἡμετέρας βασιλείας περί  σωφροσύνην σπουδήν. Κανών 51 και 82.C.  γινώσκοντος  τοῦ  ἄρχοντος  ὡς. ΜΕΤ. Γ.  μηδέ  όρχηστής  μηδέ  μίμος  αυτού  τῆ  θύρα  προσίτω. 369). Σύνοδος καταδικάζει τα «πορνικά μελωδήματα και ορχηστρικά λυγίσματα» (Mansi. σελ. Ο Nietzsche βλέπει «Διονυσιακό Πνεύμα» στην Αρχαία Τραγωδία. Και ο Πατριάρχης Θεοφύλακτος κατηγορήθηκε για τον ίδιο λόγο («μετέτρεψε το ναό σε θέατρο»). καί δίδοσθαι ταύτην τῇ τό γε ἐπ’ ἐκείνῳ μηδέ σωφρονεῖν ἔτι δυναμένῃ. XIII. ὥστε πανταχόθεν τόν τοῦτο πράξαντα. 1983. μιλά για «τελετουργίες στον τάφο των ηρώων που εξελίχθηκαν σε Αρχαίο Δράμα».  ΕΠΙΛΟΓΟΣ  Τά  τοίνυν  παρασταντα  ἡμῖν  καί  διά  τοῦδε  τοῦ  θείου  δηλούμενα    νόμου  ἡ  σή  ὑπεροχή  κηρύγμασιν οἰκείοις ἅπασι πισάτω φανερά.  αλλά  και  παισιν  ιερέων. Όμως όταν ο Επίσκοπος Κρεμώνας Λιουτπράνδος κατηγόρησε τον Νικηφόρο Φωκά ότι «κατήντησε την Αγία Σοφία θέατρο».  όσα  ταΐς  πόλεσιν  εΐσω  τών  θεάτρων  συντε  λεΐται.  δἰ  ἐκείνου  δοθησομένην ὡς  εἴρηται  τῇ  γυναικί. Baldry.  Ύπέρ  δε  τών  κυνηγεσίων  τί  δει  και  λέγειν. ἀνθ’ ὅτου πρᾶξιν εὐσεβῆ  πράττειν ἠμέλησεν. Εἰ δέ γε αὐτός ὁ τῆς έπαρχίας ἡγούμεενος τόν ὅρκον ἀπαιτήσειεν.  μήτε  εις  τήν οίκίαν είσαγέτω τήν ἑαυτοῦ. Χατζηκώστα. εἴτε ἄρχων εἴτε ἰδιώτης εἴη.  μηδέ  ποιείσθω  φίλον  θυμελικόν  μηδέ  άρματηλάτην. Αθήνα 1981.  ὁ  τῆς  μητροπόλεως  ταῆς\ἐπαρχίας  ἐκείνης  ἐπίσκοπος  τούτου  προνοείτω τοῦ πράγματος καί εἰς ἡμᾶς.  Εἰ  δέ  οὐκ  ἔχει  στρατιωτικόν  ἄρχοντα. 14.  συμφέρον  αυτό  γενέσθαι. 11 .  εἰ  ῥαθυμήσειεν.

  .

.

ο Γελάσιος ο Ηλιουπολίτης9.Ο χώρος όπου κινείται.τη βάπτισε και της έδωσε το όνομα Πελαγία10. θυμίζει θεατρική σκηνή.Ομαδικά «παίγνια» ήταν επίσης επηρεασμένα από εικονικές βαπτίσεις5.Κάποιοι από αυτούς τους μίμους που διακωμωδούσαν το βάπτισμα μετάνιωσαν και έγιναν χριστιανοί. Οι σκηνές αποτυπώνουν τις παντομίμες (αρχές 4ου αι) σε Συρία και Αίγυπτο: Παιδιά με καθοδήγηση δασκάλου – ιερέως – συμμετείχαν σε εκπαιδευτική μίμηση μυστηρίων. Με άσεμνες εκφράσεις και χειρονομίες προκαλούσαν το γέλιο του κοινού)6. Τον 5ο αιώνα λίγο πριν φθάσει η Αθηναίς στην Αντιόχεια. τον Κύριλλο Ιεροσολύμων και τους «Καππαδόκες Πατέρες» να εμπλουτίσουν τη λατρεία με κίνηση και μουσική. ο Γενέσιος ο Ρωμαίος.Δημοφιλείς παντομίμες ήταν όσες συνδέονται με τη βάπτιση. να μετανιώσει. Δρώμενα στο Μυστήριο του Βαπτίσματος Κορυφαίο γεγονός στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους ήταν η ομαδική βάπτιση νέων μελών της Εκκλησίας και η αναστάσιμη Θεία Λειτουργία που ακολουθούσε τη νύκτα του Μεγάλου Σαββάτου2. Εισέρχονταν στο ναό. Τέτοια Πομπή Νεοφωτίστων αποτυπώνεται στα Βαπτιστήρια3 και στον Άγιο Απολλινάριο (Ραβέννα)4. Όλοι αυτοί σε κάποια κωμική παράσταση διατάχθηκαν να τελέσουν εικονική βάπτιση. Η πομπή προχωρεί ρυθμικά. Πέμπτης του Μ. Οι νεοφώτιστοι σχημάτιζαν πομπή. που συνεργαζόταν με τον Πορφύριο το μίμο. Επίσης η Εκκλησία από ενωρίς έπρεπε να οργανώσει την άμυνα εναντίον όσων διακωμωδούσαν το Μυστήριο του Βαπτίσματος:(Ειδωλολάτρες Μίμοι με κωμικές κινήσεις μεταμφιεσμένοι σε επισκόπους προσποιούνταν ότι βάπτιζαν επί σκηνής έναν συνάδελφό τους γελοιοποιώντας έτσι το Μυστήριο. Ευχαριστίας11. ο επίσκοπος Εδέσσης Νόνος έπεισε τη Μαργαρώ. Σαββάτου και η Αναστάσιμη Λειτουργία αφιερώνονται στο Μυστήριο της Θ. Η τάξη με την οποία 15 . Τα Μυστήρια της Εκκλησίας – ομαδική Βάπτιση το Μέγα Σάββατο και Θεία Μετάληψη την νύκτα της Ανάστασης – προσφέρονταν γι αυτό το σκοπό1. ο Αρδαλίων και ο Φιλήμων ο Αιγύπτιος. με θέμα το θρύλο της Μαργαρώς και Πορφυρίου του Μίμου   β. α.Η άμυνα εναντίον ιερόσυλων και ο αγώνας κατά των «Γνωστικών» ανάγκασαν τον Κλήμη Αλεξανδρέα. Μετάνιωσαν όμως για την πράξη τους. Ο Άγιος Αυγουστίνος αυτές τις παραστάσεις τις ονομάζει «σατανική πομπή και προτροπή αισχρότητος»7. ομολόγησαν πίστη στον Αληθινό Θεό και θανατώθηκαν. Δρώμενα στο Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας Το πρωινό της Μ. Γνωστοί είναι ο Πορφύριος  ο  Μίμος8 ο Γελάσιος από το Λίβανο. «Δίδαξαν» τους Χριστανούς με εποπτικό τρόπο. Η «Είσοδος  των  Τιμίων  Δώρων» για να γίνει ελκυστική και να εντυπωσιάζει πήρε μορφή λιτανευτικής  πομπής που ξεκινούσε από το Νάρθηκα του ναού και έφθανε στο Ιερό Βήμα. Σε χειρόγραφο του 5ου αι σώζεται «Δράμα» που ο  Isa  ο  Σύρος διασκεύασε από ελληνικό πρωτότυπο.

Η θεατρική δομή της λιτάνευσης («Εισόδου») των Τιμίων Δώρων οργανώθηκε από τον Ιωάννη Χρυσόστομο ο οποίος συνέταξε τον «Χερουβικό  Ύμνο»13(ψαλλόταν σε έξη «στάσεις» ενώ η πομπή πορευόταν προς το Ιερό Βήμα)14 Οι «λιτανευτικές  πομπές» ήταν πολύ συνηθισμένες στα παράλια της Βορείου Αφρικής (ακόμη και εκτός ναού).) η Καππαδοκία «τοις  πεπαιδευμένοις  εμβιωτήριον  υπήρχε».κινείται η λιτανευτική πομπή θυμίζει την είσοδο  της  Αυτοκρατορικής  οικογένειας  στην Αγία Σοφία12. «θωράκια»  και «επιστύλιο» με πρότυπο τις front scène των ελληνιστικών και ρωμαϊκών θεάτρων. Νεοκαισάρεια και Τύανα.τα δρώμενα. Χαρακτηριστικές είναι οι στιχομυθίες μεταξύ διακόνου–λαού και μεταξύ ιερέως–χορωδίας που θυμίζουν Αρχαίο Αττικό Δράμα19. Φαίνεται ότι ο διάκοσμος στο Ağaç Altı αντιγράφει αρχαιότερα πρότυπα αφού συμβαδίζει με τα ψηφιδωτά του θόλου της Ροτόντας στη Θεσσαλονίκη (5ου αι. Μέχρι τον 5ο αι. Η πολιτιστική κληρονομιά συνεχίστηκε με τους Πατέρες της Εκκλησίας (3ος – 5ος αι.Χ.  γ. Όμως σε χειρόγραφο της Μονής Διονυσίου (10ου αι. Έτσι στο«φράγμα  του  πρεσβυτερίου»  τοποθετήθηκαν«κιονίσκοι». Ο Μέγας Βασίλειος.) και αργότερα τον 10ο αιώνα με τον επίσκοπο Αρέθα. ο Γρηγόριος Θεολόγος και ο Θεόφιλος Ικονίου έθεσαν την θεατρική παιδεία τους στην υπηρεσία της εκκλησίας.) με παντομίμες επηρεασμένες από τη Λειτουργία. Απόπειρες Δραματοποίησης της Λειτουργίας Είναι πιθανό τα πρώτα λειτουργικά «Δρώμενα» να τελέστηκαν σε Αιγυπτιακές εκκλησίες το πρωί της Μ. Φαίνονται καθαρά ο «αναγνώστης» που προλογίζει όπως και ένα μέλος της χορωδίας που εκτελεί παντομίμα. Και ο Επιφάνιος Κύπρου που ήταν αντίθετος στην «απεικόνιση  του  θείου». στην Ευσεβεία (Καισάρεια). Είναι όμως βέβαιο ότι η εξέλιξή τους σε «λειτουργικό  δράμα» οφείλεται στα ελληνιστικά κέντρα της Μ. αιώνα η πολιτιστική δραστηριότητα στο Ικόνιο. μ. οι παντομίμες και η λιτανευτική πομπή ήταν ακόμη μέρος της λατρείας και δεν μπορούν να χαρακτηριστούν πρώιμο θέατρο. είναι βέβαιο ότι παρακολούθησε δύο φορές παράσταση «λειτουργικού δράματος» και μίλησε στο ακροατήριο17. 16 .Χ. Για τις ανάγκες της Ιεραποστολής και για τον εκχριστιανισμό της Ανατολής οι ίδιοι πατέρες πρότειναν δραματοποίηση  της  Λειτουργίας. Ασίας και Καππαδοκίας.Χ. Πέμπτης και τη νύκτα του Μ.Ο Άγιος Αυγουστίνος τις χαρακτηρίζει «παντομιμικά  δράματα»15 και από αυτές ξεκίνησε το «λειτουργικό Δράμα». Κατά το Διόδωρο Σικελιώτη (150  π. Σαββάτου16. Η τέλεση της λειτουργίας απαιτούσε και διαμόρφωση του εσωτερικού χώρου του ναού. μ.). Είναι γνωστή από το 2ο π. Τη διαρρύθμιση του ναού με πρότυπο τη θεατρική σκηνή αποτυπώνει ο διάκοσμος του τρούλου στο Ağaç Altı Kılıse της Καππαδοκίας20. Τα κείμενα που συνέταξαν έχουν δραματικά στοιχεία18.) με «Λόγους» του Γρηγορίου οι μικρογραφίες αντιγράφουν παλαιότερο χειρόγραφο(6ου αι.Χ.

Κινούνται προς το χώρο του Αγίου Βήματος. 29.11 Κάθε «στάση» αντιστοιχούσε σε δέηση που εκφωνούσε ο ιερέας. 167-169) 17 . 19. σελ. φέρει επιρροές από την Πομπή των Τιμίων Δώρων τη Μεγάλη Πέμπτη. 213. 22.Επίσης η «Πομπή των Μαρτύρων» στη Βόρεια ζωφόρο κινείται με ρυθμικό βηματισμό. 81. Η ομαδική βάπτιση γινόταν το Μέγα Σάββατο το απόγευμα. (σ113) μάλλον έχει δίκιο να υποστηρίζει ότι «πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο». 21. 25. Βλ. κινείται με ιεραρχική τάξη – κατευθυνόμενη προς το Βήμα που θυμίζει κουΐντες θεάτρου. 77-81. Γ.Χ. Zur Interpretation der Kuppelmosaiken des Baptisterium der Orthodoxen. Η «Συνοδεία της Θεοδώρας» στον Άγιο Βιτάλιο (6ος αιώνας Ραβέννα). 27. Κατερίνη. σελ. Ιστορική Επισκόπησις της Βυζαντινής Μουσικής. Φθάνοντας στο «Σολέα» σχημάτιζαν κύκλο («χορό»). 1957. 219. σελ. Η πομπή των Τιμίων Δώρων εικονίζεται σε τοιχογραφίες και σε λειτουργικά σκεύη. 4. Γρηγορόβιος. Στα Δισκάρια τις Riha και της Stuma. Φαίδων Κουκουλές. Παπαμιχαήλ. διέσχιζαν το Κεντρικό Κλίτος του ναού. Εκεί τους περιμένει ο Χριστός ως Βασιλεύς με δύο αγγέλους – σωματοφύλακες. οι χοροί των Αγγέλων μετά πάσης Αρχής και Εξουσίας» Κάποιοι αποδίδουν το Χερουβικό Ύμνο στον Ιωάννη Σχολαστικό (565-578). 23. Corsi. Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου. Ο πρώτος από την Έφεσο. 18. Ο δεύτερος αγνώστου καταγωγής αποκεφαλίστηκε από τον Ιουλιανό το 361. 26 – 01. Ο «Χορός των Αποστόλων που κρατούν στεφάνους» που πλαισιώνει το κεντρικό Μετάλλιο του θόλου βηματίζει ρυθμικά προς τον Ιησού. Αναφέρεται σε δύο Πορφυρίους. 24. Βαπτιστήριο των Αρειανών J. 28. 1.13. D. Paten 34 Paten yp arium 35 (Maria Mundell Mango. 91. Ίδια παράσταση στον Καθεδρικό Κιέβου (10ος αιώνας). Collect. Χρονογραφία. Deissmann Ravenna Hauptstadt des spatnantiken Abendlandesl. 17. 2. Ο Απόστολος Παύλος τονίζει: «Το  Πάσχα ημών υπέρ ημών ετύθη Χριστός ο Θεός». Βαπτιστήριο Νέωνος K. Ο Φαίδων Κουκουλές. 29. Με ρυθμικούς βηματισμούς που διηύθυνε ο Επίσκοπος έψαλλαν το «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε Χριστόν ενεδύσασθε» σε «Δώριο τρόπο» και ρυθμό Τρίσημο Παρεστιγμένο. Γεώργιος Παπαδόπουλος. «Περί Βασιλείου Τάξεως». Δεν έχουν δίκιο. Με λευκές λαμπάδες στο χέρι οι νεοφώτιστοι ξεκινούσαν από το «βαπτιστήριο» που βρισκόταν στο «Αίθριο» (προαύλιο του ναού). Θεοφάνης. Alexander Smemann «In Spirit and Water». 146. Αθανάσιος σε εφηβική ηλικία πρωταγωνίστησε σε αναπαράσταση βάπτισης στην παραλία Αλεξανδρείας. Του Ιδιου στο Felix Ravenna 45 (1967). Τον 3ο αιώνα άρχισαν να βαπτίζονται και κατά τα Θεοφάνεια. Η εποπτική διδασκαλία – κυρίως κατά τη μύηση των Κατηχουμένων – δεν άργησε να πάρει τη μορφή δρώμενων που εξελίχθηκαν σε θεατρικές πράξεις.O. Ο Μ. 3. Πήραν μορφή Πασχαλινής Τελετής.9-1. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία η ανάμνηση του Μυστικού Δείπνου και η συμμετοχή στη Θεία Μετάληψη αποτελούν τη βαθύτερη ουσία του Πάσχα. 20. 29. 111 Ο Συναξαριστής 15 Σεπτεμβρίου και 4 Νοεμβρίου.11. Οι ύμνοι των Θεοφανείων θυμίζουν την ομαδική βάπτιση. Στον Vogt Συριακές Μεταφράσεις Ελληνικών Χειρογράφων του ΣΤ΄ αιώνος. Dumbarton Oaks University. Οι λευκοντυμένοι άνδρες μεταξύ των παραθύρων κρατούν στεφάνους (όπως οι Απόστολοι στο Βαπτιστήριο του Νέωνος). 26. σελ. Ο Επίσκοπος Αλέξανδρος παρακολουθούσε απ το Επισκοπείο. Η συνοδεία της. «Εκκλησία και Θέατρο». Wessel.22 Ο ύμνος του Μεγάλου Σαββάτου περιγράφει τη μεγαλοπρεπή λιτανεία των Τιμίων Δώρων θυμίζοντας τη θριαμβευτική είσοδο του αυτοκράτορα μετά από νικηφόρα μάχη: «…Προηγούνται δε. Ο Ιωάννης Σχολαστικός καθιέρωσε να ψάλλεται τη Μεγάλη Πέμπτη αντί Χερουβικού Ύμνου ο ύμνος «Του Δείπνου σου του Μυστικού…». Στο Ιερό της Αγίας Σοφίας Οχρίδος (10ος αιώνας) οι Απόστολοι στην τοιχογραφία του Βήματος σχηματίζουν πομπή και κινούνται προς τη Αγία Τράπεζα. Η Θεοδώρα κρατά «δώρα» στα χέρια να τα προσφέρει στο νέο ναό.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 16. 33. μαρτύρησε επί αυτοκράτορος Αυριλιανού το 270 μ. 1986. σελ. Silver from early Byzantium. σελ. Τα δύο αυτά Μυστήρια ενωρίς συνδέθηκαν με την προετοιμασία εν όψει της Ανάστασης. 1.

31. Άξιον και δίκαιον. Το μωσαϊκό δάπεδο Θαύμακος (Τυνησία) θυμίζει επίσης προσκήνιο θεάτρου. 43. Έχομεν προς τον Κύριον Ευχαριστήσωμεν τω Κυρίω. Στο Βρετανικό Μουσείο μία «ευλογία» της Μονής Αγίου Μηνά Αιγύπτου («πυξίς» από ελεφαντοστό 6ος αιώνας). Ν. Από την εξέδρα («σύνθρονο») στο κέντρο του ναού του Qalb Lozeh το Ιερατείο με κινήσεις και νεύματα έδινε το σύνθημα στο λαό να ψάλει.477– 481 Οι στιχομυθίες μεταξύ ιερέως – λαού στη Λειτουργία του Γρηγορίου Θεολόγου διατηρούν φράσεις που μοιάζουν με σκηνικές οδηγίες: [Οδηγία προς Ιερέα ] : [Ο Διάκονος λέγει ] : [Ο Λαός λέγει ] : [Ο Ιερεύς εκφωνήσει ] : [Ο Λαός λέγει ] : [Ο Ιερεύς λέγει ] : [Ο Λαός λέγει ] : [Ο Ιερεύς λέγει ] : [Ο Λαός λέγει ] : [Ο Ιερεύς λ έγ ει ] : 35. Θεσσαλονίκη. Καλοκύρης. Επιφανίου «Εις Βαΐα». Και γίνεται ασπασμός Στώμεν καλώς. 2. Krencker. σελ. 1980. 4.13.Paris 1963 18 . Το πρόπυλο του ναού στο Qalat Seman θυμίζει την Αψίδα Θριάμβου της Παλμύρας αλλά πολύ περισσότερο θυμίζει σκηνικό θεάτρου. Baumstark.5-43.&Μ. να εκτελέσει ρυθμικούς κυκλικούς βηματισμούς ή να συμμετάσχουν σε παντομίμα. Επίδραση του Θεάτρου στην Ορθόδοξη Παράδοση. D.52. Η κιονοστήρικτη αψίδα παραπέμπει σε αψίδα του ναού όπου τελούνταν οι παντομίμες. 32. Άξιον και δίκαιον Άξιον και δίκαιον.30. 43. 6. 1922. 5.(όπως το ψηφιδωτό που εικονίζει τα ανάκτορα του Θευδέριχου στον Άγιο Απολλινάριο in classe στη Ραβέννα). Επιφανίου «Περί Βαΐων». Κωνστ.501. 5. Ο συριακός ύμνος «Sugitha» (4ος αιώνας) περιγράφει τη Μητρόπολη Εδέσσης. 1. Ο ίδιος διάκοσμος αντιγράφεται και στον κοπτικό ναό του Sohag.429. 34. 3. Αυγουστίνου Επισκόπου Ιππώνος. Die Wallfahrtskirche des Simeon Stylites in Kalat Siman. 33.429. Geschichte des syrischen literature. Στο Deir El Ahmar («Ερυθρό Μοναστήρι» του 6ου αιώναστην Αίγυπτο) ο διάκοσμος κάτω από τον τρούλο του καθολικού θυμίζει πλούσια σκηνική διακόσμηση. Άνω σχώμεν τας καρδίας. Ο χώρος προς το Ιερό Βήμα θυμίζει θυμέλη αρχαίου θεάτρου. Berlin 1939. Therrry Nouvelles eglises rupestres de Cappadoce: Region du Hasan Dağı. Και μετά του πνεύματός σου. απεικονίζει παντομίμα με θέμα το Μαρτύριο του Αγίου Μηνά. Έλεον ειρήνης Η αγάπη του Θεού Πατρός . «Λόγος εις τον Άγιον Κυπριανόν». Bonn.

Προβληματίζει ο ρόλος που έπαιξε ο Επιφάνιος Επίσκοπος Κύπρου στην εξέλιξη του «Άρατε  Πύλας» σε έργο επί Σκηνής.  Επάρθητε  πύλαι  αιώνιοι. Εισερχόταν κρατώντας το Ευαγγέλιο και ψάλλοντας το «Αναστάσεως  Ημέρα  λαμπρυνθώμεν  λαοί…».  Και εισελεύσεται ο Βασιλεύς της Δόξης»  «Τις εστίν ούτος ο Βασιλεύς της Δόξης. Αυτός εστίν ο Βασιλεύς της Δόξης»  Στο τέλος του διαλόγου ο ιερέας άνοιγε με πάταγο τη θύρα του ναού. η κάθοδος του Οδυσσέα στον Άδη6 θεωρήθηκε προτύπωση της ταφής του Χριστού. Όταν η πομπή έφθανε στην είσοδο του ναού (την είχαν προηγουμένως κλείσει).Χ5. Πρόσθεσε στίχους από την Ομηρική «Νέκυα» και από την «Προμήθεια» του Αισχύλου. Σαββάτου.  Κύριος  δυνατός  εν  πολέμω.»  «Κύριος των Δυνάμεων. Δεν έχουμε πολλές ειδήσεις για την πορεία του «Άρατε  Πύλας» στο Βυζάντιο και την τύχη του μετά τον 10ο αι.  ακολουθούμενος από το εκκλησίασμα2. Ο αναγνώστης από την εσωτερική πλευρά με δυνατή φωνή απαντούσε στον ιερέα : «Άρατε  πύλας  οι  άρχοντες  υμών. Στον στίχο 248 του Προμηθέα Δεσμώτη έβλεπαν τη νίκη του Χριστού εναντίον του θανάτου)7.). τελούσαν ένα δρώμενο γνωστό ως «Εις Άδου Κάθοδος» ή «Άρατε Πύλας»1. 19 . Μετά την τελετή  ο λαός κρατώντας λευκή λαμπάδα ξεκινούσε «εν  πομπή» να επιστρέψει στο ναό για την πανηγυρική Αναστάσιμη Λειτουργία.  Επάρθητε  πύλαι  αιώνιοι. στο «Αίθριο» του ναού ή στην κεντρική πλατεία της πόλης.  Άρατε  πύλας  οι  άρχοντες  υμών.  Ιερέας Και εισελεύσεται ο Βασιλεύς της Δόξης»  Αναγνώστης «Τις εστίν ούτος ο Βασιλεύς της Δόξης. Ήδη πριν από τον 6ο αιώνα το δρώμενο «Άρατε  Πύλας» εμπλουτίστηκε με στιχομυθίες –η σπουδαιότερη προέρχεται απ το απόκρυφο«ευαγγέλιο  Νικοδήμου»3. Εκείνος όμως που έδωσε την τελική μορφή στο «Άρατε  Πύλας» ώστε σιγά – σιγά να αυτονομηθεί από το λειτουργικό τυπικό. Ο ιερέας στεκόταν μπροστά στη μεσαία θύρα εισόδου και εκφωνούσε στίχους από τον Ψαλμό κγ΄ (στ 7-10).α. Πότε αυτονομήθηκε από την τελετή της Ανάστασης το «Άρατε Πύλας». Μία Ομιλία του εκφωνήθηκε ενώ παιζόταν το «Άρατε Πύλας»4.»  Ιερέας Αναγνώστης Ιερέας «Κύριος  ισχυρός  και  δυνατός. είναι ο Ιωάννης Μαυρόπους επίσκοπος Ευχαΐτων (11οςαι. Την τελετή την παρακολούθησε η αυτοκρατορική οικογένεια και από τότε καθιερώθηκαν ετήσιες παρόμοιες εορταστικές εκδηλώσεις σε μεγάλες πόλεις. Ο Πατριάρχης και ο Δομέστιχος τέλεσαν τη σκηνή μπρος στην εγκαινιαζόμενη είσοδο του ναού. Πρώτη μαρτυρία έχουμε στα εγκαίνια της Αγίας Σοφίας μετά τις επιδιορθώσεις από το σεισμό του 562 μ. Η «Εις Άδου Κάθοδος» και το Δράμα «Άρατε Πύλας» Τα πρώτα «Δρώμενα» – που εξελίχθηκαν σε θεατρικές πράξεις – συνδέονται με την τελετή της Ανάστασης το βράδυ του Μ.(Για τους λόγιους κύκλους στο Βυζάντιο του 10ου – 11ου αιώνος.

Σε πρώιμη ακόμη μορφή το συναντούμε τον 7ο αι. Πότε το «Ανάστα  ο  Θεός»  διαμορφώθηκε ως αυτόνομο δράμα. Υπάρχει περιγραφή μιας τέτοιας τελετής στη Σκιάθο του 1891. Ο ιερέας βγαίνει από το Βήμα ντυμένος στα λευκά ραίνοντας τους πιστούς με φύλλα δάφνης. Με κινήσεις που θυμίζουν Ρωμαίο αυτοκράτορα ανεβαίνει από τον τάφο τείνοντας το δεξί χέρι σε αυτοκρατορικό χαιρετισμό όπως ο ανδριάντας του Αυγούστου στο Βατικανό. Σε μεγάλα μοναστήρια παιζόταν στον αυλόγυρο. Αν στην Ανατολή δεν σώζονται πολλές ειδήσεις για την εξέλιξη του «Άρατε  Πύλας». Για τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες δεν έχουμε πληροφορίες. μετέφρασαν και διέδωσαν πρώτα στην Ιταλία και κατόπιν στην υπόλοιπη Ευρώπη μεταξύ άλλων και το «Άρατε  Πύλας»  εμπλουτισμένο με αναστάσιμες σκηνές. β. Ίσως για να μην εμποδίσουν οι Οθωμανικές Αρχές την τελετή αυτή.  προκαλούν  ορυμαγδό. Φαίνεται ότι μοναχοί στο τέλος του 6ου αιώνα με τη συμπαράσταση ελλήνων επισκόπων Ρώμης με θεατρική παιδεία. να παίζεται σε καθεδρικούς ναούς της Αγγλίας.  Το δρώμενο αυτό (που ξεκινούσε αμέσως μετά τα αναγνώσματα του εσπερινού) διατηρείται σε ενοριακούς ναούς και σε μοναστήρια. Μετά τον 6ο αιώνα το βρίσκουμε μεταφρασμένο στα Λατινικά ως «Tolite  Portas»8. Κατά τη διάρκεια του Εσπερινού οι Βυζαντινοί τελούσαν ένα παράξενο δρώμενο που σώζεται μέχρι σήμερα στις ελληνικές εκκλησίες. Η πρώιμη εικονογραφία σιωπά11. οι λόγιοι μοναχοί την ενσωμάτωσαν στο λειτουργικό τυπικό του Μεγάλου Σαββάτου.    Οι  πιστοί  κτυπούν  τα  στασίδια.  κρίνων  την  γην». Στον κύκλο των «mysteries» του ευρωπαϊκού Μεσαίωνα εντάχθηκε στη σειρά μονόπρακτων ως «Σιαγώνες της Κολάσεως» 9. σε διήγημα του Τίμου Μωραϊτίνη.Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης το συναντούμε σε πολλές ενορίες της τουρκοκρατούμενης Ελλάδος ως «τελετή» ενσωματωμένη στην Αναστάσιμη Λειτουργία. Σάββατο η ακολουθία του Εσπερινού άρχιζε ενωρίς ώστε να προλάβουν αμέσως μετά να βαπτιστούν όσοι είχαν προετοιμαστεί. Δύο στρατιώτες κοιμούνται κάτω από τα πληγωμένα πόδια του Ιησού. Στη Γαλλία το «tolite  portas»  εντάχθηκε γρήγορα στον κύκλο θεατρικών παραστάσεων (γνωστό «κύκλο  της  Βαλανσιέν»). Η Τελετή της «Πρώτης Ανάστασης» Το Μ. 20 . Αρχικά περιείχε παντομίμα και διάλογο (ιερέως – χορωδίας) 10. όμως στη Δύση γνώρισε ραγδαία εξέλιξη. Αλαβάστρινη πλάκα από το Nottingham αντιγράφει τη σκηνή όπου ο Χριστός σπάζει την ξύλινη πόρτα και βγαίνει από τον Άδη νικητής.Ο Ο Πορφυρογέννητος τον 10ο αιώνα παρέχει κάποιες πληροφορίες για το δρώμενο αυτό στο ναό του Φόρου12 όμως δεν αναφέρει τους κτύπους στασιδιών. Ψάλλει μεγαλοφώνως: «Ανάστα  ο  Θεός. Στις Βόρειες Σποράδες και στο Βόρειο Αιγαίο το «Άρατε  Πύλας» τελείται κατά  αρχαίαν  παράδοσιν»  μέχρι σήμερα.

Cottas (σελ. Γι αυτό εισήγαγαν στο λειτουργικό λεξιλόγιο αντίστοιχες φράσεις και όρους. Το τελετουργικό δεν απείχε από τις περιγραφές εκκλησιαστικών συγγραφέων19. 230). Για τον ορυμαγδό κατά την ώρα του δρώμενου χρησιμοποιούσαν ειδικό σκεύος το «Βροντείον». γ. Ψηφιδωτά με σχετικό περιεχόμενο όπως στη Φιλοξενία του Αβραάμ του 5ου αι (Santa Maria Magiore στη Ρώμη) τα εδέσματα που παρατίθενται είναι συμβολικά (αμνός.Αντίθετα ο Ησύχιος στον Λόγο του «Εις το Άγιον Πάσχα» φαίνεται να γνωρίζει τον πάταγο που έκαναν οι πιστοί κτυπώντας τα στασίδια.  Ως χώρος για τα Συμπόσια επιλεγόταν το Υπερώο (άνω όροφος) αρχοντικού. Η αίρεση των «Γνωστικών» τον 3ο αιώνα εισήγαγε Ορφικά και Διονυσιακά στοιχεία που έκαναν πολλούς να ανησυχήσουν για νόθευση της ορθοδοξίας18: α. ιχθείες και άρτος – σύμβολα της θυσίας του  Χριστού). λόγιοι μετείχαν σε ένα είδος εποπτικής διδασκαλίας που είχε άμεση σχέση με τον Μυστικό Δείπνο και την Πορεία του Χριστού προς το Πάθος και την Ανάσταση. Η Θεία Λειτουργία ονομάστηκε «μυσταγωγία» Η μετοχή ονομάστηκε «μέθεξη». Στο νότιο τοίχο του Αγ. Κατά την ερευνήτρια θεατρολόγο E. Αυ υτές οι διδασκαλίες δεν άργησαν σε ελληνιστικό περιβάλλον να πάρουν τη μορφή«συμποσίου  εις  ανάμνησιν  του  Μυστικού  Δείπνου»  Σε μεγάλα μικρασιατικά κέντρα τα συμπόσια αυτά ήταν συχνά και συγκέντρωναν την υψηλή κοινωνία.. από ελεφαντοστό. μας είναι άγνωστα. Οι μετέχοντες με μικρούς βηματισμούς προχωρούσαν προς την αίθουσα του συμποσίου ενώ μουρμούριζαν στίχους που θύμιζαν αρχαία μυστήρια17. Ένα αγιορείτικο χειρόγραφο του 1726 αναφέρει «προητοιμασμένη  τράπεζα  με  ολίγα  βρώματα».Οι Έλληνες Πατέρες (3ου – 5ου αι) θέλησαν να ελέγξουν τα «συμπόσια» και να εντάξουν τους «μύστες» στην εκκλησία20. Από την Μεγάλη Είσοδο στα «Συμπόσια» ή «Μυστήρια» Από τα τέλη του 3ου αι. η παράσταση με τους νεκρούς που περιμένουν την Ανάσταση παραπέμπει στην τελετή «Ανάστα  ο  Θεός» που έχει πια ενσωματωθεί στον Κύκλο των Παθών15. Τα άσματα ήταν απομίμηση κομμού και  χορικών    β.    Στους  διαλόγους  τονιζόταν  η  «μέθεξη»  στο  Θείο  Πάθος  και  γ. Οι  «μύστες»  κρατώντας  σκεύος  με  κρασί  και  «κανίσκι»  με  άρτους  σχημάτιζαν  λιτανευτική  πομπή  με  ρυθμικό  βηματισμό  πορευόμενοι προς το χώρο του «Μυστικού Δείπνου». Τέλος κατά τον Φαίδωνα Κουκουλέ η τελετή τον 12ο αι. Επίσης σε κάλυμμα βιβλίου (12ου αι). Απολλιναρίου του Νέου (Ραβέννα 500μ.) 21        . αποτελούσε  αυτοτελές  Δράμα που παιζόταν σε πολυπληθές ακροατήριο16. Η τελετή ονομάστηκε «μυσταγωγία». στην Ανάσταση. Τα εδέσματα που παρέθεταν στο τραπέζι.Χ. Όπως η Είσοδος των Τιμίων Δώρων αποτελούσε «λιτανευτική  πομπή» την ίδια ακριβώς τάξη τηρούσε και η εποπτική διδασκαλία. o Λόγος του Ιωάννη του Χρυσοστόμου έχει πολλά στοιχεία (στιχομυθίες γεμάτες φαιδρότητα και χάρη) που μπορούν να χαρακτηριστούν «σκηνικές  οδηγίες» ή υποτυπώδες σενάριο14 για λειτουργικό δράμα με θέμα το «Ανάστα ο Θεός».

αποτυπώνεται  «Συμπόσιο» με πρότυπα ελληνιστικών συμποσίων21. Οι Απόστολοι
στο ψηφιδωτό «Μυστικός Δείπνος» ανακλίνονται ως συνδαιτυμόνες κατά ελληνικό
έθιμο. Ο Χριστός βρίσκεται στην πρώτη θέση – και όχι στο μέσον – ντυμένος με
φιλοσοφικό «τριβώνιο» ή με διδασκαλική «τήβεννο». Ο Γρηγόριος Θεολόγος τη
δραματική παντομίμα του Μυστικού Δείπνου την ονόμασε «μυστήριο» (ΟΜΙΛΙΑ
ΛΗ΄). Ο Παύλος Σιμοκάτης ,  κάποια δρώμενα στη Μαρτυρούπολη της Αρμενίας τα
ονομάζει θεανδρικά μυστήρια22 Σ’αυτά συμμετείχε ο αυτοκράτωρ Μαυρίκιος (591).
Ο Μπαλάνος και ο Α.Α. Παπαδόπουλος προσπάθησαν να αποδείξουν ότι ο
Σιμοκάτης εννοούσε την πανηγυρική Θεία Λειτουργία μετά τη νίκη του Μαυρικίου
εναντίον των Περσών. Πολλοί όμως θεατρολόγοι βλέπουν στα λόγια του Σιμοκάτη
την τέλεση Λειτουργικού Δράματος.
Στη Δύση τα «θεανδρικά  μυστήρια» έγιναν γνωστά ως «mysteries». (Έτσι
τα ονομάζουν και οι περιηγητές που επισκέφθηκαν την Ελλάδα και την Ανατολή)23.

δ.

Το κείμενο «Συμπόσιο των Δέκα Παρθένων»

Προς χρήση των «συμποσιαστών»  λόγιοι κληρικοί του 4ου αιώνος έγραψαν
σενάρια. Έγινε προσπάθεια να αποδώσουν την ορθόδοξη διδασκαλία και να
αποβάλουν ύποπτες αιρετικές σκηνές που περιείχαν τα κείμενα των «Γνωστικών».
Τα περισσότερα από αυτά τα σενάρια χάθηκαν. Σώζεται το «Συμπόσιο  των  Δέκα 
Παρθένων» του Μεθοδίου επισκόπου Ολύμπου που έγινε αντικείμενο φιλολογικής
μελέτης. Ο Κων. Σάθας, ο Φαίδων Κουκουλές και από τους νεώτερους ο Μάριος
Πλωρίτης το θεωρούν θεατρικό έργο24. Αντιρρήσεις εκφράζουν μεταξύ άλλων ο La
Plana και ο K. Krumbacher25.
Στο κείμενο «Συμπόσιο  των  Δέκα  Παρθένων» κυριαρχούν διάλογοι που
διεξάγονται σε παραδείσιο τοπίο. Όπως
υποστηρίζει ο Α. Σολομός η Πομπή μαρτύρων –
γυναικών στη ζωφόρο του Βορείου τοίχου στον
Άγ. Απολλινάριο τοΝέο(Ραβέννα) έχει επηρεασθεί
από αυτό το τοπίο. Θα μπορούσαμε να
προσθέσουμε ότι η εικαστική απεικόνιση του
Παραδείσου αποδίδεται (ίσως πιστότερα) στο
ωραίο ψηφιδωτό δάπεδο της βασιλικής Δουμετίου
στη Νικόπολη Πρεβέζης. Οι συμβολισμοί απόλυτα
ταιριάζουν με τις γλαφυρές περιγραφές στο κείμενο του Μεθοδίου.
Παρά τις αντίθετες απόψεις που εκφράστηκαν κατά καιρούς, το «Συμπόσιο των 
Δέκα Παρθένων» δεν προοριζόταν μόνο για ανάγνωση. Έχει κίνηση και παντομίμα.
Οι νέες, (μαθήτριες του Μεθοδίου), για τις οποίες γράφηκε το έργο και οι οποίες
υποδύονται τους ρόλους, ήταν μορφωμένες, γνώριζαν Αρχαίο Δράμα και – για
εξάσκηση και αναψυχή – συμμετείχαν σε παντομίμες και δρώμενα.
Το «Συμπόσιο  των  Δέκα  Παρθένων» προφανώς δεν ήταν το μόνο στο είδος
του που κυκλοφορούσε τους πρώτους αιώνες. Όμως δεν σώθηκαν άλλα  έργα της
ίδιας εποχής. Τα «Περί Αγνείας Συμπόσια» (βρέθηκαν σε πατμιακό χειρόγραφο) είναι
μεταγενέστερα. Οι ερευνητές τα αποδίδουν στον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης (14ος αι).

22

ε.

Οι «Διαλέξεις» ως Δραματικά Κείμενα

Συγγενές είδος προ τα «Συμπόσια»  οι «Διαλέξεις» ήταν μίμηση πλατωνικών 
διαλόγων («Έτι δε η πάσα διασκευή πλατωνική, όσον ήκεν εις φράσιν και των εκείθεν
λειμώνων…»). Συνηθίζονταν στους λόγιους κύκλους (ιδιαίτερα σε ελληνόφωνες
σκήτες όπου οι μοναχοί «σχολάζουν» σε φιλοσοφικές συζητήσεις). Το έργο
«Θεόφραστος  ή  Διάλογος  περί  Αθανασίας»  που αποδίδεται στον Αινεία τον Γαζαίο
τον Σοφιστή, έχει ως θέμα φιλοσοφική συζήτηση που διεξάγεται στον ποταμό Νείλο.
Τα πρόσωπα του Διαλόγου (προφανώς Αθηναίοι που κατοικούν στην Αίγυπτο)
βλέποντας το ποτάμι, αναπολούν τον Ιλισό, τον Πειραιά και την όμορφη Αθήνα26.
Στα κείμενα των «Διαλέξεων» που σώζονται δεν υπάρχουν πληροφορίες για
τον τρόπο με τον οποίο «διδάσκονταν». Πιθανόν να γινόταν ανάγνωση του κειμένου
μπροστά σε λογίους μοναχούς. Δεν είναι βέβαιο αν η ανάγνωση συνοδευόταν από
παντομίμα. Πάντως στο εισαγωγικό σημείωμα (Προοίμιο) στη «διάλεξη  Ζαχαρία
Σχολαστικού επισκόπου Μυτιλήνης»διακρίνουμε αμυδρά ένα υποτυπώδες μοίρασμα
ρόλων με έντονους διαλόγους – ίσως και παντομίμες27.
Ο Απολλινάριος ο Γραμματικός από τη
Λαοδίκεια και ο γιος του ο Απολλινάριος ο
Νεώτερος οργάνωσαν σε πόλεις της Μικράς
Ασίας Συμπόσια με παντομιμική παράσταση
του Μυστικού Δείπνου και των Παθών του
Χριστού «εν  έπεσιν  ηρωικοίς»  («ηρωικό 
εξάμετρο»)28. Στη δομή και στη γλώσσα οι δύο
Απολλινάριοι μιμούνται ανάλογα αρχαία έργα
(«ήθει τε και χαρακτήρι και φράσει ομοία τοις 
παρ’ έλλησιν εν τούτοις ευδοκιμήσασιν…». Ο
Σωζομενός αυτά τα κείμενα τα ονομάζει
«πραγματείες». Σύγχρονοί τους συγγραφείς μας πληροφορούν ότι ο ίδιος ο
Απολλινάριος ο Γραμματικός συνέθεσε και τα άσματα που ψάλλονταν σε ενδιάμεσες
παύσεις του λόγου και ο ίδιος είχε την επιμέλεια των χορογραφιών29.
Πατέρες της Εκκλησίας όπως ο Όσιος Νείλος θεωρούν ότι ο Απολλινάριος ο
Γραμματικός και ο γιος του εκφράζουν αιρετική διδασκαλία30. ΟΓρηγόριος Θεολόγος
θαυμάζει την προσφορά τους στα γράμματα, όμως συνιστά στους χριστιανούς να
προσέχουν τις ύποπτες περσικής καταγωγής διδασκαλίες που εισάγουν. πολλά από
τα θεατρικά έργα των μεγάλων αυτών – αιρετικών όμως – φιλολόγων ήταν επόμενο
να παραγκωνιστούν από φανατικούς. Το πρώιμο θεατρικό έργο «περί  αληθείας»
που έγραψε ο Απολλινάριος Γραμματικός προκάλεσε σάλο. Στη συζήτηση για το
έργο αυτό ανακατεύτηκε και το όνομα του αυτοκράτορα Ιουλιανού.
Με το «Διάλογο Περί Ἀληθείας» κλείνει ο κύκλος των πρώιμων «Συμποσίων».
Όλη η κίνηση αυτή γύρω από τους δύο Απολυναρίους δείχνει ότι τον 4ο–5ο στη
Συρία και Καππαδοκία η θεατρική παιδεία ήταν σε μεγάλη υπόληψη31. Η προσφορά
των δύο Απολλιναρίων στη θεατρική παιδεία είναι ότι σε δύσκολες εποχές «έδωσαν
στα χριστιανικά κείμενα θεατρική φόρμα σαν αντίδραση στο διάταγμα του Ιουλιανού

23

που απαγόρευε στους χριστιανούς όχι μόνο να διδάσκουν, μα και να φοιτούν στα
κλασικά σχολεία»32. Είναι βέβαιο ότι κατά καιρούς οι λόγιοι προσπαθούσαν να
επαναφέρουν στην κυκλοφορία «Συμπόσια» και «Διαλόγους». Οι σκηνές ήταν
οικίες τον 6ο αιώνα. Οι καλλιτέχνες που απεικόνισαν την Είσοδο του Ιουστινιανού και
της Θεοδώρας στον Άγιο Βιτάλιο Ραβέννας, προφανώς είχαν υπ’ όψιν κάποια
πομπή μυστών.Μεταξύ10ου–14ουαι επιχειρήθηκε αναβίωση τελετών εμπλουτισμένων
με σκηνές από τα Πάθη του Χριστού και την Ανάσταση. Οι ύμνοι που συνόδευαν
τους νέου Διαλόγους  και τα «Συμπόσια» (όπως τα«Περί  Αγνείας  Συμπόσια» του
πατμιακού χειρογράφου)ενσωματώθηκαν επί τουρκοκρατίας στο Λειτουργικό Τυπικό
Δεν πρέπει να παραλείψουμε κάτι που δεν έχει ερευνηθεί σχεδόν καθόλου από
άποψη θεατρική: Στις όχθες του Νείλου ο λαός μετείχε σε θεατρικές παραστάσεις με
σενάρια από την ελληνική μυθολογία προσαρμοσμένα στις τοπικές παραδόσεις,
ανάμικτα με απόκρυφες και ύποπτες τελετές. Η εκκλησία προσπάθησε να
εκχριστιανίσει αυτά τα θεάματα. Σε κοπτικούς ναούς φαίνεται ότι ήταν συνηθισμένες
τέτοιες παραστάσεις. Ένα γλυπτό 5ου αι33 αποτυπώνει «κόγχη» ναού (προφανώς
στην Αίγυπτο) όπου εικονίζεται ο θρίαμβος του Διονύσου (ο θεός σε άρμα
συρόμενο από δύο ταύρους).. Θα ήταν άραγε τολμηρό να υποθέσουμε ότι στο Νείλο
τα «Συμπόσια» αναπτύχθηκαν σε λειτουργικό δράμα και εξελίχθηκαν; Μήπως από
τον 5ο αι οι μονοφυσίτες ασκητές στον Νείλο εμπλούτισαν τα συμπόσια με θέματα
από την μυθολογία και από την καθημερινή ζωή; Και τι απέγιναν άραγε τα κείμενα

αυτά;

 
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1.
2.

3.

4.
5.
6.
7.
8.
9.

Ο Μάριος Πλωρίτης («Το Θέατρο στο Βυζάντιο» σελ. 186) ίσως από αβλεψία έγραψε ότι το
Δρώμενο «Άρατε  Πύλας» που αργότερα εξελίχθηκε σε «λειτουργικό  δράμα»  σχετίζεται με την
.
περιφορά του Επιταφίου. Αυτό είναι λάθος.
Η στιχομυθία μεταξύ ιερέα και αναγνώστη θυμίζει την κάθοδο του Χριστού στον Άδη. Το
εκκλησίασμα με αναμμένες λαμπάδες έξω από το ναό – έξω από τον παράδεισο..Ο ιερέας με
το ευαγγέλιο στο χέρι ανοίγει με βία τη θύρα του παραδείσου για να εισέλθει το εκκλησίασμα.
Στα ψηφιδωτά της Μονής της Χώρας και της Μονής Δαφνίου περιγράφεται αυτός ο θρίαμβος
του Χριστού που πατά πάνω στις σπασμένες πύλες του Άδη και στις σπασμένες κλειδαριές.
Και τραβά προς το μέρος του τους φοβισμένους ανθρώπους που τον περίμεναν να τους
λυτρώσει από τον Άδη.
Στο Απόκρυφο Ευαγγέλιο Νικοδήμου υπάρχει σχεδόν αυτολεξεί η στιχομυθία: «Ἤλθε ούν πάλιν
φωνή, Άρατε Πύλας. Ακούσας ο Άδης εκ δευτέρου την φωνήν απεκρίθη ως δήθεν μη γινώσκων
και λέγει:Τις εστίν ούτος ο βασιλεύς της δόξης; Λέγουσιν οι Άγγελοι του Δεσπότου: Κύριος
κραταιός και δυνατός …». Acta Pilati Β΄ Έκδοση C. Tischendorf, Λειψία 1853.
Επιφανίου Κύπρου «Εις την Θεόσωμον Ταφήν του Κυρίου» 43.441.10 κ.ε.
Παύλου Σιλλενταρίου, «Έκφρασις του Ναού της Αγίας Σοφίας»
Ο Οδυσσέας κατήλθε «εἰς Ἀΐδαω δόμον εὐρώεντα» (Ομήρου Οδύσσεια κ, 508).
Ο Χριστός «κατήλθε μέχρις άδου ταμείων» (Η΄ Ωδή Μεγάλου Σαββάτου)
«Θνητούς  γ’  έπαυσα  μη  προδέρκεσθαι  μόρον»(απάλλαξα τους θνητούς απ το φόβο θανάτου)
Το ίδιο έκανε και ο Χριστός ( Γρηγόριος επίσκοπος Νύσσης,«Εις κοιμηθέντας» 9.36.10
H. Kindermann, Theatergeschichte Europas. Bd I, Saltzburg 1966 σελ. 226, 242
Φίλις Χάρτνολ, Ιστορία του Θεάτρου, (1980), σελ. 52

24

παιδική λάρνακα (palazzo del conservatori. 13. ως αρχαίου Έλληνα φιλοσόφου – συμποσιαστή: 1. Β. 712. και v 16.12. 17.34. «Έλα μαζί μου στον ιερό χώρο στη μυστική τράπεζα όπου ιερουργώ.22 και 4.18. Deichmann.172. PG 85. 1200. Βυζ Μουσείο Αθηνών Ch. inv.18. ψηφιδωτό δάπεδο (6ος αι.2 – 1. 27. Βυζαντινών βίος και πολιτισμός. «Ο συγκαλέσας ημάς προς εστίασιν πνευματικήν του νυμφώνος σου … δαιτυμόνα φαιδρόν ανάδειξον της Βασιλείας…» Απόστιχα Μεγάλης Τρίτης 4. 1.2 Ο ιστορικός Σωκράτης βεβαιώνει ότι ο Απολλινάριο ήταν άριστος σεναριογράφος και χοριγράφος: «Και ποιητικός ών. 19. The Mosaics of Capella di S. 171.10. 24. 12.   Ζαχαρίου Σχολαστικού. 22. No 1.5 Ησυχίου Ιεροσολυμίτου.π. London1990 IV σελ. 4. 3. Delvoye. 2. Goldschmidt. 18. s. 74 Taf 66 Φαίδων Κουκουλές. Λόγος κε΄ 35. 27. Ο θριαμβευτής Χριστός στη Ροτόντα Θεσσαλονίκης (448) και ο αναστάς στο ψηφιδωτό της Χώρας(1310)είχαν κοινό πρότυπο μια παντομίμα που παιζόταν στην πρωτεύουσα Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος.2 – 5. 1016. Προσέλθωμεν ευσεβώς» Α΄ Ωδή. Krumbacher. τοιχογραφία στην κατακόμβη Καλλίστου στη Ρώμη 2. Διάλεξις. όσον ήκεν εις φράσιν και των εκείθεν λειμώνων» Αινείας Γαζαίος. 23. 28.811). 25.4 2. Πέμπτης Κλήμης Αλεξανδρεύς Προτρεπτικός. 1.Βλ. W. Θεοφύλακτος Σιμοκάτης iv 16. 2. Φ Κουκουλές 111. «Εις την Τριήμερον Ανάστσιν». 8 Όμως στη Λειτουργία του Γρηγορίου Θεολόγου οι όροι αυτοί σημαίνουν και τη Θεία Ευχαριστία: «Σύ  μοι  τήν  μυστικήν  ταύτην  παρέδωκας μέθεξιν τῆς σαρκός σου ἐν ἄρτῳ καί οἵνῳ». 113 «Ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων προέρχεται [κάνει θριαμβευτική εμφάνιση] σφαγιασθήναι και δοθήναι εις βρώσιν…» Ειρηναίου. 735. Εκκλ Ιστορία.1 – 2. καθαγιασμού Ευχή 36.Nordhagen. Βυζ Τέχνη 175 εικ. 14.2. Αμβροσίας κιρνά κρατήρα πιστοίς.7–1. Ravenna Hauptstadt des spatnantiken Abendlandes.Aquilino in Milano (Studies in Byzantine and early medieval painting). Αξίζει να δούμε μερικά από αυτά τα αποσπάσματα επιστολών ή λόγων: 1.172.3. 1930 . β΄ τροπάριο Μ.4. Διάλεξις. 11.ε. φύλλο 1verso (αντιγράφει παλαιοχριστιανικό πρότυπο).10 – 4.14 και 5. Απόηχος της παντομίμας και της στιχομυθίας μεταξύ ιερέως – χορωδίας είναι ο ύμνος των Τριών Παίδων (γνωστός σήμερα ως «τον Κύριον υμνείτε». «Ξενίας δεσποτικής και αθανάτου τραπέζης εν υπερώω τόπω» θ΄ Ωδή Μ Πέμπτης 5.17. Ομιλία 3. 25. Έτσι εξηγείται γιατί σώζονται ελάχιστες απεικονίσεις του Χριστού ως φιλοσόφου διδασκάλου και ως Ορφέα: A.xiii jahthumderts. I.Νο 201.1 – 1. 15.1– 1.1. Waitzmann die byzantinischen eintenbein skalpturen des x .28 κ.12. Μέχρι τον 10ο αιώνα μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε για το δρώμενο: Ίσως κοινό πρότυπο των ψηφιδωτών που υπαινίσσονται το «Ανάστα ο Θεός» είναι η Ομιλία Ησυχίου «Εις το Μέγα Σάββατον» που μάλλον προλόγιζε σχετικό λειτουργικό δράμα.1–5.3 F. …τοις εντεύθεν ηδύσμασι  25 .10. Του ιδίου. «Έστι δε η πάσα διασκευή Πλατωνική.6 και 4.J. 21. 20.10. The Travels of Bertrandon de la Brocquiere σελ.1. B. Στις τελετές που θα συμμετέχεις δεν προεξάρχουν μαινάδες αλλά τα παιδιά του Θεού που θεσπίζουν σεμνά όργια και λογικό χορό» Κλήμης Αλεξανδρεύς Προτρεπτικός. Μαζί μου θα μυηθείς στη θέωση» Γρηγόριος Θεολόγος. Βλ και Μ Πλωρίτης ό. ως Ορφέα που διδάσκει μουσική: 1.. 16. Εκκλησιαστική Ιστορία. Bds 1. 1. ψαλτήριο Παρισίων 163. Κωνσταντίνος Σάθας. 27-42 3. 5.19 Ιωάννου Χρυσοστόμου.18. Ψηφιδωτό San Lorenzo P. Σωζομενός. «[Η σοφία του Θεού] μυσταγωγούσα φίλους εαυτής την ψυχοτρόφον ετομάζει τράπεζαν . κεφάλαιο να΄. Ορφέας 4ουαι. τόμος ς΄ σελ.119. Geschichte der byzantinischen Literatur 644.4.7. 1012. 29. PG 85. 46 3. «Περί Βασιλείου Τάξεως». Berlin. La Plana. Η χριστιανική τέχνη αφομοίωσε πολλά στοιχεία που εισήγαγαν οι Γνωστικοί. και παντοδαπών μέτρων ειδήμων. Ο κ. Ομιλία 4. Ευστάθιος Φινόπουλος παραχώρησε ευγενικά τη σπάνια αγγλική μετάφραση των «Περιηγήσεων» του Bertrandon (που βρίσκεται στη μεγάλη συλλογή του) και αφιέρωσε αρκετό χρόνο για παρατηρήσεις σε θέματα που αφορούν τη σπάνια αυτή έκδοση . 223 υποσημείωση. PG 61. 26. «Θα σου δείξω την αληθινή Λογική και τα Μυστήρια του Λόγου. Ο λαός χωρίς ιδιαίτερη παιδεία έβλεπε με καχυποψία τα συμπόσια.) στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κωνσταντινουπόλεως.

  Του απάντησε ο Μ Βασίλειος που γνώριζε την αξία του μεγάλου φιλολόγου Απολλιναρίου και υπήρξε φίλος του πριν αυτός εκφράσει τις αιρετικές του διδασκαλίες. Charles Delvoye. Ο Άγιος Βάκχος … Αθήνα. 25) Όσιος Νείλος. 33. σελ. «Βυζαντινή Τέχνη». σελ. 32. εικ. Επιστολαί. στ΄.30. 141 Γνωστή είναι η αντίδραση του αυτοκράτορα Ιουλιανού. τους πότους [=συμπόσια] τα αυτά μέλη έψαλλον» (Εκκλ Ιστορία. Φυλάσσεται στη Συλλογή Dumbarton Oaks στην Ουάσιγκτον. Σε εγκύκλιο ειρωνευόταν το συγγραφέα του «Διαλόγου  Περι  Αληθείας». 31. που απαξίωνε τη Χριστιανική Παιδεία. Αλέξης Σολομός. 55 26 . 1964. 181. 15 Η κόγχη που εικονίζεται στο ανάγλυφο δεν καταλήγει σε καμάρα αλλά σε αέτωμα (δείγμα ελληνιστικής επιρροής).

Γρήγορα εξελίχθηκε σε «Λειτουργικό  Δράμα» με δομή και περιεχόμενο που μπορεί να χαρακτηριστεί «θέατρο  επί  σκηνής». Τελούνταν μόνο σε κύκλους λογίων Οι λαϊκές μάζες σε απομακρυσμένες πόλεις της Ανατολής δεν ήταν συνηθισμένες σε ελληνικά Συμπόσια  ούτε σε φιλοσοφικές συζητήσεις. τα Συμπόσια φαίνεται να περιορίζονται. εδώ οι μοναχοί κρατούσαν λαμπάδες και λάβαρα. Ο ηγούμενος καθόταν σε θρόνο περιτριγυρισμένος από τους 12 μαθητές (όπως και στα Συμπόσια). 2. Προτιμούσαν πιο εύληπτες διδασκαλίες. Κυριαρχούσε η πρωτοτυπία εις βάρος του ακαδημαϊκού μανιερισμού της πρωτευούσης. Αξιόλογα έργα γι’ αυτό το σκοπό έγραψε ο Όσιος Εφραίμ ο Σύρος. Απέναντι στο θρόνο του ηγουμένου στεκόταν ο «ευαγγελιστής»  και απήγγειλλε τους προλόγους 27 . Το κείμενο έπρεπε να είναι κατανοητό – γι’ αυτό γραφόταν στις τοπικές διαλέκτους. παντομίμα και ξεχωριστούς κάθε φορά ύμνους.  Το λυρικό στοιχείο ήταν έντονο. Χαρακτηριστικό είναι ότι ενώ απευθύνεται στη λαϊκή μάζα όμως διατηρεί στοιχεία από τα «Συμπόσια» των λογίων1: Όπως σε εκείνα έτσι και εδώ η πομπή ξεκινούσε από το Βήμα διέσχιζε τον κυρίως ναό και κατέληγε στη  «λιτή»2. Σε μοναστήρια της Παλαιστίνης. β.  έτσι  και  στο  νέο  Δράμα  η  τελετή  άρχιζε  με  «Λιτανευτική Πομπή» που ξεκινούσε από το Ιερό Βήμα του ναού. Όπως  στα  «Συμπόσια». της Συρίας και της Αιγύπτου αναπτύχθηκε ένα είδος εποπτικής διδασκαλίας με δραματική πλοκή προσιτό σε αγράμματους μοναχούς της εποχής. Ο ηγούμενος υποδυόταν πάντοτε τον Χριστό ενώ δώδεκα ιερομόναχοι υποδύονταν τους Αποστόλους. Η εκκλησία πλησίαζε τις μάζες με εικόνες και δραματικές  παραστάσεις.α. Η δομή ήταν σπονδυλωτή: Το διδασκόμενο Δράμα χωριζόταν σε αυτοτελείς ενότητες με ανάγνωση κειμένου από την Αγία Γραφή.Τους χαρακτήρες του έργου υποδύονταν ιερείς και μοναχοί. Τα μέλη της χορωδίας ήταν μοναχοί. 1. Αντί  για  τα  σύμβολα  του  Μυστικού  Δείπνου  που  κρατούσαν  οι  μύστες  στα  Συμπόσια. «Τελετή του Ιερού Νιπτήρα» πρώιμο Λειτουργικό Δράμα Πρώιμο είδος Λαϊκού Λειτουργικού δράματος που παρέμεινε όμως στην αρχική του μορφή για αιώνες χωρίς να εξελιχθεί είναι η Τελετή του Νιπτήρα. Το θέμα του Δράματος έπρεπε να εξυπηρετεί δύο στόχους: Την κατανόηση των Παθών του Χριστού και την προετοιμασία των πιστών για την Αναστάσιμη Θεία Λειτουργία. Παντομίμες και Δρώμενα σε επαρχίες της Ανατολής Μετά τον 6ο αι.

  2. Όμως υπάρχουν ενδείξεις ότι σε κάποια μοναστήρια και αργότερα στα κοντινά χωριά η τελετή του Νιπτήρα πήρε καθαρά θεατρικό χαρακτήρα.  Πολλοί  συνέθεταν  στίχους  που  αποτυπώνουν  την  δυσφορία  των  αγροτών απέναντι στην αναλγησία των «δυνατών» του 10ου αιώνα. Ο Ηγούμενος «νίπτει τον αριστερό πόδα…» κ. η δομή και το περιεχόμενο δεν διαφοροποιήθηκε.  Πράξη:  1. Στις μονές και – αργότερα–στα χωριά.  Ο  πολίτης  ζητά  από  την  εκκλησία  και  από  τον  αυτοκράτορα  να  σκύψουν σε καθημερινά προβλήματα8. Όλοι κάθονται στο Δείπνο.  έφθανε  στην  κεντρική  πλατεία  του  κοντινού  οικισμού  . Προσευχή του Χριστού στη Γεσθημανή  2. 13.  Στιχομυθία  μεταξύ  αυτοκράτορα  και  12  «πενήτων»  στο  πσλάτιον  (ίσως  με αιτήματα και διεκδικήσεις των πενήτων από την Αυλή).  Η σκηνή της προδοσίας   Γ.  Πράξη:  Δ. 3 . Το  τυπικό δεν άλλαξε δια μέσου των αιώνων. Το τελετουργικό ήταν εντυπωσιακό. όμως τους άλλους ρόλους υποδύονταν και πιστοί από  τα γύρω χωριά με σχετικές γνώσεις.  Πράξη:  Επικρατεί διάλογος βασισμένο στο κατά Ιωάννη ευαγγέλιο.  2.λ.  Πράξη:  Ε.  1.  28 .  Το  πρόσωπο  του  Χριστού  το  ενσάρκωνε ο ηγούμενος.π.  Ο Ηγούμενος στο ρόλο του Χριστού «περιζώνεται το λέντιον» κλπ   2.του Δράματος που χωριζόταν σε πέντε πράξεις: Α.   6 – 10  Β. Και  εδώ  η  λιτανευτική  πομπή  –  ξεκινώντας  από  το  χώρο  του  μοναστηριού  –  διέσχιζε  τους  αγρούς. «τελετή  του  Ιερού  Νιπτήρα» 3.  Στα Ιεροσόλυμα η τελετή του Νιπτήρα διαδραματιζόταν στο προαύλιο του Ναού της Αναστάσεως ενώ στη Ρώμη στο προαύλιο του Αγίου Πέτρου. Μάδυτο και Καππαδοκία) η νέα μορφή του λειτουργικού δράματος βγήκε εκτός μονής – χωρίς όμως τελικά να κατορθώσει να ανεξαρτητοποιηθεί από το λειτουργικό τυπικό4.  5 Εκεί εξελισσόταν η τελετή . Ο Ιούδας αποχωρεί από το δείπνο – αρχή της προδοσίας  1. Είσοδος του Ιούδα και των στρατιωτών  2. Πάτμο. Συζήτηση Χριστού – Μαθητών (ποιος είναι πρώτος μεταξύ τους)  3. 1 . Στη Στερεά Ελλάδα η τελετή του Νιπτήρα ήταν γνωστή και τον 10ο αι. Στις μεγάλες πόλεις και σε χώρες με έντονη την επιρροή του μοναχισμού (Σινά.  Την  ευθύνη  της  τελετής  είχε  το  μοναστήρι. Ο Χριστός παρατηρεί τους μαθητές που δεν άντεξαν να τον περιμένουν  1. Παλαιστίνη. Ο Ηγούμενος «νίπτει τον δεξιό πόδα…»  3. Η εντύπωση αυτή ήταν αιτία να ονομαστεί το νέο λειτουργικό δράμα. Στους μοναχούς προκαλούσε εντύπωση η νίψη των ποδών από τον ίδιο τον Ηγούμενο.  Μέχρι τον 8ο αιώνα αποφεύγονταν επαγγελματίες ηθοποιοί.  Πράξη:  Μετά από κάθε πράξη η χορωδία έψαλλε σχετικούς ύμνους ως ιντερλούδια.

Πλήθος κόσμου συγκεντρωνόταν στο παρεκκλήσι «Νικητήριος  Αγγελική» για να την παρακολουθήσει11. Η «Ακολουθία  των  Παθών» τελούνταν στον χώρο όπου η Αγία Ελένη έκτισε τους ναούς του Παναγίου Τάφου και Αναστάσεως. «Πομπή μέχρι τον Γολγοθά» . Τους χαρακτήρες υποδύονταν αρχικά οι ιερείς. Ακολουθούσαν επίσκοποι και ιερείς που συμμετείχαν στα δρώμενα. Ήταν μια φωνή διαμαρτυρίας των πνευματικών ανθρώπων του 7ου αιώνα10. Μερικές φορές τις πολύ σκληρές σκηνές τις παρακολουθούσε και ο αυτοκράτωρ. Πατέρες του 4ου – 5ου αι εισήγαγαν σε λαϊκή χρήση διδασκαλία των παθών και της Ανάστασης (ολοκληρωμένο τύπο Δράματος) με περισσότερο εποπτικό και λιγότερο θεωρητικό τρόπο. Οι συντελεστές του έργου μιμούμενοι τις «παραβάσεις» από τα έργα του Αριστοφάνη έβρισκαν ευκαιρία να ζητήσουν επιείκεια.Πρώτη στάση της πομπής ήταν στο παρεκκλήσι «Αγία  Φυλακή»12 όπου γινόταν η αναπαράσταση της δίκης του Χριστού: 29 . Είναι κρίμα που θρησκευτικές και κοινωνικές διαμάχες σε Μεσοποταμία – Αίγυπτο εξαφάνισαν (πολλές φορές δια της πυρράς) τέτοια σενάρια. έφθανε στο παρεκκλήσι «Αγία  Φυλακή» και συνέχιζε μέχρι τον Γολγοθά. Με αυτόν τον τρόπο διασφαλιζόταν η ιεροπρέπεια και η σοβαρότητα των τελουμένων.     δ. Έτσι ο Κωνσταντίνος Ζ΄ αναγκάστηκε να επανεξετάσει και να τροποποιήσει πολλές καταδίκες.πρώιμο Λειτουργικό Δράμα Αν και το λειτουργικό δράμα «Τα  Πάθη  του  Χριστού» εξελίχθηκε σε ελληνικό έδαφος. σε «ειρκτές» και στα «κολαστήρια»οι μοναχοί τις γνώριζαν πολύ καλά. Για να ξεκουράζεται ο πατριάρχης και να εκφωνούνται οι δεήσεις γινόταν «στάσεις». όμως ξεκίνησε ως ιδέα στην Παλαιστίνη το απόγευμα Μεγάλης Πέμπτης.Άρχιζε με την καθιερωμένη πομπή που ξεκινούσε απ’ την«Νικητήριο  Αγγελική». Τις απάνθρωπες συνθήκες σε κρατητήρια. Στην πομπή προηγούνταν λάβαρα και λαμπάδες. «Δίκη και Καταδίκη του Χριστού» ως Λειτουργικό Δράμα Η δίκη του Χριστού όπως αποτυπώνεται σε διαλόγους του «Ευαγγελίου  9 Πέτρου» έδινε την ευκαιρία στο λαό να εκφράσει παράπονα για τις ανθρώπινες συνθήκες και για τα βασανιστήρια σε μεσαιωνικά δικαστήρια.γ.Οι ίδιοι οι μοναχοί πρόσθεταν ρεαλιστικές σκηνές που θύμιζαν μεσαιωνικές δίκες. Η χορωδία έψαλλε ύμνους. Ο πατριάρχης στο τέλος της πομπής κρατούσε στον ώμο του την λειψανοθήκη με το Τίμιο Ξύλο (υποδυόμενος τον Χριστό που φέρει στον ώμο τον σταυρό). Στα Πατριαρχεία έπαιρναν μέρος τα μέλη της Ιεράς Συνόδου προεξάρχοντος του πατριάρχη.

Στην Παλαιστίνη χρειάστηκε η μορφή του Ιωάννη του Δαμασκηνού (8ος αι) και η μονή του Αγίου Σάββα για να αποτολμήσουν απόπειρες αυτονόμησης του έργου «Τα Πάθη του Χριστού» και να εμπλουτισθεί η «Ακολουθία των Παθών» με ωραίους ύμνους. Αξίζει να δούμε κάποια από τα δραματικά στοιχεία:        α α. Έτσι από την πρώιμη ακόμη μορφή του το Δράμα περιείχε δημώδη λόγο και είχε σχετικά απομακρυνθεί από το καθαρά λατρευτικό μέρος της τελετής. Έτσι γινόταν πειστικότερη και πιο δραματική η σκηνή της πορείας13       β. Οι στιχομυθίες μεταξύ Πιλάτου – Χριστού και η σκηνή όπου ο πατριάρχης ως Χριστός σύρεται από τον λαιμό ήταν παρμένα από το «απόκρυφο» «Ευαγγέλιο Πέτρου». Αρμενία. Στο Αχταμάρ (λίμνη Βαν πρόποδες του Αραράτ) οι σκηνές ήταν ρεαλιστικές: Η Θεοτόκος βοηθούσε τον Ιωσήφ  από  Αριμαθαία να κατεβάσει τον Ιησού από τον σταυρό ενώ ο Νικόδημος προσπαθεί με ηλάγρα (τανάλια) να βγάλει τα καρφιά από τον σταυρό.1. Αχταμάρ και Καππαδοκίας που αποδίδουν σκηνές από το έργο. Κρατά την σκάλα και σκεύος με εργαλεία. Συζήτηση με τον Πιλάτο 2. Την παναγία και τις μυροφόρες υποδύονταν γυναίκες από τα γύρω χωριά. ένας διάκονος που υποδυόταν τον δήμιο. Συζήτηση του Χριστού με τους σταυρωμένους ληστές 3. Βαζελώνος και Περιστερεώτα). προσποιούνταν ότι τραβά από τον λαιμό τον πατριάρχη με ένα λευκό «οράριο». Άρνηση του Πέτρου Η πομπή ξεκινούσε πάλι προς Γολγοθά όπου γινόταν πάλι αναπαραστάσεις: 1. Κρήτη Στην Αρμενία και στα μέρη του Πόντου το κεντρικό πρόσωπο στην Ακολουθία της Αποκαθήλωσης ήταν η Παναγία. δ. Όταν ο πατριάρχης προχωρούσε προς τον Γολγοθά. Όταν ο «ευαγγελιστήε» (αναγνώστης) έλεγε το «τετέλεσται» το «βροντείον» έκανε θόρυβο σαν να έπεφταν κεραυνή και να λυσομανούσε η καταιγίδα. η συγκίνηση. γ. Όμως στην Κωνσταντινούπολη από πολύ νωρίτερα το «Δράμα των Παθών» άρχισε να παίρνει την τελική του μορφή ε. Αγίου Ευγενίου. η συντριβή από 30 . Αποκαθήλωση. Η Παναγία διευθύνει τις εργασίες. Στις τοιχογραφίες της Τραπεζούντος. Πόντος. ε. Η αναπαράσταση της Σταύρωσης ήταν απλή παντομίμα χωρίς πολλά ρεαλιστικά στοιχεία. Κάποιος μοναχός κεντούσε την πλευρά του πατριάρχη (που υποδυόταν τον Ιησού) και από κάποιο μηχάνημα φαινόταν να τρέχει αίμα και ύδωρ. τονίζεται ιδιαίτερα το συναίσθημα.Στις τοιχογραφίες της Θεοσκεπάστου ο Ιωσήφ από Αριμαθαία με ηλάγρα βγάζει τα καρφιά από τον σταυρό στη σκηνή της Αποκαθήλωσης. στην Καππαδοκία. Μεταξύ των θεατών ήταν η οικογένεια των Μεγάλων Κομνηνών. Στην Τραπεζούντα τα Δράμα των Παθών παιζόταν στα μεγάλα μοναστήρια (Σουμελά. Σταύρωση 2.

Αθήναι 1965. Δεν εμπλουτίστηκαν ποτέ το κείμενο και τα δρώμενα. Το νέο αυτό λειτουργικό δράμα διαμορφώθηκε αρχικά στις Πατριαρχικές Μονές Παλαιστίνης και γρήγορα διαδόθηκε στα μοναστήρια Κωνσταντινουπόλεως Αιγύπτου και Συρίας. Χαρακτηριστική είναι και η τοιχογραφία στη Μονή Βατοπεδίου (14ος αι) 4. Φαίδων Κουκουλές. 3. Krumbacher 413. Η σωζόμενη εικονογραφία δικαιώνει την πληροφορία του Φαίδωνα Κουκουλέ. 6. Η Τελετή δεν ξεφεύγει από το Ευαγγελικό Κείμενο. Άρχιζε στον νάρθηκα της εκκλησίας την Κυριακή των Βαίων και τελείωνε «στο περιβόλι» (άρχισε δηλαδή δειλά – δειλά να βγαίνει από τον ναό).(B. Δεν υπήρχε ανάγνωση κειμένου αλλά διάλογοι που χρειάζονταν αποστήθιση. Αργότερα επί τουρκοκρατίας στα κρητικά χωριά το έθιμο συνεχίστηκε «Συνήθεια παλιά πάππου προσπάππου»: κάθε επτά χρόνια οι πιστοί παρακολουθούσαν αναπαράσταση των Παθών14. Εδώ όμως το νόμισμα συμβολίζει το τριάκοντα αργύρια της προδοσίας.τη θλίψη.10b. 3. 5. 2. Η Λιτή είναι ιδιαίτερος χώρος σε μονατηριακούς ναούς. Σήμερα έχει περιοριστεί μόνο στο νίψιμο των ποδών. Η τελετή αρχικά πρέπει να ξεκινούσε από το Νίψιμο των ποδών των μαθητών και τελείωνε με την προδοσία. σημ. Φαίδων Κουκουλές. Στο Göreme (Tokalı kılıze II τοιχογραφίες του 10ου αι) το «δωδεκάορτο» είναι σίγουρα επηρεασμένο από το λειτουργικό δράμα που παιζόταν στο χώρο του ναού και διηύθυνε ο αρχιεπίσκοπος Αρέθας. με εξωεκκλησιαστικά στοιχεία . Πατμιακά χειρόγραφα που περιέχουν την τελετή ανάγονται στον 17ο – 19ο αιώνα και αντιγράφουν παλαιότερα κείμενα. 5.ο δράμα παιζόταν στο νάρθηκα του ναού – δεν είναι όμως βέβαιο αν παιζόταν όλη η ιστορία του πάθους την ίδια μέρα. Σε φορητή εικόνα της Μονής Σινά (10ος αιώνας που μάλλον εικονογραφεί παρόμοιο λειτουργικό δράμα εντός του ναού). 2. 112). Στο όψιμο Συμπόσιο που εικονογραφεί το ψηφιδωτό της Santa Maria Magiore (5ος αιώνας) οι μύστες μετέχουν και σε νίψη των ποδών. Τον ρόλο της Παναγίας και των Μυροφόρων τον υποδύονταν κοπέλες του χωριού. Δεν υπάρχει δημώδες κείμενο γ. μεταξύ κυρίως ναού και νάρθηκα.). Στην Κρήτη το δράμα των Παθών είχε αρχίσει να ανεξαρτητοποιείται με την επιρροή των Βενετών. Το σκεύος κάτω από την τράπεζα σκεπασμένο με το «λέντιο» δηλώνει την τελετή αυτή. Βυζαντινών βίος και πολιτισμό τόμος 6ος Απόηχος της συνήθειας αυτής επιβιώνει στην Πάτμο: Ο Ηγούμενος δίνει ένα νόμισμα στο μοναχό που υποδύεται τον Ιούδα. 7. στην Κύπρο και αλλού. Βυζαντινών βίος και πολιτισμό τόμος 6ος Αθήναι 1948. Τα λειτουργικό δράμα και εδώ παιζόταν στη λιτή. ότι το νέο λειτουργικό δράμα τελούνταν στη λιτή των μονών 1. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. 469) Στην Καππαδοκία. εικ 110-113). Στην Πάτμο σήμερα τελείται στην Πλατεία Ξάνθου. Το ψηφιδωτό στη μονή Οσίου Λουκά δείχνει ότι τον 10 αιώνα στη Στερεά Ελλάδα παρουσιαζόταν όλη η ιστορία από το Μυστικό Δείπνο έως την Ανάσταση του Χριστού. ο Ιερός Νιπτήρας τελούνταν σε πλατείες. (σελ. Το παράξενο αυτό έθιμο καταργήθηκε. Η σκηνή εκτυλίσσεται στη Λιτή. Το τυπικόστην Πάτμο. 31 . Ο ηγούμενος του προσέφερε ζευγάρι υποδήματα. «Η εν Πάτμω τελετή του Ιερού Νιπτήρος». Τον 19ο αιώνα το ρόλο του Ιούδα ενσάρκωνε ο πτωχότερος κάτοικος της Πάτμου. Στα ψηφιδωτά της Μονής Χίου (Grabar. 4. σ 55. Το πρώιμο αυτό λειτουργικό δράμα που ονομάστηκε «Ιερό Νιπτήρας» ίσως αντιγράφει αμυδρά σκηνές από τα Συμπόσια. Ηγουμένου Θεοδωρήτου. Πολλοί είναι οι ερευνητές που ασχολήθηκαν με το Βυζαντινό Θρησκευτικό Θέατρο αρνούνται να δεχθούν ότι η Τελετή του νιπτήρα αποτελεί πρώιμο Λειτουργικό Δράμα: α. β. Οι αγράμματοι χωρικοί που λάμβαναν μέρος χρειάζονταν πολύ καιρό να μάθουν τον ρόλο τους και τα λόγια που θα αποστήθιζαν. Η ίδια σύνθεση επαναλαμβάνεται σε ορθογώνια φορητή εικόνα της Μονής Βλατάδων (Θεσσαλονίκη 14ος αι. οι μαθητές φορούν λευκό τριβώνιο (ένδυμα αρχικά των φιλοσόφων και αργότερα των μοναχών). Το σκεύος με το νερό θυμίζει κολυμβήθρα όπου – συμβολικά – πλύνεται το προπατορικό αμάρτημα.

Οι στίχοι προτρέπουν: «να προσεγγίσουμε όλοι στην τράπεζα (δυνατοί και πένητες)» «να δούμε πως (ο χριστός) νίπτει τα πόδια των μαθητών και να κάνουμε κι εμείς το ίδιο να νίψουμε ο ένας τους πόδες του άλλου …». 336. 27. Αθήνα 1974. Η εν Πάτμω τελετή του Ιερού Νιπτήρος. Καλοκύρης.1-6. Σύρομεν τον Υιόν του Θεού εξουσίαν αυτού εσχηκότες…» Ευαγγέλιο Πέτρου 6. 114 Κων.αλλίλοις υποταγέντες…»). 17. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. Είναι πιθνόν να διαμορφώθηκαν μέσα στο παλάτι από κάποιες στιχομυθίες μεταξύ των 12 πενήτων και των παρισταμένων μελών τη Αυλής (αλλιώς δεν θα μιλούσαν για υποταγή «. 12.. Η. Νίκος Καζαντζάκης. φαίνεται ένα κτίσμα που θυμίζει το παρεκκλήσιο της Αγίας Φυλακής. Στο ελεφαντοστό του Βερολίνου που περιγράφει ο Goldschmidt εικονίζονται οι νεκροί στον Άδη που περιμένουν την Ανάσαση. Από τις περιγραφές του όμως φαίνεται ότι κάποτε παρακολούθησε την τελετή στα Ιεροσόλυμα και ανακαλύπτει σε αυτήν πρώιμα θεατρικά στοιχεία.1 – 6. Μαλανδράκη. Αλεξάκης. σελ. 6. σελ.8. σελ. σελ. Ευαγγέλιο Πέτρου. Πίσω από αυτούς που περιμένουν. 14.Αυτοί οι στίχοι αποτελούν σήμερα μέρος της υμνολογίας της Μεγάλης Πέμπτης. 9. Ε.3 Φαίδων Κουκουλές. 554 «Φυλακή» = παρατηρητήριο – σκοπιά. 15.3 Νίκος Καζαντζάκης. 32 . 11. Αθήνα 1974. Μ. 5. Η σκηνή σχετίζεται με τη διήγηση του «Απόκρυφου» «Ευαγγελίου Πέτρου»: « … Οι δε λαβόντε τον Κύριον ώθουν αυτόν τρέχοντες και έλεγον. μεταφράζει λάθος τη λέξη «φυλακή» (prison = δεσμωτήριο αντί του σωστού «παρατηρητήριο»). Ο Χριστός ξανασταυρώνεται. 10. Baumstark Φυλακή» φαίνεται πανοραμικά η Ροτόντα του Παναγίου Τάφου. Από το σημείο όπου βρίσκεται το παρεκκλήσι «Αγία Ο A. Η τελετή του Νιπτήρος εν Πάτμω. σελ. 19. Εν Αλεξανδρεία 1912. 13. Εσία.

Από τον Κύκλο των Μυροφόρων στο «Μη μου Άπτου» Γύρω στον 6ο αιώνα σε μοναστήρια και σε πόλεις του Βυζαντίου παράλληλα με την παράσταση των Παθών του Χριστού. Από εκεί σαν από παρατηρητήριο («από  θέας») έραιναν το εκκλησίασμα με ροδοπέταλα. Κατά τη λιτάνευση του «Επιταφίου» ένα παιδί από τη χορωδία έλεγε ένα στίχο από το ψαλτήριο. 2. β. Ο Ιωάννης Δαμασκηνός με μοναχούς της Παλαιστίνης οργάνωνε παντομίμες και αναπαραστάσεις των Παθών του Χριστού.Οι κοπέλες που υποδύονταν τους ρόλους.504. Δεν είναι γνωστό αν το δρώμενο αυτό σκηνοθετήθηκε για πρώτη φορά από τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο (τέλη 4ου αι.27) που αναφέρεται στις Μυροφόρες. Τον 8ο αιώνα στη Συρία τα δρώμενα του Επιταφίου έχουν ήδη διαδοθεί και εμπλουτίζονται με κατάλληλους ύμνους. Δρώμενα στη λιτάνευση του Επιταφίου   Ο «Επιτάφιος Θρήνος» και η λιτάνευση του Επιταφίου εμπλουτίστηκε σιγά – σιγά με σειρά από δρώμενα στα οποία οι «Μυροφόρες» παίζουν τον κύριο ρόλο1.α. 1. Η τελετή της Ταφής του Χριστού είχε δραματικά στοιχεία που αργότερα αξιοποιήθηκαν στο αντίστοιχο Λειτουργικό Δράμα. Για τον σκοπό αυτό μελοποίησε το τμήμα από τον Λόγο του Γρηγορίου του Θεολόγου (35. Είναι βέβαιο ότι οι παντομίμες ήταν γνωστές στον Καρλομάγνο που ζήτησε από τον Δαμασκηνό να του στείλει βιβλία – ίσως και μοναχούς να διδάξουν τα δρώμενα στους Φράγκους. Η χορωδία απαντούσε ψάλλοντας έναν ύμνο. έραιναν με ροδοπέταλα και αρώματα. Ο επίσκοπος και το ιερατείο ντυμένοι στα λευκά έψαλλαν τον Τρισάγιο Ύμνο. τη νύκτα της Μεγάλης Πέμπτης έφερναν στο ναό άνθη. Όταν έφθαναν στο κέντρο του ναού τοποθετούσαν τον «αέρα – επιτάφιο» σε στολισμένο τραπέζι. Η τελετή άρχιζε με την καθιερωμένη λιτανευτική πομπή: Τέσσερις διάκονοι περιέφεραν τον  «αέρα  ‐  επιτάφιο» 2 κρατώντας τον από τις τέσσερις γωνίες.). 4. παίζονταν αυτοτελείς κύκλοι που αναφέρονταν σε μια ξεχωριστή ενότητα. Κατά τη διάρκεια της 33 . Οι κοπέλες που υποδύονταν τις Μυροφόρες συνόδευαν την λιτανευτική πομπή δαφνοστεφανωμένες. Μέχρι το πρωί στόλιζαν τον Επιτάφιο. κρατώντας αρώματα και πανέρια με άνθη. 3. είναι όμως γνωστό ότι ο Γρηγόριος απευθύνει χαιρετισμό στο λαό και στις κοπέλες που έραιναν άνθη από τον άμβωνα3. Οι «Μυροφόρες» όση ώρα ο λαός προσκυνούσε τον Επιτάφιο. Στην Αγία Σοφία κοπέλες που υποδύονταν τις Μυροφόρες ανέβαιναν στον Άμβωνα ή στο Υπερώο. Το Λειτουργικό Δράμα «Μη  μου  άπτου» αναδείχθηκε μέσα από αυτά τα αυτοτελή Δράματα.

Ο Χριστός με κίνηση αποστροφής λέει : «Μη με πλησιάζεις»  Οι ποικίλες ερμηνείες που δόθηκαν κατά καιρούς (από  τον  Ωριγένη  και  το  Χρυσόστομο  έως το  Θεοφύλακτο και  τον  Λέοντα  Ι΄) στη φράση «Μη  μου  άπτου» που απηύθυνε ο Ιησούς δείχνουν τη δυσκολία σε αυταρχικές κοινωνίες να δεχτούν ότι μια  γυναίκα μπορεί να πλησιάσει το Χριστό και να συζητήσει ως  ίση  προς  ίσο.               34    . Την αγάπη του κοινού στις παραστάσεις αυτές μαρτυρεί η πλούσια εικονογραφία που σώζεται4.084)  β. Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ «ΜΗ ΜΟΥ ΑΠΤΟΥ» Ο Χριστός απρόσιτος αποφεύγει τη Μαρία. Γι’ αυτό κλαίει και οδύρεται. Απόηχος αυτών των ύμνων είναι το  αναστάσιμο  ιδιόμελο  των  Αίνων  γ΄  Ήχου που ψάλλεται μέχρι σήμερα.  Γνώρισε το Χριστό ο οποίος στεκόταν πιο πέρα:  Μαρία:   «Ο Κύριός μου!  Και ο Θεός μου!  Δόξα σοι!»  Όπως φαίνεται από μία Ομιλία του Ιωάννου Χρυσοστόμου. Σύντομα διαμορφώθηκαν δύο τάσεις στην προσέγγιση του «Μη μου άπτου» και οι μετέχοντες ανάλογα με το πολιτιστικό τους υπόβαθρο τάσσονταν υπέρ της μιας ή της άλλης: α. Εκείνη  κατευθύνεται  προς  το    Χριστό  με χαρά. Τους λέει: «Μή δή φοβεῖσθε! Μήδ’ ὑμῖν ἔστω φόβος» (στ. Σιγά – σιγά όμως οι διάλογοι εμπλουτίστηκαν. Η ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ «ΜΗ ΜΟΥ ΑΠΤΟΥ» Ο Χριστός πλησιάζει τη Μαρία και συζητά ως ίσος προς ίση. 2.»  Μαρία:   «Κλαίω  διότι  πήραν  τον  Κύριό  μου  από  τον  τάφο  και  δεν  γνωρίζω που τον μετέφεραν». Η  Μαρία  πέφτει  στα  πόδια του Χριστού λέγοντας: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου! Δόξα σοι:»  Την πρώτη αυτή εκδοχή του Δράματος παραδίδει το «Κοσμοσωτήριον  Πάθος  –  Τραγωδία  κατ’  Ευριπίδην» ( 4ου αιώνος): Ο  Χριστός  συναντά  τη  Μαρία  τη  Μαγδαληνή  που  συνοδεύει  τη  Θεοτόκο.»  Σκηνή Β΄ Δύο «ζωηφόροι Άγγελοι» στο εσωτερικό του μνημείου:  Άγγελος:   «Τι κλαίεις ω γύναι. Και όλο το έργο γενικά ασκούσε κριτική στην υβριστική υπεροψία των ανδρών απέναντι στις γυναίκες. Το ότι ο ύμνος αυτός ήταν κάποτε μέρος της μουσικής επένδυσης φαίνεται από το ότι ο ποιητής δεν ακολουθεί κατά γράμμα το ευαγγελικό κείμενο και δραματοποιεί υπερβολικά τις σκηνές : Σκηνή Α΄ Στο  μνήμα  η  Μαρία  η  Μαγδαληνή  αναζητά  τον  Χριστό.αναπαράστασης η χορωδία του ναού έψαλλε σχετικούς ύμνους.  Όμως δεν τον βρίσκει. τον 4ο – 5ο αιώνα τα πρώιμα δρώμενα προορίζονταν για «διδασκαλία» των νέων που προσέρχονταν στο βάπτισμα.  Σκηνή Γ΄ Η Μαρία έστρεψε το βλέμμα της πίσω.  Ο  Χριστός  συμμερίζεται  τη  χαρά  τους  για την Ανάσταση.  Μαρία:   «Οίμοι Σωτήρ μου!  Πως εκλάπης πάντων Βασιλεύ. Για την εποχή τους οι διάλογοι αυτοί ήταν πρωτοποριακοί με αναφορές στα δικαιώματα της γυναίκας.

    Τη λύση στις ελληνικές κοινότητες της Συρίας την έδωσε ένα κείμενο – θεατρικό σενάριο –αποδιδόμενο στον Ιωάννη Χρυσόστομο: Παρουσιάζει το Χριστό να συνομιλεί επί σκηνής με τη Μαρία τη Μαγδαληνή [χωρίς να ενδιαφέρεται για τις αντιδράσεις του συντηρητικού κοινού]: ΧΡΙΣΤΟΣ:  «Μαρία. αντιγράφει αντίστοιχη θεατρική παράσταση.  Ὅπου χαρά.)6: Το περιστατικό με τη Μαγδαληνή στην οικία του Λαζάρου (κατά Ιωάννη ιβ΄3-8) ταυτίστηκε με εκείνο που συνέβη στην οικία του Σίμωνα του Φαρισαίου – η αμαρτωλή γυναίκα που άλειψε τους πόδες του Ιησού με μύρο (κατά Ματθαίον κστ΄ 6-13). Από το «Μη μου Άπτου» στο «Quem quaeritatis» . ἀπέδρα τῶν δακρύων…»      γ.  τι  κλαίεις. Σ’ αυτόν τον πίνακα ο Χριστός με μια «θεατρική» κίνηση αποφεύγει τη Μαρία. Η στάση αυτή του Χριστού στη Νορμανδική και στη Γοτθική κοινωνία του Μεσαιωνικού Ιταλικού Βορρά προσπαθούσε να βρει δικαιολογία σε ομιλίες που αποδίδονται στον πάπα Γρηγόριο Α΄(6ος αι. Όταν λόγιοι μοναχοί από το Βυζάντιο κατέφυγαν 35 . Αν είναι σωστή αυτή η πληροφορία τότε πρέπει να ερευνηθεί αν οργανωτές του πρώιμου αυτού δράματος ήταν ο Αμβρόσιος επίσκοπος Μεδιολάνων και συνεργάτες του. Είναι αλήθεια ότι η μεσαιωνική κοινωνία της Δυτικής Ευρώπης δεν θα ανεχόταν ποτέ την οικειότητα του Χριστού με μια γυναίκα – και μάλιστα «πρώην  αμαρτωλή» – τη στιγμή που ο μισογυνισμός είχε αρχίσει να παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις7. ο Χριστός την χαιρετά από μακριά και κινείται προς αντίθετη κατεύθυνση.Πολύ περισσότερο δεν μπορούσαν να δεχθούν ότι μια γυναίκα  αναδείχτηκε  ανώτερη από πολλούς άνδρες5.Χ. που εκτίθεται στο μουσείο Castello Sforzesco του Μιλάνου με σκηνές από τον διάλογο Αγγέλου – Μυροφόρων. Ενώ εκείνη τρέχει να πέσει στα πόδια του. Θα ήταν υπερβολικά παρακινδυνευμένο άραγε να υποθέσουμε ότι ο ωραίος πίνακας του Fra Angelico με τίτλο «Noli  me  Tangere»  («Μη  μου  Άπτου») στην πρώιμη Αναγέννηση. Η εσφαλμένη αυτή ταύτιση της αμαρτωλής γυναίκας με την μυροφόρο Μαρία Μαγδαληνή μεταφέρεται στην εξέλιξη του Λειτουργικού Δράματος στη Βόρειο Ιταλία: ¾ Ο Χριστός αποφεύγει επιδεικτικά τη Μαρία8     ¾ Προβάλλεται  η  συζήτηση  Μυροφόρων  –  Αγγέλου  (κατά  Μάρκον  ιστ  1‐8)  για  να αποσιωπηθεί συνάντηση και συνομιλία του Χριστοὐ με «μια γυναίκα»    ¾ Αποσιωπάται η συζήτηση Μαρίας – Ιησού από το κατά Ιωάννη ευαγγέλιο    ¾ Γι  αυτό.  την  χαράν        δεξαμένη. Γιατί όμως μια τέτοια πληροφορία δεν τη γνωρίζουν οι ιστορικοί του 5ου–6ου αιώνος.  Τίνα  ζητεῖς. εικονογραφεί πρώιμη μορφή του «Μη μου Άπτου» στη βόρειο Ιταλία. Κάποιοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι το φιλντισένιο δίπτυχο του 400 μ.  και  το  Δράμα  αντί  «Μη  μου  Άπτου»  («Noli  me  Tangere») ονομάστηκε  «Τίνα ζητείτε» («Quem queritis?»)    Μέχρι την εποχή των Ισαύρων (8ος αι) το «Τίνα  ζητείτε»    στη Δύση παρέμεινε στο ναό – χωρίς ιδιαίτερη εξέλιξη.    Παύσαι  τῶν  δακρύων.

Η επιρροή της βυζαντινής τεχνοτροπίας είναι έντονη. Το λυρικό μέρος είναι τονισμένο με μουσικά σύμβολα γνωστά στην Αυλή του Όθωνος Β΄ της Γερμανίας («Πασχάλιος  Τρόπος»). Ο άγγελος (τον οποίο υποδύεται ο επίσκοπος) καθισμένος στον επισκοπικό θρόνο ευλογεί τις μυροφόρες.Ελβετία) στο τέλος του 9ου αιώνα. Μια ωραία ξυλογραφία στον κώδικα του 980 αντιγράφει μακέτα από παράσταση του έργου. Εδώ ο τάφος του Χριστού είναι μια υπερυψωμένη λάρνακα. Όπως συμφωνούν όλοι οι ερευνητές. Χειρόγραφος κώδικας του 98010 σώζει το έργο «Τίνα ζητείτε» σε πρώιμη εκτέλεση στο εσωτερικό ενοριακού ναού. Την ίδια εποχή (μεταξύ 963 . Με τις ευλογίες του Σεβ. ενώ αγνοεί τη συνάντηση των Μυροφόρων με το Χριστό και τη λεπτομέρεια ότι «προσελθοῦσαι  ἐκράτησαν  αὐτοῦ  τους  πόδας  καί    προσεκύνησαν  αὐτῶ. Όμως στη λατινική μετάφραση τον διάλογο αυτό (κατά Ιωάννη κ΄ 14-17) τον παρέλειψε. Τετάρτης «Η Αμαρτωλή» Αν το Δράμα «Μη μου  Άπτου» προκάλεσε έντονες συζητήσεις στη Μεσαιωνική 36 .  Surrexit  sicut  praedixerat!  Inte. Η συζήτηση Αγγέλου –Μυροφόρων μεταφράστηκε στα λατινικά από τον Βενεδικτίνο μοναχό Tutillon στο μοναστήρι του Saint Gall (Αγίου Γάλλου . Η βάση της λάρνακας έχει απότομη κλίση και το δεξί πόδι του αγγέλου είναι μετέωρο. Για διευκόλυνση του τελετάρχη υπάρχου σκηνικές οδηγίες.στην Ιταλία έδωσαν νέα πνοή στη θεατρική παιδεία της Δύσης. Το πάνω μέρος του θυμίζει επισκοπικό θρόνο. Έτσι ο διάλογος τελικά έλαβε την εξής μορφή:  Άγγελος  Quem quaeritatis in sepulchro christicolae?  Μυροφόρες  Jesum Nazoreum crucifixum o caelicolae!  Άγγελος  Non  est  hic.  κη΄  9). Ο μοναχός Tutillon είχε υπ’ όψιν ελληνικό αρχέτυπο που περιείχε και το διάλογο Μαρίας – Ιησού9. Æthelwold Winchester το έργο  «Τίνα ζητείτε» («Quem queritis?») διαδόθηκε στην Αγγλία11. Το ρόλο του Αγγέλου υποδυόταν ο επίσκοπος ή ένας ιερέας ενώ τις μυροφόρες υποδύονταν παιδιά της χορωδίας. Το Δράμα «Μη  μου Άπτου» το «δίδαξαν» στο εσωτερικό μοναστηριακών ναών. Αυτό σημαίνει ότι παιζόταν από μορφωμένους κληρικούς και απευθυνόταν σε μορφωμένο κοινό (ίσως φοιτητές).»  (Ματθ. Είναι γραμμένο στα λατινικά. Δεν αναφέρεται ποιο ρόλο έπαιξε στη διαμόρφωσή του η μοναχή Χροσβίτακαι η βασίλισσα Θεοφανώ (βυζαντινή πριγκίπισσα σύζυγος του Όθωνα Β΄ της Γερμανίας).8) – τη συνάντηση του αγγέλου με τις Μυροφόρες ή όπως λανθασμένα τις λένε «τρεις Μαρίες».984) βενεδικτίνοι μοναχοί μετέφεραν το βυζαντινό θέατρο στη Μεγάλη Βρετανία.   Το Πεντάπρακτο της Μ. δ.. το κείμενο αυτό «είναι το πρώτο λατινικό διαλογικό τροπάριο».  nuntute  quid  surrexit  o mortuis!  ο Τον 10 αιώνα το  «Τίνα  ζητείτε»(«Quem  queritis?») είχε ήδη γίνει δημοφιλές στη Δύση. Έβγαινε από το Βήμα (που συμβόλιζε τον ουρανό παράδεισο). Πήρε μόνο τη σκηνή που περιγράφεται στο κατά Μάρκο ευαγγέλιο (ιστ΄ 1 . Τον ρόλο του Αγγέλου τον υποδυόταν ο Ιερέας. Παιζόταν σε ενοριακούς ναούς σε λατινική γλώσσα.

Η αντίθεση προσφερόταν για αυτοσχεδιασμούς.» 13.  Οι διάφοροι διάλογοι και ο «Θρήνος» της Αμαρτωλής δεν προέρχονταν αποκλειστικά από το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο. Η «Αμαρτωλή» έγινε το σύμβολο της καταπιεσμένης γυναίκας που υπερβαίνει τον εαυτό της και γίνεται δεκτή από την κοινωνία.   Η εικονογραφία της Μεγάλης Τετάρτης διατηρεί και αυτή έντονα στοιχεία υποτυπώδους φεμινισμού: Η Αμαρτωλή είναι η μόνη που πλησιάζει το Χριστό ενώ ακόμη και οι μαθητές του κάθονται παραπέρα. στο συμπόσιο όπου μόνο ευγενείς και ευυπόληπτοι πολίτες επιτρέπεται να παρακαθίσουν. Μερικοί από τους αυτοσχέδιους διαλόγους σώθηκαν στην «απόκρυφη»  βυζαντινή γραμματεία.κοινωνία. Στο συμπόσιο στην οικία του Σίμωνα οι διάλογοι μεταξύ Χριστού – Σίμωνα και Χριστού – Ιούδα θυμίζουν σκηνές από τον ΛΖ΄ Λόγο Γρηγορίου του Θεολόγου που με αυστηρότητα καταγγέλλει: «. 12. Το κείμενο της απαγγελίας τόνιζε τη μετάνοια της  αμαρτωλής. 37 . το προδοτικό φίλημα του Ιούδα. Επίσης. Από πρώιμη εποχή κάθε Μεγάλη Τετάρτη η εκκλησία μπορούσε να παραθέσει για συζήτηση: απέναντι στη μετάνοια της αμαρτωλής γυναίκας.Τον 8ο αι εμπλουτίστηκε. Με την υποτυπώδη φεμινιστική κίνηση της εποχής (της οποίας ηγήθηκαν Πατέρες της Εκκλησίας) ίσυνδέεται και το όνομα της Κασσίας Μοναχής (9οςαιώνας)14 Καθόλου απίθανο το περίφημο έργο της (το «Τροπάριο» που ψάλλεται στον Όρθρο της Μ. αντίθετα η «Ακολουθία» της «μετανοούσης αμαρτωλής» συγκίνησε και συγκινεί. Δεν άργησε να διαμορφωθεί ένα είδος πεντάπρακτου δράματος: Σκηνή Α: Δείπνο – Συμπόσιο στην οικία Σίμωνα του Φαρισαίου  Σκηνή Β: Συζήτηση του Χριστού με την Αμαρτωλή  Σκηνή Γ: Ο Ιούδας σχολιάζει τις πράξεις της Αμαρτωλής  Σκηνή Δ: Ο Χριστός συγχωρεί την Αμαρτωλή. Τετάρτης – Μεγ. Αντίθετα ο «μαθητής του Χριστού» Ιούδας γίνεται παράδειγμα προς αποφυγή: Προδίδει το δάσκαλό του και γίνεται μισητός από την κοινωνία.. παρίσταται – έστω και ορθή – μία γυναίκα και μάλιστα «αμαρτωλή». Τρίτη βράδυ) να αποτελούσε μουσική επένδυση – προοίμιο – απολεσθέντος δράματος που παιζόταν σε γυναικεία μοναστήρια. Στους διαλόγους αποτυπώνονται κοινωνικά προβλήματα της εποχής. Διδάσκει μετάνοια  Σκηνή Ε: Ο Ιούδας φεύγει μέσα στη νύχτα για την προδοσία  Το πεντάπρακτο αυτό ήταν γνωστό από τον 5ο αιώνα σε γυναικεία  μοναστήρια του Βυζαντίου. αποδιδόμενο στον Ιωάννη Χρυσόστομο: Οἵμοι  τῆ  ἁμαρτωλῶ!        Οἵμοι  τῆ  ἀσώτῳ!        Ἕως τίνος οὐκ ἀφίσταμαι τῶν κακῶν. Δημοφιλής υπήρξε η θρηνωδία της αμαρτωλής που περιέχεται στον «ψευδεπίγραφο  Λόγο»  5ου αι..  Δεν  δέχομαι  τη  νομοθεσία  που  φέρεται  με  βαρβαρότητα  εναντίον  της  γυναίκας και που δεν τη θεωρεί ισότιμη με τον άνδρα. Περιείχε  απαγγελία  από μοναχή και διαλόγους  προσώπων που υποδύονταν αντίστοιχους ρόλους. Ο «θρήνος» της «απεγνωσμένης  γυναίκας» μετά τον 6ο αιώνα περιλαμβανόταν σε θεατρικά κείμενα που κυκλοφορούσαν (όπως η«Βυζαντιακή  Διάταξη  των  Παθών»).

Παρ’ όλα αυτά το Λειτουργικό Δράμα δεν βγήκε από το χώρο της οναστηριού. Τότε άρχιζε μία στιχομυθία μεταξύ του Αναγνώστη και των μοναχών που υποδύονταν το Χριστό. το ψηφιδωτό που θυμίζει σκηνογραφία ρωμαϊκού θεάτρου (scene fronts). Στον Άγιο Απολλινάριο (Ραβέννα 5ος αιώνας).   ε. Από τα πανηγύρια αυτά προήλθε το λειτουργικό δράμα του Λαζάρου και της Βαΐοφόρου. Από την «Ανάσταση του Λαζάρου» στη «Βαΐοφόρο» Σε μεγάλα μοναστήρια το Σάββατο του Λαζάρου και η Κυριακή των Βαΐων ήταν ευκαιρία για πανηγυρικές εκδηλώσεις. τα σχηματοποιημένα βράχια που περιβάλλουν τον τάφο του Λαζάρου είναι πιστή αναπαράσταση του αγιορείτικου τοπίου.  Χριστός  Όποιος πιστεύει δεν φοβάται θάνατο…  Αναγνώστης  Τότε (ο Κύριος) λέγει προς τον Λάζαρο  Χριστός  Λάζαρε δεύρο έξω…  Ένας μοναχός προσποιούνταν ότι ανοίγει τον τάφο του Λαζάρου. α.  αν ήσουν εδώ.Σε ενοριακούς ναούς το ρόλο της Αμαρτωλής υποδυόταν μια κοπέλα. αποτυπώνει δραματικές σκηνές με τίτλο «Έγερσις του Λαζάρου» 15που ασφαλώς παίζονταν εντός του ναού. 38 . Όταν η πομπή έφθανε στο χώρο της «Λιτής» ο ηγούμενος καθόταν στον θρόνο και απέναντί του τοποθετούσαν την εικόνα με την Ανάσταση του Λαζάρου. Τετάρτης (πρελούντια και ιντερλούδια) με διδακτικό χαρακτήρα14. Πλησίαζε από το δεξί κλίτος του ναού το «Διδάσκαλο» και τους «μαθητές» τη στιγμή που ο Ιούδας έφευγε από αριστερά για να διαπραγματευτεί την τιμή της προδοσίας. Στις διάφορες φάσεις του δράματος ψάλλονταν τροπάρια της Μ. Ένα τρίπτυχο του 14ου αιώνος με ευαγγελικές σκηνές αντιγράφει το ψηφιδωτό του Αγίου Απολλιναρίου και σκηνογραφεί πλήρες Δράμα που παιζόταν τον 9ο αιώνα στην Αρμενία. γ. – το μικρό αυτό δρώμενο εξελίχθηκε σε πρώιμο έργο δημοφιλές σε Ανατολή και Δύση. Μήπως εδώ η τελετή και οι παντομίμες γίνονταν έξω από τη μονή – στο χώρο του κοιμητηρίου. Πολύ νωρίς τους διαλόγους και το άνοιγμα του τάφου τα ανέλαβαν πιστοί από τα γύρω χωριά. Μια σειρά μικρογραφιών αντιγράφουν σχεδόν εξ ολοκλήρου το ψηφιδωτό της Ραβέννας. Άλλος προσποιούνταν ότι ελευθερώνει το Λάζαρο από τις «κηρείες» που ήταν τυλιγμένος. β. Η εορτή άρχιζε με λιτανευτική  πομπή  που ξεκινούσε από το Ιερό Βήμα. Στο Δίπτυχο του 13ου αιώνα από τη Μονή του Αγίου Παύλου που βρίσκεται στη Βενετία16 η μικρογραφία που θυμίζει τη Ραβέννα. εκκλησίας – ή από το προαύλιο του μ μο Τον ρόλο του Χριστού τον υποδυόταν πάντα ο ηγούμενος Υπάρχουν όμως πολλές ενδείξεις ότι γρήγορα – τον 5ο αι. τη Μάρθα και τη Μαρία Αναγνώστης  ΄Ήλθε ο Ιησούς εις Βηθανία…  Μαρία  Κύριε. δεν θα πέθαινε ο αδελφός μας. Ο Χριστός κάθεται σε επισκοπικό θρόνο που είναι τοποθετημένος σε αψιδωτό τρίκογχο (συνηθισμένο στην αρμενική ναοδομία του 10ου αιώνα) 17. Δύο παιδιά – δόκιμοι μοναχοί – βοηθούσαν να κλείσει μια πλάκα που υποτίθεται ότι ήταν η είσοδος του τάφου.

              Είδα φόβους.    είδα βάσανα και πόνους…. Στην Ήπειρο μέχρι σήμερα. Όμως ο πύργος και η σχηματοποιημένη πύλη δείχνουν ότι η πομπή δεν ξεκινούσε από το Ιερό Βήμα αλλά εκτός των τειχών της μονής (ίσως από το κοιμητήριο όπου είχε προηγουμένως παιχθεί το Δράμα της Ανάστασης του Λαζάρου).)20 η μικρογραφία – που 39 . Αν και δεν έχουμε γραπτές μαρτυρίες για την πρωτοχριστιανική εποχή όμως μέχρι 5ο αιώνα στην πρώιμη εικονογραφία υπάρχουν ενδείξεις ότι στααστικά κέντρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τα δρώμενα της Κυριακής των Βαΐων εξελίχθηκαν λίγο – πολύ σε θεατρική παράσταση. ε. Οι μοναχοί κρατώντας κλαδιά φοίνικα ή δάφνης και ψάλλοντας ύμνους ξεκινούσαν από το Ιερό Βήμα ροαύλιο του ναού. Η αναπαράσταση άρχιζε και εδώ με λιτανευτική πομπή. Σημαντικό όμως είναι ότι οι «Δήμοι» έβρισκαν ευκαιρία να εκθέσουν στον αυτοκράτορα τα παράπονά τους. «Πες μας Λάζαρε τι είδες εις τον Άδην που επήγες. Μετά την ανάγνωση της σχετικής ευαγγελικής περικοπής ξεκινούσε «λιτανευτική πομπή» με κατεύθυνση προς τη Βηθανία. και έφθαναν στο χώρο της Λιτής ή στο π πρ Εκεί ο Αναγνώστης διάβασε την σχετική περικοπή α πό το απ ριστό κκα αι μ οναχοί ευαγγέλιο. Οι οργανωτές του είχαν εφεύρει περιστρεφόμενη σκηνική κατασκευή (ομοίωμα τάφου. Παράλληλη εξέλιξη είχε και η ακολουθία της Κυριακής των Βαΐων με παντομίμες και αναπαράσταση της θριαμβευτικής εισόδου του Χριστού στα Ιεροσόλυμα. Η απουσία γυναικών στο γλυπτό προδίδει ότι τα τελούμενα δεν είχαν βγει ακόμη από τον περίβολο της μονής και απευθυνόταν στην κλειστή κοινότητα των μοναχών. περιφέρουν στις γειτονιές τον «Επιτάφιο του Λαζάρου» στολισμένο με άνθη.Ο Χριστός κινείται σαν να ήταν αυτοκράτωρ που εισέρχεται θριαμβευτικά στην πόλη μετά από νικηφόρα μάχη. Απόηχος των διαλόγων μεταξύ Λαζάρου και εκπροσώπων των Δήμων ίσως είναι οι στίχοι από τα «Κάλαντα του Λαζάρου». Στην Ελληνική Ύπαιθρο. Εντυπωσιακή ήταν και η τελετή στα Ιεροσόλυμα. Αντίθετα στο τετραευάγγελο της Βαλτιμόρης (13ος αι. Ένα παιδί υποδυόμενο τον Λάζαρο γύριζε τις γειτονιές τυλιγμένο σε σεντόνι και στολισμένο με λουλούδια. όμως στο όρος Nemrud (στον Ευφράτη ποταμό στα όρια Αρμενίας) τον 13ο αιώνα το δράμα «Έγερσις  του  Λαζάρου» παιζόταν στο ύπαιθρο. Ο Ηγούμενος υποδυόταν το Χ Χρ μο τους αποστόλους. Η ανάγλυφη πλάκα του 5ου αιώνος που ανακαλύφθηκε στη Μονή Στουδίου19 φέρει επιρροές από την ιεροτελεστία των ανακτόρων. Στο ναό του Φάρου (Κωνσταντινούπολη) από το 890 – όταν έγινε η μετακομηδή των λειψάνων του Λαζάρου – η βασιλική οικογένεια και η ηγεσία της Αυλής παρακολουθούσαν ανάλογα δρώμενα το Σάββατο του Λαζάρου που δεν είναι σίγουρο ότι είχαν καθαρά θεατρικό χαρακτήρα. Η χορωδία έψαλλε ύμνους. (Και εδώ δεν είναι σίγουρο ότι έχουμε καθαρά θεατρικές σκηνές): Ο Πατριάρχης με την ακολουθία του πήγαιναν το Σάββατο του Λαζάρου στο Όρος των Ελαιών. Αυτοί εκτελούσαν τους διαλόγους. είδα τρόμους. στις εορτές για την Ανάσταση του Λαζάρου ενσωματώθηκαν κατάλοιπα παγανιστικών εθίμων όπου το δραματικό στοιχείο ήταν έντονο. εισόδου ναού και εισόδου οικίας).  στ . Αν στα παραπάνω παραδείγματα το πρώιμο έργο παιζόταν εντός του ναού ή στον χώρο του κοιμητηρίου της μονής.δ. που χρησίμευε για την εναλλαγή σκηνών18.».

Προτιμότερο όμως θα ήταν η παράξενη αυτή φιγούρα να αναζητηθεί στο ποίημα που συνέθεσε για την εορτή ο αυτοκράτωρ Θεόφιλος και που ψάλλεται ως «Ιδιόμελο των Αίνων» 22: Παρουσιάζει τον Χριστό ως βασιλέα και τον όνο ως «θρόνο» στον οποίο η «άπιστη γενεά των Εβραίων» καλείται να δηλώσει υποταγή. Οι πολιτικές αιχμές του ύμνου είναι προφανείς. Επίσης. Αρχικά ο «αέρας» στο κέντρο είχε κεντημένο σταυρό. Δύο στοιχεία εδώ έχουν μεγάλο ενδιαφέρον: Πρώτον στα δρώμενα παίρνουν μέρος και γυναίκες και δεύτερον δεν περιορίζονται αυστηρά στο ευαγγελικό κείμενο. 1192) Το θάρρος των Μυροφόρων (παρά τις απαγορεύσεις έσπασαν τον κλοιό των Ρωμαίων στρατιωτών και πλησίασαν τον φρουρούμενο τάφο του Χριστού). Από τον 9ο αιώνα είναι συνηθισμένη η παράσταση της ταφής του Χριστού γι αυτό ονομάζεται «επιτάφιος». Στη θέση των «άπιστων Εβραίων» θα μπορούσαν να βρεθούν και οι πολιτικοί του αντίπαλοι. Οι βοσκοί της περιοχής προθυμοποιήθηκαν να στρώσουν προβιές αντί για μόνο «ιμάτιο». Κανεις δεν υποχρεώνεται ντυμένος πτωχικά να οδηγεί τον όνο ως υπηρέτης. Από τον 13ο αιώνα ο «επιτάφιος» παίρνει τη σημερινή του μορφή – για τις ανάγκες της λιτανευτικής πομπής. Τον 10ο – 11ο αιώνα είναι της μόδας οι κλασικές σπουδές. Κάτω από τον στρωμένο χιτώνα όπου πατά ο όνος κάθεται κάποιος σε θέση «οκλαδόν» συνηθισμένη στάση ικέτη ή νικημένου εχθρού  Ιστορικοί της Τέχνης θεωρούν ότι ο νέος που ποδοπατείται από τον όνο υποδύεται την προσωποποίηση της ειδωλολατρίας – που συντρίβεται κάτω από τα πόδια του Χριστού. τους βοσκούς που έστρωναν προβιές στο δρόμο και τους αρρώστους που περίμεναν το Χριστό να τους ελεήσει). Σιγά – σιγά όμως εμπλουτίστηκε με κείμενα με φεμινιστικά μηνύματα που απαγγέλλονταν από μαυροφόρες κοπέλες που υποδύονταν τις μυροφόρες. 1196) και στον Αττικό αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως (Mansi IV. Ενώ στον κλήρο και στο λαό υπενθυμίζει ότι ο βασιλιάς τους είναι προσιτός στο λαό και ταπεινός. 1. Δεν στρώνονται προβιές στο δρόμο του Χριστού. ο όνος δεν έχει χαλινάρι (ο Χριστός φέρνει την ελευθερία και όχι τη δουλεία). Ασφαλώς οι στιχομυθίες μεταξύ των μαθητών θα είχε απλουστευτεί – και θα διεξαγόταν στην δημώδη τοπική διάλεκτο. Ο «Επιτάφιος» είναι εξέλιξη του «Αέρα» (χρυσοκέντητο κάλυμμα των Τιμίων Δώρων). Στο βάθος μία μορφή φέρει ένδυμα ασκητού. 2. όμως τα «Συμπόσια» αυτά εντυπωσιάζουν το λαό Στο ελεφαντοστό του Ανατολικού Βερολίνου21 (εικόνα 18) ο Χριστός ως αρχαίος φιλόσοφος με τους μαθητές του πλησιάζουν την πύλη (που εισάγει στην πόλη ή στο μοναστήρι). Αποστήθιζαν φράσεις που αποδίδονται στον Γρηγόριο τον Θεολόγο (Mansi IV. όμως παράλληλα κάθεται σταθερά στο θρόνο του.αντιγράφει παλαιότερες απεικονίσεις – οι «κοσμικοί» (πιστοί από τα γύρω χωριά) λαμβάνουν ενεργό μέρος και ερμηνεύουν ιερούς χαρακτήρες του Δράματος (όπως τα παιδιά που τραβούν το σχοινί του όνου. Η τήβεννος που φορούν καλύπτει το δεξί χέρι τους που κάμπτεται σε ορθή γωνία – όπως ακριβώς ντύνονταν οι αρχαίοι φιλόσοφοι και ρήτορες. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Ο «Κύκλος των Μυροφόρων» σε πρώιμη φάση ήταν μέρος του «Επιταφίου Θρήνου». θυμίζει την Αντιγόνη που δεν φοβήθηκε τις αυστηρές διαταγές του Κρέοντα. Αν και δεν συμμετέχουν πολλοί από τους «πένητες». . Σε λόγιους κύκλους αναβιώνουν τα «Συμπόσια».

Σε Δίπτυχο Μονής Αγ Παύλου (13ου αι) η «Έγερσις του Λαζάρου» θυμίζει το ψηφιδωτό στη Ραβέννα 5ου αι. Το σκηνικό και εδώ θυμίζει εσωτερικό ναού. G. 1959.H. Τετάρτης. σελ. 531 Γρηγορίου Θεολόγου Προς Ευνομιανούς κεφ. 31 Barbara Yorke. PG59. Θεωρείται η αρχαιότερη απεικόνιση «Εγέρσεως του Λαζάρου». Το σκηνικό θυμίζει κόγχη ναού (όπου προφανώς παιζόταν το «Μη μου άπτου»). New York). Art Gallery Baltimore.289. εικόνα 51 Staatliche Museum Ανατολικού Βερολίνου Ελεφαντοστό 10ου – 11ου αιώνα με παράσταση Βαϊοφόρου. 8. Εικονίζει τη συνάντηση του Ιησού με τις Μυροφόρες. 5.3. (εικόνα 277 ) Ευχολόγιο Droogo β. Γρηγόριος Α΄ ο Διάλογος: «Ομιλία 33 στα» PL 76.292. 1246A. Μ. Ο Βάκχος στο Βυζάντιο. η προσωπική συνάντηση Ιησού – Μαρίας Μαγδαληνής παραλείπεται. μτφρ. (Ψευδο-) Ι. 141 εικ 163 (σελ146) Ιδιόμελο των Αίνων της Κυριακής των Βαΐων Ήχος δ΄  «Εξέλθετε έθνη. 18. Ο Γρηγόριος Θεολόγος (35. (εικόνα 280) Ευαγγέλιο Όθωνα Γ΄Μόναχο 10οςαι Αλέξης Σολωμός. Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Charles Delvoye Βυζαντινή Τέχνη μτφρ Μαντώ Παπαδάκη Αθήνα 2000. Ch. σ 164-165 Aurora art publishers Leningrad 1977. Armenian Art Treasure of Jerusalem. Σωφρόνιος Αγιοπαυλίτης. β.  Εξέλθετε λαοί.Χ.  επί πώλου ευτελούς  επιβαίνοντα. Firenze. Οι σκηνές από τον «Κύκλο των Μυροφόρων» και ιδιαίτερα το «Μη μου άπτου» επηρέασε τη βυζαντινή τέχνη. Delvoye Βυζαντινή Τέχνη σελ. Ciclo christologico. : α. την στάση αποστροφής (κίνηση και χειρονομία) σε μικρογραφίες 10ου αιώνος στο G. Ρούλα Πατεράκη. 10. Αθήνα 2001. 9. 4.Y.που άνοιξε το δρόμο για το «κυνήγι μαγισσών». 19. Omont: Evangiles avec peintures Byzantines du xie siecle Paris 1908. Μικρογραφία (ευαγγελιστάριο Paris gr 74 11ου αιώνος που εικονίζει τη συνομιλία του Χριστού με τη Μαγδαλινή).  Γενεά Ιουδαίων. 16. Είναι χαρακτηριστικός ο «Θρήνος» της Αμαρτωλής που περιέχεται στον ύμνο: «Οίμοι λέγουσα ότι νυξ μοι υπάρχει … ζοφώδης τε και ασέληνος… Μη με την σην δούλην παρίδης…» Η Κασσία μοναχή άνοιξε δρόμο σε μεταγενέστερες επεξεργασίες του σεναρίου της Μ.9-36. 22.22 – 35. 17 Φύλλις Χάρτνολ. Σε φορητή εικόνα του 1546 (Μονή Σταυρονικήτα) οι μορφές φέρουν μοναχικό ένδυμα (μοναχοί που συμμετείχαν ή παρακολουθούσαν τα δρώμενα). 1238D. Στη μικροτεχνία σώζονται δείγματα που αντιγράφουν δρώμενα από το έργο. (εικόνα 278 ) Ευαγγελιστάριο Egdort (980) γ. Ιστορία του Θεάτρου. Αθήνα 1980.11. 139. Η σκηνογραφία δεν θα μπορούσε να διαφέρει από την εικονογραφία του Δυτικού Μεσαίωνα. Επίσης πουθενά δεν γίνεται λόγος για τη συνάντηση των Μυροφόρων με το Χριστό (οι οποίες «προσελθοῦσαι  ἐκράτησαν αὐτοῦ τούς πόδας καί προσεκύνησαν αὐτῶ» κατά Ματθαίον κη΄ 9). Ελεφαντοστό δίπτυχο του 400 μ. ελάτε. Bovini Mosaici di S. Apollinare Nuovo di Ravenna II. 21. (w 532). Dolger . τόμος 13. 6. © 2002.540. κεφάλ.Weigard 1943. α. Αναγγείλετε την Ανάσταση του Χριστού…». 11. Στη «ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΗ ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ» που σώζει τη Συρο-Παλαιστινιακή παράδοση. 53. στο Castello Sfotzesco στο Μιλάνο. ΣΤ΄ και Ζ΄ 36. 1 4. Τη μικρογραφία του τετραευάγγελου βλέπε στο «THE GLORY OF BYZANTIUM» (The Metropolitan Museum of Art. N. 183. Αχειμάστου – Ποταμιάνου Μυστήριον Μέγα και Παράδοξον.  Θεάσασθε σήμερον τον Βασιλέα των Ουρανών ως επί θρόνου υψηλού. Χρυσοστόμου. 15. Από την θέση που βρίσκεστε (από θέας) πέστε και στους κατοίκους της Σιών αυτά τα θαυμαστά που βλέπετε. Τετάρτης (που αποδεσμεύτηκε από το ευαγγέλιο και έγινε «Θρήνος της Αμαρτωλής»). Schiller Ikonographie der chtistlichen Kunst III. άπιστε και μοιχαλίς δεύρο θέασαι…»    41 . 13. His Career and Influence Oxford DNB. Gutter Ioch 1971. Md.χ. Κορύφωμα της απαξίωσης της γυναίκας στη Δύση είναι η «βούλα» του 1265 που εξέδωσε ο πάπας Κλήμης Δ΄ . Σ’ αυτήν αποδίδεται το «Δοξαστικό των Αποστίχων» της Μ. Η ανάγλυφη αυτή πλάκα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κωνσταντινουπόλεως. 7. 1. II. 17. Εις Πόρνην και εις Φαρισαίον. 30 εικ 30. Ας δούμε π. 540. «ΘΕΑΤΡΟ». σελ. 1979. 20. 12.29) προτρέπει τις κοπέλες που έραιναν : «Γυναίκες που θα μας φέρετε το χαρμόσυνο μήνυμα. εικ 92.168 εικ. 1997. Bishop Aethelwold.

  Στενάζουσα ὁδυνηρῶς ἐκ βάθους ψυχῆς. γνωστό ως: «Το  Κοσμοσωτήριον  Πάθος»5 που επί αιώνες συγκινούσε την βυζαντινή κοινωνία. Το περιεχόμενό τους εντυπωσίαζε εξαθλιωμένες και χαροκαμένες μάνες. Όμως αν και επικρατεί ο αυτοσχεδιασμός διακρίνουμε αμυδρή έστω  «λόγια» επίδραση. Η εκκλησία το αξιοποίησε στην περιφορά του Επιταφίου.  γυναῖκες. με τις επιδρομές των Αράβων και τα λοιμώδη νοσήματα. Στο σύνολό του είναι «θρήνος» της Παναγίας που μαθαίνει για την σταύρωση του Χριστού.  Παρειάς σύν θριξί καταξαίνουσα. Η υποδυόμενη τη Θεοτόκο.  «Θρήνος εις τα πάθη και την Σταύρωσιν του Χριστού» 1 β. Απ’ τον 7ο αι οι «Θρήνοι» πολλαπλασιάζονται στη δημώδη και στην εκκλησιαστική ποίηση.  «Λόγοι Παρακλητικοί εις τα Πάθη του Χριστού και θρήνος της Θεοτόκου» 2 γ. θρηνούσε προ του σταυρού.632 δεκαπεντασύλλαβους. «Θρήνος»: αυτοσχέδιο θρηνητικό τραγούδι         «Θρήνοι» (τραγούδια με θρηνητικό περιεχόμενο) είναι πανάρχαιο είδος. Όταν μαθαίνει για την καταδίκη του.  κατετρύχετο. ή στην ξενιτιά.    α. αντιδρά όπως κάθε μάνα. πολλές ήταν οι μητέρες που είχαν νεκρό ή άρρωστο παιδί.  Ασφαλώς το συγκινητικό αυτό ποίημα (ή κάποιο ανάλογο) αποτελούσε εισαγωγή στη σκηνή της Σταύρωσης.:  α.Τραγωδία κατ’ Ευριπίδην»        Σε τρία ελληνικά χειρόγραφα της Εθνικής Βιβλιοθήκης των Παρισίων4 σώζεται σενάριο («δράμα»). ούκ ἀνασχέτ᾿ οὐκ ἀνέξομαι!               42     . Γι’ αυτό ήταν δημοφιλής ο «Θρήνος» της Θεοτόκου μπρος στον Σταυρό του καταδικασμένου – νεκρού υιού της όπως μας παραδόθηκε στην υμνογραφία της Μεγάλης Εβδομάδος: Σήμερον σέ θεωροῦσα ἡ ἄμεμπτος Παρθένος  ἐν Σταυρῶ Λόγε ἀναρτώμενον. (Στο Συμπόσιο του Μεθοδίου Ολύμπου η ψυχή θρηνεί για τις αμαρτίες της. Δεν άργησε ο «Θρήνος» να μπει στις δραματοποιημένες «διδασκαλίες». Η «Παρθένος Άνασσα» θρηνεί τον γιο της που άδικα θανατώθηκε. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι στίχοι του δεν προέρχονται από το ευαγγελικό κείμενο. ἐτέτρωτο την καρδίαν πικρῶς.  «Θρήνος της Θεοτόκου» 3      β. Ζητά και από τις άλλες χαροκαμένες μητέρες να καταλάβουν τον πόνο της: «Γυναῖκες αἵ τῆσδ’ ἐγκύς ἐστέ συμφορᾶς. Τα δύσκολα και φοβερά χρόνια του 6ου – 9ου αι.  Διό καί το στῆθος τύπτουσα ἀνέκραγε γοερῶς:  Οἵμοι θεῖον τέκνον!!!  Οἵμοι  το φῶς τοῦ κ΄σμου!!!  Τι ἔδυς ἐξ ὀφθαλμῶν μου ὁ Ἁμνός τοῦ Θεοῦ . Το «Κοσμοσωτήριον Πάθος . Αποτελείται από 2. Ίσως και οι «Θρήνοι» που μας είναι γνωστοί από τα Επτάνησα απηχούν και αυτοί βυζαντινά πρότυπα – ή αντιγράφουν θρηνητικούς στίχους10ου αι. Και στο «Κοσμοσωτήριο Πάθος» του 4ου αι η Παναγία θρηνεί τον Χριστό). ή φυλακισμένο.  ὁδυρομένη μητρῶα σπλάγχνα.

το τροποποίησε – μετέφερε τον «Θρήνο» στη δημώδη γλώσσα της εποχής του – και συνέθεσε το Κοντάκιο της Μεγάλης Παρασκευής12. Δεν υπάρχει όμως καμιά ένδειξη στο έργο. Πολλά έχουν γραφεί γι’ αυτό το θέμα. 617‐621  β. ρίψω. Ούτε κανείς οπαδός του θα δεχόταν τέτοιο στίχο. Πολλοί θεατρολόγοι επηρεάστηκαν από τον προβληματισμό του K. 638 κ. μήτερ παρθένε…»    Πότε άραγε γράφτηκε το «Κοσμοσωτήριον Πάθος» και ποιος το έγραψε. Κάποιοι ερευνητές – από αυτούς που αμφισβητούν τον Γρηγόριο ως συγγραφέα του «Κοσμοσωτηρίου Πάθους» – τείνουν να το αποδώσουν σε «μοναχό του 6ου – 7ου αιώνος» (ίσως στον Ρωμανό τον Μελωδό)8.’ β. Πράγματι. κυκλοφορούσαν με ψεύτικο όνομα. Οι φιλόλογοι που το μελέτησαν διακρίνουν σ’ αυτό επιρροές και από άλλα σωζόμενα ή χαμένα αρχαία θεατρικά έργα: Æ  Ευριπίδου «Εκάβη» στ. Οι δραματικές κινήσεις της «Κορυφαίας του χορού»  αντιγράφει  τους στίχους του Β΄ Ημιχορίου (στ.  Η Παναγία ακούει το Χορό και απαντά στο Α΄ Ημιχόριο στ. Όμως το ίδιο το κείμενο καταρρίπτει αυτόν τον ισχυρισμό για δύο λόγους Πρώτον το κείμενο αγνοεί τους γλωσσικούς και γραμματικούς κανόνες του 6ου αιώνος9 και δεύτερον αγνοεί την Γ Οικουμενική Σύνοδο που συγκλήθηκε το 43110. όμως δεν θα επέτρεπε ποτέ στον εαυτό του να γράψει τον στίχο 108. αν ο Γρηγόριος «Χριστιανός Έλλην ποιητής»…«θα μπορούσε να γράψει τέτοιο έργο»6.Έτσι πολλοί ερευνητές δέχονται την αντίθετη άποψη11. Γιατί τα τρία χειρόγραφα που σώζονται – και απηχούν μακρά παράδοση – αποδίδουν το έργο στον Γρηγόριο. 1 ‐ 4  Æ  Λυκόφρονος «Αλεξάνδρα»   γ. Από τον τίτλο που μας παραδίδουν τα σωζόμενα χειρόγραφα φαίνεται να είναι έργο του «ἐν  ἁγίοις πατρός ἡμῶν Γρηγορίου τοῦ θεολόγου». Ο Krumbacher. Χαίρετ᾿ Οὐκέτ’ εἰμ’ ἐγώ!» (369-372).  . Για οικονομία χώρου ο «Θρήνος παρά τω Σταυρώ» εικονίζεται δίπλα  στον «Επιτάφιο Θρήνο» (décor simultanée) 13. Είναι όμως ο τίτλος αυτός αξιόπιστος. Και τα αντίγραφα του έργου για να μην κριθούν αιρετικά. Krumbacher και διστάζουν να αποδώσουν το έργο αυτό στον Γρηγόριο Θεολόγο7. Στις τοιχογραφίες της Μονής Χιλανδαρίου αντιγράφονται σκηνογραφίες από πιθανή παράσταση στο χώρο του ναού: α. ότι ο Ρωμανός ο Μελωδός είχε υπ’ όψιν το «Κοσμοσωτήριον Πάθος». αν ο Απολλινάριος.ε. 622 ‐ 632)  γ. Η δομή του κειμένου στο «Κοσμοσωτήριον  Πάθος» θυμίζει τη δομή στις «Βάκχες». Όμως κανείς από αυτούς δεν απαντά στα ερωτήματα: α. Και δεν φαίνεται πουθενά κάτι που να προδίδει την παρουσία του αιρετικού Απολλιναρίου.  Η Παναγία μονολογεί (στ.αναρωτιέται. Γιατί κανείς βυζαντινός λόγιος ποτέ δεν αντέδρασε και δεν το αμφισβήτησε Θα μπορούσε βέβαια να έγραψε το έργο ο Απολλινάριος φίλος του  Γρηγορίου Θεολόγου που αργότερα καταδικάστηκε ως αιρετικός.  Σε πολλούς στίχους  β. μεθήσω σῶμ’.  Η λύση του δράματος έρχεται όταν η παναγία συναντά τον αναστημένο Χριστό και τον ακούει να της λέγει: «Χαίρ’. Ο Θρήνος της Παναγίας εικονίζεται σε δύο «ημιχόρια».  Η Παναγία θρηνεί (στ.1‐ 3)  Æ  Ευριπίδου «Μήδεια» στ. ω Κόρη πάγχαρτε. 471)  Αγιορείτες μοναχοί φαίνεται ότι γνώριζαν το «Κοσμοσωτήριον Πάθος» και έπαιζαν σκηνές από αυτό. ἀπαλλαγήσομαι βίου θανούσα.  α. έγραψε τον στίχο 25. (Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν αυτή την εκδοχή). ότι ο συγγραφέας είχε αιρετικές απόψεις.

Ο Κωνσταντίνος Σάθας20 και ο Krumbacher21 αναλύουν το έργο και το χαρακτηρίζουν «Τραγωδία» που παιζόταν στο χώρο της Μονής Οσίου Σάββα. Ως «Θρήνος της  Παναγίας»  έκανε εντύπωση και στο Βυζάντιο. θυμίζει τον εικονομάχο στρατιώτη που προσπαθεί να σβήσει με χρώμα ή με ασβέστη την εικόνα του Χριστού χρησιμοποιώντας επίσης καλάμι και σπόγγο). Το «Κοσμοσωτήριον Πάθος» δεν εντυπωσίασε μόνο τη Δύση. Δικαίως λοιπόν το πρόσεξαν πολλοί εκδότες όπως ο Θ. Το έργο του Στεφάνου ήταν δημοφιλές στους κύκλους των Ορθοδόξων 8ου-9ου αιώνα (κυκλοφόρησε το 790. Υποστηρίζει ότι η Αθηναΐς βρήκε ημιτελές το έργο του Πελάγιου και το συμπλήρωσε18. Ο Ζωναράς αποδίδει το έργο στον Πατρίκιο Πελάγιο. Μόνο λόγιοι το καταλάβαιναν. Στη Δύση μεταφέρθηκε μετά τον 10ο αι με τον λατινικό τίτλο «Christus  Patiens»15. Η μικρογραφία στο χειρόγραφο «Ψαλτήριο Χλουντώφ» του 815 ίσως αντιγράφει το σκηνικό της σταύρωσης. Χοϊδάς που το εξέδωσε το 1846 στην Αθήνα. (Ο τίτλος «Christus  Patiens» μεταφράστηκε σε «Χριστός  Πάσχων»). Περιείχε υπονοούμενα για τις διώξεις εναντίον των Ορθοδόξων. Ο «Βίος του Ιησού» φέρει επιρροές όχι μόνο από το «Κοσμοσωτήριον Πάθος» αλλά και από το «Κατά  Ιωάννη  Ευαγγέλιο» του Νόνου Πανοπολίτη17. Επίδραση του «Κοσμοσωτηρίου Πάθους» σε Ανατολή και Δύση          Οι Ιεραπόστολοι τον 9ο–10οαι μετέφεραν και προσάρμοσαν το «Κοσμοσωτήριον Πάθος» στις χώρες του Βορρά.Χ. Στέφανο Σαββαΐτη (ήταν μοναχός στη μονή Οσίου Σάββα στην Παλαιστίνη). που έγραψε η αυτοκράτειρα Αθηναΐς (402-460μ. Τέλος στον ανεψιό του Αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού. 44 . αποδίδεται το έργο «Ο Θάνατος  του  Χριστού» επηρεασμένο και αυτό από το «Κοσμοσωτήριον  Πάθος». Ίσως σ’ αυτές τις περιοχές οι σκηνές να παίζονταν και στις μεγάλες πλατείες που γειτόνευαν με το προαύλιο του ναού. Είχε μεγάλη διάδοση στη Συρία. εποχή εικονομαχίας)19. (Ο υποδυόμενος τον στρατιώτη που προσφέρει «όξος και χολή».)16. Διασκευές παίζονταν τον 16ο αιώνα σε ναούς της Μόσχας και της Αγίας Πετρούπολης14. Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο παραμένει δημοφιλές αφού είναι «η πρώτη πεντάπρακτη ευρωπαϊκή Τραγωδία» και το μόνο ολόκληρο Βυζαντινό έργο που σώζεται. Εκεί –σε πλατείες της Αντιόχειας – το γνώρισαν οι Σταυροφόροι παιζόμενο από επαγγελματίες ηθοποιούς και το αντέγραψαν στη Γαλλία και στην Αγγλία και το ενέταξαν στον «Κύκλο των Παθών». Έμμετρη μετάφραση στη νεοελληνική δημοσίευσε και ο Θρασύβουλος Σταύρου το 1973 «προς χρήσιν των μαθητών» της «Εταιρείας Σπουδών Σχολής Μωραΐτη». Πολλοί λόγιοι του 5ου – 8ου αι πήραν την ιδέα και έγραψαν παρόμοια έργα.  γ. Στην Ελλάδα έγινε γνωστό από ανακοινώσεις Δυτικών ερευνητών. Ένα τέτοιο έργο είναι ο «Βίος του Ιησού» 2343 στίχων τονισμένων σε «Ηρωικό  Εξάμετρο». Σε πολλά σημεία φαίνεται η δυσκολία της Αθηναΐδος στο χειρισμό της ξεπερασμένης διαλέκτου». Αίγυπτο και Μεσοποταμία. Κατά τον Γρηγορόβιο το Ηρωικό Εξάμετρο «γίνεται σκοτεινό και ψυχρό. Επίσης ανεβάστηκε από τη «Θεατρική Συντεχνία»(1977) και από τη «Θεατρική Λέσχη Βόλου» το 1977. Ανεβάστηκε στη σκηνή από το «Εθνικό Θέατρο» το 1964 και το 1988. Το κείμενο ίδεν κυκλοφόρησε στο ευρύ κοινό.

Οι σκηνές παίζονταν εντός ναού ή στο προαύλιο (το κείμενο απαιτεί σοβαρότητα-ευλάβεια)και: α. Η «Σκνοθετική Διάταξις…» είναι σενάριο πολύπλοκου έργου με 30 εναλλαγές σκηνικών και με πλήθος χαρακτήρες. «Βυζαντιακή Σκηνική Διάταξις των Παθών»          Ο Σπυρίδων Λάμπρος δημοσίευσε22 απ τον Παλατίνο Κώδικα του 14ου αι23 ένα είδος λιμπρέτου με τίτλο «Σκηνοθετική  Διάταξις  τῶν  Παθῶν  τοῦ  Χριστοῦ» Χριστοῦ». ιδρυτικό μέλος της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.  β. στο θρήνο της Παναγίας δόθηκε και άλλος συμβολισμός: έπρεπε να εκφράζει τη θλίψη της μάνας. Ενώ πολλές παραλλαγές που σώζονται διατηρούν λόγιες φράσεις που προδίδουν επιρροές από την κωνσταντινοπολίτικη παράδοση του 13ου – 15ου αιώνος.  Να επιλέξει «πρόσωπα δυνάμενα υποκρίνεσθαι και μιμείσθαι». Παράλληλα σε κάποιους στίχους αποτυπώνεται ο τρόμος των ανοχύρωτων ελληνικών νησιών από τις συχνές επιδρομές των Σαρακηνών πειρατών που κατέστρεφαν τα πάντα και έφερναν πόνο και δυστυχία. Ο 24 Βυζαντινολόγος François Charles Albert Vogt δημοσίευσε μετάφραση στα Γαλλικά την οποία χρησιμοποίησε ο August Mahr25 για να δημοσιεύσει κριτική έκδοση του ελληνικού κειμένου με μετάφραση στα Αγγλικά. βασισμένη στους στίχους 453  –  477 του «Πάθους» όμως σιγά – σιγά εμπλουτίζονταν με στίχους που θύμιζαν Αιγαίο: Στο «Καταλόι της Παναγιάς» τη μητέρα του Χριστού την συναντά η «Κυρά –  Καλή» που προσωποποιεί τη γαληνεμένη θάλασσα. Το γενικό πρόσταγμα για την επιλογή ηθοποιών είχε ο «δομέστικος» μέλος του ιερατείου. Η συνάντηση αυτή και η αισιόδοξη συζήτηση των δύο γυναικών έρχεται σε αντίθεση με τον «Μαύρο  Ουρανό» και την «Μαύρη μέρα» (θλιβερή αλλά και φοβερή στιγμή του αγριεμένου πελάγους). Αξιόλογη είναι η ανάλυση που επιχειρεί ο αρχιμανδρίτης Άνθιμος Παπαδόπουλος. (Η σκηνή του Συμποσίου στην οικία του Σίμωνος και η θριαμβευτική είσοδο του Χριστού στα Ιεροσόλυμα προϋποθέτουν 20 πρωταγωνιστές και πλήθος κομπάρσων).  Να «καταστήσει κατά τάξη τα πράγματα». Τραγουδούσαν κατ’ αντιφωνία μία πολύστιχη ρίμα. παρέμεναν στο ναό υποδυόμενες την μητέρα του Χριστού και κάθονταν κυκλικά γύρω από τον Εσταυρωμένο να τον μοιρολογήσουν. Στα παράλια όμως της Μικράς Ασίας και στα νησιά του Αιγαίου.δ.  Όλα να γίνονται «μετά φόβου θεού και ευλαβείας και προσοχής μεγάλης». Έτσι από τους στίχους 453–477 του «Κοσμοσωτηρίου Πάθους» προήλθε μοιρολόι (το γνωστό «Καταλόι της Παναγιάς»): Ομάδα μαυροφόρων γυναικών τη Μεγάλη Πέμπτη τα μεσάνυκτα μετά την Ακολουθία των Παθών. Από τους «Θρήνους» στο «Καταλόι της Παναγιάς»          Στους στίχους 453 – 477 του «Κοσμοσωτηρίου  Πάθους» η θρηνητική στάση της Παναγίας θυμίζει τη μορφή της Νιόβης στο μουσείο Uffizi της Φλωρεντίας που θρηνεί το θάνατο των παιδιών της. ο γιος της οποίας βρίσκεται στα ξένα και τον καημό της νέας που ο σύζυγός της θαλασσοπνίγεται κάπου μακριά.  45 . ε.  γ. όμως σε μία – στην παραλλαγή των Μοσχονησίων – η «Κυρά  Καλή» συζητά με την Παναγία σε τοπική διάλεκτο.

Στο Oberammergau της Βαυαρίας για να ευχαριστήσουν το θεό για τη διάσωσή τους από τη βουβωνική πανώλη του 1663 οργανώνουν κάθε δέκα χρόνια παράσταση «Τα Πάθη του Χριστού» (τα «Oberammergau Passion Play») στην πλατεία μπρος στο πρόπυλο της μητρόπολης30. 2. «ἀς ἀπέλθη») δεν είναι αρχαιότερο από το 510 μ. ασχολήθηκε ο Μάριος Πλωρίτης27 ο οποίος παραθέτει και πλούσια σχετική βιβλιογραφία.  «ἀς  ἀποκριθῆ».Χ. Σήμερα. προέρχεται από την Κύπρο και προφανώς αντιγράφει παλαιότερο ανθίβολο γι’ αυτό είναι γνωστό στους ευρωπαϊκούς φιλολογικούς κύκλους ως «Κυπριακός Κύκλος των Παθών». Το 1264 στην Ιταλία με αφορμή τις εορτές «Corpus Christi» ο πάπας Ουρβανός Δ΄ επέτρεψε να γράφονται τα νέα έργα σε τοπικές διαλέκτους και να εμπλουτίζεται τα κείμενο με εικόνες της καθημερινής ζωής.Το χειρόγραφο που περιέχει το κείμενο – λιμπρέτο. Το 1511 ο Albert Dórer τύπωσε στη Νυρεμβέργη 22 ξυλογραφίες 3x5 ίντσες με τίτλο «Ο Χριστός του Πάθους» (από το Μυστικό Δείπνο έως τη Δευτέρα Παρουσία) σε δύο κύκλους γνωστούς ως «ελάσσων κύκλος» (Small Passion) και «μείζων κύκλος» (Large Passion)29.έγινε μεγάλη συζήτηση για τη χρονολόγηση του χειρογράφου. Το έργο παιζόταν σε 24 πράξεις («plays») αρχίζοντας από σκηνές της Παλαιάς Διαθήκης και καταλήγοντας στη Μέλουσα Κρίση. Τις μεταρρυθμίσεις συνέχισε ο πάπας Κλήμης Ε΄ (1311).  «ἀς γένηται». Πολλοί υποστήριξαν ότι είναι αντιγραφή Δυτικού προτύπου που έφθασε στην Κύπρο την εποχή των Σταυροφοριών. Αποτελείται από 112 στίχους . Μια πρόχειρη όμως ματιά μας πείθει ότι το πρωτότυπο δεν ήταν αρχαιότερο του 6ου αιώνος. γνώρισαν Έλληνες και Σύρους ηθοποιούς που οργάνωναν παραστάσεις στην Αντιόχεια με θέμα τα «πάθη  του  Χριστού». στ. Ο «Κύκλος των Παθών» στη Δυτική Ευρώπη          Φράγκοι και Γερμανοί κληρικοί που ήρθαν στην Ανατολή με τις Σταυροφορίες. Υπάρχουν ειδήσεις ότι οι φοιτητές του πανεπιστημίου του York(1376 και1399) οργάνωσαν παραστάσεις από τον κύκλο «Corpus Christi» με φόντο την είσοδο της μητρόπολης του York. το μόριο «ἀς» που επαναλαμβάνεται («ἀς  ἐρωτήσῃ». Είναι έργο αποτελείται από 402 στίχους και ανήκει στον Μαρίνο Φαλιέρο (1496). είναι πια αποδεκτό από το σύνολο των Ευρωπαίων φιλολόγων ότι η «Βυζαντιακή Διάταξις» είναι γνήσιο Βυζαντινό κείμενο που αρχικά γράφτηκε στο τέλος του 6ου ή στις αρχές του 7ου αιώνος26. Σημαντικό είναι ότι οι ηθοποιοί – φοιτητές ξεφεύγοντας από το σενάριο έβρισκαν ευκαιρία να αναφερθούν σε κοινωνικά προβλήματα. Για παράδειγμα. Με τις συζητήσεις που προκάλεσε στην Ευρώπη η δημοσίευση του κειμένου της «Διάταξης» από τον Σπυρίδωνα Λάμπρο και με τα προβλήματα χρονολόγησης του Παλατίνου Βατικανού χειρογράφου όπου περιέχεται το κείμενο. Το 1348 και το 1351 όταν η Ευρώπη «μετρούσε πληγές από το μαύρο θάνατο (πανώλη) ο λαός έβρισκε παρηγοριά σε παραστάσεις των Παθών του Χριστού». ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Ανακαλύφθηκε σε κολοβό χειρόγραφο. Τα μεταγλωττισμένα αυτά έργα είναι γνωστά ως «Κύκλος Corpus Christi»28. Το 19ο αι. Κατά καιρούς υπήρξαν πολλές αμφισβητήσεις για την γνησιότητα του κειμένου.

11. ἤ μείνω σοι μᾶλλον. Επιτομή Ιστοριών. « ».  ἵν’ ἐξ ὕδατος οἰνοποιήσεις ξένως. Dialogus VIII. II. Το Βυζαντινό Θέατρο George Fergusson. Gregorovius.) Πή Πή πορεύει τέκνον. Etudes sur le théâtre byzantin. con rapporti al teatro sacro dell Occidente. 28. X. Romanos and the Mystery [ Plaiy of the East. 11-13 Β. σελ. Επίσης. 25. σελ. 21. τ. τεύχος 13. 672-679 Κωνσταντίνος Σάθας. BYZANTION. 29. Art in the Mountains: Story of the Passion Play (1870: repr. 14. 13.16 Lilii Gregorii Gyraldi. και Vitae Sanctorum. Νέος Ελληνομνήμων. Την μητέρα του Χριστού ο ποιητής δεν την προσφωνεί «Θεοτόκο». σελ.ΘΕΑΤΡΟ. σελ. ΙΙ. 27. 30. τ. 1696. Ιωάννης Τζέτζης. 5. 9. 306.  Τίνος χάριν τόν ταχύν δρόμον τελεῖς.   Μή γάμος ἐς Κανᾶ  Μή ἑτερος γάμος πάλιν ἐν Κανᾶ  κἀκεῖ τρέχεις   κἀκεῖ νῦν σπεύδεις. IX.ε. Krumbacher – C.  Δός μοι λόγον Λόγε!   Μή δή παρέλθῃς σίγα  Μή σιγῶν παρέλθῃς με.   Ανήκει στον Ιωσήφ Πλουσιαδηνό και αποτελείται από 189 στίχους. Bibliotheca Graeca. 20. West. 7. Βλέπε σχετικά Αλέξης Σολομός. Πούχνερ. σελ. The Montecassino Passion and the Poetics of Medieval Drama (1977). Παλατίνος Βατικανός 367. σελ.Βλέπε την έκδοση Tuillier.  τοῦ Πατρός Λόγε. 33β – 39α . Αθήναι 1882. 17.  Συνέλθω σοι Τέκνον. October XII.ΘΕΑΤΡΟ. Grottaferrata 1912. ἤ μενῶ σ’ ἔτι. 155 6ος αι: Γραμματικοί τύποι και εκφράσεις άγνωστες στον ποιητή του «Πάθους». μετ. 12. 357 κ. 6. Β. σ243. 23.Rotterdam University publications in medieval students: 9. Anthologia. Ο Αλέξης Σολομός. ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΘΕΑΤΡΟΛΟΓΙΑ.ε.  ἵν’ ἐξ ὕδατος αὐτοῖς οἵνον ποιήςῃς. 33  Ο πλήρης τίτλος στα χειρόγραφα είναι: «Τοῦ  ἐν  ἁγίοις  πατρός  ἡμῶν  Γρηγορίου  τοῦ  θεολόγου  ὑπόθεσιςκατ’  Εὐριπίδην  περιέχουσα  την  δι’  ἡμᾶς  γενομένην  σάρκωσιν  τοῦ  Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καί τό ἐν αὐτῶ κοσμοσωτήριον πάθος »    K. Επίσης ο M. TLG.111. 26. σελίδα Ν. 19. 11. Carpenter. Larry E. Βυζαντινό Θέατρο.74. Signs and Symbols in Christian Art (1959) Henry Blackburn. Μάριος Πλωρίτης. Ανάτυπο ΕΣΤΙΑ. 4. Περισσότερα στο: Fabricius. .129. Carl . Ὡς ἀπωλόμην!  Ποῦ πορεύῃ τέκνον. σελ. 6 O Antonius Bladus τo 1542 μετά από επεξεργασία των ευρισκομένων χειρογράφων δημοσίευσε το έργο σε έντυπη μορφή. Lugduno Bstav. Baronius.3. σελίδα 19 παραθέτει πειστικά επιχειρήματα γι’ αυτή την άποψη.  Ἐφέψομαί σοι τέκνον. Άρα αγνοεί τις αποφάσεις της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου.  δούλην – μητέρα…. 381 – 407. 405 και 288.  Αλέξης Σολομός «Χριστός Πάσχων». Jacobs. Le rappresentazioni sacre della littératura byzantina delle origini al sec. Catalogus foeminarum olius illustrium («Ευδοκία»). Krumbacher.  ὁ ἁγνήν τηρήσας με…. Roma 1588. The Cyprus Passion Cycle(1947).10 . Β΄. Ρωμανού του Μελωδού Ύμνοι. 22. Βλ. Ιστορία. Τεύχος Δ΄. « ». 10. La Plana. 24.  Δός! Δός λόγον μοι. Ed. ιγ΄ 31 Δεκεμβρίου 1916. x VI/ 1931. ΘΕΑΤΡΟ τ. 139. Opera Omnia. σελ. Paris1948 σελ. 37 . Τωμαδάκης. 683 κ. Annales ecclesiastici. Σπυρ Λάμπρου.  Ἔκητι τίνος τόν ταχύν τελεῖς δρόμον. φ. 8. G. 1. Ιωάννης Ζωναράς.1978) Robert Eduards. 34. Ch. 284. Παρισινός Κώδιξ gr 2875 (11ου αιώνος) και Παρισινός Κώδιξ gr 1220 (1301) 2707 «Ετελειώθη το παρόν δράμα δι’ εμού Μιχαήλ Συναδηνού». Αθήνα 1984. Wolf. XI/1936. IX. τεύχος 13. The Saint Gall Passion Play (1976). Actes du VI Congress International d’ etudes Byzantines. 18. τπ΄ K. Un mystère de la Rassion. 111.August Mahr. Διακρίνουμε την επεξεργασία στο κείμενο του Θρήνου από τον Ρωμανό τον Μελωδό: ΚΟΣΜΟΣΩΤΗΡΙΟΝ ΠΑΘΟΣ Ο ΡΩΜΑΝΟΣ Ο ΜΕΛΩΔΟΣ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΘΡΗΝΕΙ ΜΕ ΦΡΑΣΕΙΣ ΜΕΤΑΦΡΑΖΕΙ ΠΟΥ ΘΥΜΙΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΚΑΒΗ ΣΤΗ ΔΗΜΩΔΗ ΤΟΥ 6ΟΥ ΑΙΩΝΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΙΠΙΔΗ (στ. 15. De poetarum historia. Albert Voght. The University of Missouri Studies. σελ. Athenais. 16.

.

παρ όλους τους περιορισμούς που επέβαλλαν αυστηροί Επίσκοποι.  9 Όταν  έψαλλαν  το  Τροπάριο  «Ο  Άγγελος  συγκατέβη…»  κατέβαζαν  με  «μηχανή» ένα ομοίωμα αγγέλου – μάλλον απ’ το γυναικωνίτη7.    Χορωδία : Τον Κύριον υνμείτε και υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας Ο Ρώσος περιηγητής Ιγνάτιος Σμολένσκ περιγράφει «πως προετοίμαζαν στην  Αγία  Σοφία  το  φούρνο  για  το  μυστήριο  των  Τριών  Αγίων  Παίδων» : «Κατά  την                  49        . διαθήκης. Το 10ο αιώνα το Δράμα των Τριών Παίδων ήταν δημοφιλές στις μεγαλουπόλεις. «Σωσάνα» . στον Όσιο Λουκά και στους Μητροπολιτικούς Ναούς στηνόταν ολόκληρο καμίνι («φούρνο» το λέει ο Συμεών Θεσσαλονίκης)     9 Οι ερμηνευτές ήταν μοναχοί – καλά εκπαιδευμένοι στις παντομίμες  9 Αντί πυρός άναβαν λαμπάδες και θυμίαμα. Για περισσότερο ρεαλισμό στη Μονή Βλατάδων. όμως η ίδια η εικόνα δεν δίνει μια τέτοια πληροφορία. στην είσοδο του Ιπποδρόμου Κωνσταντινούπολης υπήρχε σχετικό ψηφιδωτό2. Για τους πρώτους αιώνες μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε βλέποντας ας πούμε την εγκαυστική εικόνα των Τριών Παίδων στο Σινά (6ου ή 7ου αιώνος). Δεν άργησαν να προσφέρουν κι αυτά υλικό για το «Λειτουργικό Δράμα». (Ο Συμεών Θεσσαλονίκης προσπαθούσε να πείσει τους συντελεστές να μη ξεφεύγουν από το κείμενο της Παλ.Θέματα από την Παλαιά Διαθήκη όπως «η Διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης». «Τρεις Παίδες». α. Όμως καμία γραπτή μαρτυρία μέχρι τον 8ο αιώνα δεν περιγράφει δράμα με τέτοιο θέμα αν και στο ποιητικό έργο της Αθηναΐδας ο Γρηγορόβιος διακρίνει κάποιο πρώιμο έμμετρο σενάριο. Ίσως έχει δίκιο. «οι Τρεις παίδες στην κάμινο» ήταν δημοφιλή επειδή θυμίζουν («προτυπώνουν») την Ανάσταση του Χριστού. «ο Ιωνάς». Η λατρεία των «Τριών Παίδων» ήταν γνωστή από τα πρώτα χριστιανικά χρόνια1 Αργότερα.  9 Σαν Ιντερλούδιο έψαλλαν στίχους από το βιβλίο του Δανιήλ κεφ γ΄:  Αναγνώστης :   Ευλογείτε Ιερείς Κυρίου τον Κύριον. «ο Δανιήλ στο Λάκκο των Λεόντων». Οι μοναχοί λιτάνευαν την εγκαυστική εικόνα και έπειτα την τοποθετούσαν στον Πρόναο (ή στη «Λιτή») και έψελναν τροπάρια: 9 Οι τρεις παίδες και ο άγγελος δεν φέρουν ένδυμα μοναχού ή ιερέα  9 Δεν διακρίνεται σε δεύτερο πλάνο κάποιο σκηνικό αρχιτεκτόνημα  Πιο ασφαλείς πληροφορίες παρέχουν η Λειψανοθήκη της Ηρακλείας 4ου – 5ου αιώνος4 και η τοιχογραφία της Μονής Βλατάδων5 (που μαρτυρούν για τη διάδοση του Δράματος των Τριών Παίδων στη Βόρειο Ελλάδα). Ο Αλέξης Σολωμός υποστηρίζει ότι ο ζωγράφος της εικόνας είχε υπ’ όψιν «Λειτουργικό Δράμα» που παιζόταν στο Σινά – και τον ρόλο των Τριών Παίδων τον υποδύονταν ιερείς3. Φαίνεται όμως ότι δεν εισακούστηκε)6. «Δανιήλ».

Miller θεωρεί ότι πρόκειται για τον Νικόλαο Δαμασκηνό (α΄ αι. Δεν υπάρχουν στοιχεία αν στις απαγγελίες της «Οκτατεύχου». β. Άγνωστο είναι πότε στο Δράμα των Τριών Παίδων ενσωματώθηκε η ιστορία του Δανιήλ και της Σωσάνας και καθιερώθηκε να παίζεται στις 17 Δεκεμβρίου. αν συνοδευόταν από παντομίμα ή αν το κείμενο αποτελούσε libretto για προγραμματισμένη παράσταση 50 . Στο έμμετρο κείμενο εκφράζει πικρία για τις διώξεις που είχαν εξαπολύσει οι εικονομάχοι. Πάντως την εποχή της Εικονομαχίας (8ο αι. Καλεί το Δανιήλ να καταδικάσει τους «δεινούς πρεσβυτέρους» (ταυτίζοντάς τους με τους δειλούς Ιεράρχες που υπέγραψαν στην Σύνοδο της Ιερείας12).Χ. Η σύγχυση γύρω από το όνομα απασχόλησε για πολύ τους φιλολόγους. Το 1422 ο Γάλλος Περιηγητής Bertrandon  de  la  Broquiere παρέτεινε την έπίσκεψή του στην πόλη για να παρακολουθήσει παράσταση των Τριών Παίδων στην Αγία Σοφία9. φίλο του Οκταβιανού Αυγούστου14). Κοινωνικοί και πολιτικοί υπαινιγμοί έκαναν κάποτε δημοφιλέστερο το «Δράμα της Σωσάνιδος»:   9 Οι υπαινιγμοί προκάλεσαν απαγόρευση της παράστασης σε ενορίες. Σε ποιους όμως απευθυνόταν ένα τέτοιο έργο γραμμένο από Έλληνα λόγιο.προ  της  Γεννήσεως  Χριστού  Εβδομάδα  [17  Δεκ]  είδομεν  εις  την  Αγίαν  Σοφίαν  που  8 προετοίμαζον τον φούρνον δια το Μυστήριον» . Υπέθεσε ότι πρόκειται για τον μοναχό του 8ουαι Νικόλαο Δαμασκηνό. Την ίδια εποχή στο «Ιερόν  Παλάτιον»  της Κωνσταντινούπολης. Ο C. θεώρησε δεδομένο το «Νικόλαος Δαμασκηνός». π. Άγνωστο παραμένει αν η τριλογία «Δανιήλ  –  Τρεις  Παίδες  –  Σωσάνα» παιζόταν ως ενιαίο. Ο Θεοφάνης Γραπτός το εμπλούτισε με μουσική επένδυση και πρόσθεσε την Ιστορία της Σωσσάνας11. εξέδωσε «Υπόμνημα εις τον Ιωάννην Δαμασκηνόν».    9 Στα μοναστήρια της Παλαιστίνης το έργο παρουσιαζόταν κάθε χρόνο. Είναι ακόμη μια μαρτυρία ότι στη Βόρειο Ελλάδα παιζόταν το Δράμα Σωσάνα. Ο Ευστάθιος επίσκοπος Θεσσαλονίκης γνωρίζει από κάποια πηγή ένα απωλεσθέν σενάριο με επιγραφή «Δράμα Σωσάνιδος» και το αποδίδει στον «Δαμασκηνό» 13. Η Αθηναΐς17 τον 5ο αιώνα μετέφρασε σε «Ηρωικό  Εξάμετρο» κομμάτια της «Οκτατεύχου» (τα πρώτα οκτώ βιβλία της Παλαιάς Ιστορίας). Miller. 9 OΚαρδινάλιος May.) εμπλουτίστηκε με «Απόκρυφα» κείμενα όπως στίχους από τα «Δευτεροκανονικά κεφάλαια του Δανιήλ»10. οι Λόγιοι άκουγαν απαγγελίες τονισμένες σε «Ιαμβικά  Μέτραο» και «Ηρωικά  Εξάμετρα» Πολλούς από αυτούς τους λογίους τους έφερνε στο παλάτι η Αθηναΐς. Το 16ο αιώνα ο Ζακυνθινός Μάρκος  Δεφαράνας συνέθεσε την «Ιστορία Σωσάνης» – μεταφορά του Βυζαντινού προτύπου στα δεδομένα της βενετοκρατούμενης Ζακύνθου. Ο Ν.  9 Οι  πειστικές  παρατηρήσεις  του  May  διώχνουν  τις  αμφιβολίες  ότι  το  «απωλεσθέν  έργον  Σωσάνα»  γράφτηκε  από  τον  Άγιο  Ιωάννη  Δαμασκηνό16         Τοιχογραφία με τη Δίκη της Σωσάνας (από την ανατολική νεκρόπολη) βρίσκεται στο Βυζαντινό Μουσείο Θεσσαλονίκης. αγνοώντας όμως το κείμενο του Ευσταθίου. Λάσκαρης15 έχοντας υπ’ όψιν τον C. Τα Σενάρια της «Οκτατεύχου» και η «Εξαγωγή» Με το Λειτουργικό Δράμα των Παθών και της Ανάστασης συνδέονται και πρόσωπα και σκηνές από την Παλαιά Διαθήκη.

 ιε΄) μπορεί να αξιοποιηθεί από τη χορωδία.  9   Ο Θεός μιλά όπως θα μιλούσε ο Οιδίπους Τύραννος:    9   «όψει τά τ’ όντα. Όπως υποστηρίζει ο Αλέξης Σολωμός. Πολύ υλικό υπήρχε διαθέσιμο για τη διδασκαλία: 9 Το σκηνικό στο Παλάτι του Φαραώ προσφερόταν για παντομίμες. 9 Ο  Θεός  συνομιλεί  με  το  Μωυσή  σε  Αττική  Διάλεκτο  την  εποχή  που  ο  Ιουδαϊκός φανατισμός είναι έντονος. Χαρακτηρίζεται ως το πρώτο θρησκευτικό έργο με μονοθεϊστικό περιεχόμενο. Η κίνηση και τα χρώματα είναι έντονα. Μια άλλη παίζει φλάουτο.Χ.      πρβ.  9   Η Ωδή του Μωυσή (Έξοδος. Μιμείται ιαμβικά μέτρα: 9 Ο Θεός θα στείλει «Ααρώνα σόν κασίγνητον…»  (στίχος 116). 371)  Και κάτι ακόμη: Στην «Εξαγωγή» ο Μωυσής συζητά με το Θεό όπως ακριβώς εικονίζεται στη μικρογραφία της Οκτατεύχου της βασιλίσσης Χριστίνας (10ου αι. Η Μαριάμ κρατά και εδώ τύμπανο σύμφωνα με το κείμενο της Εξόδου. τά θ’ ύστερον…» (στίχος    89). Μια τρίτη νέα χορεύει με καστανιέτες19 Σε άλλο χειρόγραφο (13ου αι) ο χορός των Νεανίδων εικονίζεται στο περιθώριο ως διακόσμηση (εικόνα 15). Το έργο αυτό στο χώρο των Βυζαντινών εκκλησιών παιζόταν τουλάχιστον από τον 6ο αι.     Σε εικονογραφημένη «Οκτάτευχο»18 η ολοσέλιδη μικρογραφία εικονογραφεί το τροπάριο «Παρθένοι  Νεάνιδες» και το χορό των Νεανίδων (όταν οι Ισραηλίτες πέρασαν την Ερυθρά Θάλασσα Έξοδος ιε΄. όμως δεν έχουν άδικο όσοι ερευνητές μιλούν για ελληνικό έργο. μία άλλη χειρίζεται τα κρόταλα ενώ μία Πέμπτη παίζει «ψαλτήριον» (με μεταλλικό ηχείο και μεταλλικές χορδές). 20-21). Θεωρείται απόηχος των ελληνικών «Δοκιμών». Τύρ. Οι ερευνητές θεωρούν ότι στα δύο αυτά χειρόγραφα οι διακοσμητικές εικόνες σκηνογραφούν το λειτουργικό δράμα «Εξαγωγή»  (Έξοδος  από  την  Αίγυπτο) του οποίου η συγγραφή τοποθετείται στον α’ αι π. Διαμορφώθηκε λοιπόν τα πρώτα χρόνια μια «εποπτική διδασκαλία» με το όνομα «Έξοδος».   9   Ο χορός των Νεανίδων (Έξοδος ιε΄.). Ο ΚλήμηςΑλεξανδρεύς20το αποδίδει σε ελληνιστή Ιουδαίο («Ἐζεκιήλον τόν τῶν Ἰουδαϊκῶν τραγῳδιῶν ποιητήν»).    Αν και ο συγγραφέας «Εζεκιήλος» δεν αμφισβητείται. η σύνθεση αντιγράφει σκηνικό από παράσταση της «Εξαγωγής»21. Ίσως μάλιστα το έργο να το ανέβαζαν οι μοναχοί στα μεγάλα μοναστικά κέντρα: 51   . Πουθενά στο κείμενο δεν φαίνεται χριστιανική επιρροή όμως είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι οι Εβραίοι – και μάλιστα οι Φαρισαίοι των ρωμαϊκών χρόνων και οι φανατικοί του 6ου αιώνος – παρακολουθούσαν θεατρικά έργα όπου ένας θνητός μιμείται τη φωνή του Θεού. Δημοφιλέστερη ήταν η διήγηση για τη διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης που συνδέεται άμεσα με το Πάσχα. Η κορυφαία του χορού (προφανώς η Μαριάμ) κρατά τύμπανο.«Τυφλός τά τα’ ώτα τον τε νουν τα τ’ όμματ’ εἷ» (Οιδ. τά τε πρό του. Έχει δίκιο. Στο κέντρο μία νέα χορεύει σε ρυθμούς «οριεντάλ». Ο συγγραφέας γνώριζε το Αττικό Δράμα και χειριζόταν σωστά την Αττική διάλεκτο. 20‐21 ) ήταν απαραίτητος . Δυο νέες πιασμένες απ’ τα χέρια χορεύουν.σκηνών της Παλαιάς Διαθήκης.

γ. χερσί τύπτων τας όψεις και έλεγεν:  Χορός  Ελεήμον. Εικονίζει τον Αδάμ να δίνει όνομα στα ζώα: 9 Ο Αδάμ σε παραδείσιο τοπίο θυμίζει τον Ορφέα Βυζαντ Μουσείου Αθηνών.  Εἰπέ μοι.   Προβληματίζει ο στίχος 133 όπου «φταίει ο Πλάστης που έφτιαξε τη γυναίκα».   θρήνο για το χαμό του Παραδείσου                β. από το οποίο δανείζεται εικόνες. Αρχικά υπήρχε έμμετρος μονόλογος .  Η Εύα φαίνεται πιο προσγειωμένη απ’ τον Αδάμ. Το «Δράμα Στίχοι εις Αδάμ» Από τα δρώμενα της Τυρινής η έξοδος των πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο εξελίχθηκε σε δημοφιλές Λειτουργικό Δράμα.9 Τα τοπία στη μικρογραφία θα μπορούσαν να είναι βράχια του Σινά. Ο υποδυόμενος τον Αδάμ εκτελούσε κινήσεις παντομίμας με τις οποίες εξέφραζε: α. Η χορωδία επαναλάμβανε την επωδό: Αναγνώστης  Εκάθισεν  Αδάμ  τότε  και  έκλαυσεν  απέναντι  της  τρυφής  του Παραδείσου.  ωθήσαντα  και  κλείσαντα  την  του  θείου κήπου θύραν. Ορῶ ὡς οὐκ ἐστίν αἰσχύνῃ σκέπη. τον Αδάμ μην τον υπολογίζεις. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι είναι το πρώτο – γνωστό – δοκίμιο του «Απωλεσθέντος Παραδείσου»27.  Ο όφις για να πείσει την Εύα καταφεύγει σε κολακείες‐αδύνατο σημείο της γυναίκας ΟΦΙΣ: Αν εσύ  κρίνεις κάτι σωστό. Οι διάλογοι στο το «Δράμα Στίχοι εις τον Αδάμ»  «Δράμα Στίχοι εις τον Αδάμ» έχουν αρκετό χιούμορ και θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ύμνος στη γυναικεία ευφυία: 9 9 9 9   Η Εύα αντιμετωπίζει με περισσότερη ψυχραιμία την κατάσταση:    ΑΔΑΜ: Περιστελοῦμεν αἰσχύνην πῶς.θρήνος του Αδάμ .  Τον 9ο αι κυκλοφόρησε το «Δράμα Στίχοι εις τον Αδάμ»  «Δράμα Στίχοι εις τον Αδάμ» (143 δωδεκασύλλαβοι σε δημώδη διάλεκτο). Θεωρείται έργο του Ιγνατίου Γραμματικού Διακόνου26. Άρα το έργο ήταν γνωστό στους χριστιανικούς τον 4ο αι.    9   Μπορεί επίσης να σκηνογραφούν τοπίο στη Βιθυνία της Μικράς Ασίας  Ο Ευστάθιος Καισαρείας παραθέτει στίχους από την «Εξαγωγή»22σε λόγο του. Ο Αλ. Είναι βέβαιο ότι ο Ιγνάτιος Διάκονος είχε προ οφθαλμών το απόκρυφο «Αποκάλυψις του Μωυσή» του 1ου αιώνος μ.  αισιοδοξία για την ευσπλαχνία του θεού    Πρώιμο«Δράμα των Πρωτοπλάστων»αντιγράφει έναΔίπτυχο του5ουαι)25.  ελέησόν με τον παραπεσόντα  Ο θρηνητικός μονόλογος είναι διασκευή από το απόκρυφο βιβλίο «Αποκάλυψις  Μωσέως»24.  Αναγνώστης  Ιδών  Αδάμ  τον  Άγγελον.που ο αναγνώστης διάβαζε σε δραματικό τόνο. Προέρχεται από Κωνσταντινοπολίτικο εργαστήριο και προοριζόταν για λόγιους κύκλους – ίσως στον κύκλο της βασίλισσας Αθηναΐδος.    9  Όμως θα μπορούσαν να είναι και τοπία του Αγίου Όρους. ελέησόν με τον παραπεσόντα. ανεστέναξε και έλεγεν:  Χορός  Ελεήμον. Περισσότερο σκέπτεται το μέλλον  και λιγότερο αναπολεί το ειδυλλιακό παρελθόν.Χ.             52 . Σολωμός και ο Φ. Κουκουλές23 το θεωρούν «δείγμα πρώιμου χριστιανικού θεάτρου»..  ΕΥΑ: Τραχύν …  ἡμῖν συμπεσεῖται νῦν βίος.

Στη Νορμανδία το «Δράμα Στίχοι εις τον Αδάμ» ήταν γνωστό τον 12ο αιώνα. Είναι βέβαιο ότι εδώ αποτυπώνεται θεατρικό σκηνικό που οι μοναχοί έστηναν – με μορφή «οίκων» – για να παρακολουθήσουν παντομίμα ή «διαλόγους» με βιβλικό περιεχόμενο. Ο «Λόγος» του Ιωάννη Χρυσοστόμου με επιγραφή «Εις τον Μακάριον Αβραάμ» έχει δομή σεναρίου30. Ο σεβασμός της εκκλησίας στον Αβραάμ παρέχει πλήθος «Ακολουθιών» (παντομίμες και «δραματικά έργα») με θέμα τη «φιλοξενία κάτω από τη Δρυ» και τη «θυσία του Αβραάμ».32) σκηνογραφούν «λειτουργικό δράμα» (σε τύπο «συμποσίου») που οργάνωνε ένας επίσκοπος με χρηματοδότηση από Γότθους στρατιωτικούς. Στη Ρώμη το ψηφιδωτό της Santa Maria Magiore (5ος αι. Μακριά φαίνεται ο Παράδεισος Οι κινήσεις των πρωτοπλάστων και του αγγέλου που συζητά μαζί τους δείχνουν έντονες και εκφραστικές κινήσεις παντομίμας. «Θυσίες» στην Παλαιά Διαθήκη – «Η Θυσία του Αβραάμ». επιλεγμένων βιβλίων της Παλαιάς Διαθήκης εφοδίασαν τους σεναριογράφους με μεγάλο απόθεμα σε ιστορίες και εικόνες. Μεταφράσεις στη δημώδη διάλεκτο.31) και στη Ραβέννα τα ψηφιδωτά του Αγίου Απολλιναρίου in Classe (7ος αι. Οι Χριστιανοί κατήργησαν τις θυσίες. περιέχει μικρογραφία με τους πρωτοπλάστους σε τρεις επάλληλες ζώνες. Σκηνές της Παλαιάς Διαθήκης θυμίζουν (προεικονίζουν) αυτή τη θυσία του Χριστού και είναι ευχάριστα αναγνώσματα. Δημοφιλείς ήταν και ιστορίες του Άβελ και του Μελχισεδέκ. Η σκηνή απηχεί απόκρυφες λατρείες στην Ανατολή που βασιζόταν σε παντομίμες:   9 Πρώτη   ζώνη:   9 Δεύτερη ζώνη:  9 Τρίτη      ζώνη:  Παραδείσιο τοπίο με το «Δένδρο της Ζωής»  Στη θέση του «Δένδρου της Ζωής» ο «όφις»   Θλιβερό τοπίο. δ. Λέγεται ότι είναι το πρώτο έργο που παίχτηκε στην Ευρώπη εκτός εκκλησίας. Στο νορμανδικό κείμενο υπάρχουν λεπτομερείς σκηνικές οδηγίες που όμως λείπουν από το ελληνικό κείμενο του Ιγνατίου Γραμματικού διακόνου29. Παιζόταν σε κεντρικές πλατείες με το γαλλικό τίτλο «Le Jeu d’ Adam». Ο Μυστικός Δείπνος και η Θεία Ευχαριστία αποτελούν τη μοναδική «θυσία» (ο Χριστός θυσιάζεται). Όμως έργα του 15ου – 16ου αιώνα αντιγράφουν παλαιά χειρόγραφα που έχουν χαθεί και παραδίδουν βελτιωμένα και εξελιγμένα σενάρια.Χειρόγραφο της Μονής Κοκκινοβάφου με«Ομιλίες Ιακώβου»28 (12ου αι). Στη Ραβέννα μάλιστα έχουμε σκηνογραφία τέτοιου πεντάπρακτου: Πράξη 1η Θυσία του Άβελ – Αδελφοκτονία  η Πράξη 2 Θυσία του Μελχισεδέκ  η Πράξη 3 Φιλοξενία του Αβραάμ – Παράθεση γεύματος  η Πράξη 4 Θυσία του Αβραάμ – Αντί του Ισαάκ θυσιάζεται «αμνός»  η Πράξη 5  «Μυστικός Δείπνος»  Από τον 7ο έως τον 14ο αιώνα στην Ανατολή λείπουν οι μαρτυρίες για το ανέβασμα σκηνών με θέμα τις «θυσίες» της Παλαιάς Διαθήκης. Ο Βιτσέντζο Κορνάρο (1635) παραδίδει τη «Θυσία του                53 .

καθιέρωσε για την 20η Ιουλίου μια σειρά εκδηλώσεων στο Μέγα Παλάτιον με παντομίμες και ένα είδος μιούζικαλ που παρακολουθούσε ο αυτοκράτωρ. ε. «Ανάληψη του Προφήτη Ηλιού».Αβραάμ» (1144 ιαμβικοί 15σύλλαβοι σε χειρόγραφο της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης). Η Χορωδία επένδυε με άσματα τις παντομίμες.  9 Ο Χριστός γίνεται τροφή («άριστος» = Μυστικός Δείπνος)  Είναι σημαντικό ότι όλα τα τροπάρια του «κανόνα» του Δαμασκηνού μιλούν για φως. Σε «Λόγους» του. Το 10ο αι. Στο τέλος όλοι οι προσκεκλημένοι παρακάθονταν σε δείπνο που παρέθετε ο αυτοκράτωρ. εποχή της εικονομαχίας ο Προφήτης Ηλίας προβαλλόταν ως πρότυπο αντίστασης εναντίον της Αυλής (λόγω της γνωστής αντίθεσης με την πολιτική του βασιλιά Αχαάβ και της Ιεζάβελ) Παράλληλα η λατρεία του.. αντιγράφει τα «Συμπόσια» του 4ου αι. για πυρφόρο άρμα (ενσωματώνει αρχαίους Ύμνους προς τον Ήλιο μετατρέποντάς τους σε χριστιανικούς). Χρυσόστομος συνήθιζε να συγκρίνει τη διαφθορά της άρχουσας τάξης του καιρού του με την εποχή του προφήτη. όμως. ο πατριάρχης με τη συνοδεία του και άλλοι επίσημοι – με ιδιαίτερη πρόσκληση.χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι «Λόγοι» εκφωνήθηκαν κατά τη διάρκεια Λειτουργικού Δράματος. Δεν έχουμε αρκετά στοιχεία. αντικατέστησε τη λατρεία του Ήλιου (Στις 20 Ιουλίου όταν οι «συνδρομές» του Σείριου προκαλούν το «Κυνικόν Καύμα» επικαλούμαστε τον προφήτη Ηλία ως «αντιλήπτορα θερμό και προστάτη και ιατρό … του φιλοχρίστου λαού» ) Ο Ιωάννης Δαμασκηνός συμμετέχοντας σε τελετές προς τιμήν του Προφήτη Ηλία μελοποίησε «κανόνα» με ακροστιχίδα: «Αἰνῶ χορεύων Ἠλιού τά θαύματα». Επικεντρώνεται όμως στο «ζήλο» του προφήτη εναντίον της παρανομίας – ακόμη κι αν αυτή προέρχεται από το παλάτι. Στη Βόρειο Ελλάδα το 15ο αιώνα φαίνεται ότι το Λειτουργικό 54 .: 9 Ο Χριστός μας καλεί στο «ουράνιο τραπέζι»    9 Ο Χριστός «ως εστιάτωρ» παραθέτει «πανδαιδία». ο επίσκοπος Κρεμώνος Λιουτπράνδος προσκλήθηκε από τον Νικηφόρο Φωκά να παρακολουθήσει το θεατρικό έργο που ανέβαζαν κάθε χρόνο στην Αγία Σοφία. … μετεμόρφωσαν την Αγία Σοφίαν σε θέατρον…»  Όταν ο Κωνσταντίνος Ζ΄ ενηλικιώθηκε. Ο Ιω. Πότε άρχισε για πρώτη φορά η μνήμη του προφήτη Ηλία να διδάσκεται ως Λειτουργικό Δράμα. Ο Ρώσος περιηγητής Ιγνάτιος Σμολιάνιν στο χρονικό του (1389) περιγράφει με πολλές λεπτομέρειες την τελετή στην Κωνσταντινούπολη της «Ανάληψης του Προφήτη Ηλία»34 . Σχολιάζει με το γνωστό ειρωνικό του ύφος: «Την  13ην ημέραν  [καλένδαι Αυγούστου] κατά την οποίαν οι κούφοι  Έλληνες εορτάζουν την Ανάληψιν του Προφήτου Ηλιού με σκηνικά  παίγνια. Η δομή του. Ο Βιτσέντζο Κορνάρο είχε υπ’ όψιν το έργο του Luigi Grotto «Lo Isach» (1589) που με τη σειρά του βασίζεται σε βυζαντινό που αναβιώνει πανάρχαια παράδοση 33. (Την αποτελούσαν διαπιστευμένα μέλη των Δήμων υπό τη διεύθυνση του «άρχοντα πρωτοψάλτη» της Αγίας Σοφίας). περιέχονται διάλογοι από το βιβλίο Βασιλειών Γ΄(κεφ.17-19). Τον 8ο αιώνα.

113. Χατζηφώτς. 113. 22.1. 26. 6. Andriopoulos. «ὅτι ἐξήλετο ἡμᾶς  (ὁ θεός) ἐξ ἅδου  και ἐκ χειρός θανάτου ἔσωσεν ἡμᾶς» :προτύπωση της ανάστασης.). Έχει δίκιο ο Κουκουλές που επιμένει ότι η τοιχογραφία της μονής Φιλανθρωπινών είναι σκηνογραφία Λειτουργικού Δράματος στο χώρο του κεντρικού ναού35. Brenton. τους ρόλους υποδύονται ιερείς. Οι στίχοι του α τροπαρίου απηχούν την ιστορία (Δανιήλ κεφάλαιο γ΄) με κοινωνικές αναζητήσεις. Vita Adam et Evae. Οιδίπους Τύραννος. L. με τίτλο Deprimi Paradis Lapsu PG 117 1154-1174 Boisonade. με παράσταση των Τριών Παίδων. W. 13. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Στην Κατακόμβη Πρισκίλλης (Ρώμη) ωραία τοιχογραφία του 3ου αι. 24. 31. 28 – 29. 133. Deissmann. Παρόμοια σύνθεση και στο μωσαϊκό (300μ. 183. 16. D. The Sepruagint with Apocrypha. Παρεκβολαί εις Διονύσιον. 349 Ν. MANSI.53: «Ο γράψας το Δράμα της Σωσάνιδος οίμαι ο Δαμασκηνός. 949 Φαίδων Κουκουλές. 18. 11. Βλ. 32. ΧΙΙΙ. Φαίδων Κουκουλές σελ. 50. 21. 1866. Αθήναι 1938. η τοιχογραφία αντιγράφει το «θρίαμβο του Διονύσου» από την κοπτική κόγχη (Αίγυπτος 5ος αι. ο Δανιήλ. I. Problem kf Aesthetic Categories in Contemporary Greek Aesthetics. Ιω.2.) κρύπτη Αγ. 976. Χρυσοστόμου. Kitrov.Χ. Gregorovius. σελ. ΙΙΙ. 8.Χ. Χάρη Πάτση.3 Αλέξης Σολωμός. Στην κόγχη εικονίζεται η Ανάληψη του Προφήτη Ηλία ή ο ουρανοδρόμος Χριστός σαν Ήλιος (Grabar). Όπως φαίνεται απ’ τους στίχους 28. Ιστορία Νεοελληνικού Θεάτρου.ε.1) Ευστάθιος Καισαρείας.. στίχος 371 Βίβλος Βασιλίσσης Χριστίνας. Αρχλ. 1. Μ. Κατά τον Αλέξη Σολωμό (ΘΕΑΤΡΟ 13). κώδ. η Αποκάλυψη του Μωυσή πρέπει να γράφτηκε από μοναχό του 6ου αιώνα μ. 17. VI. σελ. ΦλωρεντίαςDelvoye. Ravenna. 2. 33. 19. PG 115. 8-9. Η φράση «δεινούς πρεσβυτέρους» φωτογραφίζει τα μέλη της Συνόδου της Ιερείας (754). Παρίσι. Hauptstadt des spatnantiken. Πέτρου. 29. 128α. Φ. 13 Σοφοκλής. Φωτίου. Λάσκαρης. Μτφρ. 40 The Travels of Betrandon de la Brocquiere σ 233. 436. Εις τον μακάριον Αβραάμ. Paris 1847. 25. Α΄. 186 και 187. Athenais. Liutprand. Έκδ Dubner. 3. 346 Ευσταθίου. 134-136 Κανών Α΄. F. 257. στον Βατικανό Κώδικα του Πατικίου Λέοντος (reg. Itinéraires Russes en Orient. L.1889. κεφ. Neo-Hellenica 1 14 –178. σελ. I. 323.12. Στη Μονή Φιλανθρωπινών (Ήπειρος). Στρωματείς. 14. Anecdot. στίχος 65. όργανα του αυτοκράτορα που συνέβαλαν στο διωγμό Ορθοδόξων. σελ. Αργυρή λειψανοθήκη από Ηράκλεια 4ος-5ος αι. Βιβλιοθήκη. Εικονίζεται ο Χριστός ανάμεσα στονΠέτρο και τον Παύλο. 23.Δράμα «Ανάληψη του Προφήτη Ηλιού» είχε  εξελιχθεί και εμπλουτιστεί με θέματα από την ελληνική μυθολογία.Και Migne. The Sepruagint with Apocrypha. 164. 17 Sept. Delvoye σελ. «Περί του ιδίου βίου και της εαυτού αγωγής». 34. Ι. ως εκ της επιγραφής φαίνεται».εικόνα 61 – σελίδα 191. 28. 327. ΘΕΑΤΡΟ. Relatio de legatione Constantinopolitana. (940). 9. 12. Το καμίνι (θυμίζει φούρνο)στηνόταν στο κέντρο του ναού. 30. Sir Lanselot C. Βατικανό. Στο Bargello. 10. 30 Βίβλος Βασιλ. 5. 15.508. Μουσείο Θεσσαλονίκης. 4.739 κ. Brenton. 27. Société de l’ Orient Latin.Γενεύη. 240. Κουκουλές. οι τρεις παίδες και ο Μωυσής. 55 . 12. 59-60 PG 136. 35. 20. (από τη συλλογή Ευσταθίου Φινόπουλου) Sir Lanselot C. Άγνωστο από ποιο εργαστήριο προέρχεται η σύνθεση. gr. σελ. 7. Χριστίνας της Σουηδίας (940).10 – 28. gr 1) Χειρόγραφο 13ου αιώνος Κλήμης Αλεξανδρεύς. τόμ. Ευαγγεικ΄Απόδειξις. ποίημα Θεοφάνους. Abendlandes. Βατικανόw Κώδιj Πατρικίου Λέοντος (Reg. Τοιχογραφία Βλατάδων. Ήχος πλάγιος του δ΄ Ωδή α΄. Εισαγωγή στη Λογοτεχνία των Ελλήνων. 9.

     9  Οι βοσκοί  μπορούσαν να μιλήσουν για όλα τα προβλήματα της αγροτικής ζωής. Προσέφεραν όμως και υλικό για παντομίμες και δημοφιλείς διαλόγους με κοινωνικό και πολλές φορές πολιτικό περιεχόμενο. Ήταν σενάρια με το «μαρτύριο του Προδρόμου»3. Το «Δωδεκαήμερο» και ο «Δεσποτικός Κύκλος». Ο Μέγας Αθανάσιος οργάνωσε μονόπρακτο με θέμα τον χορό της Σαλώμης .Οι οργανωτές δεν αρκούνταν στο Ευαγγελικό κείμενο Δινόταν ευκαιρία να περιγράψουν τις συνθήκες διαβίωσης των νέων μητέρων και των νεογέννητων όπως και των «πενήτων» απόκληρων της αγροτικής υπαίθρου: 9 Η πορεία στην Αίγυπτο θυμίζει εκτοπίσεις πολιτών ή και εθνών. Η αντίδραση στην Ανατολή ήταν μεγάλη. Αυτοτελείς σκηνές ή μονόπρακτα μπορούσαν να ήταν: 9 9 9 9 ο Βίος του Ιωάννη του βαπτιστή και το κήρυγμά του  η σύγκρουση του βαπτιστή με την άρχουσα τάξη.αποκεφαλισμό του Προδρόμου και απηύθυνε χαιρετισμό στους θεατές2. Χρειάστηκε πολύ καιρό ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός να πείσει τους πιστούς ότι τα δρώμενα που παρακολουθούσαν ήταν τελείως διαφορετικά από τα μυστήρια του Μίθρα. Στην Ανατολή τον 6ο αι τα δρώμενα αυτά ονομάζονται «θεανδρικά μυστήρια» ενώ στη Δύση έγιναν γνωστά ως mysteries.  α. Στη Θεσσαλονίκη τα λυρικά μέρη ήταν τολμηρά και έκαναν εντύπωση. Αντίθετα. Τον 4ο αι καθιερώθηκε το «Δωδεκαήμερο»(«Χριστούγεννα» . Στον «Δεσποτικό Κύκλο» δημοφιλής ήταν και η αναπαράσταση της Γέννησης του Χριστού με ρεαλιστικές σκηνές. («…μη αισχρά δείκνυσθαι»)1.«Θεοφάνια») Οι γιορτές εμπλουτίστηκαν με δρώμενα (εποπτικές διδασκαλίες) που σύντομα εξελίχθηκαν σε θέατρο. Ο επίσκοπος Συμεών ομιλεί για τους αυτοσχεδιασμούς με σκληρά λόγια. Οι παραστάσεις της Γέννησης δεν αναφέρονται σε «ψευδείς μύθους». Αρχικά η βάπτιση του Χριστού και το κήρυγμα του Προδρόμου στην έρημο προετοίμαζε τους νέους χριστιανούς να δεχθούν το Βάπτισμα.  το Συμπόσιο του Ηρώδη  ο χορός της Σαλώμης με το τραγικό του φινάλε        Με το λυρικό μέρος σχετίζονται τα «Μακαριστάρια» σε χειρόγραφα του 15ουαι.              56   . Η υποδυόμενη την Σαλώμη χόρευε σε ρυθμούς Οριεντάλ όπως στην τοιχογραφία των Αγίων Αποστόλων. Κατά τον La Plana τα Μακαριστάρια αποτελούσαν λυρικό μέρος παραστάσεων. Η λέξη «μυστήριο» καθιερώθηκε από τότε να σημαίνει παραστάσεις με θέμα τη ζωή του Χριστού.  9 Το  «Λουτρό  του  βρέφους»  και  η  βοήθεια  (φροντίδα)  που  η  Παναγία  δέχεται  αντλείται από «απόκρυφα» κείμενα της εποχής. Κατηγορήθηκαν οι Πατέρες της Εκκλησίας ότι προσπάθησαν να νοθεύσουν τη χριστιανική διδασκαλία με περσικά δρώμενα και να ταυτίσουν το Χριστό με τον Μίθρα – Ήλιο. Οι ακρότητες αυτές και οι τολμηροί αυτοσχεδιασμοί ενοχλούσαν συντηρητικούς κύκλους.

Μοναχοί μετέφεραν τέτοια σενάρια στην Ιταλία. έχουμε γραπτές μαρτυρίες ότι το Λειτουργικό Δράμα των Χριστουγέννων («Θεανδρικό Μυστήριο») έχει καθιερωθεί ως θεσμός. που δεν προορίζονταν για λατρευτική χρήση αλλά για ανάγνωση με παντομιμικές κινήσεις5. Πολλά σενάρια για την εορτή των Χριστουγέννων γράφτηκαν απ’ τους Πατέρες της Εκκλησίας4.…  Μεγάλων φρικτών Μυστηρίων επί γης τελουμένων ορώμεν Παναγία  Και προευτρεπίζομεν το Σπήλαιον …  Και Μάγοι προσέρχονται. Ο Μιχαήλ Κηρουλάριος(11οαι) ανέθεσε σε Χιώτες μοναχούς (Νικήτα και Ιωάννη)να μεταφέρουν στην Αγιά Σοφιά«τό ὑπό τῆς πολιτείας προγεγραμμένον θέατρον ἀποτελούμενον  ἐξ ὁλοκλήρου ἀπό τό ἐπιτελεῖον τῆς παλαιᾶς σκηνῆς»8 Πίσω από τις καινοτομίες αυτές κρύβονται οι λόγιοι και η στροφή στις κλασικές σπουδές  9 Ο όρος «θεανδρικά μυστήρια» έχει πια καθιερωθεί.  Πρέπει να τονιστεί ότι φράσεις που χρησιμοποιεί ο Λέων Βυζάντιος δεν περιέχονται στην Καινή Διαθήκη. Maria Fortis Portas επηρέασαν ποιητές και ζωγράφους Ο Ρωμανός ο Μελωδός είχε υπ’ όψιν του παρόμοια απεικόνιση (εμπνεύστηκε το Κοντάκιο των Χριστουγέννων ως μουσική επένδυση θεατρικού έργου). Αξίζει να μελετηθεί η τριλογία: «Ανακρεόντειοι Στίχοι» του Σωφρονίου Ιεροσολύμων (Ευαγγελισμός–Γέννησις – Προσκύνησις των Μάγων).              57   . Κάθε στίχος του Τροπαρίου προλογίζει το επόμενο επεισόδιο που θα παρακολουθήσουν οι θεατές: Ανύμφευτε Παρθένε πόθεν ήκεις. Από τον 10ο – 11ο αι.9 Οι  «Μάγοι  με  τα  δώρα»  θύμιζαν  τους  Πέρσες  πρέσβεις  –  και  μπορούσαν  να  μιλήσουν για τις συνθήκες ζωής εκτός Βυζαντίου.  παρατίθενται  η  μια  δίπλα  στην άλλη χωρίς διαχωριστική γραμμή  7 Οι λεπτομέρειες αντλούνται από την «Απόκρυφη Παράδοση» Οι σκηνές στη S. Θυμίζουν τον «προβληματισμό της Σαλώμης» στο απόκρυφο «Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου» και περιγραφές στον απόκρυφο «Ψευδοματθαίο». Στη σκηνή με το «λουτρό του βρέφους» η βοηθός που συμμετέχει στις φροντίδες. Πιο πέρα ο βοσκός οδηγείται από τον λευκοντυμένο άγγελο και μοιάζει πολύ με βυζαντινό ασκητή.. Ρεαλιστικές σκηνές σε «Μηνολόγιο» Βατικανού Κώδικα (αντιγράφουν Décor  Simultanée από μικρογραφία «ευαγγελιστάριου» στη Λαύρα Αγίου Όρους). φέρει στολή βυζαντινής υπηρέτριας. προσωνύμιο του Διονύσου). Ο διάκοσμος αναπτύσσεται σε μορφή ταινίας κατά μήκος του τοίχου – οι σκηνές διατάσσονται σε τρεις επάλληλες ζώνες σε μορφή Décor Simultanée6 ως εξής: 9 9 «Γέννηση». Η αμφίεση του αγγέλου θυμίζει πατρίκιο ή αυλικό. Δυναμικοί ιεράρχες τον 10ο αι τόλμησαν καινοτομίες: Ο Πατριάρχης Θεοφύλακτος προσέλαβε επαγγελματίες χορευτές να εμπλουτίζουν τα λυρικά μέρη.  «Προσκύνηση  των  Μάγων»  «Υπαπαντή». Σχετικός σκηνογραφικός διάκοσμος σώζεται στη Santa Maria Fortis Portas.       9 Οι παραστάσεις έχουν στοιχεία αρχαίων Διονυσιακών Τελετών  9 Το Χριστό τον ονομάζουν «ακερσεκόμη» (μακρυμάλης. ΟΙ «Ανακρεόντειοι Στίχοι» του Σωφρονίου ήταν γνωστοί στο Μιλάνο(6ο–7οαι). Και ο Λέων  Βυζάντιος  ο  Σχολαστικός συνέθεσε «τροπάριο» που ψαλλόταν ενώ παιζόταν η Τριλογία της Γέννησης.

Δεν είναι βέβαιο πότε οργανώθηκε ο Θεομητορικός  Κύκλος όμως το κοντάκιο με ακροστιχίδα «Ωδή  Ρωμανού» που αποδίδεται στο Ρωμανό το Μελωδό (6ος αι)10 αντιγράφει σχετικό σενάριο (και το ίδιο αυτό κοντάκιο έχει δομή θεατρικού σεναρίου).  β.  Ο κύκλος των Χριστουγέννων εκτός από το Μαρτύριο των Νηπίων σιγά– σιγά περιέλαβε και άλλες σκηνές μαρτυρίων και διωγμών: Το «Μαρτύριο  του  Διακόνου  Στεφάνου»  και η «Σφαγή  των  δισμυρίων  (είκοσι  χιλιάδων  μαρτύρων)  στη  Νικομήδεια». Τον 8ο αι προστέθηκε το Μαρτύριο των Ομολογητών που διώχθηκαν από τους εικονομάχους. Μόνο σε μοναστήρια της Συρίας και της Αιγύπτου ανέβαζαν τέτοια έργα. Το ιδιαίτερο γραφείο του αυτοκράτορα εξέδιδε κάθε χρόνο επίσημο πρόγραμμα που προέβλεπε και θεατρικές παραστάσεις. η Δωροθέα. Παρέστησε με πολύ  ρεαλισμό εντός του ναού τη στιγμή των «ωδίνων του τοκετού»      Με τον κύκλο των Χριστουγέννων συνδέεται η «σφαγή των νηπίων»: Το παλάτι του Ηρώδη. (Άλλωστε οι περιοχές αυτές ελέγχονταν περισσότερο από τους Άραβες). Ο διάκοσμος στο ναό της Θεοσκεπάστου (Τραπεζούντα). το πρώτο οκταήμερο του βυζαντινού έτους και έληγαν με την «κοίμηση» τον τελευταίο μήνα του βυζαντινού έτους. η ρωμαϊκή φρουρά με τα σπαθιά και τις ασπίδες. Επειδή όμως τα θέματα αυτά από μόνα τους είχαν ανατρεπτικό περιεχόμενο και οι διάλογοι έπαιρναν αντιπολιτευτικό χαρακτήρα. όμως δεν έχουμε στοιχεία για την εξέλιξη αυτών των θεαμάτων.  9 Μία μητέρα παρακαλεί τον στρατιώτη να λυπηθεί το παιδί της. σε ρυθμό 3/4. Οι τελετές άρχιζαν με το «γενέθλιον».  9 Μία από τις θεατρίνες. ο θρήνος της μητέρας που χάνει το παιδί της. Χαρακτηριστικές είναι οι σκηνές με τους ποιμένες ιδίως «ο δεύτερος ποιμήν» («Second Shepherd») σε δημώδη αγγλική γλώσσα. δεν επιτρεπόταν σε μεγάλες ενορίες οι παραστάσεις. Από χειρόγραφο του 1440 με σκηνικές οδηγίες μαθαίνουμε για τον κύκλο  του  Wakefield (στο Yorkshire της Μεγ Βρετανίας). Διακρίνεται σε δύο Πεντάπτρακτα με κοινό Προοίμιο και Επίλογο: 58 . υποδύθηκε την Θεοτόκο. Στη Δυτική Ευρώπη ο Κύκλος των Χριστουγέννων ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής. Ενδιαφέρον επίσης έχει η σκηνή με τίτλο «Ηρώδης ο Μέγας» με έξυπνες σατιρικές ατάκες. έδιναν θέματα και εικόνες για να πλουτίσουν το Δράμα. Ο «Θεομητορικός Κύκλος». Χαρακτηριστικός είναι ο ρεαλισμός που εκφράζεται με βίαιες σκηνές9 : 9 Οι στρατιώτες εικονίζονται ασκεπείς με γυμνές κνήμες να σφάζουν βρέφη. Τα πανηγύρια προς τιμήν της «Πολιούχου  Θεοτόκου» ήταν δημοφιλή στην Κωνσταντινούπολη. με ρεαλιστικές σκηνές από το «Μαρτύριο των Νηπίων» αντιγράφει προγενέστερα σκηνικά.  9 Οι μητέρες θρηνούν γοερά τα παιδιά τους.9 Ως ηθοποιοί μετείχαν και γυναίκες («Πυθίαι Θεόπνευστοι»). Στο τέλος του «κύκλου» ο αυτοκράτωρ παρέθετε γεύμα στα ανάκτορα των Βλαχερνών.

ιδιαίτερα από τον Ευαγγελισμό12. 12 κ. Στον Ιωάννη Χρυσόστομο αποδίδεται η «ακολουθία»  του ευαγγελισμού (σύνολο μονόπρακτων με παντομίμα ομιλίες και ύμνους) που παίχτηκε στην Αγία Σοφία13. τοῦ οἴκου μου ἀπόδραθι  ζηλότυπος γάρ ἐστί. ἐκ παραθύρων ἐμῶν…  πρό τοῦ ἐλθείν ὁ γέρων. Μεμάρανται τα στυγνά. Ανθεί τα φαιδρά14.  α β γ δ ε ΚΟΙΝΟ ΠΡΟΟΙΜΙΟ  Α΄ ΠΕΝΤΑΠΡΑΚΤΟ    Β ΠΕΝΤΑΠΡΑΚΤΟ  Προσευχή της Άννας  Προσευχή του Ιωακείμ  Προσφορά Δώρων στο Ναό  «Πότος» (Συμπόσιο)  Λαμπαδηφορία Παρθένων  α β γ δ ε Η Άννα δοξολογεί (Α΄ Στάση)  Η Άννα δοξολογεί (Β΄ Στάση)  Αναφορά στη Σάρρα  Αρραβώνας Παναγίας  Προαγγελία γέννησης του Χριστού  ΚΟΙΝΟΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ  Οι σκηνές και οι διάλογοι είναι παρμένοι εξ ολοκλήρου απ’ το «Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου». Το κείμενο της «ακολουθίας» χρησιμοποιεί φράσεις από την απόκρυφη παράδοση του 4ου – 5ου αι (από το «Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου»):    Χαίρε κεχαριτωμένη!  Πέπαυται η κατάρα.  Στο κείμενο υπάρχουν σκηνικές οδηγίες:   «Ταύτα της Μαρίας λεγούσης. Η Θεοτόκος πηγαίνει στην πηγή να αντλήσει ύδωρ (όπως στο Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου) Στις στιχομυθίες εξυμνείται η ομορφιά και η αγνότητα.       Κατήργηται η φθορά.»    Οι στιχομυθίες είναι γραμμένες σε δημώδη διάλεκτο και αντιγράφουν φράσεις από το Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου (18. με εξελιγμένο σενάριο του «Ευαγγελισμού».): ΠΑΝΑΓΙΑ  Ἂπιθι. υποδύονταν μοναχές. Σε φορητή εικόνα 16 αι στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών η«Παναγία του Πάθους» αντιγράφει παλαιότερο Décor  Simultanée με το «Γενέθλιον» από τη μονή της Χώρας. σκεπάρνῃ ἀποτέμη τον τράχηλον  ΙΩΣΗΦ  Λέγε μοι μετά ἀκριβείας το γεγονός σοι. Στη Μονή της Χώρας έχουμε τολμηρές καινοτομίες-αυτοσχεδιασμούς.  Μη κρύψης με το συμβάν σοι  ο Τον 7 αιώνα κυκλοφορούσε «Ομιλία» αποδιδόμενη στον Πατριάρχη Γερμανό15. Οι επιρροές από τη νατουραλιστική αντίληψη της εποχής είναι έντονες. Δεν λείπει το χιούμορ: 59 . Το «γενέθλιο»τον 14ο αι παιζόταν σε μεγάλα μοναστήρια στην Κωνσταντινούπολη. Προστέθηκε «οικιακή  βοηθός» που βοηθά τη Θεοτόκο να κάνει τα «επτά  πρώτα  11 ου βήματα» . Τους χαρακτήρες (Άννα. τάχος ο Άγγελος προς Ιωσήφ παραγίνεται»  «Ο Ιωσήφ ως ανακριτής αυστηρώ προσώπω κριτής καθέζεται. ἄπιθ’ ἄνθρωπε. Ο εορτασμός του «Ευαγγελισμού»  προσέφερε από ενωρίς πλούσιο υλικό για θεατρικό έργο. Στην Ομιλία του Βασιλείου Σελευκείας ενσωματώνεται σενάριο με σκηνές από τη ζωή της Παναγίας .ε. Θεοτόκο).

60 . Ο Ιωσήφ ο Υμνογράφος ενσωμάτωσε στους 24 «οίκους  των  Χαιρετισμών» τον «κανόνα»(τροπάρια χωρισμένα σε 9 «ωδές»). Δεν είναι λίγοι όσοι αποδίδουν τους «χαιρετισμούς» στον Ρωμανό το Μελωδό. Στις απαντήσεις της Παναγίας εκφράζονται βιώματα που η Αθηναΐς έζησε στο παλάτι:   ΑΓΓΕΛΟΣ  Χαῖρε Βασίλισσα. Τον 5οαι κυκλοφορούσαν λιμπρέτα με θέμα τον Ευαγγελισμό. Όμως έγιναν δημοφιλείς στα μέσα του 7ου αιώνος όταν ο πατριάρχης Σέργιος τέλεσε «παννυχίδα» με βάση το κείμενο των «χαιρετισμών» προς τιμήν της «Υπερμάχου Στρατηγού» που έσωσε την πολιορκούμενη «Πόλη». Για να μπορούν οι θεατές να κατανοήσουν το «μυστήριο  της  θείας  οικονομίας» η παράσταση χωρίστηκε σε 24 ενότητες (τους «οίκους»). Δεν είναι μόνο οι «χαιρετισμοί» που δανείζονται στίχους από αρχαίους Ύμνους.  Στη Μονή της Χώρας στην αναπαράσταση του ευαγγελισμού χρησιμοποιούσαν το σενάριο το φερόμενο ως Λόγος  του  Γερμανού. Το κείμενο που φέρει το όνομά του περιέχει σκηνικές οδηγίες για παντομίμες ή διαλόγους19. Ένα ψηφιδωτό εικονογραφεί στιχομυθία – συζήτηση του Αγγέλου με την Παναγία δίπλα στο πηγάδι (ή στη Φιάλη στον αυλόγυρο του μοναστηριού). Και στα «Ομηρόκεντρα  της  Αθηναΐδος» η συνάντηση αγγέλου – Θεοτόκου φορτίζεται με δραματικά στοιχεία που μόνο επί σκηνής μπορούν σωστά να αποδοθούν. Το κείμενο βασίζεται στο Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου.ΠΑΝΑΓΙΑ  ΑΓΓΕΛΟΣ  Βλέπω σου νεανίσκε ταῆς εὐμορφίας τό ἀξιογράφιστον κάλος  Γνώθι σαφῶς ὅτι μάλλον ἐγώ ἐν ἐκπλήξει γέγονα θεασάμενος  τό θεογράφητόν σου κάλλος.  Δαμασκηνός οργάνωνε παραστάσεις με θέμα τον «ευαγγελισμό» στα Ιεροσόλυμα για «πανηγυριστές» από την Παλαιστίνη και τη Συρία (όπως έλεγε ο ίδιος σε χαιρετισμό του πλήθους:«νύν οι φιλοθεάμονες και  πανηγυρισταί πανδημεί επαθροίζονται») . ο Ιω.  Χάρη σε σένα ο θάνατος και τα δεινά των ανθρώπων  Δεν θα ξαναρθούν πια. σεβαστή στους ανθρώπους.  Αυτό που θα σου πω θα φέρει αθανασία  («νημερτές γάρ τοι μυθήσομαι»)17 Τα έργα του Πρόκλου και της Αθηναΐδος φαίνεται να είναι αντίστοιχα των «Χαιρετισμών στη  Θεοτόκο» στους λόγιους κύκλους (έμμετρη διήγηση του «Ευαγγελισμού» σε απλή γλώσσα). Το φερόμενο ως έργο του Πρόκλου 434-44716 γράφτηκε για να παιχτεί επί σκηνής. Τον 11ο αι ο Ιωάννης Μαυρόπους έγραψε τον «Ύμνο  στη  Θεοτόκο» που φαίνεται να είναι παράφραση Ύμνου του Ιππολύτου προς την Αρτέμιδα. Ο ποιητής είχε υπ’ όψιν τον ορφικό ύμνο «εις  την  υψίστην  θεάν»18( που υμνούσε τη Μεγάλη Μητέρα Γη).

Σε πόλεις της Αρμενίας εισάγονται στοιχεία λαϊκού θεάτρου.83.ε. ρπδ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γρηγορίου Θεολόγου «Εις τα Άγια Φώτα» 36. Ι. Δαμασκηνού. ακούσματα και προβαλλόμενα θεάματα. Ρωμανού Μελωδού. Εις τον Ευαγγελισμόν. Αθηναίδος Ομηρόκεντρα. 3. 15. Ευαγγέλιο των Αρμενίων Μεταφραστών (1232). Βλέπε και La Plana. Πηγαί και δάνεια του ποιήσαντος τον Ακάθιστον Ύμνον. Στην παντομίμα και στους διαλόγους του ευαγγελισμού λαμβάνει μέρος «θεραπαινίδα» (υπηρέτρια)στο πρόπυλο δίπλα στην ένθρονη Παναγία. 11 κ.Τον 14ο αι το λειτουργικό δράμα «Ευαγγελισμός» ήταν γνωστό στους σλάβους και Βουλγάρους ως «μυστήριο». Byzantine ikon of the 14h and 15h century. Cottas. σελ.8 – 10 και 66. Το σκηνικό (θρόνος Θεοτόκου – βάθρο αγγέλου – πρόπυλο με τη θεραπαινίδα) πρέπει να ήταν στην είσοδο της εκκλησίας. σελ. Matenadaran Αρμενίας. Εις τον Ευαγγελισμόν. Πώς  να αναζητήσεις κάτι ομορφότερο.      Ο Ανδρόνικος Β΄ (1282) εξέδωσε «θέσπισμα» για θεατρικές παραστάσεις 21 η του Αυγούστου . Χρυσοστόμου. 16. 1937. 1106 B-Δ Cod. σελ. 229. 35.3 Μαρκιανός Κώδιξ gr Fol 91. Και E. Atti del 6 Congresso Internationale di studi sull aalto Medioevo. Το θέσπσμα τόνιζε ότι «είναι  τόσο  ωραία τα ιερά άσματα. 2. 20. τοιχογραφίες και μικρογραφίες που εικονογραφούν σκηνικά από την παράσταση (όπως αρμενικό ευαγγέλιο του 13ου αιώνος κ. Είναι βέβαιο ότι στην Αρμενία από ενωρίς το Λειτουργικό Δράμα είχε βγει έξω από το ναό – παιζόταν στον προαύλιο χώρο ή σε κοντινή πλατεία. Ιστορία Ελληνικού Έθνους τ. μέλη. σημείωση 4. σελ. Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου.2 – 5. 51 In Sequentia uppositia Opuscula PG 16.163.strophi 11. εν Αθήναις 1903. xii.648. Ο Ακάθιστος Ύμνος. Αξίζει να μελετηθούν φορητές εικόνες. Στο ναό του Αγίου Κλήμη η νέα που υποδυόταν την Παναγία καθόταν στο δεσποτικό θρόνο ντυμένη με την τυπική στολή της βυζαντινής πατρικίας (όπως περιγράφεται στο Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου και όπως εικονίζεται σε φορητή εικόνα στην πινακοθήκη Οχρίδος). 7. 19. PG 161. 727-739 Ψευδοματθαίος στον C. 1983. 5. Κων. 1095. 12. Γερμανού. 3. σελ. 21. 6. 4 Αθανασίου του Μεγάλου sermones. Ανακρεόντειοι Στίχοι … Βλέπε και Μ. Παπαδόπουλος – Κεραμεύς. H. 96. Βλέπε Lasareff. 320. έφθαναν στις 15 στην Αγία Σοφία και κατέληγαν στις 23 στις Βλαχέρνες.649. ρμδ. 18. σελ. 10. Α. 757-758) Σωφρονίου Ιεροσολύμων.7 «Η Επταβηματίζουσα». 1 (1909). Παπαδόπουλος – Κεραμεύς. σελ. Θέσπισμα Ανδρονίκου. Sources of Longobard Wall Painting : Facts and possibilities. ΒΥΖΑΝΤΙΣ. Ανάστος. σζ.112-114. 481 – 802 («Εις την Χριστού Γέννησιν». Cantica genuine. Η. τ. 1-3. 11. τοθ. 8. PG 98.1 . Σάθα. PG 60. Παπαρρηγόπουλος. Πρόκλου. Λόγος PG Βλέπε και Α. Lipsiae. 101 και 3. The Burlington Magazine. σελ. ρλβ. 250 – 255.α. Αθήναι. LXXI. Tishendorf. PG 161. Εγκώμιον εις Παρθένον Μαριάμ PG 65. 4. ΧΙ. 1-3. Σάθας. 162 . Ποίηση στο Βυζάντιο. 755 . πρόλογος.» 1. ψηφιδωτό στη Μονή της Χώρας. ΧΙΙ. strophi 1. Εις τον Ευαγγελισμόν. 9.2743. τπβ. 782 (χειρόγραφο του 18ου αι. Spoleto. 22.760. 61 . 20). 517-540. 17. ιη΄ Ιω. Η συμμετοχή στις παραστάσεις ήταν υποχρεωτική. Athen. 1980. 14. 120. Millit. που αντιγράφει προγενέστερο). Θυμίζει χώρουςο της μονής Βασιλείου Σελευκείας. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Ο κύκλος άρχιζε 1 Αυγούστου στις Βλαχέρνες. 3. 238 D. Wright. 337. G. 13.

Σε λόγιους κύκλους τα αναγνώσματα αυτά ίσως θύμιζαν τα «Συμπόσια». Την ώρα του κοινού φαγητού. Όμως στο εικονογραφημένο «μαρτύριο  του  Αγίου  Γεωργίου» κρύπτεται σκηνική διδασκαλία. Η μνήμη του «πολιούχου» και άλλων δημοφιλών Αγίων.). Στα μοναστήρια επίσης τα «Συναξάρια» περιείχαν σε μορφή κειμένου για ανάγνωση το «βίο» και τις «θαυμαστές πράξεις» των εορταζόμενων Αγίων αλλά και τη θαυμαστή ζωή ασκητών και ηγουμένων. Τον 7ο αι η θαυμαστή λύτρωση της Θεσσαλονίκης με την επέμβαση του Αγίου Δημητρίου και η λιτάνευση της φορητής ψηφιδωτής εικόνας στο Σίρμιο Μακεδονίας συνδεόταν με παντομίμες για τη ζωή και το μαρτύριό του. Δεν είναι βέβαιο πότε (ίσως τον 6ο αι. στα «αναγνώσματα» με δραματικό χαρακτήρα προστέθηκαν παντομιμικές κινήσεις. Το «Μαρτύριον  τῶν  Ἁγίων  Ἀγάπης. Εντυπωσιακοί είναι οι διάλογοι μεταξύ «Θεοκλείας» (μητέρας της Θέκλης) και «Θάμυρι» (νέου που αγαπούσε την Θέκλα). Δεν είναι σαφές αν στο κείμενο καταγγέλλεται η λατρεία του Κρόνου ή ο ξεπεσμός της σε μια βάρβαρη και κακόγουστη τελετή. πάντα προσφερόταν για «εποπτική διδασκαλία». Στο «Μαρτύριον Ἁγίου Δασίου» 7ο–8ο αι. από την εποχή του Πλουτάρχου μέχρι την εποχή των Ισαύρων. όμως δεν έχουμε κανένα στοιχείο να μας πείθει ότι αυτά τα δραματοποιημένα κείμενα προορίζονταν όλα για σκηνική παρουσίαση με παντομίμες. στο «Μαρτύριο  της  Αγίας  Απολλωνίας» (μικρογραφία του Φουκέ 1460) ο ιερέας με μπαγκέτα συντονίζει τη χορωδία ενώ ο επίσκοπος από το θρόνο επιβλέπει . Δομή «Συμποσίου» έχει επίσης ο «Βίος  τῆς  Ἁγίας  Θέκλης»2 (αποδίδεται στον Βασίλειο Σελευκείας 5ος αι). Διαμαρτύρεται για τη σκληρότητα των απάνθρωπων ποινών και για τις ταλαιπωρίες της στρατιωτικής ζωής στην Καππαδοκία και Συρία. 62 .  Εἰρήνης καί Χιόνης μαρτυρησάντων ἐν Θεσσαλονίκῃ»(κυκλοφόρησε πολύ πριν το 431 Εκτός απ’ τις φιλολογικές ενδείξεις στο κείμενο. Οι διάλογοι αυτοί αποπνέουν φυσιολατρική διάθεση (όπως στο Συμπόσιο  των  10  Παρθένων). Αν και οι τοιχογραφίες και οι φορητές εικόνες «αφηγούνται» με δραματικό τρόπο το περιεχόμενο των γραπτών «μαρτυρίων» και «βίων». Το «μαρτύριο»και τα «θαύματα» του Αγίου Δημητρίου που συγκινούσαν τους Θεσσαλονικείς και του Αγίου Γεωργίου και άλλων δημοφιλών αγίων που συγκινούσαν την Ανατολή στην αρχή ήταν απλά αναγνώσματα. Και αργότερα. Το έργο ήταν δημοφιλές. Δραματοποιημένοι «Βίοι Αγίων». Ο ανώνυμος συγγραφέας ενσωματώνει στοιχεία από τα «Κρόνεια» (ελληνική λατρεία που είχε εκφυλιστεί στη Ρωμαϊκή εποχή). έχουμε εξέλιξη στη θεματολογία. Ο διάλογος του μάρτυρα με  τον διοικητή Βάσσο3 με αρκετά πολιτικά υπονοούμενα δίνει την ευκαιρία σε «ορθοδόξους» και «εικονόφιλους» θεατές να διαμαρτυρηθούν για τις πολιτικές και θρησκευτικές διώξεις. στο κείμενο αυτό απ’ το 3ο κεφάλαιο και πέρα διακρίνονται μία σειρά σκηνικές οδηγίες1 για υποτυπώδης έστω παράσταση του «Μαρτυρίου».α. κάποιος μοναχός διάβαζε ενώ οι άλλοι άκουγαν τρώγοντας. ο συντάκτης αγνοεί την Σύνοδο της Εφέσου). Αργότερα στη Γερμανία η Χροσβίτα αξιοποίησε το «Μαρτυρίου» αυτό για να διδάξει θέατρο τις μαθήτριές της και μάλιστα με τη μορφή «Συμποσίου» .

Ο Παρισινός Κώδιξ 1726 γνωστός ως «Opera  Sancti  Kypriani» είναι ελληνικό κείμενο (τριλογίας σε «ηρωικό εξάμετρο» με τίτλο «Κυπριανός και Ιουστίνα»). Ο Φώτιος εντυπωσιάστηκε τον 9ο αιώνα όταν βρήκε αντίγραφο με τα 2 πρώτα μέρη της Τριλογίας. Το δεύτερο μέρος της Τριλογίας βασίζεται στην Εξομολόγηση του «Κυπριανού του μάγου» (διηγήσεις που κυκλοφορούσαν από τον 4ο αιώνα). Το «Κυπριανός και Ιουστίνα» που ο Γρηγορόβιος το χαρακτηρίζει «τρίπρακτο δράμα». Αποδίδεται στη Αθηναΐδα7 που φαίνεται ότι το έγραψε τον καιρό που επισκέφτηκε την Αντιόχεια. Η αλήθεια είναι ότι υπήρχε αρχικό κείμενο που βρήκε η Αθηναΐς σε κάποια βιβλιοθήκη της Αντιόχειας και «πρώτη αυτή το επεξεργάστηκε ποιητικά»8.β. νέος με ελληνική μόρφωση έρχεται στην Αντιόχεια από το Άργος. τα είχε ζήσει όταν ως βασίλισσα προσχώρησε στον χριστιανισμό. αποτυπώνει ψυχολογικές συγκρούσεις όσων προσχωρούσαν στη «χριστιανική φιλοσοφία». Ποια άραγε ήταν η σχέση των διηγήσεων αυτών με τη σύγκρουση της εκκλησίας με τα υπολείμματα των οπαδών του Απολλωνίου Τυανέως στη Μικρά Ασία και στη Συρία. γ. Συγκίνησε πολλούς λογίους – θυμίζοντάς τους τα «Συμπόσια». ο λαός εντυπωσιαζόταν από θαυμαστές πράξεις (θαυματουργική ίαση από φοβερή ασθένεια. Τα Δράματα μέχρι τον 5 αι όπως το «Συμπόσιο των Δέκα Παρθένων» και το «Κοσμοσωτήριον Πάθος Τραγωδία κατ’ Ευριπίδην» δεν έχουν καμία αναφορά σε θαυμαστές επεμβάσεις και απρόσμενες εξ ουρανού βοήθειες. Δεν άργησε και το «Λειτουργικό Δράμα» να εμπλουτιστεί με ο «θαύματα» του Χριστού και δημοφιλών Αγίων. Όμως είναι άγνωστο αν σε μακρινές πόλεις της Ανατολής κυκλοφορούσαν κείμενα που σήμερα έχουν χαθεί. θαυμαστή διάσωση από μεγάλο κίνδυνο και επεμβάσεις του «από μηχανής θεού» για τη λύση ενός προβλήματος). Από τους «Βίους» στα «Θαύματα». Αξίζει επίσης να ερευνηθεί η μεγάλη διάδοση του έργου στα μοναστήρια της Δύσης με λατινική μετάφραση. Στη Βιβλιοθήκη την Μεδίκων (Φλωρεντία) υπάρχει αντίγραφο του «Κυπριανός και Ιουστίνα» που το γνώριζε ο Γκαίτε. Ο Κυπριανός. τις περιπέτειες και τα συναισθήματα που αναλύονται. η Αθηναΐδα. Τα γεγονότα. Σε εποχές δυστυχίας και πολέμων. Ο Δάντης χρησιμοποίησε στο έργο του «την  κεντρική  ιδέα  και  τον  πυρήνα  του  δράματος» ενώ ο Καλντερόν από την «εξομολόγηση του Μάγου Κυπριανού» άντλησε στοιχεία για την Τραγωδία «El magico  10 prodigioso» «μη γνωρίζοντας ότι σχεδόν αντιγράφει την Αθηναίδα» . Το 880 ο Διάκονος  Ιωάννης μετέφερε στα λατινικά έναν «βίο  του  Αγίου  Νικολάου» για χρήση των φοιτητών εκκλησιαστικού σχολείου στη Νάπολη. Το 1196 οι Φράγκοι σταυροφόροι στην Αντιόχεια εντυπωσιάστηκαν από μια υπαίθρια παράσταση «Βίου  του  Αγίου  Νικολάου» που ανέβαζαν επί σκηνής Έλληνες και Αρμένιοι περιοδεύοντες ηθοποιοί 63 . Με γλαφυρό τρόπο περιγράφεται η ζωή στην πρωτοβυζαντινή Αθήνα και η πνευματική κίνηση της Ελλάδος. Τριλογία «Κυπριανός και Ιουστίνα». γνωστή ως αυγούστα Ευδοξία. όπου είχε συμμετάσχει σε Μυστήρια της Ηούς (ήταν τότε της μόδας): «Μύστης δ’ αὗ γενόμην » Η συνάντηση Κυπριανού – Ιουστίνας στο πρώτο μέρος και η φιλοσοφική συζήτηση έγινε δημοφιλές ανάγνωσμα στα χρόνια του Μεσαίωνα. Εγκωμιάζει μάλιστα την ποιήτρια9.

ο Ζακυνθινός  κυρ–Θεόδωρος  Μοντσελέντζε στην «Τραγωδία»  του  «Ευγενία» (1642)  επηρεάστηκε από τη δομή των «miraculi»  (Βίος-θαύματα) της Santa  Uliva (Αγία που ταλαιπώρησε τον εαυτό της για ν’ αποφύγει το αμάρτημα της αιμομιξίας). Κατά τον Λέοντα Αλάτιο. Η Χροσβίτα ήταν κόρη του Δούκα Όθωνα του Επιφανούς και υπηρέτησε ως 64 . Τον 10ο αι στο μοναστήρι του Gandersheim η βενεδικτίνη μοναχή Χροσβίτα  έχοντας ως βάση τα βυζαντινά κείμενα. Ζήτησαν λοιπόν από το  Jean  Bodel από το Arras να μεταφράσει το έργο στη γλώσσα τους ως Jeu de St Nicolas12 σε οκτασύλλαβους. Το Λειτουργικό Δράμα είχε γίνει γνωστό στους Σάξονες από πολύ νωρίς. Morris το μετέφεραν στη νέα γαλλική γλώσσα. Επίσης ο Michael Pacher φιλοτέχνησε ωραιότατο πίνακα με το «Θαύμα του Θεοφίλου» στο ναό του Αγίου Βόλφρανγκ του Ρένγκενσμπουργκ – για τις ανάγκες της παράστασης. Hroswitha: Το Βυζαντινό Λειτουργικό Δράμα στη Δύση. οι Jacques Bersani και T. δεν κατεβαίνει «από μηχανής» . Στο τόξο της βόρειας πύλης της Notre Dam. Δεν έχουν επιχειρήματα. Ο τροβαδούρος Rutenbeuf  από  την  Καμπανία το ανέβασε στο Παρίσι διασκευασμένο με το όνομα  «Miracle  de  Theophile». Οι Βενεδικτίνοι μοναχοί χρησιμοποιούσαν κείμενα με δραματικό περιεχόμενο ως γλωσσικά γυμνάσματα των μαθητών τους. Ιδιαιτερότητα αυτού του έργου: Διατηρεί κάπως παραποιημένα πολλά στοιχεία του πρώιμου Βυζαντινού Λειτουργικού Δράματος: 9 Η Παναγία «κάνει το θαύμα της»  9 Η Παναγία αντίθετα από το Βυζαντινό Δράμα. Όταν οι Φράγκοι εγκλωβίστηκαν από τους Σαρακηνούς και σώθηκαν ως από θαύμα. Ήταν διασκευή δημοφιλούς ρομαντικού μυθιστορήματος που κυκλοφορούσε τον 6ο αιώνα. Αργότερα. Αμερικανοί και Άγγλοι ιστορικοί θεωρούν ότι τα έργα της προορίζονταν μόνο για απαγγελία και όχι για παράσταση επί σκηνής. Ήρωας του έργου ήταν ο Ιερέας Θεόφιλος από τα Άδανα της Μικράς Ασίας: Ο μύθος του Θεοφίλου.με μια κωμικού δ. Στις αρχές του 13 αιώνα το έργο «Θαύμα του Θεοφίλου» έγινε γνωστό στη Γαλλία. κλείνει . χαρακτήρα επινόηση του Μοντσελέντζε 14. Στα Επτάνησα οι ιταλικές και γαλλικές παραλλαγές των «θαυμάτων» έγιναν αφορμή να εμπνευστούν μεγάλοι δραματουργοί.   Ο Επίλογος αντί να κλείσει με εκκλησιαστικό ύμνο.μαθήτριές της.από την Κιλικία μέχρι την Παλαιστίνη. όμως η επιρροή του Βυζαντίου τον 10ο αι με τις αποφάσεις της εν Τρούλω και της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου εναντίον θεατρίνων του μιμοθεάτρου ήταν έντονη στη δυτική Ευρώπη. το εμπλούτισαν με εικόνες από τα κάτεργα της Τουλούζης και argot διαλόγους Τον 9ο αι Έλληνες Ιεραπόστολοι «δίδαξαν» στην Αγία Πετρούπολη το «Θαύμα  του Θεοφίλου» με δραματικό περιεχόμενο που οι ίδιοι είχαν μεταφράσει στα ρωσικά. έγραψε νέα θεατρικά έργα για να διδάξει τις μοναχές . ανάγλυφη παράσταση σε τρεις επάλληλες σειρές αντιγράφει προφανώς κάποιο décor simmultanèe από το λειτουργικό δράμα που παιζόταν στην πλατεία προ της εισόδου του ναού. απέδωσαν τη σωτηρία τους στον Άγιο Νικόλαο. Επηρεάστηκαν από τα εφέ που έκαναν την παρουσία του Αγίου να φαίνεται πραγματική. έχει μεγάλη σχέση με το γνωστό μύθο «Η Μεταμόρφωσις του  Λουκίου  Απουλιείου» που όπως αναφέρει ο Άγιος Αυγουστίνος «ήταν  το  μόνο  13 ου λατινικό διήγημα που σωζόταν ολόκληρο τον 4ο αιώνα» .

Philosophica Library.Αξίζει να δούμε το σενάριο των σημαντικότερων: 9 9 9 9 9 9 Αβραάμ:  «Ένας ασκητής λυτρώνει κάποια νέα από το Διάβολο». 14.  Το έργο «Ευγενία» ανέβασε ο Σπύρος Ευαγγελάτος με μεγάλη επιτυχία. Κωμικό στοιχείο επικρατεί στους διαλόγους όταν ο διοικητής προστάζει τον δήμιο να θανατώσει την ηρωίδα. Χιονίας»  Καλλίμαχος και Δρουσιάνα «Θαύματα που συμβαίνουν στη ζωή»  16 Γαλλικιανός «Ιστορική Τραγωδία σε τρία μέρη» .   Το έργο «Αβραάμ» αν γραφόταν σήμερα θα χαρακτηριζόταν «αισθηματικό  Δράμα» ενώ το έργο «Καλλίμαχος» θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «ερωτική τραγωδία». 3. Έπαιρναν μέρος στις παντομίμες και εκτελούσαν τους διαλόγους όπως συνέβαινε στα «Συμπόσια» του Μεθοδίου Ολύμπου.1 και εξής.   ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. Σε πολλά έργα η υπόθεση πλέκεται γύρω από μία ηρωίδα η οποία στο τέλος «μετανοεί» από κάποιο αμάρτημα ή «ομολογεί την πίστη της» ενώπιον των ειδωλολατρών. 6. The plays of Hroswitha. 15. 184. 4. Τα έργα αυτά είναι κυρίως «Βίοι Αγίων» και «Μαρτύρια». le Jeu de saint Nicolas. 7. Γρηγορίου Θαυματουργού. ανακάλυψε σε βιβλιοθήκες του Regensberg  και του Gandersheim χειρόγραφα με έργα της Χροσβίτα γραμμένα στα Λατινικά (γλώσσα των λογίων της εποχής).2 ‐ 5) . Ε ρήνης καί Χιόνης . Έχει πολλές ατάκες που θυμίζουν το έργο «Κυπριανός και Ιουστίνα» της Αθηναίδος αλλά και το «Ρωμαίος  και  Ιουλιέττα» του Σαίξπηρ. είναι ιδεολογική αντιπαράθεση των διωκομένων Χριστιανών με τον Ηγεμόνα (είναι η κόντρα με την παράλογη κρατική εξουσία και αντιπαράθεση έξυπνων γυναικών με τον άμυαλο ηγεμόνα που επιβάλλει σκληρούς νόμους). University of California Press. Athinais. Oxford. Graecae Ecclesiae venera fragmenta. Jean Bodel. Βασιλείου Σελευκείας. 5. Μαρτύριον τ ν γίων γάπης. σελ. The Golden Ass. Warne. Athinais. 16. Τα εξέδωσε πρώτη φορά το 150115. 1951. Δεν είναι βέβαιο αν έγινε γνωστό το έργο της Χροσβίτα στην Ευρώπη όσο ζούσε η ίδια. 130 κ. 975 65 .481-802(«Εις την Χριστού Γέννησιν». 935 – ca. Το δράμα «Δουλκίτιος» (τυπική «φάρσα»). Winkler. F. Το 1493 ο λόγιος μοναχός Conrade  Celetes.32 και εξής. Οι μαθήτριές της ήταν μεγάλης μορφώσεως νέες. 1985. Τόμος Α.1. ca. 12.J. Λόγος (10.ε.1200. Βίος Οσιομάρτυρος Θέκλης. Gregorovius. 128a. Βιβλιοθήκη. 241 Φώτιος.1. 757-758) Σωφρονίου Ιεροσολύμων. 6.2 και εξής. Athinais. J. 8. John . Ανακρεόντειοι Στίχοι Gregorovius. Ρέα Γρηγορίου.ohn J. Μαρτύριον το γίου Δασίου. Η καταγωγή της «Ευγενίας». 2. In Sequentia uppositia Opuscula PG 16. 13. A Narratological reading of Apuleiuss’s. Ειρήνης. Όλα είναι πρωτότυπα και δεν αντιγράφουν παλαιότερα βυζαντινά.  Παφνούτιος  «Η προσχώρηση της Θαίδος στο Χριστιανισμό»  Σαπιέντια (Σοφία) «Βασισμένο στο Μαρτύριο Πίστης Ελπίδος και Αγάπης »  Δουλκίτιος  «τυπική φάρσα βασισμένη στο μαρτύριο Αγάπης. 240 Gregorovius. 241 Bandini. 478 ‐  488. 3. 10.ηγουμένη μεταξύ των ετών 919 – 926. Christopher St.Βήμα 26 Οκτωβρίου 1997 Mary Marguerite Butler Hroswitha:Theatricality of her plays. PG 85. 11. 9. 1960.

.

Στην πραγματικότητα όμως δημιούργησαν νέο είδος τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη δομή:     1. Έγιναν προσπάθειες να αναβιώσει ο αρχαίος κόσμος και μαζί το Αττικό Δράμα όμως δεν ήταν μόνο η μόρφωση που έλειπε: 9 Το Αττικό Δράμα αναπτύχθηκε σε ελεύθερη δημοκρατική κοινωνία. Και βρέθκε η λύση.  Η  μετάνοια  ανατρέπει  τους  φυσικούς    νόμους. Διαφορετικές συνθήκες . Λόγιοι και ερευνητές όπως ο Σάθας και πρόσφατα ο Αλέξης Σολομός και ο Ι. έπρεπε να είναι αποδεκτό και κατανοητό στο ευρύ κοινό. Το θεατρικό είδος που θα βοηθούσε. Είναι αλήθεια ότι οι συγγραφείς. Έπρεπε να βρεθεί τρόπος να μορφωθεί και να αποκτήσει αξίες ο λαός. εμπλούτισαν τα έργα τους με στίχους από κλασικούς ποιητές.  9 Ο Βυζαντινός «υπήκοος» στην επαρχία δεν είχε συνείδηση ελεύθερου πολίτη  9 Το Αττικό Δράμα ήταν ξένο – ακατανόητο στο ευρύ βυζαντινό κοινό. Το Αττικό Δράμα ήταν πολύ μακρινό.  Σε κοινωνία «υπηκόων» και «δουλοπάροικων» το Θέατρο με αριστοτελική έννοια ήταν ξένο. Μ.  Οι θεατές καλούνται να χαρούν για την Ανάσταση.   2. Χατζηφώτης αναζητούν στο Λειτουργικό Δράμα αναβίωση του αρχαίου Αττικού Δράματος.  Ο  ληστής    δικαιώθηκε  την  τελευταία στιγμή με τη μετάνοια.    Τα γεγονότα παρουσιάζονται όπως θα έπρεπε να είχαν γίνει3 Ο  από  μηχανής  θεός  εξηγούσε  γιατί  πάσχουν  οι  Ήρωες  Με  την  τιμωρία  αποκαθίσταται η Τάξη.  Όποιος  μετάνιωσε  από  τα  σφάλματά  του  απολαμβάνει  τη  λύτρωση. Τα πάθη  του  Διονύσου έδωσαν τη θέση τους στα πάθη  του  Χριστού και τα πάθη  και  κατορθώματα  των  μυθικών  Ηρώων έδωσαν τη θέση τους σε Βίους.Νέο Περιεχόμενο του «Δράματος».  Ο Δομέστικος υπενθύμιζε να μη ξεφεύγουν από το κείμενο του ευαγγελίου  3.  3.  2. Υπάρχει ο  οίκτος και η υποταγή στη μοίρα       Αντίθετα στο βυζαντινό Λειουργικό Δράμα   1. Όπως το αρχαίο θέατρο γεννήθηκε στο Ιερό του Διονύσου στις τελετές για την αναγέννηση της φύσης. είτε για να διδάξουν ή για να εντυπωσιάσουν. έτσι και το βυζαντινό γεννήθηκε στον χριστιανικό ναό στην τελετή της Αναστάσεως του Χριστού.  67 . Πολλά βυζαντινά έργα φέρουν τίτλο «Τραγωδία» ή «Δράμα» .  Στο Αρχαίο Θέατρο   Ζητούμενο ήταν η «Κάθαρσις»2.α. Παρ’ όλ’ αυτά ο Μεθόδιος επίσκοπος Ολύμπου και άλλοι έκαναν προσπάθειες αναβίωσης του αρχαίου θεάτρου. Οι έλληνες τραγικοί διδάσκονταν σε μεγάλες σχολές όμως δεν υπήρχε ενδιαφέρον για παράσταση επί σκηνής. Αντίδραση στη θεία βούληση είναι Ύβρις.  Μαρτύρια  και  θαύματα1. Όμως η κοινωνία της ρωμαϊκής παρακμής ήταν τελείως διαφορετική από την αθηναϊκή των κλασικών χρόνων. Μόνο στις σχολές διδασκόταν – και όχι με τον καλύτερο τρόπο.

είχαν υπ’ όψιν τη δομή της τραγωδίας όπως περιγράφεται από τον Αριστοτέλη. αντίθετα το λειτουργικό δράμα. Για τον «Μυστικό Δείπνο». Το έργο άρχιζε συνήθως με μικρό πρόλογο (όπως και στο αττικό δράμα). Όμως στην εποπτική διδασκαλία έπρεπε να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα: Ενώ το αρχαίο Δράμα παιζόταν σε υπαίθριο «θέατρο» στον περίβολο του ναού του Διονύσου. Εκεί τοποθετούνταν η εικόνα και παιζόταν μία πράξη του έργου. Τους μιμήθηκε αργότερα (16ο αι) στα Επτάνησα ο Μοντσελέντζε. Η πομπή έπρεπε να κάνει «Στάσεις» σε σημεία του κυρίως ναού (τους «οίκους» διαμορφωμένα σπιτάκια). Για τους «Τρεις Παίδες» στηνόταν φούρνος στο  κέντρο  της  Αγίας  Σοφίας. με τον ίδιο τρόπο στο βυζαντινό ναό η παράσταση άρχιζε με  πομπή (λιτανεία της εικόνας και των συμβόλων). Ιδιωτικά  Συμφωνητικά ή αποδείξεις πληρωμής τεχνιτών δεν σώθηκαν στην Ανατολή. Για την κατασκευή και συντήρηση των «οίκων» εργάζονταν τεχνίτες μέλη συντεχνιών. Όπως στο αρχαίο θέατρο ο χορός εισερχόταν σχηματίζοντας θριαμβική πομπή. απέναντι στη χορωδία). Τη θέση του «μετασκηνίου» είχε πια το «τέμπλο» με την «Ωραία  Πύλη» στη θέση της «Βασιλείου  Θύρας». Η Παναγία και οι Άγιοι έβγαιναν από τη βόρεια και νότια πύλη του τέμπλου.β. για το «Γάμο στην Κανά» και για το «Συμπόσιο  του  Σίμωνα»  στηνόταν τραπέζι  συμποσίου στη Σολέα. προοριζόταν να παιχτεί εντός του ναού (Λιτή. Ο Πανοπολίτης και ο Μαυρόπους αντικατέστησαν την Παναγία και τον Άγγελο με έναν «Φιλόσοφο». Νάρθηκα ή Σολέα.  Από εκεί (σαν από την είσοδο του Παραδείσου). Στο «Κοσμοσωτήριον  Πάθος» προλογίζει η Παναγία ενώ στο «Ἄρατε  Πύλας» και στα «Θαύματα» προλογίζει λευκοφορεμένος άγγελος. Ασφαλώς οι επίσκοποι έκλειναν συμφωνίες και τα παραστατικά ήταν όμοια με το Ιδιωτικό Συμφωνητικό του 15ου αι. έπρεπε να βγαίνει ο Χριστός. που σώζεται μεταξύ της συντεχνίας των σκηνικών τεχνιτών και του Επισκόπου του  Chester στην Αγγλία 68 . Ο Γρηγόριος Θεολόγος και ο Μέγας Βασίλειος όταν επιχειρούσαν να εισάγουν το δραματικό στοιχείο στη Λειτουργία. Ομοιότητες και Διαφορές στη δομή . ενώ ο Ιούδας έβγαινε  από αριστερά και κατευθυνόταν προς τη δυτική έξοδο που συμβόλιζε ην κόλαση. Η «Αμαρτωλή που μετανόησε»  εισερχόταν  από  δεξιά (όπως όσοι έρχονταν από το ναό στο θέατρο του Διονύσου). Στον Άμβωνα ο Αναγνώστης εξηγούσε το έργο. Σε μεγάλους ναούς υπήρχε περίπλοκος μηχανισμός για τη γρήγορη εναλλαγή σκηνικών4.

Είναι άγνωστο ποιος εισήγαγε σε εκκλησίες της Μικράς Ασίας τα «ἰαμβεῖα» και το «διτρόχειον μέλος ἀπό ἄρσεως  εἰς ἥχον γ΄» (πρόδρομο του βαλς). Να αποφεύγουν κωμικές γκριμάτσες και κινήσεις8. Στη Συρία η παιδική χορωδία υπό τη διεύθυνση ιερέως με σχετικές γνώσεις εκτελούσε ρυθμικούς βηματισμούς ενώ έψαλλε κατά τα διαλείμματα των παραστάσεων. Αξίζει να αναφερθεί η συμβολή Σύρων ασκητών. Όμως η χορωδία τα Αγίας Σοφίας έψαλλε στον ιππόδρομο προς τιμήν του αυτοκράτορα τα τετράστιχα ἰαμβεῖα (6ος αι).). Εκφραστικά μέσα – κωμικοί διάλογοι (χωρίς προσωπείο). Οι αιρετικοί Μελετιανοί έψαλλαν  χορεύοντας. Όμως τον 10ο αι ο Δομέστικος  Ευθύμιος  Κασνής ανέθετε σε θιάσους «κοσμικού  θεάτρου»9 να ανεβάσουν έργα με επαγγελματίες ηθοποιούς. Ο Γρηγόριος Θεολόγος στις «τραγωδίες» χρησιμοποίησε χορωδία νεανίδων. Τέτοιος θίασος αποτυπώνεται σε μικρογραφία συριακού χειρογράφου10.ά. Στην Αλεξάνδρεια ο Άρειος μελοποίησε θυμελικούς  ύμνους και προκάλεσε σάλο στην Αίγυπτο. Οι ηθοποιοί ήταν κατά προτίμηση μοναχοί και ιερείς που μάθαιναν την παντομίμα και μπορούσαν να απαγγέλλουν ωραία. Ο Δομέστικος διορισμένος από τον επίσκοπο πρωτοστατούσε στην τήρηση των κανόνων7. Ο Αθανάσιος για να εντάξει στην εκκλησία τους Μελετιανούς και να πολεμήσει τον Άρειο. 69 . Ο Απολλινάριος Λαοδικείας και ο πατέρας του ο γνωστός Απολλινάριος Αλεξανδρείας επιχείρησαν τολμηρές καινοτομίες που εντυπωσίασαν τον Μέγα Βασίλειο. λευκοντυμένα κορίτσια («παρθένοι  νεάνιδες») τραγουδούσαν και χόρευαν γύρω από την εικόνα της κοιμήσεως της Θεοτόκου. Όπως στο αρχαίο Δράμα ήταν απαραίτητος ο «χορός» έτσι και στο Βυζαντινό Λειτουργικό Δράμα η χορωδία ήταν απαραίτητη. Το Ευαγγέλιο του Θωμά προσέφερε στον İsa το Σύρο πολύ υλικό για τα σενάριά του (τοπικά έθιμα της Αντιοχείας και φρυγικές λατρείες που ήταν γνωστά και στον Άγιο Ιππόλυτο) 6. Συμπόσια και Διάλογοι είναι γραμμένα σε ιαμβικά  μέτρα ή ηρωικό  εξάμετρο όμως ο Γρηγόριος Θεολόγος εισήγαγε το δωδεκασύλλαβο και δεκατετρασύλλαβο σε δημώδη γλώσσα του καιρού του.Ο Γρηγόριος Θεολόγος προτρέπει τους ηθοποιούς να  σέβονται  την  ιερότητα  του  ναού.(σε χειρόγραφο του 1422). Ο Κλήμης Αλεξανδρεύς τον 3ο αιώνα ακολουθώντας τον Αριστοτέλη συνιστά την αποφυγή  του  χρωματικού  γένους στη μουσική επένδυση των ύμνων όμως ο Αμμώνιος το εισήγαγε στη Συρία. πρωτευαγγέλιο Ιακώβου κ. Άραβες και Πέρσες νεστοριανοί ανέπτυξαν τον «ήχο başlı» σε ίδιους μουσικούς δρόμους. γ. Acta  Pilati. εισήγαγε στη λειτουργία.Οι στιχομυθίες παίρνονταν από τα απόκρυφα ευαγγέλια του 4ου – 5ου αι (Ευαγγέλιο  Πέτρου. θεατρική  μουσική. Ευαγγέλιο Εύας κατ’ Αιγυπτίους. Και τον 10ο – 11ο αι. Τα καρότσια στη Γερμανία και στην Αγγλία (τα γνωστά pageant)5 έχουν πρότυπο τους βυζαντινούς «οίκους». ιδιαίτερα Ισαάκ και Εφραίμ. Στα σενάρια που σώθηκαν με το όνομά τους χρησιμοποιούν «κατ’  ἀντιφωνία  ὑμνῳδία» με χορωδία νέων. Αποκάλυψη Μωσέως.

Σε αρμενικό χειρόγραφο του 10ου αιώνα διακρίνεται περίπλοκη κατασκευή για τον τάφο του Λαζάρου στο αντίστοιχο δράμα20. όμως στη Δύση οι χαρακτήρες αυτοί εξελίχθηκαν και ανάλογα με τις απαιτήσεις του κοινού αυξήθηκε στο σενάριο ο ρόλος τους. Ο υποδυόμενος τον Πέτρο τη στιγμή της μετάνοιας είχε σκυθρωπή όψη ενώ ο Ιούδας όταν συνειδητοποιεί τι έπραξε. και αθυρόστομοι για να προκαλούν περισσότερο γέλιο. Σε χειρόγραφο της Ζυρίχης (1539) οι δαίμονες έχουν  μορφή  18 γορίλα . Ο Ηρώδης προσφερόταν για κωμικούς διαλόγους (όταν ρωτούσε με απορία τους Μάγους). δ. Το ίδιο φαίνεται σε τοιχογραφία των Μετεώρων.Σεκρέτα . Έγιναν βίαιοι. Ο «εβραίος έμπορος» («οβριγιός» στη παράλια Μικρασία) πάντα ήταν στόχος της σάτιρας. Το κωμικό  στοιχείο και η πολιτική  σάτιρα απαγορευόταν ρητά όμως οι συχνές προτροπές σε κείμενα για τήρηση της ιεροπρέπειας δείχνουν ότι οι ηθοποιοί εύρισκαν ευκαιρίες να σατιρίσουν την επικαιρότητα τουλάχιστον στην επαρχία που η καταπίεση των γαιοκτημόνων και των κρατικών λειτουργών ήταν μεγάλη. Σε τοιχογραφίες 12ου–14ουαι δαίμονες της Δευτέρας Παρουσίας εικονογραφούνται σαν  αγρίμια  με  μακριές  ουρές  να  χορεύουν. Έτσι. 70 . Στο Κίεβο (13οςαι) η Παναγία στην αποκαθήλωση λιποθυμούσε και οι Μυροφόρες οδύρονταν  τραβώντας  τα  μαλλιά  τους. Αν η Ανατολή περιόρισε τους κωμικούς χαρακτήρες να απαγγέλλουν απλές ευχάριστες στιχομυθίες. Οι «παρωδίες» ήταν κωμικά διαλείμματα μεταξύ δραματικών σκηνών. απαγορεύτηκε από αυστηρούς κληρικούς. Επίσης οι κωμικές  παντομίμες μεταμφιεσμένων  14 κληρικών που περιγράφει ο Βαλσαμών . Τέλος η σκηνή με το Ζακχαίο δεν θα ήταν διαφορετική από εκείνη στο χειρόγραφο του 14ου αι (με τους εισπράκτορες φορων στο «τελώνειο»12). Στη Θεσσαλονίκη ο χορός της Σαλώμης ήταν δημοφιλής. Δεν είναι όμως απίθανο τον 11ο αι η Δωροθέα (από το θίασο«πυθίαι θεόπνευστοι»του κοσμικού θεάτρου) όταν υποδυόταν τη Θεοτόκο11.τι μπορούσε για να θυμίσει στους θεατές τη σκληρότητα των δικαστών στην επαρχία. Ο Πιλάτος είχε τη μορφή και τη στολή Ρωμαίου διοικητή και έκανε ό. Ειδήσεις για τη σκηνογραφία έχουμε ήδη από τον 4ο–5ο αιώνα19. Απέναντί τους οι άγγελοι χορεύουν ψάλλοντας με συνοδεία μουσικών  οργάνων. Σκευοφυλακεία . σιγά – σιγά τα έργα άρχισαν να παίζονται εκτός ναού (στην πλατεία). μεταξύ όφη – Εύας στον Παράδεισο15 και Παναγίας –Αγγέλου στον Ευαγγελισμό16 σατιρίζουν τον κοινωνικό αποκλεισμό της γυναίκας. να έβαζε στο πρόσωπό της χρώμα και γραμμές ώστε να θυμίζει τη μορφή της Παναγίας που βλέπουμε στις φορητές εικόνες. Αυτές οι ακρότητες έγιναν αιτία αντίδρασης του ιερατείου. Το τοπίο έχει πολλά στοιχεία από την ελληνική μυθολογία. ασφαλώς θα είχε το ανάλογο ύφος.Το προσωπείο  απαραίτητο εργαλείο του αρχαίου δράματος. Στο Τσέστερ της Αγγλίας μεταξύ των βοσκών που προσκυνούν το νεογέννητο Χριστό είναι ο Μακ που  17 έκλεβε  πρόβατα . Στη μονή Μαυριώτισσας (Καστοριά) τους πρωταγωνιστές πλαισίωναν νέοι μοναχοί ως κομπάρσοι κρατώντας κανάτες για να σερβίρουν δήθεν το κρασί. Συνηθίζονταν στην Αγία Σοφία (9ο–11οαι)13. Κωμικοί διάλογοι σε δημώδη διάλεκτο 4ου–6ουαι. Ίσως οι τοιχογραφίες αυτές να εικονογραφούν παντομίμες μεταμφιεσμένων  κληρικών  της  Συρίας (που σκόπιμα ξεχάστηκαν).

)26 οι συντεχνίες με επίσημο διορισμό μετέχουν ως κομπάρσοι. σελίδα 30. Ο καθηγητής Ταράσιος (μετέπειτα πατριάρχης) όταν τον 8ο αιώνα δίδασκε αρχαίο δράμα στο πανεπιστήμιο.Το «Κοσμοσωτήριον  Πάθος» απαιτούσε πέντε οίκους με ανάλογη επίπλωση και μακέτες21. Ευαγγέλιο Θωμά.64. ζήτησε πολλές φορές τη βοήθεια των «παιγνιωτῶν» για κατασκευή μακετών και σκηνικών28. Αθήναι 1973. Περί Ποιητικής. Στη Θεσσαλονίκη επίσκοποι όπως ο Λεόντιος (5οαι. ακόμη και το σφυρί και την «ηλάγρα» (τανάλια) που κρατά η Παναγία στην Τραπεζούντα. Syr. 9. 2. 1451a. 4. Το 10ο αιώνα την επίπλωση αναλάμβαναν συντεχνίες διαφημίζοντας τα έπιπλά τους. 1-9.Οι ηθοποιοί σχολίαζαν με σατιρικό τρόπο την οικονομική πολιτική . ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.13 Γ. 7. Έργα που παρακολουθούσε ο αυτοκράτωρ έπρεπε να έχουν πλούσια σκηνικά. 1453b. στα «Πάθη του Χριστού» (Μητρόπολη του Βαλανσιέν Βουργουνδία)25 και στο «Μαρτύριο Αγίας Απολλωνίας» ( 15ος αι. Κεδρηνός. 105 recto.9 Γρηγορίου Θεολόγου. Οι «παιγνιῶται» του ιπποδρόμου (μακρινός απόηχος των «περί τόν Διόνυσον  τεχνιτῶν»)27 μπορούσαν να κατασκευάσουν κατά παραγγελία σε ελάχιστο χρόνο. 2.Το γαϊδουράκι των Βαΐων συνήθως ανήκε σε πλανόδιο έμπορο24. 85D Ψευδο-Διονύσιος Αρεοπαγίτης. Η «αμαρτωλή» έπρεπε να περάσει πρώτα από τον «μυρεψό» να προμηθευθεί μύρο.3 . pageant (The Columbia Encyclopedia. σελ. κεφ. 20.συχνές ανατιμήσεις σε δύσκολες εποχές. Στο «Καταλόι της Παναγιάς». 10. Περί Ποιητικής.1 Αριστοτέλους. Περί Εκκλησιαστικής Ιεραρχίας. 71 . Φιλοσοφούμενα.333. Η οικία του Σίμωνα θύμιζε αρχοντικό με υπηρετικό προσωπικό και στρωμένο τραπέζι. Γ΄. 5.Ο Βάκχος στο Βυζάντιο. 6. Λόγος ΛΗ. Αρνιά για τη Γέννηση και λευκή περιστερά για τα Θεοφάνεια προσέφεραν οι κτηνοτρόφοι.140. 63. στο σιδεράδικο του «ατζίγκανου» ο «Οβριγιός» αγοράζει «πέντε καρφιά». Αλέξης Σολομός . Αριστοτέλους.) ή ο Ευστάθιος (13οαι. Ιππολύτου. Η ίδια σκηνή με το «μυρεψό» επαναλαμβάνεται στον κύκλο των μυροφόρων (που αγοράζουν «αρώματα  ίνα  αλείψωσι  τον  Ιησούν»). Sixth Edition © 2004. Σύνοψις Ιστοριών.) ανέθεταν σε σκηνικούς τεχνίτες την κατασκευή «καμίνου» στη Μονή Βλατάδων.336. 8. Εκεί φυλασσόταν το βροντεῖον22 (πήλινος αμφορέας και χάλκινος λέβητας για προσομοίωση βροντής)23 Φυλασσόταν επίσης υδραυλικό αρμόνιο και άλλα μουσικά όργανα (έκαναν εντύπωση στους Φράγκους τον 9ο αιώνα). Στην Τραπεζούντα τα μεγάλα Μοναστήρια (Σουμελά και Αγίας Σοφίας) διέθεταν μικρό «σκευοφυλακείο» στο χώρο της Λιτής.7 . Στο Κίεβο το«σεκρέτο» βρισκόταν στο κωδωνοστάσιο. 36 – 38.«κουμπαρίαν  μικράν  εν  σχήματι  πλοίου» και να την περιφέρουν πάνω σε άμαξα. 1220. Το «σεκρέτο» στον όροφο της Αγίας Σοφίας εκτός από τη φύλαξη Ιερών Σκευών ήταν χώροι αποθήκευσης μακετών.ε. σιδηρουργοί) στη σκηνή τα Σταύρωσης μετέφεραν ικριώματα. 339 fol. v7(p. Βατικανός Κώδιξ ms. 3.  Αλέξης Σολωμός. Στην Αρμενία και στον Πόντο συντεχνίες (ξυλουργοί. 36. Columbia University Press). Ηλικία του θεάτρου. Λίγο αργότερα. ειδικές κατασκευές.19 κ. να διαφημίζουν τη δύναμη και τον πλούτο του κράτους.

Καζαντζάκη.  Οι  Μυροφόρες  στο  δρόμο  προς  τον  τάφο  του  Χριστού  κάνουν στάση στο μυρεψό κ. 103. 33.Ε. 549. Ο Χριστός ξανασταυρώνεται.7. 27. Le Theatre a Byzance. 1935) Φίλις Χάρτνολ. 29. σελ. Χειρόγραφο με τις Ομιλίες του Γρηγορίου Θεολόγου Βιβλιοθήκη Μιλάνου W.Y.  Carl  Wilk  Schneider. 18. Εθιμικά φαινόμενα στο Εορτολόγιο και οι σχέσεις τους με το Λαϊκό Θέατρο. 23 .  72 . Ιστορία του Θεάτρου. τ. σελ. Φίλις Χάρτνολ. 217. 16. Armenian Art Treasure of Jerusalem. στο L. Βιέννη. Φίλις Χάρτνολ. Πνευματικός βίος και πολιτισμός. 1931  Aurora art publishers. 28. 19. Αθήνα 1980. Υποσημείωση Ο (70) Ιγνατίου Διακόνου.Ε.ε. Wilson. σελ. Αθήνα 1980. Έπειτα πήγαινε στο δῶμ’  ἐν  ὧ  θηλυγενές  μένει  γένος. Leningrad1977. 22. Χρυσόστομος. 21. σημ. 47. Α.  4. Weimar.   Σουίδα. 1835. 755-760. 101. Geschichte des Orgelspiels..ά. σελ. Φίλις Χάρτνολ. 51. 10η έκδ. Puchner. Ιστορία του Θεάτρου. 1977. 26.1974. I (Berolino. 52. Αθήνα. op. 21. 5 Ιγνατίου Διακόνου..Ιστορία του Θεάτρου.  Gottl. σελ. σελ. c. σελ.127. Ανάστος. Ι.   Reese. Βίος Ταρασίου. στίχ. 17. 120 G. 54 κ.11. 24. Η΄ σελ. 15. 20. τόμος 5. Γερμανός PG 98. 34. Αθήνα 1980.   Ν. 273. PG 60. Πολύβιος. 14. 16.  Das  Attische Theaterwesen. στλ. 320 κ.2. 12. 1979 στίχ 1614‐1618: η Παναγία πηγαίνει στην οικία του Ιωάννη. Φαίδων Κουκουλές. 25.  σελ. N. σελ. 23. Σάθας. 102. 8. Περί Ιστορι ν. Frotscher. σελ. 123 . Λεξικόν. Στίχοι ε ς τόν δάμ.  Ονομαστικόν. Venetia Cottas.Ιστορία του Θεάτρου. 13.  Βλέπε  καιDr. Βυζαντινῶν Βίος και Πολιτισμός. Κ.ε. Από την εποχή του Αριστοφάνη μέχρι τα τελευταία χρόνια  του  Βυζαντίου  το  βροντεῖον  δεν  έχει  δεχτεί  καμιά    τροποποίηση  Ιούλιος  Πολυδεύκης. Αθήνα 1980.

ασιατικό αλλά και Ιταλικό και Βορειοευρωπαϊκό χώρο. επισκόπων Ρώμης όπως ο Γρηγόριος ο Μέγας και μοναχών όπως οι Βενεδικτίνοι Πατέρες των οποίων τα έργα – μαζί με ελληνικές μεταφράσεις – δίδαξαν τα Ιερά Μυστήρια στη ∆ύση δίνοντας ώθηση στην εξέλιξη του θεάτρου Το βιβλίο αυτό προσεγγίζει το Βυζαντινό Λειτουργικό ∆ράμα όσο αυτό παιζόταν εντός του ναού και τα δειλά πρώτα βήματά του εκτός ναού. Από τα επιχειρήματά τους κάποια είναι ατράνταχτα. Ακόμη και ελληνικό σχολικό βιβλίο αγνοεί – φυσικά εκ παραδρομής – την «Εις Άδου Κάθοδο». Οι περισσότερες ευρωπαϊκές εκδόσεις της Ιστορίας του Θεάτρου από το Ρωμαϊκό Θέατρο μεταβαίνουν στη μεσαιωνική Ευρώπη παρακάμπτοντας περίπου οκτώ αιώνες θεατρικής παραγωγής στον ελληνικό.Λίγα Λόγια ὡς ἐπίλογος Όταν αναφέρονται οι Ευρωπαίοι ιστορικοί θεάτρου στο Λειτουργικό ∆ράμα εννοούν τα έργα του 11ου – 13ου αιώνα (κυρίως τον «Τρόπο του Πάσχα». στην αρχαία σλαβονική. όπως υποστηρίζει ο Β. Οι ανακρίβειες ευρωπαίων ιστορικών στάθηκαν αφορμή να μείνει «άγνωστο» ένα μεγάλο κεφάλαιο στην ιστορία του πολιτισμού. Πούχνερ παιζόταν στη Μόσχα και στην Αγία Πετρούπολη από τον 10ο έως τον 16ο αιώνα. αμυνόμενοι απέναντι στις ευρωπαϊκές ανακρίβειες τονίζουν την προσφορά της ελληνικής Ανατολής στην εξέλιξη του μεσαιωνικού ∆ράματος ( ότι μεγάλα έργα της ∆ύσης υπήρξαν μεταφράσεις ή διασκευές ελληνικών πρωτοτύπων). Απ’ την άλλη πλευρά Έλληνες ερευνητές.τα «mysteries» και τα «miracles»). . τον κύκλο των «Μυροφόρων» και τόσα άλλα αξιόλογα βυζαντινά έργα. Η «ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙ∆ΕΙΑ» της ΕΣΣ∆. διασκευή του έργου του Γάλλου Ρυμπέφ (13ος αιώνας). Επικαλούνται την παρακμή του πολιτισμού στην ευρωπαϊκή ∆ύση του 5ου αιώνα. υποστηρίζει εσφαλμένα ότι το Μεσαωνικό Θέατρο της Ρωσίας αρχίζει με το «Θαύμα του Θεοφίλου». Όμως συχνά αδικούν την προσφορά μεγάλων Λατίνων πατέρων της εκκλησίας. ενώ είναι γνωστό ότι ιεραπόστολοι από το Βυζάντιο ήδη από τον 9ο αιώνα «δίδαξαν» θέατρο στο Κίεβο με σκηνές από την Αγία Γραφή και από την καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο. Το «Κοσμοσωτήριον Πάθος – ∆ράμα κατά Ευριπίδη» του 4ου αι.

conversation. do not want leave the church. made the people. It focus on Liturgical Drama.has a special secularity. by organizing Liturgical Dramas "according to the ancient Tradition" That book .   . out of this supervisory learning in the Narthex and in the "Liti" of Eastern Church. the worthies of Democracy did not exist in the mind of the people.In Roman circus of the 3rd and 4th a. based on motion and mimic. This learning was to start a revolution on Theatre. The Liturgic Drama was born. the Holly Fathers created a new kind of learning. it remained alive till the fall of Byzantine Empire. which were under Ottoman capture.and a productive . At that crisis.as you can understand by its title . Despite all the difficulties that the Liturgic Drama phased. which will enlighten ignored sites of Greek Medieval Theatre. as it started from the Liturgic Action of Church. Broaden minded clerics of the West transcribed it for the Latin's. Priests in villages of Greece. The writer will be happy if this book becomes the reason for a lively .