1-NJ DERS:HARPLAR

, SESLER ,ÝAZYLY Y WE OKALY Y

Türkmen dilini täze elipbiýi: Türkmen dilini elipbiýinde jemi otuz sany harp bardyr.Olary ýazyly y eýledir:

A ,a ,B ,b ,Ç ,ç ,D ,d ,E ,e ,Ä ,ä , F ,f ,G ,g ,H ,h , ,i ,J ,j ,Ž ,ž ,K , k ,L ,l ,M ,m ,N ,n , , ,O ,o , Ö ,ö ,P ,p ,R ,r ,S ,s , , ,T ,t , U ,u ,Ü ,ü ,W ,w ,Y ,y Ý ,y ,Z ,z.
Harplary a ladýan seslerini okaly y:
A ,a sesini aýdyly y: Bellik:Bu ses gysga we uzyn aýdylýar:gysgasy:A ,a; uzyny:A ,a bilen belleniljekdir!

Agaç ,açar ,alma ,armyt ,alty , altmy , A gabat , Altynasyr , Atamyrat , Akdepe , ak , ala ,adam , ada , az...

SURATLAR WE ATLAR: 1.ary(aryny suraty) 2.alma(almany syraty) 3.agyz(agzy syraty) 4.açar(açary syraty) 5.armyt(armydy syraty) 6.adam(adamy syraty) 7.alty (altylyk sany syraty) 8.altmy (altmy lyk sany syraty) 9.aýna(aýnany syraty) 10.awtobus(awtobusy syraty) 11.at(aty syraty) 12.aýak(aýagy syraty) 13.aýakgap(aýakgaby syraty)
Aman alma aldy.Ata armyt alýar.Azat alty ýa ynda.Magtymguly türkmeni beýik ahyrydyr.

*Alny a ak gün dogsun! *Altyn alma alky al! Agzybire ta ry biýr ,agzalany ga ry biýr. Altyn alma ,alky al!
B ,b sesini aýdyly y:Bellik:Bu ses iki hili aýdylýar.Söz içinde ,çekimli sesi arasynda “w” sesine me ze aýdylýar. Biz ony b bilen görkezjekdiris! Baýdak ,bal ,bala ,bazar ,badamjan ,baba ,oba ,barmak(at) ,barmak(i lik) , Baýram , Berdi , Balkanabat , Bereket , Bäherden , Büzmeýin , Baýramaly...

SURATLAR WE ATLAR: 1.baýdak(baýdagy suraty) 2.balak(balagy suraty) 3.balyk(balygy suraty) 4.bugdaý(bugdaýy suraty) 5.börek(böregi suraty) 6.börük(börügi suraty) 7.böwrek(böwregi suraty) 8.bugra(bugrany suraty) 9.bilezik(bilezigi suraty)
Baýdak baýramy ,Baýram oba gitdi.Ol obadan ertir geler.Azat bazardan baklajan aldy.Ba am barmak ba getir , süýem barmak süýt getir ,orta barmak ok atar ,ogulhajat oturar ,külembike kül atar.

*Baýramy gutly bolsun! *Bagry yz bada syn! Bilegi ýogyn birini ýykar ,bilimi bolan-mü ini. Bir okana bar ,bir-de dokana.
Ç ,ç sesini aýdyly y:Bellik bu ses söz ba ynda we söz içinde “ç” sesini berýär ,ýöne “d” ,”j” sesleinden ö gelende “ ” bilen bilelikde aýdylýar.Bu ýagdaýy so ra aýratyn öwreneris. Çaga ,çörek ,çüý ,çekiç ,çemçe ,çanak ,çokaý ,çaryk ,çagyl ,çopan ,çoluk ,Çary ,Çemen ,Çörli...

1.çörek(çöregi suraty) 2.çaga(çagany suraty) 3.çokaý(çokaýy suraty) 4.çaryk(çarygy suraty) 5.çabyt(çabydy suraty) 6.çanak(çanagy suraty) 7.çemçe(çemçäni suraty) 8.çekiç(çekiji suraty)

9.çüý(çüýü suraty)
Çaga çörek aldy.Çary ussa çekiç bilen agaja çüý kakdy.Çörli çopan çolugyny oba iberdi.Çemen eiline çemçe aldy.Türkmeni tamdyr çöregini tagamy agzy dan gitmez.

*Çagalary a guwan! *Çöreregi bereketli bolsun! Çekse zähmet ,ýagar rehnet. Çeki medik-beki mez.
D ,d sesini aýdyly y:Bellik:Bu ses söz ba ynda we söz ortasynda ulanylýar.Söz so unda türkmen sözlerinde ulanylmaz.Käwagt “l ,n ,z”seslerinden so gelende ,”d” sesi ol seslere me zeýär we ol görnü de hem aýdylýar.Bu ýagdaýy so ra aýratyn öwreneris. Düýe ,de iz , derýa , durna ,dutar ,dokuz ,dört , don ,dolak ,do uz ,dogan ,dost , dokma ,degirmen ,da ,da , dag ,depe , dere , di , Durdy ,Döndi ,Döwlet ,Durun ,Da oguz ,Darganata...

1.dutar(dutary suraty) 2.darak(daragy suraty) 3.düýe(düýäni suraty) 4.durna(durnany suraty) 5.dolak(dolagy suraty) 6.do uz(do zu suraty) 7.don(donu suraty) 8.da (da y suraty) 9.derýa(derýany suraty) 10.deprek(depregi suraty)

Düýe çaly , Amyderýany suwy ,Durdy dutar çalýar.Degirmeni da y ,Döndi dokma dokaýar.Döwlet di doktory , Gara syz Türkmenistan döwleti ,Dogduk diýarym...

*Döwleti yrylmasyn! *Dü ümli bolsun! Dostu y saklama ,nepden galmasyn ,du many saklama ,syry bilmesin. Dil görki-söz ,ýüz görki-göz.
E ,e sesini aýdyly y:Bu ses sözü ba ynda ,ortasynda we so unda gelip biler.Käwagt so go ulma go ulanda ,“e” sesi “ä” sesine öwrüler.Bu ýagdaýy so ra aýratyn öwreneris. so unda gelen söze

Elek ,el ,ellik ,elli(50) ,eje ,ene ,ejeke ,eneke ,ekmek(at) , ekmek bi irmek ,ekmek(i lik)ekin ekmek ,e ek , Ene , Esen , Eziz , Enegül , Ejegül ,Esenguly ,Ekerem ,Etrek...

1.el(eli suraty)

2.ellik(elligi suraty) 3.elek(elegi suraty) 4.e ek(e egi suraty) 5.emzik(emzigi suraty) 6.elli(ellilik sany suraty)
Ene elek bilen un eledi.Etrekde ejekem ýa aýar.Ellisini eden bellisini eder.El görki il gezer.Mergeni elinde ellik bar.

*Elleri e güller bitsin! *Eden hyzmaty a ta ry ýalkasyn! Eli bilen eden egni bilen çeker. Elli gepden belli gep.
Ä ,ä sesini aýdyly y:Bu ses köplenç uzyn aýdylýar: Äýnek ,ädik ,älem ,käse ,kädi ,kä ir ,Ä e ,Bägül ,Sähet ,Mämmet ,Änew ,Dänew ,

1.äýnek(äýnegi suraty) 2.ädik(ädigi suraty) 3.äpi ge(äpi gäni suraty) 4.älemgo ar(älemgo ary suraty) 5.änewiç(änewiji suraty)
Mämmet gözüne äýnek dakdy.Sähet ädik aldy.Bägül käsä çaý guýdy.Ä ä kä ir arassalaýar.Kä irli palaw ,kädili çorba , Biz Änew äherine gezelenje gitdik ...

*Ädimi dü ümli bolsun! *Ahdine labyzly bolup ýeti sin! Äri ärden parhy bar ,otuz iki nyrhy bar. Ädikçini ädigi bitmez.
F ,f sesini aýdyly y:Bu ses köplenç alynma sözlerde ulanylýar: Fabrik ,fonetika ,fonar ,filosofiýa ,fizika ,Fatma ,Farzad ,Feodr ,Fridrih...

1.fonar(fonary suraty) 2.fotoapparat(fotoapparaty suraty) 3.futbol(futboly suraty)
Kakam fabrikde i leýär.Farzad fizika dersine taýýarlandy.Fonetika -dildäki seslerini öwredýär. G ,g sesini aýdyly y:Bu ses sözü ba ynda ,ortasynda we so unda hem gelip bilýär.Bu sesi aýdyly y bar.Biz muny geljekde öwreneris.Geli ,bu sesi aýdyly yny öwreneli : dürli görnü de

Garpyz ,gawun ,gaz(at) ,gazmak(i lik) ,galam ,gu ,gu ak ,gelin ,gezelenç ,guzy ,goýun ,geçi ,gül(at) ,gülmek(i lik) , gazan ,gamy ,gulak ,göz ,göwre ,Gurban ,Gutly ,Gülälek ,Geldimyrat(Gellimyrat) ,Gumdag ,Garagum ,Garabekewül , Gowurdak ,Gubdag...

1.galam(galamy suraty) 2.göz(gözü suraty) 3.goýun(goýnu suraty) 4.geçi(geçini suraty) 5.gawun(gawuny suraty) 6.garpyz(garpyzy suraty) 7.gaýçy(gaýçyny suraty) 8.gulak(gulagy suraty) 9.galkan(galkany suraty) 10.gazan(gazany suraty)
Ata bazardan garpyz ,gawun aldy(ally).Türkmen gelini(gelni) ,gyzy.Ol gyy ady-Gülälek.Garagum çöli ,Gurban Gubadagda ýa aýar.

*Gözü aýdy ! *Gazygynda garrasyn! Gelen a diýip gelmez ,tur utmagyl ýüz ,nana mätäç däldir ,söze myhmandyr. Gazana ýana sa ,garasy ýokar.
H ,h sesini aýdyly y:Bu ses köplenç söz ba ynda we söz ortasynda ulanylýar.Söz so unda seýrekdir.Bu barada so aýratyn öwreneris. Haly ,horjun ,halwa ,hasyl ,hasap ,Hekim ,Hesel ,Haýdar ,Hemra ,Hatam , Hojambaz... Mähri ,Märiban , Bahry-Hazar ,Sähet , taryh ,myh ,wah ,ah...

1.haly(halyny suraty) 2.horaz(horazy suraty) 3.horjun(horjuny suraty) 4.hoz(hozu suraty) 5.hat(haty suraty) 6.höwürtge(höwürtgäni suraty) 7.hyýar(hyýary suraty) 8.hatar(hatary suraty) 9.hanjar(hanjary suraty) 10.harman(harmany suraty)
Haly baýramy ,Hesel haly dokaýar.Halyny göli ,Hasaply dost uzak gider.Hetdi bar ,hasaby ýok.

*Harmany a bereket! *Her bir dänä mü bolsun!

Höwes et ,bes et. Hasaply dost uzak gider.
,i sesini aýdyly y: Sözü dürli ýerlerinde geilip bilýän bu ses gysga we uzyn aýdylýar:gysgasy: ,i; uzyny: ,i bilen belleniljekdir: ki ,igde ,it ,injir ,bilim ,bir ,ýedi ,ýigit ,iner ,ilik ,dil ,kiçi ,kilim ,kim...

1.igde(igdäni suraty) 2.i e(i äni suraty) 3.iki(ikilik sany suraty) 4.it(iti suraty) 5.injir(injiri suraty) 6.ilik(iligi suraty)
,inçe ,ik ,di ,ir ,giç ,gije ,gündiz(günnüz)... laman , lli , gdir , sa ,Miwegül , gdegül... laman injir aldy(ally).Türkmeni iner ogly.Dil görki söz ,ýüz görki göz. ki iki dört bolar.

*I i iz ilerik! *I i iz owly bolsun! Ir turan i inden dynar. Ilim-günüm bolmasa ,aýym-günüm dogmasyn.
J ,j sesini aýdyly y:Bu ses söz ba ynda we ortasynda geler , türkmen sözüni so unda ulanylmaz. Jorap ,jora ,jöwen ,ja ,jan ,janly(jally) ,Jeren ,Juma ,Jahan...

1.jüýje(jüýjäni suraty) 2.jorap(joraby suraty) 3.jöwen(jöweni suraty) 4.ja (ja y suraty) 5.jürlewük(jürlewügi suraty) 6.jykyr(jykyry suraty)
Jeren bilen Jahan jora.Juma jorap aldy(ally).Ke t edeli bu jahana ,jahanda(jahanna) näler görüner(görner)...

*Jany sag bolsun! *Jaý toýu yz gutly bolsun! Jomardy berenin namart gysganar. Jüýje güýz sana ylar.

Ž ,ž sesini aýdyly y:Bu ses köplenç alynma sözler üçin ulanylýar.Türkmen dilinde ses ýa symalarda seýrek du gelýär. Žurnal ,žiraf ,žýuri ,žargon ,massaž ,tiraž... Wyždan ,aždarha ,güž-güž etmek we ba ga. K ,k sesini aýdyly y:Bu ses sözleri hemme ýerinde gelip bilýär. Kelem ,kä ir ,kilim ,kaka ,iki ,okamak ,kädi ,kelle ,ilik ,çoluk ,Köpetdag ,Kaka ,Köneürgenç(Könürgenç) ,Köýtendag , Kerim ,Käkilik ,Kadyr ,Kowus ,Kerbaba... Kadyr Köneürgençde ýa aýar.Onu kakasy kä ir ekdi.Kerim Kakadan geldi(gelli).Biz kä irli palaw iýdik...

*Kesbi den kemal tap! *Köp ýa a! Kyýamat gün go udan. Köp gülen bir aglar.
L ,l sesini aýdyly y:Bu ses sözleri hemme ýerinde gelip bilýär. Limon ,läle ,legen ,leýlisaç ,alty ,elti ,elek ,ýelek ,kelek ,balak ,el ,gül ,çöl ,gol... Gully limon aldy(ally).Leýla läleleri öwrendi(öwrenni).Halk aýtsa ,galp aýtmaz.

* * Laly diline enesi dü er. Leglegi gideni görünmez ,geleni görner.
M ,m sesini aýdyly y:Bu ses sözleri hemme ýerinde gelip bilýär. Manat ,monjuk ,mata ,matal ,mü ,men ,ma yz ,me iz ,Mamagül ,Meret ,Mele ,Melegu ,Madaw ,Mämmet ,Maýa , Mamy ,Magtymguly ,Mollanepes ,Mätäji ,Misgingylyç ,Ma at ,Mürçe... Maýa monjuk düzdi(düzzi).Men Magtyngulyny geldi(gelli). go gularyny okadym.Mämmet Madawa gitdi.Meret Mürçeden

*Maksat-myrady yza ýeti ! *Mydama toý bolsun! Myhman ata dan uly. Müsürde a bolany dan ,öz ýurdu da geda bol.
N ,n sesini aýdyly y:Bu ses sözleri hemme ýerinde gelip bilýär: Nar ,nakyl ,näme ,nama ,narpyz ,nogul ,nagy ,nähili ,ini ,sen ,çemen ,ýaman ,saman ,gan ,jan ,nan ,don ,un... Narly ,Nurly ,Nurmuhammmet ,Nargül ,Näzli ,Nobatguly ,Nury ,Nyýaz ,Nowruz... Nurly Narlyny dogany.Biz Nowruz baýramyny belleýäris.Nargülü (Tejenne) doguldy( dogully). köýnegi nagy ly.Nurmuhammet Tejende

, sesini aýdyly y:Bu ses bilen ba lanýan söz Türkmençede ýokdur.Sözü ortasynda we so unda geler: e ,ýe e ,te e ,tö e ,ga a ,çe ek... Di e ,men(ma a) ,sen (sa a) ,ol (o a) ,ma yz ,de iz ,me iz ,ýa ak ,e ek ,ýe ,o (bolsun)... Mergen ma a ma yz berdi.Çe ek bilen balyk tutduk.Tutýan toýu o bolsun!

,do

,ge

,ta

,da

,so

O ,o sesini aýdyly y:Bu ses uzyn we gysga aýdylyp ,köplenç ,sözleri birinji bognunda ýazylýar: Orak(orok) ,odun ,ot , ot , ok ,okuw ,okuwçy ,oglan(oglon) ,owlak(owlok) ,oba(obo) ,otuz ,on ,on üç ,on mü ,Oguz , Oraz , Otuz ,Orazgül ,Ogulgül ,Ogultäç ,Oraztäç ,Osman ,Orazgeldi(Orazgelli) ,Orazdurdy ,Oglanly(Oglolly).... Oraz orok bilen ot ordy.Orazgül okuwçy.Ol gowy okoýar.Osmany ogly ,Ogulgülü dogony...

*Oýunçy utsut! *Ogul ýa y uzyn bolsun! Ody özü e bas ,ötmese-kesekä. Oglana ýumu buýur ,yzyndan özü ýüwür.
Ö ,ö sesini aýdyly y: Bu ses uzyn we gysga aýdylyp ,köplenç ,sözleri birinji bognunda ýazylýar: Ördek(ördök) ,öküz ,öý , öten(ötön) ,öwünmek(öwünmök) ,öwüt ,ösmek(ösmök) ,örmek(örmök) öýken , (öýkön) , önüm , öri(örü) ,öz ,ökde(ökdö) ,Öwez(Öwöz) ,Öwezgeldi(Öwözgelli) , Ödegeldi(Ödögelli) Öwez(Öwöz) öten (ötön) ýyl öýlendi.Ol ökde(ökdö) gurlu ykçy(gurlu ukçy).Ökdeden (ökdödön) öwrenmek (öwrönmök)gerek.Öküzler(öküzlör) örüden (örüdön) geldiler (gelliler)...

*Öwez ogluny bersin! *Ömrü e bereket! Öl agajy egmegin ,degmedige degmegin. Özüni öweni tanapy çüýrük.
P ,p sesini aýdyly y:Bu ses sözleri hemme ýerinde ulanylýar. Pil ,pil ,pul ,pudak (pudok) ,pisse ,para ,parça ,pyçak ,peýnir ,peýda ,pälwan ,pähim ,paýhas ,gapy ,gulpak(gulpok) , depe , deprek ,gapak ,sapak ,gap ,däp ,düýp ,çöp ,gep ,sap ,sap(arassa) ,Perman ,Pirli ,Pürli(Pürlü) ,Pygam ,Pälwan... Perman pil bilen ýer depdi.Pürli(Pürlü) gapyny ýapdy.Saparmyrat Türkmenba yny pähim-paýhaslarynnan sapak alaly !Pälwan peýnir iýdi. R ,r sesini aýdyly y:Bu ses söz ba ynda az ulanylýar.Köplenç söz ortasynda we söz so unda i je ulanylar. Söz ba ynda gelse-de ,geple ikde ö üne çekimli gp ulyp aýdylýar. Radio(yradiýo) ,re k(ire k) ,razy (yrazy) ,röw en (üröw ön) , roman(uroman) , Rejep( rejep=Erejep) ,Rahman (Yrahman)... Ary ,dary ,gary ,garry ,sary ,däri ,dury ,iri ,böri(börü) ,bary ,biri;dar ,kär ,bir ,görmek(görmök) ,durmak(durmok) ,bermek , armak ,irmek ,ormak(ormok) ,sermek...

Rejep( rejep) roman (uroman) okaýar (okoýar).Rahman taryh kitaplaryny (kitaplarny) köp okady(okody)...

*Rugasat etse iz ,turmakçy bolýarys?! *Ruhy at bolsun!.

S ,s sesi i aýdyly y:Bu ses sözleri hemme ýerinde ulanylýar. Sagat ,selin ,syçan ,sygyr ,sygyr ,sen ,san ,sol(solmok) ,sol ,sag(sagmak) ,sag (sagdyn;solu tersi); desse ,pisse ,ussa (usso) ,gassap ,ussat ,ses ,bes ,pos ,gas(gasmak) ,kes ,ösmek(ösmök) ,tesmek;Senem ,Serdar ,Sapa ,Sary ,Seýit ,Sona (Sono) ,Sülgün ,Sähra ,Saýat ,Sakar ,Sakarçäge ,Serhetabat... Sagat sekiz ,seni (se ) i e gitmeli wagty Serdardan geldi(gelli)... boldy(bolly).Sona(Sono) sagadyna seretdi.Senem Saýada gitdi.Seýit

*Sabyr et! *Söwda yz ku at! So ky tüýkülik sakal ezmez. Süýtde agzy bi en suwy üfläp içer.
, sesini aýdyly y: Bu ses sözleri hemme ýerinde ulanylýar. etdaly , änik , apak , aly , agal , ugundyr( ugunnur) , emal , or , ek , er , ärik , ugul;go ar(go or) ,ýow an (ýow on) , tow an(tow on) , ýum ak(ýum ok) ,ba ,ba (ýara) ,bä ,bo ,ho ,hu ,di ,ýa ... atlyk , em at , öhrat... em at etdaly iýdi. etdalyny änigi , öhrady di i agyrýar.U ak (U ok) aga bä sany tow an(tow on) tutup getirdi. eker daýza atlygy ejesidir.Ol atlyga hemi e ýag y öwütler (öwütlör) berýär...

* any - öhrady artsyn! * ükür edi ! ägirt halypadan ozdurmasa ,kär ýiter. ermende erden gaýtmaz.
T ,t sesini aýdyly y: Bu ses sözleri hemme ýerinde ulanylýar. Tow an(tow on) ,towuk ,tokly ,torum ,toý ,taý ,taý ,tor ,tör ,tur(turmok) ,tiz ,toz (tozmok) , toz (tot-toz) ;gaty ,tuty ,kötek (kötök);dört ,ört ,dürt ,ýyrt ,kert ,gat ,ýat(ýatmak) ,ýat(tany däl) ,ot ,ot(ýalyn);Tagan ,Toty ,Tawus ,Tejen ,Tähran ,Tagta , Tagtabazar ,Türkmengala ,Türkmenba y ,Türkmenabat... Türkmen tamdyry bilen türkmen tamdyrasyny hiç wagt unutma!Tagan tamdyra çaldy(çally).Toty Tejende (Tejenne) ýa aýar).Ol düýn Tagtabazardan geldi(gelli)...

*Ta ry ýalkasyn! *Tohumy mü lesin!

Toýa barsa ,doýup bar ,toý donu y geýip bar. Türkmen go y dura-bara düzeler.
U ,u sesini aýdyly y:Uzyn we gysga aýdylýan bu ses sözü ba ynda we ortasynda ulanylýar.Köplenç birinji we ikinji bogunlarda gelýär. Uçar(uçor) ,uçan(uçon) ,uly ,utanç(utonç) , uky ,un ,uk ,uklamak(uklomok ,ýatmak) ,uklamak(uklomok , tüýnüge uk urmok ýa-da uk bilen birini urmok);dury ,durna(durno) ,susak(susok ,uly çemçe);buz ,duz ,gyz ,;Uzyk ,Uzberdi ,U ak(U ok) ,Utamy (Utomu ) ,Ulugberdi... Uzyk un eledi. Utamu (Utomu ) uniwersitetde(unwerstetde) okaýar(okoýar).Ulugberdini (Ulygberdi ) uly ogly Uzberdidir.

*Uzak ýa a!Uzyn ömür bersin! *Ugur haýyrly! Ulyny diýenini etmedik uwlar. Utulan oýundan doýmaz ,ýykylan -göre den.
Ü ,ü sesi i aýdyly y: Uzyn we gysga aýdylýan bu ses sözü ba ynda we ortasynda ulanylýar. Köplenç birinji we ikinji bogunlarda gelýär. Üzüm ,üç ,üns ,ülke(ülkö) ,üm ,ümlemek(ümlömök) ,ülje(üljö);üýn(ses-üýn) ;gür ,sür ,dür ,güýç ,düýn ,süýt ,Üzümgül , Ümür ,Üçajy ,Ürgenç... Üzümgül Ürgenje(Ürgönjö) gitdi.Ümür aga halk döredijiligini (dörödüjülügnü)öwrenýär.Tüýlek(Tüylök) köpek (köpök) birden üýrmäge ba lady.

*Üstünlik hemra yz bolsun! * Üç et-de ,bes et.
W ,w sesini aýdyly y:Bu ses sözleri dürli ýerlerinede gelýär. Watan ,weli ,wekil ,waza ,wezir ,weýran ,wada ,wepa ,wehim ,wesýet ,waharman;gowy ,gow ak(gow ok) ,gowurga (gowurgo) ,sowgat(sowgot) ,söwda ,söwüt ,göwre(göwrö) ,töwerek(töwörök) ,töwekgel(töwökgöl) ,suw ,guw ,düw , tow ,döwmek(döwmök) ,döw ,öw(öwmök);Wepa ,Wezir ,Weli ,Wahyt... Watana wepaly bolgun!Wezir ma a waharman gawun sowgot berdi.Weli töwörögnö seretdi.Wepa änik döwdi (döwdü).Magtymgylyny (Magtymguly )öwüt-ündewleri(öwüt-ünnöwlörü)... Y ,y sesini aýdyly y: Uzyn we gysga aýdylýan bu ses sözü hemme ýerinde gelýär. Yz ,ynam ,ynsan ,ys ,ynjamak ,ymarat ,ymam ,yrmak(razy etmek) ,çyn ,kyn ,gyz;gury ,guzy ,kazy ,sygyr , sygyrmak , çagyrmak ,yralamak ,sahy , many;Ymamberdi ,Ýlýas ,Yhlas... Kynçylyk ynamdan asgyndyr(asgynnyr).Ylýas kynçylykdan gorkman okody we yhlasyna ýetdi.Ymamberdi bizi dekanymyzdyr(dekanmyzzyr)...

*Yzy ýarasyn! *Ylymly-bilimli bolup ýeti sin!Yhlasyna ýetsin! Yhlasa-myrat. Yhlas bilen aglasa ,sokur gözden ýa çykar.
Ý ,ý sesini aýdyly y: Bu ses sözleri dürli ýerlerinede gelýär. Ýylan ,ýylky ,ýyldyz(ýyllyz) ,ýyldyrym(ýyllyrym) ,ýürek(ýürök) ,ýüz(100) ,ýüzmök(deri soýmok) ,ýüzmök (suwdo gezmek) ,ýigit ,ýesir ,ýetim ,ýeke;geýim ,goýun ,çoýun ,toýun;öý ,söý ,diý ,geý ,çoý ,toý;Ýylanly(Ýylally) ,Ýasga ,Ýasmansalyk ,Ýagtyýol ,Ýag ygeldi(Ýag ygelli) ,Ýagmyr ,Ýazgül ,Ýakup ,Ýalkap ,Ýazbike... Ýyldyrym(ýyllyrym) çakdy ,ýagy ýagdy.Ýag ygelli Ýolötene (Ýolötönö) gitdi.Ýalkap goýun soýdy.Ýetimler öýi(öýü)Ýagmyr köýnegini(köýnögünü) geýdi.

*Ýa y uzyn bolsun! *Ýatan ýeri ýagty bolsun! Ýeseri ýedi ýere zyýany ýeter. Ýalançy ýarymaz ,ogry baýymaz.
Z ,z sesini aýdyly y: Bu ses sözleri dürli ýerlerinede gelýär. Zynjyr ,zemzen ,zamça ,zaman ,zäk;eziz ,ekiz ,ýaz ,duz ,az ,biz ,siz , saz(aýdym-saz) ,saz(uýgun ,göwnöjaý ,dogry) ; Zöhre (Zöhrö) ,Züleýha (Zülöýha)... Zynjyrly sagat dogry sekizi görkezýärdi.Zelili türkmen ahyrydyr.Zöhrö bize gelli.Ol uzyn boýly gyz...

*Zyýraty yz kabul bolsun! *Zanny halal bolsun! Zyýany ýaryndan gaýtmak hem bir peýda. Zer gadyryny zergär biler.