You are on page 1of 52

przegląd

morski
ISSN 1897-8436

MIESIĘCZNIK | SIERPIEŃ 2007 | NR 2 (002)

OŚRODEK
SZKOLENIA
SIŁ PRZECIWMINOWYCH str. 28

OBRONA PRZECIWMINOWA W MARYNARCE WOJENNEJ RP str. 4
SZKOLENIE NAWIGATORÓW str. 22 | PRAWO HUMANITARNE str. 48
Początkowo siły obrony przeciwminowej
MORSKA SZTUKA WOJENNA w Marynarce Wojennej RP tworzyły cztery
poniemieckie trałowce FM (Flachgehende
str.|4 Minensuchboote), zakupione 24 września
1920 r. w Danii. Weszły one do służby
1 marca 1921 r. jako ORP: „Jaskółka”,
„Czajka”, „Rybitwa” i „Mewa”.

Obrona
przeciwminowa
w Marynarce Wojennej RP

TECHNIKA I UZBROJENIE str.|16 SZKOLENIE I WYCHOWANIE Szkolenie
nawigatorów
Rozwój napędu w CSzMW
okrętów podwodnych jako zmienna
modelowa
Ludzkość od dawna szukała możliwości
przemieszczania się po wodzie i penetrowania morskich
głębin. Pierwsze konstrukcje pływające tylko zanurzały
str.|22
się tuż pod powierzchnię wody, późniejsze – poruszały
się pod nią, natomiast konstrukcje już zaawansowane
technologicznie można było wykorzystywać do walki. SIŁY MORSKIE INNYCH PAŃSTW str.|30

Samoloty walki elektronicznej
sił morskich Stanów Zjednoczonych

HISTORIA MORSKA str.|35 Polskie flotylle rzeczne
w działaniach bojowych
w latach 1919–1991

Wsparcie z rzeki
¢ MORSKA SZTUKA WOJENNA

Obrona przeciwminowa w Marynarce Wojennej RP, przegląd
kmdr por. dr inż. Henryk Mirosław Karwan.......................................s. 4
morski
¢ TECHNIKA I UZBROJENIE SIERPIEŃ 2007 | NR 2 (002)

Rozwój napędu okrętów podwodnych,
kmdr por. Sławomir Kuźmicki........................................................... s. 16 Szanowni Czytelnicy!
Tendencje obro-
¢ SZKOLENIE I WYCHOWANIE
ny naszego
Szkolenie nawigatorów w CSzMW jako zmienna modelowa, wybrzeża ulegają
kmdr ppor. Dariusz Kloskowski...................................................... s. 22 ewolucji w zależ-
AKTUALNOŚCI................................................................................ s. 26 ności od posia-
Ośrodek szkolenia sił przeciwminowych, danego poten-
cjału i  środków
kmdr ppor. Bogusław Szkudlarek.................................................. s. 28
walki. Natomiast zobowiązania
¢ SIŁY MORSKIE INNYCH PAŃSTW sojusznicze upoważniają nas nie
tylko do skupienia się na wodach
Samoloty walki elektronicznej sił morskich Stanów Zjednoczonych,
przybrzeżnych, lecz także do opero-
kmdr por. Maciej Nałęcz................................................................. s. 30
wania w zespołach okrętowych w od-
daleniu od granic naszego kraju. Tak
¢ HISTORIA MORSKA
sprecyzowane obszary działania
Wsparcie z rzeki, kmdr ppor. rez. dr Ireneusz Bieniecki................ s. 35 pozwalają określić kierunki rozwoju
morskich środków walki, które powin-
¢ INFORMACJE, KOMUNIKATY
ny być opracowywane i produkowane
Podróże służbowe kadry i pracowników wojska, w polskich stoczniach. Oprócz okrę-
ppłk w st. spocz. Henryk Figura...................................................... s. 44 tów stanowiących o sile tego rodzaju
Prawo humanitarne, kmdr por. dr Dariusz Rafał Bugajski........... s. 48 sił zbrojnych, nie mniejsze znaczenie
mają te rodzaje wojsk i służb, które
zapewniają sprawne funkcjonowanie
tych sił. Mają one niewątpliwie wpływ
Zespół redakcyjny na sprawność działań jednostek
Dyrektor Redakcji Wojskowej Skład i łamanie: Monika Klekociuk, Marynarki Wojennej RP w trakcie
redaktor naczelny: Artur Bartkiewicz Marcin Dmowski obrony wybrzeża. Trwałość obrony
tel.: CA MON 845-365, 845-685; faks: 845-503 Opracowanie stylistyczne: Renata Gromska, mogą wzmocnić oddziały brzegowe,
Zastępca dyrektora: ppłk Lech Mleczko Katarzyna Kocoń, Aleksandra Ogłoza, które – wyposażone w środki do zwal-
tel.: CA MON 845-685, Teresa Wieszczeczyńska czania okrętów potencjalnego prze-
e-mail: lech.mleczko@redakcjawojskowa.pl Kolportaż i reklamacje: PP DW Bellona ciwnika – są w stanie zdezorganizo-
Redaktor prowadzący: (0-22) 457-04-37, 687-90-41, CA MON 879-041 wać lub zerwać operację desantową.
kmdr ppor. dr Mariusz Konarski Informacje o kolportażu: Elżbieta Toczek Na problemy nurtujące ludzi morza
tel.: CA MON 266-207; 262-413, tel.: CA MON 840 400, (022) 684 04 00
łamy naszego miesięcznika są otwar-
e-mail: bandera@mw.mil.pl Reklama: reklama@redakcjawojskowa.pl
te. Zapraszamy marynarzy do dziele-
Redaktor merytoryczny: Paulina Glińska, Zdjęcie na okładce: Marian Kluczyński
nia się w nim swoimi przemyśleniami.
dr Jan Brzozowski tel.: CA MON 845-186 Druk: Zespół Wydawniczy Sił Powietrznych
Projekt graficzny: Łukasz Kaugan, CaStudio ul. Żwirki i Wigury 1c, 00-912 Warszawa
kmdr ppor. dr
Przegląd Morski ukazuje się od grudnia 1928 r. Mariusz Konarski
redaktor prowadzący

Aleje Jerozolimskie 97, 00-909 Warszawa, tel.: CA MON 845 365, 022 6845365,
022 6845685, www.zolnierz-polski.pl, e-mail: sekretariat@redakcjawojskowa.pl,

2007/02 przegląd morski 
aaa WOJENNA Swoboda pływania
TRENDY SZTUKA
MORSKA

MARiAN KlUCZyńSKi
obrona
przeciwminowa
w marynarce Wojennej Rp
Początkowo siły obrony przeciwminowej w Marynarce Wojennej RP tworzyły
cztery poniemieckie trałowce FM (Flachgehende Minensuchboote),
zakupione 24 września 1920 r. w Danii. Weszły one do służby 1 marca
1921 r. jako ORP: „Jaskółka”, „Czajka”, „Rybitwa” i „Mewa”. 1

M
arynarka  Wo-
wszelkie  przedsięwzięcia  cie i zlikwidowanie zagro-
jenna  RP  po 
związane z wykrywaniem,  żenia minowego.3 
II wojnie świa-
klasyfikowaniem, identyfi- Klasyfikacje obrony prze-
towej, 31 mar-
kowaniem  i niszczeniem  ciwminowej zawarte w litera-
ca  1946 r.,  otrzymała  od 
min morskich oraz minima- turze  przedmiotu4  z  lat  80. 
ZSRR,  w  zamian  za  część 
lizowaniem zagrożenia mi- XX w. są zbliżone do podzia-
polskiego udziału w podzia-
nowego. łu  proponowanego  obecnie 
le floty niemieckiej, dziewięć 
Organizowanie  obrony  przez ekspertów sił morskich 
trałowców projektu 253Ł ty-
przeciwminowej polega na  państw  sojuszu  północno-
pu Albatros i Kormoran.2  realizowaniu przedsięwzięć  atlantyckiego (rys. 1). 
mających na celu obniżenie  Niezależnie od różnicy po-
obrona przeciwminowa efektywności działań mino- glądów na obronę przeciwmi-
Przez obronę przeciwmi- wo-zagrodowych przeciw- nową5 – różne umiejscowie-
nową  należy  rozumieć  nika oraz terminowe wykry- nie i nazewnictwo poszcze-

4 przegląd morski 2007/02
gólnych przedsięwzięć – by- osobno, lecz we wzajemnym  NOTATKA

ła ona powiązana z innymi ro- powiązaniu. Taki zakres za- Wojna minowa - to całokształt
przedsięwzięć i działań różnych ro-
dzajami obrony. Jednocześnie  dań miał na celu zapewnie- dzajów sił MW prowadzących do
stanowiła  jeden  z  rodzajów  nie  całkowitej  swobody  optymalnego użycia własnych min
zabezpieczenia działań mary- oraz bezpieczeństwa pływa- morskich oraz dobrania skutecznych
narki wojennej – zapewniała  nia  okrętów  i transportow- sposobów i metod zwalczania min
pełną  swobodę  pływania  ców, a także zachowanie cią- obcych. Celem tej wojny jest zapew-
nienie dogodnego reżimu operacyj-
okrętów oraz ciągłość funk- głości  funkcjonowania  ko- nego na morskim teatrze działań wo-
cjonowania komunikacji mor- munikacji morskiej.8 jennych. H. Karwan: Obrona przeciw-
skiej.  Główny  wysiłek  sił  Działania sił MW w progra- minowa polskich obszarów mor-
obrony przeciwminowej sku- mie „Partnerstwo dla pokoju”  skich, rozprawa doktorska.
Gdynia 2002.
piony był na:6 (PdP)9 oraz wejście do struk-
• ustaleniu w odniesieniu do  tur NATO umożliwiły pozna-
okrętów  i  transportowców  nie zachodnich poglądów na 
jednolitych reżimów7 pływa- zagadnienia wojny minowej. 
nia po torach wodnych, w tym  1 http://pl.wikipedia.org/wiki/Polskie_
NOTATKA
wyjściowych z portów, w na- W dokumentach normatywnych
trałowce
kazanych rejonach i zaleca- NATO wojna minowa jest postrzega-
2 Tamże.

3 Taktyczne zasady użycia trałowców
nych trasach przejść; na jako jeden z podstawowych ro-
państw – stron Układu Warszawskiego.
• wykrywaniu nosicieli min  dzajów działań zbrojnych na morzu.
W strukturze tej wojny są wyodręb- Gdynia 1985, s. 7.
przeciwnika, określaniu miejsc  4 Zob.: D. Welleshoff: Minen und
nione dwa przeciwstawne rodzaje
postawienia min oraz powia- działań – działania minowe i działa- Minenabwehr gestern und heute.
damianiu własnych sił o nie- nia przeciwminowe. „Marine Rundschau” 1978 nr 8,
bezpieczeństwie  minowym  M. Kozewnikow: Protiwominnoje obie-
i zagrożonych rejonach; Wojna minowa to nie tylko  spieczenije diejstwii sił fłota. „Morskoj
• zamykaniu dla żeglugi re- planowanie, realizowanie i oce- Sbornik” 1989 nr 9, R. Miecznikowski:
Sztuka operacyjna Marynarki Wojennej,
jonów zagrożonych minami,  nianie działań minowych i prze-
cz. iV, Działania systematyczne
określaniu  granic  zagród  ciwminowych. To także przed-
Marynarki Wojennej. Gdynia 1985,
i łach minowych, wyznacza- sięwzięcia związane z prowa- s. 173–182, J. Gembicki: Rozpoznanie
niu drogi obejścia oraz nisz- dzeniem badań nad projektowa- minowe – czy rozpoznawcze poszukiwa-
czeniu min w portach, kana- niem uzbrojenia, jego produk- nie min? „Przegląd Morski” 1986 nr 6.
łach i nakazanych rejonach,  cją i przechowywaniem, środ- 5 H. Karwan: Obrona przeciwminowa.

a w przypadkach koniecznych  kami przenoszenia uzbrojenia  „Przegląd Morski” 2000 nr 4, s. 32–47.
– na torach wodnych; oraz wykorzystaniem warun- 6 H. Karwan: Legenda do planu obrony

przeciwminowej strefy odpowiedzialno-
• przeprowadzaniu okrętów  ków środowiska.10
ści 8.FOW. Świnoujście 1994.
i transportowców za trałami  Z analizy natowskich doku- 7 Reżim – ściśle ustalony tryb postępo-

przez zagrożone minami re- mentów wynika, że definicja  wania. Słownik języka polskiego PWN.
jony  strefy  obrony  oraz  obrony przeciwminowej przy- Warszawa 1998.
uczestniczeniu  w  obronie  jęta w MWRP jest podobna do  8 H. Karwan: Obrona..., s. 32–47.

przeciwminowej  zespołów  sojuszniczej  definicji  działań  9 H Karwan: Udział trałowców w ćwicze-

transportowych; przeciwminowych.  Zgodnie  niach „Baltic Endeavour”. „Przegląd
• systematycznym kontro- z ATP-211 działania te obejmu- Morski” 2006, nr 4, s. 48–60.
10 S. Kurpiel, J. Szady, M. Jankiewicz:
lowaniu pól magnetycznych  ją  wszystkie  przedsięwzięcia 
Podstawy wojny minowej na morzu,
okrętów  i  transportowców  związane ze zwalczaniem min,  cz. ii, Działania przeciwminowe, pod-
oraz wykonywaniu ich de- polegające na eliminowaniu za- ręcznik w opracowaniu.
magnetyzacji. grożenia lub przeciwdziałaniu  11 ATP-24(B) Tom II Mining and

Wymienione  przedsię- mu oraz na zapobieganiu uszko- Minelaying, Planning and Evaluation,
wzięcia nie były realizowane  dzeniu okrętów i stratom w lu- Tactics and Execution. u

2007/02 przegląd morski 5
MORSKA SZTUKA WOJENNA Swoboda pływania
dziach. W celu ujednolicenia  (okrętom) dogodnych warun- • niszcząc miny siłami i środ-
wschodnich i zachodnich defi- ków  do  pływania  w  trakcie  kami OPM;
nicji obrony przeciwminowej  przejścia morzem oraz wejścia  • obniżając efektywność wy-
przyjęto  wspólne  określenie  do portu i wyjścia z niego bez  krytych min przez usuwanie 
działania przeciwminowe.12  znacznych uszkodzeń i strat.13  ich w rejony niezagrażające 
Celem działań przeciwmino- Dogodne warunki do pływania  żegludze lub przez uszka-
wych jest zapewnienie statkom  osiąga się: dzanie ich zapalników nie-
kontaktowych;
• poszukując  dróg  obejścia, 
obrona przeciwminowa wyznaczając  nowe  tory 
wodne oraz trasy przejścia 
okrętów i transportowców.
RoZpoZnAnie minoWe Każdy  z  etapów  działań 
przeciwminowych, mających 
na celu poszukiwanie, skla-
obserwacja przeciwminowa syfikowanie, zidentyfikowa-
nie  oraz  zniszczenie  miny, 
Rozpoznawcze poszukiwanie min
kończy się sformułowaniem 
informacji stanowiącej pod-
Rozpoznanie miejsc składowania min, taktyki
minowania, dtt min i nosicieli min itd. stawę do rozpoczęcia następ-
nego etapu (rys. 2). 
Ze względu na szczególne 
BieRnA oBRonA uwarunkowania  taktyczne 
pRZeCiWminoWA
NOTATKA
Poszukiwanie – to działanie mające
ocena zagrożenia minowego na celu wykrycie obiektów podwod-
nych (znajdujących się w toni wod-
Wybór dogodnych tras i prędkości nej, spoczywających na dnie mor-
skim lub zagłębionych w jego osa-
dach) za pomocą odpowiednich
Zmniejszenie pól fizycznych okrętów środków technicznych (akustycz-
nych, optycznych, magnetycznych
dokładne manewrowanie po wyznaczonych lub innych).
torach wodnych
NOTATKA
Klasyfikowanie ma na celu zakwali-
fikowanie wykrytych obiektów pod-
niSZCZenie min wodnych do grupy obiektów przypo-
minających miny lub do grupy obiek-
tów na pewno niebędących minami.
niszczenie zagród minowych i wykonywanie przejść Działania te są prowadzone z wyko-
rzystaniem środków technicznych
poszukiwania min, umożliwiających
prowadzenie okrętów i transportowców za trałami podjęcie decyzji na podstawie cha-
rakterystycznych właściwości obiek-
niszczenie pojedynczych min tu podwodnego. Wszystkie zareje-
strowane kontakty mogą być sklasy-
fikowane jako kontakt minopodobny,
Źródło: J. Gembicki: Rozpoznanie minowe – czy rozpoznawcze poszukiwanie min?
który po oszacowaniu wielkości,
„Przegląd Morski” 1986 nr 6. kształtu, cienia i struktury obiektu
może być miną, lub jako kontakt nie-
Rys. 1. Schemat przedsięwzięć obrony minopodobny, niespełniający kryte-
przeciwminowej riów obiektu minopodobnego.

6 przegląd morski 2007/02
NOTATKA
Identyfikowanie umożliwia ocenę
sił obrony przeciwminowej się wydzielenie biernej i czyn-
obiektów podwodnych sklasyfikowa- uzyskiwanie danych o zagro- nej obrony przeciwminowej.
nych jako minopodobne. Pozwala żeniu minowym ma istotne Bierna obrona obejmowałaby:
jednoznacznie uznać kontakt za mi- znaczenie); przewidywanie zagrożenia
nę lub nieminę. Zwalczanie min po- • minimalizowanie ryzyka minowego, lokalizowanie ZM
lega na likwidowaniu zagrożenia mi-
nowego. Miny zwalcza się, niszcząc poderwania się na minie (pro- oraz minimalizowanie ryzyka
je lub neutralizując. wadzenie dokładnej nawiga- poderwania się na minie. Na-
cji na wyznaczonych torach tomiast do aktywnej obrony
NOTATKA
wodnych oraz stosowanie roz- przeciwminowej zaliczonoby
Niszczenie polega na umieszczeniu
ładunku materiału wybuchowego wy- wiązań konstrukcyjnych za- działania z użyciem sił i środ-
starczająco blisko miny i jego zdeto- pewniających jednostkom ków zwalczania min. Zadania
nowaniu w celu przeniesienia deto- małe pola fizyczne i odpor- z zakresu biernej i czynnej
nacji na ładunek wybuchowy miny. ność na wybuchy min). obrony przeciwminowej prze-
Natomiast neutralizacja miny polega
na umieszczeniu stosunkowo małe- Wyrażane są poglądy, że platają się wzajemnie i są
go kumulacyjnego ładunku wybu- bierna (pasywna) obrona prze- współzależne.
chowego wystarczająco blisko zapal- ciwminowa polega na zapo- Wybór bezpiecznej trasy
nika minowego w celu zniszczenia bieganiu zagrożeniu minowe- przejścia zależy od danych
mechanizmów zapalnika miny albo mu bądź ograniczaniu tego za- uzyskanych z obserwacji
oddzielenia przyrządu zapalającego
od głównego ładunku materiału wy- grożenia. W tym celu wykry- przeciwminowej, dokładne-
buchowego. wa się miny, prowadząc obser- go obrazu sytuacji minowej,
wację, i wyznacza dodatkowe a także od warunków mete-
i techniczne przez termin tory wodne lub stosuje pasyw- orologicznych, hydrologicz-
zwalczanie min należy rozu- ną ochronę okrętów (budowa nych i batymetrycznych da-
mieć również takie działania, kadłubów okrętów z materia- nego rejonu. Jako przejścia
jak: unieszkodliwianie, wydo- łów amagnetycznych, zmniej- wybiera się rejony, w których
bywanie i usuwanie min.14 szających pole magnetyczne, prawdopodobieństwo posta-
bądź wykorzystywanie środ- wienia się na minie jest naj-
Bierna obrona ków ograniczających pole hy- mniejsze. Jeżeli specyfika
przeciwminowa drodynamiczne i akustyczne zadania pozwala, trasa takie-
W natowskim systemie jednostki).17 go przejścia powinna prze-
działań przeciwminowych biegać po torach wodnych
bierna obrona przeciwmino- Podział działań i zalecanych kursach, kon-
wa obejmuje:15 W celu uniknięcia wielo- trolowanych przez siły obro-
• prognozowanie zagroże- znaczności podczas tłumacze- ny przeciwminowej (rys. 3).
nia minowego (wprowadzenie nia terminów zawartych w do- Wybór trasy przejścia zależy
systemu torów wodnych i do- kumentach NATO, błędnego w dużej mierze od możliwości u
bór zalecanych kursów, kon- klasyfikowania i nazywania
wojowanie oraz ostrzeganie poszczególnych epizodów 12 H. Karwan: Obrona..., s. 32–47.
przepływających jednostek wojny minowej zaproponowa- 13 Tamże, s. 1–8.
o zagrożeniu minowym); no, żeby w przygotowywa- 14 M. Jankiewicz, J. Szady: Niszczyciele

• lokalizowanie ZM (przez nych i wprowadzanych nor- min. „Przegląd Morski” 2006 nr 4.
prowadzenie obserwacji prze- mach obronnych wyróżnić, 15 ATP-24(B) Tom II…, op. cit.

16 Swedish Mine Countermeasures.
ciwminowej, wywiadu i roz- zgodnie z ATP-24 i ATP-6
„Naval Forces” 1998 nr 1.
poznania. Niektórzy teorety- (Mine Warfare Principles), 17 D. Wellershoff: Minen und

cy16 za celowe uważają stwo- zaczepne i obronne działania Minenabwehr gestern und heute.
rzenie własnego systemu wy- przeciwminowe.18 W odnie- „Marine Rundschau” 1978, nr 8,
wiadu na potrzeby OPM. Ar- sieniu do obronnych działań s. 509–519.
gumentują, że w działaniach przeciwminowych sugeruje 18 H. Karwan: Obrona..., s. 32–47.

2007/02 przegląd morski 
dobrania bezpiecznych głębo- Wykrycie obiektu podwodnego. lokali-
kości przejścia. Demagnetyza- POSZUKIWANIE zacja, nakres (mapa, pamięć elektro-
cja okrętu pozwala jedynie na  niczna), oznakowanie.
zmniejszenie pola magnetycz-
nego okrętu, a nie na jego zli- Obiekt podwodny jest: minopodobny
KLASYFIKACJA (ang. MilCO) lub nieminopodobny
kwidowanie. W rejonie o du- (ang. NONMilCO).
żych głębokościach wartość po-
la  magnetycznego  może  być  Obiekt minopodobny (MilCO) jest: miną
zbyt mała dla pobudzenia ma- IDENTYFIKACJA (ang. MiNE) lub nie jest miną
(ang. NOMBO).
gnetycznych zapalników nie-
kontaktowych  min  dennych. 
Niszczenie – doprowadzanie do detona-
Poziom pobudzenia min ma- ZWALCZANIE cji zasadniczego ładunku materiału wy-
gnetycznych  stosowanych  buchowego miny.
w czasie  II  wojny  światowej  Neutralizacja – uczynienie miny niezdol-
wynosił 5 µT (50 mGs).19  nej do detonacji zasadniczego ładunku
materiału wybuchowego miny.
Możliwe  jest  również 
uniknięcie pobudzenia za- Uczynienie miny niezdolnej do działa-
palników  hydrodynamicz- UNIESZKODLIWIANIE nia przez ingerencję w jej układ wyko-
nych. Jednak nawet dzisiaj  nawczy.
jest to trudne zadanie. Za- Prowadzenie badań technicznych ma-
burzenie ciśnienia wody po- WYDOBYCIE jących na celu rozpoznanie min i ich
wodowane  ruchem  okrętu  zapalników niekontaktowych.
zależy od prędkości okrętu 
Przemieszczenie min do rejonu, gdzie
i odległości od niego. Dla  USUWANIE detonacja ich zasadniczego ładunku
określonych  głębokości  wybuchowego będzie bezpieczna dla
można  ustalić  prędkości,  otoczenia.
przy których wartość zabu- Źródło: M. Jankiewicz, J. Szady: Niszczyciele min. „Przegląd Morski” 2006 nr 4.
rzenia jest mniejsza niż war-
tość czułości zapalnika lub  Rys. 2. Podstawowe etapy działań
czas trwania zaburzenia jest  przeciwminowych
krótszy niż czas zadziałania 
zapalnika. Takie prędkości  dopodobne, okręt powinien  wskazuje  się  rok  1864 r. 
są nazywane bezpiecznymi.  manewrować  prędkością,  i słynną wypowiedź admi-
W przypadku zapalnika ma- ustalając  taką,  przy  której  rała Davida Farraguta: […]
gnetodynamicznego ważna  poziom szumu podwodnego  Do diabła z minami, kapi-
jest szybka zmiana pola ma- jest najmniejszy i nie wystę- tanie Drayton, naprzód 
gnetycznego okrętu. Znając  puje zjawisko kawitacji na  […]!  Admirał  Farragut 
gradient  namagnesowania  śrubach i kadłubie okrętu.  mógł wypowiedzieć te sło-
wzdłużnego okrętu oraz pa- O  znaczeniu  obserwacji  wa, ponieważ jego podwład-
rametr zadziałania zapalni- przeciwminowej przekona- ni od dłuższego czasu pod 
ka,  można  określić  pręd- li się Brytyjczycy podczas  osłoną ciemności prowadzi-
kość, przy której on zadzia- konfliktu o Falklandy (Mal- li staranne rozpoznanie wód 
ła.  Wszystkie  prędkości  winy)  w  1982  r. 20  Prowa- Mobile  Bay,  nanosząc  na  u
mniejsze będą prędkościa- dząc  taką  obserwację, 
mi  bezpiecznymi.  W  rejo- wspartą wywiadem, uchro-
nach, w których wystąpie- nili swe siły przed stratami.  19 H. Karwan: Obrona przeciwminowa
nie min z zapalnikami aku- Mówiąc  o  początkach  ob- polskich..., op. cit.
stycznymi jest wysoce praw- serwacji  przeciwminowej,  20 Tamże.

2007/02 przegląd morski 9
MORSKA SZTUKA WOJENNA Swoboda pływania

siły i środki zwalczania min

tRAłoWe

poSZukiWAniA
Trały kontaktowe
• podcinające (z przecinakami: me-
chanicznymi lub wybuchowymi) Stacje hydrolokacyjne
• holujące • podkilowe
• sieciowe • opuszczane
• łańcuchowe • holowane
• oznakowujące • na sterowanych pojazdach (nawod-
nych i podwodnych)
Trały niekontaktowe
• magnetyczne
Wykrywacze magnetyczne
• elektromagnetyczne (przewodowe
• magnetometry
płaskie: pętlowe, elektrodowe; sole-
noidowe)
• akustyczne Systemy optyczne
• kombinowane • telewizyjne
• laserowe
Przerywacze zagród minowych
Pojazdy podwodne
• wielorazowe
• jednorazowe

Ssaki morskie
WyBuCHoWe • delfiny
• foki

Bomby głębinowe Płetwonurkowie minerzy

Wydłużone ładunki wybuchowe

Ładunki wybuchowe
przenoszone przez oBeZWłAdniAnie
• wielorazowe pojazdy podwodne
• płetwonurków minerów
• ssaki morskie
Blokujące zapalnik miny
Jednorazowe pojazdy podwodne
Generatory szumów
• róg Portlanda

Trały kombinowane

Źródło: H. Karwan: Obrona przeciwminowa polskich..., op. cit.

Rys. 3. Podział sił i środków zwalczania min

10 przegląd morski 2007/02
mapy pozycje min posta- krytych obiektach podwod- Skutkuje to zmniejszeniem
wionych przez konfedera- nych są przesyłane, przewo- liczby okrętów wojennych.
tów.21 Podczas prowadzenia dowo lub radiowo, z prze- To oznacza, że większe okrę-
obserwacji przeciwminowej tworników na stanowiska ty wojenne muszą być zdol-
ważne jest zaobserwowanie dowodzenia.23 ne do wykonywania zadań
nosiciela oraz miejsca upad- Działania w celu zmniej- bez pomocy okrętów wspar-
ku i liczby postawionych szenia pól fizycznych okrę- cia, w tym OPM.26 Ponadto
min bądź zdobycie informa- tów (statków), stanowiących w ostatnich latach zmieniły
cji o działaniach nosiciela. kolejne przedsięwzięcia się rejony operacji – z oce-
Do zdobywania informacji biernej obrony przeciwmi- anów na wody przybrzeżne,
o zagrożeniu minowym są nowej, powinny być podej- gdzie głębokości sprzyjają
wykorzystywane systemy zo- mowane już w fazie ich pro- użyciu min morskich. Jeżeli
brazowania i kontroli sytuacji jektowania i budowy. Ma to płynący w takim rejonie
podwodnej określonych rejo- szczególne znaczenie dla okręt byłby zdolny do poszu-
nów. W zależności od wiel- jednostek obrony przeciw- kiwania, zniszczenia lub
kości sił morskich i zadań minowej. Należy uwzględ- uniknięcia min, mógłby wy-
przez nie wykonywanych sys- niać takie czynniki, jak: od- konać swoje zadanie.
temy te są w różnym stopniu porność udarowa, namagne- Innym rozwiązaniem jest
rozbudowywane – i obszaro- sowanie stałe i indukowane, wykorzystanie pojazdów ty-
wo, i technicznie. Do budo- odporność pożarowa, trwa- pu UUV.27 Pojazdy te dostar-
wy systemów obserwacji łość, podatność remontowa czałyby informacji między
podwodnej używa się: i produkcyjna, gęstość jed- innymi o lokalizacji zagro-
• sonarów (hydrofonów) sta- nostkowa, koszt czy dostęp- żenia czy głębokości, a tym
cjonarnych oraz pław (boi) ność na rynku. samym umożliwiałyby bez-
radiohydroakustycznych, Podczas przejścia okrętów pieczne przejście okrętu
aktywnych i pasywnych, OPM przez rejon zagrożony przez nieznany rejon.
o charakterystykach okręż- minami są możliwe trzy zda- Wyposażony w odpowied-
nych i kierunkowych; rzenia losowe: nie sensory pojazd UUV, u
• magnetometrów indukcyj- • wykrycie ZM, którą można
nych i kwantowych.22 obejść po uprzednim poszu- 21 E. Fortin: Those Damn Mines.
Na bazie wymienionych kiwaniu drogi obejścia; „Proceedings” 1992 nr 7.
sensorów mogą być budo- • wykrycie ZM, której obej- 22 Koncepcja i wstępne założenia tak-

wane bariery stacjonarne ście jest niemożliwe mi- tyczno-techniczne systemu kontroli i zo-
i ruchome, holowane przez mo poszukiwania drogi brazowania sytuacji podwodnej
okręt lub śmigłowiec, a tak- obejścia; Marynarki Wojennej.
23 Tamże.
że jednokrotnego użytku, • wykrycie ZM, której sfor- 24 N. Klatka: Niektóre zagadnienia opty-
stawiane przez siły morskie sowanie stanowi jedyną malizacyjne przy wyborze materiału na
i lotnictwo. Natomiast czuj- możliwość przejścia. Po- poszycie okrętu do zwalczania min.
niki sejsmiczne (geofony) szukiwanie drogi obejścia „Przegląd Morski” 1986 nr 5, s. 26.
do wykrywania zbliżają- jest niewskazane lub nie- 25 W. Korolew, J. Usow: Protiwominnaja

cych się jednostek nawod- możliwe (cieśniny, wąskie samooborona korabla. „Morskij
nych i podwodnych, są przejścia itp.).25 Sbornik” 1998 nr 6, s. 29–31.
26 T. Petersson: Organic Mine Searching
umieszczane w odpowied-
nich warstwach ziemi, prze- Unikanie min with Helicopters from Frigates. Saab
Underwater Systems AB.
noszących drgania wywoła- W wielu krajach są ogra- 27 Z. Cupryś: Okrętowe systemy dowo-

ne polem hydrodynamicz- niczane budżety na obron- dzenia. Systemy unikania min morskich
nym tych jednostek. Sygna- ność, w tym na moderniza- dla okrętów nawodnych. Praca analitycz-
ły zawierające dane o wy- cję marynarek wojennych. no-badawcza. DMW, Gdynia 2006.

2007/02 przegląd morski 11
MORSKA SZTUKA WOJENNA Swoboda pływania
dzięki małej masie, mógłby • zakończenie bieżącego Okręt macierzysty komuni-
być przenoszony przez śmi- i przygotowanie do na- kuje się z pojazdem, wykorzy-
głowiec. Zwodowany w od- stępnego zadania. stując link radiowy lub aku-
daleniu od okrętu poszuki- styczny, co pozwala odczyty-
wałby bezpiecznych dróg Środki rozpoznania wać dane w czasie rzeczywi-
przejścia. Pojazd komuniko- Znanym pojazdem rozpo- stym. Zawierają one takie in-
wałby się z okrętem drogą ra- znawczym jest pojazd  formacje nawigacyjne, jak po-
diową lub przez urządzenia HUGIN 1000 firmy Kongs- zycja pojazdu, prędkość, głę-
hydroakustyczne. berg Simrad. To jeden bokość, odległość od dna, stan
UUV może przemiesz- z trzech pojazdów rodziny napędu oraz poziom nałado-
czać się autonomicznie lub UUV HUGIN, przeznaczo- wania baterii.
być kierowany przez opera-
tora pokładowego za pomo- Obecnie HUGIN 1000 jest poddawany
cą kabla światłowodowego
lub drogą radiową. Dane próbom eksploatacyjnym w MW Norwegii.
z sensorów mogą być trans-
mitowane do okrętu w cza- ny do zastosowań militar- HUGIN 1000 wyposażono
sie niemal rzeczywistym, nych – prowadzenia działań w akustyczny system okre-
dzięki czemu rezultat prze- przeciwminowych MCM ślania pozycji – platformę
szukiwań może być podda- (Mine Countermeasures) INS (Inertial Navigation Sys-
ny ocenie bez opóźnienia, oraz REA (Rapid Environ- tem). Po wynurzeniu może
inaczej niż w przypadku po- mental Assessment). Więk- także wykorzystywać system
jazdu odzyskiwanego (po- sze pojazdy – HUGIN 2000 GPS/DGPS – do precyzowa-
dejmowanego na pokład i HUGIN 3000 – są wyko- nia i potwierdzenia własnej
okrętu). Aby szybciej prze- rzystywane tylko do zadań pozycji oraz ewentualnego
szukać rejon, w którym ma komercyjnych. HUGIN 1000 zresetowania platformy INS.
być wykonywane zadanie, wykrywa i klasyfikuje mi- W pojeździe zamontowano
można wykorzystać dwa po- ny oraz wykonuje mapy re- także log dopplerowski
jazdy lub więcej. jonu działań przeciwmino- i miernik ciśnienia.
Proces przeszukiwania po- wych. Zależnie od prędko- Obecnie HUGIN 1000 jest
winien obejmować następują- ści i zainstalowanych senso- poddawany próbom eksplo-
ce działania: rów może działać na głębo- atacyjnym w MW Norwegii.
• ustalenie planu rozpozna- kości do 600 m w czasie do Wielka Brytania rozpatruje
nia minowego; 24 godzin. Przy zastosowa- możliwość wprowadzenia te-
• przygotowanie systemu niu baterii o zwiększonej go pojazdu do swej marynar-
UUV do działania; pojemności możliwa jest ki wojennej jako jednego z kil-
• rozpoczęcie pracy przez po- praca pojazdu do 60 godzin. ku pojazdów dla tych sił.
jazd UUV po zwodowaniu W ciągu godziny pojazd Firma Thales oferuje do
go z pokładu śmigłowca; przeszukuje rejon o po- sprawdzania niebezpiecznego
• skanowanie rejonu i prze- wierzchni od 2 do 4 km2. akwenu pojazd Bluefin Odys-
syłanie przez pojazd UUV NOTATKA sey II. Wchodzi on w skład
danych o podejrzanych HUGIN 1000 może analizować rejon systemu przeciwminowego
obiektach; poszukiwań za pomocą wielowiązko- MCM–UUV, który pozwala
• przemieszczenie się po- wego sonaru bocznego z syntetyczną na zaplanowanie kursu pojaz-
aperturą lub za pomocą sonaru do
jazdu UUV i fregaty do pomiaru objętości i profilera osa- du oraz monitorowanie jego
wyznaczonego punktu dów. W trybie poszukiwania min po- trasy. Umożliwia ocenę ryzy-
spotkania w celu zadoko- jazd obejmuje swoimi sensorami pas ka minowego przez określe-
wania pojazdu; o szerokości od 300 do 600 m. nie prawdopodobieństwa bez-

12 przegląd morski 2007/02
piecznego przejścia przez wy- pomocą rozwijanego kabla. kształtem, konstrukcją modu-
znaczony rejon, szukanie dróg Przewiduje się zastosowanie łową i większymi możliwo-
obejścia zagrożonego rejonu, również innych sensorów ściami działania. Pojazd ten
lokalizowanie i klasyfikowa- o zmiennej konfiguracji, za- może wykonywać zadania
nie wykrytych obiektów oraz leżnej od wykonywanych za- MCM (wykrywanie, lokali-
zapis informacji w bazie da- dań. Dzięki zamontowanemu zowanie i klasyfikowanie),
nych. Bluefin Odyssey II jest na maszcie systemowi DSL REA oraz rozpoznawcze.
wyposażony w sonar z synte- (Data Link Subsystem), wy- Może działać autonomicznie
tyczną aperturą 3D, który korzystującemu linki radiowe, po ustalonej trasie bez kon-
umożliwia uzyskanie zobra- w tym satelitarny OTH (Over taktu z okrętem matką. Ze-
zowania batymetrycznego the Horizon), pojazd może brane dane mogą być odczy-
oraz obrazu ze skanowania działać w dużym oddaleniu od tywane po zakończeniu zada-
bocznego. Pas, jaki przeszu- macierzystego okrętu i trans- nia lub – jeśli są potrzebne in-
kuje, wynosi 500 m. Pojazd mitować do niego dane w cza- formacje z przeszukiwanego
komunikuje się z systemem za sie rzeczywistym. Może rów- rejonu w czasie rzeczywistym
pomocą linku akustycznego nież działać bez emisji radio- – za pomocą kabla światło-
i radiowego. wej po zaplanowanej trasie, za- wodowego. Pojazd jest wypo-
W ostatnich latach wiele pisując dane w bazie danych. sażony w link akustyczny i ra-
firm przedstawiło swoje ofer- Pojazd wyposażono w kame- diowy. Współpracę z okrętem
ty pojazdów rozpoznawczych. rę CCD (zamontowano ją na umożliwia system IMCMS
Warte zainteresowania są:28 maszcie), wykrywającą prze- (Integrated Mine Counterme-
• pojazd ALISTER AUV szkody i miny pływające na asures System).32
firmy ECA. Wyposażony powierzchni wody, w sonar Małe pojazdy nawodne,
w sonar boczny lub sonar obserwacji przedniej półsfery wodowane z burty dużych
z syntetyczną aperturą, prze- FLS (Forward Looking Sonar), transportowców lub okrętów,
szukujący przednią półsferę, wykrywający obiekty w toni niemających stacji hydrolo-
sonar wielowiązkowy i kame- morskiej, a także w system kacyjnej mogą również prze-
rę wideo. Do komunikacji określania pozycji GPS oraz nosić nowoczesny sonar do
z pojazdem wykorzystuje się systemy akustyczny i iner-  wykrywania min morskich.
link radiowy, akustyczny, cyjny. Wnoszenie poprawek W tej grupie można wyróż-
światłowodowy;29 do określania pozycji umożli- nić pojazdy USV (Unmanned
• pojazd RMS AN/WLD-1 wia filtr Kalmana;30 Surface Vehicle) Spartan
firmy Lockheed Martin.  NOTATKA Scout. Są to zdalnie sterowa-
AN/WLD-1 stanowi część Pojazd Seakeeper firmy DCN. ne łodzie o długości 7–11 m
składową systemu przeciwmi- Powstał na bazie pojazdu DOLPHIN i udźwigu 1360–2270 kg.
nowego AN/SQQ–89(V)15, (prototyp DORADO). Jego napęd sta- Stanowią standardowe wypo-
nowi silnik Diesla. Pojazd pracuje
przeznaczoną do prowadzenia w niepełnym zanurzeniu. Wyposażono sażenie US Navy. u
rekonesansu w ramach dzia- go w holowany wielowiązkowy sonar
łań MCM. Może samodziel- boczny do lokalizowania, identyfiko-
nie skanować wody głębokie wania i klasyfikowania min, w sonar 28 Z. Cupryś: Okrętowe systemy...,
do obserwacji przedniej półsfery (do
i płytkie do 9 m. Może wyko- unikania przeszkód) oraz sonar do ob-
op. cit.
rzystywać system sonarowy serwacji dna.31
29 http://www.eca.fr/.

30 Lockheed Martin.
AN/AQS-20 [sonar bez pod- 31 „Naval Forces” 2006 nr III.
systemu EOID (Electro-Opti- • pojazd Sea Otter Mk II fir- 32 Prezentacja firmy ATLAS MARIDAN

cal Identification) wykorzy- my ATLAS. Podobnie jak je- na konferencji Nordic Demining
stującego światło lasera] oraz go poprzednik, Mk I, wywo- Research Forum, zorganizowanej
system AN/AQS-20/X (moż- dzi się z pojazdu MARIDAN w dniach 25–27 sierpnia 2004 r.
liwe zastosowanie EOID) za 600. Różni się od niego w Frederikshavn w Danii.

2007/02 przegląd morski 13
MORSKA SZTUKA WOJENNA Swoboda pływania
Warto zwrócić uwagę na sywnym i aktywnym, na za- morskich zależy od wyszkole-
zestaw MW (Mine Warfare). kresie jedno- lub dwuczęstotli- nia sił obrony przeciwminowej
Jako sensory wykorzystuje wościowym. W trybie pasyw- MWRP i ich wyposażenia
on sonar AN/AQS-14/20X nym pracuje w zakresie często- w nowoczesny sprzęt.
oraz kamerę CCD. Może tak- tliwości 1–50 kHz, natomiast Systemy wykorzystywane
że przesyłać dane do macie- w trybie aktywnym na często- na okrętach bojowych mają
rzystego okrętu w czasie rze- tliwościach 15 i 30 kHz. charakter taktyczny, nato-
czywistym. Docelowo ze- NOTATKA miast wykorzystywane przez
staw ten będzie wyposażony Sonar NDS 3070 VANGUARD. siły obrony przeciwminowej
w zminiaturyzowany trał Wielofunkcyjny. Służy do nawigacji, – strategiczny. Siły obrony
akustyczny Mk 104 oraz trał unikania min i przeszkód wodnych przeciwminowej stosują je
oraz do ochrony okrętu przed płetwo-
magnetyczny. Pojazd będzie nurkami dywersantami. Pracuje za-
do długoterminowego po-
mógł operować z prędkością równo jako sonar aktywny, jak i pa- szukiwania i trałowania min,
do 20 węzłów. Ocenia się, że sywny. Przekazuje zobrazowanie 3D. a także do ich likwidowania
będzie zdolny do autono- Dotychczas zakupiły go Malezja, RFN na relatywnie większych
micznych działań przez pra- i Stany Zjednoczone. akwenach. Okręty bojowe
stosują systemy zwalczania
Współcześnie są potrzebne systemy min do ich ograniczonego
wykrywania i likwidacji, po-
zwalczania min przeznaczone zarówno zwalającego przebić się gru-
pie uderzeniowej przez zami-
dla okrętów bojowych, jak i dla sił trałowych. nowany akwen lub cieśninę.
Współcześnie są potrzebne
wie 6 godz. Napęd ma stano- Sonar TSM 5424 PETREL. zarówno systemy zwalczania
wić turbina gazowa (niezbęd- Wielofunkcyjny. Dostarcza min przeznaczone dla okrę-
na do dostarczania trałom informacji o minach i prze- tów bojowych, jak i dla sił
wymaganej energii). szkodach wodnych. Przekazu- trałowych.34 Uzbrojenie do
Nowo budowane okręty je obraz 3D. Wykorzystywa- wykrywania, klasyfikowa-
i transportowce można wy- ny do działań przeciw okrę- nia, identyfikowania i nisz-
posażać w autonomiczne tom podwodnym, działań czenia min na Morzu Bałtyc-
sonary do przeszukiwania przeciwminowych oraz do kim musi uwzględniać jego
toni wodnej, wykrywające ochrony przeciwdywersyjnej specyficzne warunki fizycz-
wszelkie przeszkody dla że- okrętu. Umożliwia detekcję, no-geograficzne. Znacząco
glugi – zarówno naturalne, lokalizowanie i klasyfikowa- ograniczają one bowiem wy-
jak i stworzone przez czło- nie min oraz detekcję i loka- bór nowoczesnego sprzętu
wieka. A wszystko po to, lizowanie przeszkód wodnych i uzbrojenia. g
by dostatecznie wcześnie w trybie automatycznym. kmdr por. dr inż.
wykryć zagrożenie. Sonar ten wybrała mary- Henryk Mirosław Karwan
Sonar PILOS firmy Elac narka wojenna Australii do Dowództwo MW
Nautik. Wielofunkcyjny, ob- zamontowania na fregatach
sługiwany przez jednego ope- FFG. Urządzenie jest także (artykuł zawiera poglądy autora,
ratora. Może być wykorzy- uwzględniane w projekcie które niekoniecznie odzwierciedlają
stywany w działaniach ASW Littoral Combat Ship.33 poglądy Dowództwa MW)
oraz do wykrywania min Bierna obrona przeciwmi-
i torped. Mogą go stosować nowa ma zapobiegać detona- 33 Z. Cupryś: Okrętowe systemy...,
także płetwonurkowie dy- cji miny morskiej pod kadłu- op. cit.
wersanci. Sonar pracuje bem okrętu lub transportowca. 34 R. J. Natter: Proc. USNI 2003 January,

w trybie pasywnym lub pa- Skuteczność zwalczania min p. 39–41.

14 przegląd morski 2007/02
TRENDY aaa
TECHNIKA I UZBROJENIE Geneza

Ludzkość od dawna szukała możliwości przemieszczania się po wodzie
i penetrowania morskich głębin. Pierwsze konstrukcje pływające tylko
zanurzały się tuż pod powierzchnię wody, późniejsze – poruszały się
pod nią, natomiast konstrukcje już zaawansowane technologicznie
można było wykorzystywać do walki.

Rozwój napędu
okrętów podwodnych
P
ierwsze pojazdy podwodne Jej konstruktor, inżynier De Son, ja-
trudno nazwać okrętami pod- ko napędu użył koła łopatkowego za-
wodnymi: nie miały one uzbro- montowanego w płaszczyźnie syme-
jenia, a budowa łodzi była prymityw- trii okrętu.1 Jednak ruch tej łodzi tak-
na. Zapisy o zanurzeniu się konstruk- że zależał od kondycji załogi.
cji pływającej pochodzą z początków Przełomowe w budowie napędu ło-
XVII w. Dotyczą one łodzi napędzanej dzi podwodnej było zastosowanie tak
kmdr por. za pomocą wioseł, czyli siłą mięśni dzisiaj powszechnej śruby. Jednostkę
Sławomir Kuźmicki człowieka (rys. 1), zbudowanej przez z tego rodzaju napędem skonstruował
Akademia Marynarki Wojennej holenderskiego lekarza Corneliusa w 1776 r. amerykański matematyk
van Drebbla. i wynalazca David Bushnell. Aby osią-
Przez następny wiek pojawiało się gnąć ruch poziomy okrętu (nazwano
wiele nowych konstrukcji łodzi pod- go „Turtle”), osoba znajdująca się
wodnych. Wszystkie były napędzane w jego wnętrzu musiała śrubę obra-
wiosłami. Wyjątek stanowiła drewnia- cać ręcznie. Taka sama śruba, ale
na łódź podwodna „Rotterdam Boat”. umieszczona w płaszczyźnie piono-

Źródło: http://www.ubootwaffe.pl/historia/narodziny_op.html 28.06.2005.
1 S. Sutowski: Okręty podwod-
ne wczoraj i dziś. Cz. I, Gdynia Rys. 1. Schemat łodzi podwodnej Corneliusa
1997, s. 12–13.
van Drebbla

16 przegląd morski 2007/02
wej, służyła do zmiany głębokości za-
nurzenia jednostki (rys. 2).2
Innowacyjne rozwiązanie kon-
strukcyjne napędu jednostek pod-
wodnych zastosowano na przełomie
XVIII i XIX w. Robert Fulton, konstruk-
tor trzyosobowej łodzi „Mechanical
Nautilus”, wprowadził dwa rozdziel-
ne napędy – jeden do stosowania
pod wodą, drugi do stosowania na
jej powierzchni.
NOTATKA
„Mechanical Nautilus” był wyposażony
w czteroskrzydłową śrubę napędową Źródło: http://www.ubootwaffe.pl/historia/narodziny_op.html z 28.06.2005 r.
o średnicy 1,34 m, służącą do porusza-
nia okrętu w położeniu podwodnym. Rys. 2. Schemat jednostki „Turtle”
Można ją było obracać za pomocą korby
i kół zębatych z prędkością 120 obr./min
(http://napoleon.gery.pl/cuda/fulton.php pod wodą i na wodzie pneumatycz-
z 08.03.2005 r.). ny silnik tłokowy o mocy 80 KM. Sil-
nik ten był zasilany sprężonym po-
Para pod wodą wietrzem, zmagazynowanym w dwu-
dziestu trzech butlach znajdujących

W październiku 1864 r. zwodo-
wano okręt podwodny o na-
pędzie mechanicznym.
się wewnątrz kadłuba.4
Zwodowanie w 1864 r. okrętu
„Ictineo II” oznaczało koniec ery okrę-
Konstruktorem okrętu był Hiszpan tów podwodnych, których napęd był
Narcís Monturiol y Estarriol, a jed- uzależniony od siły mięśni człowieka.
nostka nazywała się „Ictineo II”. Po W latach 1883–1884 polski inży-
raz pierwszy do napędu okrętu pod- nier Stefan Drzewiecki zmodernizo-
wodnego zastosowano maszynę pa- wał dwa z pięćdziesięciu skonstru-
rową, napędzającą śrubę. (http:// owanych przez siebie okrętów.5 u
en.wikipedia.org/wiki/Narcis_
Monturiol_i_Estarriol#Ictineo_II 2 Okręt ten był pierwszą jednostką w historii wojen morskich, która wykonała pod-
z 08.03.2005 r.) wodny atak na okręt przeciwnika. „Turtle” był uzbrojony w beczkę wypełnioną pro-
chem. Jej eksplozję inicjował mechanizm zegarowy. Aby wykonać atak na jednost-
Dodatkowo „Mechanical Nautilus” kę przeciwnika, należało podpłynąć pod jej kadłub, ręcznie wkręcić świder w dno,
był wyposażony w składany maszt i ża- odłączyć go od pojazdu wraz z zawieszoną na nim beczką i uruchomić zapalnik
giel przeznaczony do żeglugi w poło- czasowy. Po wykonaniu wszystkich tych czynności należało oddalić się na bez-
żeniu nawodnym. Na czas zanurzenia pieczną odległość. We wrześniu 1776 roku, podczas walk o niepodległość Stanów
takielunek ten chowano w wykarat- Zjednoczonych, podholowano „Turtle”, dowodzonego przez sierżanta Lee, w pobli-
ce3 w pokładzie (rys. 3). że stojących przed Nowym Jorkiem okrętów angielskich. Po oddaniu holu okręt do-
W 1863 r. zwodowano pierwszą tarł niezauważony pod kadłub 64-działowej fregaty „Eagle”. Ponieważ kadłub był
jednostkę podwodną o napędzie pokryty miedzianą blachą, której nie mógł przebić świder, atak zakończył się nie-
mechanicznym – okręt „Le Plon- powodzeniem. Zob.: http://www.ubootwaffe.pl/historia/narodziny_op.html
geur”. Francuscy konstruktorzy, 3 Wykaratka – zagłębienie w kadłubie okrętu podwodnego, przystosowane do
Charles Burn i Simon Bourgeois, chowania wyposażenia okrętu nieużywanego w czasie pływania pod wodą.
wykorzystali jako napęd mecha- 4 http://www.ubootwaffe.pl/historia/narodziny_op.html z 09.03.2005 r.
niczny do poruszania się okrętu 5 S. Sutowski: Okręty..., s. 34.

2007/02 przegląd morski 17
TRENDY aaa
TECHNIKA I UZBROJENIE Geneza
NOTATKA
Baterie akumulatorów
Zamiast nożnego mechanizmu na- liwiał on ładowanie w morzu baterii aku-
jako źródło energii sil- pędowego zamontował silnik elektrycz- mulatorów potrzebnych do zasilania sil-
ników elektrycznych są ny z bateriami akumulatorów. Zasięg nika elektrycznego, używanego do na-
wykorzystywane na pływania tych jednostek był bardzo pędu podwodnego.7
okrętach podwodnych ograniczony i zależał od pojemności ba- W 1899 r. inżynier Simon Lake za-
do dzisiaj. Stanowią ich
główny napęd. Przez na- terii akumulatorów. Te można było ła- stosował na okręcie podwodnym
stępne lata modyfiko- dować tylko w porcie. „Argonaut III” silnik benzynowy. Na
wano praktycznie tylko Jeszcze inne rozwiązanie konstruk- jednostce zamontował dwa takie sil-
napęd stosowany w po- cyjne napędu podwodnych pojazdów niki. Pozwalały one rozwinąć pręd-
łożeniu nawodnym.
zaproponował Amerykanin Josiah kość nawodną 8 węzłów.8 Były wy-
H. L. Tuck. Zbudowana przez niego korzystywane do ładowania baterii
w 1885 r. łódź „Peacemaker” miała akumulatorów. Zarówno w tej jedno-
napęd chemiczny. Tuck zmagazyno- stce, jak i we wcześniejszych kon-
wał na pokładzie 1500 funtów sody strukcjach („Argonaut I” i „Argonaut
kaustycznej. Podczas bezpłomienne- II”) umieszczono pod kadłubem ko-
go spalania sody wewnątrz kotła po- ła, które umożliwiały poruszanie się
wstawała energia potrzebna do zasi- jednostki po dnie morza (rys. 4).
lania silnika i poruszania śruby okrę- NOTATKA
tu. Zgromadzony na pokładzie zapas Zastąpienie silników naftowych i ben-
sody umożliwiał poruszanie się okrę- zynowych silnikami wysokoprężnymi
tu przez prawie 5 godzin.6 skutkowało wzrostem bezpieczeństwa
przeciwpożarowego na pokładach
W 1892 r. we Francji zbudowano okrętów podwodnych.
okręt podwodny „La Sirene” (po śmier-
ci jednego z konstruktorów przemiano- Postępem w dziedzinie napędu
wano go na „Gustave Zede”). Jako na- okrętów podwodnych było zastą-
pęd w położeniu nawodnym zastosowa- pienie silników naftowych i benzy-
no silnik naftowy o mocy 200 KM. Umoż- nowych wysokoprężnymi. W efek-

6 http://www.submarine-hi-
story.com/NOVAtwo.
htm#1885-2 z 09.03.2005 r.
7 S. Sutowski: Okręty..., s. 43.
8 http://www.op.osw.pl/op/
mysl_fantazja/?aid=188 Źródło: http://www.ubootwaffe.pl/historia/narodziny_op.html z 28.06.2005 r.

z 09.03.2005 r. Rys. 3. „Mechanical Nautilus”

18 przegląd morski 2007/02
Źródło: http://www.op.osw.pl/op/mysl_fantazja/?aid=188 z 28.06.2005 r.

Rys. 4. „Argonaut III”

cie wzrosło bezpieczeństwo prze- mulatory, okręt podwodny musiał wy-
Zastosowanie
ciwpożarowe na pokładach tych nurzyć się na powierzchnię. Tym sa-
okrętów. Silnik wysokoprężny za- mym tracił swój podstawowy atut, silników
montowano w 1906 r. na okręcie czyli skrytość działania. W praktyce
podwodnym „Minoga” w rosyjskiej okręt operował w położeniu nawod- elektrycznych
stoczni nad Bałtykiem.9 nym, a jedynie na czas wykonywania na okrętach
Od tego czasu państwa budują- ataku schodził pod wodę.
ce okręty podwodne zaczęły stoso- Pod koniec lat 30. XX w. częściowo podwodnych
wać na ich pokładach klasyczny rozwiązano jeden z największych pro-
spowodowało,
napęd – diesel-elektryczny. Silnik blemów działalności bojowej okrętów
tego typu przez wiele lat stanowił podwodnych. Wyeliminowano bowiem że nie musiały
kanon konstrukcyjny. Zastosowa- konieczność wynurzania okrętu w ce-
nie silnika na okręcie podwodnym lu ładowania baterii akumulatorów. one wracać do
rozwiązało problem ładowania ba- Komandor J. J. Wicher z holender- portu w celu
terii akumulatorów w morzu. To zaś skiej marynarki wojennej opracował
w znacznym stopniu przyczyniło urządzenie umożliwiające pracę silni- naładowania
się do zwiększenia autonomiczno- ka spalinowego pod wodą. Urządzenie baterii
ści okrętów (tab.). Co prawda ba- to, nazwane chrapami (Snorkel, niem.
terie można było ładować tylko na Schnorchel), zostało zamontowane na akumulatorów.
powierzchni morza, czyli po wynu- holenderskim okręcie podwodnym
rzeniu się okrętu podwodnego „O 21” w lutym 1940 r.
(właściwiej byłoby nazywać te okrę- NOTATKA
ty „nurkującymi”). Chrapy dostarczały powietrze do prze-
działu silnikowego oraz usuwały spali-
Ewolucja napędu ny wydzielane przez pracujące silniki
okrętu zanurzonego pod wodę.
Do II wojny światowej konstrukcja
napędu okrętów podwodnych nie- Kiedy Niemcy zajęli Holandię, prze-
wiele się zmieniła. Udoskonalano chwycili jego plany.
silniki spalinowe i elektryczne oraz Początkowo wynalazek nie wzbu-
baterie akumulatorów. W efekcie dzał dużego zainteresowania. Sytu-
zwiększono zasięg i czas pływania acja się zmieniła, gdy do działań 9 http://www.ckb-rubin.ru/
zarówno nawodnego, jak i podwod- w bitwie o Atlantyk użyto lotnictwa eng/history/pred/1901_
nego. Jednak aby naładować aku- przeciwko okrętom podwodnym oraz 1926/ z 10.03.2005 r. u

2007/02 przegląd morski 19
TRENDY aaa
TECHNIKA I UZBROJENIE Geneza
Źródła i rodzaje napędu okrętów podwodnych
Konstruktor Źródło i rodzaj napędu
Rok budowy
nazwa jednostki nawodny/podwodny
1620 Cornelius van Drebbel wiosła
1654 De Son „Rotterdam Boat” koło łopatkowe
pionowe i poziome
1775 David Bushnell „Turtle”
ręcznie napędzane śruby
1797 Robert Fulton „Mechanical Nautilus” żagle/ręczny na śrubę
Charles Burn, Simon Bourgeois
1863 pneumatyczny silnik tłokowy
„Le Plongeur”
1864 Narcís Monturiol Estarriol „Ictineo II” maszyna parowa
1883-1884 Stefan Drzewiecki dwa projekty nr 2 silnik elektryczny
1885 Josiah H. L. Tuck „Peacemaker” napęd chemiczny
Gustave Zede, Gaston Romazotti
1892 silnik naftowy/silnik elektryczny
„La Sirene”
silnik benzynowy/silnik elektryczny oraz
1899 Simon Lake „Argonaut III”
koła do poruszania się po dnie
silniki spalinowe (diesle)/
1906 Iwan Grigoriewicz Bubnow „Minoga”
silnik elektryczny
1940 Helmuth Walter V-80 silnik Waltera
zespół pod kierunkiem
1954 napęd jądrowy
Hymana Georga Rickovera „Nautilus”
silniki spalinowe (diesle)/
1978 „Näcken” silnik elektryczny oraz AIP
(silniki Stirlinga od 1988 r.)

NOTATKA zastosowano radar. Pierwsze chra- Ze względu na stosunkowo nie-
Wykorzystanie chrap py, jeszcze niedoskonałe, zamonto- wielką prędkość podwodną tych
wpłynęło znacząco na
działalność operacyjną wano w 1943 r. na okrętach typu okrętów ich wykorzystanie w dzia-
okrętów podwodnych. VII C oraz IX (rys. 5). Jednak mogły łaniach bojowych było utrudnione.
W 1944 r. dwa okręty być one stosowane tylko przy spo- Wiązało się to z niewielką mocą sil-
typu VII C (U 978 kojnym morzu i gdy okręt płynął z nie- ników elektrycznych. Można ją by-
i U 680) przebywały bez
wielką prędkością. Dopiero na okrę- ło zwiększyć, rozbudowując bate-
przerwy w zanurzeniu
przez 70 dni.10 tach typu XXI w pełni wykorzystano rie akumulatorów. Jednak w prak-
Osiągnięcie to budzi po- możliwości tego urządzenia. tyce okazało się to niemożliwe.
dziw nawet dzisiaj. Umożliwiało to ładowanie baterii Masa akumulatorów na okrętach
akumulatorów bez konieczności wy- podwodnych i tak już stanowiła
nurzania okrętu na powierzchnię około 20% ogólnej masy okrętu.
morza oraz utrzymywanie akumula- Zwiększenie liczby ogniw nie roz-
torów w stanie naładowanym w cza- wiązywało więc problemu. Ozna-
sie jego przemieszczania się. Ponad- czało bowiem wzrost masy i wiel-
10 A. Śmigielski, A. Jaskuła: to zapewniało załodze dopływ świe- kości okrętu. Przełomowe okazało
Prawda o chrapach. „Morze” żego powietrza dzięki wentylacji się dopiero zastosowanie tak zwa-
1989 nr 1, s. 20. przedziałów okrętu. nej turbiny Waltera.

20 przegląd morski 2007/02
NOTATKA NOTATKA
Pod koniec II wojny światowej Niemcy
sokie koszty budowy oraz skompli- Po wojnie prowadzono
zaczęły montować na okrętach typu kowaną eksploatację, zrezygnowa- badania nad turbino-
XVII turbinę Waltera.11 Tego rodzaju no z seryjnej produkcji U-Bootów wym napędem Waltera
napęd pozwolił na zwiększenie pręd- z napędem Waltera. Poprzestano w USA, Wielkiej Brytanii
kości okrętów podwodnych w zanurze- na czterech okrętach typu XVII A i ZSSR. Rosjanie jedyni
niu do około 24–25 węzłów (wówczas po wojnie wprowadzili
była to prędkość nieosiągalna przez (dwóch jednostkach Wa 201 do służby okręt pod-
inne floty). Prawie całkowicie udało i dwóch Wa 202). wodny napędzany silni-
się uniezależnić działalność bojową Pod koniec II wojny światowej Niem- kiem z turbiną Waltera.
okrętu podwodnego od dopływu po- cy zbudowały jeszcze jeden doświad- Był to S-99 – okręt pod-
wietrza atmosferycznego. wodny projektu 617
czalny okręt podwodny, wyposażony (oznaczenie NATO
Znaczące zwiększenie prędkości w napęd niezależny od powietrza. Był – Whale).12 Jednak pro-
podwodnej okrętów pozwoliło na to U-Boot typu XVII K (U-798, Kre- wadzone przez rosyjskie
szersze wykorzystanie bojowe tych islauf-Versuchsboot). Wyposażono go siły morskie badania
nie przyniosły zadowa-
jednostek. Mogły one powtórnie w typowe silniki wysokoprężne, przy
lających rezultatów. Nie
zajmować dogodną pozycję do od- czym do pracy wykorzystywano tlen rozpoczęto więc seryjnej
dania następnej salwy torpedowej zmagazynowany w zbiornikach znaj- produkcji tych okrętów.
oraz długotrwale skrycie śledzić dujących się na pokładzie, pozwala-
cel, określać jego ruch, a następ- jący na pracę diesli pod wodą.13 Te-
nie przekazywać informacje o nim go rozwiązania, tak jak i wcześniej-
do ośrodków dowodzenia. Mogły szych, szerszej nie zastosowano. 11 Prace nad tego rodzaju na-
także skuteczniej uchylać się od sił Współcześnie coraz powszechniej pędem rozpoczęto w
i środków zwalczania okrętów pod- wykorzystuje się tak zwany napęd hy- Niemczech w drugiej połowie
wodnych przeciwnika. brydowy. Klasyczny napęd, diesel- lat 30. XX w.
Cechą charakterystyczną turbi- -elektyczny, wzbogacono o napęd nie- 12 http://www.przyjacielehe-
ny Waltera była praca czynników zależny od powietrza (Air Independent lu.org/helska_bliza/hb_189/
energetycznych w obiegu zamknię- Propulsion – AIP). art04.htm z 16.03.2005 r.
tym. W reakcji katalitycznego pro- Wraz z rozwojem napędów i uzbro- 13 http://www.dataphone.se/
cesu rozkładu stężonego nadtlen- jenia okrętów podwodnych zmieniała ~ms/ubootw/welcom.htm
ku wodoru (H2O2), który był maga- się taktyka ich wykorzystania.  z 16.03.2005 r.
zynowany w specjalnych zbiorni-
kach ulokowanych pomiędzy moc-
nym a lekkim kadłubem, powsta-
wała wysokotemperaturowa mie-
szanina pary wodnej i wolnego tle-
nu. Wtryskiwano do niej paliwo
– tzw. lekki olej napędowy, a na-
stępnie spalano je. Jednak tego ro-
dzaju napędy wymagały – co oka-
zało się ich wadą, i to niejedyną
– wyeliminowania zanieczyszczeń
w najbardziej niebezpiecznym eta-
pie pracy, czyli podczas procesu
rozkładu katalitycznego.
Problemem było także wytwarza-
nie i przechowywanie na okręcie
nadtlenku wodoru. Tankowano go Źródło S. Sutowski: Okręty podwodne wczoraj i dziś. Cz. II,
tylko w specjalnie przygotowanej Gdynia 1997/2000, s. 249.

do tego bazie. Ze względu na wy- Rys. 5. Schemat systemu chrap na okręcie VII C

2007/02 przegląd morski 21
TRENDY aaa
SZKOLENIE I WYCHOWANIE Nabywanie umiejętności

Szkolenie nawigatorów w CSzMW
jako zmienna modelowa
Nawigacja morska to dziedzina nauki zajmująca się prowadzeniem okrętu
(jednostki pływającej) z jednego punktu do drugiego, nazywanych portami,
w sposób zapewniający bezpieczeństwo okrętu.

W
większości definicji nawigacji • statystyczny – w którym zastosowano
morskiej oprócz aspektu bez- metody estymacji parametrów nawigacyj-
pieczeństwa załogi i ładunku nych, a informacja jest przetwarzana i pod-
wskazuje się czynnik ekono- dawana obróbce z wykorzystaniem techniki
miczny. Determinuje on działalność nawiga- komputerowej.
tora jako osoby odpowiedzialnej za bezpiecz- RS ≤ RM
ne prowadzenie jednostki po zadanej trasie rej- gdzie:
su. Czynnik ten ma szczególne znaczenie RS – błąd modelu statystycznego,
w przypadku statków handlowych. RM – błąd metody.
Modele nawigacyjne Na zmiany w szkoleniu niewątpliwie wpły-
W modelach nawigacyjnych w pierwszej ko- wa postęp technologiczny w dziedzinie syste-
lejności jest uwzględniany czynnik ludzki. mów nawigacyjnych. Powstanie informacyjne-
Najczęściej są wykorzystywane trzy modele go systemu nawigacyjnego ECDiS (Electronic
nawigacji1: Chart Display and Information System) znaczą-
• klasyczny (tradycyjny) – w którym nawi- co zmieniło sposób nawigowania okrętami.
gator subiektywnie ocenia sytuację na morzu Szkolenie w klasycznej nawigacji częścio-
przez samoistne zainicjowanie informacji wo zostało zastąpione szkoleniem w obsługi-
o współrzędnych pozycji, które uzyskuje bez- waniu systemu nawigacyjnego. Nie sposób nie
pośrednio z map papierowych. akceptować zdobyczy technicznych. Jednak
Rk2 = RMet2 + RZl2 + RGr2 w przypadku awarii, takich jak brak zasilania,
gdzie: wirus w oprogramowaniu, zniszczenie sprzę-
Rk – błąd modelu tradycyjnego, tu, nieumiejętność klasycznego nawigowania
RMet – błąd metody, może skutkować sytuacją niebezpieczną, a na-
RZl – błąd zliczenia drogi, wet katastrofą.
RGr – błąd graficzny;
• deterministyczny – w którym pozyskiwa-
na informacja ma postać cyfrową na wyjściu, Najsłabsze ogniwo
natomiast pozycja jest określana sposobami
analitycznymi.
lim R = RM
J ako przyczynę wielu awarii i wypadków mor-
skich wymienia się tzw. czynnik ludzki.
Współczesny człowiek bezgranicznie ufa urzą-
∆t→0 D
gdzie: dzeniom elektronicznym. A przecież nietrudno
∆t – okres współrzędnych korekcji, skonstatować, że na okręcie największym
RD – błąd modelu deterministycznego, sprzymierzeńcem nawigatora jest jego przy-
RM – błąd metody; tomność umysłu.

22 przegląd morski 2007/02
Zdaniem kapitana K. Baranowskiego, zało- jednostki pływającej, przez stan eksploatacyj-
ga na pokładzie powinna być przede wszyst- ny, kiedy to jest wymagana wnikliwa ingeren-
kim czujna. Niekiedy przed katastrofą może cja specjalistyczna człowieka, po mierniki
uchronić bowiem nie tyle głęboka wiedza na- kwalifikacyjne i psychofizyczne załogi, gdzie
wigacyjna, ile zdrowy rozsądek. stan wiedzy, doświadczenie i odpowiednie pre-
Podobny pogląd wyraża A. Weintritt. Okre- dyspozycje zdrowotne warunkują bezpieczeń-
śla on człowieka (nawigatora) jako system au- stwo ruchu jednostki.
tonomiczny, realizujący określone funkcje, ta- Zmienne objaśniające w przedstawionym
kie jak: pobieranie informacji z otoczenia, ich modelu mogą stać się zmiennymi endogenicz-
przetwarzanie i przechowywanie oraz oddzia- nymi w modelu rozbudowanym. Modele cząst-
ływanie na otoczenie. Weintritt twierdzi także, kowe przedstawiające zależność bezpieczeń-
że wiedza i doświadczenie warunkują powsta- stwa ruchu okrętu – określonego jako zmien-
wanie schematów poznawczych, stanowiących na endogeniczna Y od zmiennych egzogenicz-
układ odniesienia dla odbieranego pokazu. nych (objaśniających) X1, X2, ..., Xk – należy
Zgodność lub niezgodność z nim decydują wówczas zapisywać następująco:
o czasie rozpoznania i treści spostrzeżenia. Y = f (X1, X2, ..., Xk) + ξ
Wartość f oznacza określoną postać anali-
Parametry bezpieczeństwa tyczną funkcji zmiennych, a wartość jest tak
Zasadność przytoczonych opinii, wykazu- zwanym składnikiem losowym modelu, przed-
jących wyższość umysłu nad „generatorami stawiającym łączny efekt oddziaływania na
rzeczywistych i symulowanych sytuacji”, po- zmienną endogeniczną Y wszystkich czynni-
twierdza model bezpieczeństwa ruchu okrętu ków, które zostały uwzględnione explicite ja-
w ujęciu semantycznym. Zgodnie z tym mo- ko zmienne objaśniające w modelu. Element
delem wartości poszczególnych pojęć zależą losowy w tym przypadku stanowi miarę od-
bezpośrednio lub pośrednio od człowieka spe- chyleń wartości rozkładu empirycznego od
cjalisty jako potencjalnej zmiennej2: rozkładu teoretycznego.
BRU = 〈S, E, D, WZ, Z, K, WW, R, L, PE, Po wprowadzeniu do przedstawionej zależ-
N, T, SD, SŁ〉 ności zmiennej czasowej t powstanie model
gdzie: dynamiki bezpieczeństwa ruchu okrętu3:
BRU – bezpieczeństwo ruchu okrętu, Yt = α11X1t + α12X2t-1 + ξ1t
S – stan techniczny okrętu, Y2t-1 = α21X2t + α22X3t-1 + ξ2t
E – stan eksploatacyjny okrętu,
D – wektor decyzji możliwych do podjęcia Y3t-1 = α31X3t + α32X4t-1 + ξ3t
w czasie ruchu okrętu,
WZ – warunki zewnętrzne, Yit-1 = αijXit + αijXit-1 + ξit
Z – zdrowie fizyczne i psychiczne załogi,
K – kwalifikacje załogi, gdzie:
WW – warunki wewnętrzne ruchu okrętu, Yt – zmienna objaśniana,
R – stan ratownictwa morskiego, Xit – zmienna objaśniająca, zarejestrowana
L – stan systemu likwidacji skażeń, w czasie t uzależnionym od warunków pomia-
PE – strategia eksploatacji, rowych oraz potrzeby zarejestrowania zjawi-
N – niezawodność okrętu, ska (wartość czasu t nie musi być taka sama
T – trwałość okrętu, dla wszystkich zmiennych),
SD – stan diagnostyki, Xit-1 – zmienna objaśniająca z opóźnieniem
SŁ – system łączności. czasowym,
Zmienne w modelu mają charakter egzoge- αij – parametr strukturalny modelu, oszacowa-
niczny. W większości przypadków są efektem ny na podstawie pomiarów statystycznych,
działania człowieka: od stanu technicznego ξit – składnik losowy. u

2007/02 przegląd morski 23
SZKOLENIE I WYCHOWANIE Nabywanie umiejętności
argument, że na okrętach funkcję nawigato-
Integralny element rów w większości pełnią marynarze zawodo-

C złowiek stanowi nieodłączny element syste-
mu (zmienną modelową), od którego zależy
wi lub kadra podoficerska i oficerska. Jednak
zważywszy na złożoność szkolenia moduło-
pomiar parametrów danego zjawiska. Innymi sło- wego, można przypuszczać, że w przyszło-
wy, uosabia element wiedzy, doświadczenia ści kursanci po zaliczeniu odpowiednich kur-
i predyspozycji. Poddawany jest ocenie weryfiko- sów i przeszkoleń zastąpią personel podofi-
wanej za pomocą narzędzi statystycznych lub cerski i marynarski, a nawet że po przeszko-
metod ekonometrycznych, wpływających na koń- leniu zgodnym z konwencją STCW zostaną
cową postać modelu. zatrudnieni na jednostkach pływających ma-
rynarki handlowej jako oficerowie wachtowi.
Nie kwestionując roli człowieka w integro- Należy pamiętać o charakterystyce zmien-
waniu przestrzeni bezpieczeństwa jednostki nych utożsamianych z działalnością czlowie-
pływającej, podczas szkolenia nawigatorów ka, która nie jest zdefiniowana w sensie me-
(głównie w specjalności obsługa okrętowych rytorycznym. Wzmianki o kwalifikacjach
urządzeń nawigacyjnych) w cyklu nawigacji
Centrum Szkolenia Marynarki Wojennej za Zajęcia z nawigacji polegają
priorytet uznano nauczanie klasycznej nawi- na wykorzystywaniu
gacji morskiej.
obiektów widocznych
Podstawą klasyka na lądzie, czyli elementów
Można dyskutować na temat zasadności ta-
kiego ukierunkowania szkolenia, wysuwając nawigacji terestrycznej.

marian kluczyński

Wykonywanie namiarów przez nawigatora

24 przegląd morski 2007/02
można odnaleźć w zapisach konwencji STCW

archiwum autora
oraz w programach ośrodków szkolenia zgod-
nych z wymogami Międzynarodowej Orga-
nizacji Morskiej (IMO).
Centrum Szkolenia MW nie szczędzi wy-
siłków, by zyskać uznanie jako ośrodek szko-
lenia morskiego. W trakcie szkolenia nawiga-
cyjnego słuchacze poznają elementarną wie-
dzę z zakresu nawigacji, między innymi:
• podstawy nawigacji teoretycznej,
• podstawy nawigacji praktycznej,
• zasady graficznego zliczenia drogi okrę- Szkolenie nawigatorów w cyklu nawigacji
tu, w tym określania pozycji obserwowanej CSzMW
różnymi sposobami,
• podstawy hydrometeorologii, tunkowych oraz w walce z wodą i pożara-
• charakterystykę świateł i sygnałów nawi- mi na okręcie.
gacyjnych, Słuchacze szkoleni w cyklu nawigacji sta-
• zasady korekty map i publikacji nautycz- nowią swego rodzaju elitę marynarską.
nych, W czasie szkolenia zdobywają gruntowną
• zasady posługiwania się rocznikiem astro- wiedzę techniczną, porównywalną z wiedzą
nomicznym, studenta kończącego pierwszy rok studiów
• zasady posługiwania się sekstantem, zaocznych na wyższej uczelni na kierunku
• zasady budowy i obsługi okrętowych urzą- nawigacyjnym.

Nawigator powinien umieć poprawnie, tzn. z wymaganą
dokładnością i estetyką, sporządzić wykres drogi na mapie
oraz wpisać dane do dziennika nawigacyjnego.
dzeń nawigacyjnych (log, GPS, żyrokompas, Dzisiaj, kiedy polska armia dąży do pro-
echosonda, radar). fesjonalizacji oraz kompatybilności syste-
Szkoleni na zajęciach z nawigacji wyko- mów edukacji wojska i cywilnej, można za-
rzystują dostępne pomoce nawigacyjne – pu- ryzykować stwierdzenie, że nawigatorzy
blikacje nautyczne będące produktami Biura spełniają wszelkie wymogi, aby nadawać im
Hydrograficznego Marynarki Wojennej. tytuły marynarzy pokładowych i wykorzy-
W ten sposób zdobywają szczegółowe infor- stywać ich umiejętności na cywilnych stat-
macje o akwenie, po którym się poruszają. kach handlowych. g
Na zakończenie szkolenia nawigatorzy kmdr ppor. Dariusz Kloskowski
wykonują kompleksowe zadanie na trena- Centrum Szkolenia Marynarki Wojennej
żerze. Do panelu trenażera instruktor
wprowadza parametry nawigacyjne: kurs, 1 J. Girtler, Z. Kitowski, A. Kuriata: Bezpieczeństwo okrętu na
namiar lub kąt dryfu stanowiska instruk- morzu – ujęcie systemowe. Warszawa 1995, s. 20–21.
torskiego oraz repetytory urządzeń nawi- 2 J. Girtler, Z. Kitowski, A. Kuriata: Bezpieczeństwo...,
gacyjnych (słuchacze poznają je podczas s. 163–164.
zajęć z przedmiotu okrętowe urządzenia 3 D. Kloskowski: Econometric shape of navigation model. The
nawigacyjne). part of navigation in support of human activity on the sea
Oprócz zajęć z nawigacji kursanci są – XIVth International Scientific and Technical Conference
szkoleni w indywidualnych technikach ra- Proceedings. Gdynia, November 18–19 2004, p. 116.

2007/02 przegląd morski 25
AKTUALNOŚCI
9. 06. Załogi śmigłowca ra-
towniczego W-3RM
SmeR/medeX ’07
„Anakonda” i samolotu pa- 11 czerwca na Bałtyku rozpoczęły się ćwiczenia
trolowo-rozpoznawczego „SmeR/medeX ’07”. Wydzielone siły marynarki Wojennej
An-28B1R z Gdyńskiej
Rp do 15 czerwca przeprowadziły na Bałtyku ćwiczenia
poszukiwania i udzielania pomocy załodze uszkodzonego
Brygady lotnictwa Marynarki
okrętu podwodnego.
Wojennej wzięły udział w po-
kazach lotniczych na łotwie.
9 i 10. 06. W Wielkiej Brytanii Z ałoga śmigłowca zwalcza-
nia okrętów podwodnych
Mi-14Pł z 29 Darłowskiej Eska-
w ramach „RAF Families Day”
w Northolt przebywała załoga dry lotniczej poszukiwała okrętu

CZESłAW CiCHy
samolotu patrolowo-rozpo- podwodnego ORP „Sęp”, który
miał problemy z wynurzeniem.
znawczego An-28B1R z 30 Ka-
Z tego samego lotniska ope-
szubskiej Eskadry lotniczej.
rowały śmigłowce ratownicze
Eskadra jest kontynuatorką
W-3RM „Anakonda” ze stacjo- py ewakuacyjno-ratowniczej
tradycji 304 Dywizjonu „Ziemi
nującej tam 28 Puckiej Eskadry z pontonami i tratwami. Grupę
Śląskiej” im. Księcia Józefa
lotniczej. Załoga śmigłowca ra- tę tworzyli specjaliści Brzego-
Poniatowskiego.
towniczego wykonała zadanie wej Grupy Ratowniczej z Dywi-
14–17. 06. Gościł w Gdyni zrzutu tratwy ratunkowej, pod- zjonu Okrętów Wsparcia.
okręt irlandzkiej marynarki wo- jęcia z niej rozbitka i przetrans- Ćwiczenia miały na celu spraw-
jennej „l.E. Aisling” pod do- portowania go do 7 Szpitala Ma- dzenie koordynacji oraz doskona-
wództwem kmdr. por. Neila rynarki Wojennej. Kolejnym za- lenie działań służb ratowniczych
Manninga. daniem był przerzut dwoma i medycznych Marynarki Wojen-
15. 06. W Akademii śmigłowcami W-3RM w rejon nej RP w akcji ratowania załogi
akcji ratunkowej specjalnej gru- okrętu podwodnego.
Marynarki Wojennej odbyło
się spotkanie środowiskowe,
na które przybył zastępca
szefa Sztabu Generalnego promocja 2007
Wojska Polskiego wiceadmi-
rał Tomasz Mathea.
w Akademii Marynarki Wojennej
23–24. 06. W Kołobrzegu
odbyły się 75. Centralne Dni Z rąk dowódcy MWRP adm. floty Romana Krzyżelewskiego
23 czerwca na pokładzie ORP „Błyskawica” podchorążowie
otrzymali pasowanie na pierwszy stopień oficerski – podporucznika
Morza. Pod Pomnikiem
Zaślubin z Morzem odbyła marynarki. Tegorocznym prymusem Akademii Marynarki Wojennej
się inauguracja ich obcho- był ppor. mar. leszek Pietrukaniec.
dów. W czasie dwudniowych
uroczystości w porcie koło-
brzeskim udostępniony zo-
propozycje zmian
stał do zwiedzania ORP 5 lipca senacka Komisja wiska w siłach zbrojnych.
„Hańcza” z 12 Dywizjonu Obrony Narodowej przyjęła kilka Obecne regulacje przewidują,
Trałowców. propozycji zmian do uchwalonej że podoficerowie uzyskają zgod-
23. 06. Służby ratownicze 15 czerwca przez Sejm noweli- ność posiadanego stopnia z zaj-
Marynarki Wojennej RP zacji ustawy o służbie wojsko- mowanym stanowiskiem do
(Mi-14PS) podjęły z promu wej żołnierzy zawodowych. końca 2010 r. (na razie wymóg
„Stena Baltica” chłopca, który Jedna z nich może ułatwić spełnia około 30% kadry korpu-
doznał urazu głowy i konieczna wprowadzenie zasady tożsamo- su), oficerowie zaś – do
była natychmiastowa hospitali- ści stopnia wojskowego i stano- 31 grudnia 2007 r. (95%).

26 przegląd morski 2007/02
AKTUALNOŚCI
Odprawa kierownictwa mon zacja. Od początku roku śmigłow-

W Zatoce Gdańskiej
20 czerwca odbyła się
na pokładzie fregaty rakieto-
Dowódca Marynarki Wojennej
RP admirał Roman Krzyżelew-
ski powiedział, że rozmowa z
ce marynarki wojennej uczestni-
czyły w dziesięciu akcjach ratow-
niczych, w których uratowano
wej ORP „Gen. T. Kościuszko” ministrem na temat potrzeb łącznie trzynaście osób.
odprawa kierownictwa MON tego rodzaju sił zbrojnych
29. 06. W 6 Ośrodku
z udziałem ministra obrony opierała się na realiach. – Dla
Radioelektronicznym Marynarki
narodowej Aleksandra Szczy- nas ważne jest, żebyśmy nie
Wojennej obowiązki dowódcy
gło. Podczas rozmów porusza- odstawali od innych i posiada-
jednostki po ustępującym kmdr.
no zagadnienia dotyczące per- li liczbę jednostek, która za-
dr. Józefie Zawadzkim objął
spektyw rozwoju marynarki spokoi potrzeby Rzeczpospoli-
kmdr Marek Gilarski.
wojennej. Jednym z najważ- tej Polskiej w tym miejscu
Przekazanie obowiązków nastą-
niejszych zagadnień była przy- i w określonym czasie – po-
szłość lotnictwa morskiego. wiedział admirał. piło w obecności dowódcy MW
admirała floty Romana
Krzyżelewskiego.
nowy szef Zarządu P-2 SGWP 29. 06. Obowiązki dowódcy
Dywizjonu Zabezpieczenia
1 lipca objął stanowisko sze-
fa szkolenia sił powietrz-
nych gen. bryg. Anatol Cza-
płk Mieczysław Gocuł – do-
tychczasowy zastępca szefa
Zarządu Planowania Operacyj-
Hydrograficznego Marynarki
Wojennej przekazał
ban, dotychczasowy szef Za- nego P-3 w Sztabie General- kmdr Andrzej Kowalski, wyzna-
rządu Analiz Wywiadowczych nym. Przekazanie obowiązków czony na stanowisko szefa szko-
i Rozpoznawczych P-2 Sztabu nastąpiło 27 czerwca w czasie lenia 8 Flotylli Obrony Wybrzeża.
Generalnego WP. Nowym sze- uroczystej zbiórki kierowniczej Nowym dowódcą został
fem Zarządu P-2 SGWP został kadry SGWP. kmdr por. Dariusz Kolator.
2. 07. Dwustu studentów uczel-
ni cywilnych rozpoczęło specjali-
ORP „iskra” styczne szkolenie w Centrum
w regatach tall Ship Races Szkolenia Marynarki Wojennej
w Ustce w ramach zasadniczej

2 lipca ORP „iskra” wyruszył w rejs szkoleniowo-nawigacyjny. Pod bia-
ło-czerwoną banderą bierze udział w regatach „Tall Ship Races 2007”.
Wyjście żaglowca poprzedziła ceremonia nadania imienia „Admirał Dick-
służby wojskowej.
3. 07. Decyzją ministra obrony
narodowej komandor Krzysztof
man” nowemu jachtowi Akademii Marynarki Wojennej.
Grudnowski został wyznaczony
Podchorążowie i roku AMW na pokładzie żaglowca ORP „iskra” od-
na stanowisko dowódcy 44 Bazy
będą praktykę marynarsko-żeglarską.
lotniczej Marynarki Wojennej.
5. 07. Kmdr Mirosław
Badurowicz objął obowiązki do-
wódcy 43 Bazy lotniczej
Marynarki Wojennej.
6. 07. Na pokładzie fregaty ra-
kietowej ORP „Gen. K. Pułaski”
odbyła się ceremonia przekaza-
nia obowiązków dowódcy okrę-
KRZySZTOF WyGNAł

tu. Dowodzący okrętem kmdr
por. Krzysztof Mazurkiewicz
przekazał dowodzenie fregatą
kmdr. por. Piotrowi Nieciowi.

2007/02 przegląd morski 2
TRENDY aaa
SZKOLENIE I WYCHOWANIE Sprawdzić wyszkolenie

Ośrodek szkolenia
sił przeciwminowych
Postęp techniczny w siłach morskich wymusza tworzenie
specjalistycznych ośrodków szkoleniowych.
Chodzi o dostosowanie procesu szkolenia do specyfiki
stawianych zadań i posiadanego sprzętu.

P
aństwa członkowskie ining) w belgijskim porcie wo-
NATO, przygotowując jennym Zeebrugge.
załogi okrętów w sys-
temie narodowym, Powstanie i rozwój
włączają do harmonogramu Koncepcja utworzenia specja-
przygotowań również szkolenie listycznego ośrodka szkolenio-
ich załóg i testy w specjalistycz- wego dla sił przeciwminowych,
kmdr ppor. nych ośrodkach. Jednym z ta- wzorowanego na istniejącym już
Bogusław Szkudlarek kich wyspecjalizowanych ośrod- w Wielkiej Brytanii ośrodku
Dowództwo Marynarki Wojennej ków szkolenia i egzaminowania FOST (Flag Officers Sea Train-
załóg sił przeciwminowych jest ing), powstała w grudniu 1986 r.
MOST (Mine Countermeasure Organizację takiej placówki po-
Vessels Operational Sea Tra- wierzono belgijsko-holender-
skiej szkole przeciwminowej
Eguermin w Ostendzie. Infra-
Przygotowanie trału strukturę szkoły zmodernizowa-
przeciwminowego do pracy
no, tak aby odpowiadała nowym
potrzebom szkoleniowym.
MOST otwarto 21 lutego 1990 r.
Bezpośrednio podporządkowa-
no go Admiralicji Beneluksu
(ABNL – Admiral Benelux).
Początkowo przygotowywano
w nim tylko siły morskie Belgii
i Holandii, później także RFN
i Wielkiej Brytanii, a od 1992 r.
szkolą się tam siły morskie
wszystkich państw sojuszu.
W 1998 r. Admiralicja Beneluk-
ARCHIWUM AUTORA

su przejęła nad ośrodkiem do-
wództwo operacyjne. Dzięki te-
mu MOST stał się placówką

28 przegląd morski 2007/02
szkoleniową nie tylko państw Dwutygodniowe szkolenie
NATO, ale także tych spoza je- „train and test” w MOST jest
go struktur, wyrażających chęć prowadzone zgodnie z doku-
współpracy. mentami sojuszu – MARSTANS
Organizacja
Etatową obsadę MOST stano-
Wszystkie przedsięwzięcia szkoleniowe
wi 18 żołnierzy: 5 oficerów, w ośrodku mają na celu zwiększenie
12 podoficerów i sekretarka. efektywności wykonywanych zadań
Zespół kontrolujący jest podzie-
lony na 2 grupy –11-osobową i osiągnięcie pełnej interoperacyjności.
i 6-osobową. Do każdego testu
lub treningu grupy są indywidu- (Maritime standards). Obejmuje
alnie organizowane pod wzglę- ono sprawdzenie:
dem specjalności. Średnio w cią- • umiejętności poszukiwania
gu roku w MOST są szkolone i zwalczania min oraz wykorzy-
załogi 54 okrętów. stywania systemów uzbrojenia;
W ośrodku mogą jednocześnie • jakości wykonywania prac po-
Trening
przebywać jedynie żołnierze kładowych i bosmańskich, zaopa- w MOST jest
dwóch jednostek. Albo obie są trywania w morzu, współpracy ze sprawdzeniem
szkolone, albo jedna się szkoli, śmigłowcem; nie tylko
a druga zalicza test kontrolny. Nie • umiejętności nawigacji tak-
zaleca się, żeby w tym samym tycznej i precyzyjnej, dowodzenia wyszkolenia
czasie załogi obydwu okrętów by- i łączności w systemach zapaso- bojowego załogi
ły poddawane testom. wych oraz pomocniczych; okrętu, lecz także
• wykonywania czynności
Szkolenie w maszynowni (odstawienie si- umiejętności
W ośrodku szczególną wagę łowni, blokada sterów oraz walka bezpiecznego
przykłada się do osiągnięcia z ogniem i wodą); pływania.
przez załogi wysokiego pozio- • realizacji przedsięwzięć z za-
mu wyszkolenia na szczeblu kresu OPBMR oraz zapobiegania
operacyjnym. Jest to możliwe aktom terrorystycznym;
dzięki współpracy etatowej za- • umiejętności udzielania po-
łogi okrętu ze specjalistami mocy medycznej.
z MOST (szkoleniowcami z du-
żą praktyką morską). Nasz udział
Czas szkolenia w ośrodku jest W ośrodku zostały przeszkolo-
bardzo krótki. Dlatego załoga ne załogi dwóch polskich okrętów
jest intensywnie szkolona w ce- – ORP „Mewa” w 2001 r. i ORP
lu osiągnięcia zakładanego po- „Flaming” w 2003 r. Wszyscy bar-
ziomu operacyjnego. Trening dzo dobrze zdali sprawdzian.
w MOST jest sprawdzianem jej Kierownictwo Marynarki Wo-
wyszkolenia, testem możliwości jennej RP planuje dalszą współ-
działania z użyciem uzbrojenia pracę z MOST. Dąży do podnie-
włącznie oraz oceną znajomości sienia poziomu wyszkolenia za-
procedur i umiejętności walki łóg okrętów obrony przeciwmino-
z wodą i pożarem, jak również wej oraz liczy na wymianę do-
bezpiecznego pływania. świadczeń szkoleniowych. g

2007/02 przegląd morski 29
SIŁY MORSKIE INNYCH PAŃSTW Zakłócić przeciwnika

Samoloty
walki elektronicznej

sił morskich

ARCHIWUM AUTORA
Stanów Zjednoczonych
Statek powietrzny jako platforma dla urządzeń walki elektronicznej (WE) po raz pierwszy
został użyty podczas II wojny światowej. Samoloty Defiant, wchodzące w skład Royal Air
Force, wyposażone w urządzenia do zakłóceń radiolokacyjnych Mandrel, zakłóciły pracę
niemieckich stacji radiolokacyjnych Freya, pracujących w paśmie A.1

W
alce elektronicz- NOTATKA
nej przypisuje się EA-18G ma być wkrótce podstawowym
coraz większe środkiem walki elektronicznej w marynar-
ce wojennej Stanów Zjednoczonych.
znaczenie. Kraje Samoloty trafią na pokłady amerykań-
słabsze technologicznie bardziej skich lotniskowców już w 2009 r.
koncentrują się na zakupie syste- Zastąpią sukcesywnie wycofywane
mów bojowych i platform do ich EA-6B Prowler. Program zakłada budowę
90 nowych maszyn. Jego koszt jest sza-
kmdr por. Maciej Nałęcz przenoszenia. Natomiast kraje bo- cowany na 7,3 mld dolarów.
gate, zaangażowane w konflikty
zbrojne, dużą wagę przykładają do powietrznych USA był EF-111
rozwoju środków walki elektro- Raven. Samolot ten szeroko wy-
nicznej oraz do taktyki jej prowa- korzystywano w Azji Południo-
dzenia. Jako przykład można wo-Wschodniej.
wskazać działania marynarki wo- Samolot EA-6B Prowler firmy
jennej Stanów Zjednoczonych Northrop Grumman wszedł do
(US Navy). W ostatnich latach za- wyposażenia sił morskich USA na
częła ona realizować plany wpro- początku lat 70. XX wieku. Jest
wadzenia do eksploatacji samolo- wykorzystywany do monitorowa-
tu EA-18G Growler. nia spektrum elektromagnetycz-
nego oraz aktywnego przeciw-
Poprzednicy Growlera działania środkom radiolokacyj-
1 http://www.ausairpower. Pierwszym taktycznym samo- nym i łączności przeciwnika. To
net/te-tacjammer.html lotem walki elektronicznej sił pierwszy statek powietrzny opra-
z 4.03.2007 r.

30 przegląd morski 2007/02
cowany od podstaw jako samolot powiednich algorytmów postępo-
walki elektronicznej.2 wania określa, jakie działania na-
EA-6B Prowler jest wydłużoną leży podjąć w celu zwalczenia za-
wersją A-6E Intruder. Załogę sa- grożenia, lub automatycznie roz- W połowie
molotu tworzą pilot i trzej oficero- poczyna zakłócanie w odpowied-
wie walki elektronicznej. W skład nim paśmie i kierunku, z odpo- 2006 r.
wyposażenia wchodzą: urządze- wiednią mocą sygnału.3
nie zakłócające ALQ-99, urządze- Samoloty EA-6B najnowszej w służbie
nia zakłócające tego samego typu wersji, oznaczonej ICAP III marynarki,
w podwieszanych zasobnikach, (o zwiększonym potencjale – In-
system zakłóceń urządzeń łączno- creased Capability), mają w wy- piechoty
ści USQ-113 oraz pociski rakieto- posażeniu: taktyczny system za- morskiej i sił
we AGM-88 HARM (High Speed kłócania, odbiornik walki elektro-
Anti-Radiation Missile), przezna- nicznej przeznaczony do identy- powietrznych
czone do niszczenia stacji radiolo- fikacji i określenia położenia geo-
kacyjnych przeciwnika. graficznego emiterów fal elektro- znajdowało się
magnetycznych, urządzenia za- 111 samolotów
Odbiornik ALQ-99 kłócające łączność oraz odbiornik
Działa w zakresach od VHF do satelitarny obrazu taktycznego po- EA-6B Prowler.
Ku. Urządzenie najnowszej wer- chodzącego z innych źródeł.
sji oznaczono ALQ-99F. Prow- Umożliwia to dostęp do niejaw-
ler przenosi pięć zasobników nych sieci rozpoznania sił zbroj-
– po dwa pod skrzydłami i jeden nych. Ponadto w wyposażeniu
pod kadłubem. W każdym z za- maszyn tej wersji znajduje się
sobników znajdują się dwa na- urządzenie transmisji danych
dajniki dużej mocy, kierujące Link-16. Firma Northrop Grum- Jane’s All the World’s
2

wiązkę zakłócającą na źródło man, główny wykonawca syste- Aircraft 1976-77, p. 294.
http://www.airforce-tech-
3
emisji elektromagnetycznej prze- mu, dostarczyła odbiorcom dzie-
nology.com z 10.10.2006 r.
ciwnika, a także procesor okre- sięć samolotów tej wersji. Dosta-
ślający parametry wykrytych wy kolejnych czterech egzempla- u
emisji, połączony z jednostką
centralną samolotu. Komputer
pokładowy analizuje przechwy-
cone sygnały, zarządza zakłóce-
niami i wypracowuje dane. Da-
ne te są wyświetlane na konso-
lach oficerów walki elektronicz- Podstawowe dane taktyczno-techniczne
nej. Przed wylotem samolotu samolotu walki elektronicznej EA-6B Prowler
wprowadza się do bazy danych
centralnego komputera charakte- rozpiętość skrzydeł 16,15 m
rystyki emiterów przeciwnika. długość 18,24 m
Później są one porównywane wysokość 4,95 m
z przechwyconymi podczas lotu prędkość maksymalna 0,86 Ma
sygnałami, analizowane, identy- zasięg 1769 km
fikowane i lokalizowane. Każde- masa 14 588 kg
mu z sygnałów jest nadawany od- pułap operacyjny 11 500 m
powiedni stopień ważności. Cen- maksymalna masa startowa 29 484 kg
tralny komputer na podstawie od- napęd dwa silniki odrzutowe J52-P-408 Pratt & Whitney

2007/02 przegląd morski 31
SIŁY MORSKIE INNYCH PAŃSTW Zakłócić przeciwnika
u rzy są planowane na 2008 r. US Marynarka wojenna Stanów
Navy planuje łącznie zakup 21 Zjednoczonych prowadziła bada-
maszyn EA-6B ICAP III. nia w ramach całego programu.
Starano się ocenić zdolności pro-
Poszukiwanie, wadzenia WE z wykorzystaniem
Konflikty koncepcje, testy tylko maszyn EA-6B Prowler.
zbrojne Na następcę Prowlera, jako Brano pod uwagę wykonywanie
ostatnich kilku platformę dla urządzeń walki takich zadań, jak:
dekad pokazały, że elektronicznej, wybrano samo- • zakłócanie stacji radiolokacyj-
lot rodziny F/A-18 Hornet. Po- nych;
zwycięstwo nieważ maszyna ta może być • zakłócanie relacji łączności ra-
w działaniach w szerokim zakresie modernizo- diowej;
zbrojnych zależy od wana, założono, że pozostanie • rozpoznanie elektroniczne;
w służbie przez wiele lat. • przeciwdziałanie elektroniczne.
poziomu kontroli Po działaniach w Kosowie W ramach programu badano
spektrum elektro- Amerykanie powołali tzw. połą- przydatność załogowych i bezza-
magnetycznego, czony zespół analizy alternatyw łogowych statków powietrznych
walki elektronicznej. W jego skład oraz możliwość zastosowania naj-
a tym samym od weszli przedstawiciele wszystkich nowszych technologii. Wytypo-
systemów rodzajów sił zbrojnych. Zespół wano około tuzina różnych plat-
dowodzenia, rozpoczął prace w styczniu 2000 r. form, które mogłyby odgrywać
Miał za zadanie opracować dla rolę transportera środków elektro-
rozpoznania,
Departamentu Obrony USA ra- nicznych. Każdą z platform oce-
naprowadzania port dotyczący możliwości zwięk- niono pod kątem możliwości jej
uzbrojenia oraz szenia efektywności walki elek- zastosowania i kosztów produkcji
tronicznej oraz przygotować oraz możliwości jej eksploatacji
kierowania.
wstępne założenia wycofywania przez 30 lat.
z eksploatacji najstarszych ma- Prace nad raportem ukończono
szyn EA-6B Prowler, począwszy 15 grudnia 2001 r. W dokumencie
od 2010 r. Zespół przeanalizował niejawnym, liczącym dwa tysiące
głównie możliwości prowadzenia stron, omówiono 27 opcji zastą-
walki elektronicznej zgodnie z za- pienia maszyn EA-6B Prowler no-
sadami obezwładniania obrony wymi statkami powietrznymi.
przeciwlotniczej przeciwnika, W raporcie podkreślono, że
uwzględniając lata 2010–2030. do 2010 r. nie należy spodzie-
wać się istotnych zmian w tech-
Inne propozycje nologiach WE.
W lutym 2002 r. w budżecie
J edną z propozycji był zakup floty odpowiednio wyposażo-
nych odrzutowców biznesowych za kwotę 26 mld dolarów.
Inna propozycja zakładała wyposażenie w urządzenia walki
marynarki brakowało środków
na zakup zaawansowanych sa-
elektronicznej odpowiedniej liczby maszyn F/A-18, F-22
molotów walki elektronicznej.
i B-52 za łączną kwotę 82 mld dolarów. W najtańszej opcji,
Ale już w budżecie wstępnym
o wartości około 20 mld dolarów, proponowano wykorzysta-
z 22 sierpnia 2002 r. na rok fi-
nie bezzałogowych statków powietrznych Global Hawk w połą-
nansowy 2004 (FY 2004) prze-
czeniu z innymi (BSP) oraz kierowanymi pociskami rakietowy-
widziano środki na zakup 4 egz.
mi, pozostającymi w strefie wyczekiwania w gotowości do
samolotów w FY 2006, 12 egz.
przeciwdzialania emiterom i sensorom przeciwnika.
w FY 2007, 16 egz. w FY 2008
i 33 egz. w FY 2009. US Navy

32 przegląd morski 2007/02
Paul Bird

była gotowa zastąpić EA-6B sa- liwości jak maszyna EA-6B Prow- Zasobnik AN/ALQ-99
molotem Super Hornet, ale Penta- ler. Oprócz tego ma być wyposa- i podwieszany zbiornik
gon nie podejmował stosownych żony w stację radiolokacyjną paliwa pod skrzydłem
decyzji do sierpnia 2002 r. APG-79 z anteną skanowaną elek- jednego z testowych
EA-18G
W tym samym czasie własne ba- tronicznie (Active Electronically
dania prowadzili producenci sprzę- Scanned Array – AESA), w nowy
tu lotniczego. W kwietniu 2002 r. system zapobiegania interferencji
w firmie Boeing wykonano trzeci INCANS oraz mieć w uzbrojeniu
lot demonstracyjny koncepcyjne- dwa pociski rakietowe powietrze–
go samolotu walki elektronicznej –powietrze AIM-120C.
EA-18. Przetestowano samolot  Antena AESA umożliwi załodze
F/A-18F Super Hornet z podwie- samolotu jednoczesne prowadze-
szonymi trzema zasobnikami za- nie dużej liczby celów oraz niemal
kłócającymi ALQ-99 i dwoma jednoczesne zwalczanie celów po-
zbiornikami paliwa (fot.). Doko- wietrznych i lądowych (morskich).
nano pomiarów generowanych Z kolei system INCANS, opraco-
szumów i hałasu oraz określono wany przez firmę EDO, ma zapew-
wpływ nowej konfiguracji pod- nić załodze łączność ze światem
wieszeń na jakość i zdolności pi- zewnętrznym z jednoczesnym pro-
lotażowe samolotu. wadzeniem zakłóceń w komunika-
Jeszcze w grudniu tego samego cyjnych zakresach łączności. Ta-
roku US Navy zawarła z Boein- kiej możliwości nie mają obecne
giem kontrakt o wartości 1 mld do- maszyny walki elektronicznej US
larów na opracowanie i rozwój kon- Navy, czyli EA-6B. Growler bę-
cepcji samolotu EA-18G. W pię- dzie mógł działać samodzielnie,
cioletnim planie założono przepro- bez osłony samolotów uderzenio-
wadzenie w okresie 2004–2009 te- wych. Ma zabierać trzy zasobniki
stów laboratoryjnych, lotnisko- zakłócające, dwa rakietowe poci-
wych i w powietrzu. ski przeciwlotnicze AIM-120C,
dwa pociski przeciwradiolokacyj-
EA-18G Growler ne AGM-88 i dwa zewnętrzne
Stanowi czwartą wersję samo- zbiorniki paliwa. W innej konfigu-
lotu F/A-18. Ma mieć takie moż- racji przewiduje się wykorzystanie u

2007/02 przegląd morski 33
SIŁY MORSKIE INNYCH PAŃSTW Zakłócić przeciwnika
Podstawowe 2
podzespoły
SATCOM
EA-18G Growler 4
9
Źródło: National Defense
Industrial Association 3b
1
Legenda:
1 – platforma awioniki 7
(ALQ-218(V)2; odbiornik
CCS – Communications
Countermeasures Set 3a 5
– zestaw zakłóceń
łączności; terminal walki
elektronicznej); 8 6
3b 4
2 – element ALQ-218(V)2;
3a – ALQ-99 niskiego za-
kresu częstotliwości; do pięciu zasobników zakłócają- nej. Takie rozwiązanie zostało już
3b – ALQ-99 wysokiego
zakresu częstotliwości;
cych lub podwieszenie do sześciu zastosowane w maszynach Super
4 – pocisk przeciwradio- pocisków AGM-88. Hornet wersji Block 2.
lokacyjny AGM-88; Nie bez znaczenia są koszty eks-
5 – pocisk przeciwlotniczy ploatacji tego samolotu. W porów- Symulatory
AIM-120C; naniu z kosztami eksploatacji Począwszy od 1997 r., ponad
6 – podwieszany zbiornik
Prowlera są one niższe o 40%, li- 500 członków załóg samolotów
paliwa;
7 – stacja radiolokacyjna cząc na jedną godzinę lotu i wli- walki elektronicznej przeprowa-
APG-79; czając w to osłonę lotniczą. Oprócz dzało testy i doświadczenia na sy-
8 – MATT (Multi-mission niższych kosztów obsługi nowych mulatorze w zakładach w St. Lo-
Advanced Tactical maszyn – płatowca i awioniki uis. Zbudowano trzy symulatory
Terminal – zaawansowa- – niższe będą koszty szkolenia za- i umieszczono je w bazie samolo-
ny wielozadaniowy termi-
nal taktyczny); łogi. Skład załogi zmniejszono bo- tów walki elektronicznej US Na-
9 – antena CCS. wiem z czterech do dwóch człon- vy Whidbey Island w stanie Wa-
ków, a Growler w 90% jest wypo- szyngton. Ponadto postanowiono,
sażony w takie same podzespoły, że na symulatorze fabrycznym bę-
jakie mają samoloty bardzo licznej dą się szkoliły załogi, zanim zo-
rodziny F/A-18 Hornet (rys.). staną skierowane do lotów testo-
Załoga w czasie lotu będzie mo- wych na nowych samolotach.
gła korzystać z wydajnego syste- W przyszłości symulator ten bę-
mu dostępu do informacji taktycz- dzie służył do testowania nowych
nej, w tym również z wyświetla- koncepcji wykorzystywania sa-
cza, stanowiącego jednocześnie molotów walki elektronicznej,
interfejs. Zgodnie z założeniami taktyki ich użycia, nowych urzą-
pilot i oficer walki elektronicznej dzeń, wykorzystywania informa-
będą mogli dzielić się obowiązka- cji pochodzących z innych statków
mi, nie rezygnując z wykonywa- powietrznych, w tym bezzałogo-
nia czynności wynikających z ich wych, oraz do sprawdzania moż-
funkcji. Każdy z członków załogi liwości wykorzystywania samolo-
będzie miał w swojej części kok- tu jako środka sterowania i kon-
pitu cztery oddzielne monitory, troli BSP wykonujących zadania
przedstawiające dane o locie lub rozpoznawcze, bojowe i walki
dostępny obraz sytuacji taktycz- elektronicznej. g

34 przegląd morski 2007/02
HISTORIA MORSKA Działania TRENDY
śródlądowe
aaa

Polskie flotylle rzeczne w działaniach bojowych
w latach 1919–1991

Wsparcie z rzeki
Flotylle rzeczne jako związki operacyjno-taktyczne były przeznaczone do
prowadzenia działań głównie na rzekach i jeziorach.1

U
życie jednostek pływających flo- ra na odprawie inspektorów armii 27 sierp-
tylli rzecznych na obszarze pań- nia 1923 r. Generał Haller powiedział ofi-
stwa polskiego w latach 1919–  cerom, że od 1 kwietnia 1924 r. Polska po-
–1939 i po roku 1945 zależało od winna być przygotowana do prowadzenia
wielu czynników: możliwości ekonomicznych wojny z Niemcami lub Rosją, bądź z oby-
państwa, obowiązującej doktryny wojennej, dwoma sąsiadami jednocześnie (tzw. formu-
koncepcji ochrony i obrony granic, specyfiki ła dwóch wrogów „R+N”).
systemu wodnego obszaru kraju oraz doświad- Zgodnie z tą doktryną naszej granicy mor-
czeń wyniesionych z minionych wojen. skiej miała strzec marynarka wojenna. Sta-
wiało ją to na przegranej pozycji, ponieważ
Koncepcje użycia w 1923 r. Niemcy i Rosja miały na Bałtyku
Szef Departamentu Spraw Morskich (DSM) największe floty.
Kazimierz Porębski w pierwszych latach
II Rzeczypospolitej tak postrzegał rolę flotyl- Pierwsze plany rozbudowy
li rzecznych: […] Flotylle wojenne rzeczne floty morskiej MW
z powodu rozgałęzionego u nas systemu rzecz-
nego mają dla nas poważne znaczenie. Flotyl- nie uwzględniały
le te w wojnie minionej, zwłaszcza na Duna- ograniczonych możliwości
ju, odegrały dużą rolę. Pamiętając o tym, De-
partament niezależnie od opracowania planu ekonomicznych
organizacji tych flotylli w przyszłości zdołał państwa polskiego.
już zorganizować podobną flotyllę na Wiśle
i na Pinie. Nie składa się ona, co prawda, Kierownictwo marynarki wojennej (KMW),
z opancerzonych monitorów, lecz tylko z łodzi nie chcąc stracić wyszkolonych kadr, powróci-
motorowych i statków rzecznych prowizorycz- ło do koncepcji rozbudowy flotylli rzecznych.
nie przysposobionych do celów wojennych, W ten sposób starano się zatrzymać personel
lecz Flotylla Pińska już od czerwca br. bierze morski (w okresie kryzysu). Jednostki rzeczne
udział w akcji wojennej ku zadowoleniu Na- MW, czyli Flotyllę Wiślaną i Flotyllę Pińską,
czelnego Dowództwa, które uznaje potrzebę traktowano jako zasadnicze siły w ewentualnej u
sformowania ku wiośnie bardziej silnych flo-
tylli na Niemnie i dorzeczu Piny […].2
O kształtowaniu się podstaw nowej dok- 1 Leksykon wiedzy wojskowej. Pod red. M. Laprusa. Warszawa
tryny wojennej II Rzeczypospolitej świad- 1979, s. 117.
czyło wystąpienie szefa Sztabu Generalne- 2 K. Porębski: Sprawy morskie Polski. Wstęp i opracowanie
go Wojska Polskiego gen. Sanisława Halle- Zb. Machaliński. Gdynia 1996, s. 110.

2007/02 przegląd morski 35
HISTORIA MORSKA Działania śródlądowe
wojnie z obu przeciwnikami – Niemcami i Ro- walki, jest typową bronią walczącą, gdyż jej
sją. Flotylla Wiślana miała zwalczać siły nie- główne zadania polegają na bezpośrednim
mieckie, a Flotylla Pińska – rosyjskie. udziale w bitwie, czy to walcząc samodzielnie,
Takie rozwiązanie było zgodne z poleceniem czy to wspierając własną piechotę. Jej zada-
Ministerstwa Spraw Wojskowych, które naka- nia inne, pomocnicze, jak na przykład trans-
zywało KMW ograniczyć rozbudowę floty portowe, są bardzo ograniczone (Flotylla Piń-
morskiej i skoncentrować się na rozwoju flo- ska nie ma specjalnych transportowców, gdyż
tylli rzecznych. Flotylle te uznano bowiem za takowe wchodzą w skład żeglugi śródlądowej,
„tańsze” jednostki MW. związanej jak wszystkie służby transportowe
Jesienią 1925 r., kiedy najwyższe czynni- z Oddziałem IV i mogą być stosowane jedynie
ki państwowe i wojskowe zaczęły upatrywać na polu walki dla doraźnego przewiezienia kil-
głównego przeciwnika w Rosji Radzieckiej, ku jednostek piechoty). […] Jej zadanie jest
rozwiązano Flotyllę Wiślaną. Jej jednostki bojowe, a nie techniczne. Nie przeszkadza to
pływające przejęła Flotylla Pińska. Od bynajmniej, że w niektórych wypadkach część
1927 r. intensywnie ją rozbudowywano Flotylli może zapewnić pomoc przy budowie
w związku z ponownym odtworzeniem ro- mostów […].5
syjskiej Flotylli Dnieprzańskiej. Jedyną już
wówczas w polskiej MW flotyllą rzeczną Polemika
dowodził od 25 stycznia 1927 r. kmdr ppor. Pod koniec lat 20. XX w. rozgorzała dysku-
Witold Zajączkowski.3 sja na temat wykorzystania Flotylli Pińskiej.
NOTATKA Interesujący w tej dyskusji był głos gen. dyw.
Plan działania polskiego wojska na wschodzie przewi- Juliusza Rómmla. Twierdził on, że dla obro-
dywał włączenie Flotylli Pińskiej w skład Armii „Polesie”. ny Polesia w czasie przyszłych działań Polska
Flotylla ta miała zwalczać flotyllę rzeczną nieprzyjaciela, będzie mogła wydzielić pododdziały stano-
współdziałać z wojskami lądowymi w pasie nadrzecznym wiące w najmniejszym wymiarze siłę jednej
oraz osłaniać własne transporty.4
dywizji piechoty. Flotylla Pińska, posiadają-
Na znaczenie Flotylli Pińskiej w działaniach ca wtedy artylerię składającą się z dział kali-
na Polesiu zwracał uwagę już w końcu 1927 r. bru 75 i 100 mm oraz 15 kalibru 37 i 47 mm,
gen. Józef Rybak: […] W trudnych warunkach stanowiła liczącą się siłę bojową.
działań na terenie poleskim, gdzie punktem Oceniając ówczesne warunki operacyjne
wyjścia powinno być użycie jak najmniejszej i terenowe, gen. Rómmel był zdania, że nie
ilości sił do utrzymania frontu bojowego, Flo- należy używać pododdziałów flotylli do wy-
tylla Pińska odgrywać będzie bardzo poważ- konywania wypadów na tyły nieprzyjaciela
ną rolę. Teren poleski utrudnia bowiem (jak to przewidywał gen. Rybak), ponieważ
i ogromnie ogranicza użycie artylerii, której wszelkie wypady zagrażały głównie wła-
ogień na całym szeregu obszarów może być snym liniom komunikacyjnym.
dany jedynie z dział umieszczonych na stat- Generał uważał, że flotylla ma na Polesiu ogra-
kach. Z tego też względu Flotylla Pińska jest niczone możliwości prowadzenia działań skrzy-
właściwie rezerwuarem ognia artylerii na dłowych. Okresowo niski poziom wody w rze-
głównych arteriach rzecznych Polesia. Przez
umieszczenie dział na statkach pancernych 3 I. Bieniecki: Komandor Witold Zajączkowski – dowódca
oraz wyposażenie tych ostatnich w dużą ilość Flotylli Pińskiej (1892–1977). „Przegląd Morski” 1992 nr 5,
broni maszynowej powstają jakby forty pan- s. 41–52.
cerne, szybko poruszające się w trudnym te- 4 J. Dyskant: Wrzesień Flotylli Rzecznej. Warszawa 1988, s. 6–9.
renie poleskim, a potężnie wyposażone w środ- Por.: P. Stawecki: Polityka wojskowa Polski 1921–1926.
ki walki ogniowej (odwód ogniowy). Warszawa 1981; J. Godlewski: Wybrane zagadnienia polskiego
Reasumując: dla działań na Polesiu Flotyl- planowania wojennego w latach 1919–1939. „Zeszyty Naukowe
la Pińska jest pierwszorzędnym elementem Uniwersytetu Gdańskiego. Rozprawy i Monografie” 1982 nr 39.

36 przegląd morski 2007/02
NOTATKA
kach ograniczał bowiem pływanie monitorów Działania Flotylli Pińskiej były uzależnione, między inny-
zasadniczo do nurtu Prypeci, utrudniał także tę mi, od warunków wodnych na Polesiu. Na terenach poło-
czynność na jej dopływach. Generał Rómmel za żonych na wschód od Pińska flotylla mogła działać bez
właściwe w przyszłej walce uznał więc wyko- problemów tylko w okresie nawigacyjnym, czyli od kwiet-
rzystanie ognia artyleryjskiego flotylli.6 nia do listopada (8 miesięcy). Nawigacja była utrudniona
w okresie niskiego stanu wody, najczęściej od 15-30 lipca
Z niewielkich możliwości działania Flo- do 15 września każdego roku (3 miesiące).
tylli Pińskiej zdawał sobie sprawę dowódca
Okręgu Korpusu (OK) nr IX (w Brześciu mogła wykonać swych zadań z powodu zamar-
nad Bugiem) gen. bryg. Mieczysław Troja- zniętych rzek. Uznano, że ze względu na więk-
nowski. W 1931 r. skierował on pismo do szą odległość od granicy zimowanie flotylli
szefa Komunikacji Wojskowej Sztabu Głów- w Brześciu będzie dla niej korzystniejsze, nawet
nego WP, w którym przedstawił wiele po- mimo unieruchomienia z powodu zalodzenia.
stulatów dotyczących uregulowania dróg Brześć miał odgrywać rolę bazy tylko w czasie
wodnych na obszarze Polesia. zimy. Po ustąpieniu lodów jednostki pływające
miały powracać do swojej stałej bazy letniej
w Pińsku (uregulowaną drogą wodną).
Zapewnienie manewru Generał Trojanowski sugerował także roz-
G en. bryg. M.Trojanowski za najważniejsze
zadanie uznał udrożnienie drogi wodnej
na trasie: rzeka Pina–Kanał Królewski–rzeka
budowę Kanału Ogińskiego oraz uporządko-
wanie śluz na rzece Szczarze. Pozwoliłoby to
na rozszerzenie obszaru operacyjnego działa-
Dmuchawiec. Dzięki temu jednostki pływające nia flotylli i zwiększenie możliwości jej wy-
flotylli mogłyby w każdej chwili przepłynąć korzystania.8
z Pińska do Brześcia nad Bugiem. Realizacja Największe jednostki pływające flotylli
tego przedsięwzięcia pozwoliłaby na zabezpie- (o największym zanurzeniu), okręty i statki, mo-
czenie flotylli w razie niepowodzenia w działa- gły przepłynąć z Prypeci na Wisłę tylko w okre-
niach wojennych w rejonie Pińska oraz umożli- sie wysokiego stanu wody, czyli od 15 kwietnia
wiałaby użycie jednostek pływających flotylli do 30 maja (1,5 miesiąca).9
na innych rzekach. O znacznych możliwościach oddziaływania
artylerii Flotylli Pińskiej na przebieg działań
Generał Trojanowski ocenił, że baza flotyl- wojennych mówił w połowie 1933 r. gen. dyw.
li w Pińsku jest położona zbyt blisko granicy Kazimierz Sosnkowski, inspektor armii. Za
(w linii prostej 95 km) i że w razie konieczno- główne zadania tej jednostki uważał on opa-
ści wycofania własnych sił na zachód od tego nowanie szlaków żeglugi rzecznej na obsza-
miasta flotylla nie będzie dostatecznie zabez- rze Polesia i zwalczanie sił nawodnych flotyl-
pieczona. Wycofanie się jednostek pływają- li nieprzyjaciela, zapewnienie łączności tak-
cych flotylli było możliwe tylko w czasie kil- tyczno-operacyjnej obu brzegów dorzecza u
ku wiosennych miesięcy, przy wysokim sta-
nie wody. W pozostałych miesiącach, kiedy
stany wody były niskie bądź rzeki zamarznię- 5 Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie (dalej: CAW): Akta
te, jednostki pływające flotylli nie mogły się GISZ. T. 443. Pismo gen. J. Rybaka z 5.12.1927 roku, s. 1–2.
przemieszczać. Przeprowadzenie regulacji 6 CAW: Akta GISZ. T. 1933. Pismo gen. J. Rómmla do GISZ
drogi wodnej na trasie Pińsk–Brześć miało za- z 29.10.1929 roku, s. 1–2.
pewnić swobodę pływania flotylli przez cały 8 CAW: Akta GISZ. T. 1929. Pismo dowódcy OK IX gen. bryg.
okres wiosenno-letnio-jesienny. M. Trojanowskiego do szefa Komunikacji Wojskowej Sztabu
Postanowiono rozbudować bazę zimową flo- Głównego z 11.05.1931 roku, s. 1–2.
tylli w Brześciu nad Bugiem. Obawiano się bo- 9 CAW: Akta Kancelarii Sztabu Głównego. T. 50. Referat
wiem, że w przypadku zimowej ofensywy wojsk Oddziału III Sztabu Głównego w sprawie nowej organizacji wo-
rosyjskich w kierunku Pińska flotylla nie będzie jennej Flotylli Rzecznej w Pińsku z 1.12.1932 roku.

2007/02 przegląd morski 37
HISTORIA MORSKA Działania śródlądowe
• niszczenie umocnień przeciwnika w po-
bliżu rzek i przyległego pasa,
• niszczenie linii komunikacyjnych nieprzy-
jaciela na rzekach,
• ubezpieczanie własnych linii komunika-
cyjnych na rzekach.12
Oceniając dzisiaj możliwości przeprowadze-
nia wymienionych działań, należy uznać je za
mało realne. Jednak ustalenia dotyczące takie-
go właśnie wykorzystania Flotylli Pińskiej
w działaniach bojowych na Polesiu obowiązy-
wały do 1939 r.
Ocena działań
ARCHIWUM MW
Oficerowie Flotylli Pińskiej po przedosta-
niu się do Wielkiej Brytanii tak wspominali
zadania operacyjne flotylli na wypadek dzia-
Monitory Flotylli Pińskiej – na pierwszym pla-
łań wojennych: Zadanie operacyjne Flotylli
nie ORP „Horodyszcze” w planie osłony polegało na zamknięciu rze-
ki i wspieraniu ogniem piechoty. Forsowane
Prypeci oraz współdziałanie ogniowe artyle- przez Inspektorat Armii gros wysiłków wyszko-
rii flotylli z oddziałami lądowymi.10 leniowych szło w tym ostatnim kierunku. Wo-
Warto wspomnieć, że w obowiązującym od bec nieużyteczności Kanału Królewskiego wy-
1934 r. Regulaminie bojowym Flotylli Rzecz- szkolenie bojowe Flotylli było skierowane wy-
nej za jej główne zadania uznano: łącznie na Wschód i nigdy żadne zagadnienia
• panowanie nad rzekami, operacyjne na innych rzekach nie były brane
• współdziałanie z oddziałami wojsk lądo- pod uwagę […].13
wych, Kmdr Witold Zajączkowski, dowódca Flo-
• transportowanie pododdziałów wojsk lą- tylli Pińskiej, dążył do tego, aby jej podod-
dowych. działy uczestniczyły w ewentualnych działa-
Jako obszar działania jednostki rzecznej okre- niach wojennych przeciwko Niemcom na za-
ślono śródlądową sieć wodną oraz teren do niej chodzie kraju. W 1939 r. wystąpił z wnio-
przylegający, nad którym można było sprawo- skiem do KMW o przerzucenie części sił flo-
wać kontrolę dzięki artylerii flotylli. 11 tylli na Wisłę. Plan ten zyskał akceptację sze-
W połowie lat 30. działania Flotylli Pińskiej fa KMW, ale nie poparł go szef Sztabu Głów-
nadal uzależniano od przebiegu przyszłych nego WP. Ten ostatni zmienił zdanie dopie-
operacji wojskowych na Polesiu. Przewidywa- ro po osobistym spotkaniu z dowódcą flotyl-
no, że jednostka ta zostanie użyta do prowa- li. Uznał, że działania flotylli na dolnej Wi-
dzenia takich działań, jak:
• walka nawodna mająca na celu zniszcze- 10 CAW: Akta GISZ. T. 1939. Wytyczne gen. dyw.
nie flotylli nieprzyjaciela, K. Sosnkowskiego w sprawie wyszkolenia artyleryjskiego
• współpraca z własnymi siłami lądowymi Flotylli Pińskiej z sierpnia 1933 roku, s. 1–2.
przez wspieranie tych sił na lądzie ogniem arty- 11 Archiwum MW w Gdyni, sygn. nr 290/15. Regulamin bojowy
lerii (zarówno podczas natarcia, jak i obrony), Flotylli Rzecznej. Cz. 1. Warszawa 1934, s. 3.
• ubezpieczanie sił na lądzie w czasie od- 12 CAW: Akta Szefa Sztabu Głównego. T. 24. Opracowanie
wrotu, wysadzania desantu i współdziałania w sprawie Flotylli Rzecznej z 21.10.1936 roku, s. 6 i 7.
w akcji przerzucania oddziałów lądowych 13 Muzeum MW w Gdyni, sygn. nr 566. Relacja pt. Historia
przez rzeki oraz obrony przepraw, Flotylli Rzecznej MW w kampanii wrześniowej 1939 roku, s. 7.

38 przegląd morski 2007/02
śle mogą przynieść pewne korzyści. Wyraził ła do patrolowania Jeziora Somińskiego na od-
więc zgodę na przerzucenie sześciu mniej- cinku Inspektoratu SG Chojnice.18
szych jednostek pływających (kutrów) do
Modlina i dalej na Wisłę.14 Użycie flotylli rzecznych
Nowo utworzoną grupę kutrów, nazwaną przez Armię Krajową
„Oddziałem Wydzielonym Wisła”, operacyj- Koncepcję wykorzystania flotylli rzecznych
nie podporządkowano dowódcy Armii „Po- w swych działaniach bojowych opracowały
morze”. [...] W rozważaniach co do opera- również ośrodki oporu działające na ziemiach
cyjnych możliwości Flotylli przewidywano, polskich pod okupacją niemiecką.
że Flotylla może odegrać dość pokaźną ro- W obsadzie personalnej „Alfy”, konspira-
lę na Prypeci i Dnie- cyjnego związku MW
prze, tak jak to było Podczas działań bojowych we Komendy Głównej Ar-
w 1919 r., z tą różnicą, mii Krajowej, powstałe-
że w wojnie 1919 r. Flo- wrześniu 1939 r. większość go 1 września 1941 r.,
tylla, aczkolwiek współ- jednostek pływających Flotylli przewidywano między
działała z wojskami lą- innymi stanowisko dla
dowymi, to jednak nig- Rzecznej MW w Pińsku uległa oficera do spraw organi-
dy nie wspierała pie- samozatopieniu. zacji flotylli rzecznej.19
choty bezpośrednio. Komendant „Alfy”
Wszystkie jej operacje polegające na walce, kmdr A. Gniewecki, informując w Dzienniku
czy to z flotyllą nieprzyjaciela, czy to z woj- zarządzeń nr 1 o powstaniu tej organizacji
skiem lądowym, były prowadzone niezależ- MW, wśród czterech utworzonych zawiązków
nie i dopiero skutki tych walk wywierały organizacyjnych wymieniał flotyllę rzeczną.20
wpływ pośredni na całość operacji […].15 Z kolei w sprawozdaniu organizacyjnym z paź-
Podczas działań bojowych we wrześniu dziernika 1943 r. kmdr A. Gniewecki wymie-
1939 r. większość jednostek pływających Flo- niał w strukturze „Alfy” zawiązek rzeczny
tylli Rzecznej MW w Pińsku uległa samoza- „Szczupak”, tworzony przez czterech ofice-
topieniu. Jak wyliczył J. Dyskant, na rzekach rów i trzydziestu dwóch szeregowych.21 u
Polesia zatopiono 93% jednostek (pod wzglę-
dem wyporności), natomiast na Wiśle 7% jed- Tamże, s. 5. Zob. też: J. Dyskant: Oddział Wydzielony
14

nostek (pod względem wyporności z jednost- „Wisła”. Zarys działań bojowych OW „Wisła” Flotylli Rzecznej
kami zmobilizowanymi włącznie).16 we wrześniu 1939 r. Warszawa 1982.
W okresie II Rzeczypospolitej małe jed- 15 Tamże, s. 6.
nostki pływające wchodziły także w skład J. Dyskant: Okręty rzeczne Polskiej Marynarki Wojennej
16

pododdziałów Korpusu Ochrony Pograni- 1918–1939. „Nautologia” 1993 nr 4, s. 10–17.
cza, działającego w latach 1924–1939 na Archiwum SG w Szczecinie: Zespół Korpusu Ochrony
17

Kresach Wschodnich. W Archiwum Straży Pogranicza, sygn. nr 541. T. 109. Pismo z II-ej odprawy dowód-
Granicznej w Szczecinie znajduje się doku- ców batalionów KOP nr 697/5 z 9.03.1928 roku (dokument
ment, sygnowany datą 9 marca 1928 r., in- udostępniony autorowi przez mgr. Pawła Skubisza).
formujący, że do strażnicy KOP „Jezioro” A. Skorek: Kronika Inspektoratu Granicznego Chojnice
18

(z 17 Batalionu) i  strażnicy KOP „Wilcza” (1936 r.). „Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia Straży
(z 16 Batalionu) zostaną przydzielone dwie Granicznej w Koszalinie” 2004 nr 1, s. 102.
motorówki z obsługą marynarską. Jednost- B. Chrzanowski, A. Gąsiorowski: Wydział Marynarki
19

ki te zamierzano wykorzystać do patrolowa- Wojennej „Alfa” Komendy Głównej Armii Krajowej. Pod red.
nia granicy na Słuczy i Prypeci.17 A. Tomczaka (Biblioteka Fundacji „Archiwum Pomorskie AK”
Jednostki pływające wykorzystywała rów- w Toruniu). Toruń 2001, s. 46.
nież Straż Graniczna. W 1936 r. łódź wiosło- Tamże, s. 47.
20

wo-motorowa z silnikiem typu Johnson służy- Tamże, s. 73.
21

2007/02 przegląd morski 39
HISTORIA MORSKA Działania śródlądowe
Do zadań ośrodka rzecznego należało: granic państwa przy współdziałaniu z jednost-
• osiągnięcie pełnej wartości bojowej za- kami lądowymi wojska, winna być użyta do
wiązków marynarki w chwili wybuchu po- walki przede wszystkim na rzekach granicz-
wstania powszechnego, nych, także na wszystkich drogach wodnych
• przygotowanie do przejęcia jednostek pły- śródlądowych w Państwie.
wających, obiektów i urządzeń żeglugi śród- W czasie pokoju jednostki Flotylli Rzecz-
lądowej, nej mogą być użyte do stałego patrolowania
• przygotowanie opisu technicznego wyzna- rzek granicznych Odry i Nysy, strzegąc ra-
czonych jednostek pływających, zbieranie da- zem z jednostkami WOP (Wojsk Ochrony
nych ewidencyjnych i technicznych dotyczą- Pogranicza – przyp. I.B.) całości zachod-
cych portów zakładów żeglugi śródlądowej, nich granic Państwa […].
• zbieranie i opracowywanie ogólnych wia- Do czasu przeprowadzenia szczegółowe-
domości o żegludze rzecznej, go rozpoznania w terenie kmdr por. Kana-
• przygotowanie obsady jednostek pływają- foyski proponował:
cych i portów żeglugi śródlądowej. a) jako Główną Bazę i zimowisko m. Byd-
W skład zawiązku „Szczupaka” wchodzili goszcz – miejscowość położoną w głębi kra-
oficerowie i podoficerowie zawodowi MW. ju, posiadającą stocznię i połączenia wod-
„Alfa” rozpoczęła także prace nad utworze- ne z całym krajem;
niem ośrodka MW w Modlinie oraz planowa- b) jako Bazę Wysuniętą operacyjną
ła odtworzenie Flotylli Pińskiej.22 w m. Kostrzyn – miejscowość położoną
Mimo generalnie negatywnych doświadczeń w środkowym biegu rzeki Odry przy ujściu
związanych z działalnością flotylli rzecznych rzeki Warty […].25
w wojnie 1939 r. oficerowie polskiej MW wal- NOTATKA
czącej u boku aliantów na zachodzie Europy Początkowo w skład flotylli rzecznej planowanej
przedstawiali ogólne wizje wykorzystania jed- przez kmdr. por. Kanafoyskiego miały wejść dwie jednostki
nostek wojskowych tego rodzaju. Komandor pływające z przedwojennej Flotylli Pińskiej – ciężki kuter
Karol Korytowski w opracowaniu z przełomu uzbrojony „Nieuchwytny” i kuter uzbrojony KU 6. Z dokumen-
tu wynika, że planowana flotylla rzeczna miała być jednostką
1941 i 1942 roku, przygotowanym dla sztabu samodzielną, funkcjonującą poza strukturami formacji WOP.
Naczelnego Wodza i zatytułowanym Polska Miała z nimi współdziałać tylko w zakresie ochrony granicy.
Marynarka Wojenna po wojnie stwierdził: […]
Odtworzenie nowych flotylli (rzecznych Mimo że projekt kmdr. por. R. Kanafoyskie-
–  przyp. I. B.) w dalszej przyszłości, gdy zaj- go nie został zrealizowany, w późniejszych la-
dzie tego potrzeba, będzie zadaniem, które tach brygady WOP wykorzystywały pływają-
winno obarczyć Marynarkę.23 ce na rzekach jednostki do ochrony granic
Flotylle rzeczne po 1945 r. 22 Tamże, s. 61. Zob. też: J. Romanowicz: Szkolenie specjali-
Koncepcje wykorzystania jednostek pły- stów morskich w Armii Krajowej. „Przegląd Morski” 2003 nr 5,
wających w służbie na wodach śródlądo- s. 80–96.
wych pojawiły się w Wojsku Polskim także 23 Muzeum MW w Gdyni, sygn. nr 602. Opracowanie kmdr.
po 1945 r.24 K. Korytowskiego z 1942 roku pt. Polska Marynarka Wojenna
Autorem jednej z nich był kmdr por. Roman po wojnie, s. 191. Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska, 1990,
Kanafoyski, przedwojenny oficer polskiej MW, s. 184–193, wstęp T. Kondracki.
dowódca „Oddziału Wydzielonego Wisła”. 24 B. Zalewski: Poglądy na rozwój i wykorzystanie sił Marynarki
Koncepcja ta została zawarta w dokumencie Wojennej w latach 1945–1949. Cz. 1. „Przegląd Morski” 2003
Projekt, cel, użycie i uzbrojenie jednostek Flo- nr 1, s. 99.
tylli Rzecznej, sygnowanym datą 14 listopada 25 I. Bieniecki: Kmdr por. Roman Kanafoyski i jego projekt wy-
1946 r. Komandor Kanafoyski uznał, że: […] korzystania jednostek flotylli rzecznej do ochrony polskich gra-
Flotylla Rzeczna, mając za zadanie obronę nic. „Nautologia” 1999 nr 2, s. 51–53.

40 przegląd morski 2007/02
ki kuter rzeczny miał następujące parametry
taktyczno-techniczne:
• wyporność – 38,5 t;
• wymiary – 23x4x0,53 (0,62) m;
• prędkość – 12 węzłów;
• załoga – 16-osobowa;
• uzbrojenie – działko kalibru 40 mm, arma-
ta kalibru 37 mm, ckm.29
W następnych latach dywizjon rozbudowy-

ARCHIWUM MW
wano, a w jego skład weszły nowe kutry i mo-
torówki oraz warsztat pływający WP-1.
Od 1959 r. zmieniono zasady pełnienia
Wnętrze wieży monitora rzecznego Flotylli Pińskiej służby na Zalewie Szczecińskim. W związ-
ku z tym szczeciński dywizjonu nie był już
przebiegających wodami granicznymi. tak intensywnie wykorzystywany. Nie trze-
W sierpniu 1946 r. Dowództwo MW wystąpi- ba było konwojować statków, a dotychcza-
ło do władz nadrzędnych z prośbą o przeka- sowe metody służby stały się formalnością.
zanie jednostce WOP ciężkiego kutra uzbro- Zadecydowano więc o rozformowaniu pod-
jonego „Nieuchwytny” z byłej Flotylli Piń- oddziału. Przestał on istnieć w 1961 r. Jego
skiej. Sprawę przekazania tej jednostki do MW jednostki pływające przejęły dywizjony
pomyślnie załatwiono dopiero w 1947 r. Ku- WOP w Świnoujściu i Gdańsku.30
ter przepłynął drogą śródlądową do Świnouj- W późniejszych strukturach organizacyj-
ścia, gdzie został przydzielony do Szczeciń- nych formacji WOP, oprócz Samodzielnego
skiego Obszaru Nadmorskiego.26 Batalionu Kutrów Granicznych portu Szcze- u
Zorganizowanie flotylli rzecznych przewi-
dywano również w planie rozwoju sił morskich 26 Muzeum MW w Gdyni, sygn. nr 67. Opracowanie kpt. Wło-
w Polsce w latach 1947–1959. Flotylle te za- dzimierza Pogody pt. Powstanie i początkowy okres rozwoju lu-
mierzano wykorzystać głównie na zalewach dowej Marynarki Wojennej w latach 1944–1947 (referat wy-
i rzekach granicznych: na Nysie, Odrze i Za- głoszony na konferencji wojskowo-historycznej MW z okazji
lewie Szczecińskim na zachodzie oraz na Wi- XX-lecia ludowego Wojska Polskiego w dniach 26 i 27 września
śle i Bugo-Narwi na wschodzie.27 1963 roku), s. 57.
Ostatecznie w marynarce wojennej w tym 27 B. Zalewski: Polska morska myśl wojskowa 1918–1989.
okresie nie powstały flotylle rzeczne. Jednak „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej w Gdyni”
zalążki tych jednostek utworzono w ramach 2000 z. 141 A, s. 310.
formacji WOP. 28 Opracowanie przygotowane na sesję naukową w Gdańsku
W porcie Szczecin utworzono 7 czerwca pt. XX lat MBOP z 1.04.1986 roku, s. 28–29 (odpis w zbiorach
1949 r. Samodzielny Zespół Kutrów Granicz- autora).
nych WOP. W jego wyposażeniu znalazły się 29 Monografia Pomorskiego Dywizjonu Okrętów Pogranicza za
następujące jednostki pływające: lata 1966–1991. W: Wystąpienia kierowniczej kadry brygady
• jedna typu LCPL; na sesji naukowej „XX lat MBOP”. Gdańsk 1986 (odpis w zbio-
• dwie duże motorówki – Pabieda” i „Wy- rach autora), s. 1–2.
palona”; 30 Opracowanie przygotowane na sesję naukową..., s. 29.
• cztery małe motorówki portowe.28 Według oceny autora cytowanego opracowania […] Te korzyst-
Po kilku latach, kiedy rozkazem dowódcy ne zmiany dla żeglugi i gospodarki morskiej mogły nastąpić
WOP nr 019/Org. z 15 lipca1951 r. powołano dzięki temu, że zmniejszył się w tym rejonie nacisk elementów
Dywizjon Rzeczny 12 Brygady WOP w Świ- przestępczych i próby przerwań granicznych drogą przedosta-
noujściu, kuter „Nieuchwytny” wszedł w skład nia się na statek bandery obcej w czasie jego przechodzenia
tego pododdziału jako CKR „Okoń”. Ten cięż- przez Zalew […].

2007/02 przegląd morski 41
HISTORIA MORSKA Działania śródlądowe
cin, w latach późniejszych Samodzielnego Ba- Pod koniec lat 60. spośród 48 strażnic WOP
talionu Kutrów Granicznych portu Szczecin ochraniających granicę zachodnią 35% (17)
i Dywizjonu Rzecznych Kutrów Pogranicza stanowiły strażnice rzeczne. W wyposażeniu
Szczecin (12 Brygady WOP w Szczecinie), tych pododdziałów znajdowały się wówczas
nadal funkcjonowały pododdziały przeznaczo- 32 kutry rozpoznawcze typu KR-70.
ne do pełnienia służby na rzekach granicznych W pierwszej połowie lat 70. na zachodnim
i wodach wewnętrznych.31 odcinku granicy polskiej (z byłą NRD) wy-
NOTATKA
korzystywano system ochrony granicy opar-
W latach 50. XX w. okręty przeznaczone do działań na wo- ty głównie na służbie patrolowej i sygnaliza-
dach śródlądowych znajdowały się również w wyposażeniu cji urządzeń podczerwieni, a na granicznym
jednostek MW. Zgodnie z rozkazem dowódcy MW nr 64/Org. odcinku rzeki Odry – również na służbie ku-
z 30.12.1954 r. rozformowano flotyllę trałowców, a w jej trów rozpoznawczych.
miejsce utworzono brygadę trałowców (etat nr 35/258).
Od 10 lutego 1955 r w ramach brygady trałowców MW za- W tym czasie system ochrony granicy za-
częto formować Dywizjon Kutrów Rzecznych.32 chodniej był udoskonalany. Strażnice rzecz-
ne wyposażono dodatkowo w 20 kutrów roz-
Na podstawie rozkazu dowódcy MW (nr 38/ poznawczych typu KR-70.
Org.) Rzeczny Dywizjon Kutrów Trałowych W latach 1973–1975 do ochrony granicy
został przebazowany drogą śródlądową z He- morskiej skierowano 30 kutrów KR-70 S ty-
lu do Świnoujścia. Siedem okrętów dywizjo- pu Jesion. Rozpoznawczymi KR-70 S zastę-
nu wypłynęło 11 listopada 1956 r. z Helu powano kutry typu KR-70.39
i przez Gdynię, Gdańsk Nowy Port, Byd- Jednostki tego typu mogły wykonywać za-
goszcz, Kostrzyn, Szczecin dotarło do Świno- dania rozpoznania inżynieryjnego wód śród-
ujścia. W porcie wojennym kutry zacumowa- lądowych i ich patrolowania. Mogły także
ły 23 listopada 1956 r.33
Na dzień 8 stycznia 1958 r. w skład do-
wództwa Rzecznego Dywizjonu Kutrów
Trałowych wchodzili: dowódca (por. mar. 31 Z. Jackiewicz: Wojska Ochrony Pogranicza 1945–1991.
Feliks Reguła), zastępca dowódcy, oficer Krótki informator historyczny. Kętrzyn 1998, s. 59–61.
mechanik i flagowy miner. Dywizjon był 32 Muzeum MW w Gdyni, sygn. nr 370. Relacja
wyposażony w siedem okrętów (kutry tra- Z. Kołodyńskiego pt. Zarys historii Flotylli Trałowców w latach
łowe TR-41–TR-47).34 1946–1960. Gdynia 1963, s. 12–13.
Rzeczne kutry trałowe wykonywały różno- 33 AMW w Gdyni: Zespół Akt Dywizjonu Kutrów Trałowych,
rodne zadania szkoleniowe i bojowe, między sygn. nr 3883/89. T. 2. Kronika Dywizjonu Kutrów Trałowych
innymi: minowanie i rozminowywanie, trało- od 1.06.1961 roku do 31.12.1978 roku, s. 3.
wanie, strzelania i zadania zespołowe grupy 34 AMW w Gdyni: Zespół Akt Dywizjonu Kutrów Trałowych,
jednostek pływających.35 sygn. nr 2320/61. T. 4. Roczny plan szkolenia oficerów
W połowie 1958 r. okręty Rzecznego Dy- Dywizjonu Kutrów Trałowych na rok 1957/1958 (nr 4)
wizjonu Kutrów Trałowych stanowiły 21% z 8.01.1958 roku, s. 99.
ogólnej liczby jednostek pływających pod- 35 Tamże. Terminarz zdawania zadań kursowych i strzelań
legających bazie MW w Świnoujściu. Przed- przez Dywizjon Rzecznych Kutrów Trałowych w 1958 roku (nr 3)
stawiały znaczący potencjał bojowy (dwa- z 6.01.1958 roku, s. 1.
naście kutrów trałowych).37 37 Tamże. Wykaz składu i dyslokacji okrętów i jednostek Bazy
Jeszcze na początku lat 60. XX w. w bazie MW Świnoujście z 25.07.1958 roku (zał. do pisma nr 367).
w Świnoujściu znajdowało się w służbie sie- 38 AMW w Gdyni: Zespół Akt Dywizjonu Kutrów Trałowych,
demnaście kutrów trałowych, w dwóch pod- sygn. nr 3883/89. T. 2. Kronika Dywizjonu Kutrów Trałowych
oddziałach: I grupie KTR, mającej siedem jed- od 1.06.1961 do 31.12.1978 roku, s. 3.
nostek pływających, i II grupie KTR, wypo- 39 Informacja o działalności Wojsk Ochrony Pogranicza w la-
sażonej w dziesięć takich jednostek.38 tach 1971–1975. Biblioteka MOSG, ss. 13, 14, 16.

42 przegląd morski 2007/02
szybko pokonywać przeszkody wodne z gru-
pą sześciu żołnierzy.40 Flotylla Pińska
Wyposażenie pododdziałów WOP w nowe
jednostki pływające, o lepszych parametrach P owstawała w II Rzeczypospolitej w atmosfe-
rze społecznych sentymentów i fascynacji
taktyczno-technicznych, pozwoliło na sku- nowoczesnością. Mimo wyposażenia jej w kilka
teczniejsze wykonywanie zadań w służbie stosunkowo nowoczesnych jednostek pływają-
granicznej na rzekach i zalewach.41 cych, pozostawała ona, jako całość, jednostką
archaiczną. Sprawdzianem dla flotylli był jej
Podsumowanie udział w kampanii wrześniowej 1939 r.
Obecnie działania pododdziałów i jednostek Bohaterstwo walczących marynarzy i sporadycz-
wojskowych na wodach śródlądowych wyda- ne sukcesy flotylli nie przekonały o przydatności
ją się anachroniczne. Jednak w okresie dwu- operacyjnej tego typu jednostki.
dziestolecia międzywojennego i w pierwszych
latach po II wojnie światowej, kiedy opraco- jej wieloletni dowódca kmdr W. Zajączkow-
wywano koncepcje zastosowania różnych ro- ski. Jego zdaniem, aby unieruchomić obiek-
dzajów tzw. szybkich wojsk na polach walki, ty pływające, jakimi dysponowała flotylla,
flotylle rzeczne nie budziły kontrowersji. Nie- wystarczyło trafić bombą w promieniu 100 m
mniej zdawano sobie sprawę z ograniczonych od okrętu.
możliwości ich zastosowania. Pytanie, czy Flotylla Pińska w takim kształ-
Fascynacja flotyllami rzecznymi w dwu- cie była potrzebna siłom zbrojnym II Rzeczy-
dziestoleciu międzywojennym wynikała ze pospolitej, wciąż więc wywołuje dyskusje.
stereotypów myślenia wielu decydentów. Od- Rok 1939 unaocznił, że w nowoczesnej
woływali się oni do swych doświadczeń wy- wojnie nie ma miejsca dla flotylli rzecznych
niesionych ze służby w marynarkach wojen- (z ówczesną ich organizacją i jednostkami
nych innych państw, a także do minionych pływającymi). Mimo to w czasie II wojny
wojen, w tym wojny polsko-rosyjskiej, w któ- światowej i po jej zakończeniu nie zaniecha-
rej jednostki takie walczyły. no realizacji planów wykorzystania tego ro-
Plany rozwoju flotylli rzecznych, choć am- dzaju jednostek. 
bitne, były nierealne. Wynikało to z trudnej kmdr ppor. rez. dr Ireneusz Bieniecki
sytuacji ekonomicznej państwa i ograniczo-
nych możliwości przydzielenia środków fi-
nansowych na rozwój tych jednostek. Jed- 40 Kuter rozpoznawczy KR-70 S. Opis i użytkowanie. MON,
nostki rzeczne, ze względu na bogate wy- 1980, s. 5–7.
posażenie w sprzęt techniczny, wymagały 41 Instrukcja obsługi i eksploatacji kutra rozpoznawczego
dużych nakładów finansowych. I chociaż KR-70 S. Warszawa 1975, s. 4–5. Zgodnie z instrukcją kuter
KMW opracowało wiele planów rozbudo- KR-70 S był przeznaczony do patrolowania wód przybrzeżnych
wy MW i flotylli rzecznych, to plany te nie w rejonie do 5 Mm od brzegu. Mógł być wykorzystywany do
zawsze były realne. przewozu sześciu osób (w tym dwóch członków załogi).
Badacze, oceniając Flotyllę Pińską (w jej Charakterystyka kutra. Wymiary: długość całkowita – 5,4 m;
ówczesnym kształcie), zgadzają się z poglą- długość kadłuba – 4,8 m; największa szerokość – 1,98 m; sze-
dem, że była ona jednostką anachroniczną. Sta- rokość kadłuba – 1,90 m;
nowisko takie prezentował między innymi zanurzenie (w spoczynku) – 0,31 m.
płk dypl. Jerzy Kirchmayer. Twierdził on, że Masa kutra kompletnie wyposażonego z inwentarzem – 830 kg.
koryta rzek znacznie ograniczały działania jed- Prędkość maksymalna kutra kompletnie wyposażonego z zało-
nostek pływających, a największym dla nich gą (dwie osoby), przy stanie morza i sile wiatru do 0,5 stopnia
zagrożeniem było lotnictwo przeciwnika. w skali Beauforda wynosiła 23 węzły.
Ograniczone możliwości wykorzystania Napęd – silnik Fiat 1500 zmarynizowany.
flotylli rzecznej w Pińsku dostrzegł po latach Autonomia pływania przy pracy silnika pełną mocą – 4 h.

2007/02 przegląd morski 43
§
INFORMACJE, KOMUNIKATY W zgodzie z przepisami
Praktyczne stosowanie przepisów prawnych dotyczących podróży służbowych
sprawia wiele trudności. Ważne jest zatem dokładne ich poznanie oraz
jednoznaczne interpretowanie.

podróże służbowe
kadry i pracowników wojska
P
roblematykę  podróży  nie  kraju  (DzU  nr  179,  poz.  otrzymałby odpowiedzi w od-
służbowych  żołnierzy  1750 ze zm.). powiednim czasie? Zrezygno-
zawodowych oraz pra- wać z podróży służbowej? Wąt-
cowników wojska regulują od- Polecenie odbycia pię, czy którykolwiek z dowód-
rębne rozporządzenia, wydane  podróży służbowej ców podjąłby taką decyzję. Ra-
na podstawie różnych upoważ- Polecenie odbycia podróży  czej odbyłby podróż na własny 
nień ustawowych, mające taką  służbowej może wydać żołnie- koszt, niż z niej zrezygnował. 
samą rangę w hierarchii aktów  rzowi zawodowemu i pracow- Czy przełożony może upoważ-
normatywnych. nikowi wojska dowódca jed- nić bezpośrednio podległych 
nostki wojskowej. Jednak nie  mu  dowódców  jednostek  do 
zawiłości prawne może  on  sam  zadecydować  podejmowania  decyzji  o  ich 
W przypadku pracowników  o własnej podróży służbowej.  własnych  podróżach  służbo-
wojska jest to rozporządzenie  Wyraźnie zabrania tego prze- wych? Wymienione rozporzą-
ministra pracy i polityki socjal- pis prawa (§ 12 ust. 1 pkt 1 roz- dzenie nie rozstrzyga tej kwe-
nej z 19 grudnia 2002 r. w spra- porządzenia dotyczącego ka- stii. Natomiast jednoznacznie 
wie wysokości oraz warunków  dry zawodowej). Polecenie od- stanowi, że w stosunku do żoł-
ustalania należności przysługu- bycia podróży służbowej mo- nierzy  zawodowych  decyzję 
jących pracownikowi zatrud- że wydać dowódcy jednostki  o odbyciu podróży służbowej 
nionemu w państwowej lub sa- wojskowej jego bezpośredni  może  podejmować  dowódca 
morządowej jednostce budże- przełożony (§ 12 ust. 1 pkt 2  pododdziału  upoważniony 
towej z tytułu podróży na ob- wymienionego rozporządze- przez dowódcę jednostki woj-
szarze kraju (DzU nr 236, poz.  nia). Jednak w praktyce czę- skowej.  Brak  analogicznego 
1990 ze zm.), wydane na pod- sto nie  jest możliwe stosowa- zapisu dotyczącego przełożo-
stawie upoważnienia zawarte- nie tego przepisu.  nych  dowódców  jednostek 
go w art. 775 § 2 Kodeksu pra- O zamiarze odbycia podró- uniemożliwia tym przełożo-
cy (DzU z 1981 r. nr 21, poz.  ży służbowej, która nie wyni- nym  przekazanie  podle-
94 ze zm.). Natomiast zagad- ka bezpośrednio z decyzji prze- głym im dowódcom wspo-
nienie podróży żołnierzy zawo- łożonych, dowódca jednostki  mnianego  uprawnienia. 
dowych reguluje rozporządze- wojskowej powinien poinfor- Najprostszym  i  skutecz-
nie ministra obrony narodowej  mować swojego bezpośrednie- nym rozwiązaniem byłaby 
z 28 maja 2004 r. w sprawie na- go przełożonego i poprosić go  zmiana dotychczasowego 
leżności  żołnierzy  zawodo- o wydanie stosownego polece- rozporządzenia – upraw-
wych za przeniesienia i podró- nia. Działanie zgodne z tą za- nienie dowódców jedno-
że służbowe (DzU nr 140, poz.  sadą spowodowałoby dodatko- stek wojskowych do sa-
1487), wydane na podstawie  wy obieg dokumentów między  modzielnego  podejmo-
upoważnienia zawartego w art.  nimi. Zamiast ułatwiać wyko- wania decyzji o własnych 
86 ust. 2 ustawy z 11 września  nywanie zadań, utrudniałoby je  podróżach służbowych. Ich 
2003  r.  o  służbie  wojskowej  zatem. Jak powinien postąpić  przełożeni również powinni 
żołnierzy zawodowych na tere- dowódca  jednostki,  jeśli  nie  mieć  prawo  decydowania 

44 przegląd morski
o podróżach służbowych swo- jednoznacznie stanowią, że za  służbową żołnierz zawodowy 
ich podwładnych. Przyjęcie ta- czas podróży służbowej uzna- najczęściej jednak odbywa ją 
kiego rozwiązania usprawniło- je się czas, jaki upłynął od wy- z miejsca zamieszkania. Cho-
by proces decyzyjny oraz wy- jazdu z miejsca stałego pełnie- ciaż straci kilkanaście złotych, 
eliminowałoby zbędny obieg  nia służby do chwili powrotu  rozliczając koszty podróży, to 
informacji i dokumentów. Na- do tego miejsca (§ 12 ust. 3 roz- zaoszczędzi czas na dojazd do 
leży podkreślić, że dowódcy  porządzenia dotyczącego żoł- miejsca stałego pełnienia służ-
jednostek mają prawo podej- nierzy zawodowych). Odstęp- by i powrót z niego do domu. 
mowania  decyzji  o  znacznie  stwo od tej zasady i uznanie  Faktyczna trasa przejazdu nie 
większym  ciężarze  gatunko- miejscowości  zamieszkania  jest więc potwierdzona w do-
wym niż kierowanie w podró- żołnierza  za  miejsce  stałego  kumentacji podróży. Taki stan 
że służbowe. Często decydują  pełnienia służby jest dozwolo- rzeczy jest znany wielu przeło-
przecież o sprawach finanso- ne  w  dwóch  przypadkach,  żonym i tolerowany przez nich. 
wych. Trudno więc zrozumieć,  określonych w § 12 ust. 2. Przy- A jak należałoby postąpić, gdy-
dlaczego nie mogą podejmo- padki te dotyczą sytuacji: by żołnierz odbywający podróż 
wać decyzji o własnych podró- • kiedy żołnierz wykonuje  służbową  uległ  wypadkowi 
żach służbowych. czynności służbowe zawsze lub  i  doznał  obrażeń  ciała  oraz 
głównie poza miejscem stałe- uszczerbku na zdrowiu? Może 
Miejsce rozpoczęcia go pełnienia służby; warto zastanowić się nad odpo-
i zakończenia podróży • kiedy rozpoczęcie przez  wiedzią na to pytanie. Najpro-
Miejsce rozpoczęcia i zakoń- niego  podróży  służbowej  ściej  byłoby  dać  dowódcom 
czenia podróży służbowej pra- z miejsca zamieszkania przy- jednostek uprawnienia do de-
cownika określa pracodawca.  czyni się do zmniejszenia jej  cydowania o miejscu rozpoczę-
Za miejscowość jej rozpoczę- kosztów. cia i zakończenia podróży służ-
cia  (zakończenia)  może  on  Od strony formalnej przyję- bowych przez podległych im 
uznać miejscowość stałego lub  te rozwiązanie jest zrozumia- żołnierzy  zawodowych.  Wy-
czasowego pobytu pracownika  łe i nie budzi wątpliwości. Od  starczy oprzeć się na przepi-
(§ 2 rozporządzenia dotyczące- strony merytorycznej jest kry- sach obowiązujących pracow-
go pracowników). To upraw- tykowane, gdyż nie uwzględ- ników wojska.
nienie pracodawcy nie jest ob- nia  realiów  służby.  Często 
warowane żadnymi dodatko- zdarza się bowiem, że żołnie- Termin rozliczenia kosztów
wymi warunkami. W prak- rze  zawodowi  mieszkają  podróży służbowej
tyce oznacza, że ma on  w miejscowościach odległych  Rozporządzenie  dotyczące 
pełną swobodę decy- nawet o kilkadziesiąt kilome- podróży służbowych żołnierzy 
dowania. Nikt nie  trów  od  miejsca  pełnienia  zawodowych nie reguluje kwe-
może  żądać  od  służby.  Odległość  z miejsca  stii rozliczenia przez żołnierzy 
niego,  by  przy  zamieszkania do miejscowo- kosztów tych podróży w okre-
podejmowaniu  ści  stanowiącej  cel  podróży  ślonym terminie. Mówi się je-
decyzji kierował się  służbowej  bywa  więc  kilka  dynie, że dowódcy jednostek 
określonymi przesłan- czy  kilkanaście  kilometrów  mają obowiązek wypłaty na-
kami.  OObowiązujące  większa niż z miejsca stałego  leżności z tytułu odbycia po-
przepisy nie dają pod- pełnienia służby. dróży służbowej w ciągu 14 dni 
władnemu prawa do  W takim przypadku dowód- od dnia przedłożenia przez żoł-
formułowania jakich- ca jednostki wojskowej kieruje  nierza rozliczenia jej kosztów 
kolwiek żądań.  żołnierza w podróż służbową  (§ 20 ust. 5 rozporządzenia do-
Inaczej  ten  problem  z miejsca  stałego  pełnienia  tyczącego żołnierzy zawodo-
jest  rozwiązany,  jeśli  służby.  Jej  koszty  są  wtedy  wych). Można zatem przyjąć, 
chodzi o żołnierzy za- o kilka czy kilkanaście złotych  że należności powinny być wy-
KAROliNA PRyMlEWiCZ

wodowych.  Przepisy  niższe. Skierowany w podróż  płacone nie później niż w cią- u

przegląd morski 45
INFORMACJE, KOMUNIKATY W zgodzie z przepisami
u gu 3 lat, licząc od dnia zakoń- ustawodawcy, jak podkreślają kwestii pozbawienia pracowni-
czenia podróży służbowej. Po zwolennicy tego poglądu, było ka prawa do dochodzenia na-
upływie tego okresu roszcze- zdyscyplinowanie pracowni- leżności z powodu nietermino-
nia finansowe ze stosunku służ- ków przez pozbawienie ich wego rozliczenia podróży służ-
bowego ulegają przedawnieniu możliwości dochodzenia na- bowej czy wypłacania tej na-
(art. 75 ust. 1 ustawy o służbie leżności w razie niedotrzyma- leżności na podstawie odrębne-
wojskowej żołnierzy zawodo- go, odpowiednio umotywowa-
wych). W przypadku pracow- W praktyce często nie nego jego wniosku trudno by-
ników wojska nowelą do roz- jest możliwe łoby zaakceptować i racjonal-
porządzenia z 30 listopada  nie uzasadnić. Jeśli rzeczywi-
2006 r. (DzU nr 227, poz. 1661) stosowanie przepisu ście taki cel przyświecałby
zobowiązano ich do rozlicze- regulującego ustawodawcy, zapewne jasno
nia kosztów podróży w termi- by to określił. Brak jednoznacz-
nie 14 dni od dnia jej zakończe- wydawanie poleceń nego prawnego uregulowania
nia. Istotna jest kwestia konse- tej kwestii nie pozwala na za-
kwencji, jakie może ponieść odbycia podróży stosowanie jakichkolwiek sank-
pracownik, jeśli nie dopełni te- służbowej przez cji wobec pracowników zwle-
go obowiązku. Stanowiska pra- kających z rozliczeniem kosz-
codawców są różne. Niektórzy dowódcę jednostki. tów podróży. Rozporządzenie
prezentują pogląd, że jeśli pra- nie przewiduje stosowania ta-
cownik nie przedłoży rozlicze- nia wyznaczonego terminu.  kich środków. Niedopuszczal-
nia kosztów podróży w przewi- Inni pracodawcy uważają, że  ne są więc zarówno odmowa
dzianym terminie, traci prawo w takim przypadku należność zwrotu pracownikom należ-
do dochodzenia należności  może być wypłacona na pod- nych im kosztów podróży, jak
z tytułu odbytej podróży. Jako stawie odrębnego wniosku za- i żądanie od nich odrębnych
uzasadnienie takiego stanowi- interesowanego pracownika. wniosków czy składania dodat-
ska jest wskazywany sam fakt Argument o dyscyplinowaniu kowych wyjaśnień. Przyjęcie
zobowiązania pracownika pracowników można byłoby odmiennego stanowiska było-
przez ustawodawcę do przed- poprzeć. Jednak pozostawienie by równoznaczne z przyzwole-
stawienia rozliczenia. Celem do uznania dowódcy jednostki niem na stosowanie przez oso-
by funkcyjne wobec pracowni-
Warto znać ków sankcji nieprzewidzianych
w obowiązujących przepisach
§ Ustawa z 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy za-
wodowych (DzU nr 179, poz. 1750 ze zm.).
prawa. Trudno zaakceptować
takie stanowisko w praworząd-
Rozporządzenie ministra obrony narodowej z 28 maja 2004 r. nym państwie. Określony przez
w sprawie należności żołnierzy zawodowych za przeniesienia ustawodawcę 14-dniowy ter-
i podróże służbowe (DzU nr 140, poz. 1487). min rozliczenia kosztów podró-
Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (DzU z 1998 r. ży służbowej należy uznać za
nr 21, poz. 94 ze zm.). termin instrukcyjny, a nie re-
Rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 19 grudnia strykcyjny. W razie niedotrzy-
2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należno- mania tego terminu należy sto-
ści przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej sować przepis Kodeksu pracy
lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży o przedawnieniu roszczeń pra-
służbowej na obszarze kraju (DzU nr 236, poz. 1990 ze zm.). cowniczych ze stosunku pracy.
Pismo nr 1774/FAX z 12 marca 2007 r. szefa Wojewódzkiego Szta- Okres przedawnienia wynosi 
bu Wojskowego w Łodzi, dotyczące rozliczania podróży służbowych 3 lata (art. 291). g

(1 dz. wch. WKU Piotrków Trybunalski z 12 marca 2007 r.). ppłk w st. spocz. Henryk Figura

46 przegląd morski 2007/02
INFORMACJE, KOMUNIKATY Międzynarodowe kontakty

Konkurs prawa konfliktów zbrojnych

prawo
humanitarne
W 1970 r. utworzono w San Remo w północno-zachodnich Włoszech
Międzynarodowy instytut Prawa Humanitarnego (The international institute
of Humanitarian law – iiHl).1 Ta prywatna i niezależna instytucja zajmuje się
upowszechnianiem międzynarodowego prawa humanitarnego oraz podejmuje
działania w celu implementacji tego prawa w poszczególnych państwach,
a także stosowania go w praktyce sił zbrojnych.

J
edną  z  głównych  form  przygotowuje podręcznik z za-
kresu zasad użycia siły (rules of 
działalności instytutu jest 
organizowanie  kursów,  engagement – ROE).
ćwiczeń, konferencji i se- Corocznie  IIHL  organizuje 
minariów na temat międzynaro- konkurs prawa konfliktów zbroj-
dowego  prawa  humanitarnego,  nych dla szkół wojskowych. Te-
praw człowieka i prawa uchodź- goroczny – odbył się w dniach 
kmdr por. dr ców. Do udziału w tych przedsię- 26–30 marca – zorganizowano 
DariUsz raFał BUgajski wzięciach są zapraszani wybitni  po raz szósty. 
akademia Marynarki wojennej przedstawiciele nauki i szkolnic- Celem konkursu jest promo-
twa wyższego oraz doświadczeni  wanie  znajomości  prawa  kon-
oficerowie. Słuchaczami kursów  fliktów zbrojnych wśród przy-
są głównie oficerowie sił zbroj- szłych żołnierzy zawodowych, 
nych i pracownicy instytucji za- a także nawiązywanie współpra-
angażowanych w niesienie pomo- cy w zróżnicowanym środowi-
cy podczas konfliktów.  sku kulturowym.
W tym roku w konkursie po raz 
Popularyzacja pierwszy uczestniczyli słuchacze 
Instytut współpracuje z rządo- Akademii Marynarki Wojennej. 
1 http://www.iihl.org/ wymi i pozarządowymi instytu- Uczelnia ta jako jedyna reprezen-
2 Jednym z najbardziej uzna- cjami oraz szkołami wyższymi  towała nasz kraj.
nych podręczników wykorzy-
zajmującymi się podobną pro- Uczestnikom postawiono zada-
stywanych w siłach morskich
blematyką. Archiwizuje mate- nie rozwiązania sytuacji konflikto-
na świecie jest opracowany
przez instytut w San Remo
riały dotyczące swej działalno- wej w hipotetycznie przyjętym re-
Podręcznik prawa międzyna- ści  oraz  wydaje  podręczniki2  gionie świata, określonym jako re-
rodowego stosowanego i inne publikacje. Obecnie insty- gion niestabilny. Studenci zostali 
w konfliktach zbrojnych tut we współpracy z naukowca- podzieleni na cztery grupy, tzw. po-
na morzu. mi i praktykami z sił zbrojnych  łączone sztaby operacyjne (JOC). 

48 przegląd morski 2007/02
W każdym JOC zasiadało dwóch–
–trzech przedstawicieli państw Zakres działalności
z niestabilnego regionu. Początko-
wo w owej niestabilnej części świa- O gólnie sztaby zajmowały się problematyką użycia siły
w świetle prawa międzynarodowego, szczegółowo zaś za-
ta wzrastało napięcie międzynaro- gadnieniami traktowania jeńców wojennych i uchodźców oraz
dowe z powodu czystek etnicznych rozróżniania celów, a także problemami, z jakimi borykają się
dokonywanych przez reżim totali- dowódcy najniższego szczebla.
tarny. Z czasem napięcie to prze-
rodziło się w międzynarodowy W kategorii zespołów miesza-
konflikt zbrojny. Społeczność re- nych najlepszy okazał się zespół
gionu została zmuszona do podję- tworzony przez Amerykankę
cia interwencji humanitarnej. (Coast Guard Academy), Belgij-
Każdy JOC pracował pod kie- kę (Royal Military Academy)
runkiem oficerów ze Stanów i Rosjanina (Ryazan Higher Air-
Zjednoczonych i Wielkiej Bryta- borne Command School).
nii. Po zmaganiach, trwających Podczas konkursu towarzy-
każdego dnia od godzin poran- szący studentom oficerowie-na-
nych do popołudniowych, uczest- uczyciele prawa wojennego pra-
nicy konkursu wykorzystywali cowali nad podręcznikiem z za-
swoją wiedzę na temat prawa wo- kresu zasad użycia siły (rules of
jennego do rozwiązywania pro- engagement).
blemów wynikających z toczące-
go się konfliktu zbrojnego. Korzyści z udziału
NOTATKA Uczestnicy konkursu – przyszli
W konkursie wzięło udział 25 szkół woj- oficerowie – zdobywają w czasie
skowych z 16 państw ze wszystkich kon- kilkudniowych zmagań cenne do-
tynentów. Szkoły reprezentowało 77 stu- świadczenie. Rozwiązują bowiem
dentów i 25 oficerów-nauczycieli prawa
wojennego. problemy stosowania prawa wo-
jennego w wielokulturowym śro-
Uczestników konkursu wyróż- dowisku, pojawiające się na róż-
niono. W kategorii indywidualnej nych szczeblach dowodzenia.
Komisja
wśród czterech najlepszych znalazł Konkurs utwierdza studentów instytutu
się bosm. pchor. Krzysztof Błon- w przekonaniu, że jest możliwe przyznała
ko. Przyznano mu zaszczytny ty- efektywne dowodzenie z posza- cztery nagrody
tuł „Best Cadet 4th Place”. Warto nowaniem prawa. Ponadto umoż-
nadmienić, że oprócz Polaka takie liwia pogłębienie znajomości spe- w kategorii
tytuły otrzymali przedstawiciele: cjalistycznego słownictwa w ję- indywidualnej oraz
Australian Defence Force Acade- zyku angielskim. Nie tylko udział w kategorii między-
my – podchorąży Lachlan Brow- w konkursie, ale także doświad-
ne, US Air Force Academy – pod- czenia polskich sił zbrojnych na narodowych
chorąży Dawid Gribbin i Military morzu i na lądzie pozwalają do- zespołów
College z Irlandii – porucznik Pol ceniać znaczenie elementów mieszanych.
O’Donnell. Pozostali członkowie prawnych w wykształceniu ofi-
polskiej reprezentacji, bosm. pchor. cera. Wszystkie ćwiczenia do-
Maciej Górecki i bosm. pchor. wódczo-sztabowe operacji poko-
Magdalena Karaś, również zyska- jowych wymagają znajomości
li uznanie współuczestników i or- stanu prawnego w rejonie przy-
ganizatorów konkursu. szłych działań. g

2007/02 przegląd morski 49
Przegląd Morski (The Navy Review)

Dear Readers,
in this issue of ”Przegląd Morski” (”The Navy Review”), majority of
articles deal with the countermine defence and the training center for
the crew of the countermine ships.
Comd Henryk M. Karwan writes about establishing the countermine
defense forces and the ideas for their engagement since the end of
the WWii until now. He also presents the results of the analysis of the
NATO and state documents regarding the terms and distribution of
countermine operations. The article also discusses the reconnaissance
devices, which are remotely-controlled and are able to localize the
mines. Karwan claims that for such vehicles to be employed on the
Baltic Sea, specific physical and geographical conditions of this sea
should be considered.
ltComd Bogusław Szkudlarek presents the functining of the training
center of the countermine forces where the Polish ships – ORP “Mewa”
and ORP “Flaming” – undergone examination.
Everybody realizes how significant is the electronic warfare in contemporary operations. Comd
Maciej Nałęcz writes about the tendencies in the US Navy Forces to equip with another generation
of the aircraft designated for such operations.
Comd Sławomir Kuźnicki shares with our readers his observations on the submarine drive
motor. He further discusses how the technological progress influenced the construction
of submarines and their implementation of contemporary technological novelties for
the underwater locomotion.
ltComd ireneusz Bieniecki brings up the story of the Polish river flotilla and their engagement in
the defence war. The conclusions, however, are not optimistic and the continuous stubbornness
of the decision-makers as well as continuous establishment of such types of formations are
simply a confirmation of the lack of common sense.
The remaining articles in this issue of “Przegląd Morski” are equally interesting and worth reading,
and our readers should find it informative and educational.
Enjoy reading!
Editorial Staff Tłumaczenie: anita kwaterowska

WARunki ZAmieSZCZAniA pRAC
Materiały (w wersji elektronicznej) do „Przeglądu Morskiego” prosimy przesyłać na adres: Redakcja Wojskowa,
Aleje Jerozolimskie 97, 00-909 Warszawa lub przeglad-sz@redakcjawojskowa.pl. Opracowanie musi być
podpisane imieniem i nazwiskiem z podaniem stopnia wojskowego i tytułu naukowego. Należy również podać
numery: NiP, PESEl, dowodu osobistego oraz konta bankowego, a także dokładny adres służbowy, prywatny
i urzędu skarbowego oraz numer telefonu, datę i miejsce urodzenia, a także imiona rodziców. Ponadto należy
dołączyć zdjęcie z aktualnym stopniem wojskowym. W przypadku braku wymaganych danych nie będziemy
mogli opublikować danego materiału. Redakcja przyjmuje materiały opracowane w formie artykułów. ich objętość
powinna zawierać ok. 13 tys. znaków (co odpowiada 4 stronom miesięcznika). Rysunki i szkice należy przygotować
zgodnie z wymaganiami poligrafii (najlepiej w programie ilustrator lub Corel), zdjęcia w formacie tiff lub jpeg
– rozdzielczość 300 dpi. Należy podać źródła, z których autor korzystał przy opracowywaniu materiału.
Niezamówionych artykułów redakcja nie zwraca. Zastrzega sobie przy tym prawo do dokonywania poprawek
stylistycznych oraz skracania i uzupełniania artykułów bez naruszania myśli autora. Autorzy opublikowanych
prac otrzymają honoraria według obowiązujących stawek. Oryginalne rysunki i zdjęcia zakwalifikowane do druku
honoruje się oddzielnie.