You are on page 1of 47

BORLAR HUKUKUNA EGEMEN OLAN LKELER: Nispilik ilkesi, rade zerklii ilkesi (szleme serbestisi, eitlik, ekil serbestisi),

stisi), Drstlk ilkesi, Kusurlu sorumluluk ilkesi, nc kii aleyhine bor kurulamamas ilkesi, Szlemelerde ivaz ilkesi, Borlunun yerleim yerinde ifa ilkesi

SZLEME SERBESTS KAVRAMI: Hukuk dzeni bireylere istedikleri biimde hukuki ilikiler kurmak, deitirmek ve ortadan kaldrmak hakkn tanmtr. Bireylere tannan bu hakka ksaca irade zerklii ad verilmektedir. Anayasann 48. Maddesi de Herkes diledii alanda alma ve szleme hrriyetlerine sahiptir diyerek akit serbestisini gvence altna alm ve gerekede kanunun bu hrriyetleri ancak kamu yarar amacyla snrlayabilecei belirtilmitir. Akit serbestisi genellikle iki anlamda kullanlmaktadr: Biri akit yapmak serbestisi; fertler herhangi bir akdi yapp yapmamak ve akdi diledii kimseyle yapmakta serbesttir; dieri ise taraflarn yapacaklar akdin muhtevasn diledikleri gibi dzenleme serbestisidir. Bunun yannda akit serbestisi, akit yapp yapmama serbestisinin tesinde ferdin diledii kimseyle akit yapmas, ekil serbestisi ve akdi sona erdirme serbestisini de kapsamaktadr. Yukarda ifade edilen serbesti kavramlar esas olarak hukuk dzeninin bata gelen amalarndan olan taraf iradelerine stnlk vermek ve bu iradelerin en salkl biimde sosyal yaama yansmas ilkesi asndan vazgeilmez bir nitelik arz etmektedir. Szleme zgrl, hukuk alannda, irade zgrlnn en nemli kaynan tekil eder. Sonu olarak akit yapma serbestisini u 3 genel balk altnda toplamak mmkndr: Akit yapma serbestisi, Akdin muhtevasn dzenleme serbestisi, ekil serbestisi.

Trk hukukunda genel ilke szleme zgrl ilkesidir. Borlar Kanunu, 19 ve 20. Maddedeki akit serbestisi prensibi ile bunun hudutlarn tayin etmi bulunuyor. Nitekim, yaam iin zorunlu mal ve hizmetleri satma, sava ekonomisinin gereksinmesi ve szlemeyi yapmaktan kanmann ahlaka aykr dmesi gibi durumlarda, artk szleme yapma zorunluluu sz konusudur. Szlemenin konusunu belirleme serbestisinin de hukuka aykrlk, ahlaka aykrlk ve imkanszlk gibi snrlar vardr. Bunun gibi, genel ilem kaytlar da anlan serbestiyi snrlar. Szleme zgrln, ksaca, kiilerin diledikleri szlemeyi geerli olarak yapabilmek hususunda sahip olduklar zgrlk diye tanmlayabiliriz. Szleme zgrl geni bir kavramdr. Szleme serbestlii prensibine gre kiiler; kanun tarafndan dzenlenmi olan szleme tiplerinden ayr karma veya nevi ahsna mnhasr szlemeler yapmak ve bunlarn koullarn diledikleri gibi tespit etmek hukuka (yani buyurucu ve yasak koyan hukuk kurallarna) ve ahlak ve adaba aykr olmamak artyla kanun tarafndan dzenlenmi olan szlemelerin fizyonomisini (tipini) deitirmek ve konusunu yasal snrlar iinde tayin etmek hakkn haizdir. Bu serbestinin nedenini, devaml olarak deien ve gelien toplumun, gerek sosyal ve gerekse ekonomik ihtiyalarnn zorlamasnda

ve buna karlk (kanunlar yaparken kendisine gerekli malzemeyi genellikle gemiteki tecrbe, ilmi ve yarg itihatlarndan alan) yasa koyucunun bu nitelikteki hayati ihtiyalar nceden derpi edip; uzun bir gelenein sosyal ve ekonomik ihtiyalarn dzenleyememesinde aramak lazmdr. Hukuk dzeninin bireylere, kendi hukuki ilikilerini kendi iradeleriyle kurmak, deitirmek ve ortadan kaldrmak zgrln tanmas doaldr. Kural olarak bir kii diledii akdi yapmakta serbest olduu gibi istemedii bir akdi yapmaya da mecbur deildir. Szleme zgrl ve irade zgrl kavramlar ayrlamaz. Akdin taraflar akdin konusunu diledikleri gibi tayin edebilirler. Bir akit tipine uyma zorunluluu yoktur. sterlerse kanunda dzenlenen bir akdin hkmlerini tamamen benimseyebilecekleri gibi, hatta sadece akit konusunda anlatklarn beyan edip kanuna yollama yapmakla yetinebilecekleri gibi, kanunda ngrlen baz akitleri birletirerek veya kartrarak da bir akit yapabilirler. Hatta kanunda ngrlmemi yeni bir akit yapmalar da mmkndr. Bu erevede taraflarn szleme yaparken ekil ynnden serbest olmalarna ilikin ekil serbestisi de szleme zgrl kapsamnda deerlendirilmelidir. nk esas itibariyle szlemelere ilikin ekil konusu da belirli snrlamalar ve belirli zorunluluklar hari tutulursa tmyle taraflarn iradelerine dolaysyla serbestlik alanlarna braklm bir husustur. Dolaysyla ekil serbestisi olarak ifade edebileceimiz bu konu da szleme serbestisinin doal bir uzants olarak deerlendirilecektir. Grld gibi hizmet szlemesi serbestisi gerek teoride normlar hiyerarisinde gerekse pratikte yarg kararlaryla korunan deil amalanan bir prensip halini almtr. Bunun bata gelen sebebi bizim hukuk sistemimizde dahil olmak zere hukuk sistemlerinin tmnn taraf iradelerine verdii nemdir. Zira kiisel ilikilerin yansmasndan oluan hukuk snrlayc deil koruyucu bir sistem iinde hareket eder ve bu erevede taraflarn iradelerine snr koymay deil bu iradelerin gvenlikli bir yap ierisinde salam ekilde yansmasn amalar Szleme serbestliini snrlayan haller: Szlemenin ierii emredici kurallara aykr olamaz. Szlemenin ierii kamu dzenine aykr olamaz. Szlemenin ierii kiilik haklarna aykr olamaz. Szlemenin ierii ahlaka aykr olamaz. Szlemenin konusu imkansz olamaz.

BOR ve BOR LKS KAVRAMLARI: Bor, alacaklnn borludan alacan istemeye yetkili olduu, borlunun da borcunu ifa etme ykmlnn olduu edimin addr. Bor ilikisi ise alacakl ile borlu arasnda bir veya daha fazla alacak hakkn, baz defi haklarn,yenilik douran haklarn ve baz yan ykmllkleri ihtiva eden bir badr. Bor ilikisi, borcuda iine alan ve bortan daha geni bir alan kapsar.Bor ilikileri nisb ilikilerdir, yani sadece o ilikinin taraflarn ilgilendirir. Bor ve Bor likisi Arasndaki Farklar Dou an ynnden: Genellikle bor ilikisi ile bor ayn anda doar. Ancak ayn anda olmas zorunlu deildir. Bazen bor ile bor ilikisi farkl zamanlarda da doabilir. (Eyllde kira szlemesi yaplmasna ramen, Aralk aynda kira borcunun denmesi durumu. Burada szleme yaplp bor ilikisi domasna ramen, bor sonra denmitir.) Kapsam itibariyle: Bor ilikisi, bortan daha genitir. Bor ilikisi, bir veya birden fazlamnferit olayda, yenilik douran haklar, defi haklarn, rehin ve kefalet haklarn da ihtiva eder. Devir ynnden: Borcun devrinde sadece alacak haklar devir edilir. Bor ilikisinin devrindeyse szlemeye dair tm hak ve ykmllkler devredilir. Borcun devrinde en nemli rnek alacan temlikidir. Alacan temliki ileminde, devreden ve devralan

arasnda ilem yaplr. Eski borlunun ilem iin onay aranmaz. Bor ilikisinin devrindeyse, tarafn onaynn gerektii bir ilem sz konusudur. Szlemenin btn taraflar ve szlemeye yeni katlanlarn da o ilemde olmas gerekir ve ortak rzas aranr. (rnein kira szlemesi). Borcun devri ilemi gerekletikten sonra szlemenin taraflar deimez; nk bu durumda sadece alacak temlik edilir. Taraflar deimez. Taraflar arasndaki szleme bozulmaz. Bor ilikisinde ise, ilikinin devri sebebiyle szlemenin taraflar deiir. A, C ye devrederse szlemeden doan btn haklar devretmi olur. Borta ise eski alacakl ile borlunun anlamas yeterliydi. Ancak bor ilikisinde devralann da iradesi aranr. Her 3 kiinin de anlamas gerekir.Bor ilikisinin devri ile borcun devri farkl esasa tabi tutulur. Sona erme bakmndan: Genellikle bor ve bor ilikisi ayn anda sona erer. Ancak her zaman ayn zamanda sona ermesi gerekmez. 2 durum bunun istisnasn oluturur: Bor sona ermesine ramen bor ilikisi devam edebilir. rnein kira szlemesi. Her ay kiray demek borcu sona erdirir. Ancak, kira szlemesi devam eder. (Bor ilikisi). fa, ibra, tecdit, takas, alacakl ve borlu sfatlarnn birlemesi, kusursuz sonraki imkanszlk, zamanam. Bor ilikisi sona ermesine ramen bor devam eder. rnein kira szlemesi 1 senelik yapld. Sene dolunca bor ilikisi sona erer. Ancak daha nceden 1 senelik bor ilikisine ilikin denmemi borlar sona ermez. kale, lm, ayrtm gcnn kayb, iflas, ngrlen srenin dolmas, fesih, dnme, geri alma, iptal, tm borlarn ifas.

BOR LKSNN UNSURLARI: Alacakl: Bor ilikisinin aktif tarafn oluturan ve bor konusunun ifasn talep yetkisine sahip olan kiidir. Borlu: Bor ilikisinin pasif tarafn oluturan ve bor ilikisinden doan edimi ifayla ykml olan kiidir. Edim: Borlunun yerine getirmekle ykml olduu davrana edim denir. Edim, borcun konusunu oluturur ve baz ayrmlara tabi tutulur:

ekle Gre Ayrm: Verme, yapma ya da yapmama. Sresine Gre Ayrm: Ani, sreli, dnemli edim Mahiyetlerine Gre Edimler: Para ve cins borlar, seimlik bor, para ve faiz borlar, gtrlecek-aranlacak borlar. Verme: Burada, borlu bir eyi verme borcu altna girmitir. Ve alacaklya bir eyi devir ve temlik etmeyi stlenmitir. Satm, trampa, balama, ariyet, karz gibi szlemelerde sz konusu olur. Yapma: Borlu bir eyi yapmay stlenmitir. Yapma borlarnda, verme borlarndan farkl olarak borlunun kiisel yetenek ve becerisi daha n plana kar. Grld zere, borlunun kiisel becerisinin nemli olduu hallerde, borlunun bizzat borcu yerine getirmesinde alacaklnn menfaati bulunmaktadr. rnein i grme szlemeleri olan hizmet ve vekalet gibi szlemelerde ortaya kar Yapmama: Borlu, szlemede kararlatrlan yer veya blge iinde belirli faaliyetleri yapmaktan kanma ya da katlanma borcu altna girer. Sz gelimi, geit hakknda, ykml tanmaz maliki,lehine geit hakk tesis edilen kiinin kendi tanmazndan gemesine katlanr. Ayrca bu ykmllk trne, srlar ifa etmeme ve rekabet etmeme ykmll de girer.

Sresine Gre Ayrm Ani Edim:Borlunun zaman iinde tek bir hareketi ile gerekletirilebilen edime ani edim denir. Satm szlemesindeki ve balama szlemesindeki edim, ani edimdir. Bazen, bu tek edimi gerekletirebilmek iin ncesinde baz n hazrlklarn yaplmas gerekir.Ancak

bu hazrlklar var olsa bile edimin ani edim nitelii deimez. nemli olan ey,alacaklnn menfaatlerinin her eyin sona erdii anda karlanmasdr. Eer, bu karlanyorsa ani edim olur. (Terzi ile eser szlemesinin yaplmas). Srekli Edim: Borlunun zaman iinde devam eden srekli ve aralksz bir davrann gerektiren edimdir. Bor devam ettii srece ifa da her an gereklemekte ve alacaklnn menfaatleri tatmin edilmektedir. Srekli edimli szlemelerine rnek olarak kira szlemesi verilebilir. Kiraya veren kii, kira sresi boyunca kiracnn eyay kullanmasna katlanmaktadr. Hizmet szlemesinde de benzer durum geerlidir. Burada da srekli edim sz konusudur ve bu edimi gerekletiren iidir, yani alandr. Bir bor ilikisinin srekli bor ilikisi olarak nitelendirebilmesi iin taraflardan sadece birinin srekli edimi yerine getirmesi yeterlidir. Yani, her iki tarafn da srekli ifas gerekmez.Yukardaki rnekte de srekli edimi gerekletiren taraf, kira szlemesinde kiraya veren, hizmet szlemesinde ise iidir.Srekli szlemeleri karakterize eden ey zaman unsurudur. Eer taraflarn stlendikleri toplam bor miktar, zaman yardmyla tespit edilebiliyorsa srekli edim sz konusudur. Dnemli Edim (Periyodik edim): Dnemli edimde bor konusu edim, belirli aralklarla dzenli veya dzensiz olarak tekrarlanmaktadr. Kiracnn her ay kira deme borcu, bir dnemli edim rneidir. Taksitli alverilerde her ay gerekleen dzenli deme dnemli edimdir. Simit saraylarna her ay un teslim etme borcu da dnemli edim borcu olarak saylr. Dnemli edim ihtiva eden szlemeler ani edimli ile srekli edimli arasnda bir yer kaplar. Bu edim eidi dier ikisinden ayr bir kategoriye girmez. Dnemli edim ihtiva eden szlemeler, bazen ani edimli szleme olurken, bazen srekli edimli szleme olurlar. rnein 24 CDlik bir setin CDlerinden her ay bir tanesinin teslim edilmesi szlemeyle kararlatrlmas. Bir un fabrikas ile simit saray arasnda 5 yllk bir satm szlemesi hkmlerine gre un fabrikasnn her ay simit sarayna un teslim etmesi. Taraflarn stlendii toplam bor miktar zaman kriteri kullanlarak hesaplanyorsa srekli edimdir. Ancak toplam bor, batan belliyse ve sadece edimin ifasnn zaman belli aralklara blnmse ani edimli bor ilikisi sz konusudur. CD rneinde bor, ani edimli bor iken, un szlemesi rneinde bor, srekli edim szlemesidir.

Blnebilir - Blnemez Edim: Bor konusu edim, deerinde ve niteliinde bir azalma meydana gelmeksizin birden fazla paraya blnebiliyorsa, blnebilir edim aksi halde blnemez edim sz konusu olur. (rnein para borcu blnebilir bir edimdir. ) Bu ayrm ksmi ifann mmkn olup olmamas konusunda neme sahiptir. Blnemez edimlerde ksmi ifa sz konusu olamaz.. Bazen borlar blnebilir bir bor gibi grnebilir. Ancak bir edimin blnebilip blnemeyecei kiilerin yapt szlemenin btnn incelediimizde ortaya kar. Para Borcu Cins Borcu: Bor konusu edim, zel vasflar itibariyle tespit edilmise para borcu; zel olarak deil de sadece ait olduu cins belirlenerek tespit edilmise cins borcu ortaya kar. Para borcu ile cins borcu ayrmnda kullanlan kriter somutlatrmadr. Simit saray ile un fabrikas arasndaki szleme konusu edim, cins borcunu ierir. Misli olan mallar genellikle, cins borcunun konusunu; misli olmayan mallarsa para borcunun konusunu oluturur. Ancak bazen misli olmayan mal da cins borcunun konusunu oluturabilir: Bir kii koleksiyoncuya gider ve Picassonun herhangi bir tablosunu almak ister. Mal misli olmayan maldr; ancak bor cins borcudur. Bu durumun tersi de olabilir. Yani, misli mal da para borcun konusunu oluturabilir. Bir kii beyaz eyacya gider ve 102 ekran televizyonlarn arasndan belli bir tanesini seip illede onu isterse, bu bir para borcu olur. Mal, misli maldr; ancak biz belli bir mal setiimiz iin bor, cins yerine para borcu olur. Cins borlarnda, imkanszlk sz konusu olmaz. nk borca konu olan mal, hi tkenmez. (cins telef olmaz). Seimlik Bor: Bor birden fazla eyin verilmesine, yaplmasna veya yaplmamasna ilikin ise ve borlu bunlardan birini ifa ederek borcundan kurtuluyorsa bu bor seimlik bortur. Kural olarak seme hakk borluya aittir. Gtrlecek-Aranlacak Borlar: Bor, alacaklnn deme zamanndaki ikametgahnda ifa edilecekse gtrlecek bor, borcun doumu annda borlunun ikametgahnda ifa edilecekse

aranlacak bortur. BOR LKSNN KAYNAKLARI: Borlar Kanunumuz doular ynnden borlar ksma ayrmtr: Hukuki ilemden ve zellikle szlemelerden doan borlar Haksz fiillerden doan borlar Sebepsiz zenginlemeden doan borlar HUKUK LEM: Hukuki ilemler, hukuki sonu dourmaya ynelmi irade aklamalardr. rade belli bir hukuki sonuca ynelmekte ve hukuk dzeni bu sonucu tanmaktadr. rnein eser (istisna) szlemesinde taraflar bir cret karlnda bir eserin meydana getirilmesini amalamaktadrlar. Hukuk dzeni taraflarn iradelerine (amalarna) bu hukuki sonucu balamaktadr (BK m. 355 vd.). Bu tanmdan yararlanlarak, hukuki ilemin unsurlar ylece sralanabilir: rade aklamas (rade beyan): rade, kiinin i alemine ilikin bir husustur. Hukuk dzeninin buna bir sonu balayabilmesi iin da vurulmas, yani aklanmas gerekir. Bylece iradenin herhangi bir biimde d aleme aktarlmasna, irade aklamas denir. rade, ak veya rtl (zmni) biimde da yanstlm olabilir (BK m. 1/II). Hukuk dzeni, her ikisine de sonu balar. ayet bir kimse, hukuki sonu hakkndaki iradesini hibir pheye yol amayacak tarzda aklamsa, ak (sarih) irade beyan sz konusudur. Buna karlk hukuki sonu hakkndaki istek (irade), ancak bu istei aklamak iin yaplan davrantan, bu davrann yapld hal ve artlar gznnde tutularak anlalabiliyorsa, rtl (zmni) bir irade beyan mevcuttur.rnein bir kimse, mterisi olduu kitabevi tarafndan kendisine gnderilen yeni yaynlanm bir kitab ap okumaya balarsa, kitab satn alma ynndeki iradesini rtl olarak aklam saylr Hukuki sonu: Hukuki ilemin meydana gelmesi iin sadece iradenin aklanmas yeterli deildir, ayrca bu iradenin bir hukuki sonuca ynelmesi ve bu sonucun hukuk dzenince tannmas gerekir. rnein bir kimse maln kar tarafa vermise, bunu satm amacyla m, yoksa kiralama ya da balama amacyla m verdiini belirtmelidir. Bu belirtme, irade beyannn sz konusu hukuki sonuca (ileme) ilikin esasl unsurlar iermesiyle mmkndr. rnein bir kimse satm szlemesi yapmak istediini belirtse, fakat kar tarafn bedel demeyeceini sylese, bu durumda satm szlemesine ilikin hukuki sonular domaz. nk sat bedeli (semen), satm szlemesinin esasl unsurlarndan biridir. Hukuki ilemler, eitli bakmlardan gruplara ayrlabilir:

Hukuki ileme katlan taraflarn saysna gre yaplan ayrm : Bu ayrm, irade beyannda bulunanlarn saysna gre yaplan ayrmdr. stenen hukuki sonucun domas iin bir kiinin iradesini aklamas yeterliyse tek tarafl hukuki ilemden, buna karlk istenen (arzulanan) hukuki sonucun meydana gelmesi iin en az iki kiinin irade aklamas gerekliyse iki ya da ok tarafl hukuki ilemden sz edilir. Tek tarafl hukuki ilemlere, vasiyetname, fesih veya takas beyan rnek gsterilebilir. ki veya ok tarafl hukuki ilemler ise kendi iinde ikiye ayrlr: Szlemeler ve kararlar.Szlemelerde iradeler karlkl, kararlarda ise ayn ynde beyan edilmektedir. Borlandrc ilemler (taahht ilemleri) / Tasarruf ilemleri: Borlandrc lemler (Taahht lemleri): Taraflar bor altna sokan ilemlerdir. Bu ilemin yaplmasyla birlikte hak durumunda bir deiiklik olmaz. Taraflar sadece burada bor altna girer. Borlandrc ilemin o kimsenin malvarl zerindeki etkisi, malvarlnn pasif ksmnda meydana gelen art eklinde gerekleir. BKnn genel hkmlerinde yer

alan ilemlerin tamamna yakn, borlandrc ilemdir. Tasarruf lemleri: Malvarlna dorudan doruya etki eden ilemlere denir. Teknik adan daha doru ve meseleyi tam izah eden ifadesiyle tasarruf ilemleri, bir hakk devreden (hakkn devri), ieriini deitiren, onu yk altna sokan veya sona erdiren ilemlerdir. Okunulan gazetenin pe atlmas durumunda, -teknik ifadesiyle- mlkiyet hakk terk edilmi olur. Burada gerekleen, tanmda bahsedilen sona erme durumudur. Tasarruf ilemlerinin ok byk bir ksm eya hukukunda mlkiyet bahsinde dzenlenmitir. Borlandrc ilemlerse, daha ok Medeni Kanunda dzenlenmitir. Borlar Kanunu, arlkl olarak borlandrc ilemleri dzenlemi olmasna ramen, baz tasarruf ilemlerine de yer vermitir. Alacan temliki BK da dzenlenmi bir tasarruf ilemidir. bra (alacaklnn borluyla anlaarak, alacak hakkndan vazgemesi durumu) bir tasarruf ilemidir ve yine BK da dzenlenmitir. Tabii Olduu Esaslar: Borlandrc ilemlerle tasarruf ilemleri farkl esaslara tabiidir.Tasarruf ilemleri bakmndan zaman itibariyle ncelik esas geerlidir. A mlkiyeti, nce Bye, sonra Cye ve Dye devretmesi durumunda,B zaman bakmndan hakk nce iktisap etmitir ve dolaysyla hakk B kazanmtr. Zira mlkiyetin devri bir tasarruf ilemidir. Bir tasarruf ilemi yapabilmek iin, o ey zerinde tasarrufta bulunma yetkisinin bulunmas gerekir. Bir kimse, bir ey zerinde tasarruf etme yetkisine, hakkn sahibi olduu zaman ya da hak sahibi tarafndan yetkilendirildii zaman ular. Borlandrc ilemlerde ise byle bir snrlama yoktur. A; B ve onun dnda 169 kiiyle kalem satmna ilikin satm szlemesi yapsa dahi, bu szlemelerin tamam geerlidir. Bir kimse, kendisine ait olmayan bir eyin konusu olduu bir bor ilikisine dahi girebilir.Szlemelerin tamam geerlidir. Ancak, szleme ifa edilemeyebilir. nk, bu szlemesinin ifasna ilikin tasarruf ilemini taraflardan biri yapamayacaktr. Yani, yapt szlemelerden en fazla bir tanesini ifa edebilecektir. Bir kalemi 10 kiiye satmak iin 10 ayr szleme yaplmasna ramen bunun ifas sadece bir kiiye kar yaplabilir. Dolaysyla geriye kalan 9 szleme ifa edilemez. Bu 9 szlemeye dair tazminat borcu doacaktr. Yani, borlandrc ilemlerde, yaplan szlemelerin hukuki geerlilii olmasna ramen, ifann yaplamamasndan dolay hukuki sonular doar. Para borcu iin bahsedilen borlandrc ilemlerde borcun konusu cins borcu ise, szlemelerin tamam geerliliinin yannda, bunun ifas da mmkn olabilir. Birbirinin ayns olan bor konusu ey, baka yerlerden tedarik edilerek ifa edilebilir ve tazminat borcunun domas engellenebilir. A nn, B ile bir satm szlemesi yapmas, bir borlandrc ilemdir. Bundan sonraki aamadaki ikinci ilemse tasarruf ilemidir .Tanrlarda,tasarruf ilemi, teslim olarak gerekleirken;tanmazlarda ise tapu tescili olarak gerekleir. Bu iki ilem de kanunun arad geerlilik artlarna uygun olarak yaplmaldr. Salararas ilemler / lme bal ilemler : Hukuki ilem sonularn irade aklamasnda bulunan kiinin salnda douruyorsa,salararas hukuki ilemden sz edilir. Buna karlk, hukuki ilem sonularn irade aklamasnda bulunann lmnden sonra meydana getirecekse, lme bal hukuki ilemden sz edilir. lme bal tasarruflar ve lme bal balamalar (teberrular), bu gruba girer. HAKSIZ FL: Hukuka aykr olarak bir kimsenin ahsna veya mal varlna zarar veren fiile haksz fiil denir. Haksz fiil bor kaynaklarndan birisi kabul edilmi olup, zarar veren tazminle sorumludur. Haksz fiil sorumluluu, akit d, hukuka aykr, kusurlu bir davranla bir kimseye verilen zararn giderilmesi demektir. Haksz fiilin unsurlarn; davran, zarar, uygun illiyet bants, kusur ve hukuka aykrlk oluturmaktadr. Haksz fiil sorumluluunun gereklemesi iin, meydana gelen zarar bir insan davran oluturmas ve hukuka aykr olmas gerekir. Hukuka aykrlk ise, kiilerin mal ve ahs varlklarn dorudan doruya veya dolayl bir ekilde koruma amac gden, yazl ya da yazl olmayan emredici davran kurallarnn ihlalidir.

Hukuka aykrln iki art vardr: Davrann, zarar vermeyi yasaklayan veya zarar vermeyi nlemek amacyla belirli bir davran emreden bir hukuk normuna aykr olmas; Hukuka uygunluk sebeplerinin bulunmamasdr. Hukuka uygunluk sebepleri ise; hakkn kullanlmas, hak sahibinin izni, kamu yetkisinin kullanlmas veya salahiyetli makamn izni ve zarurettir.

Haksz fiilden doan zarar madd veya manev zarar olabilir. Haksz fiil sorumluluunda, tazminat iin, zararn fahi olmas gerekmez, aksine haksz fiillerin meydana getirdii zararda azlk ve okluk fark bulunmakszn tazminat sz konusudur.. Zarar douran fiili birka kii beraberce ilemi iseler sorumluluklar ortak ve eittir. Ancak faillerden biri dorudan zarar veren fiili, dieri de sebebiyet veren bir fiili ilemise, sorumluluk dorudan zarar veren fiilin failine yklenir. Gerek ahsa ve gerekse mala ynelik haksz fiillerde, daha ziyade gereklemi zararn tazmini cihetine gidilmi; gerekleecek zararlar, belirsizlik nedeniyle tazmin edilmesi gereken zarar olarak grlmemitir. Haksz fiil neticesinde zarar gren maln misli olmas halinde, misliyle; misli olmamas halinde de kymetiyle tazmin edilir.Zamanam 2-10 yl. HUKUKA AYKIRILII ORTADAN KALDIRAN HALLER: Kanunun hkm ve amirin emrini ifa: Kamu otoriteleri tarafndan verilen, hukuka ve mevzuata uygun bir emrin yerine getirilmesi yada kamu otoriteleri tarafndan kanunun kendilerine vermi olduu bir yetkinin kullanlmas halinde, hukuku aykr fiillerden sz edilemez. rnein; bir infaz celladnn idam, mahkumunun asmasnda yada Belediye Meclisi tarafndan verilen ykm kararn icra eden grevlilerin bir gecekonduyu ykmalarnda zarar doran bir fiil sz konusu olmalarna ramen, KHdan kaynaklanan bir yetkinin kullanlmas nedeniyle hukuka aykrlk ortadan kalkacak ve haksz fiil olumayacaktr. zel Hukuktan Kaynaklanan Bir Yetkinin kullanlmas: zel Hukuk hkmlerinden doan bir yetkinin yada hakkn kullanlmas hallerinde de,haksz fiil sorumluluunun olumasna neden olabilecek bir hukuka aykr fiil mevcut olsa dahi,haksz fiil sorumluluu olumayacaktr. rnein; kk ocuklar zerinde ana-babann sahip olduklar velayet hakk, tedip (terbiye etme ) hakkn da muhtevidir. Bu anlamda, anababann ocuu terbiye etmek amacyla azarlamas (hakaret etmesi) hukuka aykr bir fiil nitelii tamaz. Ayn ekilde, intifa yada geit hakk sahiplerinin bir eya zerindeki ibu haklarn kullanmalar da hukuka aykrlk tekil etmeyecektir. Madurun Zarara Raz Olmas: Hak sahibinin rzas ile onun hak sahas ile onun hak sahasna mdahale edilmesi mmkndr. Bu haklarn zarara uramasna hak sahibi raz olursa, ortada bir haksz fiil mevcut olmaz. Ancak madurun zarara rza gstermesinin hukuka aykrl ortadan kaldrlabilmesi iin, rzann hukuka, ahlaka ve ahsiyet haklarna aykr olmas ve zarardan nce verilmi olmasdr. rnein; hamile kadn ocuunun drlmesine yada bir baba sakat doan ocuunun tenazi edilmesine rza gsteremez. Hakkn Korunmas in Kuvvet Kullanlmas : Bir kimse hakkn korumak ve gvence altna almak kuvvet kulland taktirde, hukuka aykr bir fiil icat etmi olsa dahi haksz fiil nedeniyle sorumlu tutulamaz. Bunun iin, devletin yetkili organlarna ba vurmann imkan dahilinde bulunmas ve hakkn sonradan elde edilmesinin de mmkn olmamas koullar gereklememi olmaldr. Meru Mdafaa Halinin Bulunmas: Gerek kendisine ve gerek bakasna ait hakka ynelmi, gerekleen, gereklemesi veya tekrar muhakkak olan haksz saldry o anda hal ve koullara gre saldr ile orantl bir biimde defetmek zorunluluu ile

ilenen fiillerdir. Koullar: Ortada haksz bir saldr olmaldr: Saldr kiinin hukuken korunan haklarna ynelik, zarar verici ve maddi nitelikte olmaldr. Hakaret ve svme gibi maddi olmayan saldrlar bu kapsamda deerlendirilmez. Saldr kiinin bir hakkna ynelik olmaldr Savunmada zorunluluk bulunmaldr Saldr ile savunma orantl olmaldr

Zorunluluk Halinin Bulunmas: Kendisinin bilerek sebep olmad ve baka trl korunmak olana bulunmayan ar ve muhakkak bir tehlike ile kar karya kalan kii, kendisini veya nc bir kiiyi kurtarmak iin tehlikenin arl ile konu ve kullanlan vasta arasnda oran bulunmak kouluyla bir su ilemesi durumudur. Zaruret hali iin ortada hayvandan, doa artlarndan veya biyolojik ihtiyalardan kaynaklanan mevcut bir tehlike olmaldr. Bu tehlike ar ve kiinin ya da bir bakasnn hakkna ynelik olmaldr. Fail, tehlikeye bilerek sebebiyet vermemi olmaldr.

MERU MDAFAA X ZARURET HAL: Meru savunmada savunma saldrgana kar yaplrken; zorunluluk halinde bulunan kii tehlikeyi gerekletirene deil, olayla herhangi bir ilgisi bulunmayan kusursuz kiiye ynelmektedir. Meru savunmada haksz bir saldr szkonusudur, zorunluluk halinde ise hakl veya haksz olarak nitelendirilemeyen bir tehlike vardr. Meru savunma hakkn kullanan kiinin kusursuz olmas art deildir. Buna karlk zorunluluk halinde meydana gelen tehlikeye bizzat sebebiyet verilmemi olmaldr. Meru savunmada saldrgana verilen zararn tazmini ykmll bulunmad halde, zorunluluk halinde ilenen fiilin hedefi tehlikeyle balantsz olan masum kiiler olduundan tazminat ykmll bulunmaktadr. Meru savunma halinde beraat karar verilirken, zaruret halinde kusurun bulunmamas nedeniyle ceza verilmesine yer olmadna karar verilir.

Kamu yarar: stn nitelikte zel yarar: SEBEPSZ ZENGNLEME: Hakl bir neden olmakszn bir kimsenin bakasnn mal varl aleyhine kendi malvarlnn artmasna sebepsiz zenginleme denir. Malvarlndan kmas gereken eyin kmamas veya malvarlna girmemesi gereken bir girmesi eklinde de olabilir. Malvarlndaki art bir insan davran ile olabilecei gibi doal bir olay nedeni ile de olabilir.Sebepsiz zenginleme nasl olursa olsun artlar gereklemise sebepsiz olarak zenginleilen eyin iadesi gerekir. Sebepsiz Zenginlemenin Unsurlar: Borlunun malvarlnda oalma: kmas gereken bir deerin kmamas veya girmemesi gereken bir deerin girmesi eklinde olabilir. Alacaklnn malvarlnda bir azalma olmas: Alacaklnn malvarlndaki azalma borlunun malvarlndaki oalmaya karlk olmaldr. Yani sebepsiz olarak zenginlemek iin mutlaka kar tarafn malvarlnda azalma olmaldr. lliyet Ba: oalma ile azalma arasnda bir balant olmaldr.

Zenginleme hakl bir nedene dayanmamaldr: Zenginleenin malvarlndaki art hakl bir nedene dayanmamaldr. Mesela, A, Bye olan borcunu demise burada da A nn malvarlnda azalma olmu, Bnin malvarlnda art olmutur ama bu art hakl bir nedene dayanmaktadr.

Kanunda belirtilen sebepsiz zenginleme halleri: Geersiz bir szlemeye dayanan zenginlemeler Gereklememi bir nedene dayanan zenginlemeler Sonradan ortadan kalkan hukuki bir nedene dayanan szlemeler Borlu zannedilerek yaplan demeler

Kanuna veya ahlaka aykr bir szlemeye dayanarak bir ey verilmise, zamanamna uram bir bor ifa edilmise ve ahlaki bir grev nedeniyle bir ey verilmise, sebepsiz zenginleme hkmlerine dayanarak iade davas amak mmkn deildir. Sebepsiz Zenginleme Neticesinde ade Davas: Sebepsiz zenginlemenin unsurlar gereklemise bir iade davas amak mmkndr. Bu iade davas fakirleenin sebepsiz zenginleilen eyi isteme hakk olduunu rendii tarihten itibaren iki yl ve her halkarda 10 yl iinde almaldr. ade davasnda iadenin konusu ve kapsam sebepsiz olarak zenginleen kiinin iyi niyetli olup olmamasna gre deiir. Ayn ekilde iade konusu eye yapt masraflarn ne kadarn geri alabilecei de iyi niyetli olup olmadna gre deiir. Sebepsiz zengileen iyi niyetli ise iade zaman elinde ne kalmsa onu iade etmekle ykmldr. O ey elinden km veya yok olmusa iade ykmll yoktur. Ancak elinden kmas karlnda bir kazanm sz konusu olmusa o kazanm iade etmelidir. O zamana kadar normal kullanmdan kaynaklanan ypranmalardan da sorumlu deildir. yi niyetli zenginleen o eye yapt faydal ve zorunlu masraflar her halkarda ister. Ancak lks masraflar asl eye zarar vermeden skp alabiliyorsa alr. Aksi takdirde onlar isteyemez. Sebepsiz zenginleen kt niyetli ise iade zamannda varsa o eyin kendisini, yoksa yerine tazminat, elde ettii veya elde etmeyi ihmal ettii semereleri iade etmek zorundadr. Kt niyetli zenginleen de zorunlu ve faydal masraflar isteyebilir. Ancak faydal masraflar iade zamannda ne kadar mevcutsa o oranda isteyebilir. Lks masraflar ise asl eye zarar vermeden skp alnabiliyorsa kt niyetli zenginleen de isteyebilir Bu ana kaynan haricinde bor ilikisi douran baka kaynaklar da vardr. rnein, belirli hsmlar arasndaki nafaka ykmll, vekaletsiz i grmeden doan borlar, szleme grmeleri srasnda kusurlu bir davrantan (culpa in contrahendo) doan borlar, fiili szleme ilikileri, koruma ykmlerinin ihlali. BOR LKSNDEN DOAN HAKLAR: Asli (Alacak) Haklar / Feri (Yan) Haklar / Tali (kincil) Haklar Asli Haklar (Alacak haklar): Bor ilikisi nedeniyle taraflarn elde etmek istedii haklarn banda gelir. Asli haklar (alacak haklar), bor ilikileri nedeniyle doan nispi haklardr. Yani sadece hukuki ilikinin taraflar arasnda geerlilii vardr. Alacak haklar kural olarak bor ilikisinin dndaki 3. kiilere kar ileri srlemez. Bunun istisnalar vardr: Bir kiiyi baka bir kiiyle yapt szlemeye aykr davranmaya tevik etmek ahlaka aykr davrantr ve o zararn tazmini gerekir. Nispi haklar, erh verilerek glendirilebilir. Baz haklar, tapu siciline erh verilerek glendirilirse 3. kiilere kar da ileri srlebilir. Burada numerus clausus ilkesi geerlidir.Yani sadece kanunda belirtilen durumlarda erh ile glendirme durumu sz konusudur. Tanmaz sat vaadi, bir n szlemedir. rnein, bir kii, ilerideki bir

tarihte bir arsay satacana dair bir szleme yapyor. Ancak o kii baka birine o arsay satar ve tescil ederse ilk almak isteyen kii kural olarak bir hak iddia edemez. Ancak yaplan n szleme tapu siciline erh edilerek glendirilmise, ilk alc ikinci alcya kar hak iddia edebilecektir . (erh, ahsi nitelikteki hakk ayni hak haline dntrmez.)

n alm (fa) hakk: fa hakk, muhatab hakkn konusu eyi, nc bir ahsa devretmesi durumunda hak sahibine tek tarafl bir irade beyannda hakkn konusunu oluturan eyin mlkiyetini ncelikle kendisine devredilmesi yetkisi veren bir haktr. Bu hak sadece hakk tanyandan talep edilebilir. Ancak tapu siciline erh edilmise, 3. kiilere kar da bu hak iddia edilebilir. B, Aya ait bir mala ilgi duyuyor. A u anda satmak istemediini, ancak satmaya karar verirse,ncelii Bye tanyacan sylyor. A, Bye bu beyanda bulunduu takdirde ona bir fa hakk tanm olur. Burada hak sahibi B, hakkn muhatab Adr. Bye fa hakk tandktan sonra A fikrini deitirip ye satarsa, fa hakknn nisbi nitelii dolaysyla B sadece Aya kar hak iddia edebilir. Ancak, B bu hakkn tapu siciline erh ettirdiyse, ye kar bu hakk ileri srebilir. Tapu siciline erh yldr. fa hakknn nasl kullanlaca nceden belirlenmise buna snrl fa hakk; daha nceden kararlatrlmadysa buna snrsz fa hakk denir.fa hakknn kullanm art, maln sahibinin mal satmaya karar vermesidir. Gerialm (vefa) hakk: Vefa hakk, sahibine satt mal tek tarafl irade beyanyla geri satn alma yetkisi veren haktr.Bu hakkn kullanlmasyla birlikte roller deimekte ve ilk satm szlemesindeki satc, alc;alc, satc konumuna gelmektedir. A maln Bye maddi durumu dzeldii takdirde geri alacan syleyerek satyor. B, bunu kabul ettii takdirde A maln ileride tek tarafl irade beyanyla Bden geri satn alr. Eer Ann vefa hakk olmasna ramen B bu tanmaz Cye satsa Ann Cye bavurma hakk yoktur. Ancak vefa hakk tapuya erh edilmise A, Cye kar hak iddia edebilir. Alm (itira) hakk: tira hakk, hak sahibine diledii zaman veya belirli durumlarda nceden kararlatrlan artlarla tek tarafl irade beyanyla hak konusu eyi satn alma yetkisi veren haktr. A, Bye bir tanmaz zerinde itira hakk tanyor. Tannan bu hak zerinde Ann dncesinin bir nemi yoktur. B istedii anda bu hakkn kullanarak mal satn alabilir. A, nc bir kiiye bu mal satmsa, Bnin o nc kiiye gitme hakk yoktur; ancak itira hakk tapuya erh edilmise nc kiilere kar da hak iddia edilebilir. tira hakkyla bir satm szlemesi yaplabilir. tira hakknn st hakk opsiyon hakkdr.Opsiyon hakkyla bir ek szleme kurulur ya da sresinin uzatlmasyla ilgili deiiklikler yaplr. tira hakkyla bir ev kiraland. tira hakk sahibi opsiyon hakkyla kirann sresini tek taraflirade beyanyla uzatma hakkna sahiptir. fa, vefa ve itira haklarnn tapu siciline erh edilebilmesi iin tanmaz mal olmas gerekir.nk tanr mallar erhe konu edilemez.

Feri Haklar (Bal haklar): Alacak hakkna sk bir ekilde bal olan, varl, devam ve sona ermesi alacak hakkna dayanan haklara feri haklar denir. Faiz talep etme hakk, cezai art ve gecikme tazminat bu tr haklardandr. Bor ilikisinden doan ve alacak hakkn gvence altna alan haklar kefalette kefile, rehin szlemesinde rehin verene, garanti szlemesinde garanti verene kar ileri srlebilecek feri haklardandr.Feri haklarda yan hak asil hakkn kaderine mahkumdur. Asl alacak doamamsa feri alacak da domaz. Ve ayrca asl alacak domu ancak sonra yok olmusa feri hak da yok olur. Alacak hakkn genileten feri haklar: Faiz, gecikme tazminat, cezai art Alacak hakkn garanti eden feri haklar: Kefaleti rehin, hapis

Tali Haklar (Yan, kincil haklar):Bor ilikisinden doan ikincil derecedeki haklardr. Asli ve feri haklar bor ilikisinde birincil nitelikte olmasna ramen tali haklar byle bir nitelik tamaz. Feri haklar dnda deerlendirebileceimiz bu haklar tali haklardr ve iki alt tr ierir: Defi haklar ve yenilik douran haklar

10

Defi hakk: Defi haklar, sahibine baz hususlar ileri srerek ifadan kanma yetkisi veren haklardr. Defi hakk sahibi bu hakkn kullanarak kendisine kar kullanlm bir hakk belirli bir sre iin veya srekli olarak gten drme imkan (etkisizletirme) kazanr. Geici (geciktirici) defi:Sahibinin ifadan kanma yetkisi belirli bir sre iin geerlidir. Srenin sonunda hak kullanlabilir.(demezlik defi, tartma defi) Srekli (kesin) defi: Bunlar ileri srlmekle kar hakk tamamen engeller, felce uratrlar. Kesin defiler hak sahibinin hakkn kullanmasna srekli olarak engel olurlar (zamanam defi). Bamsz defiler: Bunlar baka bir hakka dayanmayan, ona bal olmayan defilerdir. Yani bamsz defiyi meydana getiren ana bir hak yoktur, defi hakk kendiliinden mevcuttur. (zamanam defi). Baml defiler: Ayni veya nispi hakka bal olan defilerdir. Temel hak herhangi bir sebeple ortadan kalkarsa defi hakk da ortadan kalkar (demezlik defi). Tam defiler: Bu tr defi haklar, defi hakk sahibine edimin tamamn reddetme onu bir btn olarak yerine getirmekten kanma yetkisi verir (zamanam defi). Ksmi defiler: Defi hakk sahibi, edimin bir ksmn yerine getirmekten kanma hakkna sahiptir. Defi ile tiraz Arasndaki Farklar: tiraz bir vakadr, defi ise bir haktr. tirazda borlu, alacak hakknn domadn ya da hakkn artk mevcut olmadn ileri srmektedir. rnein borlu, alacakl ile szleme yaptn ve alacaklnn hakkn kabul etmekle birlikte borcu dediini belirtmise itiraz sz konusudur.Defi haklarnda hak sahibi alacan varln kabul eder. Ancak, itirazda; borlu alacan ya hi olmadn ya da sonradan ortadan kalktn ileri srer. tiraza konu olan olay hakim resen gz nnde bulundurur ve davay reddeder. Ancak, defi hakkn hakim resen kullanamaz. Hakimin bunu dikkate almas iin defi hakkn kullanacak taraf, bunu ileri srmelidir. Defi bir hak olduu iin sadece hak sahibi tarafndan ileri srlebilir, itiraz ise menfaati olan herkes ileri srebilir. Borlu defi hakkn kullanmaktan tek tarafl irade beyanyla vazgeebilir, buna karlk itiraz bir vaka olduu iin tek tarafl irade beyanyla vazgemek mmkn deildir.

Yenilik Douran Haklar: Yenilik douran hak, sahibine tek tarafl irade beyan ile bir hak veya hukuki ilikiyi kurmak, deitirmek ve sona erdirmek suretiyle baka bir ahsn hukuk alanna mdahale yetkisi veren haklardr. Yenilik douran haklar, szleme prensibinin bir istisnadr. Tek tarafl irade beyanyla kurulurlar arta balanamazlar Yenilik douran haklar bir kez kullanlmakla sona ererler ve geri alnamazlar. Yenilik douran haklar, zamanam sresine deil, hak drc sreye tabiidir. Zamanam bir defidir, ancak taraflardan birinin ileri srlmesiyle hakim tarafndan dikkate alnr.Hak drc sreyi, hakim resen dikkate alr. Zamanam hakk gszletirirken, hak drc sre hakk tamamyla ortadan kaldrr.

Kurucu Yenilik Douran Haklar; Kullanlmas ile yeni bir hukuki durum meydana getirenhaklar. (Alm, nalm, geri alm haklar.)

11

Deitirici Yenilik Douran Haklar; Kullanlmasyla mevcut durumu deitiren haklardr.(Borlu temerrdnde alacaklnn ayn ifadan vazgeip mspet zararnn tazminini talep etme hakk) Bozucu Yenilik Douran Haklar; Kullanlmasyla hak veya hukuki ilikiyi sona erdiren haklardr. (Fesih, iptal, dnme ve geri alma)Yenilik douran haklar, kullanan tarafa bir stnlk salar. Zira yenilik douran haklarn kullanlmasyla taraflarn eitlii bozulmu olur. Yenilik douran haklar, aslnda tehlikeli haklardr; nk bu hak da tek yanl gcn ktye kullanlmas sz konusu olabilir. Bu tehlikenin ortadan kaldrabilmesi iin baz dzenlemeler ngrlmtr:

BOR LKSNDEN DOAN YKMLLKLER: Bir bor ilikisi nedeniyle deiik ykmllkler ortaya kabilir. Bu ykmllkler ya szlemede kararlatrlmtr ya da szleme dndaki bor kaynaklarndan olmalar nedeniyle kanunda ngrlmemi ykmllklerse objektif iyi niyet ilkesi gereince doruluk ve gven kurallarndan kartlr. Bir satm szlemesinde satcnn borcu, satm konusu mal teslim etme borcu, bilgilendirme ykmll, teknik aralarn satmnda montaj ykmll olabilir. Bu ykmllklerin hepsi ayn derecede neme sahip deildir. fann aynen talep (bor konusu olan ey ne ise onun talep edilmesi) edilip edilememesine gre bu ayrm yaplr. (fann aynen talebi, ne borlanlmsa onun ayn ekilde aynen istenmesidir) lk Edim Ykmll Tali Edim Ykmll: lk edim ykmllkleri, szlemenin kurulmasyla doar, szlemenin asli amacn oluturur.Tali edim ykmllkleri ise ilk edim ykmllklerinin ihlali durumunda ortaya kar. Tali edim ykmll, tazminat ykmll ile ayn anlamdadr. Bu ykmllkler ilk edim ykmllkleri ile bir arada bulunabilecei gibi, onlarn yerine de geebilir .rnein, satm szlemesinde alann ykmll sat bedelini demektir. Alc edimini zamannda ifa etmedii takdirde faiz deme ykmll doacaktr. Bu da tali edim ykmlln ifade eder. Edim Ykmllkleri Yan Ykmllkler

Edim Ykmllkleri: hlali halinde aynen ifann talep edilebildii ykmllklere edim ykmllkleri denir . Burada ifay gerekletirmeyenden, ifay gerekletirmesi istenir. Edim ykmllkleri ikiye ayrlr: Asli edim ykmllkleri: Szlemenin tipini belirleyen, onu karakterize eden ykmllklerdir. Satm szlemesinde, satcnn mal teslim etmesi, alcnn maln bedelini demesi; eser szlemesinde mteahhidin eser meydana getirmesi, kar tarafn sat bedelini demesi asli edim ykmlldr. Bu ykmllkler olmazsa, szleme olmaz. Yan edim ykmllkleri: Szlemenin tipini belirleyici nitelikte olmayan, asli edime oranla 2. bir neme sahip olan; ancak bamsz bir amaca hizmet eden ve ihlalleri durumunda bamsz olarak dava edilebilen ykmllklerdir.Bir satm szlemesinde, maln tesliminin yansra montajnn yaplmas da kararlatrlmsa maln teslimi asli edim ykmll, montajn yaplmas yan edim ykmll olur.Satm szlemesinde satcnn mal teslim etmemesi halinde bir tali edim ykmll olan tazminat ykmll ortaya kar. Tali edim ykmllkleri, ilk edim ykmllkleriyle bir arada bulunabilecei gibi, ilk edim ykmllklerinin yerine de geebilir. Bir satm szlemesinde alc satcya vermesi gereken 100bin liray vermedii durumda kanuna gre, satcnn %9 tazminat talep etme hakk vardr. Bu durumda alc, hem 100bin liray talep etmekte, hem de kanundan doan %9luk tazminat hakkn talep etmektedir. Yani ilk edim ykmllkleri ile tali edim ykmllkleri yan yanadr.Satc ,satm konusu olan mal teslim etmezse, alcnn ben bu mal almyorum ve sadece gecikmeden kan zararm istiyorum

12

deme hakk vardr. Bunu demesiyle tali edim ykmlln ilk edim ykmllnn yerine geirmi olur. Yan Ykmllkler: Bamsz bir amaca sahip olmayan edim ykmllklerini tam ve doru bir biimde ifasna ve bu ekilde szlemenin amacna ulamasnda hizmet eden bamsz olarak dava edilemeyen,ihlalleri durumunda sadece tazminat davas alabilen ykmllklerdir.Bildirme ykmllkleri ve koruma ykmllkleri yan ykmllklere rnek olarak verilebilir. Bildirme ykmllkleri; bir szleme nedeniyle taraflarn birbirlerini aydnlatma ve bilgi verme ykmleridir. rnein, satlan bir kombinin altrlma artlar; ilacn kullanm tarz bir bildirme ykmlldr. Koruma ykmllkleri; szleme yapan taraflar birbirlerine zarar gelmemesi iin azami dikkat gstermek zorundadr. te bu ykmllklere koruma ykmllkleri denir. Yan ykmllkler kanundan, szlemeden ya da drstlk kuralndan doar BORCU SONA ERDREN HALLER BORCUN SONA ERMES: Birincisi,taraflar arasndaki bor iliiinin tmnn zlmesi. kincisi ise,bir btn tekil eden bor iliii iinde, yer alan mnferit bir alacan ortadan kalkmasdr. Bir bor iliiinde birden fazla alacak hakk bulunabileceinden, bu ikinci tarz,her zaman bor iliiinin btn olarak sona ermesi anlamnda deildir. Bor iliiini zen balca sebepler; fa: Bor ilikisinin konusu olan edimin borlu tarafndan alacaklya kar yerine getirilmesi ve bylece bor ilikisinin sona erdirilmesidir. fa ile borlu borcundan kurtulmakta, alacakl alacan almakta ve sonuta taraflar arasndaki bor iliksisi de ortadan kalkmaktadr. ifa, her bor ilikisinin amacdr. fann konusu, borcun konusu ile ayni olmaldr. Borcun bizzat borlu tarafndan ifa edilmesinde alacaklnn bir menfaati bulunmadka, borlu borcunu ahsen ifa etmek zorunda deildir. (rnek: kiray derken ev sahibi iin kimin dediinin bir neminin olmamasnda, kiray bakasnn yerine verebilmek) Eer borcun tamam muaccel olmusa, tamamnn ifa edilmesi gerekir; alacakl "ksmi ifay" kabul etmek zorunda degildir. ancak dilerse kabul eder. fann hkm ifade edebilmesi iin, borlunun yklendii (taahht ettii) edimini belirlenen "yer" ve "zaman"da yerine getirmesi gerekir. ZAMANINDAN NCE FA: Borcun ifas bir vadeye balanmsa borlu vadenin gelmesinden nce borcunu ifaya zorlanamaz. Buna karlk, borlu, kural olarak, isterse vadesinden nce (yani alacak muaccel olmadan) borcunu ifa edebilir ve ifay reddeden alacakl mtemerrit saylr. Ancak, borlunun vadesinden nce ifa olana mutlak deildir. "Vade" borlu yararna olduu kadar alacakl yararna da kararlatrlm olabilir. Bu nedenle Yasa Koyucu borlunun zamanndan nce ifada bulunabilmesini "szlemenin hkmnden veya niteliinden veya koullarndan taraflarn aksini amalamadklarnn anlalmasna" balamtr. rnein, depolanmas gereken byk miktardaki mallarn vadesinden nce teslimini alacakl kabul etmeyebilir ve bu takdirde mtemerrit addolunmaz. Zamanndan nce ifada bulunan borlu, szleme hkmleri veya gelenek aksini ngrm olmadka, borcundan bir indirim yapamaz. bra:.Alacaklnn edimi elde etmeksizin,borlusunu bortan kurtarmasdr. bra aslnda tek tarafl bir vazgeme deil, iki tarafl bir hukuksal ilemdir. Yani,borlunun kabul ile meydana gelir. Bu bakmdan ibra,bir ayni haktan feragatle ayn ey deildir. bra bir tasarruf ilemidir ve borlu bakmndan bir kazandrc ilem tekil eder. bra ile bor (alacak) ve alaca garanti eden kefalet ve rehin gibi fer'i (yan) haklar sona erer. bra edilen bor (kefilin borcunda olduu gibi) bir fer'i hak ise, asl bor devam eder.

13

Tecdit: Yeni bir bor meydana getirmek suretiyle,eskisinin ortadan kaldrlmasdr. Tecdit, alacakl ile borlu arasnda yaplan yeni bir ilemle meydan gelir. Tecdidin geerli olmas,bir alacan varln art klar. Tecdidin en nemli art, taraflarn yenileme niyetidir. Bu niyet yoksa taraflarn eski borcu da muhafaza ederek yeni bir szleme yaptklar farz olunur. Borlunu alacaklya bor iin yeni bir senet vermesi,bir kambiyo taahhdnde bulunmas, yeni bir kefalet imzalamas vs. Bu hallerde kural,eski borcun yanna,yeni bir borcun daha meydana gelmesidir. Tecdidin hkm eski borcun dmesidir. Bununla beraber eski borca bal yan haklar da der. Alacakl Ve Borlu Sfatnn Birlemesi: Alacakl ve borlu sfatlar bir kiide birleirse,bor sona erer. Borlunun alacak hakk zerinde rehin veya intifa hakk kazanmas halinde,birleme yoktur. Yani,alacak ve bor bu halde devam eder. Birlemenin hkm borcun dmesidir. Bunun bir sonucu da, yan haklarn da dmesidir. Ancak 3.kiilerin alacak zerinde rehin ve intifa haklar varsa,bunlar birlemeye ramen devam ederler. Kanun,tanmaz rehini ile kymetli evraka ait hkmleri sakl tutuyor. Takas: Taraflarn karlkl ve ayn cinsten, muaccel olan borlarnn tek tarafl irade beyanyla birbirlerini karlad oranda sona erdirilmesidir.. artlar: Karlkllk: Takastan bahsedilmek iin,her eyden nce iki ayr kimsenin karlkl olarak birbirlerinden alacakl olmalar gerekir. Benzeme: ki karlkl alacan takasa elverili olabilmesi,bunlarn ayn nitelikte olmasna baldr. Alacaklarn konusunu tekil eden edimlerini birbirine benzemesi gerekir. Para borlarnda,ayn eitten fakat farkl nitelikte eylere ilikin borlarda,verme borcu ile yapma borcu arasnda vb. takas imkan yoktur. Muaccellik: Bir alacan takas iin gerekli olan bir dier artta borcun muaccel olmasdr. Alacakl tarafndan zaman itibaryla ifas istenebilir bir bor olmas gerekir. Karlkl borlarn takas iin ikisinin de muaccel olmas gerekir. Baz hallerde muaccel olmayan bor ta, takasa elverili olabilir. Takasn yaplmas: Kanun bunun iin bir irade aklamas aramaktadr. Takas gerekletirmek iin irade aklamasna takas beyan denir. Bu beyan bir tarafl bir hukuksal ilemdir. Bu ilem bir yenilik douran hakka dayanr. Taraflarn biri,borcu ile alacan takas ettiini kar tarafa bildirerek,bu hakkn kullanm olacaktr. Kar tarafn alaca muaccel olmasa bile,alaca olan taraf takas isteyebilir. Ama alaca muaccel olmayan taraf bu beyanda bulunamaz. Takas ileri sren tarafn alacann ihtilafl olmas,takas dermeyanna engel deildir. Alaca ihtilafsz olan taraf bu takasa itiraz edebilir ve kendi alacan dava edebilir. Takas beyannda bulunan tarafn bunun iin dayand alacak,talep ve dava edilebilir bir alacak olmas gerekir. Bunu istisnas zaman amna uram borlarda grlr. Zaman amna uram bor talep ve dava edilebilir olamamasna karn,alacakl buna takas iin dayanabilir. Zaman amna urayan alacak, takas artlarnn tamamland tarihte henz zamanamna uramam idiyse,alacakl takas talebinde bulunabilir. BK.124 e gre borlu nceden takastan feragat edebilir. Yani,daha bor iliii kurulurken yada sonra, borlu dier tarafn alacak talebine kar takas dermeyan etmeyeceini taahht edebilir. Takasn Hkm: Takas halinde her iki bor,takas edilebilecekleri andan itibaren en az olan bor orannda der. Beyan yaplnca,bunun hkm,takas artlar tamamland ana kadar geriye etkili saylmtr. Bylece borlar takas beyannn yapld zaman deil,takas artlarnn gerekleecei an dm olacaktr. ki bor miktarca farkl ise,takas sonucunda az olan bor tamamen,dieri ise ksmen sona erer. Mahsup alacaktan indirilme yaplmas sz konusudur. Fakat indirilen miktar mukabil bir alacak deildir. Takas Mahsup: Mahsup, bir alacak miktarndan belli olgular sebebiyle indirme yapma anlamna gelir. Mahsupta alacaktan indirilecek olan miktar bir kar alacak deildir. Takasta

14

ise, karlkl iki alacak bulunmaktadr. Kusursuz mkanszlk: Borluya ykletilemeyen haller yznden borcun ifas mmkn olmazsa kural olarak bor sona erer.Szlemenin kurulmas srasnda ortaya kan imkanszla balangtaki imkanszlk; szlemenin kurulmasndan sonra ortaya kan imkanszla ise sonraki imkanszlk denir. Balangtaki objektif imkanszlk szlemenin batl olmasna neden olur. Sonraki imkanszlk ayet borlunun kusurundan ileri geliyorsa kusurlu imkanszlk, borluya ykletilemeyen bir sebepten ileri geliyorsa kusursuz imkanszlk ismini kazanr. mkanszlk bir borcun ifasnn eitli sebeplerle (umulmayan hal (kaza), mcbir sebep vs.) mmkn olmamasdr. mkanszlk nedeniyle asl bor ve ona bal feri borlar ortadan kalkar. mkanszlk ksmi veya tam olabilir. Kusursuz imkanszlk sebebiyle borcun sona erebilmesi iin yok olan (telef olan) edimin yerine baka bir eyin gememi olmas gerekir. Kusursuz imkanszlk durumunda borlu kar taraftan edimini isteyemez. Daha nce almsa sebepsiz zenginleme kurallarna gre geri vermek zorundadr. Fakat bu hkmn aksi kararlatrlabilir. Satm szlemesinde hasar, szlemenin kurulduu andan itibaren alcya getiinden, satc, satlan teslim borcunu kusursuz olarak yerine getiremiyorsa alc taahht ettii semeni satcya demekle ykmldr. mkanszlk Trleri: Balangtaki mkanszlk Sonraki mkanszlk : Borlunun edimi, szleme kurulurken zaten imkansz idiyse, ya da ifa zamannda mmkn olmayaca ak olarak belli ise, imkanszlk balangtaki imkanszlktr. Aksine, szleme kurulduu zaman edim mmkn, fakat kurulutan sonra imkanszlamsa, sonraki imkanszlk sz konusu olur. Objektif mkanszlk Sbjektif mkanszlk: Objektif imkanszlk, yalnz akdin taraflar bakmndan deil, onlarn yerine kim geerse gesin herkes iin ayn sonucu douran imkanszlktr. Sbjektif imkanszlk ise sadece akdin taraflar veya taraflardan yalnz biri ynnden mevcut olan imkanszlktr.[32] Fakat bu kavramlar konusunda doktrinde bir birlik bulunmadn da belirtmek gerekmektedir. Bir ksm yazarlar bu ayrm kabul etmemekte ve imkanszln sadece objektif olacan, sbjektif imkanszlk halinin ise ya geici bir durum olacan ya da ar glk tekil edeceini belirtmektedir. Tam mkanszlk Ksmi mkanszlk: Ksmi ya da tam imkanszlk edimin tamamen ya da ksmen imkanszlamas halinde ortaya kar. Eer edim tam olarak ifa edilemiyor ise, imkanszlk tamdr. Buna karlk edimin belirli bir ksm ifa edilemiyorsa ksmi imkanszlktan bahsedilir. Devaml mkanszlk Geici mkanszlk: fa mddeti iinde ortaya kan engeller, edimin sonradan ifa edilebilmesi imkann tamamen ortadan kaldryorlarsa devaml imkanszlktan bahsedilir. Buna karlk engel devaml deil ve ortadan kalkt zaman edimin ifas mmkn oluyorsa geici imkanszlktan bahsedilir. Borlunun Sorumlu Olduu mkanszlk Borlunun Sorumlu Olmad mkanszlk: Doktrinde hakim olan gre gre, borlu imkanszla kast ya da ihmali ile sebep olursa, szlemenin ihlalinden sorumlu olur. Bunun sonucu ise onun tazminat demesidir. Dier bir deyile borlu ancak, mcbir sebep ya da fevkalade hal sonucu kan imkanszlktan sorumlu olmaz. Bu gr, borlunun sorumlu olup olmamasn onun kusurunun bulunup bulunmamasna gre tespit etmektedir. Sorumluluun artlar: Edimin imkansz olmas

15

Kusur Zarar lliyet ba

Zamanam: Bir alacan uzun bir sre ileri srlmemesi sebebiyle,alacaklnn bunu talep yetkisini kaybetmesidir. Bu bir alacak hakknn ileri srlmesi imkann snrlayan zamanamdr. Bir bor iliiine dayanan alacak hakknn ileri srlmesini engelleyen zamanamna drc zamanam denir. Sukut-u hak sresi de denilen sre zamanamndan farkldr. Zamanamnda bizzat deil,hakkn ileri srlmesi imkan ortandan kalkar. Hak dm sresinde ise,belli bir srenin gemesi,bizzat hakkn ortadan kalkmasna sebep olmaktadr. Bir dava iinde,hakim sukut-u hakk resen gz nnde tutar;fakat zamanamn taraflar ileri srmedike resen gz nne alamazZamanam sresi dolmusa bor deil,bunu talep ve dava hakk der. Borcun kendisi,zamanamna ramen doal bor olarak devam eder. Zamanamnn kesilmesi ve durmas: BK:133 e gre,zamanamnn kesilmesi,bunu douran olayn vuku bulduu ana kadar ileyen srenin yanmas ve bu andan itibaren yeni bir srenin ilemeye balamas demektir. Zamanamnn durmas: kanunda saylan sebeplerden birinin varl halinde, zamanam sresinin ilemeye balamamas ve balamsa bu sebep ortadan kalkncaya kadar durarak devam etmemesi demektir. Zamanamn durduran sebebin ortadan kalkmasndan itibaren sre durmu olduu yerden itibaren tekrar ilemeye devam eder (BK. m. 132/II). Hangi sebeplerin zamanamn durduraca BK. m. 132de belirtilmitir. Buna gre; Velayet devam ettii srece ocuklarn baba ve analarna kar alacaklar hakknda, Vesayet devam ettii srece vesayet altnda bulunanlarn vasi ve vesayet dairelerinden (sulh ve asliye hakimlerinden) olan alacaklar hakknda, Evliliin devam sresince kar kocadan birinin dierinden olan alacaklar hakknda, Hizmet szlemesinin devam sresince hizmetilerin (iilerin) istihdam edenden (iverenden) olan alacaklar hakknda, Borlu, alacak zerinde intifa hakkna sahip olduu srece, Alacan Trk mahkemesinde ileri srlmesi mmkn olmad srece zamanam ilemez veya ilemeye balamsa durur.

Zamanamnn Kesilmesi: Kanunda saylan sebeplerden birinin gereklemesi halinde, zamanam sresinin o ana kadar ilemi (gemi) olan ksmnn ortadan kalkmas ve srenin batan sfrdan itibaren yeniden ilemeye balamas demektir. Zamanamnn durmas ile kesilmesi arasnda sadece sebepleri bakmndan deil, hkmleri bakmndan da fark vardr. Gerekten, durmada o ana kadar ilemi olan sre sakl kalrken, kesilmede ilemi olan sre tamamen yok olmakta ve sre batan itibaren yeniden ilemeye balamaktadr (BK. m. 135/I). Borlar Kanunumuz hangi hallerde zamanamnn kesileceini 133nc maddesinde belirtmitir. Buna gre: Borlu borcu ikrar ettii (kabullendii), zellikle faiz veya mahsuben bir miktar para veya rehin yahut kefil verdii takdirde, Alacakl dava veya defi dava zmnnda mahkemeye veya hakeme mracaatla veya icrai takibat veya iflas masasna mdahale ile hakkn talep eyledii takdirde zamanam kesilmi olur.

Zamanam, mteselsilen (zincirleme) borlu olanlardan veya blnmez bir edimin borlularndan birine kar kesilmi olunca, dierlerine kar da kesilmi olur. Ayn ekilde, asl borluya kar kesilmi olan zamanam kefile kar da kesilmi olur; fakat kefile kar kesilmi olmasyla ayn zamanda asl borluya kar da kesilmi olmaz (BK. m. 134).

16

Zamanamnn kesilmesi halinde, o andan itibaren ilemeye balayacak olan yeni sre kural olarak eskisinin ayndr. Ancak, bor bir senetle ikrar edilmi (kabullenilmi) veya bir hkmle sabit olmusa (ispatlanmsa), yeni sre daima on yldr Hkmleri: Zamanamnn alacakl ynnden hkm, onun alacan borludan talep ve dava hakkn kaybetmesi eklinde ortaya kar. Zamanam alacak hakknn bizzat kendisini etkilemeyip sadece ondan kan talep ve dava haklarn ortadan kaldrdndan dolaydr ki, bor yine de devam eder; fakat borlu zamanamna dayanarak borcu demekten kanma imkann elde etmi olur; bylece alacaklnn ifa talebine kar zamanam definde bulunabilir. Borlu zamanam defini ileri srmedike hakim bunu kendiliinden dikkate alamaz (BK. m. 140). Ancak borlu isterse defi ileri srme hakkndan vazgeerek borcunu deyebilir. Ancak, borlunun zamanamndan nceden vazgemesi (feragat etmesi) hkmszdr. BORCA AYKIRILIK: Kusurlu sonraki imkanszlk Kt ifa: Burada borlu borcunu ifa etmitir ancak, bu ifa bor ilikisine ve ifada aranan unsurlara uygun deildir. Borcun gerei gibi ifa edilmemesi halinde doan zararlar tazmin edilir. Temerrt

ALACAKLININ TEMERRD: Borlunun borcunu edime uygun bir biimde ifa etmek istemesine karn, alacaklnn hakl (hukuken kabul edilebilir) bir nedene dayanmakszn bu ifay reddetmesi haline alacaklnn temerrd ad verilir. Alacakl, temerrde dmekle birlikte mtemerrit addolunur ve BKda alacaklnn temerrdne ilikin olarak dzenlenmi bulunan hkmler uygulanabilir hale gelir. artlar: fann Edime Uygun Olarak Teklif Edilmesi: Alacaklnn temerrdnn meydana gelebilmesi iin, her eyden nce borlu tarafndan borcun ifasnn, yer, konu ve zaman bakmndan edime uygun biimde teklif edilmi olmas arttr. Baka bir deyile, edime uygun surette yapmayan ifa teklifini kabul etmeyen alacakl mtemerrit durumuna dmeyecektir. (rnek. Borlu teslimle ykml olduu TV nin bir baka markasn alacaklnn adresine gndermise ve alacakl bunu reddederse mtemerit olmaz. nk ifa teklifi , edime konu bakmndan farkldr.Ksaca unu syleyebiliriz ki, alacaklnn temerrdnde, borlu borcun ifas iin zerine den her eyi yapmasna karn alacakl kendisine sunulan ifay kabul etmemekte ve bu hususta direnmektedir. Alacaklnn Hakl Nedeni Bulunmakszn fay Reddetmesi: Alacaklnn temerrdnn oluabilmesi izin aranan/gerekli olan ikinci koul, alacaklnn ifay reddetmesi hususunda hakl bir nedeni bulunmamasdr. Aksi halde, yani alacaklnn hakli bir neden ileri srerek ifay reddetmesi durumunda, alacaklnn temerrdnden sz edilemez. (rnek: alacakl edimin szlemeye aykr olduunu ileri srerek ifay reddederse. (szlemede evin saten boya ile boyanaca belirtilmiken plastik boya ile boyanmak istenmesi) alacakl temerrde dm olmaz.

Sonular: Alacaklnn temerrde dmesi ile birlikte, bor ilikisi kendiliinden sona ermez. Anacak, doaldr ki byle bir durum alacaklnn aleyhine birtakm sonular dourur. Hemen belirtelim ki, alacakl borlunun kanundan doan haklarn kullanmasndan evvel ifay kabul ettii takdirde temerrt sona erer ve artk kanundaki dier yollara bavurulamaz. Alacaklnn ifay kabul etmemekte direnmesi halinde ise, BKdan doan haklarn kullanacaktr. imdi bunlar ele alalm.

17

Borcun konusu bir eyin teslimi ise, borlu, tm hasar ve masraflar mtemerrit olan alacaklya ait olmak zere, szlemenin konusu olan eyi, kendisine hakim tarafndan gsterilecek bir yere tevdi ederek (brakarak) borcundan kurtulmu olur. Borcun konusu olan ey ticari bir mal ise, hakim kararna gerek olmakszn, borlu tarafndan bir ardiyeye tevdi olunabilir (BK 91). Bu durumda, iyi niyet kurallar gereince, borlunun mal tevdi ettiini alacaklya bildirmesi gereklidir. Borcun konusu olan ey, nitelii gerei depolanmak, saklanmak gerektiriyorsa yada ksa srede bozulabilecek nitelikte bir mal ise (szgelimi peynir, et gibi), borlu alacaklnn temerrde dmesi halinde, mal satarak sat bedelini tevdi edebilir. Bunun iin borlu, alacaklya bir ihtarda bulunacak ve daha sonra hakim karar (izni) ile , mal ak artrma ile satarak semeni (sat bedelini) tevdi edebilecektir. Satlacak maln borsada kaytl yada cari fiyat belli bir mal olmas halinde, ihtara ve ak artrmaya dahi gerek kalmakszn, hakim karar (izni) ile satlarak bedelin tevdii mmkndr (BK92). Bir eyin yaplmasna ilikin bir borcun ifasnda alacaklnn temerrde dmesi halinde, borlu szlemeyi feshetmek hakkna sahip olacaktr. Bunun iin nce alacaklya uygun bir mehil (sre) tanyacak, alacakl bu sre iinde de ifay kabul etmezse, akdi feshedebilecektir. BORLUNUN TEMERRD: Geni anlamda borcun ifa edilmemesi hallerinden biri olan borlunun temerrd, muaccel ve ifas imkan dahilinde bulunan bir borcun, borlu tarafndan yerine getirilmemesi halinde sz konusu olur. BKnun 101. maddesi muaccel bir borcun borlusu alacaklnn ihtaryla mtemerrit olur demek suretiyle, borlunun temerrdn tanmlamtr. artlar:

Borcun Muaccel Olmas: Borlunun temerrdnn olumas iin gerekli olan ilk art borcun muaccel olmasdr. Borcun henz vadesi gelmemi yada zamanamna uram olmas hallerinde, borlunun temerrd sz konusu olamaz. Borcun fasnn Mmkn Olmas: Borcun ifasn her ne ekilde olursa olsun imkanszlam olduu durumlarda, borlunun temerrd meydana gelemez. Bu bakmdan, borlunun temerrdnn oluabilmesi iin gerekli olan artlardan biri de, borcun ifasnn halihazrda imkan dahilinde olmasdr. Gerekten de, borcun kusuru ile objektif olarak imkanszlam ise, artk temerrtten sz edilemez. Bu durumda, borcun ifa edilmemesinin bir baka tr olan, borcun hi ifa edilmemesine (kusurlu imkanszla) ilikin hkmler uygulanr. Borlunun kusuru olmakszn, borcun ifas objektif olarak imkanszlam ise, artk bor ilikisi BKnun 117. madde uyarnca sona ermi olacandan yine borlunun temerrdnden sz edilemeyecektir. Alacaklnn htar: BKnun 101. maddesine gre, muaccel (ve ifas mmkn olan) borcun borlusu, alacaklnn ihtar ile mtemerrit olur. Bu bakmdan, borlunun temerrde dmesi iin, alacaklnn borluya borcunu demesi iin bir ihtarda bulunmu olmas arttr. htar, herhangi bir ekle bal olmayan, tek tarafl ve varmas gerekli bir irade beyandr. Ancak, tacirler arasndaki bor ilikilerinde dier taraf temerrde drmek iin yaplacak olan ihtarlar, TTK tarafndan ekle tabi klnmtr. Buna gre, ibu ihtarlar iadeli taahhtl mektupla, noter araclyla yada telgrafla yaplmad mddete geerli olamazlar. Bu bakmdan, szn ettiimiz ekle uyulmakszn yaplan ihtarlar, tacirler arasndaki bir bor ilikisinde kar tarafn temerrde dmesine sebep olmaz. Ne var ki, baz istisnai durumlarda, alacaklnn ihtarna gerek olmakszn, borlu muaccel olan borcunu dememekle birlikte temerrde dm olur. Alacaklnn ihtarnn gerekli olmad bu durumlardan ilki, ifa gnnn taraflarca nceden kararlatrlm olmasdr. fa tarihi alacakl ve borlu arasnda aka kararlatrlm ise alacaklnn ihtarna gerek yoktur. Bunun yan sra, ifa gnn belirleme hakk nc bir ahsa braklm ve bu kimse de ifa gnn borluya bildirmi ise, yine alacaklnn ihtarna gerek yoktur. Ve nihayet ihtarda bulunmann faydasz grld durumlarda da, alacaklnn ihtarna gerek olmakszn borlu temerrde dm olur.

18

Sonular: Borlunun Temerrdnn Genel Sonular: Borlunun temerrdnn genel sonularndan ilki, temerrde dm olan borlunun, temerrde dt andan itibaren bor ilikisinin konusu olan eyin bana gelebilecek olan her trl zarar ve ziyandan sorumlu olmasdr. Ne var ki, borlu temerrde kusuru bulunmakszn dtn yada temerrde dmemi (bor zamannda ifa edilmi) olsayd dahi bu zarar ziyann vuku bulacan ispat ettii takdirde, kazadan doan sorumluluundan kurtulur. Borlunun temerrdnn dier genel sonucu ise, borlunun borcunun gecikerek ifa etmesinden dolay alacaklnn urad zarar demekle sorumlu olmasdr. Gerekten BKnun 102. maddesi uyarnca, borcun ge ifa edilmesi nedeniyle alacakl bir zarar uram ise, bu zararn tazminini borludan talep edebilecektir. Bu tazminata, gecikme tazminat ad da verilmektedir.

Borlunun Temerrdnn zel Sonular: 1-) Borlunun Temerrdnn Para Borlarna likin Sonular Temerrt Faizi: Bir miktar parann denmesinde temerrde den borlu, alacaklsna temerrde dt sre ile snrl olarak, gemi gnler faizi yada dier adyla temerrt faizi demek zorunda kalr. Bunun yan sra, borlu temerrde kusuru bulunmakszn dtn ispat etse dahi, gemi gnler faizi, kural olarak borlunun temerrde dt tarihten itibaren ilemeye balar ve borcun ifa edildii gnde sona erer. Temerrt faizinin denmesinde, temerrde den borludan bu nedenle temerrt faizi istenemez. Alacakl, temerrt faizinin aan zarar olduunu ispat ettii taktirde, borludan bu munzam zararnn tazminini de talep edebilir. Ancak borlu temerrde dmesinde kusuru bulunmadn ispat ederse, szn ettiimiz munzam (ek) zarar demek sorumluluundan kurtulur. Tazminat: Alacakl borlunun temerrde dmesi nedeniyle urad zararn temerrt faizinden fazla olduunu ispat ederse , borlu bu zarar da gidermekle ykmldr. Eer borlu temerrde dmesinde kusurlu olmadn ispat ederse bundan kurtulabilir.

2-) Borlunun Temerrdnn Karlkl Akitlere likin Sonular Alacakl kendisine tannan seim hakkn kullanmadan nce ,temerrt halinde olan borluya ifada bulunmas iin uygun bir sre(mehil)verecektir. Bu sreyi alacakl kendisi belirleyebilecei gibi hakime de tayin ettirebilir. Baz hallerde ise mehil vermeye gerek yoktur. Mehil vermenin faydasz olaca anlalyorsa (alacaklnn tavr ve halinden) Borlunun temerrd sonucu borcun ifas alacakl iin faydasz hale gelmise Szleme kesin vadeli bir szleme ise (belirli bir gnde ifas gereken)

Karlkl bor douran akitlerde taraflardan birinin temerrde dmesi halinde, dier tarafa BKnun 106. vd. maddelerinde tannm bulunan bir takm haklar vardr. Alacaklnn seimlik haklar da denilen bu haklarn kullanlabilmesi iin, ortada iki tarafa bor ykleyen bir szleme olmas ve taraflardan birinin temerrde dm bulunmas koullarnn gereklemesi gereklidir. Karlkl bor douran bir szlemede taraflardan biri temerrde dt takdirde, dier taraf borcun aynen ifasn ve gecikerek yaplan ifadan doan zararnn tazminin gecikme tazminat talep edebilir. Alacaklya tannm olan bir dier hak ise, aynen ifadan vazgeerek borcun ifa

19

edilmemesinden doan zararnn mspet zararnn tazmini, talep edebilmektedir. Ancak, alacaklnn bu hakkn kullanabilmesi iin, BKnun 106/1 maddesine gre, borluya uygun bir ek sre tannm olmas ve borlunun da bu srenin bitimine kadar borcunu ifa etmemi olmas gereklidir. Alacakln bavurabilecei bir dier yol ise, yine borluya ek bir sre tanyarak, bu srenin bitimine kadar borcun ifa edilmemesi halinde szlemeyi feshetmek ve szlemenin geersiz kalmasndan doan zararn menfi zararn talep etmektir. Akladmz son iki durumda, ifadan vazgeen yada szlemeyi fesheden alacaklnn zararn talep edebilmesi iin, borlunun kendi kusuru ile temerrde dm olmas gereklidir. Baka bir deyile, borlu temerrde kendi kusuru olmadan dtn ispat ederse, ifadan vazgeen yada szlemeyi fesheden alacaklsna tazminat deme sorumluluundan kurtulur. SZLEME : ki tarafn karlkl ve birbirine uygun irade aklamalaryla meydana gelen hukuki ileme szleme denir. Szleme, iki tarafl bir hukuki ilemdir. Ancak szlemenin yaplmas sonucunda sadece bir taraf bor altna giriyorsa tek tarafa bor ykleyen szlemeden (rnek: balama vaadi szlemesi), buna karlk her iki taraf da bor altnda giriyorsa iki tarafa bor ykleyen szlemeden (rnek: satm, kira, hizmet, eser szlemeleri) sz edilir CAP (NER) : Bir szlemenin kurulabilmesi iin, varl gerekli iki irade beyanndan, zaman itibariyle nce olandr. Yani szleme yapma teklifidir. Her beyan bir icap nitelii tamaz. Bir beyann icap nitelii tayabilmesi iin, baz artlar tamas gerekir. cabn kar tarafa yneltilmi olmas gerekir. cap, belirli bir kiiye yneltilebilecei gibi,kamuya yneltilmi de olabilir. cabn szlemenin tm esasl noktalarn ihtiva ediyor olmas gerekir. cap da bulunan kii, icap, balanma (icabyla bal olma) niyetine sahip olmaldr. Bu unsurlardan biri ya da birka yok ise, icaptan sz edilemez. Bu durumda icaba davet szkonusudur. caba davet, bir kimsenin kar tarafa yapt icapta bulunma abasdr

cap, icabn artlarn tad takdirde icapta bulunan kiiyi (icapy) balayacaktr. capta bulunan kii, belirli bir sre icabyla bal olacaktr. Fiyatn gstererek mal sergilenmesi veya tarife, fiyat listesi ya da benzerlerinin gnderilmesi, aksi aka ve kolaylkla anlalmadka neri saylr. (Eski kanunda icaba davet) cabn Balayclk Sresi: BK, bu sorunu bir ayrm yaparak zme balamtr. Kar karya olan ahslar arasndaki icapla, kar karya olmayan ahslar arasndaki icap ayrmna tabi tutarak, bu iki art farkl srelere balamtr. Kar Karya Olan ahslar Arasnda Yaplan cabn Balama Sresi: Kar karya olan ahslar arasndaki yaplan icap, hemen kabul edilmedii takdirde balaycln kaybeder. Telefon, bilgisayar gibi iletiim salayan aralarla dorudan iletiim esnasnda yaplan icaplarda, kar karya olan ahslar arasnda yaplan icap saylr ve hemen kabul edilmedii takdirde icap balaycln kaybeder. Kar Karya Olmayan ahslar Arasnda Yaplan cabn Balama Sresi: Kar karya olmayan ahslar arasnda yaplan icap, icapta bulunan kiiyi zamannda ve usulne uygun olarak gnderilmi bir kabul haberinin, kendine ulalmas iin geecek sre kadar balayacaktr. A, icab Ankaradan, stanbula mektupla bir gnde gndererek icapta bulunuyor.. lk olarak Bye mektubun ulamas iin geecek sre 1 gndr. kinci geecek sre, szlemenin niteliine gre makul bir dnme sresi. Bu sre, yaplmak istenen szlemenin niteliine gre deiecektir. Diyelim ki bu rnekteki makul sre 2 gn olsun. nc olarak geecek sreyse mektubun reddine dair B nin A ya tekrar bir mektup gndermesidir ve bu da 1 gndr. Yani bu sre toplandnda kar karya olmayan ahs arasnda yaplan icabn balama sresi 4 gn

20

olarak tespit edilir. Ge gelen kabul haberi, yeni bir icap kabul edilir. Ancak, kabul haberinin ge gelmesi, baz durumlarda muhataptan kaynaklanmayabilir. Bu durumda, eer icapta bulunan kii, icabyla bal olma niyetinde deilse, bunu hemen muhataba bildirmekle ykmldr. Aksi takdirde ge gelen kabul haberine ramen, szleme kurulmu saylr. capn (nerinin) Geri Alnmas: cabn kar tarafa renildikten sonra onun geri alnmas mmkn deildir.Yani burada icapta bulunan, bu icabyla bal kalacaktr. Geri alma aklamas, dier tarafa neriden nce veya ayn anda ulam ya da daha sonra ulamakla birlikte dier tarafa neriden nce renilmi olursa, neri yaplmam saylr. A, Bye mektup araclyla bir icapta bulunuyor. Sonra bu iten zarar edeceini dnerek A, Bye faks gndererek Size bir icap verdim; ancak bunu geri almak istiyorum derse, geri alma aklamas (faks), icaptan nce (mektup) muhataba ulaacandan icap geerli bir biimde geri alnm olacaktr. cap ve geri alma aklamas ayn anda kar tarafa ulatysa da yine geerli bir geri alma aklamas sz konusu olur. cabn geri alnmasnda, icap kar tarafa renilmi olsa bile kabul edilinceye kadar her an geri alnabilir.cap iin bahsi geen bu esaslar kabul bakmndan da aynen geerlidir. capn Balayclna Etkisi: Kural olarak, icapta bulunan kiinin lmesi veya fiil ehliyetini kaybetmesi icabn geerliliini etkilemez. Kar tarafn icab kabul etmesiyle, szleme kabul edilmi olur. Bu durumda icapnn miraslaryla kar taraf arasnda bir szleme kurulacaktr. Ancak icab yapan kiinin sadece kendini balad istisnai durumlarda, icapnn lmesi veya fiil ehliyetini kaybetmesi durumunda icabn geerlilii ortadan kalkacaktr. stisnai durumlardan bir dieriyse, kar tarafn kiisel zelliklerinin nem tad durumlarda, muhatabn lmyle birlikte icabn geerliliini kaybetmesidir. Kabul Beyan: Szlemenin tamamlanmas iin icaptan sonra gelen ikinci unsur, kabuldr.Kabuln zellikle esasl noktalar itibariyle icaba uygun olmas gerekir. Esasl noktalar itibariyle icaptan sapan noktalar kabul tekil etmez..Temel problem, kabul beyannn ne ekilde gerekletirileceidir. Yani, kabul beyan ak m olacaktr, rtl m olacaktr. Susmann irade beyan olduu durumlar bu konuda bir kabulsaylabilir mi?Ak iradeyle ya da irade faaliyeti eklinde bir kabul beyan yapldnda herhangi bir problem ortaya kmayacaktr. Problem, beyann rtl bir ekilde yapld zaman ya da susmann var olduu zaman ortaya kmaktadr. capta bulunan kii, kanun, iin nitelii veya hal ve artlar nedeniyle,ak bir kabul beyann beklemek durumunda deilse, icap uygun bir sre iinde reddedilmedii takdirde, kabul edilmi saylr. Yani, bu durumlarda susma, bir kabul tekil edecektir. Kanun, baz ak durumlarda, susmaya sonu balamtr. Kendisine bir iin grlmesi nerilen kii, bu ii grme konusunda resm sfata sahipse veya iin yaplmas mesleinin gerei ise ya da bu gibi ileri kabul edeceini duyurmusa, bu neri onun tarafndan hemen reddedilmedike, veklet szlemesi kurulmu saylr. Kar tarafa bor altna sokmayan ilemlerde, aka bir kabul beyann beklemeye gerek yoktur. Bu durumlarda da iin nitelii sebebiyle susma, kabul tekil edecektir. Burada icap,uygun bir srede reddedilmedii takdirde, kabul edilmi saylr. Bir taraf, dierine icaba davette bulunmu, dier tarafta bu icaba daveti uygun bir srede reddetmemise buradaki susma bir kabul tekil eder. (A: u kalemi satmak istiyorum B: O kalemi 9 liraya almak istiyorum.). Taraflar arasnda uygulama teaml olumusa, bu teamle ilikin bir uygulama da susmann kabul tekil etmesidir. Bir yayneviyle anlaan bir kii, yaynevinin yaynlad her kitab o kiiye gnderiyor, kii de gnderilen her kitabn parasn dyor. Yllarca uygulanan bu ve benzeri uygulamamalarda, kiinin kitabn parasn demesi durumu gibi durumlar susmann kabul tekil edilmesine birer rnektir. Kabuln Geri Alnmas: capn (nerinin) geri alnmas iin bahsi geen esaslar ayn ekilde kabul iinde geerlidir.Yani, Kabul haberi kar tarafa varmadan nce, kabulden dnme haberi varmsa kabul hkm ifade etmeyecektir ve kabulden dnme geerli saylacaktr. Kabul haberi ile kabulden dnme haberi kar tarafa ayn anda varmsa, kanunda dnme haberinin geerli saylaca hkme balanmtr. Kabul iradesinin kar tarafa ulat; ancak kiinin bu iradeyi henz renmedii zaman,kabulden

21

dnme iradesi sonradan ulam ve kar tarafa daha nceden renilmise kabulden dnme iradesine stnlk tannmtr. Szlemenin Hkm ve Sonu Dourmas: Kar karya olan ahslar arasnda yaplan szlemeyle, kar karya olmayan szlemeler arasnda bir ayrm yaplmaktadr. Buna gre, taraflar kar karya iseler, szleme kabul haberiyle kurulur ve ayn andan itibaren hkm ve sonu dourur. Kar karya olmayan ahslar arasnda yaplan szleme, kabul haberinin icapta bulunana ulat anda kurulur veya tamamlanr; fakat hkm ve sonularn kabul haberinin gnderildii andan itibaren meydana getirmeye balar. HUKUK LEMLERDE EKL: Szlemenin kurucu unsuru olan neri ve kabul adn verdiimiz iradelerin geerlilii iin belli bir ekilde aklanmasnn zorunlu olup olmad szlemelerin ekle bal olup olmamasyla ilgilidir. Szlemenin geerli ekilde kurulabilmesi iin, iradelerin belirli bir ekle uygun olarak aklanmas zorunlu ise, ekle ballk sz konusudur. radelerin meydana gelmesinde ve aksettirilmesinde belirli bir ekil aranmyorsa ekle ballktan sz edilemez. Szlemelerin geerlilii, kanunda aksi ngrlmedike, hibir ekle bal deildir. Kanunda szlemeler iin ngrlen ekil, kural olarak geerlilik eklidir.ngrlen ekle uyulmakszn kurulan szlemeler hkm dourmaz. Hukuki ilem yaplrken, ilemin brnmesi gereken ey, ekildir. ekil dendiinde, karmza iki tr ekil ortaya kar.Geerlilik ekli ve ispat ekli Geerlilik ekli: Uyulmad takdirde, hukuki ilemin geersiz olaca ekildir. Yani, hukuki ilem ngrlen ekle uygun yaplmas gerekir. Aksi takdirde, o hukuki ilem, hkm ve sonu dourmayacaktr.Geerlilik ekli, iki kaynaktan doar: Kanuni ekil ve taraflarca kararlatrlan ekil (iradi ekil). Kanuni ekil: Kanunun ngrd ekil, geerlilik ekli olarak kabul edilir, zira kanuni ekil olmad zaman hukuki ilem hkm ve sonu dourmaz, geersizdir. Basit Yazl ekil: Szlemenin geerlilii iin yazl ekle resmiyet verecek bir kiiye ya da makama ihtiya yoktur. lemin basit yazl ekle bal olmas iin, beyann yazl olmas ve bununla birlikte imzann olmas gerekir. Basit yazl eklin ngrld durumlara rnek balama taahhddr. Alacan temliki ilemi yine yazl ekle uygun olarak yaplmaldr. Yani, yazl ekille yaplmad takdirde, o ilem geerli bir ilem olmayacaktr.Tanmazlarda n alm hakk kuran szlemenin geerlilii yine yazl ekle bal tutulmutur. Yazl olmasnn ilk art, szlemenin Trke yaplacak olmasdr. Bor altna giren ahslarn metni imzalam olmalar gerekmektedir. Misalen balama szlemesinde sadece tek taraf bor altna girdii iin sadece onun tarafndan imzalanmas yeterlidir.Atlacak imza, kiinin ismin ve soy isminin el yazsyla yazlmasdr. mzadan, o kiinin kimliinin okunabilir, karlabilir olmas gerekir. Herhangi bir anlam tamayan karalamalar,sadece ismin veya soy isminin yazld teknik adan imza deildir. mzann, bor altna girenin el yazsyla atlmas zorunludur. Gvenli elektronik imzada, el yazsyla atlm imzann btn hukuki sonularn dourur. mzann el yazs dnda bir arala atlmas, ancak rf ve dete kabul edilen durumlarda ve zellikle ok sayda karlan kymetli evrakn imzalanmasnda yeterli saylr Nitelikli Yazl ekil: Nitelikli yazl ekilde, basit yazl ekle ilave olarak, szlemenin kapsamna ilikin baz artlar, baz ek unsurlar aranr.Miras hukukunda, el yazsyla vasiyet, nitelikli yazl ekle en iyi rneklerdendir. Bu vasiyetin geerli olabilmesi iin, batan aa bu vasiyetin el yazsyla hazrlanm olmas ve tarihin el yazsyla belirtilmi olmas gerekir. Borlar hukukunda nitelikli yazl ekle bir rnek kefalet szlemesidir. Kefalet szlemesinin geerli olabilmesi iin szlemenin yazl olmas,

22

kefilin sorumlu olaca azami miktarn belirtilmesi gerekir. Resmi ekil: Szlemenin geerlilii sadece yazl olmasna deil, ayn zamanda buna resmi bir makamn resmiyet vermesine bal ise, resmi yazl ekilden sz edilir. Resmi eklin gereklemesi iin ileme resmi bir makamn katlm olmas gerekir. En tipik rnei, tanmazlara ilikin ayni hakkn devri ileminin noter huzurunda yaplmasdr.Resmi makam, bir ileme resmiyet vermeye yetkili makamlardr . Aksi belirtilmedike, Trk Hukukunda genel yetkili makamlar, noterlerdir.Resmi ekil, en ar ekil artdr. Yazl bir ekille yaplmas gereken ilemlerin resmi ekille yaplmas, o ilemin geerliliini etkilemez, aksine onu pekitirir. Ancak, resmi ekil art koulan bir ilem, nitelikli yazl ekil veya basit yazl ekille yaplamaz. Bu, yapld takdirde, hukuki ilemlerin tahvili sz konusu olur.

ekil Zorunluluunun Kapsam: Szlemenin, objektif esasl noktalarnn yaplan ekilde yer almas gerekir. Bir tanmaz satm szlemesinde, alc ve satc, satm konusu ey, satm bedeli, denip denmedii belirlenmi olmaldr. Objektif esasl noktalar dnda kalan yan noktalarn, eklin kapsamna girmesi,objektif esasl noktalar akla kavuturuyorsa o ilemde yan noktalar da aranacaktr. (Satm bedelinin ne ekilde deneceine dair bir hkm). Szlemenin yaplmas iin, bir ekil ngrlmse, bunun deitirilmesinde de o ekil artaranacaktr. Ancak, szleme metniyle elimeyen tamamlayc yan hkmler, bunun dndadr ve bu durum BK-12 / TBK-13. maddede hkme balanmtr: Taraflarca Kararlatrlan ekil / radi ekil: Kanun, hukuki ilemin geerlilii iin ekil ngrmemi olmamasna ramen, taraflar bir ekil zorunluluu getirmi olabilir .Tanr satm szlemesinin geerlilii ekle tabi deildir. Ancak, taraflar kendi iradeleriyle szlemenin yaplmasn bir ekle balayabilirler. Bunun tam tersi olan, kanunun arad ekli,taraflar iradeleriyle kararlatrarak, ekle tabi olmakszn yapamazlar. (Tanmazlara ilikin szlemenin tapuda yaplmas) Yani taraflar, szlemede ekle ilikin hususlar artrabilirler;ancak kanun tarafndan belirlenmi hususlar iradeleriyle yok sayarak szlemeyi yapamazlar.

Yazl ekil karinesi; taraflar ilemin ekle tabi olduunu kararlatrm fakat eklin trn belirlememi iseler, karine olarak yazl eklin kararlatrld kabul edilir. spat ekli: Usul Hukukunu ilgilendiren bu ispat ekli, o hukuki ilemin ispat bakmndan aranmaktadr.lem, ekle uygun yaplmasa bile, geerlidir; ancak ihtilaf ortaya ktnda, onu ispat edebilmeniz iin, ngrlen ispat vastalarn ifade etmeniz gerekir. HUMK-288e gre yapld andaki miktar deeri 2 bin 5 yz liray aan ve bir hukuki ilemden kaynaklanan iddialarn, senetle ispatlanmas gerekir. Tanr satm bakmndan, yazl bir geerlilik ekli yoktur. 5000 liraya bu saati satyorum ve5000 liraya bu saati alyorum aklamalar yapldnda szleme kurulmu olur. Ancak taraflardan birinin borcu dememesi halinde dava ald takdirde, (2500 liray getii iin) bunu senetle ispat etmek gerekmektedir. Eer senetle ispat edilemiyorsa dava reddedilecektir.

HUKUK LEMLERDE TEMSL: Bir hukuki ilemin bir kimsenin nam ve hesabna bir bakas tarafndan yaplmasdr. Temsil ilikisinde 3 kii vardr. Temsil olunan Temsilci 3. Kii Temsil olunan: lem kendi nam ve hesabna yaplan kii, Temsilci: lemi 3. kiiyle yapan kii, 3. kii: Temsilciyle ilem yapan kiidir.

23

Temsilin Trleri: 1) Vastal (Dolayl) Temsil: Bu temsil trnde kendisine yetki verilen temsilci ilemi bakas hesabna fakat kendi adna yapar. Dolaysyla bu ilemden doan hak ve borlar temsilciye ait olur. Temsilci bunlar daha sonra alacan temliki ve borcun nakli ilemlerini yaparak temsil olunana devreder. 2) Vastasz (Dolaysz) Temsil: Bu temsilde yetkili temsilcinin yapt ilemin hkmleri ilemin yapld andan itibaren temsil olunana ait olur. nk temsilci bu ilemi temsil olunan nam ve hesabna yapar. Temsilci bu ilemden hak kazanmad gibi bor altna da girmez. Vastasz temsilin artlar: Temsil yetkisinin bulunmas: Temsil yetkisi ya kanundan (kanuni temsil) ya da temsil olunann iradesinden (iradi temsil) doar. Temsil olunan nam ve hesabna hareket etme: Temsilci ilemi yaparken temsilci sfatyla hareket ettiini 3. kiiye kural olarak bildirmelidir. Fakat 3. kii kendisiyle ilem yapan kiinin temsilci olduunu hal ve durumundan anlayabiliyorsa veya ilemin temsilci yahut temsil olunandan birisiyle yaplmas 3. kii iin nemli deilse bu durumda yine vastasz temsil sz konusudur. Temsilci 3. kiiyle ilem yaparken temsil olunann deil bizzat kendi iradesini aklar. Haberci ise kendi iradesini deil bir tarafn iradesini dier tarafa ileten kiidir. Temsilcinin temyiz kudretine sahip olmas art ve yeterlidir. Aksi halde aklad irade hibir hkm dourmaz. Reit olmasna gerek yoktur. nk ilemden doan hak ve borlar kendisine ait olmaz. Temsil, temsilcinin temsil olunann nam ve hesabna hukuki ilemler yapmaya yetkili olup olmamasna gre, yetkili temsil ve yetkisiz temsil olarak ikiye ayrlabilir: A) YETKL TEMSL: Temsil yetkisi verme ulamas gerekli tek tarafl bir hukuki ilemdir. lemin meydana gelebilmesi iin temsilcinin bu yetkiyi kabul ettiini bildirmesine ihtiya yoktur. Bu durum temsili vekaletten ayrr. Vekalet bir szlemedir. Oysa temsil yetkisi verme tek tarafl bir ilemdir. Vekalet szlemesinde ou zaman temsil yetkisi de bulunmaktadr. Fakat, btn vekalet szlemelerinde mutlaka temsil yetkisinin bulunmasna gerek yoktur. Ayrca temsil yetkisi vekalet szlemesinden baka hizmet veya irket szlemelerinde de sz konusu olabilir. Temsil yetkisi verme kural olarak ekle bal deildir. Temsilcinin yapaca hukuki ilem bir ekle tabi olsa bile, buna ilikinin temsil yetkisinin ekle tabi olmadan verilebilecei doktrinde kabul edildii halde uygulamada temsilciden yetkisini gsteren bir belge aranmaktadr. Temsilcinin temsil yetkisini ispatlamasna yarayan bu belgeye yetki belgesi (selahiyetname) denir. Temsil Yetkisinin Kapsam: Temsil yetkisi sre, kii ve konu bakmndan snrlandrlabilir. Temsil yetkisi temsil olunana ait her trl ilemin yaplmas iin verilmise buna genel temsil yetkisi denir. Fakat, dava ama, sulh olma, tahkim, kambiyo taahhdnde bulunma, balama ve gayr menkul devretme veya ayni bir hakla snrlama ilemlerinin yaplabilmesi temsilciye iin mutlaka zel bir temsil yetkisi verilmi olmaldr. Temsilci kural olarak, kendi kendisiyle szleme yapamaz. Fakat buna yetkili klnmsa veya szlemenin nitelii bir kar atmasna yol amyorsa temsilci, kendi kendisiyle szleme yapabilir. Bu kurallar ifte temsil hakknda da uygulanr. Temsilci hileye, hataya, ikraha maruz kalarak szleme yapmsa szlemeyi iptal hakk temsil olunana aittir. Temsil olunan temsilciye verdii yetkiyi istedii zaman snrlayabilir. Fakat temsil yetkisini verdiini 3. kiilere bildirmise bu yetkiyi snrlandrdn da ayn ekilde bildirmelidir. Bildirmezse bu snrlamay iyi niyetli 3. kiilere kar ileri sremez. Temsil yetkisinin sona ermesi ve sonular: Belli bir sre iin verilmise srenin dolmas ile, belli bir ilem iin verilmise o ilemin yaplmas ile, temsilcinin ya da temsil olunann

24

lm, gaipliklerine karar verilmesi, fiil ehliyetlerini kaybetmeleri veya iflas etmeleri ile kural olarak temsil yetkisi sona erer.Ancak bu hkm emredici bir hkm olmadndan aksinin kararlatrlmas mmkndr.rnein temsil olunan lse bile temsilin devam edecei hususunda szleme konan art geerlidir. Temsilcinin istifa etmesi de bu yetkiyi sona erdirir. Temsil olunan temsilciyi her zaman azledebilir (temsil yetkisini geri alabilir). Temsil olunann, kanunun kendisine tand bu haktan nceden feragat etmesi geersizdir. Temsilci yetkisinin sona erdiini bilmiyorsa bunu renene kadar iyi niyetli 3. kiilerle yapt ilemler temsil olunan ya da miraslarn balar.Fakat nc ahslar yetkinin sona ermi olduunu biliyorlarsa yani iyi niyetli deilseler yaplan hukuki muamele temsil olunan veya haleflerini balamaz . Temsil yetkisi daha nce ilan edilmise geri alnd da ayn ekilde ilan edilmelidir. Aksi takdirde yetkinin geri alnd iyi niyetli nc kiilere kar ileri srlemez. Temsil yetkisi mmessil veya temsil olunann lm gaiplii fiil ehliyetini kaybetmesi veya iflas dolaysyla sona ermise nc ahslarn iyi niyetli olup olmadklarnn bir nemi yoktur.Zira onlar iyi niyetli olsalar bile mmessil ile yaptklar hukuki muamele temsil olunan veya haleflerini balamaz. B) YETKSZ TEMSL: Bir kimsenin gerekli yetkiye sahip olmakszn veya yetkisini aarak bir bakasnn nam ve hesabna ilemler yapmasdr. Yetkisiz temsilcinin yapt ilem temsil olunan balamaz. Balayabilmesi iin temsil olunann o ileme icazet vermesi gerekir. lem icazet verilinceye kadar tek tarafl balamazlk yaptrmna tabidir. nc kii, temsil olunandan uygun bir sre iinde icazet verip vermeyeceini bildirmesini isteme hakkna sahiptir. Temsil olunan, bu sre iinde icazet vermeyeceini belirtir veya sreyi sessiz geirirse, ilem nc kii asndan da balayclk deerini kaybeder. Yetkisiz temsilcinin yapt ilemle temsilci de bal deildir. cazet verilmezse iyi niyetli 3. kii yetkisiz temsilciden menfi zararnn tazminini isteyebilir. Eer yetkisiz temsilci kusurlu ise daha fazla tazminata da hkmedilebilir. ALACAIN TEMLK: Alacan temliki, bor ilikisinden doan belli bir talep hakknn devrine ynelik olarak, alacakl ile onu devralan nc kii arasnda, borlunun rzasn aramakszn yaplan ve sadece kazandrc bir tasarruf ilemi niteliini tayan ekle bal bir szlemedir. Temlik ile alacakl deiir ve alacak, temlik alan nc kiiye geer. Bu andan itibaren, borcun denmesini istemek hakk da yeni alacaklya geer. Trleri: Kanuni temlik: Bir alacan kanundan dolay bir alacakldan baka bir kimseye gemesidir. r. miras brakann lmyle sahip olduu alacaklarn kanundan dolay miraslarna gemesi, mvekkilin vekile kar vekalet ilikisinden doan borlarn ifa edince, vekilin kendi adna fakat mvekkili hesabna nc kiiden kazand alacak hakknn mvekkile gemesi. Kazai temlik: Bir alacan hakim kararyla bir baka kiiye gemesidir. r. hakimin payl veya elbirlii halindeki malvarl ilikilerinin giderilmesi ve taksimine ilikin karar. radi temlik (rzai temlik): Alacan, devredenle devralan arasnda yaplan bir anlamayla temlik edilmesidir. Borlar Kanununda dzenlenmi olan temlik tr budur.

artlar: Bir alacan bulunmas: Kural olarak btn alacaklar temlik edilebilir. Bu balamda

25

mevcut bir alacak temlik edilebilecei gibi ileride kazanlacak bir alacak ve arta bal bir alacak da temlik edilebilir. Haczedilmi alacaklar da temlik edilebilir fakat byle bir temlik, haciz alacaklsnn haklarn ihlal ettii oranda geersiz olur. Baz alacaklarn temlik edilemeyecekleri kanunda belirtilmitir. r. bakm alacaklsnn hakk, vergi alaca. Alacan devredilemeyecei alacakl ile borlu arasndaki szleme ile de kararlatrlabilecei gibi alacan nitelii de temlike engel olabilir. r. nafaka alaca. Bunlar dndaki btn hallerde borlunun rzas aranmakszn alacak devredilebilir. Temlik eden ile alaca devralann yazl bir szleme yapm olmas: Burada ki yazllk bir geerlilik eklidir. Alacan temliki ekle tabi ise de temlik vaadi bir ekle tabi deildir. Temlik edenin tasarruf yetkisine sahip bulunmas: Alacan temliki bir tasarruf ilemi olduu iin bunu devredenin o alacak zerinde tasarruf yetkisinin olmas gerekir.

Sonular: Alacan temlikinin en nemli sonucu, bor ilikisinin alacakl tarafnn deimesidir. Alacak ile birlikte ona bal olan yan haklar (faiz, rehin, kefalet) de devralana geer. Alacan temlik eden, alacak senedi ile birlikte alaca ispata yarayan dier belgeleri devralana teslim etmek ve ayrca alacak hakknn ileri srlmesini iin gerekli olan bilgileri de ona vermekle mkelleftir. Alacan temliki ivazl (karlkl) ise, temlik eden temlik zamannda alacan varln garanti etmi saylr. Fakat kanuni temliklerde temlik eden bundan sorumlu deildir. Temlik ivazsz ise (karlkszsa) alacakl ayrca garanti etmedike alacan varlndan sorumlu deildir. Temlik ister ivazl ister ivazsz olsun alaca devreden ayrca taahht etmedike borlunun deme gcnden sorumlu deildir. Alacan temlik edilmi olduu borluya, temlik eden veya alaca devralan tarafndan bildirilebilir. Alacan temlikinden borlu haberdar edilmemise eski alacaklya iyi niyetle borcunu ifa ederse borcundan kurtulur. Alacan kime ait olduu tartmal ise, borlu, borcunu mahkemeye veya hakimin gsterecei yere tevdi ederek borcundan kurtulabilir. Borlu temliki rendii anda temlik edene kar sahip olduu alacaa bal olan defi ve itirazlar temlik alana kar da ileri srebilir. r. demezlik defi, zamanam defi. Dier taraftan, borlu temliki rendii zaman temlik edene kar muaccel bir alacaa sahipse, bu alacan, yeni alacaklya kar olan borcuyla takas edebilir. Bylece alacan temlikinde, takasn artlarndan olan karlkllk esasndan vazgeilmektedir.

BORCUN NAKL: Borcun nakli bir bor ilikisinde borlunun yerini yeni bir borlunun almas demektir. Yani alacan temlikinin tersidir. Alacaklnn ahsnda meydana gelen deime borlu asndan nemli deildir. Ancak borlunun ahsnda meydana gelen deime (borcun nakli) alacakl asndan son derece nemlidir.nk alacaklnn her bakmdan gvendii eski borlunun yerini hi tanmad ve deme gcnden phe ettii yeni bir borlu almaktadr.Bu nedenledir ki borcun nakli alacaklnn muvafakati ile mmkn olabilir. Bortan kurtarma vaadi(i anlamda borcun nakli): borlu ile borlunun borcunu deyerek onu bortan kurtarmay taahht eden kimse arasnda bir szleme yaplr.BK173 Bu szleme ile taahht eden kii borcu demek ykm altna girmi olur.Alacakl ise ilemin dndadr.vazsz (karlksz-) olarak yaplan bortan kurtarma vaatleri balama taahhd niteliinde olduundan yazl ekilde yaplmak zorundadr. Borcun nakli (d anlamda borcun nakli): Alacakl ile borcu yklenen yeni borlu arasnda yaplan bir szlemedir.BK174 Bu szlemeyle eski borlu bortan kurtulmakta ve yerini alacaklnn oluru (izni) ile yeni borlu(nakil mteahhidi)

26

almaktadr.Alacakl bundan sonra ifay eski borludan deil yeni borludan talep eder. (nakil mteahhidi)Borcun nakli szlemesi hibir ekle tabi deildir.ahsi edimleri ieren borlarn nakli mmkn deildir Bir iletmenin veya mamelekin (malvarl) devri: Bir iletmenin yada mamelekin tm aktif ve pasifi ile devri, iletmesini veya malvarln devreden gerek veya tzel kii ile devralan arasnda yaplacak bir szleme ile olur.Bu szleme hibir ekle tabi deildir.

Hkmleri: Borcun nakli szlemesinin yaplmas ile eski borlu borcundan kurtulmakta ve alacakl ifa iin borcu yklenen yeni borluya bavurabilmektedir. Devredilen borla birlikte borca bal bulunan feri borlar(faiz,tazminat,cezai art) da devredilmi olur.Eski borlunun ahsna ait feri haklar ise sona erer. Borcu garanti eden kefalet veya rehin gibi haklar ise ancak garantiyi veren kimselerin borcun nakline muvafakat (olur) vermeleri ile devredilmi olur.aksi halde bu garantiler sona erer. Borcu devralan kimse , eski borlunun sahip olduu alacaa bal defi leri (zamanam defi, demezlik defi, fesih) de ileri srebilir. Borcun nakli szlemesi herhangi bir nedenle iptal edilebilir. Bu durumda , bor tm teferrutyla beraber eski borlu zerine doar.

EKSK BORLAR (TAB BORLAR): Bu tr borlarda ortada mevcut bir bor vardr. Bu bor borlu tarafndan kendi istei ile yerine getirilirse geerlidir. Fakat alacakl tarafndan talep ve dava edilemeyen borlardr. Bu sebeple bu eit borlara ifa edilebilir fakat dava edilemez borlar denilmektedir. Borlu kendisini borlu zannederek hataen ifada bulunsa bile bu ifa geerlidir, sebepsiz zenginleme tekil etmez. Bu ifa balama da saylmaz. nk borlu borcunu ifa sebebiyle yerine getirmektedir. Eksik borlarn bir ksm doutan eksik bor niteliindedir. Bunlar; kumar ve bahisten doan borlar, evlenme tellallndan doan borlar ve ahlaki devlerden doan borlardr. Zamanamna uram olan borlar ise sonradan eksik hale gelen borlardr. Zamanamna uram borlar, borlunun zamanam defini ileri srmesiyle eksik bor nitelii kazanrlar

RADE FESADI HALLER:

27

RADE LE BEYAN ARASINDA TARAFLARIN STEM DIINDA OLUAN UYGUNSUZLUK: Bir akdin taraflarnn iradeleri ile beyanlar arasnda istem d oluan uyumsuzluk hallerine irade fesad halleri denir. a)Hata/Yanlma: Bir kimsenin istemeden iradesine uymayan bir beyanda bulunmas halinde hata sz konusu olur. Bir hatann akdi sakatlayabilmesi iin esasl hata olmas gerekir. Esasl hata halleri unlardr: Szlemenin trnde hata, szlemenin konusu olan eyde hata, szlemenin kar tarafnda hata, miktarda hata(ancak drt ilem hatalar esasl hata deildir.), szlemenin zorunlu eklinde hata, vastann hatas(rade beyannn kar tarafa yanl olarak iletilmesi). Esasl hatann yaptrm tek tarafl balamazlk yani nispi butlandr. Hataya den taraf bu hatasn fark ettii andan itibaren 1 yl iinde akdi tek tarafl olarak feshedebilir. Kar tarafn bu nedenle urad zarar demek zorunda kalr. Borlar kanununun 25. maddesinde saylan hallerde ise fesih hakk yoktur. (madde 25 - Hataya dar olan taraf, hsnniyet kaidelerine muhalif bir surette ona istinat edemez. Bilhassa yapma kastettii akdi dier taraf icraya hazr olduunu beyan ettii takdirde, bu akit onun hakknda lzum ifade eder.) Hata iki ekilde ortaya kar: Beyanda Hata: rade dzgn bir ekilde ortaya km, beyan aamasnda bir sorun kmsa, beyanda hata sz konusudur. Saikte Hata: radenin oluumu, hatal baz tasavvurlara dayanyorsa, orada saikte hata vardr.

Hata sebebiyle szlemenin iptal edilebilmesi iin, hatann esasl bir nitelik tamas gerekir. Esasl nitelik tayan beyanda hata halleri kanunda saylmtr: Szlemenin niteliinde hata: Bir kimse, gerekten yapmak istediinden farkl bir szleme iin iradesini beyan etmektedir. (Kira szlemesi iin satm szlemesinin yaplmasnn beyan edilmesi) Szlemenin konusunu oluturan eyde hata: Belli bir nesne iin irade beyan edilmek istenirken, baka bir ey iin irade beyan yaplrsa szlemenin konusunu oluturan eyde hataya dlr ve bu bir esasl hatadr. Szlemenin iptali, bu sebeple mmkndr.(Bir giyim firmasnn rn katalogunda bir kiinin 39 numaral rn iaretlemek isterken 40numaral iaretleyerek sipariin verilmesi.) Bir eyi karakterize eden zelliklerde, o eyin

28

kimliinde hata, esasl hatay oluturur; ancak o eyin niteliklerinde hata (rengi, biimi, bykl) saikte hataya girer ve ancak saikte hata artlar mevcut olduunda geerli olacaktr. Szlemenin muhatabnda hata: Beyanda bulunan kii, beyanda bulunmak istedii kiiden baka birine beyanda bulunmaktadr. Szlemenin muhatabnn kimliinde yanlmaktadr ve bu da bir esasl beyan hatasdr. Bunun esasl bir hata saylmas iin szlemenin muhatabnn kimliinin nem tayor olmas gerekir. Miktarda hata: Hataya denin bor altna girdii miktarda, gerekten kastettiinden nemli lde fazla veya gerekte istediinden nemli az ise miktarda hata szkonusudur. A, 100 liraya satn almak istedii mal, bir sfr fazla yazd iin 1000 liraya satn almak istiyorum, demitir. Dikkatsizlik sonucu, byle bir beyanda bulunmutur. Hakim, somut olayda miktarn nemli lde olup olmadn takdir edecektir.

Saikte Hata: Hata, iradenin oluumu aamasnda ortaya kar. Beyan edilen ey, gerek iradeye uygundur; ancak o irade hatal olumutur. Hataya denin, szleme yapma iradesi gereklerle badamayan yanl baz tasavvurlar sonucunda olumutur. Saikte yanlma, esasl yanlma saylmaz. Yanlann, yanld saiki szlemenin temeli saymas ve bunun da i ilikilerinde geerli drstlk kurallarna uygun olmas hlinde yanlma esasl saylr. Ancak bu durumun kar tarafa da bilinebilir olmas gerekir. Bir szlemenin saiklerine ilikin hata nedeniyle, szleme iptal edilemez. Saikte hata esasl bir nitelik tad takdirde, szlemenin hata sebebiyle iptali mmkn olacaktr. ster beyan hatas olsun,ister saik hatas olsun, szlemenin iptal edilebilmesi iin hatann esasl bir nitelik tamas gerekir. Saikte hatann esasl saylmas iin objektif ve sbjektif iki art aranr: Sbjektif art: Hataya den kiinin, yanl tasavvur ettii hususlar, onun szleme yapma iradesini olmazsa olmaz artn oluturmas, yani, hata ettiini bilseydi, sz konusu szlemeyi hi veya bu haliyle yapmayacak olmas gerekir Objektif art: Hataya dlen hususun i hayatnda grler ve drstlk kural asndan da szlemenin iptalini hakl gsterecek neme sahip olmas gerekir.Saikte hata, genellikle sanat eserlerinde rastlanmaktadr. (Filanca ressama ait tablonun ona ait olmamas ya da taklit bir tablo olmas). Esasl bir saikte hatann sz konusu olmas iin, kar tarafa da bu hatann bilinebilir olmas gerekir. Eski kanuna gre, bu durum ifade edilmemi; doktrindeki hakim gr olan bilinebilir olmas gereklilii aranmtr. TBK ile birlikte, bu durum hkme balanmtr.Szleme konusunun deerine ilikin hata ne kadar nemli olursa olsun hata sebebiyle szlemenin iptali yetkisini vermemektedir. Borlar Kanunu, bunu gabine ilikin hkmlerde dzenlenmitir

b)Hile(Aldatma): Bir kimseyi, bir irade beyannda bulunmaya sevk etmek iin, onda yanl bir kanaat uyandrmak veya zaten mevcut yanl bir kanaati devam ettirmektir. Hile, iradenin oluumu aamasnda bir sakatlktr. Bu, szlemenin kar tarafnn yol at bir saik hatasdr. Ancak hile sebebiyle iptalle hata sebebiyle iptal arasnda ok nemli fark vardr. Hile nedeniyle szlemenin iptal edilebilmesi iin yaplan hilenin esasl olmas art deildir. Hilenin artlar: Hile kast yoksa szleme hile sebebiyle iptal edilemez. Sadece artlar varsa, iptal mmkn olacaktr. Hile tekil edecek bir davrann mevcut olmas gerekir. Hileli davran, genellikle aktif bir davran eklinde gerekleir. Pasif bir davran durumunda hilede kar tarafn gerek durumu bilseydi szlemeyi yapmayaca baz hususlarn aklanmamas sz konusudur. Susmann hile tekil edebilmesi iin, kar tarafn somut olayda aklama ykmllnn bulunmas gerekir.Aklama yapma ykmll, kanunda, szlemede veya drstlk kuralndan doabilir.Yani, somut olayda drstlk kural uyarnca bir aklama ykmllnn olmas gerekiyorsa ve skut edilmise orada hile sz konusudur. Kar taraf yanltma ve szlemenin bu ekilde kurulmasn salam olma art aranr. Hileyle - szlemenin kurulmas arasnda nedensellik bann olmas; szlemenin kurulmasna, hileli davrann yol amas gerekir. Hileye ramen kar taraf aldanmamsa,hilenin farkna varmsa ya da hile teebbs aamasnda kalmsa, hile sebebiyle szlemenin iptali mmkn olmayacaktr. (Kar taraf, hileyi bilseydi bile szlemeyi ayn artlar altnda yapacak

29

idiyse yine nedensellik ba yoktur. Dolaysyla hile sebebiyle szlemenin iptali sz konusu olmayacaktr.) Hilenin szlemenin kurulmasna yol aan sebeplerden birini oluturmas yeterlidir.Lehine hile yaplan taraf, nc ahslarn hilesini biliyor ya da bilmesi gerekiyorsa hile sebebiyle szlemenin iptali mmkn olacaktr. Eylem ve davranlar lehine hile yaplan kiiye izafi edilecek kiiler, nc ahs deildir. Yardmc ahslar veya temsilciler nc kii deildir. Onlarn davran, tpk kendi davran gibi kabul edilir.Tzel kiilerin organlarnn yapt hileler de, bizzat tzel kiinin hilesi saylr c)krah(Korkutma,Tehdit): Bir kimsenin aslnda yapmak istemedii bir szlemeyi, kar tarafn yada nc bir ahsn kendisine yada yaknlarna ynelmi ciddi ve derhal vuku bulabilecek nitelikte bir tehdidin etkisi altnda yapmas halinde ortaya kan irade fesad haline ikrah denir. kraha maruz kalan irade beyannda bulunan(szleme yapan) kimse kurulan bu akdi kendisine yaplan tehdidin ortadan kalkt andan itibaren 1 yl iinde feshetme hakkna sahiptir.(nispi butlan meyyidesi). Zararn tehdidi yapan kimseden isteyebilir. artlar: Bir kimsenin kendisinin veya yaknlarnn, kiilik haklarna veya malvarlna ynelmi bir tehlikenin sz konusu olmas gerekir. (Bu szlemeyi yapmazsan, ocuklarn karrm.) Sz konusu tehlikenin ar ve yakn zamanda gerekleecek trden bir tehlike olmas gerekir. (Araban bana satmazsan, defterini yrtarm. nermesi bir ar tehlike deildir. ki gen arkada szleme yapacak. Biri dierine u telefonu bana satmazsan, torunlarn ldreceim.diyor. Bu nerme yakn zamanda gerekleecek trden bir tehlike deildir.) Szlemenin kurulmas tehdit olmadan da gerekleecek idiyse bir tehditten sz edilemez. nc kiinin tehdidi durumunda lehine tehditte bulunulan kii, tehdidi bilmese, bilmesi de gerekmese bile tehdit sebebiyle szlemenin iptali mmkndr. Hakimin hakkaniyet gerektiriyorsa, kar taraf lehine uygun bir tazminata hkmedecei dzenlenmitir rade Fesadnn Sonular: radesi fesada urayan taraf hata ve hilede durumu rendii tarihten itibaren ikrahta ise tehdidin ortadan kalkt tarihten itibaren 1 yl, herhalde 10 yllk sre iinde akdi feshetmek hakkna sahiptir. ptal etmezse szlemeye onay vermi saylr. rade fesad defi niteliindedir. Sadece fesih hakkna sahip olan taraf ileri srebilir ve hakim resen dikkate almaz. rade fesad iddiasnn doruluu ahit de dahil olmak zere her trl delille ispat edilebilir. STENLEREK MEYDANA GETRLEN UYUMSUZLUK : rade ile beyan arasnda bilerek veya isteyerek yaratlan uyumsuzluk tek tarafl olabilir, iki tarafl olabilir. Tek Tarafn steiyle Meydana Gelen Uyumsuzluk: a)Zihni Kayt: Zihni kayt geerli sonu dourur ve kastedilen hukuki ilem meydana gelir( gven teorisi uygulanr).Kar tarafn yerinde makul, orta zekal, drst biri, bu durumu bilecek ya da bilebilecek durumdaysa beyan balayc olmayacaktr; aksi takdirde beyan balayc bir nitelik tayacaktr Zihni kaytta, kiinin asl iradesi kendi zihninde gizli kalmakta ve bu irade ile badamayan baka bir irade beyan edilmektedir. rnek. Bir ak artrmada , rakibini kzdrmak amacyla, aslnda almay istemedii bir tablo iin yksek fiyat neren kiiye artrmann kendisinde kalmas. b)aka-Latife Beyan: Bir kimsenin ciddi olmadan, kar tarafa da ciddiye alnmayacan dnerek abartl sz ve davranlarda bulunmas durumudur. (Soruyu zene ferrari araba balayacan syleyen retmen). Bu takdirde, yine gven teorisi uygulanacaktr. Kar tarafn yerinde makul, orta zekal, drst biri, bu durumu bilecek ya da bilebilecek durumdaysa beyan balayc olmayacaktr; aksi takdirde beyan balayc bir nitelik tayacaktr. ki Trafn steiyle Meydana Getirilen Uygunsuzluk: MUVAZAA; Taraflarn, nc kiileri aldatmak onlarda yanl bir kanat uyandrmak iin gerek iradelerine uymad halde grnrde bir ilem yapmalar durumunda muvazaa sz konusu olur. O halde muvazaada ortada bir szleme vardr. Ancak, bu szleme taraflarn gerek iradelerini yanstmamaktadr. Muvazaann Trleri: Muvazaa, mutlak-nispi ve tam-ksmi muvazaa olarak ikili ayrmlara tabii tutulmaktadr.

30

Mutlak Nispi Muvazaa Ayrm: nc kiileri, yanltmak iin grnrdeki ilemi yapan taraflarn gerek iradelerine uyan gizlemek istedikleri baka bir ilemin olmamas durumunda mutlak muvazaadan sz edilir.. rnek: Ticaretle uraan A nn ilerinin bozulmas nedeniyle btn mallarn haciz sebebiyle elinden gitme ihtimalini dnelim. Alacakllardan mal karmak ve mallarn haczini engellemek iin bu mallarn tamamn B ye satm gibi gsterirse burada mutlak muvazaa sz konusudur.Mevcut durumda satm szlemesi, sadece nc kiileri (alacaklar) yanltmak iin yaplm bir szlemedir. Bunun dnda gerekten yapmak istedikleri, bu grnrdeki ilemin arkasna gizlemek istedikleri baka bir ilem yoktur. B nin bankadan kredi almas iin A, B ye 1 milyon lira borlu olduuna dair bir senet imzalyor. Burada aslnda bir bortan sz edilemez, kiiler bankay yanltmak iin byle bir senet dzenlemilerdir. Taraflar, grnrdeki ilemi, gerek iradelerine uyan baka bir ilemi gizlemek iin yapm iseler nispi muvazaadan bahsedilir. Yani, taraflar arasnda gerekte arzu edilen bir szleme vardr. Fakat bu szleme gizlenerek, arzu edilmeyen grnrde bir baka szleme yaplmtr. rnein , bir kiinin gerekte balad (gizli szleme) tanmazn, satm gibi (grnrde szleme) gstermesi. Satm szlemesinin arkasna ba szlemesinin gizlenmesi: Bir kii kanuni miras payn baka bir kii lehine miras brakmak istiyorsa, onu baka birisine satabilir; ancak bu mirasa aykr bir durum tekil ettiinden o kii bir ba szlemesi yaparak, miras dolayl yoldan da olsa korumak istedii kiiye geirebilir. Ba szlemesinin arkasna satm szlemesinin gizlenmesi A, C ye ufa hakk tanmtr. Ancak A, zerinde fa hakk tand o mal Bye satmak istiyor, satmaya kalkarsa C fa hakkn ne srecektir. Onun yerine A nn B ile balama szlemesi yapmas, ba szlemesinin arkasna satm szlemesinin gizlenmesine bir rnek oluturur. Bu durumda C fa hakkn ne sremeyecektir. Tam Ksmi Muvazaa Ayrm: Szlemenin tamam asndan muvazaann sz konusu olduu durumlarda tam muvazaadan bahsedilir. Szlemenin tamam asndan deil de baz hkmleri asndan muvazaann sz konusu olmas durumunda ise ksmi muvazaadan bahsedilir. rnein satm szlemesinin bedeli vergiden para karmak iin daha az gsterilebilir. Ayrca satm bedeli fa hakknn yksek bedel zerinden kullanlmasn salamak iin olduundan fazla da gsterilebilir. Muvazaann Yaps: Muvazaa grnrdeki ilem ve muvazaa anlamas olmak zere iki unsurdan oluur. Sadece nispi muvazaa da bulunan nc unsursa gizli ilemdir. Grnrdeki ilem; taraflarn nc kiilerden muvazaa anlamasn saklama amacyla yaptklar ilemdir. Muvazaa anlamas; taraflarn grnrdeki ileminin kendi aralarnda geerli olmadna ilikin anlamadr. Nispi muvazaa iin bahsedilen gizli ilem; taraflarn kendi aralarnda yapmak istedii gerek ilemdir. Muvazaann Hukuki Sonular: Kabul gren gre gre, muvazaal ilem taraflarn gerek iradesine uymad iin, batldr.Dolaysyla grnrdeki ilem, herhangi bir hkm ve sonu dourmaz. Yani grnrdeki ilem iin butlan sz konusudur. lemin batl olduu, nc ahslara kar da kural olarak ileri srlebilir. Grnrdeki ilemin, nc kiilere ileri srlebileceinin istisnas vardr: Tapu sicilindeki bir kayda gvenerek bir tanmaz mal zerinde iyi niyetle ayni hak iktisap eden kiilere kar muvazaa iddias ileri srlmez. rnein A, alacakllardan mal karmak iin ncekteki villasn B ye satyor ve tapuya tescil ediliyor. A, sonradan E ye bu villay satp tescil ederse, E ye kar, B ile yaptm ilem geersizdir; onunla muvazaal bir ilem yaptk. diyemez. E, iyi niyetliyse, grnrdeki ilemin batl olduu iddias E ye kar ileri srlemeyecektir. Emin sfatyla zilyedinden bir tanr mal zerinde iyiniyetle hak iktisap eden kiiye kar muvazaa ileri srlemez. (Birinci istisnann tanrlara uyarlanm ekli)

31

Yazl bir bor ikrarna (tanmasna) dayanan ve iyi niyetle bir alacak hakk iktisap eden nc kiilere kar da muvazaa iddias ileri srlemez. A, B ye kendisine 1 milyon lira borlu olduunu belirten bir senet veriyor. B nin grnrdeki bu senede gre A dan 1 milyon lira alaca vardr. B, A ya kar 1 milyon lira borcunun olduunu ifade eden senedi E ye temlik ediyor. E ise A ya bavurarak 1 milyon liralk borcun denmesini istiyor. A, E ye kar o borcun muvazaal bir ilem sonucunda olutuunu, dolaysyla bir borcunun olmadn ileri sremeyecektir. Bunun gereklemesinin art E nin iyi niyetli olmasdr.

Taraflarn gerek iradesiyle yapmak istedikleri ileme, gizli ilem denir. Gizli ilem, sadece nispi muvazaada sz konusu olur. Bu ilem taraflarn gerek iradesine uygun olduu iin kanunun arad dier geerlilik artlarn tamas durumunda geerli olacaktr. A miraslarndan mal karmak adna, B ye balamak istedii tanmaz satm gibi gstermektedir. Burada gizli ilem, yani taraflarn gerek iradeleriyle yapmak istedii ilem balama szlemesidir. Grnrdeki ilem, taraflarn gerek iradelerine uymad iin, yani muvazaal olduu iin geersizdir. Kanunun burada arad art, tanmaza ilikin tapu sicilidir.Taraflarn gerek iradesine rtse bile kanundaki aranan arta uygun olmamas halinde ilem geersiz saylacaktr. Gizli ilemin geerli olup olmamas konusunda iki gr ortaya kmaktadr:1) NANLI LEMLER: nanl ilem, inanann inanlana bir hakk devretmesi, inanlann ise inan anlamas erevesinde hakk kullanp, ama gerekleince veya sre dolunca inanana devretme borcu altna girdii ilemdir. A, Cden olan alacan tahsil edip sonra kendisine geri versin diye Bye temlik etmesi. (A:inanan, B: inanlan). Tahsil anlamnda, alacan temliki bir inanl ilemdir. Teminat amacyla inan ilemi ; Ann Bye bir borcu var. Bu borca bir gvence oluturmas iin A, kymetli yzn Bye devreder. Bye olan borcunu dedii takdirde, B o teslim ald kymetli yz Aya devir edecektir. Bunu yapmalarnn amac, borca bir teminat salamalardr. [B, Aya bunun dnda borcun teminatn salamas iin rehin kurabilirdi,kefalet gsterebilirdi; ancak bir alternatif olarak inanl ilem yapt.] nanl lemin Muvazaadan Fark; nanl ilemde yaplan taraflarca gerekten istenmektedir. Muvazaada ise grnen ilem,taraflarca istenmeyen bir ilemdir. KUSURSUZ SORUMLULUK HALLERI: Borlar kanununda kural kusur sorumluluudur. Kusur varsa haksz fiil sorumluluk dourur. Kusur aranmad halde fiilin kusur dndaki koullar varsa failin sorumlu tutulmas iin baz esaslarn olmas gerekir. Kiinin sorumluluu haksz fiille ilgilidir. Yasa koyucu burada zarar grenin korunmas amacn gtmtr. Zararn domamas ynnde gerekli nlemleri alma dncesinden hareket etmitir. Kusursuz sorumlu kiilerin azami dikkat ve zeni gstermemeleri sz konusudur. ilke vardr. Bunlar; dikkat ve zen, tehlike ve hakkaniyet ilkeleri. Dikkat ve zenin esas alnd kusursuz sorumluluk hallerinde kiinin eylemlerinden sorumlu tutulduu varlklarn zarar vermesinde gerekli dikkati gstermemesidir. Medeni kanun 320 deki ev reisinin sorumluluu ve Borlar kanunu 56 daki hayvan sahibinin sorumluluu bu gruba girer. Sorumlu tutulan kii kurtulu kant getirme olanana sahiptir. Bu sorumluluun k noktas gerekli zeni ve dikkati gstermemesi ya da bunu gsterse dahi zarar oluacaksa kiinin bunu engelleyemeyecek olmasdr. Tehlike: faaliyetleri nedeniyle tehlike yaratanlar doan zarardan kusursuz sorumlu kabul edilir. Yasa koyucu daha sert davrand bu sorumluluun temelini bakalarnn can ve mal gvenliini tehlikeye sokan kurululara dayandrr ve bunlarn kurtulu kant getirme olana yoktur. Tek yol illiyet ban kesen durumlarn kantlanmasdr. Kusursuz sorumluluk hali kanunilik ilkesine tabidir. Yasada ngrlmeyen konularda kusursuz sorumluluk hali olumaz. Yorum yoluyla da oaltlamaz. Hakkaniyet: Haksz fiil nedeniyle doan zarardan sorumluluk iin, failin haksz fiil ehliyetine sahip olmas gerekir. Haksz fiil ehliyeti failin kusurlu hareket edbilme ehliyetini ifade eder. Fail, fiili iledii srada kusurlu hareket edebilme yeteneine sahip deil ise doan zaradan sorumlu tutulmayacaktr. Ancak bu kuraln mutlak olarak uygulanmas bazen haksz sonular dourabilir.

32

BORLAR HUKUKUNDA OLAN KUSURSUZ SORUMLULUK HALLERI: stihdam edenin kusursuz sorumluluu: Bakalarn altran kimse, yannda altrd kimselerin ve iilerin, ilerini grdkleri srada verdikleri zarardan sorumludur; u kadar ki, byle bir zararn domamas iin durumun gerektirdii btn dikkat ve zeni gsterdiini veya dikkat ve zeni gstermi olmasayd bile zararn domasna engel olmayacan ispat ederse sorumluluktan kurtulur; sorumlu olan kii, zarar yapana rcu edebilir. Koullar: alan ve altran ilikisinin bulunmas. Zarara mstahdemin sebebiyet vermesi stihdam edilenin 3. kiiye zarar vermi olmas gerekir kii bir zarara uram olmaldr. Bu zarar maddi veya manevi olabilir. stihdam eden manevi zarardan da sorumludur. Mstahdemin eylemi ile doan zarar arasnda illiyet ba bulunmaldr. Kii sorumluluktan kurtulmak istiyorsa zellikle illiyet balarn kesen durumlar kantlamaldr. Mcbir sebep, Zarar grenin ar kusuru, 3. kiinin ar kusuru illiyet ban keser. Kurtulu kant getirilmemi olmaldr. Kurtulu kant iki ekilde gsterilebilir. Bunlar; gerekli zen ve dikkatin gsterildiinin kantlanmas ya da gerekli zen ve dikkati gsterse dahi zararn kanlmaz olmas.

Hkm ve sonular: stihdam edenin sorumluluu bakasnn eyleminden, altrd kiinin eyleminden sorumluluktur. stihdam eden ve eylemi ileyen olmak zere iki sorumlu vardr. Deiik hukuki nedenlerle birden fazla kiinin sorumluluu sz konusudur. Bu Borlar kanunu madde 51 deki mteselsil sorumluluktur. Zarar gren kii bu tr sorumluluktan tr zararn tamamn ya da bir blmn istedii taraftan talep edebilir. Zararda sorumlu haksz fiil failidir. stihdam eden kii zarar mstehdamdan yasal faiziyle isteyebilir. Hayvan sahibinin kusursuz sorumluluu: Bir hayvan tarafndan yaplan zarar ,o hayvan kimin idaresinde ise o kimse hal ve artlarn gerektirdii btn dikkat ve zeni gsterdiini yahut bu dikkat ve zeni gsterdii halde zararn vukuuna engel olamayacan ispat etmedike tazmine mecburdur. Hayvan idare edenin mutlaka hayvann maliki olmas da art deildir. Hayvan idaresinde tutan kirac veya intifa(yararlanma) veya rehin hakk sahibi hatta hayvan alm olan kimse (zilyet) dahi BK 56 uyarnca hayvan idare eden saylr. Hayvann bir tanmaza zarar vermesi, rnein bahedeki fidanlar ezip krmas durumunda BK muz o tanmazn zilyedine , zarar veren hayvan tutmak ve zarar giderinceye kadar alacan gvenceye almak zere hapsetme hakkn tanmaktadr. BK ayrca hayvan idare edene rcu hakk da tanmaktadr. Yani zarara sebep olan hayvan baka bir hayvan tarafndan rktlmse hayvan idare eden dier hayvann sahibine rcu edebilir Koullar: Kiiler tarafndan hakimiyet altnda tutulabilen evcil ve evcil hale getirilmi herhangi bir hayvan olmaldr. Sirklerde gsterilerde kullanlan ya da hayvanat bahesinde olan hayvanlar da bu sorumluluk kapsamndadr. Hayvan sahibinin bulunmas gerekir. Sahip dar kavram bunun yerine tutucu diyenler de var..

33

Hayvann zarar vermi olmas gerek.. Kurtulu kant getirilmemi olmaldr. Dikkat ve zen gsterildii her trl kantla gsterilebilir. Delil serbestisi vardr. lliyet ban kesen durumlarn kantlanmas da kusursuz sorumluluk halini ortadan kaldrr.

Hkm ve sonular: Bu koullar mevcutsa hayvan tutucusu doan zarar giderimle ykmldr. Zarar gren kiiler iin hayvan zerinde hapis hakk vermitir. Hal ve artlar gerektirirse hayvan ldrme hakkna sahiptir. Hapis hakk zarar gren kiinin tazmin hakknn gvencesidir. Zararn domamas ya da artmamas amalanmtr. Burada bir hukuka uygunlu nedeni vardr. Hapsin amac hayvan zerinde mlkiyet hakk oluturmak deildir. Bina ve ina eserleri sahibinin sorumluluu: Binalarn ve dier yap eserlerinin yaplndaki bozukluk veya bakmndaki eksiklik dolaysyla ortaya kan zararlardan yap maliki sorumludur. Bina ve dier yap eserlerinin maliklerine yneltilebilen bu sorumluluk, objektif bir sorumluluk olup tehlike esasna dayand kadar menfaat esasna da (her nimetin bir klfeti vardr) dayanan bir sorumluluk trdr. artlar: Bu artlar YBK 68 (eski BK 58) de belirtilmitir. Buna gre Binann veya dier yap eserinin maliki, bunlarn yapmndaki bozukluklardan veya bakmndaki eksikliklerden doan zarar gidermekle ykmldr. Oturma hakk ve intifa hakk sahipleri de malik gibi sorumludur. . Yukarda ki artlar gerekletii halde malik herhangi bir kurtulu delili getirme imkanndan yoksundur. Zira burada istihdam edenin ve hayvan idare edenin kusursuz sorumluluuna nazaran daha sert bir kusursuz sorumluluk hali dzenlenmitir. YBK de rcu hakkna yer verilmemitir. Buna ramen malik evin yapmn veya bakmn stlenen kimselere kar aralarnda ki szlemeye aykrlk iddiasyla rcu edebilir. Hkm ve sonular: Bina ve ina sahibi kusursuz sorumludur. ahsi hakka dayal olarak baka kiilerce kullanlmas sahibinin sorumluluunu engellemez. Malik kiracya, intifa hakkna sahip kiiye sorumluluu devredemez. Yasa koyucu yapm bozukluu ve bakm eksikliini nleyecek kiinin malik olacana karar vermitir. Mlkiyet hakkna birden fazla kii sahip olabilir. zel Kanunlarda Dzenlenen Kusursuz Sorumluluk Halleri: Mototrlu Ara letenlerin Ve evreyi Kirletenlerin Sorumluluu: Motorlu Ara Iletenin Sorumluluu: Karayollar Tarafik Kanununa(M.85) gre "Bir motorlu aracn iletilmesi bir kimsenin lmne veya yaralanmasna veya bireyin zarara uramasna sebep olursa, motorlu aracn ileteni bu zarardan sorumludur. Motorlu Ara letenin Sorumluluu Davasnda letme halinde olmayan bir motorlu aracn sebep olduu trafik kazasndan dolay iletenin sorumlu tutulabilmesi iin zarar grenin kazann oluumunda ileten veya eylemlerinden sorumlu tutulduu kiilere ilikin bir kusurun varln veya arataki bozukluun kazaya sebep olduunu ispat etmesi gerekir. Ara iletenin sorumluluktan kurtulmas illiyet ban kesen sebeplerin yan sra art baz kantlara balanmtr. lliyet bana ek olarak mcbir sebep, 3. kiinin ar kusuru, arataki bir bozukluun zararn doumuna neden olmad veya ileten ve kullanan kiinin kusurunun olmad kantlanmaldr. Alacakl karsnda birden ok sorumlu vardr. Bu zarara kaynaklk eden kii kusursuz sorumlu olur. Karayollar trafik kanunu zel kurtulu kant hallerine yol vermitir. Bunlar; Bir binann veya dier yap eserinin bulunmas Binann veya yap eserinin yaplnda ya da bakmnda bir eksiklik veya bozukluk olmas ve zararn bundan dolay ortaya kmas Davalnn malik olmas

34

alnana ya da ara iletenin izni dnda kullanlan zarardan sorumlulukta alnma veya gaspta kusurunun olmadn kantlarsa kusursuz sorumluluk halinden kurtulur. Bu yeterlidir. Hatr iin tama yada ara verilmesinde ara ileten kural olarak kusursuz sorumlu ancak hatr ilikisini kantladnda kusurlu sorumlulua dnr.

Ara ileten: ileten kavram mlkiyeti de kapsar. Gerek ve farazi olmak zere iki tr ileten vardr. Gerek iletenler ara sahipleridir. Arala mlkiyet ilikisi iersinde bulunandr. Motorlu ara sahibinin saptanmasnda trafik sicillerinde kaytl olan kii maliktir. Ara sahibi dnda kalan iletenler: mlkiyeti muhafaza kaydyla satta arac alan kiidir. Satcnn mlkiyeti devretmesi belli koullarn gerekletirilmesine balanmtr. Byle bir durumda ara zerinde satan kii kusursuz sorumlu olmayacaktr. Yasa koyucu kusursuz sorumlu kiiyi alc olarak belirlemitir. Yasaya gre aracn uzun sreli kiracs kusurlu olmad halde kusursuz sorumlu olacaktr. Uzun sre kavram retiye terkedilmitir. Tanr kiralarnda 3 gnlk fesih ihbar sresi grlmtr. Bu nedenle 3 gn ve daha uzun sreli kiralar uzun srelidir. Bu durumda kazaya yol aan kii iletendir. Rent a car, leasing ( finanssal kira szlemeler kanuna gre bu tr kiralar 4 yldan az sreli olamaz) durumlarnda kiraclar kusursuz sorumludur. Ara zerinde ahsi hak yada ayni hak sahipleri de ileten olur ve kusursuz sorumludur. Motorlu arac uzun sreli ariyet alan kii kusursuz sorumlu hale gelir. leten saylr. Ara zerince intifa hakk sahibi kii bu hakkn kullanm srasnda oluan zarardan kusursuz sorumludur. kinci grup iletenler farazi iletenlerdir. Yasa tarafndan iletenlerdir arac haksz olarak ele geirmi ve ara zerende yetkisi bir hakka dayanmayan. Bunlar; 1. motorlu arala ilgili meslek icra eden firmalar (servis istasyonlar, tamirhaneler)

2. yar dzenliyecileri (tehlike arz eden faaliyetleri nedeniyle organizatrler kusursuz sorumludur.) 3. arac gasp eden yada alan kiiler. Zarara urayan kiiler bakmndan ayrm yaplr.

Ara ileten kusursuzluunu deil illiyet ban kesen sebepleri kantlamaldr. Genel illiyet ban kesen sebepler tek bana sorumluluktan kurtulmay salamaz. Ara iletenin illiyet ban kesen sebeplere dayanarak sorumluluktan kurtulmas iin ana koula ek olarak zel koullar gerekir. Bunlar; zararn doumunda kusurunun bulunmamas arataki bir bozukluun etkili olmamas. Kendisinin yada eyleminden sorumlu olduu kiilerin kusurunun bulunmamas. Hkm ve Sonular: Doan zararn tazmini gndeme gelebilir. Birden fazla kusursuz sorumlu kii ya da birden fazla kusurlu sorumlu kii olabilir. Ara sahibi ktk 85 leten ktk 85 Src Borlar kanunu 41 Sigorta irketi szlemeden doan sorumluluk. Birden fazla kiinin deiik hukuksal nedenlerle sorumluluu Borlar kanunu 51 de dzenlenmitir. Mteselsil sorumluluk diye adlandrlr. Zarardan sorumlu kiilerin birbirlerine rcu hakk doar. evreyi kirletenlerin sorumluluu: kusursuz sorumlulua gre, zarar veren hukuki sorumluluktan kurtulmak iin kusurun bulunmadn kantlamak zorundadr. 2872 sayl

35

evre Yasasnn 28. Maddesine gre evreyi kirletenler ve evreye zarar verenler, sebep olduklar kirlenme ve bozulmadan dolay kusur art olmakszn sorumludurlar. Yine ayn yasann ayn maddesine gre, kirletenin ya da kirletmekle sulanann kurtulu kant ne srme olana vardr. Buna gre kirlenmenin nlenmesi ve mcadele iin harcamalarn kirleten taraftan karlanmas esastr. Ancak kirletenler kirlenmenin nlenmesi ve snrlanmas iin yaplan giderleri deme ykmllnden sz konusu kirlenmeyi nlemek iin gerekli her trl tedbiri aldklarn ispat ederek kurtulabilirler. Bu balamda hukuki sorumluluk hangi gelerden olumaktadr sorusu akla gelmektedir. 1) evrenin kirlenmesi ve bozulmas gerekir. 2) Zararn olumas gerekir. 3) lliyet ba olmaldr. evre kirliliine yol aan etkiler ile zarar asndan uygun bir illiyet ba olmaldr. 4) Zarar veren kii olmaldr. 5) Zarar gren ya da madur olmaldr MEDEN KANUNDA DZENLENEN KUSURSUZ SORUMLULUK BAKANININ VE TAINMAZ MALKNN SORUMLULUU HALLER: EV

EV REISININ KUSURSUZ SORUMLULUU: Ev reisi, kendisi ile birlikte yaayan ve hakimiyeti altnda bulunan kklerin, mahcurlarn(kstllarn) akl hastal veya akl zayfl ile malul olan ahslarn verdii zarardan sorumludurlar. Medeni kanun madde 152 ye gre, koca evlilik birliinin reisidir bylece, birlikte yaayan ocuklar asndan ev reisi babadr. Birden ok aile bir arada yayorsa, kural olarak her ailenin reisi ayrdr. rnein ocuklar, ana, baba ve bykbaba ile yayorlar ise, ocuklarn verdii zarardan bykbaba deil, baba sorumludur. Ev reisinin sorumlu tutulmas iin zarar veren ahsn kusurlu olmas gerekmez. Ev reisi, rnein, 8 yandaki ocuu sokakta oynarken ta atarak bir vitrini krmasndan veya bir arkadan yaralamasndan veya kibrit akarak orman yakmasndan doacak zararn tazmini ile ykmldr. Ev reisi ile birlikte ve onun hakimiyetine tabii olarak yaayan bir kimse, bir bakasnn hizmetini ifa srasnda bir zarara sebep olmusa, bu zarardan MK. m.320 ye gre ev reisi sorumlu deildir. Zarar gren kimse, bu taktirde BK. m. 55 uyarnca istihdam eden ahsa kar dava aabilir. Ev reisinin kusursuz sorumluluu zen grevinin yerine getirilmedii karinesine dayanr. Ev reisi zen grevini yerine getirmemise, bundan hibir kusuru olmasa dahi zarardan sorumludur. Buna karlk, MK. 320 de de kurtulu beyyinesi ne yer verilmitir. 320. maddeye gre ev reisi zen grevini yerine getirdiini, olaan llerde ve artlarn gerektirdii dikkatle nezaret ettiini, riyaseti altnda ki ahslarn bir zarara sebep olmalarn nlemek iin gerekli btn nlemleri aldn ispat edebilirse zarardan sorumlu tutulamaz. MK.m. 320 de ifade edilmemi olmakla beraber, BK. m.55 ten esinlenerek kabul etmek gerekir ki ev reisi gerekli dikkatle nezaret etseydi dahi zarara mani olamayacan ispat edebilirse sorumluluktan kurtulur. Koullar: Ev reisinin bulunmas gerekir. Dar anlamda ev reisi velayet geni anlamda ise velayet ve vesayet ilikisi olmakszn ayn at altnda bulunmay da kapsar. Reislie tabi bir kiinin bulunmas. Kkler, mahcurlar... Reislie tabi kii zarara sebebiyet vermi olmal. Kurtulu kant getirilememi olmaldr.

TAINMAZ MALKNN SORUMLULUU: Malikin hakkn tecavz etmesinden dolay zarara

36

urayan veya uramak tehlikesinde bulunan kimse eski halin iadesini veya tehlikenin giderilmesi iin gerekli nlemlerin alnmasn isteyebilir veya urad zarar ve ziyan ayrca tazmin ettirebilir. Bu madde medeni kanunumuzun gayrimenkul mlkiyetinin hkmleri blmnde yer almaktadr. Bu madde de bahsedilen sorumluluk bir sebepsorumluluu dur. Bu maddeye gre, bir gayri menkuln malikinin mlkiyet hakkn tecavz etmesi yani mlkiyet hakkn ktye kullanmas sebebiyle komu gayri menkuln sahibinin veya komu gayri menkuln sahibinin gayri menkul kiralad kiinin (kirac) sahip olduu haklara verdii zarardan kusursuz olarak sorumludur. 656. madde gayri menkuln maliki iin kurtulu beyyinesin de kabul etmemitir. rnein gayri menkul sahibinin kendi gayri menkulnde inaat veya tamirat yaparken. Yandaki gayri menkule zarar vermesiyle ortaya kan hasardan (kendisinin hibir kusuru bulunmasa dahi ) sorumludur. Hatta gayri menkul kirac tarafndan kullanlmakta olsa ve zarar kiracdan dolay ortaya km olsa dahi gayri menkul maliki sorumludur. Ancak gayri menkuln maliki, mlkiyet hakknn kullanlmasyla zarar arasnda uygun illiyet bann mcbir sebep veya zarar grenin veya nc bir ahsn kusuruyla sona ermesi halinde zarardan sorumlu tutulamaz. Gayri menkulde bir yapm bozukluu veya bakm noksanl olmasa dahi, gayri menkuln malikinin mlkiyetin kanuni snrlamalarna aykr hareket ederek, komu gayri menkuln malikine veya baka bir ahsa verdii zararn tazmininde , medeni kanunumuzun 656. maddesi uygulanr artlarI: Kullanlan mal tanmaz olmaldr. kinci olarak bu tanmazn takn bir kullanm sz konusu olmaldr. Mlkiyet hakknn takn kullanm objektif hukuk kurallarna bir aykrlk tekil etmelidir. Zarar veya zarar tehlikesi sz konusu olmaldr.. lliyet bann olmas gerekir. Yani zarar ya da tehlikesi ile mlkiyet hakknn takn kullanlmas arasnda uygun bir illiyet bann kurulabilmesi gerekir.

Sorumluluktan kurtulma hakknda kusursuz sorumluluk hallerinde dahiuygun illiyet ba sorumluluun kurucu unsuru olduundan illiyet bann kesilmesi halinde malik sorumluluktan kurtulacaktr. Uygun illiyet ban kesen sebepler 3 ekilde kendini gsterir Mcbir sebep Zarar grenin kusuru nc ahsn kusuru

Taknlklarn nlenmesi davas, Kanma davas (men davas), Zararn giderilmesi davas alacaktr AHDE VEFA: Geerli bir szleme kurulduunda taraflar iin sonradan meydana gelen deiiklikler ne olursa olsun ana ilke szlemeye ballktr. Taraflar szlemeden doan ykmllkleri gerei gibi ifa etmek zorundadrlar. Sonradan meydana gelen deiiklikler ne kadar ar olursa olsun taraflar szlemeye vefa etmek zorundadr. Buna ahde vefa ilkesi denir. SZLEMENN UYARLANMASI-NGRLMEZLK TEORS: Szleme yaplmadan nce ngrlemeyen, dolaysyla hkme balanamayan bir mcbir sebebin/olaanst durumun sonradan ortaya kmas, borlunun taahhdn en bata belirtilen artlarla yerine getirmesini imkansz hale getirebilir. te byle bir durumda hakimin borlunun talebiyle szlemeyi yeni

37

duruma uydurmak iin deitirebilmesi ve/veya feshedebilmesini ieren kuramdr. Uyarlamada ana koul edimin ifasnn mmkn olmasdr. Ancak borlu ifada olduka zorlanacaktr. Uyarlamann Yasada zel Olarak Dzenlendii Haller: Yasa koyucu bizzat kendisi szlemenin kurulmasnda sonra ortaya kan durumlar uyarlama sebebi saymtr. Balama szlemesi balama tahaddtyle snrl olarak; kira szlemesinde; istisna szlemesinde taraflar szlemeden sonra koullar ne kadar zorlarsa zorlasn ifada bulunmak zorundadr. Baz durumlarda borlunun edimini imkanszlamamas ancak bunun ifas hakkaniyete uygun olmamas ve szlemenin doruluk drstlk kural objektif iyiniyet kural gereince mmkndr. Genel Olarak Dzenleme Koullar Szlemenin yapld srada, taraflarca beklenmeyen bir durum sz konusu olmal, ngrlmeyen ve ngrlmesi de

Bu durum borludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya km olmal, Bu durum, szlemenin yapld srada mevcut olgular, kendisinden ifann istenmesini hakkaniyete aykr decek derecede borlu aleyhine deitirmi olmal, Borlu da borcunu henz ifa etmemi olmal veya ifann ar lde glemesinden doan haklarn sakl tutmu olmal.

Bu koullarn tamamnn gereklemesi durumunda borlu, szlemenin yeni koullara uyarlanmasn isteyebilir. Bu mmkn olmad takdirde, szlemeden dnme hakkna sahiptir. Sonular: Uyarlamann genel veya zel hal koullar mevcutsa; Yeni koullara uyarlanabilir. Szlemenin uyarlanmas mmkn deilse szlemenin feshine karar verilir. Bu fesih ileriye veya geriye dnk olabilir. Ayn edimin bakalarnca yerine getirilmesi mmknse szlemenin uyarlanmas istenemez. Borlunun kusuru bulunmamaldr.

ARYET SZLEMES: Bir eyin bedava kullanlmasnn baka bir kiiye braklmas ve kullanan kiinin kullandktan sonra geri vermesi ile ilgili szlemedir. Mlkiyet ariyet alana gemez. Ariyet ivazsz(Karlksz) bir szlemedir. Szleme konusu tanmaz dahi olsa szleme belirli bir ekle tabi deildir. Ayrca ariyet verenin eyin maliki olmas gerekmez. Ariyet Verenin Borlar: Ariyete konu olan eyi ariyet alana verme borcu vardr. Kast ve ar ihmal sonucu verdii zararlar dndaki ayba kar ve zata kar tekeffl sorumluluundan yoksundur. Ariyet Alann Borlar: Ariyet alan eyi bakasna kullandramaz. Ald eyi geri vermek zorundadr. Olaan st giderler ariyet verenin karna olmadka bakm ve onarmna ilikin giderler ariyet alana aittir. Ariyet Szlemesinin Sona Ermesi: Szlemede belirlenen srenin dolmas kullanmn gereklemesi ariyet alann lm ile szleme sona erer. Ayrca szlemede sre belirlenmemise ariyet veren diledii zaman eyi geri isteyebilir. Yine ey alan tarafndan szlemeye uygun kullanlmad veya bozulduu veya kullanmak zere baka bir ahsa verildii yahut nceden bilinmeyen bir halin icabndan dolay ariyet veren eye acil ihtiya duyduu takdirde daha nce geri isteyebilir. KARZ SZLEMES: Karz szlemesiyle dn veren bir miktar parann yada dier bir misli eyin mlkiyetini dn alana nakil ve dn alan da karlnda ayn miktar veya ayn cinsten eyi geri vermekle ykmldr. Ferdiyle muayyen mallar kural olarak karz szlemesinin konusu olamaz. dn alnan eyin geri verilirken eit miktar ve nitelikteki bir

38

benzeri olmas yeterlidir. eyin aynen iadesi zorunlu deildir. Szlemede faiz denecei kararlatrlmamsa faiz denmesi gerekmez ancak ticari karzda faiz denmesi arttr. Ayrca taraflarca belirli bir sre kararlatrlmamsa dn konusu eyin ilk istemden itibaren 6 hafta iinde geri verilmesi gerekir. BUTLAN: Hukuki ilemin (szlemenin) zorunlu (ve vazgeilmez) kurucu unsuru saylan karlkl ve birbirine uygun irade beyanlarnn bulunmamas halinde, szlemenin varlndan sz edilemez. Bir szlemenin yokluu (keenlemyekn olmas/inexistance) her zaman ilgili herkes tarafndan ileri srlebilir. Alm bir davada taraflarca ileri srlmemi olsa da hakim kendiliinden (re'sen) yokluk durumunu dikkate almak zorundadr. Taraflardan biri karlkl ve birbirine uygun irade beyanlar ile olumu bir szlemenin varlna dayanarak bir hak talep ettiinde, davalnn szleme yapmaya ynelik bir irade beyan bulunmad iddias karsnda mahkemece bir tespit yapmak zorunluluu doacaktr. Bu ynyle uygulamada "yokluk" ile "butlan" arasnda nemli bir fark kalmamaktadr. Hukuki ilemin (szlemenin) kurucu unsurlar mevcut olduu ve szleme kurulduu halde, szlemenin geerlilik artlarndan (unsurlarndan) kamu dzenini ilgilendirecek nemde bulunanlarn gereklememesi halinde szleme "batl" (kesin geersiz) saylr. Butlan sebeplerini u ekilde sralayabiliriz: Ehliyetsizlik, Geerlilik ekline uyulmamas, Muvazaa, Hukuka aykrlk, Ahlaka aykrlk, mkanszlk.

Bu sebeplerden birinin varl durumunda, szlemenin butlanna hkmedilir. Yani, szleme batan itibaren hi bir hukuki sonu dourmaz. Belli bir sre gemesiyle veya sonradan butlan sebebinin ortadan kalkmasyla ya da szleme edimlerinin ifa edilmesi ile, batl bir szleme geerli hale getirilemez. Batl hukuki ileme geerlilik kazandrmak isteyen taraflar, onu kanuni artlara uygun olarak yeniden yapmak zorundadrlar. Bir szlemenin batl olduunu sadece taraflar deil, menfaati olan nc kiiler de ileri srebilirler. Hatta hi kimse ileri srmemi olsa da hakim kendiliinden szlemenin butlann dikkate almak durumundadr. Batl hukuki ilemlerde kusurlu olan (mesela, szleme konusunun imkanszln veya emredici ekil kuralna aykrln bilerek szleme yapan) taraf, kusursuz olan kar tarafn menfi zararn, yani szlemeyi geerli zannetmesinden doan zararn demekle ykmldr. NSB BUTLAN: Nisbi butlan halinde, maddi ve hukuki unsurlarnda ve dayanaklarnda eksiklik bulunmayan ve mutlak butlandan farkl olarak kanunun emredici hkmlerine de aykrlk tekil etmeyen hukuki ilem domu, ortaya kmtr. Ancak ilemin zn tekil eden iradede bir bozukluk vardr. Hata, hile, ikrah gibi nedenlerle gerek irade ile aklanm bulunan irade birbirine uymamaktadr. Douraca sonular da mutlak butlanda olduu gibi kamu dzenini sarsc nitelikte olmadndan bu tr bir ilemin ortadan kaldrlmasnda kamu yarar deil, iradesi sakatlanm olan kiinin bir yarar vardr. Bu nedenle bu ilemin ortadan kaldrlmasn sadece iradesi fesada uram kii isteyebilir. Hakim byle bir ilemi kendiliinden ortadan kaldramaz. GABN: Kar tarafn zor durumda kalmasnda (mzayaka halinde) deneyimsizliinden veya dncesizliinden (hiffet) yararlanlarak edimle kar edim arasnda bir orantszlk meydana getirilmesidir. artlar: Edimle kar edim arasnda szlemenin kurulmas esnasndaar bir oranszlk mevcut olmaldr. Ar oranszlk zel bir durumdan yararlanlarak meydana getirilmi olmaldr. zel durum halleri:

39

Zor durum (mzayaka): Taraflardan birisinin szleme kurulduu anda bir sknt iinde bulunmasn ifade eder. Bu sknt mali, kiisel, ailevi ya da politik sebeplerden kaynaklanm olabilir. Gabine urayan kiinin ar oranszla ramen, edimini yerine getirecek olmas mali bir nem arz etmez. Zor durumun mevcut olmas bir art deildir. nemli olan taraflardan birisinin kendisini sknt iinde hissetmesidir. Szleme yapma inisiyatifinin, gabine urayan kii tarafndan gelmi olmas gabinin mevcudiyetini etkilemez. Gabinin reddi iin kabul gren bir esas deildir bu Tecrbesizlik (deneyimsizlik) Dncesizlik (hiffet): Kiinin bu halde eylemlerinin sonucunu tam olarak dnmeden hareket etmesi sz konusudur. Buradaki durum, ayrt etme gcn ortadan kaldran bir durum deildir; zaten yle olsa szlemenin kurulmas mmkn deildir.Saylanlar alternatif durumlardr ve halden birisi olabilir. Ayrca kanunun sayd bu haller snrl say ilkesi esasna dayanan bir say deildir ve gerekli hallerde buraya baka durumlar da eklenebilir.Gabinin artlarndan birisi de smrme kast dr. Taraflardan dierinin bu zel durumunu smrme kastna sahip olmas gerekir.

Sonular: Gabin durumunda szleme iptal edilecektir. BK 21de gabini anlayan kiiye tannan tek hak,szlemeyi iptal etme hakkdr.Doktrinde gabine urayan kiiye szlemenin iptali yerine, edimler arasnda ar oranszln giderilmesini isteme hakknn verilmesiyle ilgili tartmas vardr. Hakim gr, iptal hakknn yannda bu hakkn da mevcut olduunu kabul etmektedir. Trk Borlar Kanunu, doktrindeki hakim gr iine alarak 28. maddesinde iptal hakknn yanna seimlik hakk olarak aro ranszln giderilmesi hakkn hkme balamtr. Bir szlemede karlkl edimler arasnda ak bir oranszlk varsa, bu oranszlk, zarar grenin zor durumda kalmasndan veya dncesizliinden ya da deneyimsizliinden yararlanlmak suretiyle gerekletirildii takdirde, zarar gren, durumun zelliine gre ya szleme ile bal olmadn dier tarafa bildirerek ediminin geri verilmesini ya da szlemeye bal kalarak edimler arasndaki oranszln giderilmesini isteyebilir. Gabin sebebiyle iptal hakknn, deneyimsizlii veya tecrbesizlii fark ettii andan veya zor durumun ortadan kalkmasndan itibaren bir yl iinde her halkarda szlemenin kurulmasndan itibaren be yl ierisinde kullanlmas gerekir. (eski kanunda her halkarda 1 yl idi.) PEY AKES: Borlar hukukunda, szleenlerden birinin dier tarafa, szlemenin kurulduuna kant (delil) olmak zere verdii bir miktar paraya pey akesi ad verilir. Bu tr birdeme, karine olarak pey akesi sayldndan, bir ksmi ifa ya da dnme akesi olarak nitelendirilmez. DNME AKES: Taraflar bazen,szlemenin yapld esnada verilen bir miktar paraya bir baka anlam verirler. Bu para sadece ilemin yaplm olduunun delili iin deil,ayn zamanda szleme ile ballktan kurtulma imkan da taraflara salayacaktr. Dnme akesi verilmesi halinde akit ba zayflamaktadr. nk iki tarafta szlemeden dnme imkan bulurlar. CAYMA AKES,ZAMAN-I RCU, PMANLIK AKES: Cayma tazminat, akdin yapld srada kar tarafa verilen ve szden caylmas halinde de kar tarafta kalmas kabul edilen paradr. Aka cayma tazminat olarak verilmedii srece szlemede kapora ve pey akesi v.b. ekilde verilen paralar akdi bozmakta hakl olup olmadna baklmakszn veren tarafa geri alnabilir. te yandan, cayma akesi alan taraf szlemeden cayarsa aldnn iki katn vermek zorunda kalr. CEZA ART: Borcun hi veya gerei gibi ifa edilmemesi halinde nceden bir szlemeye bal yan bir szlemeyle veya szlemedeki bir artla tayin ve tespit edilen, borlunun alacaklya kar yerine getirmeyi taahht ettii edimdir. Eer alacakl cezai arttan daha fazla zarara uramsa borlunun kusurunu ispat ederek bu fazla zararnn tazminini de talep

40

edebilir. Cezai art ekilde kararlatrlabilir: Seimlik cezai art: Szlemedeki edimlerin hi veya ksmen ifa edilmemi olmas halinde, cezai art isteyecek olan taraf ya szlemenin ifasn ya da cezai art talep edebilecektir. faya eklenen cezai art: szlemedeki edimler kararlatrlan yerde ve zamanda ifa edilmemise cezai art talep etme yetkisine sahip olan taraf hem ifay hem de cezai art talep edebilir. fay engelleyen cezai art: Bazen taraflar szlemeyi gerei gibi ifa etmeyen tarafn belirli bir cezai art deyerek szlemeyi ifadan vazgemesini ve szlemeden dnmesini kararlatrabilirler.

KANUNA KARI HLE: Kanunun bir emredici hukuk kuralnn uygulanmasn ortadan kaldrmak ve ayn sonucu elde etmek iin kanunun bir baka hkmnden yararlanmadr. rnein; avukatlk hakk kaldrlan bir ahsn mahkemede mvekkilini savunmas. KURTULU BEYYNES: Borlunun, borcun yerine getirilmesinde kendisinin bir kusuru olmadn, yani borcun yerine getirilmesinin olaanst heler ve mcbir sebeplerden kaynaklandn bildirmesidir. MENFI ZARAR- MSPET ZARAR: Hkm ifade ettiine gvenilen bir szlemenin hkm ifade etmemesi veya kurulacana gvenilen bir szlemenin kurulmamas yznden uranlan zarardr. Gvenen kimsenin szlemenin hkm ifade etmemesi veya szlemenin kurulmamas halinde malvarlnn ald durum ile, bu olay hi cereyan etmese idi malvarlnn arz edecei durum arasndaki fark, menfi zarar ifade eder. Msbet zarar alacaklnn, borcun ifasndaki menfaatinin gereklememesi yznden urad zarar ifade eder. Alacaklnn malvarlnn borcun ifas halinde alaca durum ile, borcun ifa edilmemi olmas halinde arz ettii durum arasndaki fark msbet zarardr. Bir szleme ilikisinde bir taraf dier tarafn borcunu ifa etmemesi halinde, ifadaki menfaatinin tazminini isteyebilirken, bu szlemenin hkmszl halinde ise, artk ifadaki menfaatinin deil, szlemeye gvenmesi yznden urad zararn tazminini isteyebilir. rnek: Ahmet, Mehmet'ten 1 Ocak tarihinde 500 lira bir mal satn almtr. Mal 3 ay sonra teslim edilecek ve bedel mal teslim edilince denecek. Ayn nitelikte mal 15 Ocak'ta Yunus tarafndan Ahmet'e 550 liraya teklif edilmi fakat Ahmet, Mehmet ile olan szleme ilikisini dnerek Yunus'un teklifini red etmitir.imdi szlemenin hkmszl nedeniyle Ahmet bu mal Yunus'tan 600 liraya almak zorunda kalrsa, onun szlemeye gveni yznden urad zarar 600 - 500=100 lira deil, 600-550=50 liradr. Ahmet, Mehmet ile hi szleme yapmasayd mal 550 liraya alacakt. Bu szlemeye gvendii iin 550 TL teklifi reddetmitir. Akdin hkmszl anlalnca 600 TL demek zorunda kalmtr. Gveni yznden urad zarar 50 TL'dir. Bu zarar menfi zarardr. Ahmet ile Mehmet arasndaki szleme geerli olmasna ramen Mehmet borcunu ifa etmedii iin Ahmet bu mal Yunus'tan 600 liraya almak zorunda kalrsa borcun ifa edilmemesi nedeniyle urad zarar 600-500 = 100 TL'dir. Bu zarar msbet zarardr. MUNZAM ZARAR: Munzam zarar, borlu temerrde dmeden borcunu demi olsayd, alacaklnn malvarlnn kazanaca durum ile temerrt sonucunda ortaya kan ve oluan durum arasndaki farktr. Baka bir anlatmla, temerrt faizini aan ve kusur sorumluluu kurallarna bal bir zarardr. Yani, borlu temerrde dmeden borcunu vadesinde demi olsa idi, alacaklnn mal varlnn kazanaca durum ile temerrt sonucunda oluan durum ararsndaki farkn temerrt faizi ile karlanmayan blmne isabet eden zarardr. MTESELSL ALACAKLILIK: Mteselsil alacakllk, borlunun, alacakllardan her birine borcun tamamn isteme hakkn tand veya kanunun belirledii durumlarda doar. Borlu, alacakllardan birine yapt ifayla, btn alacakllara kar borcundan kurtulmu olur. Alacakllardan birinin icraya veya mahkemeye bavurmu olduu kendisine bildirilmedike, borlu onlardan diledii birine ifada bulunabilir. Aksi kararlatrlmadka veya alacakllar

41

arasndaki hukuki ilikinin niteliinden anlalmadka, alacakllardan her birinin edim zerindeki haklar eittir. Kendisine den paydan fazlasn elde eden alacakl, bu fazlal payn alamam olan dier alacakllara demekle ykmldr. MTESELSL BORLULUK: Bir bor ilikisinde birden ok borlu varsa ve bunlarn her biri alacaklya kar borcun tamamndan sorumlu olmay kabul etmise,mteselsil(zincirleme) bortan bahsedilir. Balca zellii,borcun tamamndan her bir borlunun ayr ayr sorumlu olmasdr. En nemli hkm borlulardan her birinin alacaklya kar,borcun tamamndan sorumlu olmalardr. Bunun iin alacakl,mteselsil borlulardan hepsinden yada birinden borcun tamamn isteyebilir. Mteselsil borlulardan her birini alacaklya kar,kendisiyle olan kiisel ilikilere dayanarak savunmada bulunabilirler. Bundan baka mteselsil borlu,mteselsilen borcun konusu veya sebebi dolaysyla kan dier savunma arelerine de bavurabilir. Mteselsil borlulardan her biri,dierleriyle ortak olarak sahip olduu savunmalar yapmay ihmal ederse,dierlerine kar da sorumlu olur. Aksine szleme olmadka,mteselsil borlulardan biri, kendi fiiliyle dierlerinin durumunu arlatramaz. Borlulardan biri demeyle veya takas yoluyla borcu ksmen yada tamamen drrse,dier mteselsil borlu da bundan yararlanr. Mteselsilen borlulardan her biri,borcun tamam ile sorumludur. Fakat bu sorumluluk alacaklya kardr. Borlular kendi aralarnda bortan hangi oranlarda sorum olacaklarna ayrca karar verebilirler. Borlular arasndaki i ilikide sorumlulua katlma ynnde bir ey karalatrlmamsa, kural olarak,eit pay esas yrr. Alacaklya kendisine den paydan fazla deme yapan borlu,dier borlulara,bu fazla nispetinde ve paylarna gre rcu hakkna haizdir. Rcu hakkndan yararlanan mteselsil borlu,dedii miktar nispetinde alacaklya halef olur. Alacakl,mteselsil borlulardan birinin durumunu iyiletirerek,dierlerine zarar verirse, bu fiilin sonularna katlanmak zorundadr. Mteselsil borlular birbirlerine kar,dierlerinin hukuksal durumunu arlatracak fiillerden kanmaya mecburlardr.

DEMEZLK DEF: Bir bor ilikisi eer her iki tarafa da bor yklyorsa borlulardan hangisinin daha nce deme yapaca sorunu ortaya kmaktadr. Kural olarak bu tr hukuki ilikilerde her iki tarafn da ayn anda borcunu ifa etmesi gerekir. Kar borcun ifas iin bavuran tarafn ncelikle kendi zerine den edimi yerine getirmi olmas gerekir. ayet bunu yapmadan ifa talep ederse ite bu durumda dier borlu nce kendisinin deme yapmas gerektiini, aksi halde borcu demek zorunda olmadn ne srebilir ki bu duruma demezlik defi denir. TARTIMA DEF: Adi kefalet szlemesinde alacakl nce asl borluya bavurur ve bu yolla alacan tahsil edemezse ancak bu durumda kefile bavurabilir. ayet alacakl asl borluya gitmeden dorudan doruya kefilden alaca talep ederse ite bu durumda alacakl nce asl borluya bavurmasn aksi halde borcu demek zorunda olmadn bildirir ki bu beyana tartma defi denir. KALE: Szlemenin taraflarnn szlemeyle iine girdikleri hukuki ilikiyi yine anlaarak ortadan kaldrmalar mmkndr. te bu ortadan kaldrma ilemine genel olarak ikale szlemesi denilmektedir. kale szlemesinin konusunu, nceki szlemesinin ortadan kaldrlmas oluturmaktadr. kale szlemesi yasalarmzda aka dzenlenmese de bir szleme nitelii tamas nedeniyle, yaplmas, kapsam ve niteliinin belirlenmesi anlamnda borlar hukukunun genel ilkelerine baldr SZLEME YAPMA VAAD (NSZLEME): Bir szlemenin ileride yaplmas mecburiyetini douran szlemelere n szleme denir. Vaat edilen szlemenin, borlandrc ilem nitelii tamasdr. n szlemenin geerli olabilmesi iin ileride yaplacak szlemenin esasl unsurarn iermesi gerekmektdir. Kar taraf szlemeyi yapmaktan

42

kanrsa, dier taraf dava aabilir ve mahkemenin verdii karar, kanan tarafn iradesi yerine geer. fa konusunun istisnalar, ifa ikameleri: Kural borlunun ancak borlanlan edimle borcunu ifa etmesidir. Ancak baz istisnai hallerde borlu borland edimden baka bir eyle borcunu ifa edebilir. Bu durumda ifann konusu ile edimin konusu birbirinden farkldr. Seimlik yetki fa yerine geen edim fa amacyla yaplan edim

Seimlik yetki: seimlik borlardan farkl olarak szlemenin yapld anda kesin olarak belirlenmi ve borlanlm tek bir asli edim mevcuttur. Ancak borlu taraflarn anlamasna gre veya alacaklnn sonradan verdii yetkiye gre asl edim yerine baka bir edim yerine getirerek bortan kurtulma imkanna sahiptir. Asli edim yerine geecek dier edime yedek edim veya ikame edim denir. radi seimlik yetki ya taraflarca birlikte kararlatrlr ya da sonradan tek tarafl irade beyanyla alacakl tarafndan borluya tannr. Kanuni seimlik yetki; yabanc para borcunun zamannda denmemesi halinde alacakl, bu borcu vade veya fiili deme gnndeki rayice gre TL olarak denmesi konusunda bir seimlik hakka sahiptir. Burada borlu esas itibariyle asl edim olarak yabanc lke parasn borlanmtr. Fakat BK burada ona bu borcunun yedek edimi olarak TL ile deme yetkisini de vermitir. fa yerine geen edim: fa yerine geen edim BK da dzenlenmi deildir. Ancak szleme serbestisi gereince taraflar szlemenin kurulmasndan sonra ve fakat ifaden nce veya ifa zamannda borlanlan edimden baka bir edimin yerine getirilmesini ifa olarak kabul edebilirler. rnein borlu kira borcunu den olan alacan temlik etmek suretiyle demise. fa amacyla yaplan edim: Burada borlanlan edim ifa edilmeden alacaklnn ekonomik adan geici olarak tatmini szkonusudur. Borlu, alacaklnn kabulne bal olarak ifa amacyla borlanlan edimden baka bir edimi yerine getirmekte ve alacakl da bunu kabul etmekte; paraya evirmek suretiyle elde ettii veya tahsil ettii paray borlanlan edime mahsup etmektedir. rnein, borlunun alacaklya para yerine ek vermesi. Bir ifa ikamesinin ifa yerine geen edim mi yoksa ifa amacyla yaplan edim mi olduu hususunda tereddt oluursa bunun ifa amacyla yaplan edim olduu kabul edilmektedir. fa Yeri: Borcun yerine getirilmesi gereken yer ifa yeridir. Bu yerin hukuk asndan byk nemi bulunur. Bir borcun ifa yerini taraflar szlemede gsterebilirler. fa yeri taraflarca aka veya st kapal olarak belli edilmemise aadaki kurallara gre belirlenir. Para borlarnda ifa yeri; borcun konusu para ise deme, alacaklnn ifa zamannda oturduu yerde yaplr. Para borcunun alacaklnn ikametghnda denmi saylmas iin parann alacaklnn ikametghna gtrlmesi gerekir. Para posta aracl ile denecekse ikametghta demeli olarak gnderilmelidir, alacakl henz postaneden paray almamsa bor denmemitir. Para borlarnda ifa yeri; borcun konusu belirli bir maln teslimi ise o maln szleme yapld srada bulunduu yerde teslimi gereklidir. Taraflarn szleme yapt srada maln baka bir yerde bulunmakta olduunu bilmeleri gerekir. rnein satlan otomobil stanbulda garajda, szleme zmir de yaplmsa otomobil stanbul da

43

teslim edilecektir. Dier borlarda ifa yeri; para ve para borlarnn dnda kalan dier btn borlarda ifa yeri borcun doumu zamannda borlunun oturduu yerdir, yani borlunun ikametghdr.

fa Zaman: Borcun yerine getirilmesi taraflarca veya yasayla sreye balanmamsa veya iin nitelii sreyi gerektirmiyorsa borcun ifas derhal istenebilir. Borcun doduu anla ifa zaman ou kez ayn deildir (vade). fa zamannn gelmi olmasna hukuk dilinde borcun meccel olmas denir. Bor meccel olmadka, alacakl borluyu ifaya zorlayamaz, icra takibine giriemez, dava aamaz. BORLAR HUKUKUNA HAKM OLAN YAPTIRIMLAR: Tazminat Hkmszlk Yokluk Butlan ptal

Tek tarafl balamazlk

Birden Fazla Sebebin Varl Halinde lliyet : Ortak lliyet: Zarar her biri tek bana bu sonucu dourmaya elverili olmayan birden fazla sebebin bir araya gelmesi sonucu meydana gelmise ortak illiyetten sz edilir. rnein A isimli kii Bnin at ate sonucu yaralanmtr; fakat ayn anda C isimli kiinin at ate sonucu lmtr. B ve Cden her birinin fiili tek bana lm sonucunu douramayacak, B ate etmeseydi Cnin ettii ate lme yol amayacakt; C ate etmeseydi B nin at ate Ay ldrmeyecektiyse birleen bu sebeplerin failleri lm nedeniyle doan zarardan birlikte sorumlu olacaklardr.

Yaran (Birlikte) lliyet: Birden fazla sebepten her biri tek bana, dieri olmadan zarar dourmaya elverili ise yaran illiyet sz konusudur. rnein, her birinin aktt atk dereyi zehirlemeye tek bana elverili iki fabrikann atklarnn birlemesiyle meydana gelen evre felaketinde yaran illiyet sz konusudur.

Seimlik (Alternatif) lliyet: Zarar birden ok fiilden biri meydana getirmi olmasna ramen gerekte bunlardan hangisinin zararn sebebini tekil ettii tespit edilemiyorsa seimlik illiyet szkonusudur. rnein bir kavgada yaralanan ahs kavgaya katlanlardan hangisinin yaraladnn belli olmamas.

nne Geilen (Farazi) lliyet: Zarar dourmaya elverili olan sebep gereklemeden, bunu nde gelen bir sebep yaratmsa nne geilen illiyet sz konusudur. rnein; otomobiline C tarafndan ldrmeye elverili bomba yerletirilen

44

A, B tarafndan silahla ldrlmtr. Bundan bir sre sonra otomobil infilak etmi; Ann bundan sa kurtulmasnn mmkn olmad saptanmtr. Bu durumda B, Ann nasl olsa Cnin yerletirdii bomba nedeniyle leceini ileri srerek sorumluluktan kurtulamaz. Sorumluluk nde gelen sebebi yaratan kiiye aittir.

KEFALET: Adi (Olaan) kefalet: Taraflar aralarnda anlaarak, borlunun borcu ifa etmemesi veya borcun ifasnn imkansz hale gelmesi durumunda, alacaklnn kefile bavuracan kararlatrabilirler. Bu durumda adi (olaan) kefalet szlemesi kurulmu olur. Adi kefalette, alacakl nce borluya bavurmaldr. Borludan alacan elde edemedii takdirde kefile bavurarak alacann denmesini isteyebilir. Bu yolu izlemeyip, dorudan doruya kefile bavuran borluya kar, kefil borcu demeyi reddederek tartma defi olarak nitelendirilen savunma aracn ileri srebilir. Asl bor iin kefaletten nce veya onunla ayn zamanda da rehin tesis edilmi ise, kefil, alacan nce rehnin paraya evrilmesi yoluyla karlanmasn isteyebilir (BK. m. 486/II.c.1). Ne var ki, eer borlu iflas halindeyse, ya da borlunun iflas ilan olunmadka rehnin paraya evrilmesi mmkn bulunmuyorsa, bu durumda kefil, deindiimiz istemi ileri sremez . Borlar Kanunumuz, adi kefaleti 486. maddesinde dzenlemi bulunmaktadr. Buna gre, alacaklnn kefile bavurabilmesi, borlunun iflas etmesine veya borlu aleyhine yaplan icra takibatnn alacaklnn kusuru olmakszn semeresiz kalmasna ya da borlu aleyhine Trkiye'de takipte bulunmann olanaksz hale gelmesine baldr. Birlikte kefalet: Blnebilir bir borca, birden ok sayda kefilin adi ya da zincirleme (mteselsil) tarzda kefil olmalar durumunda, birlikte kefaletten sz edebilir (BK. m. 488). Birlikte kefalet, tanmdan da anlalabilecei gibi, "adi birlikte kefalet" ve "zincirleme (mteselsil) birlikte kefalet" olmak zere ikiye ayrlr:

Adi birlikte kefalet: Bu durumda birden fazla sayda kefil, blnebilir nitelikli borcun bir blm iin kefil olmakta ve bor denmedii takdirde, kefillerden her biri kefil olduu blm iin adi kefil gibi, teki kefillere ait blmler iinde kefile kefil gibi sorumlu olmaktadrlar (BK. m. 488 c.1). Bu tr kefalette, kefil alacaklya kar blme defini ileri srerek, alacan ancak kendi payna rastlayan miktarnn kendisinden talep olunabileceini, geri kalan blmlerin dier kefillerden istenmesini, iddia edebilir. Zincirleme (mteselsil) birlikte kefalet: Kefalet szlemesinin bu trnde kefiller ya kendi aralarnda ya da asl borlu ile birlikte zincirleme sorumluluu taahht ederler (BK. m. 488. c.2). Bu durumda kefiller ilke olarak blme definden feragat etmi saylrlarsa da szleme ile blme defini sakl tutabilirler. Kefiller bu tr kefalette de yukarda belirttiimiz tartma definden yararlanrlar. Birlikte zincirleme kefillerden biri borcun tmn dedii takdirde kendisinin sorumlu olduu blmler iin yapt demeleri elde etmek iin dier kefillere dnp bavurabilir (rcu edebilir) (BK. m. 488/c.2.).

Zincirleme (mteselsil) Kefalet: Bu durumda kefil, borlu ile birlikte "mterek mteselsil borlu" sfatyla borcun ifasn yklenmektedir. Bu tr kefalette, alacakl asl borluya mracaat etmeden dorudan kefile bavurabilir. Bu durumda kefil, tartma defini veya nce rehnin paraya evrilmesi yolundaki hakkn ileri sremez (BK. m. 487). Uygulamada zincirleme kefaletin varln gsteren deiik hukuki deyimlere yer verilmektedir. Gerekten szleme kurulurken, genellikle tanmda yer verdiimiz "mterek mteselsil borlu" deyiminden baka "mteselsil kefil", "mteselsil borlu sfatyle taahht ve tekeffl", "Alacakl dilerse nce bana bavurabilir", "borluyla ayn oranda mes ul olmak zere" gibi ibarelere yer verilmektedir. Kefile kefalet: Bu durumda kefile kefil denilen kii alacaklya kar kefilin taahhdn temin

45

etmektedir. Edeyile, kefilin borlu tarafndan ifa olunmam borcu dememesi durumunda bunun denmesini ykmlenmektedir. (BK. m. 489/I.). Bu szleme kefil ile alacakl arasnda yazl ekle uygun olarak yaplr. Kefile kefilin nce kefile bavurulmasn isteme hakk (tartma defi) burada da mevcuttur.Borcu demek zorunda kalan kefile kefil, asl kefi le dnp bavurabilir (rcu edebilir). Rcua kefalet: Ksa bir deyile, alacaklya demede bulunan, ancak borludan dedii meblan alamayan kefile bir bakasnn kefil olmasdr (BK. m. 489/II.). Daha ak bir deyile, bu tr kefalette rcu kefil, borcu demek zorunda kalan kefilin, dedii bor iin asl borluya dnp bavurmas (rcu etmesi) sonucu ondan dedii bir miktar elde edememesi durumunda bu miktar kendisinin deyeceini ykmlenmi bulunmaktadr. Szleme rcua kefil ile kefil arasnda yaplr. Burada da rcua kefil tartma definden yararlanabilir. Yani kefile, nce asl borluya gitmesini ve ondan alacan alamazsa o takdirde kendisinin demede bulunacan ileri srebilir. Kefalet szlemesinde kefilin sorumluluu, bor asl borlu veya kefile kefalet durumunda kefil tarafndan denmedii takdirde bu borcu deme ykmllnden ibarettir. Kefilin bal klnd sorumluluun kapsamna gelince, kefil ilk nce asl bortan sorumludur. Bunun dnda kefil, borlunun demede gecikmesi nedeniyle doan msbet zarardan ve gecikme (temerrd) faizinden de sorumludur. Buna karlk, doktrinde kefilin cezai arttan ve szlemeden dnme (fesih) nedeniyle doan menfi zarardan sorumlu olmayaca kabul edilmektedir. Borcun denmemesi nedeniyle borlu aleyhine alan davann giderleriyle, icra takip masraflarn da kefil karlamak durumundadr. Ancak, kefilin sz konusu kalemlerden sorumlu tutulabilmesi iin, alacaklnn dava ve takipleri nleme konusunda kendisini uyarmas, ancak kefilin bu uyarya kaytsz kalmas zorunludur (BK. m. 490/II.). Bunlardan baka kefil, eer szlemede ayrca faiz kararlatrlmsa, bu faizlerden de sorumludur. Fakat kefilin sorumluluu ilemekte olan faizlerle ilemi bir yllk faiz tutaryla snrldr (BK. m. 490/III.). Hukuk retisinde tartmal olmakla birlikte, kefilin demekle ykml olaca tm kalemlerin toplam olarak kefalet senedinde gsterilen miktar amamas gerekir. Kefilin sorumlu olaca en erken tarih asl borcun vadesinin dolmasdr. Asl bor iflas nedeniyle daha nce istenebildii takdirde dahi, kefilden ancak borcun vadesi geldiinde demede bulunmas istenebilir (BK. m. 491). Kefilin hukuki durumu: Kefil ile alacakl arasndaki iliki: Kefil, borcu demesini isteyen alacaklya kar asl borluya ait defileri ileri srebilecei gibi, bunun dnda kendisine ait bulunan ve demeden kanma hakk veren defileri de baaryla ileri srebilir. Borluya ait defilere rnek olarak, asl borcun zaman amna urad, borcun henz muaccel olmad savunmalar belirtebilir. Kefile ait defiler meyannda, kefalet szlemesinin geersiz olarak kurulduu, kendisine sre tannd, kefalet borcunun muaccel olmad, savunmalar belirtilebilir. Alacakl, borlunun iflas halinde, alacan iflas masasna yazdrmak ve borlunun iflasndan kefili haberdar etmekle ykmldr. Aksi takdirde bundan doan zarar nedeniyle kefile bavuramaz (BK. m. 502I. Yine alacakl borludan ald rehni ve alacan varln gsteren belgeleri kefilin zararna elden kartmama ykm altndadr (BK. m. 500). Ayrca alacaklnn bunlar borcu deyen kefile teslim etme ykmll de vardr (BK. m. 501/c2). Kefil ile borlu arasndaki iliki: Kefil, alacaklya borcu dediinde borluya bu demeyi duyurmaldr. Bu duyuru yaplmaz ve borlu ikinci kez borcu derse, kefil dedii bor nedeniyle borluya rcu edemez (BK. m. 498.) Kefil, BK.m. 503'te ngrlen baz durumlarda, borludan kendisine teminat vermesini ve eer bor muaccel olmusa kendisini kefaletten kurtarmasn isteyebilir. Kefil, alacaklya dedii bor nispetinde alacaklya halef (ardl) olur. Yani borludan

46

borcun kendisine denmesini isteyebilir. Kefil bu hakkndan nceden vazgeemez (BK. m. 496). Yukarda belirtildii gibi, kefil borcu dediini borluya duyurmad takdirde ona rcu hakkn yitirir. Asl borcun sona ermesiyle : Kefalet, yukarda belirtildii gibi, baml (fer'i) bir szlemedir. Bu nedenle kefaletin baml olduu asl bor sona ererse kefalet szlemesi de ortadan kalkar. Dier Nedenler: Belirli sreli kefalette : Belirli sreli kefalette, srenin dolmasndan balayarak bir ay iinde alacakl alacan almak iin mahkemeye veya icraya bavurarak hakkn aramazsa, ya da takibe uzun bir mddet ara verirse, kefil kefaletten kurtulur (BK. m. 493). Belirsiz sreli kefalette : Kefalet belirli olmayan bir sre iin verilmise asl borcun muaccel olmasndan balayarak bir ay iinde kefilin alacaklya bavurarak, alacan mahkeme veya icra takibi yoluyla izlemesini ve bu izlemeyi kesintisiz srdrmesini istemesi gerekir (BK. m. 494/I.) Alacan vadesi, alacaklnn borluya yneltecei bir ihbarla saptanacaksa, kefil kefalet verdii tarihten bir yl sonra bu ihbarn yaplmasn ve ihbar sonucu bor muaccel olduktan sonra bir ay iinde borlunun alacakl tarafndan mahkeme veya icra takibi yoluyla kesintisiz izlenmesini talep edebilme hakk yasaca ngrlm bulunmaktadr (BK. m. 494/II.) Ayn madde uyarnca alacakl kefilin istemlerine uygun davranlarda bulunmazsa, kefil kefaletten kurtulur.

****Memur ve mstahdemlerle ilgili kefalette: Resmi bir memura belirsiz bir sre kefil olunursa, kefil yln dolmasyla ve bir yl nceden kefaletin feshini ihbar edebilir. Ayn kural, bir mstahdeme belirsiz sre kefil olunmas durumunda da uygulama alan bulur (BK. m. 495).

BORCA KATILMA: Borca katlma kavram yeni kanuna eklenmitir. Borca katlma, mevcut bir borca borlunun yannda yer almak zere, katlan ile alacakl arasnda yaplan ve katlann, borlu ile birlikte bortan sorumlu olmas sonucunu douran bir szlemedir. Borca katlan ile borlu, alacaklya kar mteselsilen sorumlu olurlar.Eski kanunda yer almayan bir kavramdr. Kefaletten fark, mevcut borlunun yanna borca sonradan yeni bir borlunun daha katlmasdr. Borcun naklinden fark ise mecut borlunun borcunun sona ermemesidir. SZLEMENN DEVR: Szlemenin devri, szlemeyi devralan ile devreden ve szlemede kalan taraf arasnda yaplan ve devredenin bu szlemeden doan taraf olma sfat ile birlikte btn hak ve borlarn devralana geiren bir anlamadr.Eski kanunda yer almayan bir maddedir. Alacan temlikinden fark, asl szlemedeki alacaklnn szlemenin taraf olmaktan karlmas, szlemenin ayn koullarla yeni alacakl arasnda sona ermesidir.)

47