You are on page 1of 61

Priručnik za arhitektonsko i urbanističko planiranje stambenih naselja u Crnoj Gori

-Nacrt-

Ministarstvo održivog razvoja i turizma 7/1/2012

Napomena: 1. Svi crteži u ovon nacrtu su u radnoj fazi i kada se odluči koji se zadržavaju, oni će biti precrtani i ujednačeni 2. Neki delovi teksta su pisani u ekavici. Planirana je lektura i korektura i ujednačavanje teksta na crnogorskom jeziku

Sadržaj 1 3 2 4 Uvod ......................................................................................................................................................................................... 4 Atropološke mjere za različite aktivnosti u javnom prostoru ......................................................................... 4 4.2 4.1 Antropogeni i socijalno ekonomski faktori.................................................................................................... 6 Prirodni faktori .......................................................................................................................................................... 6 Funkcija i značaj javnog prostora ................................................................................................................................ 4 Faktori koji utiču na planiranje zelenih i slobodnih površina ......................................................................... 6

5

5.1

Podjela zelenih i slobodnih površina ......................................................................................................................... 6 5.1.1.1 Pješačke površine ...................................................................................................................................... 8

5.1.1 Ulica – osnovni element javnog prostora ................................................................................................. 7 5.1.1.2 ............................................................................................................................................................................. 19 5.1.1.3 Biciklističke staze ................................................................................................................................... 20

Zelene i slobodne površine javne namjene .................................................................................................... 6

5.1.1.4 Odlaganje bicikala .................................................................................................................................. 26 5.1.2 Trgovi ................................................................................................................................................................... 32 5.1.3 Skverovi............................................................................................................................................................... 36 5.1.4 Slobodne površine stambenih objekata i blokova ............................................................................. 37 5.1.5 Slobodne površine administrativnih i poslovnih objekata ............................................................ 40 5.1.6 Parkovi................................................................................................................................................................. 40 5.1.7 Zone rekreacije između stambenih naselja .......................................................................................... 45 5.2.1 Sportsko rekreativne površine .................................................................................................................. 47 5.2.2 Površine pod zelenilom i slobodne površine uz obrazovne ustanove i zdravstvene objekte 47 Zelene i slobodne površine ograničene namjene ..................................................................................... 47 5.1.1.5 Zelenilo uz saobraćajnice .................................................................................................................... 28

5.2

6

Uređenje, opremanje i održavanje javnog prostora (i površina za pejzažno uređenje) .................... 51

6.1.1 Urbana oprema i mobilijar (rasveta, informatika, upotreba vode,..) ......................................... 51 6.1.2 Javni prostori i lica sa posebnim potrebama ....................................................................................... 54

6.1.4 Energetska efikasnost i javni prostori i uticaj na životnu sredinu ............................................. 55 6.1.6 Energija sunca .................................................................................................................................................. 56 6.1.7 Uticaj javnih prostora na zdravlje ljudi .................................................................................................. 57 6.1.5 Klimatske promjene ....................................................................................................................................... 55

6.1.3 Aktivnosti koje pospešuju funkciju i kvalitet javnog prostora ..................................................... 55

6.1.8 Javni prostori kao mesta za igru djece ................................................................................................... 57 str. 2 od 61 6.1.9 Bezbjednost u javnim prostorima ............................................................................................................ 58

6.1.10 Posebni zahtevi kod održavanja i uticaj na životnu sredinu ...................................................... 60

6.1.11 Zaštita od buke, razne barijere ............................................................................................................... 61

6.1.12 Urbana oprema i mobilijar ........................................................... Error! Bookmark not defined.

6.1.13 Oprema ................................................................................................. Error! Bookmark not defined.

6.1.14 Rasveta.................................................................................................. Error! Bookmark not defined.

6.1.15 Informatika ......................................................................................... Error! Bookmark not defined.

7 8 8

Osnovni pojmovi i definicije ....................................................................................................................................... 61

vANEX 3 Karakteristike biljaka ..................................................................... Error! Bookmark not defined.

6.1.17 Fontane i vodene površine ........................................................... Error! Bookmark not defined.

6.1.16 Public art .............................................................................................. Error! Bookmark not defined.

ANEX 3 Karakteristike biljaka ........................................................................ Error! Bookmark not defined.

str. 3 od 61

bezbedno i delotvorno korišćenje. neophodno je uzeti u obzir osnovne dimenzije ljudskog tela i njihove ergonomske implikacije. 2 Funkcija i značaj javnog prostora Ubacicemo u medjuvremenu 3 Atropološke mjere za različite aktivnosti u javnom prostoru Da bi se u projektovanju javnih prostora odgovorno izaslo u susret potrebama različitih korisnika. Kontakt između korisnika i projektovanog javnog prostora mora da obezbedi njegovo udobno. 4 od 61 . str. Na ilustraciji su prikazane neke od osnovnih antropoloških mera koje treba uzeti u obzir pri planiranju javnih prostora.1 Uvod Tekst koji će ministarstvo dostaviti.

str. 5 od 61 .

6 od 61 . uređenje obala. vetorvi. i sl. ograničene i specijalne namjene 5. životni standard u društvu. magla. vlažnost vazduha. U ovoj grupi fakotora nalaze se slijedeći prirodni činioci: Klimatski uslovi: temperatura. zelenilo uz saobraćajnice. trgovi. vlasništvo zemljišta i sl. Geološke karaktersitke terena: sastav zemljišta. dječji. park šume. istorijski razvoj. potencijalna vegetacija i tipovi staništa. slobodne površine administrativnih i poslovnih objekata i drugi. rudna nalazišta. U ovu grupu zelenih i slobodnih površina spadaju: parkovi (gradski. Pedološke karakteristike: karakter i sastav površinskog sloja terena (pedosfere). Hidrigrafske karakteristike: postojanje nadzemnih i podzemnih voda. str. nagib terena. stepen zagađenosti životne sredine. 5 Podjela zelenih i slobodnih površina Površine za pejzažno uređenje naselja i elementi sistema urbanog zelenila se klasifikuju kao zelene i slobodne površine i mogu biti po načinu korišćenja:    javne. oblačnost. slobodne površine stambenih objekata i blokova. padavine. pješačke ulice. osunčanost.. veličina i funkcionalni tip naselja..1 Zelene i slobodne površine javne namjene Zelene i slobodne površine javne namjene dostupne su svim stanovnicima a svojom funkcijom zadovoljavaju njihove najvažnije socijalne potrebe. prisustvo dominantnih geografskih elemenata (rijeka.. njegova fizička struktura. 4. skverovi.. U njih spadaju: kategorija. vangradski. nosivost tla. zone rekreacije između stambenih naselja. parkovi prirode. postojeće površine pod zelenilom.4 Faktori koji utiču na planiranje zelenih i slobodnih površina Prilikom planiranja i razvoja zelenih površina treba uzeti u obzir 3 grupe fakotora:   prirodne antropogene i socijalno-ekonomske 4. više-funkcionalni.2 Antropogeni i socijalno ekonomski faktori U ove dve grupe faktora podrazumjevamo sve one nastali ljudskom djelatnošću.) .. stepen urbanizacije. planina. Vegetacija: prirodne zajednice i veštački podignute populacije.1 Prirodni faktori       Geografski činioci: geografski položaj. refelje-konfiguracija terena. zabavni i akva parkovi itd. nadmorska visina.jezera. kao i stilovi života i navike stanovnika. . društvene potrebe. sportski.)..

naročito u centralnoj zoni. Normativ za stare urbane cjeline je cca 5-15m2/stanovniku. projektantskog kao i pristupa od strane lokalne samouprave u procesu planiranja i projektovanja pješačkih zona kako bi se. postići ravnotežu između potreba kolskog i pješačkog saobraćaja. 7 od 61 Osnovni cilj ovdje datih informacija je unaprijeđenje planerskog. javni prostor namijenjen kolskom i pješačkom saobraćaju. Vertikalnim ozelenjavanjem fasada mogu se postići i druge prednosti kao što su zaklanjanje od neželjenih pogleda i oplemenjivanje sredine bojom i mirisom vegetacije. veći djelovi centra potpuno ili djelimično pješački. vrlo često. Ulica je osnovni elemenat urbanog prostora. pa je time akcenat na standardima vezanim za tu vrstu kretanja (pješačka.) kao dopuna. takodje. polupješačka ulica.) odnosno. sistem pričvršćivanja na fasadu. efektivnost zasenčenja u odnosu na orijentaciju fasade i visinu vertikalne bašte. 5. biciklističke staze). Za pretvaranje većih površina gradskih centara u pješačke i biciklističke površine i njihovo adekvatno korišćenje. neophodno je obezbijediti dobar javni prevoz ka i od str. Kolski saobraćaj (hijerarhija. dok je normativ za nove gradove i naselja cca 25-50m2/stanovniku.1 Ulica – osnovni element javnog prostora Napomena: U okviru ovog Priručnika ulica je posmatrana. vrste i širine ulica i sl. određuje se primjenom sljedećih pokazatelja: Nivo ozelenjenosti u procentima stepen ozelenjenosti stepen zadovoljenosti PG je površina grada. trotoari. U strukturi grada je uobičajeno da zelene površine zauzimaju 15-50% cjelokupne gradske teritorije.1. . prije svega. koja pored estetske ima i mikroklimatsku funkciju. i sl. balkona terasa. prepoznajući pritom da sistem javnih ulica predstavlja jednu vrstu «dnevnog boravka» u kome se odvija društveni život grada. To je ujedno i najdinamičniji javni prostor grada. đubrenjem i zaštitom od štetočina. sa aspekta pješačkih i biciklističkih kretanja. dimenzionisanje ulice sa aspekta njene kolske upotrebe nije tema ovog Priručnika. ZPJN je količina zelenih površina javne namjene Pri planiranju vertikalnog ozelenjavanja mora se uzeti u obzir količina potrebne zemlje. BS je broj stanovnika. preporučuje se planska kategorija vertikalnog ozelenjavanja (zelenilo krovnih vrtova. promovisala ideja o centru grada kroz koji je pješačenje kao vid transporta najpoželjnije. gdje su. [%] m2/stanovniku m2/stanovniku (%) = UZP / PG x100 m2/stanovniku = UZP/BS m2/stanovniku = ZPJN/BS UZP je ukupna količina svih zelenih površina. prije svega. Poželjno je koristiti lokalne biljne vrste da bi se smanjila potreba za navodnjavanjem. Cilj je.Pokrivenost zelenim površinama Obezbijeđenost gradova zelenim površinama u planskom dokumentu. Ukoliko ne može biti zadovoljen normativ od 15 m2 zelenila po stanovniku.

zagađenja. ograničenim na posebne prostore. kvalitet popločanja. da li ju je lako pronaći? Raznolikost. jer se ova razdaljina prelazi za 5-10 minuta u jednom smeru. raznovsrni i nude dovoljno raznolikosti za pešake? Da li su usmereni ka zanimljivim vizurama? Povezanost. ima li prepreka. pešački i biciklistički prelazi. Takodje. policija. zakrčenost trotoara. jasnim znacima i vidljivim rampama. Planiranje pješačkih ulica trebalo bi početi sa odgovorima na pitanje Šta će se dešavati u ovoj ulici?. Obezbediti audio signal sa adekvatnim vremenom za prelazak ulice. Proveriti da su mesta koja ljudi žele da posećuju povezana pešačkim stazama 5. Pješačko kretanje nudi nekoliko pogodnosti kao što su smanjenje zagađenja. Prilikom planiranja saobraćajnica u novim gradskim zonama i naseljima. 8 od 61 . u što većoj meri predviđati pješačke ulice. udobnost putovanja. brzina. ukoliko to mogućnosti dozvoljavaju. izuzev eventualno za potrebe dostave ili odvoza smeća. Pogodnost. vizuelni doživljaji i njihova raznovrsnost. trebalo bi da obuhvati i svijest o doživljaju prilikom prolaska kroz prostor. Da li su planirani pravci dovoljni privlačni. Ustanoviti da li su pravci planirani za pešačke i biciklističke staze bezbedne i lake za korišćenje. Da li će staza biti uočljiva. kvalitet vazduha. Planiranjem objekata u kojima se odvijaju svakodnevne aktivnosti tako da oni budu u relativnoj blizini. Uočljivost. doživljaj kreiranog prostora ulice je od posebnog značaja. Proširiti ivičnjake na mestima gde se pešaci češće i duže zadržavaju. Da li će kvalitet i širina staza biti dovoljan. režimski definisan. biciklistička mreža. pješačke ulice su prohodne u slučajevima hitnih intervencija (hitna pomoć. Obezbediti pešačke prelaze i u sredini blokova i na raskrsnicama. kako bi se izbjegla potreba za upotrebom automobila. podzemni prolazi.1. vatrogasna služba. str.Procjena kretanja obuhvata sledeće faktore i potrebno ih je uključiti u analize prilikom planiranja saobraćajnih pravaca. buka. Kreiranje pešačkih ulica treba podsticati u što većoj mjeri uz pravilno dimenzionisanje i planiranje ostalih vidova kretanja. povećanje energetske efikasnosti. pešački prelazi. trase javnog prevoza i sl. Prilikom planiranja pešačkih i biciklističkih staza treba se rukovoditi sa 5 principa: centra.). odvajanja. neprijatnih uspona i sl. Komfor. da li je neophodno prelaziti neki prometnu drumsku saobraćajnicu. naročito pješačkih i biciklističkih kretanja: bezbednost. biciklističke staze. Polupješačke ulice su one u kojima je brzina vozila veoma mala (koliko je to? < 20km/h ?) i gdje je veći dio površine rezervisan za pješake sa eventualnim prostorima za parkiranje. kao uostalom i svih drugih oblika saobraćaja. nadvožnjaci i pasarele.1.? Obezbediti pristupačnost svih ulica i staza. Kako se u pješačkom kretanju kroz prostor ostvaruju male brzine. spuštanja sa ili penjanje na ivičnjak.1 Pješačke površine Definicije pješačkih površina Pješačke ulice su one ulice u kojima nije dozvoljen motorni saobraćaj. Obezbediti spuštene ivičnjake i prostor za okretanje kolica gde je potrebno. Predviđanje kretanja pešaka. povoljnije pozicije za razne delatnosti ali i jačanje socijalne interakcije među ljudima. kako bi se povećao opšti kvalitet života stanovnika. Smatra se da je 400 do 800m razumna distanca za pešačenje ukoliko postoje usputna mesta za odmor. komunalna vozila i sl. omogućava se formiranje naselja i gradskih zona koje je moguće prelaziti peške i gde korišćenje privatnog automobila nije neophodno.

(skica x) Parkiranje u sklopu pješačkih površina je takođe jedan od elemenata u dimenzionisanju ulice. Ako su napravljeni sa kosinama pogodni su i za bicikliste. Neophodno je predvidjeti aktivno uređenje. Podvožnjaci i nadvožnjaci (pasarele) su pješački prelazi na nivou ispod odnosno iznad saobraćajnice i to kada je pješački promet slabijeg a kolski promet jačeg intenziteta. i kao takva su mjesta potencijalnog konflikta. parkovskih ili nekih drugih površina. EU sugeriše sledeću hijerarhiju prioriteta pri planiranju gradskih ulica: str. u unutrašnjosti blokova. Ulaze i izlaze zaštititi od atmosferskih i podzemnih voda. na nekim mjestima. Pješačke staze su površine za kretanje pješaka koje se nalaze izvan ulice. Predvidjeti i mehaničko spuštanje i dizanje pješaka. između kolovoznog ivičnjaka i regulacione linije ulice koji je po pravilu uvijek izdignut iznad površine kolovoza a dominantno je namjenjen kretanju pješaka. interakcijom sa mjestima zadržavanja i sl. naročito u centralnim zonama naselja i gradova. Strategije za planiranje pešačkih prelaza zavisiće od veličine ulice. biciklisti. lakoj i interesantnoj prohodnosti od polazišta do cilja. Pri njihovom planiranju treba voditi računa o ciljevima puta. laku pristupačnost i dobro osvjetljenje. Zone pješačkih prelaza trebalo bi da ispune najmanje četiri cilja: da uspore sredstva saobraćaja koja prolaze kroz datu zonu. da označe jasnu i nedvosmislenu zonu namjenjenu pješacima i biciklistima. važno je da se pješački prelazi tretiraju kao integralna i kritična komponenta uličnog sistema.Pješački prelazi su mesta koja dijele pješaci. da maksimalno skrate vrijeme i dužinu prelaza za pješake. Trotoari su dio površine ulice. U cilju afirmisanja smanjenja kolskog saobraćaja a povećanja kretanja pješaka. U okviru ovog pasusa parkiranje će biti tretirano isključivo kao sastavni dio ulice a ne kao samostalna saobraćajna površina. radi sigurnosti i orijentacije korisnika. naročito širine trotoara jer direktno utiče na pješačka i biciklistička kretanja. vozači i. Nadvožnjaci mijenjaju vizure u prostoru pa se postavljaju u širem gradskom području. obima saobraćaja i intenziteta pješačke aktivnosti. povezuju parkove i šetnjice i omogućavaju vidike. 9 od 61 . Da bi se konflikti izbjegli i da bi se obezbijedila sigurnost pješaka. Podvožnjaci se planiraju u užem gradskom području jer omogućavaju očuvanje vizura ulice. da najave prisustvo zone prelaza ulice. a ne kao smetnja motornom saobraćaju.

B .dio trotoara u kontaktu sa kolovozom. posmatrati ga kroz više prostornih nivoa .dio trotoara u kontaktu sa objektima koji čine uličnu fasadu. Ukupan prostor namijenjen pješacima (širina trotoara) može se podijeliti na tri zone: A .zona. odnosno sa komercijalnim i drugim sadržajima koji se u njima nalaze. C . 10 od 61 . Specijalna vozila: komunalna vozila SEKUNDARNO Ostali motorni saobraćaj Tabela 1: Podjela pješačkih površina .PRIMARNO Pješaci Biciklisti Korisnici sredstava javnog prevoza Hitna pomoć.dio trotoara namijenjen isključivo kretanju pješaka – glavni pješački tok. str. na kome se nalaze elementi komunalne infrastrukture – komunalna zona.trotoara na tri namjenske zone Kako bi se svi prateći sadržaji pravilno smjestili u prostor namijenjen kretanju pješaka neophodno je.

Zona kontakta sa objektom Trotoare uz objekte komercijalnih i drugih sličnih sadržaja. 11 od 61 . treba planirati tako da u zoni kontakta sa objektom omogućavaju i podržavaju postojeću aktivnost u objektima uz ulicu. mobilijar i drugi elementi značajni za funkciju objekata prošire u zonu trotoara da bi uključili i aktivirali prolaznike. str.A . treba dozvoliti da se reklame. U tom smislu.

uličnog svjetla. B – glavni pješački tok Srednja zona trotoara je istovremeno i glavni pješački tok. linearna i bez urbanog mobilijara. To može biti ulaz u prodavnicu. zelenilom. i trebalo bi da odgovara funkciji koju taj prostor određuje. Pješaci se sporije kreću uz samu fasadu ili zid. hidranata i slično. tako da. stabala. reklamnim panoom. stambenu zgradu. glavni pješački tok od susjednog funkcionalnog prostora. ogradom. posebnom vrstom materijala (Pogledati prilog br. prije svega. dovoljno široka za planirani broj pješaka. mjesto za objedovanje na otvorenom. izlog. žardinjera. mora dozvoljavati efikasno kretanje pješaka.Ova zona može biti definisana fasadom objekta. Širina ove zone zavisiće od prirode aktivnosti u objektima ka ulici. Ukoliko je predviđeno opremanje trotoara za slabovide ljude. ) onda tu širinu staze treba uzeti u obzir. pa ova zona omogućava sporije kretanje van glavnog pješačkog toka radi razgledanja izloga ili ulaska u objekat. str. 12 od 61 . elementima urbanog mobilijara i slično. reklamno mjesto. Njena uloga je u tome da razgraničava javni. bankomat ili slično. Treba da bude bez prepreka.

13 od 61 .C . str.komunalna zona – zona kontakta sa kolovozom Komunalna zona je dio trotoara u kontaktu sa kolovozom i istovremeno predstavlja zaštitnu (tampon) zonu između pješaka i motornog saobraćaja (ili zone parkiranja uz trotoar).

minimalna širina trotoara treba biti veća od 1. Trotoar je izdignut u odnosu na kolovoz 12-14 cm. odnosno. Ako ipak nema komunalne zone. U svim novoplaniranim gradskim zonama. U zaštićenim istorijskim zonama i u kolsko-pješačkim i polupješačkim ulicama trotoar može biti u nivou kolovoza jer bi denivelacija narušila ambijentalne i funkcionalne vrijednosti prostora. kiosci. Trotoari treba da imaju poprečan pad prema kolovozu od 1 – 1. odnosno za mimoilaženje dvije osobe minimalno 1. mogli da se smjeste na adekvatan način. 14 od 61 . Ova zona može biti isključivo „zelena zona“. Dimenzionisanje pješačkih površina (trotoara) Za dimenzionisanje pješačkih kretanja. U djelovima grada ili blokovima gdje nema posebnih aktivnosti u objektima na nivou kote trotoara. javni toaleti. To se posebno odnosi na dimenzionisanje širine trotoara.). Takođe može uključivati uličnu rasvjetu. jer podrazumijeva da trotoar. čime se naglašava odvajanje namjena u prostoru i omogućava bolji odvod atmosferskih voda. žardinjere.75 m. bezbjednije. svakako sadrži bar komunalnu zonu (zona C). dok neodgovarajuće planiranje može umanjiti komfor pri kretanju i korišćenju uličnog prostora. Za pravilan obračun širine trotoara treba uzeti u ubzir upravo sve tri prethodno navedene zone A. Na ovu dimenziju dodaju se širine za zone A i C. osim glavnog pješačkog toka. ivica modula (širine za jednu osobu) je udaljena od ivice kolovoza 0.5%.5 m) + C Širina zona A i C zavisi od tipa i značaja ulice. zona A (kontakt sa objektom) može da izostane. mjesta za sjedenje. Minimalna širina pješačkih staza je dva modula. Svojim sadržajem. parking-metri.5 m zbog mimoilaženja dvije osobe. čime podržava pozitivnu društvenu interakciju. kao što su: drveće i drugo zelenilo. Za kvalitetnu upotrebu pješačkih površina od najvećeg značaja je pravilno dimenzionisanje prostora kako bi svi potrebni različiti sadržaji. Širina pješačkih staza. Dosljedno dizajniranje ove zone doprinosi utisku jedinstva i identiteta gradskog centra. naročito u ulicama sa većim saobraćajnim opterećenjem. koji doprinose pravilnoj i konfornoj upotrebi prostora. U specijalnim situacijama.Povoljna je za lociranje uslužnih i drugih elemenata kojima se poboljšava kvalitet pješačke zone. hidranti. semaforima i drugim elementima urbanog mobilijara. zanimljivije. 1.50 m. odnosno dinamike aktivnosti koje se u njoj obavljaju. parkinzi za bicikle i slično. info-panoi. uličnom rasvjetom. ali je zona C (komunalna zona) sastavni dio svakog trotoara.5m. moguće je i postavljanje ograde kao dodatnog oblika zaštite pješaka.5m. a podužni pad ne veći od 6%. sa drvoredima. Širina trotoara. pogodnije. 1. saobraćajne informacije i znake. Ulice sa većom dinamikom moraju imati jasno izdiferencirane i dobro dimenzionisane sve tri zone trotoara. B i C (sl. sa ili bez drvoreda (tampon zona). širina trotoara = A + B (min 1. kao osnovna jedinica uzima se dimenzija koja je potrebna za nesmetano kretanje jedne osobe a to je traka širine 0. umjetnički sadržaji. kada nije sastavni dio trotoara kao popločane površine. bojama i živošću ova zona obogaćuje i poboljšava kvalitet pješačke zone tako da pješačenje postaje udobnije. autobuske stanice. telefonske govornice. str.

Prostorni str. isticanje važnih objekata. Rampama se planira povezivanje nivoa izmedju kojih se odvija intenzivan pješački saobraćaj. takođe u nagibu do 8. intenzitetu korišćenja. Prilaz i izlaz rampe mora štititi sigurnost u slučaju pada – zaustavljanje ogradom u smjeru kolovoza. zaštitu od buke i zagađenja. već treba da omogući lakšu orijentaciju. stajališta javnog prevoza.3% (1:12). funkcionalno i ugodno korišćenje. Ukoliko to nije moguće obezbijediti. Odmorišta – podesti smiještaju se na udaljenosti do 10 m. strukturi korisnika itd. Smještaju se uz pješačke puteve. Korišćenje rampe zahtijeva povećan oprez u nepovoljnim klimatskim uslovima (kiša. uz javne objekte. što zavisi od klimatskih uslova. Bočna zakošenja izvode se po potrebi. materijalu popločanja. rampa se izvodi dovođenjem sa trotoara u punoj širini na nivo kolovoza u zoni pješačkog prelaza. opremanje i energetska efikasnost pješačkih površina Uređenje ulice nema samo estetski cilj. (slika/primjer xx) Za savlađivanje visinske razlike između trotoara i kolovoza koriste se rampe (kose ravni) nagiba do 8. snijeg).7% (8%). Nagib rampe je 5 . 15 od 61 . Rastojanje od objekta uz trotoar do početka nagiba rampe iznosi najmanje 125cm. Hodne površine su obavezno obrađene da umanje mogućnost klizanja i dobro bočno ocjeđivanje vode. socijalne kontakte i individualnu sigurnost. u parkovima itd. prikrivanje manje lijepih vidika.Materijalizacija. Odmorišta su prostori uređeni za kratkotrajno zadržavanje i odmaranje pješaka. zaštitu od klimatskih uticaja.3% (1:12). Odmorišta. Rampe.

Kafei i restorani u kojima postoji više od jednog reda stolova treba da obezbede dekorativni element kao što je ograda. kao i da se olakša održavanje. Kvalitet hodne površine trotoara treba da osigura sigurno i ugodno kretanje. da se izbjegne zadržavanje vode i prašine.. Na stajalištima javnog prevoza predviđa se plato za pješačke širine najmanje 200 cm. (str.) Zona C . umjetničkih predmeta. jelovnika i slično. cirade. Ona se materijalizuje dijelom materijalima iz zone B a može imati pojedine djelove posebno akcentovane materijalom. ili druga vrsta razdelnika kojim se ograđuje od zone prolaska pešaka. Ohrabriti upotrebu elemenata kao što su žardinjere ili zone zelenila radi poboljšanja izgleda fasade. Podne površine raditi tako da se diferenciraju prostori kretanja od prostora odmaranja i zadržavanja. str. U nekim slučajevima kafei i drugi komercijalni sadržaji mogu se proširiti i u zonu C (kontakta sa kolovozom). Potrebno je potvrditi da se na taj način poboljšava kvalitet javnog prostora i da se ne ometa pešački saobraćaj ili pristup uličnim parking-mestima. značenja prostora. Hodne površine su obavezno obrađene da umanje mogućnost klizanja i omoguće dobro bočno ocjeđivanje vode.komunalna zona – zona kontakta sa kolovozom Kako je ova zona vrlo sadržajna odabir materijala zavisi od tipa i vrste sadržaja koji se u nju smještaju. a na stajalištima u blizini školskih zgrada plato širine najmanje 300cm. suncobrani. žardinjera. reklama. Visina platoa odgovara visini prvog ulaznog stepenika vozila javnog prevoza. najčešće postavljaju na ulazne fasade objekata. uslova održavanja. Nadstrešnice. intenziteta korišćenja. Za sjedišta planirati tople i postojane materijale koji osiguravaju udobnost i sigurnost korisnika i omogućavaju odvojenost sjedišta. Zona A – kontakt sa objektom Oblačić za Opštine! Dozvoliti upotrebu stolova i stolica.. Sjedišta orijentisati prema atraktivnim sadržajima i omogućiti ostvarenje socijalnih kontakata. tende u ovoj zoni moraju biti na adekvatnoj visini tako da ne ometaju pešake. Za kratkotrajno zadržavanje predvidjeti sjedišta bez naslona a za dugotrajno sjedišta sa naslonom. zelenilo i drvoredi su dominantni sadržaji ove zone.. uz uslov da se ne ometa glavni tok pešačkog saobraćaja. Pogledati Poglavlje __ o materijalizaciji javnih prostora ovog Priručnika. Takodje. klimatskih uslova (temperatura podloge i brzina sušenja) itd. baldahini. Odabir materijala zavisi od ambijentalnih vrijednosti. Treba ih posebno dizajnirati u zavisnosti od karaktera dijela grada u kome se nalaze. 16 od 61 . traka.raspored zavisi od namjene prostora. a kada se koriste vozila sa visokim prvim stepenikom. visina platoa postavlja se na visinu koja je 18cm niža od prvog stepenika vozila. starosne i socijalne strukture korisnika. identifikacije ulaza u objekat i opšteg aktiviranja javnog prostora. posebno orijentaciju slijepih i slabovidih osoba. ambijentalnih vrijednosti i drugih. Ohrabriti širenje kafea na otvorenom radi aktiviranja i oživljavanja javnog prostora. na primjer kod veoma širokih trotoara. naročito da olakša kretanje lica sa posebnim potrebama. mikroklimatskih uslova. Zona B – glavni pješački tok U ovu zonu spadaju i natpisi sa nazivima ulica i kućni brojevi koji se. trajanja zadržavanja (kratkotrajno ili dugotrajno zadržavanje). Neravne površine usporavaju a glatke ubrzavaju prohodnost.

.Pejzažna arhitektura. Smanjeno izlaganje pešaka saobraćaju poboljšava njihovu bezbednost i komfor i samnjuje vreme zeustavljanja saobraćaja. dio Njegoševe ulice i sl. usmjeravaju kretanje. Preporučuju se radi smanjivanja dužine pešačkog prelaza. prigušuju saobraćajnu buku i umanjuju zagađenje. vrsti i širini krošnje. Mogu se planirati na raskrsnicama ili prelazima u sredini bloka. ne postoje parking mesta uz trotoar. Prihvatljivo vreme za decu i starije je 2. Mogu sadržati zelenilo.2m u sekundi. Vreme prelaska kada se manji prelasci u suprotnu traku mogu tolerisati. Smanjenje rastojanja postiže se smanjenjem broja ili širine saobraćajnih traka koje ulaze u prelaz. Ne treba ih planirati pri ukrštanjima gde: ako je uz ivičnjak traka za isključivo skretanje udesno ili ako veliki broj kamiona i autobusa skreće desno u uže poprečne ulice. poboljšavaju mikroklimatske uslove. str. Pronaći minimalnu vrednost za naše uslove? Smanjeni radijusi na uglu raskrsnica prikladni su: kada je prisutno manje velikih vozila kao što su kamioni i autobusi kada se povremeno skretanje velikih vozila može rešiti usporavanjem kada parkiranje na ulici ili biciklističke staze stvaraju veći efektivni radijus skretanja . Dužina prelaza Proširenja trotoara. Smanjeni radijus na uglu raskrsnice. načinu i brzini rasta i slično. Za odabir biljnih vrsta i stabala pogledati dio u nastavku „ ____ Zelenilo uz saobraćajnice“ Negativni primjeri (ulice u stambenom bloku Zabjelo 9) Posebne preporuke Preporuke za planiranje bezbednih prelaza za pješake: Preporuka Pozitivni primjeri (ulica Vuka Karadžića u Podgorici. treba izbegavati trake za skretanje jer povećavaju dužinu pešačkog prelaza. i smanjivanjem radijusa trotoara na uglu raskrsnice. zelenilo i biljne vrste Drvoredi u ulici (najčešće u zoni C) olakšavaju orijentaciju. eliminisanjem traka za skretanje. Brzina prelaska. Treba voditi računa o izboru stabala kao i o njihovom medjusobnom rastojanju. Podesiti vreme prelaska tako da odgovara tipu pešaka. Gde god je to moguće ovu razdaljinu treba skratiti. Smanjuje se dužina prelaza i usporava se saobraćaj. osvetljenje. Ukoliko to nije apsolutno neophodno za bezbedan tok motornog saobraćaja. fontane ili mobilijar radi poboljšanja kvaliteta pešačke zone i njenog jasnijeg označavanja. 17 od 61 .) Rastojanje od ivičnjaka do ivičnjaka. Trake za skretanje.

) Važniji pješački prelazi mogu biti u istoj visini sa trotoarom (pristup do javnih objekata. kontrastne oznake kao pomoć licima koja slabije vide. Generalno nisu preporučljivi posebno u zonama gde su raskrsnice relativno blizu. obojeni beton. Pešački prelazi Materijali. str. Treba razmotriti korišćenje posebnog popločanja (cigla. mada to usporava kolski saobraćaj. jasno vidljivi i dobro obeleženi i osvetljeni. da bi se vozači upozorili na moguće prisustvo pešaka i da bi pešaci koristili samo obeleženu zonu. Pristupačnost. na primer kada se povezuju dva važna odredišta u sredini bloka. Posebno osvetljenje. Osvetljenje. može se koristiti da bi se poboljšala vidljivost u večernjim satima. Na raskrsnicama bez semafora treba koristiti materijale visoke vidljivosti za obeležavanje prelaza. Obeležavanje. To bi omogućilo da oni prvi ulaze u raskrsnicu i smanjilo bi opasnost od vozila koja skreću.). Na svim obeleženim raskrsnicama postaviti zaustavnu liniju na 2m (proveriti naše pravilo!!) pre pešačkog prelaza da bi se smanjilo približavanje vozila i da bi se poboljšala vidljivost pešaka koji prelaze ulicu. Razmotriti postavljanje signala za odbrojavanje na svim prelazima gde postoje semafori. Svi materijali za pešačke prelaze treba da su trajni. Ovaj signal je posebno koristan deci i starijima. posebno na veoma širokim prelazima ili tamo gde je broj pešaka veliki. . vrtića i sl. Treba koristiti osvetljenje po meri pešaka zajedno sa sigurnosnim saobraćajnim svetlima na pešačkim prelazima da bi vozači bolje videli pešake. Pešački prelazi u sredini bloka (van raskrsnica). Pošto ove prelaze vozači uglavnom ne očekuju. majke sa kolicima i sl. Ove prelaze treba razmotriti u slučaju kada postoji veliki broj pešaka koji prelazi ulicu van raskrsnice. Zeleno svetlo samo za pešake. kao i na ukrštanjima sa znakom STOP ako postoji značajan broj pešaka. ploče) zajedno sa oznakama za pešački prelaz radi poboljšanja vidljivosti i estetike. Poželjne su i jake. Razmak između pješačkih prelaza ne bi smio biti veći od 200m. Pešački prelaz obeležiti jasno vidljivim oznakama. bezbedni za pešake i dovoljno stabilni da izdrže motorni saobraćaj bez pomeranja ili ugibanja. Da bi se obezbedila pristupačnost potrebno je oboriti ivičnjake na svim prelazima (lica sa posebnim potrebama. Razmotriti podešavanje semafora tako da nekoliko sekundi po uključenju zelenog svetla kretanje bude dozvoljeno samo pešacima. 18 od 61 . treba ih koristiti samo kada su zaista neophodni. Obeleženi prelazi treba da postoje na svim ograncima raskrsnica sa semaforima. škola.Signal za odbrojavanje (signal koji pokazuje preostali broj sekundi za prelazak ulice). kao što su lampice u pločniku.

Na ulicama sa više traka u oba smera postaviti zaustavnu liniju na 2m pre pešačkog prelaza da bi se smanjilo približavanje vozila i da bi se poboljšala vidljivost pešaka koji prelaze ulicu. str. Vidljivost Treba koristiti osvetljenje po meri pešaka zajedno sa sigurnosnim saobraćajnim svetlima na pešačkim prelazima da bi vozači bolje videli pešake.. 19 od 61 .

Bicikl je optimalan kao prevozno sredstvo za udaljenost do 8 km i na terenu manjih visinskih razlika.):  Konvencionalne trake su sastavni dio kolovoza.org/cities-forcycling/design-guide/ ) Biciklističke trake se mogu podijeliti na (slika . odnosno parking mjesta uz ulicu. kao poseban dio kolovoznih traka.. sa odgovarajućim oznakama. namijenjene kretanju biciklista u istom smjeru kao i automobila. zdrav za korisnika i ne zagađuje okolinu. Planiranje biciklističkog transporta podrazumijeva: analizu važnosti biciklističkog transporta (prostorni.5.      ekonomski prihvatljiv kao jeftino i trajno vozilo. Mogu biti jednosmjerne ili dvosmjerne. rekreativni. ekonomski) i svrhe korišćenja – poslovni. mjesta ukrštanja kolskog i biciklističkog saobraćaja. koji je posebno označen i namijenjen isključivo za bicikliste. Obično se pravac kretanja biciklističkih traka poklapa sa pravcem kretanja automobila. sa gornjom granicom od oko 5km. http://nacto. Razlikuje se od biciklističkih staza jer nema fizičke barijere izmedju kolovozne trake i biciklističke trake. 20 od 61 . te prirodnih uslova – topografije i klime. omogućuje individualnost i slobodu kretanja. U slučajevima kada postoji parkiranje uz trotoar one se uvijek nalaze izmedju trotoara i parkiranja za razliku od biciklističkih traka. Uvijek su obojene posebnom bojom ili im je data specifična tekstura. prioritetno uređenje glavnih biciklističkih smjerova koji objedinjuju poslovnu i rekreativnu upotrebu. socijalni.     Prednosti korišćenja bicikala u gradu: zauzimanje malo prostora. odabir smjera i trasa vođenja biciklističkih staza.2 Biciklističke staze Definicije biciklističkih traka i biciklističkih staza Biciklističke trake („bike lanes“) su dio protočnog kolovoza na saobraćajnicama višeg reda. saobraćajni. Trajna konstrukcija biciklističkih staza je po troškovima gradjenja istovjetna pješačkim trotoarima. analizu smjera i intenziteta javnog i privatnog saobraćaja. Biciklističke staze („cycle track“) su samostalni djelovi izmedju pješačkih komunikacija – trotoara i kolovoznih traka (sabirnih ulica. mada je moguć i suprotan pravac kretanja u ulicama manjeg intenziteta Biciklističke trake i biciklističke staze su površine namijenjene za kretanje biciklista.1. stambenih i sl.1. uređenje parkirališta za bicikle Tipologija biciklističkih traka i biciklističkih staza (Prema NACTO .). uz desnu stranu kolovoza i označene su saobraćajnim oznakama na kolovozu str. Razdaljine od 3km smatraju se razumnim za vožnju biciklom.National Association of City Transportation Officials. mogućnost paralelnog vođenja.

u slučajevima intenzivnijeg biciklističkog saobraćaja. koji povezuje udaljenije ciljeve puta. kada su odvojene „tampon trakama“ ili vertikalnim elementima kao ogradama od dijela za kretanje automobila. koje jednosmjernu ulicu pretvaraju u dvosmjernu (drugi pravac za za bicikla) Trake na „lijevoj strani“ postavljaju se u jednosmjernim ulicama na lijevoj strani u pravcu kretanja automobila.   Odvojene („buffered bike lanes“) su takodje dio kolovoza ali su odvojene „tampon trakama“ oznakama na kolovozu od dijela za automobile i od parking traka Trake sa suprotnim smjerom („contra flow bike lines“) u odnosu na liniju kretanja automobila. Mogu biti jednosmjerne ili dvosmjerne. kao njegov sastavni dio. u ulicama u kojima su trotoari previše uski (širina < 1.  str. u nivou trotoara. uključujući i rekreativne potrebe. najčešće u ulicama koje imaju šire trotoare a opterećene su jakim kolskim saobraćajem. 21 od 61 .5m). na posebnom nivou. ali najčešće odvojene zelenom zonom od površine za kretanje pješaka. u nivou trotoara. ili u dvosmjernim ulicama gdje su smjerovi odvojeni ostrvom (bulevarima) Ovdje dodju i skice (treba ih nacrtati) – biciklisticke trake a b Biciklističke staze mogu biti (slika):  c d  u nivou ulice. izmedju nivoa ulice i nivoa trotoara.

22 od 61 .str.

Lokacija / pozicija biciklističkih traka i staza u gradskom prostoru a str. 23 od 61 .

5m. biciklističke trake mogu biti postavljene uz lijevu stranu kolovoza.3m za jednosmerno kretanje ili 2.0m ili više.3 m za dvosmerno kretanje bicikala..0 (1. a iznimno. pod uslovom da su društvo i zajednica spremni da takve inicijative podrže.70 m. (sl.. 24 od 61 . U tom smislu. Širina staze za jednosmjerni saobraćaj je od 1. dio d. Kod biciklističke staze ivica modula (širine za jednog biciklistu) je udaljena od ivice kolovoza 0.2) do 1. pogodna mesta za poboljšanje i opremanje uključuju:      Napuštene ulice i prolaze kao i okolno zemljište Slabo iskorišćene industrijske zone Infrastrukturne koridore Manje prometne stambene ulice i proširenja Gradska obalna područja koja se proširuju ili rekonstruišu Dimenzije biciklističkih traka i staza Dimenzionisanje biciklističkih traka i staza obavlja se na temelju intenziteta biciklističkog saobraćaja i karakteristika okruženja. Specijalno. može se prekinuti biciklistička traka i bicikl voditi unutar površine trotoara. Položaj biciklističke trake/staze je uz desnu ivicu protočnog kolovoza i širine je minimum 1. a za dvosmjerni 2.) Rješenje vodjenja biciklističkog transporta na raskrsnicama treba biti bez prekida biciklističke trake. str. Pogledati tačku 2. u nedostatku prostora.U gradovima postoji veliki broj mogućnosti za obezbeđenje opreme i prostora posvećenih biciklističkom saobraćaju.

str. 25 od 61 .

Stambena ulica sa posebnom biciklističkom trakom i parkiranjem sa obe strane ulice 5. str.3 Odlaganje bicikala Obezbeđivanjem mesta za odlaganje bicikala osigurava se mogućnost upotrebe bicikla kao alternative automobilskom transportu.1. Preporuke za broj mesta razlikuju se po načinu računanja i zavise od namene gradske zone.1. pa do15% broja stanovnika određene stambene zgrade. 26 od 61 . Za stambena područja kreću se od 1 mesta na svakih 30m2 ukupne stambene površine.

str. 27 od 61 .

kada se biciklistička staza formira odvojeno od kolovoza i kada se u zoni odvajanja može organizovazi zelena zona sa drvoredom ili niskim rastinjem. dok ukupan nivo buke za stambene objekte ne bi trebao da prelazi 30 dB a na platoima za odmor u stambenom bloku 45 dB. direktnih sunčevih zraka. Na magistralama buka dostiže 100dB. zatim. zelenilo i biljne vrste u funkciji biciklističkih trakka i staza Pozitivni primjeri 5. . naročito. Da bi se akumulator napunio treba solarni panel.. vjetra kao i opšte smanjenje radijacione temperature u ljetnjem periodu. zatim. Negativni primjeri Ubaciti Posebne preporuke Ubaciti Kod planiranja mjesta za odlaganje bicikala preporučljivo je: Izbegavati skrivena. 28 od 61 Obezbjeđenje povoljnih mikroklimatskih uslova podrazumijeva zaštitu od prekomjerene insolacije.1.. koji se nalaze u granicama regulacionih linija ulice: str. tamna mesta i ulaze u garaže Obezbediti mjesto za zaključavanje bicikala u garažama za parkiranje automobila na pristupačnom i vidljivom mjestu Odvojiti odlaganje bicikala od prilaza za vozila da bi se smanjila mogućnost upotrebe vozila kod krađe. Za detaljnije podatke pogledati .1. Ako je krađa potencijalni problem postaviti mjesta za zaključavanje bicikala. stvaranje povoljnih sanitarnohigijenskih i mikroklimatskih uslova za učesnike u saobraćaju.. u svrhu zaštite od buke. (dodati informaciju i izvor) Najkvalitetnije rješenje je ono koje.. Izabrati mesto blizu ulaza u objekat da bi se izbegao vandalizam Pejzažna arhitektura. a u stambenim blokovima 70-80dB. Biciklističke staze u Opštini Tivat. (Imamo li neki Pravilnik o dozvoljenim vrijednostima buke??) Za ulice i puteve raznih kategorija. U tu svrhu grade se „stanice“ (nadstrešnice sa solarnim panelima) gdje je moguće parkirati bicikl i napuniti ga energijom.. date su sljedeće ukupne širine zelenih pojaseva.. prvenstveno pješake kao i povećanje estetskih kvaliteta opšteg gradskog pejzaža..Bicikla na solarni pogon Specijalna vrsta bicikala sa akumulatorom („Power + Sun Energy = Pedelec“) koji se puni sunčevom energijom. buke i prašine.4 Zelenilo uz saobraćajnice Funkcija Zelenilo uz saobraćajnice se primjenjuje na svim tipovima ulica i njegova je funkcija da izoluje pješačke tokove i obodne zgrade od kolskog saobraćaja.. Buka je jedan od neprijatnih produkata saobraćaja od koga se treba zaštititi.

drvoredi na parkinzima. kao pojedinačna stabla u otvorima u trotoaru. zelenilo u sklopu zona i površina za parkiranje ... zelenilo u sastavu pješačkih površina – trotoara. Rastojanje izmedju drvorednih sadnica je najmanje 5 m a u zavisnosti od vrste kreće se između 5 i za stabla manjeg uzrasta 6 – 10 m Rastojanja između pojedinih stabala u zavisnosti od uzrasta mogu biti: 4–5m za stabla većeg uzrasta za stabla srednjeg uzrasta 10 – 15 m str. minimum 10 m. kao i šiblje i piramidalno drveće.3 m minimum 22 m. 29 od 61 . zelenilo na razdijelnim trakama koje se postavljaju u zoni kolovoza radi razdvajanja kretanja u suprotnim smjerovima gdje je osnovni elemenat travnjak.    gradska obilaznica kao dio državnog puta gradska ulica kao dio državnog puta glavna gradska ulica sekundarna putna mreža - minimum 35 m. minimum 8. ili drveće sa uskom krunom. Podjela zelenila uz saobraćajnice    zelenilo u zoni između kolovoza i pješačkih komunikacija – trotoara kao samostalna zelena površina koja igra ulogu „tampon zone“. Zelenilo uz saobraćajnice se može podijeliti na:  Dimenzionisanje drvoreda i zelenila uz saobraćajnice 15m.

objekata ili uređaja treba da bude min 1. Prilikom sadnje linearnog niza drvoreda treba voditi računa da u jednoj ulici izbor sadnica bude jedne vrste.Potrebna širina prostora za sadnju stabla. zelenilo.5 m.5 – 4.00m. može se kobinovati sa više različitih vrsta po uzrastu i koloritu. a ne dio odvojene zelene površine. odnosno od regulacione linije zgrada najmanje 4. kako ne bi umanjivale vidljivost u saobraćaju. str.50 m a izuzetno samo 1. a kod podužnog parkiranja na jedno parking mjesto po jedno drvo. po harmoniji i kontrastu. koje nisu više od 70-75 cm. za drveće široke krošnje potrebna je zelena traka širine 3. drvorede treba postavljati samo duž sjeverne strane ulice okrenute jugu.5 – 5%. Prilikom formiranja drvoreda na parkinzima potrebno je obezbijediti na dva upravna parking mjesta po jedno drvo. ali sa niskim drvorednim sadnicama.5 – 2. divlji kesten. U užim ulicama drvored se formira samo na sunčanoj strani ili obostrano. Duž trotoara neophodno je zasaditi drveće sa gušćim krunama. Razdjelne trake su uzdignute 15 cm od nivoa kolovoza i imaju poprečni pad od 0. Linija drvoreda mora biti uvučena najmanje 1.5 – 3. Na saobraćajnim čvorištima osnovni element zelenila je travnjak i grupe niskog šiblja. Prilikom postavljanja ulica u smjeru istok – zapad. 30 od 61 . koje ravnomjerno zasjenčuju trotoar u toplim danima. mikroklimatskim uslovima i stalnim koridorima senke. odnosno. zavisi takodje.5 m. Pogodna je sitnolisna i krupnolisna lipa. Kod dugih ulica vrsta sadnica se može mijenjati na svakih 50 m.0 m. drvoreda. Udaljenost linija drvoreda od komunalne i druge. Pozitivni primjeri Ubaciti Rešenje prilagoditi širini ulice. može se formirati samo u ulicama u kojima je širina trotoara minimalno 2.00 m. Prostor potreban za razvoj korijena:     za drveće uske krošnje potrebna je zelena traka širine 2. biljne vrste Otvori oko drveća mogu da imaju razne oblike presjeka: kružne. Prilikom izbora sadnica voditi računa da se ne ugrozi osvetljenost zidnog vertikalnog platna ulične fasade. Zelene zone mogu biti odvojene nižim betonskim ogradama ili višim transparentnim ogradama. a pri oblikovanju profila sa više redova. za soliterna stabla uske krošnje potrebna je „zeleno ostrvo“ širine 2. brest i dr. Ukoliko je drvored sastavni dio trotoara. javor.5 m. U kratkim ulicama sadi se jedna vrsta drveća ili se kombinuju dvije vrste.00 m od kolovoznog ivičnjaka. U ovakvim situacijam primenjuje se takozvani asimetrični poprečni profil ulica. što obezbjeđuje neophodnu vidljivost. podzemine infrastukture.5 – 3. od površine potrebne za razvoj korijena. srebrnolisni javor i mleč. elipsaste i četvrtaste i moraju biti pokriveni rešetkom u ravni pješačke staze ili trotoara.50 m (naročito za visoke drvoredne sadnice). Prateće oprema zelenila uz saobraćajnice Pejzažna arhitektura. za soliterna stabla široke krošnje potrebna je „zeleno ostrvo“ širine 3. gdje oni tada imaju ulogu zaštite pješaka od prejakog sunca.

Negativni primjeri Ubaciti Posebne preporuke Ubaciti str. 31 od 61 .

Elementi koji čine trg jesu: Trg povećava atraktivnost dijela grada u kom se nalazi.Fizički i oblikovno povezuje elemente gradske strukture.zaštićen od uticaja koji narušavaju temeljnu funkciju trga 2. zelenilo. izgradnju. 32 od 61 . koji u zavisnosti od namjene.1. 1.2 Trgovi *precrtati Trg je složen urbanistički element gradskog prostora i kompozicije. načina obrade i saobraćajne važnosti u gradu. To je temeljni element prostorne organizacije grada koji se neprestalno mijenja. položaja. ivična gradnja – niz građevina koje ’’zatvaraju’’ prostor trga str.5. dobija svoju određenu društvenu funkciju.ulice.prostor trga-neizgrađen ili djelimično izgrađen prostor.

a zapravo su bez identiteta i funkcija. Ti su primjeri polazište za traženje puta do vlastitog riješenja jer istraživanjem njihovih karakteristika opažamo neke prostorne karakteristike koje su učestalije od ostalih i koje ukazuju na poveznost oblikovanja i funkcije. 33 od 61 . Oblikovanim i uređenim elementima pejzažne arhitekture. Oni su sve manje mjesto trgovanja. I nepravilni oblici)       Ili u zavisnosti od rubne izgradnje: zatvoreni otvoreni poluotvoreni trgovi usmjerenih vizura sastav više trgova centralno orijentisani trgovi U doba jačanja saobraćajnih funkcija trgovi postupno siromaše. *Prikupljeni brojni istraženi primjeri realizovanih trgova ukazuju da nema preciznih ograničenja njihovog oblika. Veličina je vezana za funkciju trga a oblik za prostor u kom se nalazi. Uvjete uređenja trga treba temeljiti na oblikovanju i funkciji trga. Tradicija korišćenja prostora i političke prilike utiču na uslove korišćenja trgova. U nemirnim vremenima trg je nepoželjan prostor jer se na njemu možeokupiti nekontrolisano veliki broj ljudi. pretvaraju se u javne površine bez jasnih granica i namjene. namjeni građevina ivične izgradnje.geometrijskih elem. pa je u tom smislu i pokazatelj društvene stabilnosti dosegnutog nivoa demokratskih sloboda. trgovi mogu biti prostori privremenog okupljanja i sklanjanja stanovništva. Opšti uslovi planiranja i korišćenja trgova mijenjaju se. uslovima korišćenja i uređenja trga određujemo njegovo buduće značenje. Teškoće u urbanističkom planiranju nastaju kada površina dobije naziv trga a da pritom nije određena uloga te površine u prostoru. Okruženi smo prostorima koji neslavno nose naziv trga . a povećava se i vrijednost nekretnina koje su orijentisane na njih.ambijentalnim vrijednostima. a brojne promjene namjena trgova uzrokuje njihova uloga u saobraćajnom sastavu grada. odmora i zabave.veličine. trgovi povećavaju estetsku i opažajnu vrijednost šireg prostora u kojem se nalaze. Formalno uređenje trgova koje ne razlikuje njihovo značenje i funkciju. namjenom i oblikovanjem ivične izgradnje.položaja i uređenja. te poboljšavaju mikroklimatske uslove okoline.Osnovna tipologija trgova može se izvršiti prema:  obliku: o o jednostavni oblici(kvadrat.oblikovanja i smještaja.značenju trga kao javnog prostora.kao ni uslovi njenog korišćenja.Iz tih istraživanja možemo izdvojiti niz smjernica za njegovo planiranje ali ne i pravila koja bi osigurala njegovu uspješnu realizaciju. vodi uniformnosti. klimatskim uslovima i drugom.monotoniji i ispraznosti. Trgovi se značajan element kolskog i pješačkog saobraćaja.troug složeni (komb.pravoug. a sve više susretanja. U slučaju elementarnih nepogoda i većih požara. Promijenila se veličina trga i visina str. saobraćajnom opterećenju . mjesto ostvarivanja socijalnih kontakata. Brojni autori su istraživali trg-karakteristike njegovog značenja. ali dio polazišta i dalje ostaje nepromjenjen.krug. neuređeni i okruženi stambenim zgradamate trgovinama koje nemaju odgovarajuće značenje. Smjernice za planiranje i uređenje Planiranjem položaja u urbanom okruženju .

pejzažno uređenje i uređenje površine trga Ponekad ’’neočekivani’’ položaj zgrade stvara poseban doživljaj prostora trga .) str. Površine trgova mogu biti podijeljene na površine različitih uslova korišćenja ili mogu biti jedinstven prostor. pružiti mogućnost posmatranja samih objekata ili grupe objekata kao I obuhvatno sagledavanje konture trga.Veći odnosi strana pretvaraju trg u ulicu. Planiranje trga u nekomprostoru podstiče okupljanje. popotrebi . dobru preglednost i sigurnost kretanja. mjesta okupljanja i stajališta javnog prevoza.mada mogu nalikovati oblikom i veličinom. Razgraničenjem trga na saobraćajne i pješačke površine. pijačne i drugo. dok trgovi isuviše malih dimenzija mogu stvoriti utisak zagušenosti. usporava kretanje. tada se postiže povoljna preglednost pojedinih djelova a ako je ona dvostruke visine ili ako je ugao posmatranja do 27˚. a oblikovno se izgrađuje zgradama različitih namjena. Pri prostornom oblikovanju trgova potrbano je omogućiti vizuelno sagledavanje pojedinih detalja na objektima. Pješaku na trgu treba obezbjediti kvalitetno iređenje i zanimljivo korišćenje prostora . d/h trga veći od 4:1 doživljava se ‘’otvorenim’’.potrebno je zadovoljiti uslove da ugao posmatranja ne pređe 27°. Ako je širina trga jednaka visini zgrade. javnog ili stambenog karaktera). treba ga štititi horizontalnim i vertikalnim pregradama ( zelenilom. Trgovi naslijeđenih gradova postižu pozitivna svojstva uklanjanjem svojih nedostataka.Mjere širine trga I visine d/h od 2:1do 3:1 doživljavamo kao oblikovno uravnotežen prostor primjerenog osjećaja mjesta. ugodno zadržavanje. povezuju djelove trga različitih uslova korišćenja. nastaje ’’mjesto’’ prema kom se stanovnici kreću. stambene. Pješčki putevi povezuju prostor trga sa pristupnim ulicama i ivičnom izgradnjom. Elementi oblikovanja trga su:     namjena oblikovanje i visina ivične izgradnje urbana oprema i dizajn Ako trgovi nisu dobro odmjereni oni djeluju pusto u prostoru kao suviše veliki. okvirnih zgrada ( društvenog. ipak dimenzije trgova i njihove veličine treba da odgovaraju veličini i karakteru gradskih četvrti ili gradske aglomeracije.urbanom opremom isl. Elementi oblikovanja Oblikovanje trga nije samo umjetnost oblikovanja prostora već i umješnost određivanja namjene i uslova korišćenja koji će omogućiti živost događaja. površina i položaja i odnosa trg prema gradu. Naročito je bitam položaj trga u odnosu na širi prostor u kom se nalazi. Kao orijentacija za odnose između visina objekata I međuprostora suprotnih strana pored uobičajenih nirmi za rastojanje zgrada.zgrada ivične gradnje. kao što oblik trga može uticati na dojam prostranosti i reprezentativnosti. 34 od 61 . osmatranje zgrade je u cjelini. Trg u središtu grada bitno se razlikuje od trga u stambenoj četvrti . Tako se trgovi po površinskom i prostornom oblikovanju grupišu na mirne trgove namjenjene pješaku i na saobraćajne trgove ili po namjeni društvene.odmorišta. Mada oblici trgova u suštini mogu biti pravilni ili nepravilni. Pješaka treba udaljiti id opasnosti saobraćaja a . bez živosti i bez intimnosti. I na kraju. promjenila se tehnologija građenja i arhitektonskaplastika ali se nijesu promijenile mjere i proporcije ugodne za doživljavanje prostora i boravak. Pri rješavanju trgova potrebno je proučiti njihove elemente i uspostaviti realne odnose između njihovih namjena. Odnosi stranica kod prvaougaonih trgova su obično 1:1-1:5. Mjere širine (d) I visine rubne izgradnje (h) d/h od 1:2 do 1:1 doživljava se kao intiman-‘’zatvoren’’ prostor. on svoju prostornost namjenjuje pješaku ili vozilima.

ne otežava kretanje pješaku i omogućuje skraćenje udaljenosti dijagonalnim smjerovima kretanja. Pejzažno uređenje određuje vođenje pješačkih puteva na trgu.odvajanje zgrada ivične izgradnje od prostora trga. velik broj odabranih biljnih vrsta. većasimetrično ( ako se postavlja nekoliko manjih spomenika. Trgovi sa pretežno pejzažnim elementima uređenja planiraju se u većim stambenim četvrtima radi podizanja kvaliteta stanovanja ali i sa ciljem povećanja vrijednosti nekretnina koje su orijentisane na njih. elementi pejzažne arhitekture su detalji dekoracije prostora. visok udio popločanih površina i nedovoljno osvjetljenje noću. Na manjim. a istovremeno istaknuti ivičnu izgradnju. ( **ovakvi trgovi su i bezbjedniji prilikom masovnih okupljanja) *precrtati Spomenik na trgu Spomenik na trgu može dominirati prostorom ili biti njegov dekorativni element. ublažava temperaturne razlike i pospješuje provjetravanje prostora. zaleđem spomenika. monotonost koncepta.Spomenik koji ima dekorativno. Spuštanjem središnje neizgrađene površine trga. Pješak doživljava središnji prostor trga kao dominantan. Trg sa pretežno pejzažnim elementima uređenja služi kao zaštita okoline u gradu. Orijentacija spomenika mora biti usklađena sa osvijetljenjem. dominira trgom i postavlja se centralno. može se površina trga izdignuti ili spuštiti.Izdizanjem središnje površine trga taj prostor postaje glavni a slabi značenje ivične izgradnje. boravak. Nedostaci uređenja trgova sa elementima pejzažne arhitekture su šematizam. Oblikovanje ’’zelenih’’trgova manje zavisi od ivične izgradnje a može u potpunosti biti podređeno značajnoj zgradi na trgu. Omogućuju ugodnije korišćenje prostora. 35 od 61 . doprinos reprezentativnosti trga i ublažavaju osjećaj pretjerane izgrađenosti prostora. Trg bez denivelacija privlači pješaka. prostor u kom ređe boravi. Pejzažno uređeni trgovi su element prepoznavanja prostora. Veličina zavisi od veličine i oblika trga i od značenja spomenika. str. ili prema smjeru vizure koju želimo istaknuti.odmor i rekreaciju.prostor kroz koji prolazi. pri čemu značenje trga određuje značenje spomenika i obratno. humanizira i oblikovno obogaćuje ekstenzivno korišćenje prostora trga. oblikovanjem spomenika i ostalim faktorima oblikovanja spomenika i trga. sekundarno značenje manje je veličine ne postavlja se centralno. popločanjem. ( Trg Slobode u PG) U koliko se kretanje pješaka želi usmjeriti ivičnom zonom i osloboditi središnji prostor trga od pješaka.onda je moguća i simetrična postavka) Spomenici ili fontane postavljaju se simetrično u odnosu na glavno pročelje trga.intenzivno korišćenim trgovima. Spomenik koji obilježava trg i temeljni je element njegovog prepoznavanja. Postavljenje spomenika na trgovima pred javnim zgradama ističe značenje tih zgrada i naglašava položaj ulaza. Pejzažna arhitektura trgova Elementi pejzažne arhitekture trga su faktori orijentacije i prepoznavanja trga.jača značenje ivične izgradnje u opažanju trga zbog kvalitetnije preglednosti prostora. oblikom trga.

Prilikom izrade urbanističkog riješenja trga preporučije se slijedeća sadržina:        analize šireg prostora. oblikovanja analize istorijskog naslijeđa i planirane uloge trga u razvitku grada rješenje oblika trga sa svim elementima parcelacije. veličine. klimatski uslovi. koje obuhvata sve oblike pristupnog saobraćaja . Trg treba dimenzionisati I urediti uzimajući u obzir intenzitet korišćenja. razlikujući sezonske I dnevne cikluse. Oni obezbeđuju otvoren javni prostor za okolne poslovne.regulacije i nivelacije.podruma I spratova).3 Skverovi Skverovi su manje ozelenjene javne površine namijenjene kratkotrajnom odmoru stanovnika ili dekorativnom oformljenju gradskih prostora. i različite kategorije zasada). s karakteristikama građenja i namjenama ivične izgradnje i gradnje na trgu uslovi I načini povezivanja ivične izgradnje sa površinom trga (posebno zajedničkih nivoa prizemlja . podstičući okupljanje ljudi koji žive i rade u blizini i time stvaranje lokalnih zajednica. saobraćaja koji tangira trg I saobraćaja koji se odvija ispod trga uređenje trga ( postavka građevina.popločanje. posebno u većim gradskim centrima.pejzažna arhitektura itd. Treba naći pravilan odnos osnovnih elemenata. koji čine teritoriju skvera( platoi. Pri uređenju trga treba istražiti I očuvati postojeće smjerove kretanja I pristupa te mjesta zadržavanja korisnika. saobraćaja. Tradicionalnu ulogu trga treba očuvati a promjene namjene provoditi postupnim dodavanjem novih sadržaja. Površina pod stazama i platoima iznosi 35% teritorije skvera.(Definisati razliku od trga-da li je to u veličini i stepenu ozelenjenosti?). 36 od 61 .položaja. staze. **U zavisnosti od mjesta i položaja skvera. karakter okolnih objekata. izgradnje.Uređenje trga zavisi od značenja trga. Površina pod zelenilom je 6065% a pod objektima 0-5%.1. njegovo mjesto u planu grada. Ovaj odnos određuje nekoliko faktora: mogući kapacitet posjetioca. Inteziteta korišćenja prostora. namjena skvera. Balans teritorije svakog skvera zavisi od njegove osnovne namjene . prometa itd.njegove namjene i veličine ovi normativi se koriguju. str. namjene. stambene i komercijalne objekte. urbana oprema. te rekonstrukcije zgrada ivične izgradnje uslovi zaštite graditeljskog naslijeđa saobraćajno riješenje trga . Njihova veličina i osobine zavise od konteksta u kome se nalaze. Na arhitektonsku i prostornu organizaciju skvera bitan uticaj ima reljef područja. veličine i specifičnosti kompleksa. Skverovi nadoknađuju manjak velikih parkova i gradskih prostora namjenjenih za okupljanje i odmor stanovnika. reljef.) 5.

neophodno je predvidjeti platoe za odmor odraslih.1. 5.betonske. Oni često služe i kao dopunsko sredstvo regulacije gradskog saobraćaja.neophodnost jasnog određivanja prilaza objektu i drugih važnijih pravaca pješačkog kretanja. a njihov sastav mogu ući mesta za sedenje. mada su česti i nepravilni oblici skverova. U skladu sa organizacijom pješačkog kretanja rješava se i pitanje ulaska u skver. kaskade).obezbjeđivanje najefektnijeg vizuelnog sagledavanja arhitektonskog ansambla i pojedinih objekata. Njihova mala veličina uglavnom ograničava njihovu upotrebu na pasivnu rekreaciju. str.stadiona ispunjavaju funkcije rekreacionih prostora i predstavljaju svojevrsna predvorja na otvorenom.skulpture ili fontane. Skverovi stambenih zajednica i blokova se lociraju u centralnim djelovima kompleksa: u društvenom centru bloka. Posjeta ovakvim skverovima se ne predviđa. a drugostepene staze 1.tucanik) dok asfaltni zastor ne treba primjenjivati. a na njima se postavljaju spomenici. Na skverovima sa tranzitnim pješačkim saobraćajem važno je pravilno trasiranje staza. S obzirom da se ovi skverovi intenzivno posjećuju. U kompoziciji takvih skverova kao glavni faktor njegove organizacije su: prisustvo velikog broja posjetioca.urbani mobilijar.kamene) a na ostalim mogu i manje kvalitetni zastori (rizla.4 Slobodne površine stambenih objekata i blokova To su površine koje su fizički i funkcionalno nalaze u sklopu stambenog objekta ili bloka a koje se mogu javno koristiti-spadaju u zelene i slobodne površine javne namjene. Na glavnim stazama i platoima poželjno je formirati zastore od različitih tipova ploča (behaton. prostori za igru dece. fontane sa pijaćom vodom ili mali izdignuti scenski prostori.vodene površine ( fontane.dekorativna jezerca. koje treba da budu prosječene kraćim rastojanjima i u pravcima osnovnih tokova kretanja ljudi.bioskopa.okruglog i trougaonog oblika.pravougaonog.5-4m širine. Mogu se svrstati u određene tipove : -skverovi na teritoriji administrativno-poslovnog centra grada -skverovi stambenih reona i blokova -skverovi oko spomenika kulture -memorijalni skverovi -skverovi ispred javnih gradskih objekata -skverovi u okviru objekata saobraćajne namjene u odnosu na geometriju U praksi se najčešće susreću skverovi kvardatnog. 37 od 61 . elementi spoljnog osvjetljenja kao i tipovi zastora. Širina glavnih staza može da bude od 4-6m i više u zavisnosti od intenziteta protoka pješaka . (siti kvart preko puta delte?) Skverovi ispred velikih društvenih zgrada i javnih objekata-pozorišta.u odnosu na položaj: U intenzivnim gradskim centrima skverovi pružaju potreban osećaj vizuelnog i fizičkog predaha od čvrstih i gusto iskorišćenih gradskih površina. Oblikovanje skverova Važni kompozicioni elementi skverova su : travni pokrivač. različiti vrtno-arhitektonski elementi. ispred kompleksa zgrada trgovačkog karaktera. dječija igrališta a takođe i šetne staze.ili ispred objekata kulturnoprosvetne namjene. Kada se skverovi formiraju na trgovima i ulicama obično su neznatnih razmjera.Za vrijeme ljeta neophodna je i zasjena.

čije su površine jednim djelom pod zelenilom.šetnje.Struktura otvorenog bloka omogućava raznovrsne sadržaje kao što su:     zajedničke bašte sa prostorima za dječiju igru parkove. blokovski parkovi.iznosi 16-20 m²/st.a naročito zatvorenih stambenih blokova. a takođe i njihova zaštita od vjetrova(???) Što se tiče odnosa svjetlosti i sijenke arhitektonski zahtjevi su približno 1:1. Važan značaj imaju lokalno-klimatski uslovi područja izgradnje. a takođe od spratnosti objekata i kreće se danas oko 30%. a planira se u budućnosti da bude između 40-50% od ukupne teritorije namjenjene stambenoj zajednici. 38 od 61 . koji se nalaze na teritoriji stambene zajednice spadaju u kategoriju zelenila javnog korišćenja i podliježu normiranju. i druge zelene površine prostore za rekreaciju parkinzi i ekonomska dvorišta Slobodne površine stambenog bloka Unutar blokovske površine.Tako se za neke gradove kao važan faktor pojavljuje zahtjev za provjetravanjem stambenih kompleksa u ljetnjem periodu. Količina svih str.škola i sportskih kompleksa treba locirati povezano. zone mirnog odmora. koja se odnosi na jednog stanovnika. Slobodne površine stambene zone treba da budu srazmjerne površini pod objektima i njihovoj spratnosti. rasporedom pozemnih instalacija i tehničkih komunikacija.naročito-izdvajanje stambene zone. a 2/3 je zelenilo javnog korišćenja. dok aktivne rekreacione površine treba da zauzmu oko 3.sporta u okruženju zelenila. U stambenoj zajednici zgrade nadoknađuju sjenku drveća. Navedene normative moguće je ostvariti u novim naseljima.lociranjem objekata i tehničke opreme.00 m²/st.paralelno sa tim trebada odgovaraju dimenzijama čovjeka i da stvaraju elemente komfora. može se povećati procenat površine pod drvećem. Slobodne površine stambene zajednice Od ukupne količine zelenila oko 1/3 pripada zelenilu sa funkcijom ograničene namjene.ali pri rekonstrukciji postojećeg tkiva. sa izgradnjom mreže saobraćajnih i pješačkih puteva. a takođe sa prostornom organizaciom zgrada.00 m²/st. Da bi se zadovoljile potrebne površine za rekreaciju potrebno je da zelenilo mjesne zajednice u kome se navedeni objekti za rekreaciju prostorno organizuju. Zato procenat pod pojedinim komponentama i njihova zastupljenost u pejsažnom uređenju zavise od veličine prostora između zgrada i njihove visine. Unutar blokovske zelene površine.grupe stambenih objekata. Uz park stambene zajednice cjelishodno je locirati sportski kompleks i društveni centar. U vezi s tim organizacije zelenih površina rješava se istovremeno sa planiranjem i projektovanjem stambenih kompleksa. Površine za rekreaciju treba da su locirane u stambenoj zajednici dovoljno udaljene od bučnih komunikacija. bloka. koji se nalaze na teritoriji stambenog bloka spadaju u kategoriju zelenih površina javnog korišćenja i podliježu normiranju.skverovi i bulevari.(možda skica kao presjek???) Kompozicija zelenila je vezana za funkcionalno zoniranje teritorije stambene zajednice.skverovi i bulevari. Ukoliko su veće površine a zgrade niže. površina zelenila treba da iznosi oko 8. blokovski parkovi.primjerene stambenim kompleksima. Pri ukrupljivanju zelenih masiva povećava se mikroklimatski uticaj zelenih površina pa blokovski park i zelene površine dječijih ustanova. Količina svih zelenih površina stambene zajednice . Princip zoniranja teritorije se postavlja kao obavezan uslov pri rješavanju stambenih zajednica.zavisi od norme obezbjeđenosti stambene površine.

zelenih površina stambene zajednice , koja se odnosi na jednog stanovnika,zavisi od norme obezbjeđenosti stambene površine, a takođe od spratnosti objekata i kreće se danas oko 30%, a planira se u budućnosti da bude između 40-50% od ukupne teritorije namjenjene stambenoj zajednici. Pri ukrupljivanju zelenih masiva povećava se mikroklimatski uticaj zelenih površina pa blokovski park i zelene površine dječijih ustanova,škola i sportskih kompleksa treba locirati povezano. Uz park stambene zajednice cjelishodno je locirati sportski kompleks i društveni centar,čije su površine jednim djelom pod zelenilom. Mjesna zajednica dječija igrališta Primjenjeni normativi za rekreaciju u mjesnim zajednicama(m2/st.): Korisna 1,0 0,7 1,0 0,8 3,5 Prateća 0,5 0,8 0,7 2,0 Ukupno 1,5 1,5 1,0 1,5 5,5

mali sportski tereni Ukupno :

mjesta za miran odmor

školski sportski terenini sala

Navedene normative moguće je ostvariti u novim naseljima,ali pri rekonstrukciji postojećeg tkiva,a naročito zatvorenih stambenih blokova, površina zelenila treba da iznosi oko 8,00 m²/st, dok aktivne rekreacione površine treba da zauzmu oko 3,00 m²/st. Princip zoniranja teritorije se postavlja kao obavezan uslov pri rješavanju stambenih zajednica,naročito-izdvajanje stambene zone, zone mirnog odmora,šetnje,sporta u okruženju zelenila.

Da bi se zadovoljile potrebne površine za rekreaciju potrebno je da zelenilo mjesne zajednice u kome se navedeni objekti za rekreaciju prostorno organizuju,iznosi 16-20 m²/st.

Što se tiče odnosa svjetlosti i sijenke arhitektonski zahtjevi su približno 1:1. U stambenoj zajednici zgrade nadoknađuju sjenku drveća. Zato procenat pod pojedinim komponentama i njihova zastupljenost u pejsažnom uređenju zavise od veličine prostora između zgrada i njihove visine. Ukoliko su veće površine a zgrade niže, može se povećati procenat površine pod drvećem.(možda skica kao presjek???) Od ukupne količine zelenila oko 1/3 pripada zelenilu sa funkcijom ograničene namjene, a 2/3 je zelenilo javnog korišćenja. Površine za rekreaciju treba da su locirane u stambenoj zajednici dovoljno udaljene od bučnih komunikacija.

Važan značaj imaju lokalno-klimatski uslovi područja izgradnje.Tako se za neke gradove kao važan faktor pojavljuje zahtjev za provjetravanjem stambenih kompleksa u ljetnjem periodu, a takođe i njihova zaštita od vjetrova(???)

Kompozicija zelenila je vezana za funkcionalno zoniranje teritorije stambene zajednice, bloka,grupe stambenih objekata, sa izgradnjom mreže saobraćajnih i pješačkih puteva, rasporedom pozemnih instalacija i tehničkih komunikacija, a takođe sa prostornom organizaciom zgrada. U vezi s tim organizacije zelenih površina rješava se istovremeno sa planiranjem i projektovanjem stambenih kompleksa,lociranjem objekata i tehničke opreme. Slobodne površine stambene zone treba da budu srazmjerne površini pod objektima i njihovoj spratnosti;paralelno sa tim trebada odgovaraju dimenzijama čovjeka i da stvaraju elemente komfora,primjerene stambenim kompleksima.

Stambeni kompleksi sa individualnom izgradnjom

str. 39 od 61

  

vrtovi stambenih objekata u nizu ( najčešće zastupljeni predvrtovi sa pristupnom popločanom stazom) vrtovi oko kuća za odmor (vikendica) porodični vrtovi (najčešće pravilnih oblika,sa većim djelom parcele iza zgrade.Parcele kod individualne izgradnje u gradu obično nisu veće od 600m²

Na ravnim terenima se najčešće formiraju pravilne parcele,a na nagnutim su češćei nepravilni oblici parcela. Idealan oblik pravilne parcele je sa odnosom strana 2:3,pri čemu duža strana treba da zauzimapoložaj sjever-jug.

Oblik i veličina parcele zavise od konfiguracije terena i shodno tome, od rješenja u urbanističkom planu. Kod ravnih terena, najčešće se sreću izdužene parcele, dok na strmim terenima parcele imaju manju dužinu, a veću širinu.

Zelene površine blokova treba vezivati sa društvenim centrima stambenih zajednica, obezbjeđujući im funkcionalnu,arhitektonsku i prostornu povezanost a takođe i vezu sa zelenim površinama sportskih kompleksa i škola. Zelene površine blokova povezuju se međusobom, kao i sa masivima javnih grdskih parkova, zelenim pješačkim alejama, bulevarima,skverovima i drugim zelenim površinama u jedinstven gradski sistem zelenila.(razmotriti kakve skice bi mogle da se naprave)

Položaj kuće na parceli je veoma važan i to kako u odnosu na druge djelove vrta, tako i u odnosu na strane svijeta. Najnepovoljniji položaj kuće je kada se ona nalazi na sredini parcele, jer se tada površina vrta svodi na periferni dio parcele. Ako je kuća postavljena periferno,bliže jednoj granici parcele, oslobađa se druga strana za slobodnije planiranje i formiranje interesantnijeg riješenja vrtnog prostora. Kuća baca sijenku, pa zbog toga njen položaj na parceli utičena zasjenjenost površine vrta. Postavljanjem kuće na sjeveroistočnom uglu parcele postiže se najbolje osunčanje vrta. Kompoziciju vrta čine različite kategorije biljnih vrsta, građevinski i vrtno-arhitektonski elementi i mobilijar. Vegetacijom se mogu postići različiti efekti ,razdvojiti pojedine funkcionalne zone, zakloniti od nepoželjnih pogleda susjeda i prolaznika, naglašavajućina tajnačin intimnost vrtnog prostora.

5.1.5 Slobodne površine administrativnih i poslovnih objekata
da li se razrađuje ova tema?

5.1.6 Parkovi
Park je površina javnog karaktera, koja kompoziciono čini jednu cjelinu u kojoj mreža puteva i staza povezuje ostale kompozicijske elemente: platoe, elemente sa vodom, dječja igrališta, sportske terene, poljane i dr. TIP NAČIN PODJELE DIMENZIONISANJE KOMPOZICIJA

gradski(naseljski),koji se nalaze u građevinskoj zoni grada(naselja) prigradski,nalaze se str. 40 od 61

Po teritorijalnim

Otvoreni prostori, ne smiju da budu na manje od 25% površine parka.

Putevi i staze zauzimaju od 5-20% njegove

P

na teritoriji prigradske karakteristikama (rubne) zone međunaseljski,koje se nalaze izvan granica rubne zone višefunkcionalni specijalizovani gradski Po osnovnoj funkcionalnoj namjeni Prema njihovom javnom značaju

ukupne površine. Ukupne dimenzije teritorije parka određuju se proračunom; pri tom površina jednog posjetioca parka treba da bude najmanje 60m².

A R V I K O

Preporuka pri projektovanju višeprofilnih parkova: Miran odmor i šetnja (53-63%) Sport (15-20%)

reonski (parkovi administrativnih gradskih jedinica) blokovski

Dječija igrališta(7-12%) Ekonomski dio (2-3%) Masovni objekti sporta i zabave i dr (10-15%)

Lokacija Izbor teritorije pri planiranju novih parkova vrši se u Prostorno-urbanističkom planu grada (opštine)(moze I u regionalnom planu-u buduće ili plan posebne namjene za podrucje...) vodeći računa o ravnomjernom rasporedu velikih masiva zelenila u gradskom tkivu i zahtjevima za formiranjem cjelovitog sistema zelenila grada.

Za lokaciju parkova preporučuje se izdvajanje djelova koji se karakterišu povoljnim prirodnim uslovima: prisustvom postojećih zelenih zasada,zemljištem pogodnim za šumsku vegetaciju, vodenim površinama i sl.,a koji takođe ne zahtjevaju sprovođenje skupih pripremnih tehničkih radova. Ipak,u odnosu na veliku vrijednost gradskog zemljišta, ekonomičnije(više održivo) je izdvajati teritorije koje su nepogodne za izgradnju (djelove sa jako izraženim brdovitim reljefom, područja jaruga, napuštene kamenolome, klizišta(odroni), niske i zabačene teritorije i ostala zemljišta nepogodna za poljoprivredu). ima li takvih primjera kod nas?

Što se tiče postojećih parkova....smjernice za rekonstrukciju ...urbanistička parcela...u slučaju prenamjene kompenzacija na nekoj drugoj lokaciji i dobaroplansko obrazloženje zbog čega ( možda usled velikog razvoja grada...) Smjernice za oblikovanje Važno pitanje u kompoziciji parka je obezbjeđenje otvorenih prostora,koji ne treba da budu na manje od 25% površine.

Teritorije sa karakterističnim prirodnim pejsažom i prisustvom postojećih zasada treba očuvati,uključiti ih u vidu parkova, rezervata i drugih zelenih površina u sistem gradskog zelenila.U gradovima, koji se nalaze na obali mora,reka ili veće vještačke akumulacije,parkove i druge zelene površine je preporučljivo locirati na obalama ovih vodenih površina.

U nizu faktora ,koji utiču na kompoziciono rješenje,značajno mjesto zauzima postojeće urbanističko riješenje okolnih teritorija.Neophodno je povezati mrežu parkovskih staza sa prilaznim putevima parku,otvoriti vidike na okolinu ili pojedine objekte ili ,nasuprot, izolovati dati park od okolnih teritorija. str. 41 od 61

Na putevima gdje je intenzivnije kretanje posjetioca. Na djelovima intenzivnog kretanja pješaka može se dozvoliti gušća mreža šetnih staza.u NK parku centar kompozicije je sala za vjenčanje) U parkovima se treba ograničavati na minimalno podizanje zgrada. Funkcionalno zoniranje parka razrađuje se u zavisnosti od njegovog položaja prema stambenom kompleksu. To može da bude objekat.a njegova isparenja su štetna za organizam čovjeka i biljke. Blizina centru povećava intenzivnost posjete.a po značaju je druga posle glavne aleje. cirkusa. 42 od 61 . svečani trg. naročito u odnosu na vegetaciju. Kompoziciono rješenje staza i puteva zavisi od svestranog proučavanja klimatskih i drugih prirodnih uslova. Glavni ulaz u park treba locirati u odnosu na urbanističku dispoziciju okolnih gradskih teritorijasaobraćajnica. Treba izbjegavati lociranje velikih objekata: pozorišta. a takođe i rasporeda postojećih arhitektonskih objekata i drvenasto-žbunaste vegetacije.spomenički elemenat i dr. pravaca masovnog kretanja posjetioca. Staze u parku kao bitan element (smjernice moguće za planove) U ukupnom balansu teritorije parka putevi i staze zauzimaju od 5-20% njegove ukupne površine.sanitarno tehničke i dekorativne zahtjeve. Svi drugi elementi kompozicije potčinjavaju se kompozicionom centru i smatraju se drugostepenim. Od gledališnih objekata na teritoriji parka prikladni su samo ljetnji otvoreni i poluotvoreni teatar. koji rade u toku cijele godine. kao i da su namjenjene razgledanju parka. Prema tome.koncertnih i sportskih sala. Najpogodnija je dužina trase od 30min sporog hodanja.da se ne zagrijavaju i tope na suncu i sl. (primjer u CG?npr. Pri izboru tipa zastora neophodno je voditi računa o prisutnosti lokalnih građevinskih materijala.Kompozicioni centar u zavisnosti od lokalnih uslova i kompozicione zamisli može da bude lociran na ulazu .drugim zelenim površinama. u geometrijskom centru teritorije. bioskop.glavnih pravaca i najvećeg intenziteta kretanja posjetioca. a takođe i u dubini kompleksa.jer se u ljetnjim danima pregrijava jako i postaje mekan. Zastori treba da budu maksimalno otporni na atmosferske uticaje tj da su dugovječni. To nam daje mogućnost iznalaženja najracionalnijih rješenja planiranja mreže parkovskih puteva i staza. Treba takođe imati u vidu da su putevi i staze dekorativan elemenat parka. koja ne bi smjela da bude jaka. Po sanitarno tehničkim zahtjevima treba da budu bez prašine. Na pogodnim mjestima treba postaviti dovoljan broj klupa za odmor.prisustva i lokacije stanica gradskog saobraćaja. a takođe u odnosu na saobraćajne komunikacije.udobni za hodanje. kompoziciono rješenje treba da obezbijedi i sagledavanje najinteresantnijih pejsaža. objekata. U parkovima većim od 3ha predlažu se staze za kružnu šetnju. Kako su putevi i staze značajan element pejsaža potrebno je voditi računa o njihovoj boji. str.izložbenih paviljona i drugih objekata masovne posjete. One treba da pravilno raspoređuju posjetioce po cijeloj teritoriji parka. karaktera zoniranja. bioskopa.U kompozicionom rješenju parka veliki značaj ima centar kompozicije. Naročito je interesantan prirodni kamen.mionički ili pješčar.kao što su oni manjuh dimenzija i skromnije oblikovani. koncertni paviljon. Materijalizacija Zastori puteva i staza treba da budu solidni i da zadovoljavaju ekonomske.Širina ove staze ne bi trebalo da bude manja od 6-8m. stvarno neophodnih za organizaciju odmora ljudi u prirodi. poželjno je obezbjediti betonske ploče ili neke kombinacije sa betonom i raznim vrstama ploča.što će pogodovati rasterećenju posjetioca. Čisti asfaltni zastor na parkovskim stazama nije preporučljiv. bez tranzitnog kretanja kroz pojedine zone.ravni.

koja mogu da dolaze u park bez pratnje odraslih.prije svega za stariju djecu . Zona za odmor djece treba da ima samostalan ulaz. a slobodni prostori pa i neki platoi pokrivaju se travnjakom otpornim na gaženje. koje u sebi objedinjuju bliske vrste zabave.masovnih aktivnosti. što pogoduje boljoj orjentaciji posjetioca . Ostale preporuke Zonu sporta. Organizacija teritorije dječijeg sektora takođe ima svojih karakteristika. Najpovoljnije djelove parka u mikroklimatskom pogledu izdvajamo za zonu dječijeg odmora. Ne preporučuje se lociranje u blizini prometnih gradskih saobraćajnica.5-7cm.treba locirati kompaktno i međusobno povezano na djelovima kompleksa koji su bliži ulazima u park.umanjuje broj pješačkih staza po teritoriji zabavne zone. pergole. Pored toga. koju posjećuje veći broj ljudi. ulaze treba organizovati str.važna zona je dio sa objektima za zabavu. Grupimičan raspored objekata daje mogućnost poboljšanja prostorne organizacije ovog dijela parka.zabavi.za tu svrhu postavljaju se u sjenci drveća odgovarajući stolovi i druga oprema.ograde. ne dozvoljava se otrovna i trnovita vegetacija. Zabavni parkovi su površine javnog karaktera. a takođe i da je povezana sa glavnim ulazom u Veća polovina parkovske teritorije namjenjuje se zoni mirnog odmora. 43 od 61 .kao i na posebno izdvojenim kompleksima.daje mogućnost izbora određene vrste zabave. Od ulice sa intenzivnim saobraćajem treba da su izolovani zaštitnim zonama-gustom sadnjom drveća i šiblja širine veće od 100m(??) . koji ne stvaraju prašinu. Ni jedan park ne bi trebalo da bude bez dječijeg igrališta. u skladu sa potrebama u CG?? Dječiji parkovi su zelene površine javnog korišćenja namjenjene odmoru . Za potpunije zadovoljenje potreba građana u različitim oblicima odmora treba stvarati mežu specijalizovanih parkova-šetnih. a takođe sektor dječije igre. što zavisi od veličine grada u kom se formiraju.različite vrste svjetiljki i dr. za zaštitu teritorije od vjetra.različitim oblicima zabave odraslih i dece.sportsko i kulturno prosvetnim aktivnostima školske i predškolske djece.buke i prašine po obodu je neophodno stvoriti zaštitni pojas širine veće od 10m. Mogu se formirati u vidu posebnih zona na teritoriji gradskih parkova. Male dimenzije ploča 50x50 ili 30x30 c. namjenjene aktivnom odmoru. dekorativni bazeni.što pozitivno utiče na razvoj okolnih biljaka. zabave i drugih razonoda.zabavnih. U ovu kategoriju objekata spadaju: fontane. na kompleksima Domova pionira(??). Svaki detalj u ovoj zoni treba da bude detaljno isplaniran. i debljine 3.drveće i šiblje se locira vodeći računa o dobroj insolaciji platoa i objekata. Dimenzionisanje prostorne kompozicije treba da odgovara uzrastu djece. park. Specijalizovani gradski parkovi Posebno mjesto među parkovskim objektima zauzimaju mali vrtno-arhitektonski elementi.atrakcija i zabave.omogućuju da se zastori izvedu ili poprave bez primjene mehanizacije.kuglanju.kartanju.Pločasti zastori daju mogućnost pristupa vazduha i vlage zemljištu. Gusti drvenasto-žbunasti zasadi zaštitiće i okolne objekte od buke sa dječijih igrališta.Po svojoj suštini zabavni parkovi predstavljaju zonu masivnih aktivnosti.paviljoni. Dječiji parkovi ne treba da budu prolazni.sportskih.igri.dječijih i dr. zahvaljujući niskom toplotnom kapacitetu svjetlih betonskih ploča znatno se poboljšavaju komforni uslovi u parku. Malo se vodi računa o prostorima za penzionere gdje oni mogu da uživaju u igri šaha. vodeći računa o specifičnostima dječijeg odmora. Ovdje ćemo izdvojiti neke tipove.Ove objekte je poželjno locirati u grupama. Obavezan zahtjev pri njihovom organizovanju je stvaranje povoljnih sanitarno higijenskih i mikroklimatskih uslova. Pri ovom se posebna pažnja poklanja izboru zastora. u kome se nalazi veći broj najrazličitijih objekata i uređaja za raznovrsnu zabavu.parkovski namještaj.

Međutim. b) zona za sportsku igru i zabavu. Sa svoje strane. da se na njegovoj teritoriji stvori optimalna sredina za aktivan odmor stanovnika stambenog bloka-radi bavljenja aktivnom rekreacijom i sportom. saveznih i drugih takmičenja i trening sportista. ( protivzvučni nasipi). Efektivno sredstvo za takvu izolaciju su : postavljanje bočnih fasada zgrada prema sportskom centru. Sportske objekte u stambenoj zajednici odgovarajuće je grupisati u blokovskom parku. Sportski objekti treba da budu zaštićeni od različitih zagađenja :prašine. sportski kompleksi takođe predstavljaju izvor buke.bazeni i dr.oko njih.regionalnih. tako i za stanovništvo. Reljef kompleksa i nivelaciono rješenje treba da obezbjede brzo odvodnjavanje atmosferskih voda.lječilišne ustanove. predstavljaju komplekse sportskih objekata. Njihova glavna namjena je obavljanje takmičenja u prisustvu gledalaca. zbog čega je potrebano da se izoluju od stambenih objekata. gradske buke. sistematsko i povremeno korišćenje.automobilskih izduvnih gasova. Sportski objekti javne namjene su normirani za cjelodnevno.školske. i na komplekse ograničenog korišćenja-namjenjene određenom krugu posjetioca ( uz dječije.jer ih nije moguće koristiti za masovnu rekreaciju stanovnika.sportske klubove i dr. poželjno je da pješačka dostupnost kompleksu sportskog centra ne bude više od 20min. koji uključuju sportsku arenu sa tribinama i sportske objekte za različite vrste sporta. Uporedo sa sprovođenjem osnovnih funkcija kompleksi se koriste takođe kao mjesta aktivnog odmora stanovnika. Kompleksi namjenjeni dječijim parkovima ne treba da imaju visok nivo podzemnih voda.pokriveni i otvoreni bazeni za plivanje. Sportski parkovi gradskih reona objedinjuju funkciju učilišno-terenskih aktivnosti sportista iz datog područja. su sportski objekti ograničenog korišćenja.što će prouzrokovati poboljšanje rekreativnih uslova na teritoriji stambene zone.(radijus obsluživanja u granicama od 1500m).Po karakteru korišćenja djele se na one koji obslužuju širok krug stanovnika. Veličina teritorije dječijeg parka određuje se prema normativu od 60-100m² po jednom posjetiocu (Severin. pa i unutar njih treba obezbjediti zelene površine od 20 – 50 %. čija je osnovna namjena sprovođenje gradskih. Gradski sportski parkovi. različite sportske površine). Lociranje ovih objekata treba ostvariti vodeći računa o urbanističkim. Sportski objekti. koji se nalaze u granicama 20-30minutne saobraćajne dostupnosti predstavljaju sportske centre administrativnih područja i grada u cjelini. Neophodno je da više od 50% teritorije sportskog kompleksa bude pod zelenilom. Sportski objekti i kompleksi predstavljaju neodvojive elemente sistema ustanova za kulturno-rekreativne potrebe stanovnika.republičkih. industrijskih emisklija. uglavnom sa untrablokovskih pješačkih staza a ne iz prometnih ulica.pokriveni sportski objekti.a njihove zelene površine su važan sastavni dio sistema gradskog zelenila. Manifestacioni sportski objekti sa tribinama velikog kapaciteta kao što su stadioni.U sastav objekta sportskog centra uključuju se sportska polja. vezanog za sport. a takođe i o zahtjevima konfora i bezbjednosti kako za sportiste. Sportski parkovi su zelene površine javnog karaktera. na kojoj je neophodno izdvojiti sledeće funkcionalne zone: str. sanitarno-higijenskim i mokroklimatskim zahtjevima. opštinskih. korišćenje reljefa terena.).) Višeprofilna namjena gradskih sportskih parkova usložnjava organizaciju njihove teritorije. Sportski centar treba locirati u susjedstvu reonskog parka ili parka stambene zajednice. 1975) Osnovna namjena sportskog parka stambenog kompleksa sastoji se u tome. 44 od 61 .U ovim sportskim parkovima cjelishodno je stvaranje dvije osnovne funkcionalne zone:a) otvoreni i zatvoreni sportski objekti (polja za treniranje fudbala. a takođe i postavljanje izolacionih zasada.a takođe i aktivnom odmoru stanovnika. obično namjenjeni stadionima. zdravstvenu rekreaciju širokog kruga stanovnika reona i predsatvljaju mjesto slobodnog aktivnog odmora.namjenjene aktivnostima fizičke kulture i sporta. Oni objedinjuju otvorene i pokrivene sportske objekte i predstavljaju veće sportske komplekse (hale sportova. o funkcionalnim i metodološkim karakteristikama .

čiji kapacitet se određuje normativomjedno parkong mjesto na 5-10 posjetioca. zatvoreni.zoniranje teritorije treba da razdvoji kretanje sportista. nastava fizičkog obrazovanja i sportske škole. stoni tenis.planiranih za veći broj gledaoca. obučavanje. razonoda.obezbjeđujući njihovu pogodnu vezu sa stanicama javnog gradskog saobraća i parkinzima) b)zona objekata za treniranje (vezati pogodno za objekte manifestacione zone. Pred ulazima u kompleks sportskih parkova neophodno je predvidjeti proširenje kolovoznog dijela saobraćajnice u širini od 3-6m. peščane plaže. delatnosti) i sadrže igrališta za fudbal. pripreme za takmičenja. šuma. sportska igrališta. planinarski i lovački domovi. gradska i međugradska. Ove aktivnosti se odvijaju u okviru: javnih zelenih površina. priprema i takmičenja sportista. bazene. sportske hale.. sportske površine za aktivne oblike rekreacije odnosno sporta. obalama reka i jezera. specijalizovani za određeni sport ili polivalentni. nacionalni restorani. teretane i prostori za rekreaciju. 45 od 61 . 5. prostorijama i objektima. Mogu biti u okviru sportsko-rekreativnih centara ili drugih namena (stanovanje. rukomet i sl.a)glavni manifestacioni sportski objekti (koje treba postaviti bliže glavnim ulazima u park. plivanje i sunčanje i sl. kaptirani izvori.Treba takođe predvidjeti parking prostore za autobuski i individualni saobraćaj.7 Zone rekreacije između stambenih naselja Definisati razliku izmedju ove zone i zelenih javnih površina  U zavisnosti od oblika rekreativne odnosno sportske aktivnosti građana (potencijalnih korisnika) sportsko-rekreativne zone se dele u dve kategorije:  sportske površine za aktivnosti usmerene na rekreaciju koja se izvodi samostalno – spontana rekreacija: šetnja.što se postiže putem odgovarajućeg lociranja kako ulaza u parkovsku teritoriju. treninge. U prvu kategoriju spadaju one sportske površine i prostori koji ne iziskuju posebno izgrađene i opremljene površine i objekte. staze za rekreativni biciklizam. košarku. tereni za lov i ribolov. Za sve navedene prostore imperativ je očuvanje prirode. na dužini većoj od 50m. borilačke sportove. neophodno je voditi računa o uslovima saobraćaja da obodne saobraćajnice obezbjede evakuaciju gledaoca u toku 20-30 min. tako i ulaza u manifestacione i trening objekte) Pri lociranju stadiona. c)zona za odmor i opštefizičku pripremu( locirati u dubini parka izolovano od objekata masovne posjete i izvora gradske buke. rezervata prirode. Za potencijalne korisnike stepen atraktivnosti kvalitativno se uvećava pažljivo odabranim sadržajima koji bi se inkorporirali ili afirmisanjem zatečenih prirodnih potencijala koji bi se učinili lako dostupnim: vidikovci i osmatračnice. Mogu biti otvoreni. fitnes centri i sale. hokej.gledalaca i onih koji se odmaraju u parku. Sportsko-rekreativni centri su u funkciji sportskih aktivnosti građana. objekte za gimnastiku. korektivne gimnastike.) d)administrativno-upravna zona ( treba da ima pogodnu vezu sa cijelom teritorijom parka. U drugu kategoriju spadaju sportski objekti. Po pravilu se ne normiraju. izletišta u rubnoj i vangradskoj zoni. uređeni kampovi. priobalju. igra. istorijski i etnografski značajna mesta. sportske akcije i str. koji se odvijaju u sportskim i drugim organizacijama ili za to posebno uređenim površinama. odmor u prirodi. treba da su okružena zelenim površinama sa njihovom neophodnom izolacijom od saobraćajnica i osnovnih pješačkih puteva. ragbi.1. tenis. kao i takmičenja na lokalnom nivou ili opštinska.). spomenici prirode. lekovite vode. zabava. kuglanje i drugo.ovu teritoriju ne treba da presjecaju osnovna kretanja posjetioca koja su usmjerena od ulaska u park ka manifestacionim objektima. trim staze. treninga. staze zdravlja. parkova.

vrste. (15-100m2) a platoi za odlaganje smeća u kontejnerima su 4-20 m2 str. opreme platoa i dr.5 (za mimoilaženje dvije osobe) do 3 m (prema modulu od 0. dok aktivne rekreacione površine treba da zauzmu 3. 46 od 61 . Pješačke komunikacije. a njihova širina se dimenzioniše od 1. Tipovi ekonomskih platoa zavise od sistema komunalno-uslužnih tipova objekata. Pri rekonstrukciji zatvorenih stambenih blokova normativ treba da iznosi 8. može da se planira zajedno sa objektima obrazovanja u kojem se planiraju objekti za rekreaciju i pri planiranju novih naselja normativ iznosi 16-20 m2/stanovniku.75m). zdravstvene zaštite za korisnike sportskih centara.00m2/stanovniku.manifestacije. Zelenilo u funkciji rekreacije u okviru namjene stanovanja.00 m2 po stanovniku. staze i aleje na teritoriji stambenog bloka planiraju se u zavisnosti od intenziteta korišćenja. Ove jedinice mogu se kombinovati sa svim vrstama namena i objekata.

U skladu sa kapacitetom škole (broja razreda). neophodno je paralelno smjeru dominantnih vjetrova stvarati uzane produvne zelene pojaseve sa prekidima širine oko 40m.2.). centar za snabdevanje i sl. područja sa termalnim i lekovitim vodama i sl. Radi boljeg provjetravanja sanitarno zaštitnih zona na djelovima gdje je moguća koncentracija toksičnih gasova. U funkciji su sportskog obrazovanja. Dozvoljeno je lociranje fabrika manjeg stepena štetnosti. Za industriju (metaluršku. Dozvoljena izgradnja sportskih objekata. uzevši u obzir samo jednu smjenu. platoi i druge izgrađene površine a ostalih 10 % na objekat.) koja stvara velike koncentracije štetnih materija utvrđuje se zona zaštite širine 5-8 km. rekreacije. zelene površine treba da zauzimaju 70% od cjelokupne površine kompleksa.5-21m. dječje i zdravstvene ustanove. pješačke staze. 47 od 61 Školski objekti se tako normiraju da omoguće redovno odvijanje nastave fizičkog vaspitanja. širina zelenog pojasa treba da iznosi najmanje 50% od ukupne površine. kondicionih prirprema sportista.2 Površine pod zelenilom i slobodne površine uz obrazovne ustanove i zdravstvene objekte ostaje li ova tema? Sportski kampovi se planiraju u području kvalitetne životne sredine (šumskih kompleksa. .5. 20% čine saobraćajnice. hotel. Najmanje 40% površine sanitarno zaštitne zone treba da je slobodno i iskorišćeno za ozelenjavanje. Kod planiranja bolničkih kompleksa i sanatorijuma. i slično. Uz osnovne. U gustom tkivu blokovske izgradnje optimalna površina po učeniku može da bude 10-15 m2 a nikako manje od 4 m2. ne smiju se locirati parkovi. Veličina školskog dvorišta van centra grada treba da bude 25-35 m2 po učeniku.2 Zelene i slobodne površine ograničene namjene 5. obala reka. U vrtićima za djecu predškolskog uzrasta treba predvidjeti najmanje 15 m2 po jednom djetetu. terena i pratećih sadržaja: medicinski centar. Za vrtić kapaciteta četiri vaspitne grupe sa ukupno 100 djece mora se obezbijediti najmanje 1500 m2 otvorenog prostora namijenjenog djeci.1 Sportsko rekreativne površine ostaje li ova tema? 5. skladišta. srednje i visoke škole planiraju se pokrivene i otvorene površine za školski sport. hemijsku i sl.2. depoi javnog saobraćaja. minimalna pokrivena površina za fizičku kulturu mora da se sastoji iz prostora za vežbanje minimum 32 x 18 x 7m visine i pratećih pomoćnih prostorija. Mogu biti specijalizovani za određene sportske discipline ili polivalentni. Takvi pojasevi se formiraju od 7-8 redova i imaju širinu 17. garaže. Dopuniti skicama u zavisnosti od nivoa razrade Sanitarno zaštitni pojasevi U sanitarno zaštitnim pojasevima. str. stadioni i sl. rekreativnog turizma i sl. Mogu imati lokalni ili regionalni značaj.

Za dimenzioniranje sadržaja (dječjih igrališta) unutar površina parkova stambenog naselja i određivanje njihovog položaja u mreži zelenih površina naselja primjenjuje se za: Vrsta Potrebna površina [m2 po djetetu] 1 m2/djetetu 1 m2/djetetu 6 m2/djetetu Radijus gravitacije igrališta Uobičajena površina [m2] 100 m2 malo dječje igralište za djecu od 1 do 3 godine srednja dječja igrališta za djecu od 3 do 7 godina velika igrališta za djecu od 7 do14 godina od 50 do 100 m od 150 -250 m sportski tereni. kao i njihovom prilagođavanju okolini i socijalizaciji. Dječija igrališta da li treba definisati minimalan broj potrebnih igrališta u odnosu na planiran ukupan broj stanovnika na nekoj teritoriji? Da li treba definisati minimalnu površinu igrališta? Da li treba definisati vrstu podloge? Da li postoje pravila za opremanje posebno ako je u pitanju igralište sa peskom ili strukturama za penjanje? Dečija igrališta trebalo bi planirati imajući u vidu da iskustva stečena kroz igru značajno doprinose razvoju dečije ličnosti. ne treba ih locirati na periferiji već ih planirati zajedno sa ostalim komunikacionim sistemima. 48 od 61 .? Prostori za igru treba da su različito oblikovani. koji mogu biti u okviru objekata obrazovanja 300 – 500 m2 600-1800m2 str. dobro osunčana ali i da postoje zasenčeni prostori. bez škodljivih spoljnih uticaja.8-1 m2 po jednom stanovniku Da li da ostavimo ovaj pokazatelj s obzirom da se odnosi na blok. Dečija igrališta treba da budu saobraćajno bezbedna. U stambenim naseljima treba da su na jednostavan način povezana sa stambenim i drugim područjima. treba ih planirati tako da zadovolje dečije potrebe. promenljivi i fleksibilni. razvoju dečije sposobnosti da procene posledice svojih postupaka. bloka Površine za dječija igrališta trebalo bi planirati prema normativu 0.Pri izgradnji novih industrijskih objekata zelenilo obuhvata 40% ukupne površine fabričkog kompleksa.

Pesak Mesta za okupljanje* Obezbediti pristupačnost mesta za okupljanje radi podsticanja društvene interakcije dece svih nivoa sposobnosti. bar polovina opreme iznad osnovnog nivoa igrališta treba da je pristupačna. Vrsta interakcije Pristupačnost Kod organizacije igrališnog prostora potrebno je postaviti posebnu opremu zajedno sa uobičajenom da bi se ohrabrila interakcija dece svih nivoa sposobnosti. Obezbediti pristupačnost prilaza svim igrališnim delovima i posebnoj opremi. i samo približavanje dece svakoj od mogućih aktivnosti dozvoljava im mogućnost izbora i ohrabruje komunikaciju i zajedničku igru. Obezbediti pristupačna mesta ili opremu za sedenje kao što su klupe bez naslona i rukohvata. pokretnim platformama ili drugim odgovarajućim metodama.Elementi igrališta za decu sa posebnim potrebama Posebnu pažnju kod planiranja igrališta treba posvetiti deci sa umanjenim telesnim sposobnostima i drugim posebnim potrebama. platforme i druga sredstva za pristup treba planirati tako da njihov izgled doprinosi raznolikosti igrališnog prostora. Rampe. Pristup se može obezbediti rampama. Oprema Obezbediti da bar jedan komad od svake vrste opreme bude pristupačan deci sa teškoćama u kretanju. Iako neće biti moguće da sva deca koriste svaki deo opreme. Takođe. 49 od 61 . str. Osnovne teme kod planiranja igrališta namenjenih deci svih nivoa telesnih sposobnosti date su tabeli. Obezbediti pristupačnost pesku postavljanjem izdignutih posuda ili obezbeđivanjem sistema za pristup.

suncobrani i drugo. Proceniti rizike kod obezbeđivanja uzdignute opreme za igru i druge opreme koja se može smatrati opasnom. od kojih bar 50 procenata fiksnih elemenata za sedenje treba da je bez naslona i rukohvata Stolovi više veličina ili stolovi koji omogućuju različtite organizacije sedenja *Mesta za okupljanje Prostor za odlaganje i čuvanje stvari sa policama i mestima za kačenje pristupačnim deci (maksimalne visine 90cm) Stolovi za igranje društvenih igara za 2-4 osobe. pored potreba dece treba obratiti pažnju i na potrebe roditelja ili vaspitača koji učestvuju u igri. Kod planiranja mesta za okupljanje. zavisno od konteksta) str. zakloni. Elementi udobnog prostora za okupljanje uključuju: Raznovrsna mesta za sedenje. jedan od sto treba da je pristupačan sa bar jedne strane Hladovina na mestima za duža okupljanja (drveće. 50 od 61 .Bezbednost Poštovati propisane čiste visine. ako ih ima manje od pet. nadstrešnice. vrste podloge i druge bezbednosne propise.

6 Uređenje.1 Urbana oprema i mobilijar (rasveta. 51 od 61 . opremanje i održavanje javnog prostora (i površina za pejzažno uređenje) 6.1. upotreba vode..) Osvetljenje Koliko se detaljno razradjuje? da li idu svi ovi crtezi? str.. informatika.

Pravilna upotreba osvetljenja u javnom prostoru obuhvata: • • • • Oživljavanje manje iskorištenih mesta u javnom prostoru kao a takođe postiče i korišćenje javnog prostora noću Omogućavanje sigurnijeg kretanja pješaka i vozila. komunikacija i prostora za razne aktivnosti u javnom prosotru. Ovi objekti mogu biti u vidu grafita. bilo da se na taj način unapređuje sam prostor bilo da se na taj način afirmišu sami umetnici ili se šalje neka određena poruka. 52 od 61 . str. vajarskih dela.)... ometao pešački ili vizuelni pravac. Poboljšanje čitljivost ključnih mesta. Materijali koji se koriste rad na ovoj temi je u toku Umetniči elementi i dela daju dodatnu ososbenost javnom prostoru i mogu da postanu i osnovno njegovo obeležje i znak prepoznavanja. Public art (umetnički elementi i dela) Upotrebu osvetljenja koje se pravilno odnosi prema životnoj sredini. i mogu imati privremeni i stalni karakter. zatečenim ekosistemima ukoliko su u pitanju zelene i prakovske površine kao i svođenje na minimum svetlosnog „zagađenja“ okoline i preteranog rasipanja svetlosti Potrebno je pažljivo planirati poziciju ovih dela (posebno ukoliko imaju stalni karakter) kako se ne bi dodatno opteretio prostor. poboljšanje sigurnosti i smanjenje potencijalnih situacija koje bi ugrozile korisnike ili imovinu u tom prostoru. oznaka i repera. Poželjno je omogućiti da umetnost pronađe svoje mesto u javnom prostoru. instalacija i sl.. konkurisalo nekom drugom važnom elementu u prostoru (istorijskom objektu i sl.

rampe.. Važno je ne zanemariti fazu analiza samog prostora za koji se radi informatika koje bi prepoznala osnovne karakteristike prostora. planiraju u celini.Elementi kultunog nasleđa Urbana informatika Urbana informatika je neophodan element javnog prostora... 53 od 61 . sadržaj.. stubovi. na širem području ili na nivou grada a ne kroz pojedinačna rešenja. Ali često umesto da olakšavaju snalaženje u prostoru ili da daju dodatne informacije. stvaraju zbrki i dodatno opterećuju prostor. odmorišta.) Ostali elementi (ivičnjaci. graničnici. veličina. šahtovi. glavne pravce. stil...... vizuelne i komunikacione koridore.) str. Zelenilo Razna skloništa. Zato je važno da se njihova raspored. . postojeće repere u prostoru i sl. pozicija.mesta za zaustavljanje i odmor Aktivnost (dešavanja...

6.1.2 Javni prostori i lica sa posebnim potrebama Samo ovu semu ubaciti (proveriti da li ce ministarstvo da stampa neki poseban za ovu temu) Videti sta sa ovim temama Prilagodjenost slepim osobama: Prilagodjenost prostorima za rekreaciju: str. 54 od 61 .

ili koje je godišnje doba odnos prema ovoj temi varira.1. Ova pojava je karakteristična za urbane sredine i postaje sve veći problem zbog globalnog povećanja prosečnih temperatura.. Dobro koncipiran javni prostor. Pored planskog sađenja novih stabala. I na kraju.. leta sve vrelija i suvlja. socijalne i benefite zdravijeg prirodnog okruženja. železničke pruge. takođe je važno ne dozvoliti nasumičnu ili nekontrolisanu seču postojećih koji su već dostigli svoju punu veličinu i čiji je značaj za snižavanje spoljne temperature. pravljenje senovitih prostora tokom leta. za njih planirate investicione programe. str. 55 od 61 .6. Upravljanje atmosferskim vodama Jedana od najvećih rizika koje donose klimatske promene jesu rizici od poplava. Odluke i mere moraju da budu prilagođeni svakoj pojedinačnoj lokaciji u suprotnom može se potrošiti previse novca u nasumično sadjenje drveća koje može biti posađeno na pogrešnom mestu ili pogrešne gustine. Za redukciju pregrevanja javnih prostora najbolje je povećanje površina pod zelenilom. arhitekata. Svakako je važno omogućiti jasnu kontrolu nad ovim vodama tako što bi se iskoristili svi benefiti koje ona donosi ali i sprečile negativne posledice viška vode. pergole. a extremne klimtske pojave su sve češće. vodovodne i kanalizacione mreže i baš kao i ove navedene. U zavisnosti u kom delu zemlje se nalazi lokacija. Sa jedne strane postojanje vode u javnom prostoru omogućava snižavanje spoljne temerature i doprinosi kvalitetu ambijenta a sa druge strane preterane padavine i loše rešen sistem odvoda ovih voda sa same javne površine mogu da dovedu do problema. Zime su sve toplije i vlažnije. pejžanih arhitekata i donosioca odluka kako bi se ublažili negativni efekti po ljude i okolinu.4 Energetska efikasnost i javni prostori i uticaj na životnu sredinu da li se razrađuje ova tema? 6. zatim pročišćenje vazduha i ventilaciju veća od mladih stabala.5 Klimatske promjene Klimatske promene nastale kao posledica efekta „staklene bašte“ traže dodatno anagažovanje planera.1.). regulaciji spoljne temperature ali i bidiverziteta koji na njemu postoji.1. Na taj način stvara se ambijenti prostori koji kvalitetno utiču na zdravlje ljudi.. Zato je neophodno da javni prostori u gradovima postanu otporniji ovim izazovima. kao i uvođenje vodenih površina. važno je razumeti da pravilno prilagođavanje javnih prostora klimatskim promenama donosi i dodatne ekonomske.3 Aktivnosti koje pospešuju funkciju i kvalitet javnog prostora da li se razrađuje ova tema? 6. Nema rešenja za posledice klimatskih promena kojie mogu da ponude celovito rešenje za sve lokacije. elemenata koji pružaju zasenčenje (nadstrešnice. podrazumeva kvalitetan tretman atmosferskih voda. Drveće ima ogromnu ulogu u smanjenju uticaja klimatskih promena. kao i omogućavanje dobre ventilacije prostora prirodnim strujanjem vazduha. posebno onaj koji je pod zelenilom. Urbana topla ostrva. Urbane zelene površine (tzv „zelena infrastruktura“ ) i formacije su prirodni elementi koje je neophodno tretirati kao i ostale infrastrukturne sisteme kao što su putevi. tende. Bolje planirani i fleksibilniji javni prostori su način da se ublaže posledice klimatskih promena.

56 od 61 .6 Energija sunca da li se razrađuje ova tema ili ce biti pokriveno posebnim prirucnikom? str.1.Klimatske promene donose i globalno povećanje nivoa mora što bi gradovi na primorju morali da uzmu u obzir prilikom adaptacije ili formiranja novih javnih prostora posebno onih koji se graniče ili su u blizini mora. 6.

prostor za igru gdje se djeca mogu igrati na različite načine Dobre/uspješne prostore za igru mogu koristiti na različite načine djeca i mladi različitog uzrasta i koji/e brinu o djeci. drveć e. Dobri/uspješni prostori za igru pozicionirani su pažljivo „da budu na mjestu gdje bi se djeca prirodno igrala“. postoji suptilna ravnoteža između prostora koji je odvojen/izolovan do neke prijatne granice i prostora koji je udaljen i sakriven.8 Javni prostori kao mesta za igru djece Uspješni prostori za igru su projektovani tako da se uklope u svoje okruženje. prostor za igru koji je projektovan da poboljša svoje okruženje Deset principa za osmišljavanje dobrih prosora za igru 6. Dok djeca često uživaju u osjećaju da se nalaze daleko od nadzora odraslih. interesovanja. da budu dopuna atraktivnim prostorima i da unaprijede one lošije. podsticajnije mjesto za postavljanje opreme.7 Uticaj javnih prostora na zdravlje ljudi da li se razrađuje ova tema? da li se razrađuje ova tema? Dobar/uspješan prostor za igru je onaj koji je posebno projektovan za lokaciju na kojoj se nalazi i to na način koji pruža što veću vrijednost igranja. panjevi. i stijene mogu pomoć i da se napravi atraktivnije i za igru tako doslovno oživjeti prostor za igru. ovakvi prostori mogu biti važna društvena mjesta za roditelje i osobe 5. osim za djecu. vremena koje su tamo proveli/e. 3 . Deset principa na kojima se zasniva ovaj dizajnerski pristup zavise od sposobnosti svih uključenih da zamislite prostor za igru na kome će djeca željeti da se igraju. u kome će uživati i kome će se vraćati – sjećajući se.1.6. prostor za igru na najboljem mogućem mjestu lokalnu životnu sredinu . 1 . a drveće može takođe privući ptice i druge životinje i 4. prostor za igru u blizini prirodnog okruženja Travnate zaravni. prostor za igru dje se djeca sa invaliditetom i djeca bez invaliditeta igraju zajedno str. 57 od 61 . da poboljšaju 2.1. u godinama koje dolaze.

tе је zаtо vаžnо imаti u vidu аspеktе bezbijednosti prilikоm plаniranja I projektovanja prostora ove namjene. osmišljeni su tako da opremu i sadržaje mogu koristiti najrazličitija djeca. Svi elementi javnog prostora moraju odavati utisak sigurnosti i bezbijednosti kako bi ih korisnici frekventnije i kvalitetnije koristili. Ipаk. čimе sе mоžе suzbiti kriminаl i аsоciјаlnо pоnаšаnjе u prоstоru. prostor za igru gdje se djeca svih uzrasta igraju zajedno korišćenja tokom dana ili sedmice. а u kоrist sаdаšnjih i budućih gеnеrаciја. Pretvaranje nekog ‘neaktivnog prostora’ u uređen prostor bez unaprijed definisane funkcije može 6. a koji su i sami sa invaliditetom. prostor za igru gdje djeca sebi mogu postavljati i savladavati različite izazove Djeca i mladi imaju potrebu za prilikama koje im omogućavaju da osjete izazov i uzbuđenje u igri.1. str. i čak omogućavaju različite obrasce/modele 8. a Uspješan proces uključivanja zajednice pomoći će da se napravi mjesto koje zajednica voli i koje 7. је vаžаn plаnski cilj i mоrа sе smаtrаti intеgrаlnim dеlоm čitаvе plаnskе kоncеpciје i njеgоvа sе funkciја mоrа јаsnо dеfinisаti. roditeljima i osobama koje brinu o djeci. treba omogućiti pristup Djeca različitih sposobnosti mogu se igrati zajedno na dobro osmišljenim prostorima za igru. prostor za igru koji lokalna zajednica voli zadovoljava njene potrebe. prostor za igru koji se održava zbog vrijednosti igre i zbog svoje ekološke održivosti podstakli različita iskustva igre. Dobri prostori za igru ne treba da dijele djecu na osonovu uzrasta ili sposobnosti. Јеdаn оd ključnih ciljеvа vеzаnih zа uspješno plаnirаnjе је оsigurаnjе dа mеstа nа kојimа ljudi оdаbеru dа živе i borave imајu visоk kvаlitеt bеzbеdnоsti i оdrživоsti. 58 od 61 . Dobri prostori za igru se osmišljavaju i izgrađuju koristeći održive metrijale i održavaju se kako bi 10. može se pojaviti zlоupоtrеbа јаvnih prоstоrа kаkо bi sе pоčinilо nеkо kriminаlnо dеlо ili učеstvоvаlо u аsоciјаlnоm pоnаšаnju. 9. prostor za igru koji se razvija kako djeca rastu pomoći da se stvori potencijal za promjenu i razvoj. Uvоđеnjеm оpštеg stаndаrdа bеzbеdnоsti u plаnirаnje i projektovanje javnog prostora оlаkšаvа sе prirоdnо nаdglеdаnjе javnog prostora i stvаrа sе оsеćај vlаsništvа i оdgоvоrnоsti zа svаki njegov dio.prostoru za igru ukoliko žele da prate svoju djecu.9 Bezbjednost u javnim prostorima (sa aspekta pojave kriminala i drugih oblika asocijalnog ponašanja) Plаnirаnjе оdgоvаrајućih јаvnih оtvоrеnih prоstоrа u оkviru plаnskog rаzvоја. 6.

U оsеtljivim zоnаmа pоžеljniје su sоdmiјumskе svеtiljkе pоd visоkim pritiskоm. Prirоdnо nаdglеdаnjе bi trеbаlо еnеrgičnо оhrаbrivаti. mаdа је pоtrеbnо vоditi rаčunа dа sе timе nе ugrоžаvа privаtnоst. Оvdе sе misli. kаkо еlеmеntе sigurnоsti. Tаkоđе.) je od posebnog značaja za bezbijednost javnog prostora. invеstirаnjеm u visоk kvаlitеt оkružеnjа. . pаrkingа i sl. frеkvеntnо kоrišćеnе i rеdоvnо оdržаvаnе pеšаčkе stаzе.podrazumijeva dа javni prostori (naročito prоstоri оkо zgrаdа. kао štо је pеšаčkа stаzа duž nеkоg putа. оsvеtljеnu putanju. dоdаtnо ih оsigurаti mеrаmа zаštitе. Istrаživаnjа ukаzuјu dа је. prеglеdnе i оsvеtljеnе. cеlоkupni urbаni mоbiliјаr bi mоrао biti јаkо оtpоrаn nа vаndаlskо dеlоvаnjе. Izbеgavati nagla sužavanja pješačkih I biciklističkih tokova tj. ili аkо је nеоphоdnо. Оvо ćе nеizbеžnо vоditi njihоvоm smаnjеnоm kоrišćеnju. оsvеtljаvаnjе. Veća upotreba javnih prostora od strane оdgоvоrnih grаđаna koji kоristе јаvnе prоstоrе. pаrkоvа. podrazumijeva i viši stеpеn prirоdnоg nаdglеdаnjа. а tаmо gdе su oni mаnjе prоmеtni. projektovanju i kvalitetnoj upotrebi javnih prostora: • Poseban tretman pješačkih podzemnih prolaza I pasarela . stаzа.. Mоrа sе vоditi rаčunа dа sе štеtni uticај svеtlоsnоg rаsipаnjа ili tzv. оtvоrеni prоstоri i pаrkinzi u stаmbеnim nаsеljimа) budu јаsnо vidljivi i prеglеdni iz оbližnjih оbјеkаtа. “svеtlоsnоg zаgаđеnjа” svеdе nа minimum i dа nе izаzivа prоblеmе stаnоvnicimа. pa time I sаmоzаštićene. rеđе pružајu priliku zа kriminаl i ljudimа izglеdајu bеzbеdniје. prоlаzа. U tom smislu se mogu izdvojiti sledeći pristupi o kojima posebno treba voditi računa u planiranju. оndа pоsvеtiti pаžnju pоsеbnоm оprеmаnju prоstоrа u kојimа priоritеt imајu vоzilа (pоdzеmni prоlаzi.• Formiranje јаsnih i dirеktnih linija kretanja (pješačkih I biciklističkih staza) krоz nеkо pоdručје. tј. • Оsvеtljеnоst јаvnih prоstоrа (ulicа. Pri izboru vrste I intenziteta osvjetljenja voditi računa da zа rаzličitа оkružеnjа treba rаzmоtriti i prilаgоditi rаzličitе izvоrе i mоdеlе rаsvеtе. оsim аkо mаršrutа vоdi krоz šumu ili krоz еkоlоški оsеtljivu оblаst. čime se smаnjuje brој pоčinjеnih krivičnih dеlа I svih oblika asocijalnog ponašanja. spеciјаlnih оglеdаlа itd. nе isključuје upоtrеbu rаzličitih nivоа rаsvеtе i rаzličitih izvоrа kао štо su fоkusni i rаzlivеni rеflеktоri.Izbеgаvаti. privlаčе ljudi dа u vеćеm brојu kоristе јаvnе prоstоrе. јеr su оni izuzеtnо nеsigurni zа pеšаkе. Оvо је јеdаn оd ključnih mеhаnizаmа kојim sе.tаblе ili bilbоrdi sа kаrtаmа dеlа nаsеljа i оbеlеžеnim rеpеrimа i prаvcimа krеtаnjа dоprinоsе bržеm i lаkšеm snаlаžеnju. niti dа imа štеtаn еfеkаt nа еkоlоgiјu i lоkаlni kаrаktеr pоdručја. pešаčkе I biciklističke stаzе. Tаmо gdе sе kоristi nizаk nivо rаsvеtе. nеоphоdnа је i dаје. ili iz prаvcа čеstо kоrišćеnih putаnjа krеtаnjа. bеlо svеtlо kоrisniје sа stаnоvištа bеzbеdnоsti nеgо оbојеnо svеtlо. mоrа sе uvаžаvаti kаrаktеr lоkаlnоg оkružеnjа. pаsаrеlе i sl. u kоm bi slučајu trеbаlо оbеzbеditi аltеrnаtivnu. dеčiјim kоlicimа i sl. pri dаtоm intеnzitеtu rаsvеtе. pоsеbnо u stаmbеnim zоnаmа. Pri kоrišćеnju јаvnоg prеvоzа prеpоručuје sе vrstа vоzilа sа niskim pоdоm kојi оlаkšаvа ulаzаk i izlаzаk.. Izbеgаvаti plаnirаnjе slаbо kоrišćеnih i usamljenih pješačkih I biciklističkih pravaca. koje su dominantno frekventne tokom 24 sata. stvаrаnjе uskih kоridоrа kојi bi sе mоgli dоživljаvаti kао prеtеći. njihоvu vizuеlnu prеglеdnоst. prе svеgа. Sа drugе strаnе. tаkо i viši nivо kоmfоrа u kоrišćеnju јаvnih prоstоrа. 59 od 61 Prirоdnо nаdglеdаnjе . Lоšе urеđеnе ili pоstаvljеnе pеšаčkе stаzе mоgu kоd kоrisnikа izаzivаti оsеćај nеspоkојstvа i stvаrаti strаh оd kriminаlа. • Pravilno dimenzionisanje pješačkih I biciklističkih staza – adekvatna širinа trоtоаrа i stаzа. nа dužinu i prаvаc kоridоrа. kао i оdgоvаrајućа nivеlаciја kоја оmоgućаvа nеsmеtаnо krеtаnjе sа tеrеtоm. Cilj pоvеćаnjа nivоа оsvеtljеnjа i izbеgаvаnjа dubоkih sеnki iz sigurnоsnih rаzlоgа. štо smаnjuје i kоristi zа zајеdnicu. Pоtrеbnо је оbеzbеditi dоbru vidljivоst sа оbе strаnе i duž čitаvе pеšаčkе ili biciklističkе stаzе. sа dоbrо kоntrоlisаnim rаsipаnjеm svеtlоsti. niti vоzаčimа.   Adekvatna upotreba I odabir javnog prevoza. nаrоčitо u vеčеrnjim čаsоvimа. pоstаvljаnjе vidео nаdzоrа. dоbrо urеđеnе. štо bi mоglо оdgоvаrаti pоsеbnim pоdručјimа kао štо su istоriјski grаdоvi. kao I оštrе prоmеnе prаvcа. • Omogućavanje bržеg i lаkšеg snаlаžеnja u javnom prostoru . Pеšаčkе i biciklističkе stаzе bi u izgrаđеnim pоdručјimа mоrаlе biti adekvatno оsvеtljеnе.). brој i pоlоžај stаnicа i njihоvа оprеmа str.

koji se ogledaju u isplаnirаnom rеdоvnоm оdržаvаnju vеgеtаciје.10 Posebni zahtevi kod održavanja i uticaj na životnu sredinu Kompaktna urbana okolina gradskog jezgra podrazumeva posebne probleme fizičkog oštećivanja. Usklađivanje biljaka koje zadovoljavaju željeni vizuelni karakter sa funkcijom i uslovima za rast biljaka u datim otvorenim prostorima kompleksan je proces. Sа drugе strаnе. kompaktnog zemljišta.čеkаоnicе sа trаnspаrеntnim zidоvimа su vеć pоstаlе stаndаrd. stvоraju оsеćај zаdоvоljstvа zајеdnicе i prоdubljuju оsеćај grаđаnske odgovornosti prema javnom prostoru.1. 60 od 61 . Kаkо bi sе оsigurаlо dugоrоčnо оdržаvаnjе i uprаvljаnjе јаvnim prоstоrimа оvа se dužnоst pоvеrаvа јаvnim kоmunаlnim službаmа. kао štо su оsnivаnjа kоmpаniја zа uprаvljаnjе оd strаnе rеzidеnаtа. lоšе оdržаvаnjе mоžе dоvеsti dо smаnjеnоg nivоа kоrišćеnjа оd strаnе zајеdnicе. Оd vitаlnоg је znаčаја dа su vlаsništvо i оdgоvоrnоsti zа javni prоstоr јаsnо utvrđеni i dа nаčin urеđеnjа оlаkšаvа оdržаvаnjе i uprаvljаnjе njimе. Stаnicе . popravci I zamjeni urbanog mobilijara itd. Stаndаrdi upravljanja I оdržаvаnjа javnog prostora. Visоki stаndаrdi оdržаvаnjа. posebno utiču nа pоnаšаnjе ljudi u procesu korišćenja prostora. Neophodno je da projektant u potpunosti poznaje i razume: • • • specifičnosti klime uticaj na prirodnu sredinu i uslove za održavanje biljaka koje su dostupne za korišćenje u gradskom centru specifične uslove lokacije U tabeli su date teme koje se moraju razmotriti kod odabira biljaka za centralne gradske lokacije: biljke koje zahtevaju obilno zalivanje treba koristiti samo u ograđenim zonama koje je lako nadgledati Voda težiti odabiru biljaka koje zahtevaju minimalno zalivanje posebno kada se radi o uličnom zelenilu str. 6. Takođe.. оhrаbruju аktivnо kоrišćеnjе javnog prоstоrа. imајu vаžnu ulоgu. а u nеkim slučајеvimа (inоstrаnо iskustvо) mоgući su i drugi аrаnžmаni. bеz sumnjе. rаzmоtriti mоgućnоst mеđustаničnih zаustаvljаnjа vоzilа prеmа pоtrеbi u tоku nоćnе vоžnjе. ohrabrujući vаndаlizam i druge оblike аsоciјаlnоg i kriminаlnоg pоnаšаnjа. uklаnjаnju оtpаdаkа i grаfitа. stešnjenog prostora za sadnju. trаvnjаkа. zаmеni оsvеtljеnjа. reflektovane sunčeve svetlosti i drenaže. Upravljanje i održavanje javnih prostora. stаzа i tеrеnа.

na mestima gde je raspoloživ prostor veoma mali. prašine i odbljeska. 61 od 61 . 7 Osnovni pojmovi i definicije radi se na kraju str. Lokacije za razvoj privrednih delatnosti treba planirati utvrđivanjem zaštitnih odstojanja između stanovanja i privrednih zona za potrebe industrije. širina između 50 i 100 m. stakla. a za privredne zone strateška kumulativna procena uticaja na životnu sredinu u okviru dokumentacije za regulacioni plan zone. građevinarstva.Sunčeva svetlost biljke koje zahtevaju potpunu i stalnu osunčanost najbolje će uspevati na južnoj ili zapadnoj strani zaštita biljaka koje ne podnose stalnu izloženost suncu može se postići postavljanjem na severnu ili istočnu stranu ili u senku većih biljaka sunčev odsjaj problematičan je za neke biljke. skladištenja i drugih delatnosti koje u većoj meri mogu negativno uticati na životnu sredinu i nivo buke.5 m. odnosno železničkih pruga i stambenih područja. Zaštitne pojaseve treba postaviti što bliže saobraćajnici. treba ih saditi na većim mestima u zaklonu biljaka koje dobro podnose sunce na južnoj i zapadnoj strani Negativne osobine biljaka Treba izbegavati biljke koje imaju previše trnja. polena. Za konkretne objekte obavezna je izrada detaljne procene uticaja na životnu sredinu. naročito u saobraćajnim zonama. da bi se ovaj problem ublažio. Buka od saobraćaja treba posle prolaza kroz zaštitne pregrade da se smanji za 25dB ili više. Na potezima postojeće i novoplanirane putničke mreže. u saglasnosti sa prostornim mogućnostima. saobraćajnih usluga. treba predvideti zaštitne pojaseve protiv buke. Taj deo je utoliko manji ukoliko je pregrada viša i ukoliko je obilazni put povijenih zvučnih talasa duži. U okviru regulacionih planova i urbanističkih projekata za nove ili rekonstruisane deonice autoputeva. zidova i piramida za zaštitu od buke. magistralnih puteva i sabirnih ulica prvog reda. širine 2. plodova ili su lako lomljive 6. U nedostatku prostora za zaštitne pojaseve primeniti ozelenjeni zemljani nasip širine 16-19 m. zahtevaju delotvorne mere zaštite u obliku nasutih zemljanih bedema. betona u kombinaciji sa biljkama. Zbog povijanja zvučnih talasa mali deo zvučne energije može da prođe u zaštićenu zonu. obezbediti zaštitne pojaseve i druge mere zaštite na osnovu procene uticaja saobraćaja na životnu sredinu. razne barijere Razvijena svest o životnoj sredini pridaje sve veću važnost zvučnoj zaštiti. Posebno.1.11 Zaštita od buke. Zadovoljavajuća zaštita zvučnih brana ne zavisi od materijala nego pretežno od visine brane. kao i za nove trase šinskih linija. Njena efikasnost počiva na tome što zaprečava prolaz buke od saoobraćaja – ali ipak. ozelenjene potporne zidove i slobodno stojeće zidove od metala. kao i zaštitu useka i nasipa. nasuprot optičkim merilima – nije potpuna. intenzitet zvuka izazvan većim saobraćajnim opterećenjem i gušćom izgradnjom. drveta. Slobodnostojeće zidove treba koristiti između saobraćajnica.