You are on page 1of 10

TRK TARHNN KARAKTER Trkler, dier devletlerin aksine dank yaamlardr.

. Trklerin deiik blgelerde yaamalarndan dolay tarihinin belli bir zaman diliminde btn olarak deerlendirme imkan zordur. Srekli yeni yurt ve iklimler aradklarndan, tarihlerini deiik blgelerde yaamlardr. Corafi ve siyasi blnmeler sonucu bir ksm Trkler, gebe hayat yaarken bir ksm da yerleik hayata gemitir. Tarih aratrmaclar, Trkerin anayurdunun Orta Asya olduu zerinde birlemilerdir.

ORTA ASYADAK TRK KLTRLER Anav Kltr (M: 4000 -1000) Bat Trkistan blgesinde ortaya kmtr. Orta Asyann en eski kltrdr. Anavlara ait kalntlar Tarm Hayvanclk Dokuma Seramik KELTEMNAR KLTR M. 3000 Aral gl evresinde rastlanmtr.

TRK GLER Kelteminar kltrne ait kalntlar; GLERN NEDENLER Ar kurakln yaanmas(En nemli neden) Yeni lkeler feth etme istei Komu lkelerin basks(in, Mool vb.) Salgn hayvan hastalklar Meralarn azalmas Nfusun artmas ve bamszlk dncesi GLERN SONULARI Trkler; Asya, Avrupa ve Kuzey Afrikada yeni devletler kurmulardr. Bu devletler; hukuk, ordu ve sosyal ynden baz Trk devletlerine kaynaklk etmitir. Gktrk ve Uygur devletleri kuruldu. letiimde bulunduklar milletlerin kltrlerinin gelimesinde nemli katkda bulunmulardr. Bir ksm Orta Asyada kalarak gebe yaama devam etmilerdir. Orta Asyada yaamaya devam eden Trklerin kurduu ilk Trk devleti Hunlardr. Trk ad ilk defa Orhun Kitabelerinde gemitir. Avclk Balklk Baklar akmak tandan ok ular Afanesyova Kltr (M. 3000 -1700) Altay dalar evresinde bulunmutur. Orta Asyada at evcilletiren ilk kltrdr. Afanesyova Kltrne ait kalntlar; Avclk Hayvanclk Kemik ineler Bakr eyalar Kartal resimleri Andronova Kltr (M. 1700 -1200) Altay-Ural evresinde rastlanmtr. Atl arabalar kullanan ilk kltrdr. Andronova Kltrne ait kalntlar; Hayvanclk Bakr-Bronz ilemecilii Proto Trkler(lk Trkler)

Karasuk Kltr (M.. 200 -700) Karasuk rma evresinde rastlanmtr. Orta Asyada Demiri kullanan ilk kltrdr. Karasuk Kltrne ait kalntlar; Demircilik Drt tekerlekli arabalar adrlar Kee dokumalar Altn ileri Tagar Kltr (M. 700 -100) Abakan Blgesinde rastlanmtr. Dier Kltrlere gre daha gentir. Bundan dolay daha gelimitir. Bu kltre ait kalntlar; Metal silahlar Hayvan slubu

Babas Teoman ile yapt mcadeleyi kazanan Mete M.. 209 da ynetime gemitir.

Mete, Tanhu yani mparator nvann almtr.

METE DNEM Orduda 10lu sistemi oluturmutur. Btn Tunguz, Trk, Mool gibi Altay kavimlerini ynetimi altna almtr. pek yolunu kontrol altna alarak ticaretin gelimesini salad. M.. 197 de Dou Asya tarihindeki ilk anlamay inlilerle yapmtr. YIKILILARININ NEDENLER Meteden sonra ynetime gelenlerin yetersiz kalmalar pek yolunun in denetimine gemesiyle ekonomilerinin zayflamas inlilerin Trklere uyguladklar politikalar nedeniyle kardeler arasnda mcadelelerin yaanmas SONULARI Kuzey-Bat ve Gney-Dou olarak ikiye ayrlmlardr. Gney Hunlar , in egemenlii altna girmilerdir. Kuzey Hunlarn bir ksm in egemenliini tanm bir ksm ise tanmamtr. Hunlarn bir ksm in basksndan kurtulmak amacyla Avrupaya g etmilerdir. Bylece Kavimler KAVMLER G G balamtr. Kavimler G ile lk adan Orta aa geilmitir. Avrupada yaayan baz kavimler doudan gelen Hunlarn etkisiyle tm ktaya yaylmlardr. Roma mparatorluu, snrlarna giren kavimlerle mcadele edemeyip Dou ve Bat Roma olarak ikiye ayrld.

LK TRK DEVLETLER
SKTLER (SAKALAR) M..700 Tarihte bilinen ilk Trk boyudur At evcilletiren ilk Trk boyudur Tarihte ilk defa at koumlarn kullandlar. Karadenizin kuzeyinde kurulmular En parlak dnemleri Alper Tunga dnemidir u ve Alper Tunga destanlar skitlere aittir Balbal ad verilen mezar talarnn ilk rnekleri skitlere aittir. Gktanr inanc vard. len kiiyi mumyalamlar. Ekonomileri hayvanclktr. ASYA HUN DEVLET M.. 318 de be komu derebeylikle yaptklar anlama Hunlarla ilgili ilk belgedir. Hunlarn merkezi Orhun-Selenga ve tiken dolaylardr. Bilinen ilk hkmdarlar Teomandr. Teoman dneminde in zerine baz aknlar dzenlenmi ve baz in topraklar alnmtr.

Bat Roma 476 ylnda (barbar kavimler tarafndan) yklmtr. Romallar, Hristiyan olmayan Dou, Orta ve Kuzey Avrupadaki kavimlere barbar demilerdir. Avrupa halklarnn birbirleriyle karmalaryla bugnk Avrupann ekirdei olutu. Klelik ykld yerine Feodalite(derebeylik) kuruldu. AVRUPA HUN DEVLET Avrupaya giren Trkler, Gotlarn hakimiyetine son vererek Dou Avrupaya hakim oldular. En parlak dnemleri Attila zamandr. Bizans, Fransa ve Romaya saldrmlar ve 461 ylnda Bizans entrikalar sonucunda yklmlardr. Yaplan Anlamalar: Margos (Konstantia) ve Anatolios Bar Anlamalar. EFTALTLER (AK HUN DEVLET) IV. Yzylda in egemenliine girmek istemeyen baz Hunlar ran, Afganistan ve Kuzey Hindistana yerletirler. 567 ylnda Sasanilerle savatlar, Bat Gktrk ve Sasanilerin ibirlii sonucunda yklarak topraklar paylald. 484 ylnda Sasaniler ile Akhunlar arasndaki sava Sasaniler kaybetti ve bu malubiyet sonrasnda Mazdek isyan kt. kan isyan yznden Sasani hkmdar Akhunlara snarak yardm istedi. Akhunlarn yardmyla bu isyan bastrld. GKTRKLER Trk adyla kurulan ilk devlettir. 552 ylnda Bumin Han nderliindeki Ouz Trkleri ayaklanarak Avarlarn egemenliine son verdi. Merkezleri tikendir. Devletin dou blgesine Bumin Han, kaan olurken bat blgesine stemi Han, Yabgu oldu. Trk devlet anlayna gre douda oturanlar batda oturanlara gre stndr.

GKTRKLERN ZELLKLER Trk adn kullanan ilk devlettir. Kendilerine zg yaz ve alfaba kullanmlardr. Hunlardan sonra Asyada kurulan 2. Byk devlettir. Orta Asyadan Dou Romaya giden ilk resmi heyet stemi Yabgu dneminde gereklemitir. Ynetimlerindeki Bat Trkistann Trklemesinde nemli katkda bulunmulardr.

YIKILILARI Gktrklerde lke topraklar hkmdar ailesinin ortak mal anlay vardr. Bu anlay yznden topraklarn prensler arasnda paylalmas sonucunda devletin gc iyice zayflamtr. Kardeler arasnda yaanan taht mcadeleleri ve inin bu mcadeleleri krklemesi sonucunda 581 ylnda devlet; Dou ve Bat Gktrk olarak ikiye ayrlmtr. Bat Gktrkler ve Dou Gktrkler 630 ylnda in egemenliine balanmlar ve bamszlklarn kaybetmilerdir. II.GKTRK DEVLET (KUTLUK DEVLET) 681 ylnda Kutluk Kaan tarafndan tiken ele geirildi ve II. Gktrk Devleti kurulmu oldu. 630-680 yllarnda Fetret devri yaamlardr. Bu felaket Orhun yaztlarnda yle aklanr: 1- 572den sonra ynetimdeki Kaanlarn yetersiz kalmas 2- in politikalar 3- Trk Milleti iin en byk tehlike kendi kltr ve tresini brakmas En gl dnemi: Bilge Kaan dnemi En geni snrlarna Kltigin ve Vezir Tonyukuk dneminde ulalmtr. Orta Asyada Trk birlii yeniden saland ve bunun sonucunda in vergiye baland.

Bilge Kaan ve Kltiginden sonra gelen hakanlar dneminde lke i karklklarla boumu ve inin basksyla devlet iyice zayflamtr. Karluk, Basmil ve Uygurlar birlemi ve 742 ylnda II.Gktrk Devletine son vermilerdir.

UYGURLARIN ZELLKLER Yerleik hayata geen ilk Trk devletidir. Tarm ile uraan ilk Trk devletidir. Kt ve matbaay kullanan (ilk kez kitap basan) ilk Trk devletidir.

ORHUN YAZITLARI Gktrk Kitabeleri ya da Orhun Kitabeleri de denir. Bilinen ilk yazl belgelerdir. 1889 ylnda N.M. Yadrinsef tarafndan kefedilmitir. 1893 ylnda V. Thomsen tarafndan okunmutur. Yulug Tigin tarafndan bir yz Gktrk alfabesi dier yz ince olarak yazlmtr. Bilge Kahan, Kltigin ve Vezir Tonyukuk adna dikilmitir.

Mimari eserler (tapnaklar, mabetler, evler vs.) brakan ilk Trk devletidir. Yazl hukuk kurallar oluturan ilk Trk devletidir. inicilik, minyatr ve tezhip alannda eserler brakan ilk Trk devletidir. Gktanr nancn ilk kez terk eden Trk devletidir. Orta Asya'da ki Trk devletlerinden uygarlk alannda en ileri olandr. lk kez ktphane kuran Trk devletidir. Orta oyunu Uygurlarda grlr. Uygurlar kendilerine ait olan bir alfabe (Uygur Alfabesi) oluturmulardr. lk ehirleri Ordubalk, Bebalktr. 840 ylnda Krgzlar tarafndan yklmlardr. G ve Yaradl Destanlar Szl Edebiyat eserleridir. Karabalgasun ve Sine-Ui yaztlar yazl eserleridir. Moollarn Trklemesinde katkda bulunmular.

UYGURLAR (745 840) Gktrklerin yklmasndan sonra Orta Asya'da (tken-Dou Trkistan) Kutluk Bilge Kl Kaan tarafndan kurulmutur. Bg Kaan zamannda Mani Dini'ni (Maniheizm) semiler ve bu dinin etkisi ile yerleik hayata gemilerdir. Krgzlarn saldrlar sonucu Dou Trkistan'da Turfan Uygurlar, Kansu'da Sar Uygurlar olarak nce ikiye ayrlmlar sonra da yklmlardr.

Hukuk kurallarn yazl hale getirmeleri, halkn kira, bor, alm-satm gibi konularda aralarnda szleme yapmalar hukuk konusunda ileri olduklarnn kantdr.

Dokuz boydan oluan Uygurlar daha sonra Dokuz Ouzlar ile birleerek On-Uygur adyla da anldlar.

KIRGIZLAR Orta Asya'da egemenlik kuran son Trk boyu Krgzlardr. Asya Hunlar, Gktrkler ve Uygurlar hakimiyetinde yaamlardr. Uygurlar yklnca tkende kendi devletlerini kurmulardr. Bu blgedeki gelimi olan kltrn bozulmasna sebep olmulardr. 10. Yzylda Karahtaylarn basklar sonucu kuzeye doru ekilmilerdir. Mool egemenliine giren ilk Trk kavimi olmulardr. (1207) Dnya'nn en uzun destan olan Manas Destan'n oluturmulardr. ( 400bin beyit) Yenisey Yaztlar en nemli yazl edebiyat eserleridir.

AVARLAR Gktrklere yenilerek nce Karadenizin kuzeyine sonra bugnk Romanya topraklarna yerlemilerdir. Slav topluluklarnn tekilatlanmasnda etkili olmulardr. Hristiyanl benimsemilerdir Slavlara yaptklar basklar Slavlar Dou Avrupa ve Balkanlara inerek birbirleriyle kaynap bugnk Slav toplumlarn meydana getirdiler. stanbul'u kuatan ilk Trk devleti olmulardr. Bir kez kendileri, bir kez de Sasanilerle birlikte kuatmalarna ramen sonu alamamlardr. Bizanslar giyim, silah ve sava taktii bakmndan etkilemilerdir. 9. Yzyla kadar Avrupadaki varlklarn srdrmler, Fransa Krall tarafndan yklmtr. HAZARLAR nce Hunlara sonra Gktrklere bal yaamlardr.

Ruslarn istilalar sonucunda Tanr Dalar evresine yerletiler, gnmze kadar varlklarn srdrdler. 1926 ylnda Krgzistan adyla Rusya Federasyonu iinde zerk bir cumhuriyete dntrld.1936 ylnda SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliinin 15 cumhuriyetinden biri oldu ve 1991 ylnda bamszlklarn ilan ettiler.

12.Yzyl balarnda Gney Rusya, Volga ve Dinyester rmaklar arasnda gl bir devlet kurmulardr. Bizansla iyi geinmi Sasanilerle savamlardr. Balca geim kaynaklar ticaret ve sanattr. Hogrl bir ynetime sahiptirler. Bu nedenle 7. ve 10. yzyllara "Hazar Bar a" denilmitir lkede eitli dinlerdeki tccarlar serbeste ticaret yapabilmilerdir. Musevilii benimseyen tek Trk devletidir. (8.Yzyl) Hazar denizi adn Hazar Devletinden almtr. 10. Yzylda Peenekler ile girdikleri mcadelede zayfladlar. eitli kavimlerden oluan cretleri ordular, zayflamalarnda etkili oldu. Rus Knezlii Hazar hakanlna son verdi. Hazarlar, Araplarn Dou Avrupaya girilerini engellemilerdir.

SABARLAR (SBRLER) Sasanilerle anlaarak Bizansa kar savatlar. Anadoluda Kayseri, Konya ve Ankara evresine kadar ilerlediler. Gelimi sava tekniine sahiptiler. imdiki Sibirya ad Sibir Trklerinden kalmtr.

BULGARLAR Ogur Trkleriyle kararak Bulgar devleti kurdular, Hazar basks ile dalp 3 ksma ayrldlar: 1- Kafkasya blgesine gidenler Hazar hakimiyeti altna girdiler. 2- Batya gidenler Tuna Bulgarlar adn aldlar. Hristiyanl kabul ederek (Boris Han Dnemi) Trklk zelliklerini kaybettiler (Slavlatlar). 3- Kuzeye gidenler dil (Kama-til-Volga) Bulgarlar adn aldlar. slamiyeti kabul ettiler. Kazan Trkleri olarak varlklarn srdrdler. (Gnmz Tatarlar) stanbulu kuatmlar ancak baarsz olmulardr. TRGLER Bakentleri Balasagundur. lk kez para bastran Trk Devletidir. Uygurlardan sonra yerleik hayata geen ikinci Trk topluluudur. II.Gktrk Devletinin yklyla bamsz oldular. Mslmanlara direnmi ve slamiyet'in Orta Asya'da yaylmasna engel olmulardr. Sar Trgiler ve Kara Trgiler olarak iki kabile olarak yaadlar. Bu iki kabile arasnda mcadele balaynca Karluklar tarafndan ykld. (766) Orta Asyann Araplamasn engellemiler. KARLUKLAR Uygurlar ve Basmillerle birlikte II.Gktrk Devletinin yklmasnda etkili oldular. Orta Asyaya szmak isteyen ine kar Abbasilerin yannda yer alarak Talas Savann (751) Araplar tarafndan kazanlmasn saladlar. Bylece slamiyeti kabul eden ilk Trk boyu oldular. Karahanllarn (lk Trk slam devleti) kurulmasnda etkili oldular. 13. Yzylda Mool hakimiyeti altna girdiler.

MACARLAR Macarlar, Fin-Ugor kabileleriyle Onogur Trklerinin kaynamalar sonucu olumulardr. Avarlar, Sibirler ve Peeneklerin basklar sonucu Avrupaya gelmilerdir. Slavlarn arasna girip birlemelerini nlemilerdir. Almanlarn douya yaylmalarn engelleyerek Balkan kavimlerini Germenlemekten korudular. Hristiyanl resmi din olarak kabul ederek Roma kltrn benimsemiler ve Trk kltrnden uzaklamlardr.

Dnyada, ilk Trkoloji Enstits 1870 ylnda Budapete niversitesinde kurulmutur.

PEENEKLER Devlet kuramam bir Trk boyudur. lk yurtlar Aral Gl evresidir. Ouzlarn basksyla batya g edip Tuna boylarna gelmilerdir. Bizans ordusunda paral askerlik yapmlar. Hristiyanl kabul edip 11. Yzyla kadar Balkanlarda yaamlardr. Malazgirt Savanda Bizans ordusundan Trk ordusuna katlmlardr. Bylece savan kazanlmasnda yardmc olmulardr. (1071) aka Bey ile stanbulu almak iin anlamlar ama Bizans mparatoru Avrupa devletlerinden yardm istemitir. Dier taraftan da Balkanlara kadar ilerlemi olan Kumanlar ile anlamtr. 1901 ylnda Peenekler zerine saldran Kumanlar, Peenekleri ykmlardr.

KUMANLAR (KIPAKLAR) Gktrk Devletinin bat blgesinde yaamlardr. Orta Avrupa ve Balkan lkeleri zerine aknlar yapmlardr. Mavi gzl, sarn ve uzun boylu olan Kumanlar, Trk soyunun en gzel grne sahip boyudur. 1239 ylnda Moollara yenilip dalmlardr. Doudaki Kumanlar Eyyubilerin ordusunda cretli asker olarak yer almlardr. OUZLAR (UZLAR) Hem Orta Asya'da hem de Avrupa'da egemenlik kurmulardr. Trk milletinin en kalabalk ve tarihte hem siyaset hem de uygarlk alanlarnda en byk rol oynayan Trk boyudur. Byk gruplar halinde Mslmanl kabul ederek Byk Seluklu Devletini kurmulardr. Devlet kurma yetenekleri en gelimi Trk boyudur. Karadenizin kuzeyinden Avrupaya giden Ouzlar (Uzlar) 13. Yzyldan sonra tamamen Macarlamlardr. Bir ksm Ouzlar Rusyann batsnda Gagauz (GkOuz) adyla yaamlardr. Malazgirt Sava'nda Bizans ordusunda Peenekler ile birlikte paral askerlik yaparken Seluklu ordusuna katlarak kazanmalarn salamlardr. Kumanlar (Kpaklar) ile yapm olduklar mcadeleler Dede Korkut Hikayelerinin konusunu oluturmutur. 11-in Seddi hangi lkenin saldrlarn nlemek iin yaplmtr? -Asya Hun Devleti 12-Avrupada kurulan ilk Trk devleti hangisidir? -Avrupa Hun Devleti 13-stanbulu kuatan ilk Trk devleti hangisidir? -Avarlar 14-lk Trk devletlerinde devlet ilerinde yardmc olarak bulunan meclisin ad nedir? -Kurultay 15-lk Trklerde Zafer ve bayramlarda dzenlenen byk enliklere ne ad verilirdi? -Toy 16-lk Trk devletlerinde ller iin yaplan trenlere ne ad verilirdi? -Yu 3-Asya Hun devleti en parlak dnemini hangi hkmdar dneminde yaamtr? -Mete 4-Asya hunlarnn nnden batya kaan kavimlerin oluturduu harekete ne ad verilir? - Kavimler G 5-Tarihte Trk ismini kullanan ilk Trk devlet hangisidir? - Gktrk 6- Tarihte bilinen ilk Trke yazl belge nedir? -Orhun kitabeleri 7-Orhun Abideleri hangi Trk devleti zamannda dikilmitir? -II.Gktrk (Kutluk) 8-Trklerin kulland ilk alfabe nedir? -Gktrk Alfabesi 9-lk Trk devletlerinin inand din nedir? Gktanr dini 10-Tam anlamyla yerleik hayata geen ilk Trk devleti hangisidir? -Uygurlar

SLAMYET NCES TRK TARH LKLER

1-Tarihte bilinen -Asya Hun devleti 2-Asya hun -Teoman

ilk

Trk

devleti

hangisidir?

Devletinin

ilk

hkmdar

kimdir?

slamiyet ncesi Trk Tarihi ile lgili Baz Kavram ve Aklamalar

Aglg: Hazine Grevlisi Alemdar: Bayrak ve sancaklar tayp, muhafaza eden Aba: Mutfak ilerinden sorumlu Ayguc: Hkmdarn katlmad meclislerde Meclis bakan, veziri Ayuk: Hkmet Balbal: len kiinin mezarnn bana ldrd insan saysnca dikilen heykelcik Balk: Eski Trklerde ehir Bitiki / Tamgac: Yazmalardan sorumlu olan, D Politikay ynlendiren Bod: Boy Bodun: Boylar birlii Buyruk: Bakan Camedar: Sultan giysilerinden sorumlu olan Divan- Cnd: Hz. mer zamannda slam ordularn tekilatlandrmak iin kurulan divan Emir-i ahur: Atlarn bakmndan sorumlu Gulam: Esirlerden oluan ordu Hacip: Hkmdar ve vezirden sonra gelen en rtbeli kii. Hkmdar ile halk arasndaki iletiimden sorumlu Hassa: Bal beyliklerden oluan ordu

Klt: Dini Tren, Tapnma Kopuz: Elencelerde alnan mzik aleti OGU: Aile Ongun: Totemlere verilen ad rgin: Taht Ota: Hkmdar adr

Suba: Ordu komutan ad: Hkmdar ocuklarndan olup, tecrbe kazanmalar iin boylara ynetici olarak gnderilen grevli. aman-Kaman- Kam- Baks: Din adam anyu: Kaan- Hakan- dikut: Hkmdar Tu: Sancak

Toy-Kurultay: Meclis Todun-Tudun: Vali Toygun: Kurultay (Toy)a katlma hakk olan, Meclis yesi Tarkan- Apa: Saray grevlisi Tekin (Tegin): ehzade Tigin/ Tegin: Prens, Hakan ocuu, ehzade Todun: Vali, vergi ilerinden sorumlu grevli Ulag: Posta ebekesine verilen ad Urug: Soy

dikut: Kut yani Devlet sahibi, Uygur Hakanlarna verilen unvan. l ( el): Devlet Kapucuba: Sarayn her trl hizmetinden sorumlu olan Katun-Hatun: Hkmdar ei Kurgan: Mezar

Yarguc: Yarg ve Tercman Yu: len kii iin dzenlenen tren

SLAMYET NCES TRK TARH

Bu yaz tarih.gen.tr iin eitli kaynaklardan derlenerek hazrlanmtr. Kaynak gsterilmeden hibir sitede yaynlanamaz.

EmpiRes