You are on page 1of 702

ΕΛΛΗΝΕΣ

ΦΟΙΤΗΤΕΣ

ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ
(1806-1861)

ΕΠΙΤΡΟΠΗ
ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ
Σ Π Υ Ρ Ο ς I. Α ς Δ Ρ Α Χ Α ς ,
ΦΙΛΙΠΠΟς ΗΛΙΟΥ,

ΓΙΑΝΝΗς

ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟς,

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟς Ε .

ΣΚΛΑΒΕΝΊΤΗς

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ
Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873
ISBN 960-7138-08-2

ΑΛΟΗ ΣΙΔΕΡΗ

ΕΛΛΗΝΕΣ
ΦΟΙΤΗΤΕΣ
ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ
(1806-1861)

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ
ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

21

ΑΘΗΝΑ 1989

Στην Τατιάνα

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

A.S.P.: Archivio di Stato di Pisa
A.S.F.: Archivio di Stato di Firenze
A.S.L.: Archivio di Stato di Livorno

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σκοπός της έρευνας

Σκοπός της ερευνάς είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος : της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η έρευνα
προσπαθεί να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε
μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της Ιταλικής Ιστορίας.
Αφετηρία της είναι η υπόθεση ότι οι Έλληνες φοιτητές, τηρουμένων των αναλογιών, αποτέλεσαν σημαντικούς παράγοντες της
πανεπιστημιακής και γενικότερα της πολιτικής ζωής. Και αντιστρόφως: ότι η φοίτησή τους στο Πανεπιστήμιο της Πίζας εκείνην
ειδικά την περίοδο συνέβαλε στη διαμόρφωση κάποιων δικών τους
συμπεριφορών, σε συνδυασμό με τις καταβολές που έφεραναπό
τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και το οικογενειακό τους περιβάλλον.
Για τους Έλληνες του Πανεπιστημίου της Πίζας δεν υπάρχουν σε προηγούμενες μελέτες παρά μόνο αποσπασματικές πληροφορίες και γενικόλογοι από λίγο ώς πολύ ισχυρισμοί. Φιλοδοξία του βιβλίου είναι να θεμελιώσει τους ισχυρισμούς αυτούς
με σχολαστική αρχειακή ερευνά και με τη διασταύρωση των
πληροφοριών Ελλήνων και Ιταλών μελετητών.
Καταβάλλεται επίσης προσπάθεια να ενταχθούν τα πρόσωπα
των νέων που αποτελούν το αντικείμενο της μελέτης στη γενικότερ

κότερη ιστορική συγκυρία και να καταδειχθεί η συνεργεία των
διαφόρων ιστορικών παραγόντων στη διαμόρφωση των συμπεριφορών, των στάσεων και της δράσης τους. Αν με τον τρόπο
αυτόν αναδειχθούν οι ιδιοτυπίες αυτής ειδικά της φοιτητικής
ομάδας εν σχέσει με τα γενικά γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν
τον σπουδαστικό κόσμο στο σύνολο του, θα έχει, μέσω του βιβλίου αυτού, ερευνηθεί η ιστορική υπόσταση και δ Ιστορικός
ρόλος ενός τμήματος της ελληνικής νεολαίας.

Οροθέτηση
Η χρονική περίοδος που καλύπτει η ερευνά εκτείνεται από
το 1806 ως το 1861. Τα όριά της προέκυψαν από λόγους κατ'
αρχήν πρακτικούς: η βασική αρχειακή πηγή που χρησιμοποιήθηκε είναι τα κατάστιχα των πτυχιούχων του Πανεπιστημίου της Πίζας που βρίσκονται κατατεθειμένα στα Κρατικά Αρχεία της Πίζας. Το τελευταίο από αυτά φτάνει ώς το 1861·
το προτελευταίο αρχίζει το 1806. Η οροθέτηση επομένως θα
μπορούσε να χαρακτηριστεί τυχαία, αν το έσχατο όριό της δεν
συνέπιπτε (ασφαλώς όχι κατά τύχην) με την ανακήρυξη του
βασιλείου της Ιταλίας και το πρώτο (ίσως όχι κατά τύχην)
με τις παραμονές της ενσωμάτωσης της Τοσκάνης στη Ναπολεόντεια αυτοκρατορία.
Λόγοι πρακτικοί, αλλά και ουσιαστικοί, επέβαλαν και τον
περιορισμό της έρευνας σε μια περίπου πεντηκονταετία. Αφ'
ενός η κάλυψη ευρύτερης περιόδου θα απέβαινε εις βάρος της
εμβάθυνσης εξαιτίας των συμβατικών χρονικών περιορισμών
της μελέτης - αφ' ετέρου μια ερευνά που είναι και ποσοτική
οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα αν καλύψει περιόδους με
διάφορα συγκυριακά χαρακτηριστικά. Η συγκυρία, στην οποία
εντάσσεται η ερευνά, είναι το ιταλικό Risorgimento.
Αρχίζει
από την περίοδο της προετοιμασίας και κλείνει με την Ένωση.

T ο γεγονός ότι, στην ίδια ακριβώς περίοδο, διαδραματίζονται
στην Ελλάδα ανάλογα γεγονότα (η προετοιμασία, η μεγάλη
εξέγερση, η απελευθέρωση, οι αγώνες των αλυτρώτων) επιβοηθεί
τους συσχετισμούς και τις αντίστοιχες ερμηνείες.
Από την άποψη του χώρου, όπου δρουν οι ήρωές της, η μελέτη εντοπίζεται στην Τοσκάνη. Παρακολουθώντας τη δράση των
Ελλήνων φοιτητών του Πανεπιστημίου της Πίζας, η έρευνα διατρέχει την ιστορία της σε τρεις διαδοχικές φάσεις : Γαλλοκρατία,
Παλινόρθωση, περίοδο της Αντεπανάστασης. Με κέντρο πάντα
την Πίζα, όπου εδρεύει το ιστορικό πανεπιστήμιο, η μελέτη
θα ρίξει το φως της ακτινωτά στο πολιτικό και πολιτισμικό
περιβάλλον του ώς τα σύνορα του Μεγάλου Δουκάτου και πέρα
από αυτά, οσάκις χρειαστεί.

Η δομή του βιβλίου
Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου περιγράφεται ακροθιγώς
το γενικό ιστορικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο διαδραματιζόταν και
από το οποίο κατά μέγιστο μέρος οριζόταν η ζωή της πανεπιστημιακής κοινότητας. Η αναφορά στη συγκυρία της πεντηκονταετίας έχει ως αφετηρία τα κυριότερα συμβάντα της γενικότερης ιταλικής ιστορίας και συνεχίζεται με λεπτομερέστερη ανάλυση των πολιτικών και πνευματικών εξελίξεων στην Τοσκάνη.
Στο σημείο αυτό περιγράφονται οι διοικητικοί θεσμοί, τα πνευματικά και πολιτικά ρεύματα και οι συλλογικές νοοτροπίες.
Στενεύοντας ακόμα περισσότερο τον κύκλο, η μελέτη θα καταλήξει στην Πίζα για να παρουσιάσει την εξέλιξη και τη δυναμική του κοινωνικού, πολιτικού και πνευματικού κλίματος, μέσα
στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές.
Πίζας. Μετά από μια σύντομη διαγραφή της ιστορίας του, καταβάλλεται προσπάθεια να παρουσιαστεί η συμμετοχή της πανε-

πανεπιστημιακής
κοινότητας στις εξελίξεις του Risorgimento : δια
φωτιστική κίνηση, αντιστασιακή δράση, ένοπλος αγώνας. Στο διάστημα όλης της περιγραφής, αλλά κυρίως σε ειδικά κεφάλαια
στο τέλος της ενότητας, παρουσιάζεται, με στοιχεία από αρχειακές και έντυπες πηγές καθώς και από ιταλικά κυρίως βοηθήματα,
η συμβολή των Ελλήνων στις παραπάνω δραστηριότητες, ο βαθμός ενσωμάτωσης τους στην κοινωνική ομάδα, οι σχέσεις μεταξύ τους και με τους Ιταλούς συμφοιτητές και δασκάλους τους
καθώς και η συμμετοχή τους στον ελληνικό αγώνα της ανεξαρτησίας.
Ακολουθεί μια ενότητα, στην οποία παρουσιάζονται τρεις
αστυνομικές υποθέσεις από τα κρατικά αρχεία της Πίζας και της
Φλωρεντίας. Καθεμιά από αυτές αναφέρεται σε μια αλυσίδα
συμβάντων, με τα οποία καταδεικνύεται η έντονη δραστηριότητα που ανέπτυξαν οι Έλληνες της Πίζας στα πολιτικά και
πνευματικά πράγματα, αλλά και φωτίζονται πλήθος άλλα σημεία
που μας επιτρέπουν να ιδούμε τους νέους που αποτελούν το
αντικείμενο της μελέτης όχι πια ως αριθμούς, αλλά ως δρώντα
πρόσωπα. Σε ειδικό κεφάλαιο παρουσιάζεται η φυσιογνωμία και
η δράση ενός εξέχοντος προσώπου : του Διονυσίου Λεονταράκη.
Στο επόμενο κεφάλαιο εκτίθεται —πάντα με βάση αρχειακές
πηγές— ο τρόπος με τον οποίο διέτρεχαν το διάστημα των σπουδών τους οι Έλληνες φοιτητές από τη στιγμή της εισδοχής τους
ώς το δίπλωμα. στην αρχή κάθε υποκεφαλαίον αναφέρονται οι
νομικές προδιαγραφές προκειμένου για κάθε περίπτωση (προϋποθέσεις εισδοχής, εξετάσεις, παρουσίες, επιδόσεις, σχολική καθημερινότητα, δίδακτρα) και εν συνεχεία περιγράφεται, με συγκεκριμένα ντοκουμέντα, ο τρόπος υπαγωγής των Ελλήνων στο
πανεπιστημιακό σύστημα (εξαιρέσεις, παραβάσεις, προνόμια).
φέρεται στην καθημερινότητα της ζωής των Ελλήνων (περίπατοι, εκδρομές, ειδύλλια, κατοικίες, ψυχαγωγία κτλ.) Ειδικός
λόγος γίνεται για τις σχέσεις τους με την ελληνική παροικία του
Λιβόρνου και της Πίζας.

πίνακες. Υπάρχει ένας κατάλογος, που αποτελεί κατά γράμμα
αντιγραφή από τα κατάστιχα των πτυχιούχων και περιέχει 603
ονόματα Ελλήνων, και ένας άλλος με τα ονόματα εκείνων που
φοίτησαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, άλλα δεν πήραν εκεί
πτυχίο (237 ονόματα). Ακολουθεί αλφαβητικός κατάλογος με
μεταγραφή των ονομάτων στα ελληνικά ως ένα είδος ευρετηρίου.
Στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των
Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με
τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι
σχολές της προτιμήσεως τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές
στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο
συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο
της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σ' όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας.
Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα
δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται
τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα : πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων η λυτά φύλλα, έγγραφα
της αστυνομίας...
Υπάρχει τέλος μια περίληψη του βιβλίου στα ιταλικά.

Το πρόβλημα της μεθόδου

έλεγα,χωρίς μεγάλη χρονοτριβή, να απαντήσει στα πρώτα ερωτήματα που η ίδια είχε θέσει. Όπως αρκετές άλλες ποσοτικές
έρευνες, κατόρθωσε «να ανακαλύψει το προφανές» 1 και μάλιστα
1. F. Diaz, Metodo qualitativo e storia delle idee, 1966, σ. 932-947.

χωρίς μεγάλο κόπο : ενας μεγάλος αριθμός Ελλήνων —ίσως
μεγαλύτερος από εκείνον που υποθέταμε πριν από τη μελέτη
αυτή— σπούδασε στην Πίζα στο διάστημα της πεντηκονταετίας
που καλύπτει η έρευνα' οι περισσότεροι από αυτούς ήταν Επτανήσιοι' οι περισσότεροι από τους Επτανησίους ήταν Κεφαλονίτες. Αν έχει —και έχει— κάποια σημασία ότι το συμπέρασμα
αυτό βασίζεται τώρα σε μια καταμέτρηση, το βιβλίο αυτό, με μόνη την παρουσίαση των καταλόγων, θα είχε λόγο υπάρξεως.

πρόθεση της έρευνας δεν περιορίζεται σ' αυτό. Ποιοι ακριβώς ήταν
αυτοί οι 840 νέοι; πως μπορεί κανείς να αναπλάσει την καθημερινότητα της φοιτητικής ζωής τους, αυτήν ακριβώς που αντανακλά το ποιοι είναι, τι φέρνουν μαζί τους στην Πίζα μαζί με
τα«θαυματουργά φυλακτήρια» 1 που παίρνουν φεύγοντας απ
την οικογένεια; Τι αποκομίζουν και τί κομίζουν επιστρέφον
στην πατρίδα;
Απ' όλα τα προβλήματα το πιο δισεπίλυτο είναι το μεθοδολογικό : από το φόβο αυτού που ο Thomson ονομάζει «χονδροειδή επαναληπτικό ιμπρεσιονισμό του κομπιούτερ που επαναλαμβάνει εμετικά ενα μοναδικό περιοδικό στοιχείο, συσκοτίζοντας όλα τα αποδεικτικά δεδομένα, για τα οποία δεν είναι προπρογραμματισμένος» 2, είναι ενδεχόμενο να πέσει κανείς στο ψευδοδίλημμα «ποιοτική η ποσοτική ανάλυση των στοιχείων». μια
σαφής επιλογή ανάμεσα στις δύο αυτές τάσεις θα συνεπαγόταν
είτε επιστροφή στον κακόφημο ιμπρεσιονισμό της ποιοτικής
ανάλυσης είτε ολοκληρωτική παράδοση στην αυτοκρατορία των
αριθμών.μιαπροσπάθεια συνδυασμού των δύο μεθόδων —και
αυτή είναι η επιλογή του βιβλίου— απειλεί, αν μη τι άλλο,την

1. Ειρ. Ασώπιος, «Το ταξίδιον των Επτά», Παλαιά και νέα, Βιβλ.
Μαρασλή, 1903, σ. 15.
2. Ε . P. Thomson , « A n t h r o p o l o g y and the Discipline of Historical

Context»

in Midland History I, n. 3, 1972, σ. 50.

ενότητα της δομής μιας μελέτης και συνεπώς επιβάλλει την επινόηση λύσεων για την αποτροπή του κινδύνου αυτού.
«ποιός έχτισε την Επτάπυλη Θήβα;» δεν βρίσκει την απάντηση του με τον αριθμό αυτών που την έχτισαν. Η προσπάθεια
εξάλλου να πλησιάσει κανείς το φακό για να φωτίσει το πρόσωπο
ενός η μερικών από τους ανώνυμους οικοδόμους είναι και επικίνδυνη και δύσκολη' επικίνδυνη, επειδή τείνει να αποκαταστήσει εκ του αντιθέτου την παλιά ιστορία των προσωπικοτήτων,
και δύσκολη, επειδή μόνο με πολλή καλή τύχη και ανεξάντλητη
υπομονή και επιμονή μπορεί να βρει κάνεις στοιχεία που να
νομιμοποιούν από άποψη ιστορικού κύρους την περιγραφή του
προσώπου. και επιτέλους : τί αποδεικνύει ότι το πρόσωπο η
τα πρόσωπα αυτά δεν είναι ειδικές περιπτώσεις; Πόσο εύκολα
η πόσο δύσκολα μπορεί να αποτραπεί ο κίνδυνος να δημιουργηθούν εντυπώσεις από μια τάση γενικευτική του αναγνώστη, αν
όχι και του ιστορικού;
να μεταγραφεί από την Πίζα στη Σιένα για να συνεχίσει τις
σπουδές του και, φυσικά, δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα επειδή
αγάπησε μια κοπέλα. Πόση σημασία μπορεί να έχει το γεγονός
αυτό και σε ποια σελίδα της γενικής Ιστορίας μπορεί να εγγραφεί; για τη συγκεκριμένη μελέτη η αξία του ντοκουμέντου που
αφοράστην ερωτική περιπέτεια του νεαρού φοιτητή έγκειται κυρίως
στην επιβεβαίωση μιας αβεβαιότητας : Ό τ ι πολλοί Έλληνες
σπουδαστές μετακινούνται από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο,
είναι μία από τις διαπιστώσεις της ερευνάς. Σε οποιαδήποτε
γενική ερμηνεία του δεδομένου αυτού, η περίπτωση του Κλαυδιανού μας υποχρεώνει να θέσουμε ένα ερωτηματικό που μειώνει το απόλυτο, και γι αυτό γενικευτικό, κύρος των αριθμών.
μια σύμπτωση έχει αποκαλύψει στο εν λόγω σημείο τον παράγοντα ατομική περιπέτεια, που ο βαθμός επιρροής της δεν είναι
δυνατό να μετρηθεί εξαιτίας της σιωπής του υλικού.

περιπέτεια επηρεάζει την πορεία των σπουδών ενός νέου, εξαρτάται
και από συνθήκες κοινωνικές και πολιτικές: ο Κλαυδιανός μεταφέρθηκε από την Πίζα στη Σιένα με διαταγή της αστυνομίας
και κατά παραγγελίαν των γονέων του. Η περιπέτειά του, όσο
κι αν εκπηγάζει από την «αρχαϊκή κληρονομικότητα του ανθρώπου»1, ρυθμίζεται, στην εξέλιξή της, από συστήματα θεσμικά, από τις καταναγκαστικές σχέσεις του νέου με την εξουσία (οικογένεια-κράτος),
δηλαδή από παραμέτρους ιστορικές.
Τέλος, μ όλους τους κινδύνους ρομαντικού αισθητισμού και ανεκδοτολογικής στάσης απέναντι στην ιστορία που συνεπάγεται η
προσέγγιση αυτή, ο νεαρός φοιτητής, εξαιτίας ακριβώς της περιπέτειάς του, παύει να είναι αριθμός, δηλαδή σκιά, και προβαίνει
στο φως ως ανθρώπινη οντότητα.
Συμβάντα παρόμοια με την περιπέτεια του Κλαυδιανού αποκάλυψαν όχι λίγα οι αρχειακές και άλλες πηγές, στις οποίες στηρίζεται το ανά χείρας βιβλίο. Ένα πρώτο πρόβλημα υπήρξε ο τρόπος παρουσίασης των στοιχείων. μια παλιά και δοκιμασμένη μέθοδος είναι η απλή μεταγραφή των ντοκουμένων και ο νοών νοείτω. Πρόκειται για επιλογή του εύκολου δρόμου, που δικαιολογείται όμως —κι ας είναι μια μορφή λιποταξίας— επειδή
μ' αυτήν αποφεύγει κανείς έναν αγώνα, στον οποίο η ήττα είναι
εκ των προτέρων βέβαιη : όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να μην
εκβιάσει ένα ντοκουμέντο να υπακούσει σε μια λογική ξένη από
τη δική του, δεν είναι βέβαιο ότι θα το κατορθώσει. ο ιστορικός
που επιχειρεί μια ανάγνωση των στοιχείων από το ένα μέρος
καθίσταται «επί διεγνωσμένην κρίσιν» 2 και από το άλλο καταξιώνει την έννοια της ιστορίας ως "διαλόγου του παρελθόντος
με το παρόν». σε κάποια άλλη χρονική στιγμή ένας άλλος ιστορικός θα ψάξει να βρει τη λογική του, αφού, κατά τα λεγόμενα

1. S. Freud, Moisé et le monotheisme, ed. Paris 1967, σ. 134.
2. Θουκυδίδης, 3, 53.

του Collinwood,

πρέπει να μελετήσουμε

αρχίσουμε να μελετάμε

τα

τον ιστορικό

προτού

γεγονότα 1 .

μέντου έχει τη μοίρα αυτών που δεν αποσύρονται όταν η συντροφιά παίζει το παιχνίδι της αλήθειας: στο τέλος της βραδιάς και
εκτεθειμένος είναι και την αλήθεια δεν την είπε. Επιπλέον είναι
και βέβηλος επειδή, προσπαθώντας —έστω και μάταια— να πει
την αλήθεια,κατέστρεψε κάποιο μύθο και ίσως " το μη μυθώδες αυτών [των εργων] ατερπέστερον φανείται" 2.
Στις αρχές του 1831 μια υπόθεση επαναστατικών εκδηλώσεων
Κορσικανών και Ελλήνων συγκλόνισε τις αρχές της Πίζας 3 . τα
ντοκουμέντα —ένας παχύς φάκελος υπηρεσιακών εγγράφων— παριστάνουν το γεγονός ως απειλή ανατροπής των πάντων. Αν οι
σχετικές αναφορές αναγνωσθούν ως επίδειξη υπερβάλλοντος ζήλου των αστυνομικών οργάνων, έχει ήδη συντελεσθεί η καταστροφή ενός μύθου. για πόσους θα έχει αξία το γεγονός ότι στα
ερείπιά του θα στηθεί η εικόνα ενός τύπου αστυνομικού κράτους και ένας γνώριμος τύπος νεανικού ενθουσιασμού; Ποιος
είναι διατεθειμένος να συγχωρήσει τον βέβηλο που ψάχνει μέσα
στο δάσος να βρει το λύκο που έφαγε την Κοκκινοσκουφίτσα;*
Όσο κι αν είναι κάπως υπερβολική στη δραματικότητά της, η
άποψη του Carr διατηρεί το βάρος της :«Κανένα έγγραφοδεν
μπορεί να μας πει τίποτε περισσότερο από εκείνο που σκέφτηκε
ο συντάκτης του, δηλαδή τί σκέφτηκε πως συνέβη, τί σκέφτηκε
πως έπρεπε νασυμβεί η πως θα συνέβαινε, η ίσως μόνο τί ήθελε
οιάλλοινασκεφτούν πως σκέφτηκε η ακόμα τι ο ίδιος σκέφτηκε
1. R. Collinwood,

The Idea of History, 1946, α. XII.

2. Θουκυδίδης, Α. 22.
3. Βλ. εδώ, κεφ. «Στα όπλα!».
4. Paulette
Couturier, «T ο παιδί και ο λύκος:

Από την

πραγματι-

κότητα στο μύθο», Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας,
Τομ. Α', εκδ. Ιστ. Αρχ. Ελληνικής Νεολαίας,

Αθήνα 1986, σ.

201-215.

πως σκέφτηκε» 1. με τη σειρά της η ερμηνεία του ερευνητή δείχνει αυτό που ο ίδιος σκέφτηκε πως σκέφτηκε δ συντάκτης του
ντοκουμέντου. Και πάει λέγοντας...
Προκειμένου για το αρχειακά υλικό, στο οποίο βασίζεται η
παρούσα μελέτη, προκύπτει ένα επιπλέον πρόβλημα : τα παραθέματα από τα ντοκουμέντα δεν μπορεί παρά να δοθούν μεταφρασμένα κι αυτό δεν απειλεί λίγο τη μετάδοση της πληροφορίας'
ακόμα και μια μεγάλη προσπάθεια να αποδοθεί το λεκτικό
ιδίωμα του γράφοντος δεν μπορεί να αποτρέψει τις απώλειες
στη σημαντική του κώδικα. εva κείμενο κομίζει πληροφορίες
όχι μόνο με το περιεχόμενο, αλλά και με το ύφος, που είναι το
ήθος του. το να παρατεθούν τα κείμενα μόνο στο πρωτότυπο
είναι μια λύση ακίνδυνη και άκοπη' το να μεταφραστούν, έστω
και εν μέρει —κι αυτή είναι η επιλογή του βιβλίου αυτού—, είναι
επικίνδυνο για τους παραπάνω λόγους, αλλά και επιβεβλημένο,
επειδή το εγχείρημα της μετάφρασης καθαυτό διέπεται από μια
άποψη (γλωσσική κι όχι μόνο) που δεν είναι λιγότερο ιστορική
από οποιαδήποτε άλλη, αφού είναι ο πρώτος και ο τελευταίος
σχολιασμός του κειμένου : το μεταφραστικό διάβημα προϋποθέτει την ερμηνεία.
τητα και στην πρόσληψή της λειτουργούν και οι βιβλιογραφικές
πηγές. Ιδιαίτερα όταν οι πηγές αυτές είναι χρονογραφικες —και
η μελέτη βασίστηκε εν πολλοίς σε απομνημονευματογράφονς
Ιταλούς και Έλληνες—, το ενδεχόμενο να αποδίδονται τα πρόσωπα και τα πράγματα «κατ' εύνοιαν» Ισχύει σε μέγιστο βαθμό. Αν μάλιστα λάβει κανείς υπ' όψη ότι η πρώτη πεντηκονταετία του 19ου αιώνα, στην οποία κινείται η έρευνα, είναι
η κατ' εξοχήν εποχή του ιταλικού και του ελληνικού ρομαντισμού,
το ενδεχόμενο της παραμόρφωσης ισχύει ακόμα περισσότερο.
Παρόλα αυτά, «το γεγονός ότι μια πηγή δεν είναι Αντικειμενική"
1. Ε.Χ. Καρρ, Τι είναι η ιστορία, μετ. Φρ. Λιάππα,
Αθήνα 1984, σ. 18.

εκδ. Πλανήτης,

δεν σημαίνει πως δεν είναι χρησιμοποιήσιμη». Όσο κι αv Συνειδητοποιούμε τον ιδεολογικό βιασμό που κρύβεται πίσω από κάθε
γνωστικό εγχείρημα, ακόμα και το πιο απλό και το πιο αθώο,
δεν πρέπει «να πετάμε τ' απόνερα μαζί με το μωρό»1. η μεγαλοστομία, οι λυρικές εξάρσεις, ο στόμφος της γραφής, ο επιλεκτικός
τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται η πραγματικότητα είναι δ
ίδιος μια μαρτυρία. η εύνοια η η δυσμένεια, στο μέτρο που δεν
μας παρασύρουν σε ανεπίτρεπτο ψυχολογισμό, κομίζουν ιστορικά μηνύματα.
Πρόβλημα αποτελούν και οι χειρισμοί που απαιτούνται για
ναενταχθούν τα πρόσωπα, που είναι οι πρωταγωνιστές του έργου, μέσα στο περιβάλλον όπου έδρασαν. Σε ποιο βαθμό η
ιστορία της Τοσκάνης η του Risorgimento
ενδιαφέρει τον
ερευνητή που γράφει ελληνική ιστορία; που ακριβώς βρίσκεται
το όριοεκείνο, του οποίου η υπέρβαση θα τον έκαμε μελετητή της
ιταλικής ιστορίας; Αν ο ιστορικός υπερβεί το όριο αυτό, τον
απειλεί, συν τοις άλλοις, και η προδικασμένη αδυναμία μιας
ερευνάς, που είναι χρεωμένη με άλλο σκοπό, να δώσει έστωκαι
νύξεις για μια από τις πιο εξερευνημένες περιοχές της ιταλικής
ιστορίας. Αν δεν το προσεγγίσει, κινδυνεύει ν' αφήσει τους ήρωές
του αιωρούμενους στο κενό. Το γεγονός πάντως ότι τα πρόσωπα,
τη στιγμή που τα συλλαμβάνει ο φακός της ιστορίας, βρίσκονται
στο εξωτερικόδεναπαλλάσσει τη μελέτη από την υποχρέωση
να ανιχνεύσει τις συνθήκες, μέσα στις οποίες έζησαν, όσους κινδύνους κι αν αυτό συνεπάγεται.
Όσο για τα γεγονότα που παρουσιάζονται εδώ, μολονότι,
εκ πρώτης όψεως πολλά από αυτά εμφανίζονται ως ασχολίαστα, ας μην επιτραπούν στη συγγραφή αυταπάτες : το μόνο που
μπορεί να διατείνεται το ανά χείρας βιβλίο είναι ότι τίποτε δεν
παρέλειψε ούτε παράλλαξε εκ προθέσεως από ό,τι αναγράφουνοι
1. «Gettar

via l'acqua

con il bambino

dentro»:

Carlo

Ginzburg,

II formaggio e i vermi - Il cosmo di un mugnaio del' 500, G. Einaudi,
Torino 1976, σ. XV-XVI.

πηγές· έστησε όμως τα γεγονότα στα πόδια τους και «ένα Ιστορικό συμβάν είναι σαν ένας άδειος σάκος' δεν στέκεται όρθιος
παρά μόνο αν του βάλεις κάτι μέσα». ο λόγος, για τον οποίο
είναι εδώ περιορισμένα τα σημεία που έχουν χαρακτήρα αναλύσεως, είναι μόνο ζήτημα ύφους. ο ιστορικός που επιλέγει τον
αφηγηματικό τρόπο μιλάει μέσω της αφηγήσεως και το να ξαναμιλάει εν υστερογράφω θα τον έριχνε σε ταυτολογίες του τύπου
«έτσι είναι, άραείναι έτσι». Κι αυτό, αν μη τι άλλο, είναι ανιαρό.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Ευχαριστώ τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη, τον Γιάννη Γιαννουλόπουλο και τον Φίλιππο Ήλιου για την ουσιαστική και
πολύτιμη βοήθειά τους.
Ευχαριστώ τη Διεύθυνση και τους υπαλλήλους των Κρατικών Αρχείων της Πίζας για την ευγένεια και την προθυμία τους.
Ευχαριστώ τον Διευθυντή της Βιβλιοθήκης Ιακωβάτων κ. Βασίλη Λουκέρη και την κ. Ελένη Γρεκούση για την πρόθυμη
συνδρομή τους στην ερευνά μου.
Ευχαριστώ τον καλό μου φίλο Francesco Drosera για το
εικονογραφικό υλικό.
Ευχαριστώ τους υπαλλήλους της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Πίζας, και ιδιαιτέρως τον κύριο Mauro Bernardini, για την ευγένεια και την προθυμία τους.
Ευχαριστώ την αγαπητή μου φίλη Alessandra Lava για

ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΣΥΜΒΑΝΤΑ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ (1797-1861)

1797

Συνθήκη του Campoformio : Αναγνωρίζεται η αυτονομία της Λομβαρδίας. Δίδονται στην Αυστρία οι

1799

Πρώτη εισβολή των Γάλλων στην Ιταλία. Εξέγερση
στη Νάπολη. Ανακήρυξη της Repubblica Cisalpina

1800
1801

Νίκη Γάλλων κατά Αυστριακών στο Marengo.
Συνθήκη Luneville : Αναγνωρίζεται η αυτονομία της
Λομβαρδίας και της Λιγουρίας. Ιδρύεται στην Τοσκάνη το βασίλειο της Ετρουρίας.
Ανακήρυξη
της Repubblica Italiana από τον Βοναπάρτη. το Piemonte, η Λιγουρία και το δουκάτο της
Πάρμας προσαρτώνται στη Γαλλία.
Κατάληψη Νεαπόλεως από τους Γάλλους. Ο Ιωσήφ
Βοναπάρτης αναγορεύεται βασιλιάς των Δύο Σικελιών.
Κατάληψη Ρώμης από τους Γάλλους. Η Τοσκάνη
προσαρτάται στην Ναπολεόντεια αυτοκρατορία.
Σύγκρουση Ναπολέοντος και πάπα. Ο πάπας στις φυλακές της Grenoble.

1802

1806
1807
1809

1811

Ο νεογέννητος γιος του Ναπολέοντα ανακηρύσσεται
βασιλιάς της Ρώμης.
1815
Συνθήκη της Βιέννης : Καταλύεται η Repubblica Italiana και η Ιταλία διαμελίζεται ως εξής :
Βασίλειο της Σαρδηνίας,
Βασίλειο του Lombardo-Veneto,
Μεγάλο Δουκάτο της Τοσκάνης,
Δουκάτα της Πάρμας, της Μοδένας, της Λούκας,
Παπικό κράτος,
Βασίλειο των δύο Σικελιών.
1820
Επαναστατικό
κίνημα στη Νάπολη.
1821
Επαναστατικό
κίνημα στο Piemonte.
1830-31 Εξεγέρσεις στο παπικό κράτος.
1840-46 Κινήματα στο παπικό κράτος.
1847
Ένωση του δουκάτου της Λούκας με το Μ. Δουκάτο

1848

Γρηγόριο I ς ' .
Επανάσταση στη Σικελία. Κίνημα των πέντε ημερών
Κινήματα στο Veneto και στα δουκάτα της Πάρμας

1849

1855

πολη, στη Λομβαρδία, στο παπικό κράτος και στην
Τοσκάνη. Πρώτος Πόλεμος της Ανεξαρτησίας.
Ήττα των ιταλικών στρατευμάτων από τους Αυστριακούς στη Novara. Συνθηκολόγηση των πριγκήπων
Λομβαρδία και στην Τοσκάνη. Κατάσβεση των επαναστατικών εστιών. Η Αυστρία κυρίαρχη σ' όλη την
Ιταλία εκτός από το Piemonte. ο Βίκτωρ Ε μ μ α νουήλ της Σαβοΐας βασιλιάς και ο Καβούρ πρωθυπουργός στο Piemonte.
Στρατεύματα του Piemonte στον Κριμαϊκό πόλεμο στο
πλευρό της Γαλλίας και της Αγγλίας.

1856
1858

1859

1860

Αναγνωρίζεται στο Συνέδριο του Παρισιού το Ιταλικό ζήτημα.
Συμφωνία Καβούρ-Ναπολέοντος Γ' στις Pombières
λέμου με την Αυστρία.
Δεύτερος Πόλεμος της Ανεξαρτησίας. Ανακωχή της
Villafranca. το Piemonte παίρνει τη Λομβαρδία.
ΈνωσητηςΤοσκάνης, της Πάρμας και της Μοδένας
Εκστρατεία των χιλίων με τον Garibaldi.

ενωση

Ένωση των Marche και της Umbria ύστερα από δημοψηφίσματα.
1861 (17 Μαρτίου): Η πρώτη εθνική βουλή ανακηρύσσει στο Τορίνο τον Βίκτωρα Εμμανουήλ Β' βασιλέα της Ιταλίας 1 .

1. η πρωτεύουσα του κράτους μεταφέρθηκε το 1865 από το Τορίνο
στη Φλωρεντία. η απελευθέρωση της Ιταλίας ολοκληρώθηκε με τον Τρίτο
Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1866, ενσωμάτωση του Veneto) και με την
κατάληψη της Ρώμης (1870) που ανακηρύχτηκε πρωτεύουσα του κράτους
το 1871. Παρόλ' αυτά στην Ιταλία έτος της ενώσεως θεωρείται το 1861.

I. Αποψη της Πίζας από την πύλη της Λούκας

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΔΟΥΚΑΤΟ ΤΗΣ ΤΟΣΚΑΝΗΣ

Σύνοψη ιστορίας

μετηνπαλινόρθωση των Μεδίκων που ακολούθησε την κατάληψη της Φλωρεντίας από τον Κάρολο Ε'. η δυναστεία των
Μεδίκων παρέμεινε στο θρόνο επί δύο περίπου αιώνες,γιανα
σβήσει το 1737 ελλείψει κληρονόμου.
λούθησε τον πόλεμο για τη διαδοχή στην Πολωνία (ειρήνη της
Βιέννης 1737), το Μεγάλο Δουκάτο δόθηκε στον Φραγκίσκο
Στέφανο της Λορένης, σύζυγο της Μαρίας Θηρεσίας, που όμως
έμεινε πάντα στη Βιέννη και κυβερνούσε την Τοσκάνη μέσω ενός
συμβουλίου (1737-1765).
Πρώτος μεγάλος κυβερνήτης της Τοσκάνης από τον οίκο
της Λορένης θεωρείται ο διάδοχος του Πέτρος Λεοπόλδος Α'
πουάσκησεπροσωπικά την εξουσία από το 1765 ως το 1790,
οπότεκληρονόμησε το θρόνο της Αυστρίας. Πιστόςστιςαρχές
της φωτισμένης δεσποτείας, εισήγαγε μεταρρυθμίσεις στην οικονομία, στην πολιτική, στις κοινωνικές δομές κτλ. ο διάδοχός
του Φερδινάνδος Γ', με αφορμή κοινωνικές συγκρούσεις στην
Πιστόια, στο Λιβόρνο και στη Φλωρεντία, ανέστειλε τις μεταρρυθμίσεις. η βασιλεία του Φερδινάνδου διακόπηκε για μερικές
εβδομάδεςεξαιτίαςτηςγαλλικής κατοχής στην Τοσκάνη την
άνοιξη του 1799. Οι Αυστριακοί τον επανέφεραν στην εξουσία,
τηνοποίαάσκησεεπί δύο ακόμα χρόνια.
σκάνη το Βασίλειο της Ετρουρίας υπό τον Λουδοβίκο της Πάρμας από τον οίκο των Βουρβόνων. Μετά το θάνατο του Λουδοβίκου (1803), την εξουσία αναλαμβάνει η Μαρία Λουίζα ως
αντιβασίλισσα εν ονόματι του γιου της Λουδοβίκου Β'. το 1807,

μετησυνθήκη του Fontenebleau, η Τοσκάνη ενσωματώθηκε
στη Ναπολεόντεια αυτοκρατορία και, το επόμενο έτος, χωρίστηκε
σε τρία διαμερίσματα : του Άρνου με πρωτεύουσα τη Φλωρεντία,
το Μεσογειακό (Mediterraneo) με πρωτεύουσα το Λιβόρνο και
του Ombrone με πρωτεύουσα τη Σιένα 1 .
ρισιού (1814), που αποκατέστησε τον οίκο της Λορένης στην
εξουσίατηςΤοσκάνης. Ο Φερδινάνδος Γ' επανήλθε και παρέμεινε στην εξουσία ώς το θάνατο του το 1824. Βρισκόμαστε ήδη
στην «περίοδο της Παλινόθρωσης» (1814-1848).
Μιμητής του μεγάλου πάππου του, ο Λεοπόλδος ο Β' (18241859) φιλοδόξησε να λαμπρύνει το όνομά του με ανάλογες μεταρρυθμίσεις. στο διάστημα της διετίας 1847-48 ανέθεσε την κυβέρνηση στους μετριοπαθείς φιλελευθέρους και, τον Φεβρουάριο
του 1848, παραχώρησε σύνταγμα. Η ηγεμονία των φιλελευθέρων
έληξε άδοξα μετά τον Πρώτο ΠόλεμοτηςΑνεξαρτησίαςκαιτα
λαϊκά κινήματα, ιδιαίτερα έντονα στο Λιβόρνο. ο Αρχιδούκας
εγκατέλειψε πικραμένος την Τοσκάνη (Φεβρουάριος 1849) και
την κυβέρνηση ανέλαβε η Τριανδρία Montanelli - Guerrazzi Mazzoni. Η Τριανδρία διαλύθηκε μετά από μερικές εβδομάδες
εξαιτίαςτωνεσωτερικών της αντιθέσεων, που συνδέονταν με
τηνεντασητωνκοινωνικών και πολιτικών συγκρούσεων,καιτη
διαδέχτηκε η δικτατορία του Guerrazzi που δεν έζησε παραπάνω από δύο μήνες.
Ακολουθεί η «περίοδος της Αντεπανάστασης». ο Αρχιδούκας, με την υποστήριξη των αυστριακών στρατευμάτων, επιστρέφει από την Gaeta, όπου είχε καταφύγει, και, μολονότι
είχε ανακληθεί στο θρόνο από τους οπαδούς της συνταγματικής
μοναρχίας, αποφασίζει να κυβερνήσει ως απόλυτος μονάρχης
αναστέλλονταςτοσύνταγμα (28 Ιουλίου 1849).
Η συντριβή των δημοκρατικών κινημάτων και η ρήξη μεταξύ
1. A.S.F., Miscellanea Piante, 225 F/4, Carta della Toscana suddivisa nelle Prefetture e Sottoprefetture, 1808.

των μετριοπαθών φιλελευθέρων και του Αρχιδούκα σφραγίζουν
την ιστορία της επόμενης δεκαετίας. Ό λ ο και περισσότεροι
Τοσκάνοι υιοθετούν, στη δεκαετία αυτή, το πρόγραμμα του
Καβούρ και στρατολογούνται στην Società Nazionale Italiana 1 .
Η περίοδος κλείνει με την ειρηνική επανάσταση της Φλωρεντίας,
τη φυγή του Αρχιδούκα (27 Απριλίου 1859) και το δημοψήφισμα, με το οποίο αποφασίστηκε η ένωση της Τοσκάνης με
το Piemonte.

Διοίκηση
Ακόμα και η στεγνή απαρίθμηση συμβάντων στο προηγούμενο κεφάλαιο σκιαγραφεί το περιβάλλον, μέσα στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές της περιόδου 1806-1861. για την περίοδο της Γαλλοκρατίας, θα μπορούσε κανείς να παραπέμψει σε
ανάλογες,ανκαιόχι πανομοιότυπες, συνθήκες της ίδιας εποχής
στα Επτάνησα. Πρόκειται για μια περίοδο ρήξης, πλούσια σε
Ιδεολογικές ζυμώσεις και εντάσεις κοινωνικές και πολιτικές.
φακό της στην Τοσκάνη, τελειώνει η περίοδος της «συνετής»
αντιβασιλείας τηςΜαρίας Λουίζας 2 και ανοίγει η Ναπολεόντεια.
Προκειμένου για τη διοίκηση, αυτό σημαίνει «τυπική νομιμότητα —απαραίτητη εγγύηση για να διαφυλαχθούν και να πραγμα1. Ιταλική Εθνική Εταιρεία: πατριωτική οργάνωση.
Ιδρύθηκε
1857 με σκοπό την ενοποίηση της Ιταλίας υπό την ηγεμονία του Piemonte.
Βλ. σχετικά Αντ. Λιάκου, Η ιταλική ενοποίηση

και η Μεγάλη

Ιδέα,

εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1985, σ. 23.
2. Μολονότι το Βασίλειο της Ετρουρίας είχε ιδρυθεί από τον Βοναπάρτη, η Μαρία Λουίζα είχε ακολουθήσει στη διακυβέρνηση του τα πρότυπα του Λεοπόλδου Α' της Λορένης και είχε γίνει συμπαθής στους Τοσκάνους. Βλ. P. Marmottan, Le Royaume d'Etrurie (1801-1807), Paris
1906.

το

πραγματωθούνοιμεγάλες κατακτήσεις της επανάστασης (αλλά σ' ένα
περιβάλλον αυταρχισμού και συγκεντρωτισμού στη λήψη αποφάσεων)—, αποτελεσματικότητα και ορθολογισμό των οργάνων
διακυβέρνησης, κεντρικών και περιφερικών, με μία γραφειοκρατία αριθμητικά ευρεία και με υψηλό επίπεδο λειτουργικότητας» 1 . για τους Ιταλούς μελετητές, ο τύπος αυτός της διοίκησης
αποτελούσε ρήξη με το πρόσφατο παρελθόν —που διατηρούσε
έντονες τις αναμνήσεις των τοπικών κοινοτήτων (comuni)— και
παράγοντα προετοιμασίας για τη μελλοντική συγκρότηση της
ενωμένης Ιταλίας. Είχε επίσης «μεγάλη αξία παιδαγωγική για
τα πολιτικά ρεύματα επειδή παρείχε υποσχέσεις για ευρύτερη
συμμετοχή προσώπων και κοινωνικών στρωμάτων στη διαχείριση της εξουσίας...» 2
Στον κοινωνικό τομέα το Ναπολεόντειο σύστημα εξασθένισε
τις διακρίσεις μεταξύ των τάξεων, περιόρισεσεαπλότύποτην
κατοχή των κληρονομικών τίτλων και συνέβαλε στην ανάδειξη
μιας νέας κυρίαρχης τάξης με κριτήριο την Ιδιοκτησίακαιτη
θέση στην Ιεραρχία της γραφειοκρατίας. στην Τοσκάνη, όπου
ήδη πριν από τη γαλλική κατοχή είχαν ωριμάσει οι συνθήκες
για την κατάργηση των προνομίων του κλήρου και των ευγενών,
έγιναν πρόθυμα δεκτές οι ναπολεόντειες μεταρρυθμίσεις, όπως
αργότερακαιοιφιλοδοξίες του Risorgimento, αλλά πάντα με
μια μετριοπάθεια που αντικατόπτριζε τις τάσεις μιας αριστοκρατίας, κυρίως από γαιοκτήμονες, που δεν ήταν σε αντίθεση
προς τους νεωτερισμούς, και μιας αστικής τάξης που ήταν ξένη
προς τους φανατισμούς, αλλά διαθέσιμη για. ανανεωτικές προσπάθειες 3 .
1. Vittorio Biotti, «Momenti dell'evoluzione istituzionale a Pisa
e nel Granducato di Toscana dal 1814 al 1847» στο Una città tra provincia e mutamento, εκδ. A.S.P. 1985.

2. C. Chisalberti, Dall'antico regime al 1848, Bari 1974, σελ. 115.
3. Βλ. G. Galasso, «La nuova borgesia, la "monarchia amministrativa" e i governi restaurati» στο Dagli stati preunitari

all'unificazione,

Bologna 1981.

dell'antico

regime

Τι απέμεινε μετά την Παλινόρθωση από τις τομές που πραγματοποιήθηκαν την εποχή της γαλλικής ηγεμονίας; Φαινομενικά επανήλθε το παλαιότερο καθεστώς. « Η αντίδραση όμως
αρκέστηκεστοεθιμοτυπικό μέρος»1. Μετά από μια σύντομη περίοδο αμφιταλαντεύσεων, στο διάστημα της οποίας συγκρούονται
οι ακραιφνώς παλινορθωτικές τάσεις με τις τρέχουσες πραγματικότητες, υιοθετούνται αρκετοί από τους ναπολεόντειους θεσμούς με διάφορες αλλαγές, ονομαστικές και άλλες, για συμβολικούς λόγους μάλλον. οι καιροί είχαν αλλάξει. οιαρχές του
Μ. Δουκάτου προτίμησαν να ενδώσουν στις απαιτήσεις τους
παρά να υποτιμήσουν το ιστορικό βάρος των κοινωνικών ανακατατάξεων, των διοικητικών εμπειριών και των ιδεολογικών
εγχαράξεων της προηγούμενης περιόδου.
κριτες δύο φάσεις, από τις οποίες η πρώτη καλύπτει το διάστημα
από τη λήξη της Γαλλοκρατίας ως τα τέλη της δεκαετίας του
'30 και η δεύτερη λήγει με τον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας.
στα πολιτικά πράγματα της πρώτης φάσης, που ονομάζεται
συχνά Fossombroniana από το όνομα του εμπνευστή των διοικητικών ρυθμίσεων, κυριαρχεί στον τρόπο διακυβερνήσεως μια
τάση μετριοπαθούς συντηρητισμού που έχει σκοπόνααποτρέψει
τη συμμετοχή της Τοσκάνης στους μεγάλους αγώνες, που είχαν
ήδη δρομολογηθεί στην Ιταλία από το 1820, με το να προσδώσει
στη διακυβέρνηση έναν χαρακτήρα πατρικό, φωτισμένο και μεγαλόκαρδο. με μια σειρά νόμων, από τους οποίους ο πρώτος και
βασικός θεσπίστηκε το 1814 2 , εγκαθιδρύεται ένα καθεστώς με
κυριότερο χαρακτηριστικό τον διοικητικό συγκεντρωτισμό κατά
τα ναπολεόντεια πρότυπα 3 . στην Presidenza di Buon Governo
1. στο ίδιο, σ. 219.
2. A.S.F. Bandi Toscana, 21. LVII, Motuproprio con quale sono
abolite le prefetture ecc., Firenze, 27 Ιουνίου 1814.
3. οι κυριότεροι από τους νόμους της τριακονταετίας 1808-1838 εκτέθηκαν στη «Mostra documentaria, 16 Novembre-21 Dicembre 1985»

ανατέθηκαν εξουσίες ανάλογες μ' εκείνες της Prefettura. Ό λ ε ς
οιαρχές της Τοσκάνης, οποιαδήποτε εξουσία κι αν ασκούσαν,
ήταν υπόλογες απέναντι σ' αυτήν για θέματα στρατιωτικά, αστυνομικά, οικονομικά, εκπαιδευτικά. Ορισμένεςαπότιςεξουσίες
αυτές, κυρίως αστυνομικές, ασκούνταν από τους Auditori di
Governo. σε κάθε περιφέρεια εγκαθιδρύθηκαν τοπικές αρχές
βασιλικών κομισάριων (commissarii regii). στις μεγαλύτερες
πόλεις —Λιβόρνο, Πίζα, Σιένα— οι τοπικοί άρχοντες πήραν
σε λίγο τον τίτλο του Κυβερνήτη (Governatore) και «αντιπροπροσώπευαν από πρώτο χέρι τον πατέρα Αρχιδούκα» 1 . το σκοτεινό σημείο του όλου συστήματος, αν λάβει κανείς υπόψη ότι
ο συγκεντρωτισμός, με τα κριτήρια της εποχής, δεναποτελεί
οπισθοδρόμηση, είναι η σύμπτωση της εκτελεστικής και της
δικαστικής εξουσίας στις ίδιες παραπάνω αρχές. Αποκορύφωμα
του συντηρητισμού στην απονομή της δικαιοσύνης ήταν η λεγόμενη «Podestà economica», δηλαδή η εξουσία να κινούνται από
τον Πρόεδρο της Χρηστής Κυβερνήσεως,αλλάκαιαπότους
Κυβερνήτες και από τους Auditori, συνοπτικές διαδικασίες για
την εκδίκαση ορισμένων υποθέσεων. με τον τρόπο αυτόν εκδικάζονταν, όπως θα δούμε, λεπτές υποθέσεις, πολιτικού κυρίως
περιεχομένου, με τόση «διακριτικότητα», ώστε «επρόκειτο μάλλον για οικονομία δικαιοσύνης και ευσπλαχνίας, παρά για οικονομία χρόνου» 2.
τηθεί η τομή μεταξύ των δύο φάσεων στην πολιτική ιστορία
της Παλινόθρωσης στο 1838, οπότε εκδόθηκε ο νόμοςγιατην
δικαστική μεταρρύθμιση 3. το κυριότερο χαρακτηριστικό του νόπου οργάνωσαν τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας και αναλύονται στο βιβλίο
της εκθέσεως Una città ..., ό.π., σ. 13-48.
1. Giuseppe Giusti, Cronoca dei fatti di Toscana, Le Monnier, Firenze 1948.
2. στο ίδιο, σ. 109.

3. A.S.F. Bandi Toscana, 45. XLIII, Motuproprio di Riforma
organica dei tribunali del Granducato, Firenze, 2 Αύγουστου 1838..

νόμουαυτούείναι ότι μειώνει την επιρροή τηςεκτελεστικής στη
δικαστική εξουσία 1, χωρίς βέβαια να θέτει και απολύτως σαφή
όρια. η «Podestà economica» αφαιρείται από τους Governatori, αλλά παραμένει στην Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η μεταρρύθμιση έχει προκύψει από τη σύγκρουση ανάμεσα στις νεωτεριστικές και συντηρητικές τάσεις και «φέρει τη
σφραγίδα της διελκυστίνδας αυτής[...] Ωστόσο, αυτές οι προσμείξεις και αυτές οι αντιφάσεις ήταν αρκετά καλύτερες από την δύσπιστη λογική της Φοσσομπρονιανής ακινησίας» 2 .
Η δικαστική μεταρρύθμιση, μαζί με τη διοργάνωση δύο
θρυλικών επιστημονικών συνεδρίων3, που μετατράπηκανσεεστίες
επαναστατικής σκέψης, και με τη μεταρρύθμιση στα Πανεπιστήμια (1839-41 ) 4 , άνοιξε το δρόμο για τις εξελίξεις στην Τοσκάνη στο διάστημα της δεκαετίας που ακολούθησε. Η «πατρικότητα» της Χρηστής Κυβερνήσεως άγγιξε, στα χρόνια αυτά, τα
όριά της : περιστοιχιζόμενος και κατάλληλα χειραγωγούμενος
από φιλελεύθερους πολιτικούς και λογίους, ο Λεοπόλδος ο Β'
φιλοδόξησε να λάβει το χρίσμα του φιλελεύθερου μονάρχη. Άδικα
ο Μέτερνιχ του κάνει παρατηρήσεις" στον Schnitzer, τον πρέσβη
τηςΑυστρίας,πουτουδιαβιβάζει τις ανησυχίες του Καγγελαρίου,
οΑρχιδούκας απαντάει ειρωνικά λέγοντας ότι δεν πρέπει να
τα βλέπουμε όλα μαύρα5. Εισακούει τα αιτήματα των «πιστών
υπηκόων του», όπως του τα διερμηνεύει ο σύμβουλος του Cosimo
Ridolfi 6 και προσπαθεί να κρατήσει σε Ισορροπία τις σχέσεις
1. Βλ. «L'amministrazione del Granducato di Toscana dal 1815 al
1859» στον οδηγό της Mostra storica dell'unificazione

amministrativa

ita-

liana, Firenze, 1965.
2. Giuseppe Montanelli, Memorie

sull'Italia

e specialmente

sulla

Toscana, Torino 1855, σ. 36.
3. Βλ. εδώ, κεφ. «Πνευματική Κίνηση».
4. Βλ. εδώ, κεφ. «Ιστορία του Πανεπιστημίου».
5. Paolo Tronci e Giovanni Sforza, Annali Pisani, Pisa 1868,
σ. 358-359.
6. Πρόκειται για έναν από τους διαπρεπέστερους μεταρρυθμιστές δια-

του μ' αυτούς, αλλά και με τους σκληρούς ηγεμόνες τωνάλλων
κρατών της Ιταλίας, που συχνά του ζητούν την έκδοση των πολιτικών προσφύγων που καταφθάνουν κατά κύματα στην Τοσκάνη 1.
Ο θάνατος του Πάπα Γρηγορίου I ς 'καιηανάρρησητου
Πίου Θ' στον παπικό θρόνο το 1846 παρέχει στην Κυβέρνηση
της Τοσκάνης κίνητρο για μεταρρυθμίσεις, αλλά και κάλυψη.
Ο περίφημος Pio Nono χορηγεί γενική αμνηστία στο παπικό
κράτος και, μέσα στους πανηγυρισμούς για την πρώτη επέτειο
της αμνηστίας, θεσπίζεται στην Τοσκάνη, ο νόμος για την ελευθεροτυπία. «το μόνο που μας έλειπε στα γηρατιά μας, που δοκιμάστηκαν από τόσες εναλλαγές της τύχης, ήταν ο μπελάς ενός
πάπα που ελευθεριάζει», έγραφε ο Μέτερνιχ στον Radetzky 2 .
καιομεν πάπας δεν επέμεινε για πολύ να ελευθεριάζει 3, ενώ
αντίθεταοΑρχιδούκας προχωρεί τον ίδιο χρόνο στη συγκρότηση πολιτοφυλακής (Guardia Civica) για την προστασία της
«εθνικής ανεξαρτησίας». Στις 16 Φεβρουαρίου 1848 παραχωρεί
σύνταγμα και, συγχρόνως σχεδόν, κηρύσσει τον πόλεμο κατά
της Αυστρίας στο πλευρό του Piemonte 4 . Ή τ α ν η στιγμή που
ο Δούκας της Λορένης χρειαζόταν όχι μόνο την εύνοια,αλλάκαι
τη συνεργασία των υπηκόων του. Δεν αρκέστηκε λοιπόν στην
παραχώρηση της ελευθεροτυπίας, που χρησιμοποιήθηκε στην
Τοσκάνη κατά την Ιταλική παροιμία «δώσε μου ένα δάχτυλο
καιθασου αρπάξω το χέρι» 5 , αλλά έδωσε στους Τοσκάνους και
διανοούμενουςτηςΤοσκάνης, εξέχοντα Γεωργόφιλο και εκδότη του προοδευτικού περιοδικού Giornale Agrario.
1. G. Giusti, ό.π., σ. 63.
2. στο ίδιο, σ. 95.

3. «Il lupo muta il pelo ma il vizio mai», στο ίδ ιο, σ. 89.
4. το διάγγελμα του Carlo Alberto προς το λαό του LombardoVeneto στην L'Italia, Supplemento al No 47, 11 Φεβρουαρίου 1848. το
κάλεσμα του Λεοπόλδου προς το λαό της Τοσκάνης στο No 65, Μάρτιος
1848. Βλ. επίσης V. Gioberti, Del rinnovamento

civile d'Italia,

κεφ. XXV.

5. «Dammi una ditta e ti piglio la mano». (G. Giusti, ό.π., σ. 115).
για τις εφημερίδες κτλ., βλ. εδώ, κεφ. «Πνευματική κίνηση».

όπλα. Ό π ω ς ήταν φυσικό, εκείνοι —και ιδιαίτερα οι εθελοντές
του Λιβόρνου— δεν ήταν τόσο πρόθυμοι να τα επιστρέψουν όταν
ο Λεοπόλδος αποφάσισε να συνθηκολογήσει.
(1849-59), ενώ θα μπορούσε να λέγεται Παλινόθρωση No 2,
αφού ακολουθεί την επιστροφή του Λεοπόλδου από την Gaeta
«για να σώσει τον φτωχό αυτό τόπο από την αναρχία» 1, ονομάζεται συνήθως από τους Ιστορικούς «Περίοδος της αντεπανάστασης». το σύνταγμα καταργήθηκε το Πανεπιστήμιο ακρωτηριάστηκε. Η Τοσκάνη, για πρώτη φορά στην Ιστορία της, παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά αστυνομικού κράτους. στο τέλος
της περιόδου ο Μέγας Δούκας θα φύγει για δεύτερη φορά, τώρα
όμως όχι «πικραμένος», αλλά κατησχυμένος 2.

Πνευματική κίνηση
Η πνευματική κίνηση και οι ιδεολογίες που διαμορφώθηκαν
την πρώτη πεντηκονταετία του περασμένου αιώνα στην Τοσκάνη
σφραγίστηκαν από το πέρασμα των Γάλλων. «η παρουσία των
επαναστατικών στρατευμάτων η, εστω και εφήμερη, ανθηση τοπικών κυβερνήσεων [...] κι ακόμα ύστερα, η ναπολεόντεια κυριαρχία εδωσαν μια μεγάλη ώθηση στον παλιό κόσμο,εθεσανσε
κυκλοφορία νέες Ιδέες και νέες πρωτοβουλίες, συνετέλεσαν στην
κινητοποίηση μεγάλων πολιτισμικών και κοινωνικών δυνάμεων» .

1. G. Giusti, ό.π., σ. 184.
2. στο ίδιο, σ. 240 : «ο Αρχιδούκας, που είχε ως τότε
την
αγάπη
καιτηνεκτίμησητωνπολιτών ως άνθρωπος καλών προθέσ
κι αν κάμει θαύματα, δεν θα ξεπλύνει αυτό το στίγμα ούτε από το όνομά
του ούτε από το όνομα της οικογενείας του...»
3. Roberto Pertici, «Uomini e cose dell'editoria pisana» στο Una
città ...,ό.π.

2. Giov. Aless. Franc. Carmignani

ροές των νεωτεριστικών ιδεολογιών στο χρονικό διάστημα της
γαλλικής ηγεμονίας. Η ονομασία «Napoleonidi», που δόθηκε
στουςοπαδούςτωνΙδεών της γαλλικής επανάστασης,αφορά
μάλλον το παρελθόν της πολιτικής τους δράσης παρά τις καταβολές της Ιδεολογίας τους. Αφορά επίσης μία εμπειρία που
εμπλούτισε και εν μέρει χρωμάτισε την ιδεολογία αυτή. οι Ε π τ α νήσιοι εξάλλου που φοιτούσαν εκείνη την εποχή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας είχαν ήδη, σε τρυφερή ηλικία, μια ανάλογη εμπειρία. το γεγονός ότι τότε διδασκόταν στο Πανεπιστήμιο της
Πίζας ο Ναπολεόντειος κώδικας ίσως έδωσε ένα ειδικό εφόδιο
σ' εκείνους που προορίζονταν για το πολιτικό στάδιο. Περισσότερο όμως επηρεάστηκαν, κι αυτοίκαιοιάλλοι Έλληνες,από
το γενικότερο πνευματικό κλίμα που επικρατούσε τότε στην
Τοσκάνη και όχι μόνο εισέδυε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας,
αλλάκαιεκπορευόταναπόαυτό 1 .
μήσεις, συμφωνούν στη γενική διαπίστωση ότι οι πολιτικοί όροι
της εποχής επέτρεψαν να σημειωθεί στο Μ. Δουκάτο μια άνθηση της πολιτικής φιλοσοφίας που είχε θεμελιακή σημασία για
τις εξελίξεις του Risorgimento. στη Φλωρεντία της Παλινόρθωσης σχηματιζόταν σιγά-σιγά «μια διευθυντική τάξηπουδεν
περιοριζόταν πια στα στενώματα των τοπικιστικών αντιλήψεων,
αλλάάρχιζε νααντιλαμβάνεταιταπροβλήματα της διακυβερνήσεως με όρους, έστω και κατά προσέγγισιν, ενωτικούς και εθνικούς» 2 . στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Carmignani δίδασκε
τη διαφορά ανάμεσα στις αιώνιες αρχές του Δικαίου της Λογικής
καισταπεριστασιακά δόγματα του Δικαίου της πολιτικής· αντιμαχόταν τη θανατική ποινή και την ποινικοποίηση της πολιτικής
δράσης" εισηγούνταν νεωτεριστικές ιδέες για το ποινικό δίκαιο.
μεανάλογοπνεύμα και από ισάξιους καθηγητές υποστηρίζονταν,
1. Βλ. εδώ, «Πανεπιστήμιο της Πίζας-Πνευματικό κλίμα».
2. Α. Aquarone, «Le istituzioni» στο Bibliografia

dell'età del Riso-

rgimento in onore di A.M. Ghisalberti, Firenze 1971-74 I, σ. 17-18.

με συγγράμματα που έμειναν ιστορικά, επαναστατικές θεωρίες
για το Αστικό Δίκαιο 1 .
εποχή στην Ιδέα της ελευθερίας: ο Giovanni Battista Niccolini, ο Francesco Guerrazzi, ο Giuseppe Giusti... Ο Guerrazzi
ανέλαβε το 1828 την έκδοση του Indicatore Livornese που,
κάτω από τη μορφή ενός λογοτεχνικού περιοδικού, έκρυβε πολιτικές προθέσεις. το περιοδικό έκλεισε με διαταγή της Χρηστής
Κυβερνήσεως εξαιτίας ενός άρθρου του Mazzini. Λίγα χρόνια
αργότεραοGuerrazzi τελείωνε, μέσα στις φυλακές του Porto
Ferraio, το βιβλίο του L'assedio di Firenze που σήμερα θεωρείται ίσης σημασίας για τον διαφωτισμό με το I promessi
sposi του Manzoni. Ο Niccolini εγραφε τραγωδίες με πολιτικούς υπαινιγμούς τόσο σαφείς, ώστε ο πρεσβευτήςτηςΑυστρίας
σχολιάζοντας ένα έργο του μετά την πρεμιέρα, είπε«αυτότο
γράμμα απευθύνεται σε μένα» 2 . Ο Giusti, φοιτητής στην Πίζα
το 1831, εγραφε πολιτική σάτιρα. «δεν θα είμαστεάδικοιπρος
τις άλλες περιοχές της Ιταλίας», γράφει ο G. Montanelli, «αν
αποδώσουμε στη λογοτεχνία αυτή μεγάλο μέρος της εθνικής
και δημοκρατικής διαπαιδαγώγησης που κατέληξε στην τελευταία επανάσταση [... ] Μερικά από τα έργα ήταν δυσκολότατο να
τα προμηθευτεί κανείς, επειδή τα περισσότερα τυπώνονταν κρυφά
και καταδιώκονταν από την αστυνομία. Μα όποιος τα είχε, τα
δάνειζε στους αλλους...» 3 Ο Giusti ο ίδιος μας παραδίδει ότι
υπήρχαν πολλοί τρόποι να κυκλοφορούν τα βιβλία,ακόμακαι
πριν από την αρση της λογοκρισίας : «Όποιος έγραφε λιγάκι
ελεύθερα, η δεν μπορούσε να τυπώσει ούτε γραμμήηαφηνόταν
να τον ψαλιδίσουν από δω κι από κει. αν όμως τύπωνε έξω,
η δεν τον ενοχλούσαν καθόλου η η ενόχληση περιοριζόταν στην
κατάσχεση των βιβλίων και δεν ήταν δύσκολο να ξεγελάσει κα1. Βλ. Giuseppe Montanelli, ό.π., σ. 28.
2. στο ίδιο, σ. 23.

3. στο ίδιο, σ. 25-26.

κανείςτατελωνεία και το μισούπνι της αστυνομίας. Αντίθετα,
συνέβη αρκετές φορές να γίνεται κατάσχεση βιβλίωναπότην
αστυνομία κι υστέρα οι επικεφαλής της, κάνοντας τάχα πωςτα
είχαν κάψει στη στιγμή, να τα μεταπωλούν κρυφά η να τα μοιράζονται μεταξύ τους» 1 . στους δρόμους της Φλωρεντίαςκαιτης
Πίζας έβλεπε κανείς συχνά να εκτίθενται στους πάγκους απαγορευμένα βιβλία και φυλλάδια.
Μέσα στο κλίμα αυτό γεννήθηκε και άνθισε στη Φλωρεντία
ο κυριότερος φορέας νεωτεριστικών Ιδεών του Ιταλικού Risorgimento : το Gabinetto Letteraio του Pietro Vieusseux. Ιδρύθηκε με την άδεια της κυβέρνησης το 1820 και, μαζίμετην
Ανθολογία, το περιοδικό που εξέδιδε, έγινε το κέντρο του πνευματικού κινήματος που, από την Τοσκάνη, εξαπλώθηκε σ' όλη
την Ιταλία. «Εκεί συναντιόντουσαν ο Montani που είχε συντάξει, μαζί με τους μάρτυρες του Spilberg Pellico και Gonfalonieri, τον Conciliatore Milanese, ο Gabriele Pepe που
είχε πολεμήσει στον εθελοντικό στρατό για το σύνταγμα στη
Νάπολη, ευφραδής ρήτορας της ναπολιτάνικης βουλής, ο Giordani, κομψός και ρωμαλέος πεζογράφος» 2 . στο Gabinetto letteraio μπορούσε κανείς να διαβάσει κάθε εφημερίδα και κάθε
βιβλίο που έβγαινε στην Ευρώπη και εκεί σύχναζαν λόγιοι που
έφταναν στη Φλωρεντία από όλα τα μέρη της Ευρώπης. «η
Χρηστή κυβέρνηση περιοριζόταν να μουρμουρίζει λιγάκι, χωρίς
1. Cronaca..., ό.π., σ. 119.

2. G. Montanelli, ό.π., σ. 49-50. Ο ίδιος ο Montanelli, φοιτητής τότε
στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, συνεργαζόταν στην Ανθολογία και είχε συχνή αλληλογραφία με τον Vieusseux (Firenze, Biblioteca Nazionale, Carteggio Vieusseux). για το Gabinetto letteraio βλ. αναλυτικότερα Ν. Tommaseo, Di Giampietro Vieusseux e dell'andamento della civiltà italiana
in un quarto di secolo, Firenze 1864. Επίσης, Carteggio inedito fra N .
Tommaseo e G.P. Vieusseux a cura di V. Missori, Firenze 1981. για

τις πολιτικές δυνάμεις που εκφράζονταν μέσω της Ανθολογίας, βλ. Antonio Gramsi, Sul Risorgimento, ελληνική μετάφραση Γ. Μαχαίρα, εκδ.
Στοχαστής Αθήνα, 1987, σ. 251-252.

ποτέ να επιβάλλει κυρώσεις. Φούσκωναν οι φάκελοι του Μυστικού Αρχείου, προς αγαλλίασιν των Ιστορικών του μέλλοντος,
αλλά οι συναντήσεις εξακολουθούσαν ανενόχλητες, θρεμμένες από
την άνθηση της Ανθολογίας και τρέφοντας με τη σειρά τους το
φημισμένο εκείνο περιοδικό...» 1 Κι όμως: η Ανθολογία έκλεισε
το 1833 με διαταγή της Χρηστής Κυβέρνησης μετά από τη δημοσίευση ενός αρθρου που ενόχλησε τη ρωσική διπλωματία κι
έτσι «χάθηκε η ψευδαίσθηση για τη δυνατότητα ενός συμβιβασμού μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων» 2. Άδικα ο Tommaseo δήλωνε ότι το ανώνυμο άρθρο ήταν δικό του και ζητούσε
να υποστεί αυτός την τιμωρία. Η Ανθολογία δεν σώθηκε και
ο ακούραστος Vieusseux αναγκάστηκε να υπηρετήσει τους ίδιους
σκοπούς με άλλες εκδόσεις : του Giornale agrario , που δημοσίευε άρθρα και συζητήσεις οικονομικού περιεχομένου, του
Guida dell' Educatore,, που ήταν αφιερωμένος σε θέματα παιδαγωγικά και φιλοσοφικά, και του Archivio Storico, που προοριζόταν να φωτίσει την Ιστορία της Ιταλίας, με ανέκδοτα ντοκουμέντα από τα α ρ χ ε ί α 3 .
τύπων, δεν μπορούσε και να αποτρέπει εκδόσεις επιστημονικές
και λογοτεχνικές, που δεν προσέφεραν όμως λιγότερα στο ζήτημα
της αφύπνισης του Ιταλικού πατριωτισμού. Η Φλωρεντία, αλλά
και η Πίζα εξαιτίας του πανεπιστημίου της, ευτύχησαν να έχουν
1. Rosselli Nello, «Frammento della incompiuta "Vita di Giuseppe Montanelli"» στο Saggi sul Risorgimento

ed altri scritti, G. Einaudi,

σ. 107.
2. G. Montanelli, Memorie, Maradi I, 6. 25.
3. η 2κδοση του Guida dell'Educatore συνδέεται με την έντονη πολιτική κίνηση που απέβλεπε στην αναμόρφωση της εκπαίδευσης. Πρωτεργάτες του κινήματος ήταν ο Enrico Mayer, ο Luigi Frassi η Matilde Calandrini κ.ά.. Το Archivio storico εμπνέεται από τον πόθο της 2νωσης
και συνεργάζονται σ' αυτό κορυφαίοι ερευνητές της εποχής με πρωτ
νιστή τον Pietro Capei που δίδασκε το μάθημα Πανδέκται στο Πανεπιστήμιο της Πίζας.

εκδοτικούς οίκους, που η ακτινοβολία τους απλωνόταν σ' όλη
την Ιταλία και, στα χρόνια της Γαλλοκρατίας, σ' όλη την αυτοκρατορία. Ή δ η από την πρώτη δεκαετία του αιώνα, οι εκδότες
που τυπώνουν βιβλία δικής τους επιλογής διαδέχτηκαν τους παλιούς tipografi-stampatori. Μερικοί από τους οίκους αυτούς
είχαν δικά τους βιβλιοπωλεία-αναγνωστήρια. το Gabinetto di
lettura του Giuseppe Nistri και το βιβλιοπωλείο του Niccolò
Capurro στην Πίζα έγιναν πνευματικά κέντρα, μικρογραφίες του
Gabinetto Letteraio της Φλωρεντίας. Κάποτε οι εκδότες διακινδύνευαν να αψηφήσουν τις απαγορεύσεις της λογοκρισίας : ο
οίκος Fratelli Nistri πλήρωσε ακριβά την έκδοση του Le Mie
prigioni του Pellico το 1833 και ο Ζακυθινός εκδότης Διονύσιος Λεονταράκης 1 βρισκόταν σε αδιάκοπο πόλεμο με τους λογοκριτές.
Ανάμεσα στους εκδότες των αρχών του αιώνα, που ήταν οι
περισσότεροι χωρίς καμιά παιδεία, δρούσε στην Πίζα ο καθηγητής-εκδότης-βιβλιοπώλης Giovanni Rosini, λαμπρός δάσκαλος της Ιταλικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, που
είχε κληρονομήσει τα πιεστήρια και τα τυπογραφικά στοιχεία
του Provveditore και ιστορικού του Πανεπιστημίου Angelo
Fabbroni. Κλασικιστής, λογιότατος και συγγραφέας ο ίδιος,
πραγματοποίησε εκδόσεις που σήμερα είναι περιζήτητεςαπότους
συλλέκτες. Επιβίωσε ως εκδότης δημιουργώντας διάφορες εταιρείες με τυπογράφους, βιβλιοπώλες και εκδότες η επιχορηγούμενος από το κράτος και από πλούσιους μαικήνες.τοεργοτου
Rosini συνέχισε, στις αρχές της δεκαετίας του '30, ο Διονύσιος
Λεονταράκης.
η έκδοση περιοδικών με κορυφαίο την Ανθολογία. το 1822 εκδίδεται στην Πίζα από καθηγητές του Πανεπιστημίου το περιοδικό Nuovo giornale de'letterati, που έφερε επάξια τον τίτλο
1. Για τον Λεονταράκη βλ. αναλυτικά στο κεφ. «Διονύσιος Λεονταράκης».

της παλαιότερης έκδοσης του Angelo Fabbroni (1771-1796) και
συναγωνιζόταν την Ανθολογία σε σοβαρότητα και ακτινοβολία,
αλλά όχι και σε φιλελευθερισμό 1. Φιλελεύθερα περιοδικά διαφόρων αποχρώσεων, από τα οποία αναφέρθηκε ήδη ο Indicatore,
εκδίδονταν και στο Λιβόρνο με διάφορες, φαινομενικά αθώες, ονομασίες. στα περιοδικά της Πίζας ας προστεθεί τέλος η βραχύβια έκδοση του Educatore del Povero από τον Διονύσιο Λεονταράκη και του Indicatore Pisano, στου οποίου τη σύνταξη μετείχε ο Λεονταράκης 2.
πληροφορίες δεν είναι τόσο συγκεκριμένες. ο Montanelli αναφέρει ότι ο ίδιος μαζί με μια ομάδα Πιζάνων τύπωνε φυλλάδια
και βιβλιαράκια σ' ένα μικρό πιεστήριο στη Λούκα κιέτσιοι
αρχές τηςΤοσκάνης, αν έπιαναν κανένα, δεν μπορούσαν να αποδώσουν ευθύνες στους τυπογράφους του κράτους. για τον ίδιο
σκοπό οι Λουκέζοι τύπωναν τον παράνομο Τύπο τους στην Τοσκάνη 3 . Ένα μικρό περιοδικό, με τον τίτλο Notizie italiane
κυκλοφορούσε παράνομα στην Πίζα λίγο πριναπότηνάρσητης
λογοκρισίας και διαβαζόταν «με απερίγραπτη απληστία» 4 . Επα1. Στο A.S.P. σώζεται μια διαμαρτυρία για τις καθυστερήσεις που
προξενεί στην έκδοση του φύλλου η λογοκρισία με τις υπογραφές έξι καθηγητών του Πανεπιστημίου, μεταξύ των οποίων του Carmignaniκαιτου
Rosini (Governatore 76, 1829).
2. Σπάνιες εκδόσεις των πρώτων δεκαετιών του 19ου αιώνα, μεταξύ
των οποίων το πρώτο τεύχος του Educatore del povero, εκτέθηκαν στην
«Mostra Documentaria 16 nov./21 dicembre 1985», που οργάνωσαν
τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας. το τεύχος βρίσκεται στο Μιλάνο» Musei
del Risorgimento e di Storia Contemporanea. για τη συμμετοχή του
Λεονταράκη στη σύνταξη του Indicatore Pisano, βλ. Σπ. Δε Βιάζη, «Διονύσιος Λεονταράκης», Ποιητικός Ανθών, Ζάκυνθος, έτος Α', Φεβρουάριος 1887.
3. G. Montanelli, Memorie sull'Italia..., ό.π.,σ. 199-200. για τον τρόπο,
με τον οποίο εντοπίζονταν από την αστυνομία τα τυπογραφεία που τύπωναν
παράνομα, βλ. εδώ, κεφ. «η επέτειος».
4. στο ίδιο, σ. 208.

Επαναστατικά μανιφέστα, φυλλάδια και βιβλιαράκια εκδίδονταν στη
Φλωρεντία και άλλα τυπώνονταν στη Σιένα. τα περισσότερα κυκλοφορούσαν από πόλη σε πόλη και μοιράζονταν σ' όλη την Τοσκάνη. Α π ό τη Μασσαλία έφτανε η εφημερίδα του Mazzini
Giovane Italia και άλλα έντυπα, είτε γαλλικά είτε Ιταλικά γραμμένα από Ιταλούς φυγάδες, έφταναν από το Παρίσι 1 .
Η Χρηστή Κυβέρνηση, αφού προσπάθησε μάταια να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με διώξεις, θέσπισε, το 1847, τον νόμο
γιατηνελευθεροτυπία, που έζησε τόσο λίγο όσο διήρκεσαν οι
ελευθερίες εκείνες. αν όμως το διάστημα ήταν πολύ μικρό, οι
καιροί ήταν πολύ ώριμοι. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα
έκαμαν την εμφάνισή τους στην Τοσκάνη αρκετές πολιτικές εφημερίδες όλων των αποχρώσεων : L'Alba, μεαρχισυντάκτη τον
Σικελό πρόσφυγα La Farina - La Patria, με διευθυντές τον
Bettino Ricasoli, τον Raffaello Lambruschini και τον Vincenzo Salvagnolr ο Vieusseux αναγγέλλει την έκδοση της La
Fenice , που όμως δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ 2 , στο Λιβόρνο
εκδίδεταιοCorriere Livornese· στην Πίζα κάνει την εμφάνισή της η L'Italia με διευθυντή τον Biscardi και συνεργάτες τον
Montanelli, τον Centofanti, τον Matteucci και άλλους, πανεπιστημιακούς και μη, καθώς και τον Giusti 3 . Η L'Italia παρα-

1. Για τη δράση των φοιτητών στον τομέα του παράνομου τύπου, βλ.
εδώ «Πανεπιστήμιο της Πίζας-Πολιτική δράση».
2. η αναγγελία, με τον τίτλο «La Fenice, Rassegna Italiana, edita
e diretta da Gio: Pietro Vieusseux» και με τον κατάλογο των μελλοντικών
συνεργατών — όλα ονόματα κορυφαίων διανοουμένων του Risorgimento —,
δημοσιεύεται στην εφ. L'Italia, Anno I, No 2, 26 Ιουνίου 1947.
3. Moto της εφημερίδας ήταν οι λέξεις Riforme και Nazionalità και
η βινιέτα της εικόνιζε την ιταλική χερσόνησο με το στίχο του Πετρ
«Salve cara Deo tellus sanctissime, salve!». Διεξοδική αναφορά στις
πολιτικές εφημερίδες της εποχής δημοσιεύεται στην εφ. L'Alba της Φλωρεντίας, α. I, 12 Ιουλίου 1847, No 15, σε άρθρο με τον τίτλο «La stampa politica in Toscana» : «Αρχίζει μια νέα ζωή για μας, ο πολιτικός
Τύπος γεννήθηκε και δεν υπερεκτιμάμε τη σημασία του αν διαβεβαιώσουμε
ότιταμάτια της Ιταλίας και μεγάλου μέρουςτηςΕυρώπηςείναι στραμμ

παρακολούθησε
όλη την προετοιμασία και τη μεγάλη έξοδο της Πολιτοφυλακής και της Φοιτητικής Φάλαγγας· παρακολούθησε και
την ήττα και έκλεισε δύο χρόνια μετά την έκδοσή της.
Δέκα χρόνια ακριβώς πριν από την ήττα, την εποχή των μεγάλων μεταρρυθμίσεων του Λεοπόλδου Β',οργανώνεταιστην
Πίζα, με πρωτοβουλία του ίδιου του Αρχιδούκα, το πρώτο μεγάλο συνέδριο Φυσικών Επιστημών. Είναι ένα γεγονός που θεωρείται σταθμός στα πνευματικά και πολιτικά πράγματα όχι μόνο της Τοσκάνης, αλλά και ολόκληρης της Ιταλίας. Ο Λεοπόλδος, με τη διοργάνωση του συνεδρίου, Ικανοποίησε «την επιθυμία να φιγουράρει ακόμα μια φορά ως προστάτης και υποστηρικτής των επιστημονικών σπουδών»1 και οι φιλελεύθεροι
λόγιοι βρήκαν μια χρυσή ευκαιρία να προπαγανδίσουν,αλλάκαι
να ζήσουν για δέκα πέντε μέρες, την ένωση της Ιταλίας.
Πρόσκληση πήραν όλοι οι λόγιοι τηςΙταλίαςπουασχολούνταν
μεταθέματα του συνεδρίου και οι πιο σημαντικές επιστημονικές
ενώσεις χωρίς εξαίρεση, αλλά τελικά πήραν μέρος μόνο αντικαθεστωτικοί διανοούμενοι. ο πάπας απαγόρευσε στους υπηκόους του όχι μόνο τη συμμετοχή, αλλάκαιτηναλληλογραφία
μετοσυνέδριο2. Πρόκληση εναντίον του Βατικανού θεωρήθηκε
η συμμετοχή στο συνέδριο του Francesco Orioli, εξόριστου από

προς εμάς για να δουν ποια χρήση θα κάμουμε [...] Πέντε πολιτικές εφημερίδεςεκδίδονταιήδη στην Τοσκάνη [...] η Gazzetta di Finenze περιορίζεται στη δημοσίευση των κυβερνητικών διαταγών,οιάλλες όλεςανήκουν στο μεγάλο κόμμαπουθααποκαλέσουμε"liberale nazionale..."»
1. Alessandro Marucelli, «Scienziati Italiani a congresso-Pisa 1-15
ottobre 1839» στο Una città..., ό.π., σ. 115. η πρώτη τέτοια δόξα του
Λεοπόλδου ήταν η συμμετοχή του Μ. Δουκάτουστηνεπιστημονικήαποστολή
στην Αίγυπτο που πραγματοποίησαν οι Γάλλοι με τον Champollion. Την
Τοσκάνη εκπροσώπησε σ' αυτήν επάξια ο καθηγητής ανατολικών γλωσσών
του Πανεπιστημίου της Πίζας Ippolito Rosellini.
2. A.S.P. Comune F, 159, αντίγραφο της εγκυκλίου του Card. Lambruschini προς όλους τους γραμματείς των πανεπιστημίων του παπικού
κράτους, Ρώμη, Σεπτέμβριος 1839.

3. Francesco Orioli

το παπικό κράτος που έφτασε στην Πίζα ως εκπρόσωπος
Ιονίου Ακαδημίας 1 . Ο δούκας της Μοδένας απαγόρευσε επίσης στους υπηκόους του να πάρουν μέρος στο συνέδριο και το
ίδιο έκαμε ο Φερδινάνδος Β' στη Νάπολη. Όσοι υπήκοοι των
κρατών αυτών πήγαν στην Πίζα είτε ήταν εξόριστοι είτε δίδασκαν σε πανεπιστήμια άλλων κρατών. Α π ό τους Τοσκάνους
αναφέρονται ο G. Giorgini, Provveditore τότε του Πανεπιστημίου, ο Rosini, ο Montanelli, ο Pietro Vieusseux, ο Enrico
Mayer, εξόριστος επίσης, ο Lambruschini, ο Cino Capponi, ο
Gio: Batta Niccolini... Είναι αυτοί και άλλοι που συνυπέγραψαν
την αίτηση να γίνουν τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος
Γαλιλαίου στην τελετή ενάρξεως του συνεδρίου και τελικά εισακούστηκαν, μολονότι αυτό ήταν μια συμβολική ενέργεια που
στρεφόταν εναντίον του Βατικανού.

επιστημονικό περιεχόμενο του συνεδρίου. Ό σ ο για την πολιτική
του σημασία, οι Ιταλοί Ιστορικοί συμφωνούν ότι το συνέδριο
της Πίζας, ως πρόδρομος και άλλων συνεδρίων που ακολούθη
σεάλλεςπόλεις της Ιταλίας, συνετέλεσε στην καταπολέμησ
του τοπικισμού και ένοιξε το δρόμο σε προσπάθειες που α
ρούσαν στην ενιαιοποίηση των μέτρων και των σταθμών, του
νομισματικού συστήματος, των τελωνειακών δασμών κτλ. και
προετοίμαζαν το δρόμο για την ενωση 2 . Με την έννοια αυτή ήταν
δικαιολογημένοι οι φόβοι του Αυστριακού πρεσβευτή που έγραφε
ότι το συνέδριο ήταν προορισμένο να «εξασθενήσει κρυφά τις
ψυχές για να θεμελιώσει το κολασμένο έργο της ιταλικής αναγέννησης» 3 .

1. Ο Francesco Orioli από τη Μπολόνια (1785-1856) ήταν πολιτικός
φυγάδας στην Κέρκυρα και δίδασκε φιλοσοφία στην Ιόνιο Ακαδημία.
Επέστρεψε στην Ιταλία μετά την αμνηστία που δόθηκε το 1848απότον
πάπα Πίο Θ'.
2. Alessandro Marucelli, ό.π., σ. 137.
3. Ρ. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 352 (παράθεμα).

Πολιτικά ρεύματα

των Ιταλών ιστοριογράφων και στη μελέτη αυτή, είναι γενικευτικός. Καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ιδεολογιών που συγκρούονται
μεταξύ τους σε πολλά σημεία : στο θέμα της τακτικής υπάρχουν
διαφωνίες ανάμεσα στους οπαδούς της ένοπλης εξέγερσης 1 και
τους μετριοπαθείς οπαδούς των μεταρρυθμίσεων, που αποστέργουν την ανοιχτή σύγκρουση με τον Αρχιδούκα και προσπαθούν
να αποτρέπουν τις εντάσεις 2 . ως προς τις δυνάμεις, στις οποίες
πρέπει να στηριχθεί το κίνημα, άλλοι στρέφονται προς την ανερχόμενη αστική τάξη, τους διανοούμενους και τη νεολαία, ενώ
οι λεγόμενοι οπαδοί του Idealismo Cattolico προσπαθούν να
προσεταιριστούν τον κλήρο 3. Οι μοναρχικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν
στη δυνατότητα να δημιουργηθεί κράτος ελευθερίας χωρίς να
πέσουν οι πριγκηπικοί θρόνοι, ενώ οι δημοκρατικοί οραματίζονται την πολιτεία των ίσων. στο μεγάλο θέμα της ενώσεως σοβεί μια σύγκρουση ανάμεσα στους αυτονομιστές και τους ενωτικούς που εκδηλώνεται εντονότερη στις παραμονές του δημοψηφίσματος για την ενσωμάτωση της Τοσκάνης στο Piemonte.
στο γλωσσικό ζήτημα, που συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές
ζυμώσεις της εποχής, η Τοσκάνη γίνεται το επίκεντρο της διαμάχης ανάμεσα στους καθαρολόγους (puristi), που κηρύσσουν

1. Η τάση αυτή εκπροσωπήθηκε στη Λομβαρδία, θεωρητικά και πρακτικά, από τον Carlo Cattaneo. στην Τοσκάνη είχε μικρή απήχηση,
αν
εξαιρέσουμετηνπερίοδο 1848-49 και 1858-59. ο G. Montanelli φαίν
νατηνεκπροσωπεί στην Πίζα σε μια μόνο φάση της πολυκύμαντης π
τικής σταδιοδρομίας του.
2. Τη σχετική Θεωρία εισηγήθηκε ο V. Cuoco, που υποστήριζε ότι
ηελευθερίακατακτάται με την αρετή.
3. Θεωρητικός της τάσης αυτής ήταν ο Vincenzo Gioberti, φιλόσοφος
και πολιτικός, που οραματιζόταν την ενοποίηση της Ιταλίας υπό το
τρο του πάπα.

την επιστροφή στη γλώσσα της Φλωρεντίας του 14ου αι. και την
απαλλαγή της από τους βαρβαρισμούς που της άφησε η Γαλλοκρατία, και στους ανανεωτές, που πρεσβεύουν τον σεβασμό στη
γλωσσική πραγματικότητα της εποχής 1 .
όλο το διάστημα της πρώτης πεντηκοναετίας του αιώναγιανα
δώσει τη θέση της στη νέα κατάσταση των πολιτικών πραγμάτων,
που διαμορφώθηκε εξαιτίας των νέων μεθόδων διακυβερνήσεως στην Τοσκάνη, αλλά και της γενικότερης Ιταλικής συγκυρίας, στη δεκαετία 1849-1859.
Oι ιδιότυπες πολιτικές συνθήκες στην Τοσκάνη,ιδίωςστο
διάστημα της πατρικής και φωτισμένης κυβερνήσεως του Λεοπόλδου Β', από το ένα μέρος επέτρεψαν την κυκλοφορία των
ιδεών και την άνθηση της διαφωτιστικής κίνησης κιαπότο
στα άλλα ιταλικά κράτη οποιαδήποτε αντίσταση πληρωνόταν με
αίμα, στην Τοσκάνη γίνονταν, συχνά με την άδεια της κυβερνήσεως, μνημόσυνα προς τιμήν των θυμάτωντηςαυστριακής
η της παπικής θηριωδίας. Εξαίρεση αποτελεί μόνο το Λιβόρνο
που, σε αντίθεση με την ειρηνική και φιλήσυχη Πίζα, γνώρισε
κατά καιρούς άλλου τύπου εντάσεις του απελευθερωτικού αγώνα.
Ό τ α ν όμως οι ένοπλοι Λιβορνέζοι φτάνουν στην Φλωρεντία το
1849, αντιμετωπίζονται, ακόμα και από τους φιλελεύθερους κατοίκους, με δυσπιστία και δυσαρέσκεια 2.
τική της Χρηστής Κυβερνήσεως προκαλεί ρευστότητα και ιδεολογικές μετατοπίσεις που κάνουν δύσκολη τη διαγραφή των πολιτικών ρευμάτων. Υπάρχει ωστόσο μια κοινότηταιδανικώνπου
1. Στο «δημοτικιστικό» κίνημα των αρχών του αιώνα ηγείται ο Vincenzo Monti, ενώ καθαρεύοντες ήταν ο Antonio Cesari, ο Basilio Puoti
και ο Luigi Fornaciari. Στην Τοσκάνη τοσκανίστας, δηλαδή καθαρολόγος,
ήταν ο G. Rosini.
2. G. Giusti, ό.π. σ. 191-192.

διατρέχει όλες τις τάσεις και γίνεται ορατή στις κρίσιμες στιγμές, όπως στον πόλεμο του 1848. Πάνω και πέρααπότους
άμεσους η και τους απώτερους στόχους, κυριαρχεί σε όλους τους
φιλελεύθερους ο ρομαντικός εθνικισμός, η πίστη στα δικαιώματα
του ανθρώπου και το ενδιαφέρον για την κοινή πανανθρώπινη
μοίρα. Ό σ ο προχωρεί ο αιώνας, νικούν οι ενωτικές τάσεις στη
μάχη εναντίον του τοπικισμού που έχει βαθιά τις ρίζες, ιδιαίτερα
στην Τοσκάνη, εξαιτίας του ένδοξου, πολιτισμικού κυρίως, παρελθόντος της. Ακόμα και οι εντάσεις του γλωσσικού ζητήματος,
που είχαν φέρει συχνά αντιμέτωπους τους Τοσκάνους με τους
Λομβαρδούς διανοούμενους, υποχωρούν από την πίεση των αναγκών του διαφωτισμού. Οι αναμνήσεις της εποχής των comuni
εξασθενούν χρόνο με το χρόνο και δίνουν τη θέση τους στο κοινό
σημείο αναφοράς, που είναι η δόξα της αρχαίας Ρώμης. Ο Ιταλικός ρομαντισμός σ' αυτό ακριβώς διαφέρει από τον ρομαντισμό
των άλλων ευρωπαϊκών λαών και προσεγγίζει τον ελληνικό : δεν
εξουδετέρωσε ποτές τις κλασικιστικές τάσεις.
Ό σ ο για τα χριστιανικά ιδανικά, ούτε αυτά ήταν δυνατόν να
μην επενεργούν στην διαμόρφωση των ιδεολογιών και στη στήριξη των αγώνων μιας κοινωνίας τόσο προσηλωμένης σ' αυτά.
Μόνο που χρειάστηκε να αναχθούν σε άλλες σφαίρες για να μην
προσομοιάζουν με ό,τι εκπροσωπούσε τότε το Βατικανό. Πολιτικές κινήσεις μείζονος σημασίας, όπως η Giovane Italia, εξέλιξαν και βάθυναν το θρησκευτικό αίσθημα, με νέο όμως χρώμα,
και στήριξαν σ' αυτό την αφυπνιστική τους προσπάθεια.
μυστικών εταιρειών, μόνο που σπάνια οδήγησε εκεί σε επαναστατικά κινήματα : ο καρμποναρισμός, που κίνησε στη Νάπολη
και στο Piemonte τα κινήματα του 1820 και 1821, εξαπλώθηκε
και στην Τοσκάνη, αλλά αντιμετωπίστηκε από τον Fossombroni «σαν μια παιδική αταξία» 1 και δεν προξένησε τίποτε αξιοι. «Come una ragazzata» (Montanelli, ό.π., σ. 38). Επίσης G. Salvemini, Scritti sul Risorgimento, Milano 1961, σ. 402: «η Τοσκάνη

αξιομνημόνευτο εκτός από την αυτοκτονία ενός νέου που απογοητεύτηκε επειδή ένας φίλος, στο σπίτι του οποίου είχε ζητήσει καταφύγιο μετά από «συστάσεις» που του έκαμε η αστυνομία, του
αρνήθηκετηφιλοξενία.
Αλλά οι καιροί ωριμάζουν. στις αρχές της 10ετίας του '30
Giovane Italia. Η οργάνωση, που έμελλε να πρωτοστατήσει
στονενωτικό-απελευθερωτικό αγώναωςτο τέλος της 10ετίας
του '40, πλαισιώθηκε εκεί αρχικά από τους κύκλους του Indicatore Livornese μετά το κλείσιμο του περιοδικού : τον Guerrazzi,
τον Pietro Bastogi, πλούσιο καταστηματάρχη του Λιβόρνου, τον
Enrico Mayer, διαπρεπή παιδαγωγό και, φυσικά, τον Mazzini
που ήλθε στην Τοσκάνη το 1830. οι καθηγητές και οι φοιτητές
του Πανεπιστημίου της Πίζας, όπως θα δούμε,δενέλειψαναπό
το προσκλητήριο.
στη Μασσαλία. Α π ό εκεί, αλλά κι από το Παρίσι,έφτανανοι
οδηγίες, τα φυλλάδια και τα θεωρητικά κείμενα 1. Σύμφωνα με
τα φυλλάδια, επικεφαλής του επαναστατικού στρατού βρίσκονταν
κόμητες, μαρκήσιοι, πλούσιοι ιδιοκτήτες, δικηγόροι, δόκτορες της
νομικής και της Ιατρικής, οι περισσότεροι με στρατιωτικές σπουδές στο εξωτερικό" στη βάση υπήρχαν χιλιάδες οπλισμένων αποστόλων (apostoli armati). «Πάντα η ίδια ιστορία», όπως παρατηρεί ο Montanelli, «για τις χιλιάδες των φανταστικών μαχητών [...] Κι όμως οι θεωρίες του Mazzini αξιοποίησαν ως επαναστατικό κίνητρο τον καθολικισμό, που ώς τότε ηχούσε στ' αυτιά
της πανεπιστημιακής νεολαίας ως Ιερά εξέταση» 2 .
κυβερνήθηκε με ήπιους τρόπους, πατριαρχικούς, αποχαυνωτικούς: η αναταραχή εκδηλώθηκε εκεί λιγότερο παρά στις άλλες περιοχές της Ιταλίας"
οι μυστικές εταιρείες είχαν εκεί ελάχιστη επιρροή».
1. Η πολιτική φιλοσοφία του αρχηγού της Giovine Italia στο G.
Mazzini, Scritti editi ed inediti, Τόμοι 100, Imola 1906-1943.
2. ό.π., σ. 42.

χριστιανικά ρεύματα που προέρχονταν από τη Γαλλία: αρκετοί
οργανώθηκαν στις μυστικές «εκκλησίες» των Σενσιμονιστών 1 και
μια μικρή τέτοια εκκλησία συγκροτήθηκε από φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας το 1832. Σύντομη ζωή και μικρό αριθμό
οπαδών είχαν οι Carbonari riformati, που είχαν έδρα την Πίζα,
οι Veri Italiani και η Legione Italiana. Αρκετά μέλη των
οργανώσεων αυτών δικάζονταν κατά καιρούς και καταδικάζονταν,
αλλά ο Αρχιδούκας τους έδινε χάρη. άλλοι πατριώτες, κορυφαίοι διανοούμενοι οι περισσότεροι, οδηγούνταν στις φυλακές,
όπου έμεναν για μικρό διάστημα ασχολούμενοι με το συγγραφικό τους έργο. Πολύ λίγοι Τοσκάνοι εξορίστηκαν, αλλά κι αυτοί
για λίγο διάστημα, ενώ στους ξένους επιβαλλόταν, και μάλιστα
υπό τύπον «συμβουλής», η απομάκρυνση από το Μ. Δουκάτο.
«Κι ενώ η κυβέρνηση της Τοσκάνης κατασκεύαζε αυτά τα "ζαχαρωμένα θύματα", όπως πνευματωδέστατα τα χαρακτήρισε ο
Salvagnoli, οι δίκες των μελών της Giovane Italia εσταζαν
αίμα στο Piemonte» 2 .
Ό σ ο φτωχός είναι ο κατάλογος των μαρτύρων της αντίστασης στην Τοσκάνη, τόσο μεγάλος είναι ο αριθμός των πολιτών
που, χωρίς να είναι μέλη καμιάς οργάνωσης, πήραν μέρος σε
νόμιμες η και παράνομες πολιτικές εκδηλώσεις, επιδιώκοντας,
καθώς λέει ειρωνικά ο Giusti, «να σώσουν συγχρόνως την πατρίδα και το τομάρι τους» 3 . οι πόλεις της Τοσκάνηςέζησανστο
διάστημα μιας εικοσαετίας περίπου (1830-1849) μια κλιμάκωση
πολιτικού αναβρασμού, που εκφραζόταν είτε με πανηγυρισμούς
είτε με διαμαρτυρίες και που έφτασε σε κορυφώσεις απίστευτες
τις παραμονές του Πρώτου Πολέμου της Ανεξαρτησίας. Η αντίστοιχη κλίμακα των παραχωρήσεων του Λεοπόλδου δεν οφείλεται
1. στο ίδιο, σ. 45.

2. στο ίδιο, σ. 42. ο Vincenzo Salvagnoli (1802-1861) ήταν στέλεχος
της Accademia dei Georgofili, συγγραφέας και ποιητής.
3. ό.π. σ. 49.

μόνο στη μακροθυμία του. Και επιτέλους : όταν το επέβαλαν
οι καιροί, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι διακινδύνευσαν και «το τομάρι
τους» στις μάχες της Λομβαρδίας και μερικοί το έχασαν...
ξαρτησίας (1849-1859) οι πολιτικές τάσεις στην Τοσκάνη διαμορφώνονται διαφορετικά. Καθώς η κυβέρνηση της Φλωρεντίας
δεν διαφέρει πια πολύ από τις κυβερνήσεις των άλλων Ιταλικών
κρατών, τα χαρακτηριστικά των πολιτικών ρευμάτων στην Τοσκάνη είναι εκείνα που αποδίδονται στις αντίστοιχες κινήσεις
όλης της Ιταλίας. Η συνθηκολόγηση των πριγκήπων με την
Αυστρίακαιηκατάπνιξη των επαναστατικών κινημάτων που
εξακολουθούσαν μετά την ήττα απέδειξε πόσο ουτοπιστική ήταν
η ιδέα της απελευθέρωσης με τη βοήθεια των θρόνων. Ουτοπιστική είχε αποδειχθεί, εξαιτίας της μεταστροφής του Πίου Θ',
και η ελπίδα για ένα παπάτο εθνικό και μεταρρυθμιστικό κι
έτσι άδοξα «έδυσε ο νεογκουελφισμός» 1. Οι ηγέτες του Risorgimento αντιλήφθηκαν ότι ο εχθρός ήταν ένας : η Αυστρία. Η
δύναμη αυτή μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο κι όχι στις πλατείες των Ιταλικών πόλεων κι η μόνη Ιταλική δύναμη που μπορούσε να διεξαγάγει τον αγώνα αυτόν ήταν
το Βασίλειο του Piemonte. Οι αντιμοναρχικοί υπέστειλαν τις
σημαίες τους. οι κήρυκες των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αναδιαρθρώσεων δεν εύρισκαν οπαδούς μέσα σε κοινωνίες,
όπου είχε επικρατήσει η ιδέα του «primum vivere» : πρώτα να
υπάρξει η ενωμένη Ιταλία κι ύστερα να ασχοληθούμε με το πώς
θα υπάρξει. «στην τάξη των εύπορων αστών, που ήταν προοδευτική στην πολιτική και συντηρητική στα κοινωνικά ζητήματα
καιπουείχε πτοηθεί από μερικά λαϊκά και αγροτικά κινήματα [...] λειτουργούσαν, μετά το '49, ενδοιασμοί και φόβοι
μήπως η οικονομική -κοινωνική τάξη απειληθεί από την πρόοδο

1. «Tramontò il neoguelfismo» (G. Volpe, Italia moderna, Firenze
1943, σ. 19).

του σοσιαλισμού» 1. Ακόμα και η πτέρυγα του Mazzini
νόταν να προσβλέπει με ελπίδα στο Βασίλειο του Piemonte και
να επικροτεί, έστω και εκ των υστέρων, τους χειρισμούς
Καβούρ.

ρακτηρίζονται από «τη συμφωνία και την αλληλεγγύη, με την
οποία δρούσαν, τουλάχιστον στην πράξη, διαφορετικές επί σκηνής δυνάμεις, που γίνονταν όλο και πιο συγγενείς και ικανές για
συνεργασία: η μοναρχία και ο "λαός", ο βασιλικός στρατός και
οι εθελοντές, ο Καβούρ με τους μετριοπαθείς οπαδούς τουκα
Garibaldi με τις Camicie rosse. ανθρωποι ή ομάδες δράσης
διαφορετικές μεταξύ τους. Δεν έλειπε —απών αλλά παρών—
ούτε ο Mazzini...» 2
όχι λίγο : κύματα εθελοντών, ανάμεσα στους οποίους και φοιτητές, έφευγαν από τη Φλωρεντία, τη Σιένα, το Λιβόρνο, τη
Λούκα, την Πίζα για να καταταγούν στο στρατό του Piemonte
στον Δεύτερο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Τέλος, το 1861,
δεύτερη φάλαγγα φοιτητών πολεμιστών έφευγε από το Πανεπιστήμιο της Πίζας για ν' ακολουθήσει τον Garibaldi στην Εκστρατεία των χιλίων.

1. G. Volpe, ό.π., σ. 20. ο Volpe, ως μελετητής της γενικότερης
πολιτικής ιστορίας, δεν επιμένει, φυσικά, σε μικρότερης σημασίας ίδιοτυπίες, όπως, για παράδειγμα, την επιβίωση ως το 1859 της τάσης των
αυτονομιστώνστηνΤοσκάνη που επιβεβαιώνεται και από τα αποτελέσματα
του δημοψηφίσματος: σε 386.445 ψηφοφόρους οι 366.571 ψήφισαν υπέρ
τηςενώσεωςμετησυνταγματική μοναρχία της Σαβοΐας, 14.925 υπέρ του
χωριστού βασιλείου και 4.949 ψήφοι ακυρώθηκαν (Paolo Tronci e G.
Sforza , ό.π. σ. 475).
2. στο ίδιο, σ. 33-34. ο Mazzini, εξόριστος τότε στην Αγγλία,
ήταν παρών με τα γραπτά του και την προπαγάνδα του. Πρβ. επίσης
Αντώνης Λιάκος, ό.π., σ. 23 κ.ε. για ερμηνεία των εξελίξεων μετά το '48
και κριτική της σχετικής πολιτικής φιλολογίας, βλ. Α. Granisi, ό.π.,
σ. 83 κ. ε.

4. Gian Pietro Vieusseux

Έλληνες και Φιλέλληνες
Έ χ ε ι διαγραφεί ήδη, σε γενικές γραμμές, το πνευματικό και
πολιτικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας. στην εικόνα που δόθηκε αξίζει να προστεθεί η ιδιαίτερη σχέση της Ιταλικής διανόησης —που το άνθος της εκφραζόταν στην Τοσκάνη μέσω της Ανθολογίας— με τον ελληνικό αγώνα
καιτονΕλληνισμό γενικότερα. Απαύγασμα της γενικότερης αυτής σχέσης είναι όσα θα εκτεθούν παρακάτω για τη συμπεριφορά
των Τοσκάνων προς τους Έλληνες που σπούδαζανεκεί,αλλάκαι
γιατηστάση των ίδιων των Ελλήνων φοιτητώναπέναντιστην
Ιταλική υπόθεση.
«Ειλικρινά φιλελεύθεροι, ο Vieusseux και οι φίλοι του είχαν
συνεχώς το βλέμμα προσηλωμένο σε οποιοδήποτε σημείο της Γης
διεξαγόταν αγώνας για την ελευθερία [...]. Υπέρ του ελληνικού
λαού πήραν μέρος ανοιχτά γιατί βρισκόταν πιο κοντά τους και
μπορούσαν γι' αυτό να του συμπαρασταθούν έμπρακτα. Τα αισθήματά τους γι' αυτόν ήταν πραγματικά αδελφικά" στη μοίρα του
έβλεπαν να απεικονίζεται η μοίρα της Ιταλίας. Τους φαινόταν ότι
ο ελληνικός λαός θυσιαζόταν για χάρη όλων των καταπιεζόμενων
λαών [...] το παράδειγμα του ελληνικού λαού το αισθάνθηκαν
ως υψηλή προτροπή προς την Ιταλία» 1 .
1. Raffaele Ciampini, Gian Pietro

Vieusseux,

I suoi Viaggi, i suoi

giornali, i suoi amici, G. Einaudi Editore, 1953, σ. 162-163. Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι του Tommaseo που παρατίθενται στις ίδιες σελίδες:
«Sorge un popol d'eroi, testé cattivo
Di pochi schiavi, ed or di re terrore
Nell'ira amante nel partir giulivo,
Che modesto trionfa e altero muore
Che per ogni fedel, per ogni oppresso
Pugna, e per la mia patria, e per me stesso».
«Vedi, Italia a te guarda, e con desio

ζήτημα της ελληνικής επανάστασης που τους απασχόλησε συνεχώς στο διάστημα από το 1822 ως το 1827. «Ήτανένααπότα
ιστορικά συμβάντα που κρατούσαν τους φιλελεύθερους Ιταλούςκαι
κυρίως τους Φλωρεντινούς σε αδιάκοπη αγωνία. Η είδηση μιας
ελληνικής ήττας θεωρούνταν εθνική συμφορά»1.
ετία του '20, ο Mario Pieri, υποστηρικτής της ελληνικής υπόθεσης και φανατικός φιλελεύθερος. Μετέχει στις συναντήσεις στο
σπίτι του Vieusseux και περιγράφει στο ημερολόγιό του τις συζητήσεις για την Ελλάδα σε πολλές σελίδες γεμάτες με επιφωνήματα, στεναγμούς, επικλήσεις στον γενναίο ελληνικό λαόκαιστην
Ιστορία, τον μόνο αμερόληπτο κριτή μέσα σ' έναν κόσμο γονατισμένο μπροστά στους τυράννους και αντίπαλο προς την ελευθερία 2.
Επιφανείς Έλληνες, ελληνιστές και Φιλέλληνες συχνάζουν στο
Gabinetto: Ο Μουστοξύδης, ο Guilford, ο Fauriel, ο Delavigne, «κάποιος Έλληνας Νικολαΐδης», ο Felice Bellotti, ο RoAlleata te chiama, et te sorella:
Non men grave di colpe in faccia a Dio,
Non men di te piagata e non men bella».
1. στο ίδιο, σ. 110. μια εξήγηση του φαινομένου
αυτού
ήταν βέβαια μόνο ιταλικό— δίνει ο Αλέξης Πολίτης στο η ανακάλυψη των
δημοτικών τραγουδιών. Προϋποθέσεις, προσπάθειες και η δημιουργία μιας

πρώτης συλλογής, Αθήνα, Θεμέλιο 1984, σ. 164-165: «η έκρηξη μιας
επανάστασηςμεδύο, διαδοχικά, εστίες στα Βαλκάν
αναπάντεχογιατιςφιλελεύθερες δυνάμεις [...]. Καθώς [το ελληνικό πρόβλημα]
αντιστοιχούσεμεταεπιτόπιαπροβλήματα, παρείχε ε
τα. Οι ειδήσεις οι σχετικές, που κυριολεκτικά γέμιζαν τα καθημερινά
τα
περιοδικά φύλλα, αποτελούσαν εσωτερικέ
ειδήσεις. Δεν είναι γραμμένες για να πληροφορήσουν, παρά για να κάμουν
αντιπολίτευση,ναδημιουργήσουν συσπειρώσεις· να προπαγανδίσουν τ
ληνικό ζήτημα, καλά, αλλά κυρίως τις ιδέες που θεωρούν ότι εκπροσωπεί».
2. Φλωρεντία, Biblioteca Riccardiana, Carte Pieri, Le Memorie
inedite.

Rosini,οRosellini... 1 Α π ό τον Γκίλφορντ, κάθε φορά που εκείνος επισκέπτεται την Τοσκάνη, ο Pieri μαθαίνει τις τελευταίες ειδήσεις
γιατηνελληνική επανάσταση και τις μεταφέρει στο Gabinetto,
απ' όπου διαδίδονται σε πλήθος άλλα μέρη. Άλλοτε μαθαίνει τα
γεγονότα μέσω του Έλληνα τραπεζίτη του Γεωργίου Μπέτσου:
«... εξαιρετικά ευχάριστα νέα για την υπόθεση των Ελλήνων: συνεχείς νίκες στη στεριά και στη θάλασσα θ' ακούσουμε σε λίγο.
Ας γινόταν το ίδιο και στην Ισπανία ! αν χαθούν αυτές οι δύο
υποθέσεις, αλλοίμονο στην ανθρωπότητα !» 2 .
Μεταξύ Λιβόρνου και Φλωρεντίας κινείται την ίδια περίοδο
ηΑγγελικήΠάλλη, Λιβορνέζα λογία από πατέραΗπειρώτη,που
παντρεύτηκε αργότερα τον Ferdinando Bartolomei. Tο σπίτι της
στο Λιβόρνο στάθηκε, μεταξύ 1824 και 1826, το κέντρο συναντήσεως των Φιλελλήνων και γενικότερα μια εστία φιλελεύθερης προπαγάνδας. Ο Pieri την παρουσιάζει να απαγγέλλει σκηνές από
τραγωδίες σε μια συγκέντρωση στο σπίτι του Vieusseux. Θαυμάζει την ελληνική κατατομή της, τη ζωντάνια της φυσιογνωμίας
της και ανακράζει: «Oh miei Greci !» 3 .
1. Della vita di Mario Pieri

Corcirese scritta da lui medesimo,

Fi-

renze, Le Monnier 1850, βιβλ. V, σ. 31-33, 38, 47. Πρβ. Arturo Linaker,
La vita e i tempi di Enrico Mayer,

G. Barbèra Editore, Firenze 1898,

σ. 26: «Εκεί [στο Gabinetto] συναντιόταν ο Niccolini, ο Manzoni, δ
Giacomo Leopardi [...] ο Μουστοξύδης, ο Orioli, ο Mamiani, ο Cino
Capponi, ο G. Β. Zannoti, δ στρατηγός Colletta, δ συνταγματάρχης Gabriele Pepe, δ Φιλέλληνας συνταγματάρχης Fabier [...]. Πίσω από αυτούς
συνωστιζόταν ένα πλήθος από νεαρούς λογίους...» για τις σχέσεις του Fauriel
μετουςΈλληνες καιΦιλέλληνες της Ιτα
τον
Μουστοξύδη, βλ. Αλέ
και
σημ.
2. CartePieri,ό.π.
3. Carte Pieri, ό.π., 23 Μαΐου 1824. Ή Angelica Palli Bartolomei,
που
τρια και συγγραφέας. Ως συμβολή στον ελληνικό αγώνα, εξέδωσε η δημοσίευσε στα πιο έγκριτα περιοδικά πλήθος πεζογραφήματα και ποιήματα:
ιστορικό μυθιστόρημα Alessio ossia gli ultimi giorni di Psara, Italia 1827'

seo. Ως Δαλματός, ήταν περισσότερο διαθέσιμος να ταυτιστεί με
τουςαγώνεςτωνΕ λ λ ή ν ω ν που ξυπνούσαν στην ψυχή του «κάτι
απότηνπαλιά "ενετική" ευαισθησία του» 1 . Τίποτε δεν εκφρά
ζει πιο αποκαλυπτικά τη στάση των Ι τ α λ ώ ν (κι όχι μόνο) Φιλελλήνων απέναντι στην ελληνική επανάσταση από τα λόγια του T o m m a s e o : «στο συναίσθημα που μας συνέχει για την τύχη των Ε λ λήνων [...] συγχέεται ο θαυμασμός για το παρόν και η ευγνωμοσύνη για το παρελθόν» 2 . Τρία χρόνια αργότερα, όταν πλησιάζει
η στιγμή να κριθεί η τύχη της Ε λ λ ά δ α ς , ο T o m m a s e o θα γ
ψει ότι «η νέα κίνηση που δόθηκε από τα κινήματα της Ε λ λ ά δ α ς
στα πράγματα της Ευρώπης πρέπει να ορίζει, από τώρα και
εξής,μιανέα εποχή στα ευρωπαϊκά χρονικά» 3 .
«Alla Grecia», L'alleanza, 13, Milano" Calliroe, Racconto greco, Milano'
Il maggiore D'Argincourt,

aneddoto

della sollevazione

ellenica del 1854,

Milano, κ.ά. με την Ελληνοϊταλίδα ποιήτρια συνδεόταν στενά και ο Enrico
Mayer. Tο 1820, νεότατος ακόμα, είχε γράψει το «Ragionamento sopra
il "Tieste", tragedia di Angelica Palli», που στάθηκε αφορμή να δημιουργηθεί μεταξύ τους μια σταθερή και ειλικρινής φιλία (Arturo Linaker, ό.π.,
σ. 12-13 και 16).
1. Giovanni Spadolini, «Niccolò Tommaseo e l'Indipendenza greca»
στο Risorgimento

greco e filellenismo

italiano,

Sole, 1986, σ. 90-91.
2. Ν. Tommaseo, «Storia della Regenetazione della Grecia, dal 1740
al 1824, di F.C.H.L. Pouqueville trad. ill. da Stefano Ticozzi, Italia
1825 (finora tomi 5 in 16o). Compendio della storia del Risorgimento
della Grecia dal 1740 al 1824, Italia 1825, tomi 2 in 16o» [Recensione],
Antologia, No 21, Μάρτιος 1826, σ. 94-95.
3. του ίδιου, «Viaggio letteraio nella Grecia, ο lettere sui Greci
antichi e moderni, con un parallelo de'loro costumi. Del sig. Guys
dell' Accad. di Marsiglia, Vers, dal francese, Roma 1828, vol. IV, Tip.
Ajani, K.X.Y.» [Recensione], Antologia, IV e 35, Αύγουστος 1829, σ.
128-131. για τα άλλα δημοσιεύματα του Tommaseo στην Ανθολογία, βλ.
«Elenco degli articoli di soggetto greco apparsi nella "Antologia" di
G. P. Vieusseux (1821-1832)», επιμέλεια Evi Valma Pawloff, στο Risorgimento greco..., ό.π., σ. 438 κ.ε. τα άρθρα του Tommaseo υπογράφονται
με το ψευδώνυμο

Ό σ ο για τον Enrico Mayer, στους κύκλους της Ανθολογίας
τον θεωρούσαν ελληνα 1. Φίλος και μαθητήςενόςΈλληνα,του
Δρόσου, γνώστης όχι μόνο της αρχαίας αλλά και της νέας ελληνικής γλώσσας, σύχναζε στα σπίτια των Ελλήνων του Λιβόρνου,
πουτονδέχονταν με αγάπη, και ήταν ενθουσιασμένος από τα λαμπρά δείγματα της ιδιοφυΐας της Πάλλη. «στο σπίτι της», γράφει
ο ίδιος στον Chivizzani, «έφταναν αδιάκοπα νέα από την Ε λ λάδα Ικανά να εμπνεύσουν θαυμασμό και συγχρόνως τρόμο» 2 . μέσα σ' αυτό το κλίμα εμπνεύστηκε ο Mayer τον «Ditirambo sulla
Grecia» και τον έστειλε στην Ανθολογία, όπου όμως δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. ο Vieusseux, στις 18 Οκτωβρίου 1821, ζήτησε
τηνάδειανατονδημοσιέψει, αλλά η λογοκρισία του την αρνήθηκε.
Ο λογοκριτής πατήρ Mauro Bernardini, σε γράμμα του προς τον
πρόεδρο Puccini, εντοπίζει τα σημεία όπου ο ανώνυμος ποιητής
συνδέει την επανάσταση των Ελλήνων με την επανάσταση στη
Νάπολη και υπογραμμίζει τους στίχους «Feroci tiranni ! tremate! tremate!/Per voi l'ora di morte in Ciel suonò». Ο Puccini
όχι μόνο δεν επέτρεψε τη συγκεκριμένη δημοσίευση, αλλά και διέταξε να απαγορεύεται στο εξής «κάθε παρόμοιο ποίημα η σύνθεση σχετική με την παρούσα κατάσταση της Ελλάδας» 3 .
Vieusseux, ο Mayer ζήτησε την άδεια για τη δημοσίευση του
απότιςαρχές τηςΛούκας 4. «αν ήταν στο χέρι μου», γράφει ο
Vieusseux στον Mayer, «η Ανθολογία θα γινόταν θ πιο εύγλωττος υποστηρικτής των Ελλήνων μα έχουμε να κάμουμεμεμια
λογοκρισία η οποία εξαρτάται από τη Βιέννηκαιέτσιεξηγείταιη
τύχη του "Διθυράμβου" σου και η δική μου σιωπή. δεν πρέπει
όμως να αποθαρρύνεσαι και μην αμελείς να μου στέλνεις κείμενά

1. Arturo Linaker, ό.π., σ. 27.
2. στο ίδιο σ. 16.

3. A.S.F. Buon Governo Segreto, 1821, f. 97, n. int. 4963.
4. A. Linaker, ό.π., σελ. 19, όπου και παραπομπή στο Arch. Mayer.

σου. Γράφε λοιπόν, κύριε Φιλέλληνα 1 και, όσο περνάει από το χέρι
μου, θα δω με μεγάλη χαρά το όνομά σου να φιγουράρει στο περιοδικό μου» 2 .
στην Ανθολογία το άρθρο «Cenni sulla lingua romaica»,πουο
πατήρ Bernardini επέτρεψε να δημοσιευτεί με μια μόνο τροποποίηση:στηφράση «Τώρα που όλα τείνουνναοδηγήσουνκαι
πάλι την Ελλάδα στην παλιά της δόξα» επέβαλε να αντικαταστάθει η λέξη «Ελλάδα» με τη λέξη «ελληνική λογοτεχνία» 3 .
Μετά τρία χρόνια (Αύγουστος 1824) ένα ακόμα μεγάλο ποίημα κόβεται από την λογοκρισία. Είναι το «In morte di Lord
Bayron, ode alla Grecia» του Mayer 4 . O Mayer είχε γνωρίσει
τον Byron στο Λιβόρνο, στο σπίτι του Άγγλου λογίου John
Webb που τον είχε προσλάβει ως παιδαγωγό της κόρης του και
ως γραμματέα για τις εμπορικές του υποθέσεις.ΤονΙούλιοτου
1. Στο πρωτότυπο «Ellenofilo», το ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε
Enrico Mayer. ένα μεγάλο μέρος του «Διθυράμβου» παραθέτει ο Α.
Linaker, ό.π., σ. 20 κ.ε. Πρβ. και De Rubertis, L'antologia di Gian
Pietro Vieusseux, F. Campiteli Editore, Foligno X.X., σ. 11
2. στο ίδιο, σ. 26.

3. A.S.F. Buon Governo Segreto, 1821, f. 97, n. int. 4963. το άρθρο του Mayer δημοσιεύτηκε τελικά στο No 12 της Ανθολογίας, Δεκέμβριος
1821. για τα άλλα δημοσιεύματα του Ellenofilo, που περιέργως ο Ciampini
τονονομάζει«Filelleno», βλ. Evi Valma Paw
4 «Αυτή η σύνθεση δεν έχει μεγάλη αξία, αλλά αναφέρεται σε ένα θέμα
ύποπτο»,
γράφει ο πατήρ Bernardini (A.S.F., Buon Governo Segreto,
1824, f. 10, n. 100, int. 177). Πράγματι :
«Figli di Grecia! il cantico
Animator delle armi
Ceda un istante al flebile
suon de' funerei carmi;
Talor gl'inni che intuonansi
De' morti sulla tomba
Possono accender gli animi
Come guerriera tromba...»

1823, λίγο πριν σαλπάρει το «Ηρακλής»πουθατονέφερνεστην
Ελλάδα, ο Byron παρέδωσε στον Webb πολλά από τα χαρτιά
του με την παράκληση να καούν παρουσία του Mayer 1 .
νατο του Αλέξανδρου Υψηλάντη:
«... mute intorno al suo funereo letto
Stavano l'ombre degli eroi, che primi
Da lui raccolti in sacre schiere, primi
Versar quel sangue onde la greca terra
F u fecondata a Libertade...» 2
Κι όταν, μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, φτάνει στο
Λιβόρνο το πρώτο ελληνικό καράβι, ο Mayer το χαιρετίζει:
«Salve ! Salve ο premiero
Di libertà foriero.
Salve sul tosco m a r ! . . . » 3
Θερμός πρεσβευτής της ελληνικής υπόθεσης στην Ιταλία, παρόλον τον πολιτικό συντηρητισμό που χαρακτήριζε τη γενικότερη
στάση του, είναι και ο Μουστοξύδης. Ούτε λίγο ούτε πολύ, 34
γράμματά του προς τον Vieusseux μαρτυρούν τη στενή σχέση του
μετουςκύκλους της Ιταλικής διανόησης και το αδιάπτωτο ενδιαφέρον του για την Ελλάδα 4 . «Μερικές οικογενειακές μου υποθέσεις
1. Α. Linaker, ό.π., σ. 12, 17-18.
2. στο ίδιο, σ. 25.

3. στο ίδιο, σ. 24, με την υποσημείωση «Ανέκδοτο, Αρχείο Mayer».
Πρβ. και Ν. Tommaseo, Di Giampetro Vieusseux e dell'andamento della
civiltà italiana in un quarto di secolo - Memorie, Firenze, Stamperia

delle Logge del Grano, 1863, σ. 43-44.
4. Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze, Carteggio Vieusseux
73, 75-108. τα γράμματα, που καλύπτουν την περίοδο 30.1.1825-23.9.1839,
αναφέρονταιαπότηνΑγάθηΝικοκάβουρα στο «Έρευνα εργων και χειρογράφων του Ανδρέα Μουστοξύδη», Θησαυρίσματα 1 (1962), σ. 95.
σχέση του Μουστοξύδη με τους επιφανέστερους εκπροσώπους της ιταλικής

σεις», γράφει στον Vieusseux τον Ιούνιο του 1824, «οι ειδήσεις
από την Ελλάδα πότε λυπηρές και πότε ευχάριστες, η πλατεία
του Αγίου Μάρκου, οι συμπολίτες μου, η πίπα και κάποια άλλη
πιο σοβαρή σκέψη με κλέβουν από τις μελέτες μου...». και υπογράφεται «Διευθυντής του Ελληνικού Κολλεγίου της Βενετίας
και της σειράς του Sonzogno, καθαριστής πολλών κακών γραπτών,
ανταποκριτής της ελληνικής κυβερνήσεως, μεταφραστής του Η ρ ο δότου, κατατρυχόμενος συνεχώς από ρευματισμούς». Ό τ α ν όμως
φτάνει στην Ιταλία η είδηση ότι έπεσε το Μεσολόγγι, ο κομψός
σαρκαστής δεν μπορεί πια να κρύψει τη συγκίνηση του: «οι Έλληνες δεν έχουν πτοηθεί [...]. Ό σ ο ακόμα υπάρχει στην Ελλάδα έστω κι ένα κάστρο που δεν έχει κυριευθεί από τους Τούρκους, εγώ βλέπω πάνω σ' αυτό να κυματίζει το λάβαρο και η ελπίδα μας» 1 .

λογιοσύνης διαγράφεται και στην αλληλογραφία του με τον Pieri, συνολικά
17 γράμματα της περιόδου 26 Ιανουαρίου 1803-15 Ιουλίου 1818 (Lettere
di illustri italiani a Mario Pieri per cura di David Montuori, Firenze,
Felice le Monnier 1863, a. 167-195. Πρβ. Della vita di Mario Pieri... ,

ό.π.,

βιβλ. III, σ. 199, 216). για τα ταξίδια του Μουστοξύδη στην Τοσκάνη
καιτησυμμετοχή του στις συναντήσεις του Gabine
V, σ. 32, και Memorie, ό.π., 21 Δεκεμβρίου 1824.
1. Carteggio Vieusseux, ό.π., Μάιος 1826.
2. «Alcune considerazioni sulla presente lingua dei greci», No 17
Μάρτιος 1825 (μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Π. Χιώτη, Φιλολογικά Μουστοξύδου, Παρατηρήσεις τινές επί της παρούσης ελληνικής

γλώσ-

σης. Ζάκυνθος 1851)· «Notizie intorno ad un volgarizzamento inedito
delle istorie di Giovanni Ducas», No 19, Σεπτέμβριος 1825· «Sopra,
i due Leoni posti in sull' entrata dell'Arsenal di Venezia e sopra
altri monumenti di questo genere», No 47, Σεπτέμβριος 1832. Σχετικά με το εργο του Μουστοξύδη εχουν γραφτεί στην Ανθολογία τα εξής
άρθρα: «Le nove Muse di Erodoto alicarnasseo, tradotte ed illustrate
da Andrea Mustoxidi, 1820/22, in 8o, fig. M.», No 18, Απρίλιος 1825,
«Alle storie d'Eraclea di Memnone appendice d'Andrea Mustoxidi, Milano Sonzogno, 1825, in 8o», No 22, Ιούνιος 1826. «Notizie intorno
ad Esopo, dettate dal cav. Andrea Mustoxidi, Corcirese, Venezia, Pi-

δημοσιεύτηκαν στην Ανθολογία με το όνομά του και χωρίς αντίρρηση εκ μέρους της λογοκρισίας. Μολονότι ο ίδιος, αυτοσαρκαζόμενος όπως συνήθως, χαρακτηρίζει τον εαυτό του «ταπεινό τεχνίτη
μωσαϊκών» και τα άρθρα του «σχολαστικά αγκαθάκια προορισμένα
να προστεθούν σε άλλων μελέτες» 1 , τα κείμενά του αναμένονταν
πάντα με εξαιρετικό ενδιαφέρον από τους κύκλους των Ιταλών
λογίων.
στηνΙταλίακινείται ο Antonio Papadopoli. Ό π ω ς και ο Μουστοξύδης, ζει στη Βενετία, αλλά βρίσκεται σε στενή επαφή με
την Τοσκάνη, όπως αποδεικνύεται από την πυκνή αλληλογραφία
του με τον Vieusseux που καλύπτει την περίοδο 1824-1831 2 .
Φαίνεται ότι ο Vieusseux, όπως κάνει με όλους τους Έλληνες,
ζητάει και από αυτόν νέα από την Ελλάδα. «για την Ελλάδα»,
τουαπαντάειοΠαπαδόπουλος «δεν ξέρω να σας πω τίποτε. Βρίσκομαι στο σκοτάδι... έχουν ανάγκη από χρήματα και είναι αδύνατο να τα βρουν χωρίς έναν Βασιλιά"άραέχουμε ανάγκηαπό
το κακό [...]. δεν έχω γράμμα από τον Ανδρέα...» 3 σε επόμενο γράμμα ο Παπαδόπουλος έχει νέα: όλα πάνε καλά. «Οι

Picotti, 1828, K.X.Y.», No 32, Δεκέμβριος 1828. Πρβ. και Ν. Tommaseo,
Di Gian Pietro Vieusseux..., ό.π., σ. 49.

1. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα της 28 Νοεμβρίου 1825, Πρβ.
και

Paolo Prunas, L'Anthologia

di G

rivista italiana, Roma-Milano, Società edittrice Dante Aligheri 1906,
σ. 99.
2. Carteggio Vieusseux, ό.π., 78. 71-110.
Το
επιστολάριο
είναι, όσο ξέρω, γνωστό στην ελληνική βιβλιογραφία. για την προσωπικότητα, το έργο και τις σχέσεις του Papadopoli με κορυφαίους Έλληνες,
Ελληνοϊταλούς και Ιταλούς λογίους, βλ. Αλέξη Πολίτη, «μια κρίση
Α. Μουστοξύδη (1825) για τον "Ύμνο" του Σολωμού» στο Αφιέρωμα στον
καθηγητή Λίνο Πολίτη, Θεσσαλονίκη 1978, σ. 90-93.

3. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα από τη Βενετία της 26 Ιουνίου
1830. ο Ανδρέας είναι ο Μουστοξύδης που βρίσκεται τότε στην Ελλάδα.

ησυχία διαρκέσει θα γίνουν θαύματα...» 1 Αλλά η ησυχία δεν διήρκεσε: «Είμαι εκτός εαυτού. Η δολοφονία του Καποδίστρια με
έχει κάμει ράκος...» 2 . σε άλλα γράμματα παραγγελίες βιβλ
συστάσεις προς χάριν φίλων, χαιρετισμοί στον Niccolini, στον
Ridolfi, στον Giordani, στον Leopardi 3 και, συχνότατα, αναφορές στον Μουστοξύδη4.
Αλλά το κέντρο της φιλελληνικής κίνησης στην Τοσκάνη ήταν
ο Κωνσταντίνος Πολυχρονιάδης. σε 24 μακροσκελή γράμματά
προςτονVieusseux 5 φαίνεται ο στενός σύνδεσμός του με τον μ
γάλο Ελβετό Φιλέλληνα και ο ρόλος του ως «κύριου εκπροσώπου
των συμφερόντων της επαναστατημένης Ελλάδας» 6 . τα γράμμ
(γραμμένα στα γαλλικά) αρχίζουν σχεδόν όλα με τη φράση «έλαβα το γράμμα σας» και είναι γεμάτα ειδήσειςγιατηνελληνική
επανάσταση. για να μην κινούνται υποψίες, διαβιβάζονται μέσω
του τραπεζίτη Γεωργίου Μπέτσου 7 , που ζει στη Φλωρεντία

1. στο ίδιο, γράμμα από τη Βενετία της 20 Μαΐου 1821.
2. στο ίδιο, γράμμα από τη Βενετία της 2 Νοεμβρίου 1831. στον Papadopoli ήταν γνωστός ο κίνδυνος που διέτρεχε ο Καποδίστριας: «Πιστέψτε
με, ο Καποδίστριας υποβάλλεται σε αφάνταστους κόπους
για
στηναληθινήελευθερία έναν λαό που α
γνωρίζετε αρκετά την Ελλάδα. Αυτός εκτίθεται σε μεγάλο κίνδυνο...» (γράμμα της 21 Αυγούστου 1831 από Βενετία, όπου φαίνεται καθαρά ότι ο Vieusseux έχει διατυπώσει τιςαντιρρήσειςτου για τη διοίκηση του Καποδίστρια).
3. με τον Leopardi φαίνεται ότι ô Papadopoli διατηρούσε αλληλογραφία (γράμμα της 26 Ιουλίου 1830, όπου ζητάει ειδήσεις του, και της 14
Αυγούστου:«θααπαντήσωστονLeopardi...»)
4. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα της 12 Αυγούστου 1829, χωρίς
αναγραφή προέλευσης, όπου πληροφορεί τον Vieusseux ότι ο Μουστοξύδης
έφυγε άρρωστος για την Ελλάδα' γράμμα της 6 Μαρτίου 1830 από Βενετία,
όπου του αναγγέλλει την αναχώρηση της οικογένειας του Μουστοξύδη
την
Αϊγινα· γράμ
πρόταση του Μουστοξύδη: να του στέλνει την εφημερίδα που τυπώνεται
γαλλικά στην Ελλάδα κι εκείνος να του στέλνει την Ανθολογία.
5. Carteggio Vieusseux, ό.π., 83, 114-137.
6. R. Ciampini ό.π., σ. 167-168.
7. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα από το Λιβόρνο της 27 Μαΐου
1824.

γράμματα του V i e u s s e u x διαβιβάζονται μέσω του Αλεξάνδρου
Πατρινού η μέσω του Δημητρίου Μόστρα 1 . Oι πληροφορίες που
παρέχει στον V i e u s s e u x ο Πολυχρονιάδης είναι λεπτομερείς σαν
ένα είδος δημοσιογραφικό ρεπορτάζ. Ό τ α ν δεν είναι σε θέση να
στείλει νέα, σημειώνει «βρισκόμαστε χωρίς ειδήσεις από την Ε λ λ ά δ α » 2 . Ο πληθυντικός υποδηλώνει ασφαλώς τον υπογράφοντα και
τον κόμητα Δολγορούκη, στο σπίτι του οποίου υπηρετούσε ως
π α ι δ α γ ω γ ό ς ο Πολυχρονιάδης. τα γράμματα στέλνονται από την
Πίζα, εκτός από τα τελευταία. ο Πολυχρονιάδης βρίσκεται στο
Λιβόρνο τον Μάιο του 1824, στη Ζάκυνθο τον Οκτώβριο του ίδιου
χρόνου και στο Μεσολόγγι τον Ιούνιο του 1825 3 . στα γράμματα
απότηνΕ λ λ ά δ α απαντάει ο V i e u s s e u x εκφράζοντας την αγωνία
του για τις στρατιωτικές και πολιτικές εξελίξεις και την ελπίδα

1. στο ίδιο, γράμματα από Πίζα της 20 Μαΐου 1823 και 5 Οκτωβρίου
1823. Μέσω του Πατρινού θα εξακολουθήσει να επικοινωνεί ο Πολυχρονιάδης με τους κύκλους της Τοσκάνης και μετά την αναχώρησή του για την Ελλάδα. ως «μέσον των συναποκρίσεών του» με τον αδελφό του
Ιωάν
βρισκόταν τότε στην Οδησσό, προτίθεται να χρησιμοποιήσει τον Δημ.
Ποστολάκα (βλ. Φαίδωνος Κ. Μπουμπουλίδου, «Ειδήσεις και κρίσεις περί
τουαγώνος1821-1824 εκ του Αρχείου Δ. Πο
ρικής και Εθνολογικής Εταιρείας

της Ελλάδος, τομ. IB' 1957, σ. 61,

επιστολή
Κ. Πολυχρονιάδη πρ
1824).
2. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμμα από Πίζα της 3 Ιουλίου 1823
και
αλλού.
3. στο ίδιο, γράμμα της 27 Μαΐου 1824 από Λιβόρνο, όπου ο Πολυχρονιάδης εκφράζει τη θλίψη του για το θάνατο του Byron και τον παρακαλεί
ναεπικοινωνείμαζί του μέσω του Γεωργίου
Οκτωβρίου 1824 από Ζάκυνθο με περιγραφή της κατάστασης στην Ελλάδα"
γράμμα της 12 Ιουνίου 1825 από το Μεσολόγγι
που
αρχίζει
με
φράση «Πολυχρονιάδης τω φιλέλληνι Βιεσσή χαίρειν» και όπου ο Πολυχρονιάδης αναγγέλλει ότι φεύγει μαζί με τον Μαυροκορδάτο για την «έδρα
ελληνικής κυβερνήσεως». Πρβ. Φ. Μπουμ
αφίνω τέλος πάντων την Τοσκαναν, και μεταβαίνω πλησιέστερον εις
πατρίδα μας...»

ότι το λάβαρο της ελληνικής επανάστασης «θα υψωθεί στα τείχη
της Κωνσταντινουπολης» 1 .
«Φιλαλήθης» με ελληνικούς χαρακτήρες (κατά τον R. C i a m p i n i
και C.Z., όπως στον Λόγιο Ε ρ μ ή ) και έχουν όλα θέματα σχετικά
μετηνΕ λ λ ά δ α 2 . στις επιστολές που απόκεινται στο Carteggio
V i e u s s e u x αναφέρεται η συγγραφή και άλλων κειμένων που είναι
άγνωστο αν δημοσιεύτηκαν 3 .
Ε κ τ ό ς από τα άρθρα για την Ε λ λ ά δ α που δημοσιεύτηκαν στην
Ανθολογία 4 , υπάρχουν και άλλα που είχαν συμπεριληφθεί στους

1. R. Ciampini, ό.π. σ. 170.
2. Με την υπογραφή «Φιλαλήθης» έχουν δημοσιευτεί στην Ανθολογία
τα
εξής τέσσερα άρθρα: «Lettera al
di Scio e sulla vita letteraria del Sig. Coray», No 11, Ιούλιος 1823.
"I greci e i turchi. Art. I», No 12, Νοέμβριος 1823. «I greci e i turchi.
Art. II», No 13, Μάρτιος 1824. «I greci e i turchi. Art. III», No 14,
Ιούνιος1824. για το άρθρο του σχετικά με τη Χίο γράφει ο Πολυχρονιάδης
στον
Vieusseux σε επιστολή του από
Vieusseux, ό.π.). Σ' ένα από τα άρθρα με τίτλο «I greci e i turchi» η λογοκρισία έχει περικόψει τη φράση «οι Έλληνες άξιζαν καλύτερη τύχη» (De
Rubertis, ό.π., σ. 36). Σχετικό θέμα με τα τρία δημοσιεύματα στην Ανθολογία έχει ένα παλαιότερο φυλλάδιο που αποδόθηκε από τη Λουκία Δρούλια στον Πολυχρονιάδη. (Βλ. «η ανώνυμη "Notice sur l'état actuel de
la Turquie" (1821) εργο του Κων. Πολυχρονιάδη», ο Ερανιστής, έτος Η',
τεύχ. 48, σ. 324-328, όπου και αναλύεται ο σκοπός και η σημασία των
δημοσιευμάτων του είδους αυτού). για περισσότερα σχετικά με τον Κ. Πολυχρονιάδη καθώς και σχετική βιβλιογραφία βλ. Αλέξη Πολίτη, Η ανακάλυψη των δημοτικών τραγουδιών..., ό.π., σ. 253 και σημ. 56, 260-263

και

σημ.

3. Carteggio Vieusseux, ό.π., γράμματα της 9 Ιουνίου 1823
12 Ιανουαρίου 1824, και τα δύο από Πίζα, όπου ο Πολυχρονιάδης
φέρει ότι ετοιμάζει μελέτες για το Ταξίδι και την Ιστορία του Pouqueville. Πρβ. και Paolo Prunas,
L'Antologia,
ό.π.,
όπου
«Constantino Polycroniades» ως μεταφραστής και σχολιαστής του Beccaria.
4. Για πλήρη κατάλογο των σχετικών με την Ελλάδα δημοσιευμάτων
της Ανθολογίας,
βλ. Evi

φακέλους που υπέβαλε ο Vieusseux για έγκριση, αλλά κόπηκαν
απότηλογοκρισία. στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα κείμενα του
Mayer που αναφέρθηκαν και το «Il discorso funebre in lode di
Lord Byron», που είχε ετοιμαστεί στο Μεσολόγγι από τον Σπυρίδωνα Τρικούπη. «δεν περιλαμβάνει», έγραφε ο λογοκριτής Bernardini, «πολιτικά αισθήματα που μπορούν να αποτελέσουν πραγματικό λόγο απαγόρευσης. Σκέπτομαι ωστόσο ότι η δημοσίευση
τέτοιων άρθρων στην Ανθολογία μπορεί να δυσαρεστήσει πολλούς γιατί αναγνωρίζεται σ' αυτήν η κλίση του εν λόγω περιοδικού
στον λεγόμενο φιλελευθερισμό» 1.
Οι εκδόσεις οι σχετικές με την Ελλάδα 2 χαιρετίζονται πάντα
με ενθουσιασμό στο Gabinetto και σχολιάζονται στην Ανθολογία. Ο Vieusseux και οι φίλοι του συζητούν με πάθοςγιατην
Ιστορία τουPouqueville 3 . στις 7 Οκτωβρίου, στη διάρκεια ενός
φιλελληνικού γεύματος στο σπίτι του Vieusseux, με συνδαιτημόνες
τον Pieri, τον Giordani, τον Cioni, τον Lazzaro Papi, συζητιέται η συγγραφή μιας Ιστορίας της ελληνικής επανάστασης4. ο
1. De Rubertis, ό.π., σελ. 45, επιστολή της 17 Αυγούστου 1824.
2. Για τις σχετικές με την Ελλάδα ιταλικές εκδόσεις, βλ. C. Spetsieri Beschi και F. Guida, «Elenco bibliografico delle principali opere
letterarie e storiche italiane di significato filellenico nell'Ottocento
(1816-1899)» στο Risorgimento greco..., ό.π., a. 447 κ.έ.
3. Histoire de la régénération de la Grèce, Paris 1824. για περισσότερα

σχετικά με τον Pouqueville και τη σχέση του με την Ελλάδα, βλ. Αλέξη
Πολίτη,

η ανακάλυψη των δημοτικών τραγουδιών... ό.π., σ. 72-74, 76,

78, 124-127.
4. «Πριν από το πρόγευμα», διηγείται ο Μ. Pieri, «ο Vieusseux μας
διάβασε από τον Pouqueville το θάνατο του Μάρκου Μπότσαρη και δακρύσαμε όλοι από συμπάθεια και θαυμασμό...» το ίδιο συμβαίνει όταν φτάνει
στο
Gabin
την
η
διαμαρτ
χνά η κραυγή «Oh Austria infame!» (Carte Pieri, ό.π.) ο Delavigne
υπόσχεται πως θα γράψει για το Μεσολόγγι. ο Pieriστιχουργείγιατην
έξοδο «με την καρδιά τρυπημένη από αιχμηρό βέλος» (Della vita di
Mario Pieri, ό.π., βιβλ. V, σ. 47-48).

Pieri απορεί με τη σιωπή του Μουστοξύδη που θα είχε ασφαλώς
στη διάθεση του τόσο υλικό και τόσες ειδήσεις. Ο ίδιος γρ
μια επιτομή της Ιστορίας του Pouqueville 1 . στην Ανθολογία
ρουσιάζεται και σχολιάζεται η Ιστορία του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού2 καθώς και η Ιστορία της ελληνικής επανάστασης του
Αλεξ. Σούτσου 3 . Μετά το θάνατο του Καποδίστρια ο Pieri, κατά
παράκληση του αδελφού του κυβερνήτη Βιάρου, αποφασίζει να
γράψει την Ιστορία της διακυβέρνησης του, και πάλι όμως κρίνει
καταλληλότερο τον Μουστοξύδη, και πάλι παραπονιέται ότι εκείνος «κατά τη συνήθειά του δεν έκαμε τίποτε» 4 .
Αλλά η συνδρομή των Φιλελλήνων της Τοσκάνης εκφραζόταν
καιμεάλλους πρακτικότερους τρόπους. Ο Vieusseux, σε συν
γασία με τον Eynard 5 , φρόντιζε για τη διαβίβαση πληροφοριών και
οδηγιών προς τα φιλελληνικά κομιτάτα της Μασσαλίας, του Παρισιού, του Πόρτσμουθ και των πόλεων της Πρωσσίας. Μέσω πρα1. Compendio della storia del Risorgimento

della Grecia dal

1740-1824

compilato da M.P.C., Italia MDCCCXXV. η έκδοση σχολιάζεται
Ανθολογία, No 21, Μάρτιος 1826, σ. 94-95, μαζί με τη μετάφραση
ΙστορίαςτουPouqueville του Stefano Ticozzi το 1825.
2. το άρθρο έχει τίτλο «Storia moderna della Grecia, di Iakovaky
Riso. Histoire de la Grèce depuis la chute de l'Empire d'Orient par
Iacovaky Rizo Neroulos, Ancient premier ministre des Hospodars grecs
de Valachie et de Moldavie, Genève 1828» και δημοσιεύτηκε στο No. 32,
Οκτώβριος 1828. τον Ιακωβάκη Ρίζο γνώρισε στον Vieusseux 6 Πολυχρονιάδης. ο Vieusseux τον έστειλε, με θερμό συστατικό γράμμα, στο Λιβόρνο για να γνωρίσει τον Tommaseo, στον οποίο και ανήκει το παραπάνω
άρθρο.
3. Storia della Rivoluzione greca, di Ales. Sutzo, Histoire de la
Révolution Grecque, par Alex. Soutzo, Paris, 1929, in 8o, Ανθολογία,
No 38, Μάιος 1830.
4. Della vita di Mario Pieri..., ό.π., βιβλ. III, σ. 198-199.

5. ο Jean Gabriel Eynard είχε στενούς δεσμούς με την Τοσκάνη
ζούσε τότε μεταξύ Φλωρεντίας, Πίζας και Γενέβης. Παλιότερα ήταν «persona grata» της βασίλισσας της Ετρουρίας και, μετά την παλινόρθωση,
ήταν ευνοούμενος του αρχιδούκα Φερδινάνδου, στον οποίο είχε προσφέρει
κάποια υπηρεσία υπό την ιδιότητά του ως τραπεζίτη.

πρακτόρωντουΛιβόρνου (του Πολυχρονιάδη, του T o m m a s o P e t t i ni, του Σπυρίδωνος Βάλβη και «ενός κάποιου G i u s e p p e C e r o t t i » ) ,
στέλνονται στην Ε λ λ ά δ α όπλα, είδη π ρ ώ τ η ς ανάγκης, χρήματα
για την εξαγορά αιχμαλώτων και για τη βοήθεια στις οικογένειες
των προσφύγων 1 . στην αλληλογραφία E y n a r d - V i e u s s e u x ανταλλάσσονται σκέψεις για τον τρόπο στρατολογήσεως εθελοντών και
υπάρχει αλληλοενημέρωση για τις αποστολές στην Ε λ λ ά δ α 2 . Ο
E y n a r d πληροφορεί —μέσω κάποιου τρίτου— τον V i e u s s e u x για
χρήματα που συγκεντρώθηκαν προς χάριν της Ε λ λ ά δ α ς . « D i t e s lui», γράφει στον άγνωστο αποδέκτη της επιστολής, « q u ' i l p o u r r a
r a c h e t e r p o u r les 13.000 p i a s t r e s d ' e s c l a v e s . Il y a 3 0 mille
m a l h e u r e u x réfugiés q u i p e r i s s e n t d e faim e de misère à

1. Βλ. Cosimo Ceccuti, «Il Filellenismo dell'Antologia (1821-1832)»,
στο Risorgimento greco..., ό.π., σ. 92-93
σ. 174, όπου δίδονται πληροφορίες για την προσωπικότητα του Petrini:
Καταγόταν από το Λιβόρνο, ήταν τραπεζιτικός πράκτοραςήεφοπλιστήςκαι
έπαιξε σημαντικό ρόλο στα φιλελληνικά κομιτάτα το 1826-27. Πρόκειται
πάντως για αμφιλεγόμενη προσωπικότητα . στο Carteggio Vieusseux υπάρχει καταγγελία εναντίον του με την υπογραφή «les vrais philéllenes et
les Grecs de Livourne», όπου 6 Petrini αποκαλείται «εχθρός των Ελλήνων
και
τηςελευθερίας»,
ennemis e leurs alliés, e travailler en sens contraire au but et aux intentions philantropiques de ses illustres commetants»· κατηγορείται
συνεννοείται μυστικά «avec les Messieurs Rosseti et Fernandez, agents
du vice-roi d'Egypte, et qui font construire dans les chantiers des
bâtiments de guerre pour son compte». ο Vieusseux, μόλις
γράμμα, ζήτησε πληροφορίες από τον Σπυρίδωνα Βάλβη. Στην απάντηση
του
Βάλβη δίνονται οι καλύ
τοεξήςαξιοπερίεργο:«... εξάλλου οι Έλληνες
φέρονται για τη δυστυχή πατρίδα τους και περί αυτού έχετε αρκετές αποδείξεις». Πλήθος αποδείξεις περί του εναντίου παρέχονται
από
και
ιταλική βιβλιογραφία. Π
Italia e Grecia come premesa al filellenismo» στο Risorgimento greco...,
ό.π., σ. 47, όπου συνοψίζεται η προσφορά της παροικίας και της αδελφότητας του Λιβόρνου στον αγώνα της ανεξαρτησίας.
2. Carteggio Vieusseux, ό.π., 34, 136-146.

Calamo...» Ο Βάλβης ναυλώνει τα πλοία και τα φορτώνει με
εφόδια για τον αγώνα. ο Petrini φεύγει με μυστική αποστολή
απότοΛιβόρνο το καλοκαίρι του 1826. Σ' ένα γράμμα του E
nard προς τον Vieusseux φαίνεται ότι έφτασε στο Ναύπλιο «με
όλα του τα πλοία» κι από κει πέρασε στη Ζάκυνθο με σκοπό να
πάει στη Γενεύη, όπου τον περίμενε ο Eynard 1 . τη διοργάνωση
της αποστολής είχε αναλάβει ο Vieusseux και ο άλλος σύνδεσμος
του Eynard στο Λιβόρνο, ο Giuseppe Cerutti. Ο ίδιος ο
rotti, τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου, βρίσκεται στην Κέρκυρα,
απ'όπουστέλνει στον Vieusseux τις τελευταίες ειδήσεις για τ
ελληνικό αγώνα.Άλλες ειδήσεις σχετικές με την παραλαβή εφ
δίων και με την πορεία της επανάστασης λαβαίνει ο Vieusseux μέσω κάποιου Γεωργίου Παπαμανόλη, πράκτορα του Eynard στην
Ancona. τις ειδήσεις —που διανθίζονται με επιφωνήματα ενθουσιασμού και όρκους για νίκη η θάνατο— μετέδιδε ο Vieusseux σε
όλαταφιλελληνικά κομιτάτα της Εύρώπης 2 .
λάδα διαγράφονται ανάγλυφα στην πιο προσωπική τους αλληλογραφία. «Adieu cher ami», γράφει ο Vieusseux στον Cino Capponi. «Je voudrais vous distraire [...] mais je ne puis
m'empêcher de songer aus pauvres grecs, e la plume tombe
des mains...» 3

1. στο ίδιο, γράμμα της 10 Σεπτεμβρίου 1826. Επίσης Cosimo Ceccuti, 8.π·, σ. 92.
2. R. Ciampini, ό.π., σ. 177
κ.ε.
3. στο ίδιο, σελ. 180-181, γράμμα της 28 Ιουνίου 1826, όταν έφτασε
στην
Τοσκάνη η είδηση για την άλ
Mario Pieri..., ό.π. βιβλ. Υ, σ. 79. ο Vieusseux συνέχισεναεκδηλώνει
έμπρακτατοενδιαφέροντου για την Ελλάδα και μετά την απελευθέρωση.
στο
Carteggio Vieusseux (ό.π., III
[Κοζάκη] Τυπάλδου από την Αθήνα της 16/28 Ιανουαρίου 1851, στην οποία
δ τότε διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης άπαντα σε επιστολή του Vieusseux της 4 Δεκεμβρίου 1850 με κατάλογο βιβλίων που έχουν ήδη σταλεί
μέσω Λιβόρνου και του εκφράζει τις ευχαριστίες της Βιβλιοθήκης των Αθηνώνκαιόλουτουελληνικούέθνουςγιατηνπροσφορά του.

κορυφαίων διανοουμένων της Τοσκάνης απέναντι στους Έλληνες.
Ό σ ο για τις σχέσεις των κύκλων της Ανθολογίας με το Πανεπιστήμιο της Πίζας είναι, φυσικά, πολύ στενές. στις συναντήσεις
του Gabinetto συζητιούνταν οι θορυβώδεις εκδηλώσεις των φοιτητών, η δράση των φιλελεύθερων καθηγητών Pirria και Pilla
(που σκοτώθηκε αργότερα στο Curtatone) καθώς και το ενδεχόμενο να καταλάβει ο Tommaseo την έδρα της Filosofia morale 1 .
ο Ridolfi και ο Capei είναι διακεκριμένα μέλη του Cabinetto,

fanti και, αργότερα, ο Montanelli συνεργάζονται στην Ανθολογία και μετέχουν στις κινήσεις του Gabinetto. Ο Tommaseo
κυκλοφορεί μεταξύ Λιβόρνου, Φλωρεντίας και Πίζας, όπου επισκέπτεται —συχνά μαζί με τον Mayer— το Πανεπιστήμιο και
επικοινωνεί με τους φοιτητές. Ο Eynard βρίσκεται συχνά στην
Πίζα, όπου επίσης δρα ο Κωνσταντίνος Πολυχρονιάδης. Ό σ ο
κι αν είναι μετρημένα τα ονόματα των Φιλελλήνων της Τοσκάνης
που αναφέρθηκαν εδώ, ανήκουν σε προσωπικότητες με τέτοια
ακτινοβολία,
ώστε ασφαλώς ορίζουν σε μεγάλο βα
τερη ατμόσφαιρα. Ακόμα κι αν η στάση του Vieusseux, που
αποκαλείτουςΈλληνες«l'élite de nation» 2 είναιμιαακραία
περίπτωση, δεν παύει να αντικατοπτρίζει αλλά και να διαμορφώνει
το κλίμα, μέσα στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας.

1. R. Ciampini, ό.π., σ. 108, απόσπασμα από γράμμα του Vieusseux
στον
Tommaseo της 2 Μαΐου 1842, όπ
και
του
Cino Capponi, να τον δ
2. στο ίδιο, σ. 180, γράμμα του Vieusseux στον Cino Capponi
28 Ιουνίου 1826.

5. Χάρτης της Π ί ζ α ς (19ος αιώνας)

Πίζα: μια επαρχιακή πόλη;
Σ' ένα φύλλο του 1887 της εφημερίδας Secolo αφιερωμένο
στην Πίζα υπάρχει ένα αρθράκι με υπογραφή G. Nesti, όπου
περιγράφεται η πόλη : «αν αγαπάς την ηρεμία και τη γαλήνη,
αν προτιμάς έναν τόπο όπου σχεδόν δεν γνωρίζει χειμώνα, αν
σου αρέσει ένας όμορφος ανοιχτογάλανος ουρανός που πλαισιώνει
λαμπρά μνημεία από άσπρο μάρμαρο, αν φοβάσαι τα χιόνια και
τις παγωνιές, αν σε γοητεύει να βλέπεις όλο το χρόνο ανθισμένες
τις πορτοκαλιές, αν δεν περιφρονείς τη ζωή της επαρχίας, αν
σου αρέσουν oι ήσυχες νύχτες οι αρωματισμένες από μανόλιες
και γιασεμιά και ζωντανεμένες συχνά από τον εύθυμο ήχο του
μαντολίνου και της κιθάρας, ω, τότε έλα στην Πίζα κιεκείθα
μείνεις σίγουρα για πολύ...» 1
αρθρογράφοςτουSecolo. Αναφέρει τα Luminaria, νυχτερινές φωταψίες που γίνονταν κάθε χρόνο εκεί την ημέρα της γιορτήςτουSan Ranieri και που τα θυμάται από τη νεότητά του
—ίσως ήταν φοιτητής εκεί— «σαν παραμύθι, από τις Χίλιες και
μία νύχτες». Μιλάει γι' αυτούς που περιδιάβαζαν στο δρόμο της
όχθης «παίρνοντας το χειμώνα εκείνα τα χλιαρά λουτρά του
ήλιου που έχουν τη δύναμη να ξαναδώσουν ζωή και ευθυμία ακόμα
και στους άρρωστους και στους λυπημένους» 2. Περιγράφει το
1. Είναι το 12ο φύλλο μιας σειράς που επιγράφεται «Le cento città
d'Italia-Supplemento mensile illustrato del Secolo», Milano 1887,
Anno XXII, Sabato 24 dicembre, Supplemento al N. 7801. Είναι
οκτασέλιδο (σ. 89-96). Τιμή Centesimi 10. Πρβ. και Α. Feroci, Le condizioni igieniche

di Pisa e del suo

circondario,

Pisa 1983, M. Curreli (a

cura di), «Grandi soggiorni. Paradise of exiles : Shelley e Byron a Pisa»,
Cat.

della

mostra,

Pisa 1985, και A. Da Morrona, I pregi di

Pisa,

Pisa 1816.
2. Πρβ. Ν. Τωμαδάκη, «οι μεταξύ των ετών 1789-1809 και 1818-1841
Κεφαλλήνες διδάκτορες...», Κεφ. Χρονικά Β', 1977, σ. 164 «...η προ-

6. Αποψη του Lungarno

L u n g a r n o « Ω ρ α ί ο το καταμεσήμερο, όταν ένας καλοκαιρινός
ήλιος το τυλίγει ολόκληρο μέσα σ' ένα σύννεφο από φως και χρώματα [...] ωραίο τη νύχτα, όταν το μυστηριακό και χλωμό φως
του φεγγαριού διαγράφει παράξενα, κάτω από έναν σαπφείρινο
ουρανό, τα περιγράμματα των σπιτιών και ασημώνει το ήσυχο
κύμα που κυλάει κάτω από τα μαρμάρινα γεφύρια..;» 1
ρομαντικά : «Κατά τους

χρόνους

εκείνους ακριβώς η εγχώριος

τίμησις της Pisa εγένετο [...] διά το εύκρατον (αθηναϊκόν αυτόχρημα)
κλίμα...» Επίσης L'Ateneo di Pisa, Pisa 1929, σ. 2-3: «Tò κλίμα της
Πίζας ίγει μια παροιμιώδη ηπιότητα και γι' αυτό, τον περασμένο αιώνα,
ήταν τόπος θεραπείας για τους αρρώστους [...] αλλά παραμένει για πάντα
η πόλη όπου προτιμά να διαχειμάζει μια πλούσια παροικία ξένων και τόπος
ηρεμίας και αναπαύσεως». Βλ. και Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, Αυτοβιογραφία συντεθείσα παρ' αυτού του ιδίου, επιμ. Χρ. Σωτ. Θεοδωράτου,

Α-

θήναι 1974, σ. 21: «Εφτάσαμεν εις την παυσίλυπον Τοσκάνην αυτήν την
ρέουσαν μέλι και γάλα χώραν της επαγγελίας, την οποίαν και γη και ουρανός και πολιτισμός κατέστησαν τερπνότατον ενδιαίτημα των Μουσών και
των Χαρίτων...» με συγκίνιση μιλάει για την Πίζα ο Mario Pieri στο Della
vita di Mario

Pierri

Corcirese,

Firenze, Le Monnier 1850, βιβλ. III,

σ. 213-214: «δεν ξέρω καμιά πόλη στην Ιταλία πιο κατάλληλη για σπουδές
η για να προσφέρει γλυκό καταφύγιο στους ηλικιωμένους...» σε άλλη του
επίσκεψη στην Πίζα, το 1826, θα τον αφήσουν έκθαμβο τα Luminaria
«με κείνον τον Άρνο που φαινόταν να φλέγεται όλος και να σκορπάει τριγύρω έναν ωκεανό από φως...» (στο ίδιο, βιβλ. V, σ. 50).
1. Lungarni η Lungarno είναι οι δρόμοι της όχθης, λιθόστρωτοι τον
περασμένο αιώνα, με τα θαυμάσια μέγαρα. Σ' ένα από τα μέγαρα του Lungarno Mediceo (Palazzo Toscanelli) εμενε ο Byron πριν ξεκινήσειγιατην
Ελλάδα κι εκεί στεγάζονται τώρα τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας. στην
ίδιαόχθη,στοLungarno Pacinotti, βρίσκεται η Sapienza. το Lungarno
είναι ως σήμερα τόπος νυκτερινών περιπάτων, ρεμβασμού και συναντήσεων
στα πεζούλια της όχθης και στον Ponte di Mezzo. Βλ. αναλυτικά L. Nuti
(η), I Lungani di Pisa, Pisa 1981. Επίσης Διονυσίου Πύρρου, Περιήγησις Ιστορική και βιογραφία, εν Αθήναις, εκ του τυπογραφείου Α. Γκαρπολά 1848, σ. 47 (εντυπώσεις του 1806): «η πόλις είναιωραίακαι
καλώς κατοικημένη με 30.000 κατοίκους· άξιον θεωρίας είναι η γέφυρα
αυτής της πόλεως, επάνω εις τον ποταμόν Άρνον...»

αρχή είχε καταργήσει ως όλως περιττήν την υπό των αστυνομικών οργάνων από μεσημβρίας άχρις εσπέρας φρούρησιν του
προς την Piazza della Fontina μέρους του Λουγγάρνου διότι
δύο ελληνες της Ιατρικής σπουδασταί είχον αναλάβει αυτήν δωρεάν και αυτοπροαιρέτως. Η σ α ν δε οι αυτοσχέδιοι εκείνοι φρουροί [...] δράκοντες, φρουρούντες έκαστος δι' ίδιον λογαριασμόν
τας δύο περικαλλείς θυγατέρας του επί της πλατείας εκείνης
οικούντος Q... διευθυντού του από Πίσης εις Λιβόρνον σιδηροδρόμου»1.
τα μέρη, όπου κατοικούσαν οι Έλληνες : την Via San Frediano,
την Via Santa Maria, την Piazza S. Caterina. H Sapienza
είναι πάνω στο Lungarno, αν και η είσοδος της μεγάλης αυλής
βρίσκεται στην οδό 29ης Μαΐου, που τώρα έχει μετονομαστεί
σε Via Curtatone e Montanara. Μόλις δύο βήματααπότη
Sapienza ζει ακόμα, αλλά όχι με την παλιά του λάμψη, το Ιστορικό Caffè dell'Ussero. στους τοίχους του κρέμονται κάδρα με
προσωπογραφίες και αυτόγραφα των μεγάλων δασκάλων και
μαθητών του Πανεπιστημίου: του Montanelli, του Centofanti,
του Carducci... Η Via San Frediano —προέκταση της 29ης
Μαΐου— σε βγάζει σε δύο λεπτά στην Πλατεία των Ιπποτών,
όπου ακόμα ζει και ευδοκιμεί η Scuola Normale στο Palazzo
della Carovana. για να πάς από εκεί στην Πλατεία των Θαυμάτων, δεν εχεις παρά να κάμεις έναν περίπατο πέντε λεπτών
ακολουθώντας τη Via Santa Maria.
νία, ο Ειρηναίος Ασώπιος : «Κατατρίβοντες τον βίον, από γενεάς εις γενεάν, ανερχόμενοι και κατερχόμενοι το Λουγγάρνο,
εθεώρουν τον μεν Άρνον ως Ωκεανόν, την δε Φλωρεντίαν ως
τα πείρατα γαίης [...] Εγίγνωσκον βεβαίως ότι υπάρχει υπό
τον Ήλιον κλασική τις χώρα, Grecia, Ελλάς καλουμένη [...]
1. Ειρηναίος Ασώπιος, «Αναμνήσεις Ιταλίας, Πίσα (1845-1849).
ΟιΈλληνες σπουδασταί», Παρνασσός, 15, Σεπτέμβριος 1892, σ. 13-14.

αλλά δεν ήξευρον ακριβώς που του κόσμου η χώρα αύτη κείται» 1 .
Αταξίδευτοι, κατά τον Ασώπιο, οι κάτοικοι της Πίζας, έβλεπαν με δέος τους Έλληνες που έφταναν εκεί από τόσο μακριά.
Διαφορετικά εικονίζει τους Πιζάνους ο Rosselli Nello : για
τον Montanelli, που βιογραφείται στο βιβλίο του, είναι γοητευτικά όσα «προσφέρει η Πίζα, με τους αργόσχολους, τους ανέμελους, τους ριψοκίνδυνους, τους πολύξερους, τους κυρίαρχους
του κόσμου γενικά, και ειδικά της πόλης με τις καλλονές της
κι όχι μόνο τις μαρμάρινες...» Κι ανάμεσα σ' αυτά «η μαγεία του
ρομαντικού μύθου, που ακόμα πλανιέται στην πόλη,γιαέναν
Shelley και έναν Byron που έμειναν για καιρό να συνθέτουν
την ποίηση τους πάνω σ' αυτά τα Lungarni και να γεμίζουν
με θαυμασμό και θόρυβο και σκάνδαλα τους ήσυχους δρόμους της
πόλης» 2 .
Η Πίζα δεν είχε αλλάξει ως τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας : « Ό λ η η νέα βιομηχανική πόλη με την πυρετική και πολυθόρυβη ζωή της είναι έξω από την περίμετρο του παλιού Ιστορικού κέντρου, που διατηρεί έτσι την αιωνόβια γαλήνη που προσιδιάζει σ' ένα άσυλο σπουδών»3. το Centro Storicoδενέχει
αλλάξει
ούτε σήμερα. η μόνη διαφορά είναι ότι, τον περασμέν
αιώνα, έξω απ' τα τείχη υπήρχαν αγροκτήματα και επαύλεις
και το νερό του ποταμού ήταν τότε τόσο καθαρό, ώστε οι Πιζάνοι σκέφτηκαν να χτίσουν δημόσια λουτρά για να μην κάνουν
εκεί το μπάνιο τους οι πολίτες, πράγμα που «έδινεαφορμήνα
επιδεικνύονται οι πιο αηδιαστικές και σκανδαλώδεις γυμνότητες
κατά παραβίασιν κάθε έννοιας ευπρεπείας» 4.
1. στο ίδιο, σ. 10.

2. «Frammento...» ό.π., σ. 92.
3. L'Ateneo

di Pisa , ό . π . , σ. 6.

4. Stefano Renzoni, «Appunti per una storia dell'Architettura a
Pisa nella prima metà dell'Ottocento» στο Una città..., ό.π., σ., 268.
Επίσης, P. Pecchai, «Pisa all'alba del Regno d'Italia nelle impressioni e nei giudizi d'uno scrittore tedesco», Bollettino Storico Pisano 1937,
σ. 70-87, όπου ο περιηγητής Grün το 1861 παρουσιάζει [την Πίζα ως

7. Η Πλατεία των Ιπποτών

Επαρχία; Ό χ ι ακριβώς. «μια πόλη μεταξύ επαρχίας και
αλλαγής»,
όπως τη χαρακτήρισαν οι Ιταλοί μελετητές: «
δενέχει σταχρόνια της Παλινόρθωσης την έντονη πολιτισμική
ζωή της Φλωρεντίας του Vieusseux και τηςΑνθολογίας ητον
αντίστοιχο οικονομικό καιπολιτικό πυρετό του Λιβόρνουμετον
Guerrazzi, τον Bastogi, τον Mayer. Αναπνέει κανείς σ' αυτήν
τισμικό (αν και το πανεπιστήμιο της δεν έγινε ποτέεκείνοςο
νεκρός βάλτος, στον οποίο μετατράπηκαν κατά την περίοδο αυτή
πολλά ιταλικά πανεπιστήμια), μα ακόμη και σε επίπεδο οικονομικό και κοινωνικό. Κι όμως, ακόμα και στη μικρή αυτή πόλη
της "σιωπής" διαπιστώνει κανείς νέες ζυμώσεις» 1 .
Ακριβώς επειδή η Πίζα ήταν η μικρή πόληπουεικονίστηκε
παραπάνω, οι εντάσεις των ιδεολογικών ζυμώσεων και οι δονήσεις των πολιτικών συμβάντων ήταν σ' αυτήν ιδιαίτερα αισθητές. Ακριβώς επειδή —και όχι «αν και»— το πανεπιστήμιο της
δεν βάλτωσε όπως άλλα, η Πίζα δεν έγινε τότε μια τυπική επαρχιακή πόλη. Αντίθετα: στάθηκε διαφωτιστικό κέντρο,πουη
ακτινοβολία του δεν περιοριζόταν μέσα στα τείχη της, πόλος
έλξεως κορυφαίων διανοουμένων του πατριωτικού κινήματος και
εστία έντονης πολιτικής κίνησης που δεν έσβησε καθόλου σ' όλο
το διάστημα του Risorgimento. Ο χαρακτήρας των εκδηλώσεων ήταν αυτός που διαγράφτηκε για όλη την Τοσκάνη : πανηγυρισμοί κυρίως, έκφραση συμπαράστασης στους αιματηρούς αγώνεςπουδιεξάγονταν σε άλλα ιταλικά κράτη, διαμαρτυρίες κάποτε και, όταν έφτασε η ώρα, αυθόρμητη και ενθουσιώδης συμμετοχή στον πόλεμο. η Πίζα παρακολούθησε όλα τα συμβάντα
του Risorgimento από το '21 ως το '61 και από το Palermo
ωςτοΤορίνο με διαδηλώσεις και, τους πολέμους της ανεξαρτησίας, με εθελοντικά σώματα.
«ωραίο και μεγάλο αναπαυτήριο, στο οποίο η ζωή [...] είχε παραμείνει
ακριβώς όπως ήταν εκατό χρόνια πριν, στα χρόνια του Γκαίτε».
1. Una città..., ό.π., Εισαγωγή, σ. 11.

Ήδηαπότη δεκαετία του '20, η Πίζα είναι μια από τις πόλεις που ανησυχούν περισσότερο την άστυνομία1. Ό σ ο περνούν
τα χρόνια, τόσο περισσότερο οι Πιζάνοι δίνουν την εικόνα ενός
κόσμου εξαιρετικά ευαίσθητου στα πολιτικά μηνύματα. Ό τ α ν
πια φτάνει η δεκαετία του '40, οι εκδηλώσεις γίνονται τόσο συχνές, ώστε ο κόσμος βρίσκεται συνεχώς στους δρόμους. Πολύ
συχνά, οι πανηγυρισμοί αρχίζουν με δοξολογία στο Duomo, αλλά
«δεν περιορίζονται στους τοίχους του ναού». τον Ιούνιο του 1847
ο Πάπας Πίος Θ' έδωσε γενική αμνηστία στο παπικό κράτος.
στην Πίζα βγήκαν στους δρόμους οι αρχές της Κοινότητας, το
τάγμα των ιπποτών του Αγίου Στεφάνου, οι καθηγητέςκαιοι
σπουδαστές του Πανεπιστημίου, ένα τεράστιο πλήθος πολιτών.
Η γιορτή κράτησε ως αργά τη νύχτα : «το βράδυ τα μπαλκόνια
που έβλεπαν στον Άρνο φωτοβολούσαν. Αναρίθμητες οι σημαίες
και οι κονκάρδες με τα χρώματα του Πάπα' αδιάκοπα τα συνθήματα και οι ζητωκραυγές για τον Πιο Θ', την Ιταλία, τον
Gioberti, τους μεταρρυθμιστές πρίγκηπες, την ένωση, την ανεξαρτησία της Ιταλίας. Δύο βάρκες, γεμάτες από μουσικούς και
τραγουδιστές, ξεκίνησαν από τον Ponte al Mare και διέσχισαν
το ποτάμι [...] χειροκροτούσαν από τους δρόμους, από τις βάρκες, από τα παράθυρα...» 2
Άλλοτε οι πανηγυρισμοί ξεκινούν από το θέατρο. στις 29
Ιανουαρίου 1848 ο Φερδινάνδος Β' παραχώρησε σύνταγμα στη
Νάπολη. το βράδυ της επομένης «στη μέση της πλατείας του
θεάτρου υψώθηκε μια τρίχρωμη σημαία με την επιγραφή "Ζήτω
ο λαός των Δύο Σικελιών" και χαιρετίστηκε με απερίγραπτη χαρά.
το θέατρο γέμισε αμέσως με σημαίες : άνδρες και γυναίκες ανέμιζαν μαζί τα μαντίλια και τις εσάρπες" με τραγούδια και
ζητωκραυγές διαδήλωναν τη χαρά τους για το μεγάλο νέο. Ο
κόσμος βγήκε από το θέατρο, πλημμύρισε τους δρόμουςμετη
1. Ersilio Michel, Maestri e scolari dell'Università
sorgimento Nazionale, Firenze 1949, σ. 27

di Pisa nel Riκ.ε.

2. Paolo Tronci e Giovanni Sforza, ό.π., σ. 384-385.

συνοδεία της μουσικής μπάντας, φωταγωγήθηκαν τα παράθυρα...» 1
Λούκα, που άνηκε τότε σε διαφορετικό κράτος, ήταν ένας τρόπος για να εκδηλώνουν οι Πιζάνοι την πίστη τους στην ένωση.
Ό τ α ν ανακοινώθηκε στην Πίζα η συγκρότηση της πολιτοφυλακής, οι κάτοικοι έσπευσαν να καλέσουν τους Λουκέζους να
πάρουν μέρος στους πανηγυρισμούς. οι Λουκέζοι γύρισαν τη
νύχτα στην πόλη τους κατασυγκινημένοι «από τη θερμότατη
υποδοχή που τους επιφύλαξαν οι πολυαγαπημένοι Πιζάνοι, και
κατέθεσαν στο σταθμό της Λούκας ένα προσφιλές δώρο, την
ασφαλέστερη εγγύηση φιλίας και ενότητας μεταξύ Πίζας και
Λούκας, μια σημαία που τους πρόσφερε η κοινότητα (comune)
της Πίζας...» 2
Έβρεχε στην Πίζα την ήμερα των εορτασμών για την πολιτοφυλακή. τη νύχτα ξέσπασε καταιγίδα με βροντές και κεραυνούς,
φούσκωνε το ποτάμι. «Αλλά αυτή η εναντιότατα του καιρού
επαύξησε τον ενθουσιασμό του κόσμου αντί να τον μειώσει.
ο λαός πορευόταν με λάβαρα' υπήρχαν τα λάβαρα των γυναικών, των ιερέων, οι στρατιωτικοί ήτανανακατεμένοιμετους
πολίτες, έντεκα μπάντες διέτρεχαν την πόλη [...] οι γυναίκες
έδειχναν θάρρος αληθινά ανδρικό [...] οι Έλληνες έφεραν τη
σημαία τους πλαισιωμένη με τα χρώματα της Ιταλίας...» 3 Μετά
δύο μέρες ο ίδιος κόσμος (Λουκέζοι, Λιβορνέζοι, Πιζάνοι) πανηγυρίζει για τον ίδιο λόγο στο Λιβόρνο. Μα εκεί δεν τραγουδούσαν μόνο : «Μιλούσαν στο λαό διάφοροι ρήτορες στις πλατείες,
1. στο ίδιο, σ. 420-421. Περιγραφή της ίδιας γιορτής δίδεται στην
εφ. L'Italia, Anno I, No 44, 1 Φεβρ. 1848. η φωταγώγηση των παραθύρων γινόταν τότε με λάμπες, λαμπάδες και καντηλέρια που τοποθετούνταν
στα περβάζια η τα κινούσαν γιορταστικά οι γυναίκες.
2. Giornale privilegiato

di Lucca,

10 Σεπτεμβρίου 1847. Είχε μό-

λις προηγηθεί το κίνημα στη Λούκα (Αύγουστος 1847) και, τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου, το δουκάτο της Λούκας ενσωματώθηκε στο Μ.
Δουκάτο της Τοσκάνης.
3. Εφ. L'Italia, Anno I, No 14, 11 Σεπτεμβρίου 1847.

στους δρόμους, στις ταβέρνες, στα καφενεία [...]ανέμιζανοι
γυναίκες τα λάβαρα[...] και ο Λαός τις μεταχειριζόταν μ' εκείνους τους ευγενικούς τρόπους που άλλοτε θεωρούνταν προνόμιο
της τάξης των εύγενών»1.
κογράφους και στις εφημερίδες και που αναφέρονται σε εορτασμούς επετείων, μνημόσυνα, θεατρικές παραστάσεις, κονσέρτα,
εκδηλώσεις αποδοκιμασίας ή επευφημίες με την ευκαιρία επισκέψεων πολιτικών προσώπων στην Πίζα κτλ. κτλ., εικονίζεται
μια πόλη που έχει συνέχεια Luminaria, όχι πια για τη γιορτή
του San Ranieri. Αλλά αυτά τα πανηγύρια είναιακριβώςη
προετοιμασία της μεγάλης πολεμικής εξόδου, που συνοδεύτηκε
κι αυτή με τραγούδια και ποιήματα και ανθοδέσμες και αρωματισμένα μαντιλάκια και φιλιά και χειροκροτήματα και καμπανοκρουσίες και φωταψίες.
Civica οργανώνονται παραστάσεις : «η εταιρεία φίλων του θεάτρου, που σε κάθε περίσταση έδωσε συνεχή δείγματα πατριωτικής αρετής, θα παρουσιάσει αύριο Κυριακή, 24 Οκτωβρίου,
την κωμωδία του Scribe με τον τίτλο "Una catena". τα κέρδη
θα διατεθούν για την πολιτοφυλακή» 2. την επόμενη Κυριακή
πάλι oι Soci Filodramatici, πάλι για τον ίδιο σκοπό «θα παίξουν την πολυχειροκροτημένη κωμωδία του Συμπολίτη μας
Δικηγόρου Tommaso Gherardi "Un momento di Errore"» 3 .
το ίδιο την άλλη Κυριακή, το ίδιο και την παράλλη.
Α π ό πρωτοπόρους πατριώτες ανοίγει κατάστιχο συνεισφορών για την αγορά όπλων και κατάλογος εθελοντών για κατάταξη στην πολιτοφυλακή. Απίστευτη είναι η προθυμία του κόσμου 4 . Μεγάλη Festa di Balloγιατονοπλισμότηςπολιτοφυλακής
1. στο ίδιο.

2. L'Italia, Anno I, No 20, 23 Οκτωβρίου 1847.
3. L'Italia, Anno I, No 21, 30 Οκτωβρίου 1847.
4. L'Italia, Anno I, No 30, 31 Δεκεμβρίου 1847, «Sottoscrizione
per la difesa nazionale».

λακής οργανώνεται στο Casino dei Nobili 1 . Γίνονται παραστάσεις στον Αρχιδούκα για παροχή όπλων 2 . Οργανώνονται συναυλίες με συμμετοχή χορωδίας, «εισιτήριο λίρα 1» 3 . το εναρκτήριο μάθημα του Silvestro Centofanti στο Πανεπιστήμιο —ασφυκτικά γεμάτη η αίθουσα όχι μόνο από φοιτητές,αλλάκαιαπό
πολίτες—· δίνει αφορμή για απερίγραπτες εκδηλώσεις πατριωτικού ενθουσιασμού4. Αλλά, μόνο μία ανθολόγηση των συμβάντων
μας φέρνει ήδη στον Μάρτιο του 1848. η συνέχεια της Ιστορίας
γράφεται στα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας 5.
επιστρέφει στην Τοσκάνη, τη στιγμή που οι ίδιοιοιΑυστριακοί
μπαίνουν στην Πίζα, οι Πιζάνοι τον υποδέχονται με πανηγυρισμούς6. Ασυνέχεια ίσως, όχι όμως ανεξήγητη, αν λάβει κανείς
υπόψη τα χαρακτηριστικά του πολιτικού κινήματος στην Πίζα,
αλλάκαιτογεγονός ότι το «οχλοκρατούμενο» Λιβόρνο είχε
πλημμυρίσει την Πίζα με πλήθος «κουρελήδεςαποστόλουςτης
αναρχίας».
Οι πανηγυρισμοί του 1849 στάθηκαν οι τελευταίοιπριναπό
την μακρότατη περίοδο της σιωπής (1849-1859) : « Η εξέλιξη
της επανάστασης, ελπίδες πρώτα και ενθουσιασμοί κι ύστερα η
οδυνηρή διάψευση, η ψυχική κατάθλιψη, η αδράνεια της λύπης

1. L'Italia , Anno I, No 48, 26 Φεβρουαρίου 1848.
2. L'Italia, Anno I, No 58, 2 Μαρτίου 1848, άρθρο με τον τίτλο
«Armi Armi!».
3. L'Italia, Anno I, No 59, 9 Μαρτίου 1848.
4. L'Italia, Anno I, No 62, 16 Μαρτίου 1848.
5. Βλ. εδώ, κεφ. «στη φωτιά!» για λόγους κατατάξεως
του
υλικού
περιγράφονται σε άλλα κεφάλαια («Πανεπιστήμιο-Πολιτική δράση», - «Viva
Italia !» και «Τρεις αστυνομικές υποθέσεις») οι πολιτικές
εκδηλώσεις
των
φοιτητών και καθηγητών του Πανεπιστημίου, μολονότι είναι δύσκολο
ως
αυθαίρετοναδιαχωριστούν από τη δράση του υπόλοιπου κόσμου
Πίζα.
6. Ρ. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 465
κ.ε.

8. Tο Camposanto

9. Ο καθεδρικός ναός της Πίζας

μετά τον μάταιο πυρετό της δράσης, διέτρεχαν όλες τις εκδηλώσεις της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής» 1 .
Oι Πιζάνοι θα ξαναθυμηθούν τους τρόπους, με τους οποίους
συνήθιζαν να γιορτάζουν, όταν φτάνει η είδηση της παραιτήσεως
του Αρχιδούκα (Απρίλιος 1859), που με τόση χαρά είχαν υποδεχτεί πριν δέκα χρόνια. Πάλι ο κόσμος στους δρόμους, πάλι
φωταψίες, πάλι τα μαντιλάκια και τα δάκρυα, όπως παλιά' μόνο
που τώρα η τρίχρωμη σημαία κυματίζει στο Duomo.
ζουν τα γαλλικά στρατεύματα που περνούν από την πόλη τους
πηγαίνοντας να πολεμήσουν εναντίον των Αυστριακών στο πλευρό
του Piemonte. Τώρα, όπως και πριν από δέκα χρόνια, μαζί με
τις ζητωκραυγές, και κατάταξη εθελοντών και συγκέντρωση
χρημάτων για τον οπλισμό τους με συναυλίες, συνεισφορές και
τόμπολες 2 .
Αλλά απ' όλες τις γιορτές η πιο επίσημη και η πιο λαμπρή
έγινε όταν, μέσα στην ίδια άνοιξη, ξανάνοιξε (άρτιο πάλι) το
Πανεπιστήμιο. σε ανάμνηση της αξιομνημόνευτης εκείνης μέρας
μια ενεπίγραφη πλάκα με χαραγμένη τη μορφή του Γαλιλαίου
στολίζει ακόμα την Aula Magna 3 .

1. Luigi Previti, «Educazione popolare», στο Una città..., ό.π., σ.185.
2. Irea Paolicchi, ό.π., σελ. 60-63. Η τόμπολα είναι τυχερό παιχνίδι
που παίζεται στα σπίτια, αλλά και σε δημόσιους χώρους. Κάποτε τα κέρδη διατίθενται για κοινωφελείς σκοπούς.
3. για ό,τι άφορα στο Πανεπιστήμιο, βλ. αναλυτικότερα στη σχετική
ενότητα. Ειδικά για την περίφημη «Riapertura» του Πανεπιστημίου, βλ.
αναλυτικά L'inaugurazione
della Università di Pisa nel di 3 dicembre
1859 - Documenti pubblicati a cura e a spese del Municipio di Pisa, Pisa

Nistri, 1859.

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΠΙΖΑΣ

ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

Πηγές και βοηθήματα

φέρονται ο Stefano Fabbrucci και ο Flaminio dal Borgo, καθηγητής από το 1731 ως το 1768. Βασική πηγή παραμένει ως
σήμερα η τρίτομη ιστορία του Angelo Fabbroni, Provveditore
στο Πανεπιστήμιο από το 1769 ως το 1803 1 . Η εξιστόρηση του
καλύπτει την περίοδο 1472-1737. μια σύντομη αναδρομή σε παλαιότερες εποχές γίνεται στον τόμ. I, κεφ. V, σ. 34 κ.ε. Πολλές
σελίδες καλύπτουν οι Κατάλογοι Καθηγητών (Rotuli Professorum). Ονόματα διδακτόρων (δηλαδή πτυχιούχων) δεν υπάρχουν
πουθενά2. την ιστορία του Fabbroni συνεχίζει ο Evelardo Michel
1. Fabronio Angelo, Historia Academiae Pisanae, Pisis MDGGXGI,
excudebat Cajetanus Mugnainius.
2. Βλ. Ν. Τωμαδάκη, «Τριάκοντα επτά ελληνες Ιατροφιλόσοφοι
σπουδάσαντες εν Π ίση (Pisa) της Ιταλίας 1790-1821», Παρνασσός,
Kς', 1984, σ. 213: «Αμφότερα τα βιβλία (του Fabbroni και του Scolopio)
περιέχουν ονόματα διδακτόρων». «Διδάκτορες» ονομάζει ο Ν. Τωμαδάκης
τους πτυχιούχους μεταφράζοντας το Ιταλικό «dottorati».

Scolopio 1 . Tο εργο του επρόκειτο να καλύψει την περίοδο 17371859, αλλά, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο συγγραφέας του
(σ. 1, «Avvertenza»), σταμάτησε μετά τη συγγραφή του Α' τόμου
(1737-1799) εξαιτίας της μεταθέσεώς του στην Padova. Ούτε
εδώ υπάρχουν κατάλογοι πτυχιούχων. Μετά τους μεγάλους αυτούς
ιστορικούς του Πανεπιστημίου, ο μόνος που ανέλαβε ένα ανάλογα
επίμοχθο έργοείναι ο Ersilio Michel, αλλά το πολύτιμο βιβλίο
του 2 , βασισμένο σε σχολαστική αρχειακή έρευνα, εστιάζεται κυρίως στα πολιτικά συμβάντα.
Πανεπιστημίου τον 19ο αιώνα, χρειάζεται να ανατρέξει σε πλήθος μονογραφίες, σύντομες η και μακροσκελείς αναφορές επ' ευκαιρία άλλων μελετών, σε εφημερίδες της εποχής και κυρίως σε
αρχειακές πηγές 3 . Πλούσια πηγή πληροφοριών είναι τα δημοσιεύματα στο Bollettino Storico Pisano (ιδίως στο Volume dedicato al sesto centenario dell'Università di Pisa 1842-44), αλλά
και πλήθος άλλα βιβλία που αφορούν κυρίως στον Πρώτο Πόλεμο
της Ανεξαρτησίας η και γενικότερα στους αγώνες του Risorgimento. Πλήθος είναι επίσης τα Απομνημονεύματα (όπως του
G. Giusti, του Montanelli, του G. Nerucci κ.ά. ) και τα Χρονικά,
μεταξύ των οποίων πολυτιμότατο το βιβλίο των P. Tronci και
G. Sforza 4 . Σημαντική πηγή, αλλά μόνο για τον 19ο αιώνα, είναι
το βιβλίο του Carlo Fedeli 5 . Υπάρχει επίσης και ένα μικρό βι1. Storia dell'Università
di Pisa dal MDCCXXXVII
al M D C CL1X in continuazione dell'altra pubblicata da Angiolo Fabbroni, Pisa,

Tipografia T. Nistri, 1877.
2. Maestri

e scolari dell'Università

di Pisa

nel Risorgimento

Na-

zionale, Firenze 1949.

3. ιδιαίτερα χρήσιμος στη μελέτη αυτή, προκειμένουγιατηνιστορία
του Πανεπιστημίου, στάθηκε ο κώδικας του A.S.P., Università, A II 7,
Regolarmenti Notificazioni e Circolari dal 1814-1859.
4. Annali Pisani, Pisa 1868.
5. Documenti
Pontificii
Riguardanti

L'Università

di

Pisa

editi

ed illustrati da Carlo Fedeli, in Pisa. Presso Francesco Mariotti Stampa-

tore, 1908.

βιβλίο, γραμμένο από ομάδα διευθυντών και καθηγητών του Πανεπιστημίου και των Ινστιτούτων της Πίζαςκαιαφιερωμένοστον
Benitto Mussolini, που όμως παρασιωπά η διαστρεβλώνει σημαντικές εξελίξεις της περιόδου της Γαλλοκρατίας 1. Άκρως διαφωτιστική είναι τέλος η σύνοψη ιστορίας του Πανεπιστημίου καθώς και όλα τα ντοκουμέντα που περιέχονται στον κατάλογο της
εκθέσεωςπουοργάνωσαντο1946 τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας 2 .

Από τη γέννηση ώς τα τέλη του 18ου αιώνα.
Oι ιστορικοί του Πανεπιστημίου ανάγουν την αυγή των νομικών σπουδών στην Πίζα στον 12ο αιώνα, εποχή που άνθιζαν στην
Τοσκάνη τα αυτόνομα κοινοτικά κράτη (comuni). Παράλληλα με
τις συντεχνίες των τεχνών και των επαγγελμάτων, αναγνωρισμένες ήδη και προστατευόμενες από τον επίσκοπο της πόληςηκαι
απότονπάπα, δημιουργήθηκαν τότε εκεί εταιρείες μαθητών και
δασκάλων, οι λεγόμενες Universitates, με σκοπό να εμβαθύνουν
κυρίως στη μελέτη του Ρωμαϊκού Δικαίου και των νόμων του
Ιουστινιανού. Αναφέρονται περίφημοι Πιζάνοι νομομαθείς του
12ου αιώνα, που ίσως αναδείχτηκαν από τους κόλπους των εταιρειών αυτών και προσάγεται ως μαρτυρία για τη δράση τους η
πώληση ενός Νέου Κανόνος (Digesti nuovi) μέσω του Viviano,
«αντιπροσώπου των Πιζάνων Μαθητών» (nuncii Pisanorum Scolarium). Μεταξύ των δασκάλων πιθανολογείται ότι συγκαταλεγόταν, στο τέλος του 12ου αι., ο Βουργούνδιος, ο «doctor doctorum», που μετέφρασε στα λατινικά τα ελληνικά εδάφια των Πανδεκτών. Μια εταιρεία γιατρών (dottorum in arte medicinae et

1. L'Ateneo di Pisa, Tipografia P. Mariotti, 1929.
2. Catalogo della Mostra dell'Università di Pisa (29 marzo/31 ottobre 1946), εκδ. A.8.P.

in arte chirurgiae) ερχόταν να προστεθεί στις αρχές του 13ου
αιώνα, στις εταιρείες των νομικών 1 .
Επίσημα αναγνωρίστηκαν οι πανεπιστημιακές σπουδές στην
Πίζα με το σιγίλιο του Πάπα Κλήμη του ζ ' της 3 Σεπτεμβρίου
1343, στο οποίο και απαριθμούνται τα πλεονεκτήματα που πρόσφερε η πόλη σ' εκείνους που θα τη διάλεγαν ως έδρα των σπουδών
τους 2 . Α π ό τη στιγμή αυτή το Studio Generale της Πίζας μπορούσε να χορηγεί τον τίτλο του Δόκτορος η του Διδασκάλου
(Dottore ο Maestro) και αναγνωρίζονταν στους δασκάλους και
στους σπουδαστές του τα ίδια προνόμια που είχαν χορηγηθεί στα
Studi Generali της Μπολόνια και του Παρισιού. στην πραγματικότητα επρόκειτο για αναγνώριση και συνένωση των Εταιρειών
πουπροϋπήρχαν, γι' αυτό και στο Studio εκείνο υπήρχαν τότε
μόνο σχολές Θεολογίας, Δικαίου και Ιατρικής, στις οποίες συνεργάζονταν, ήδη από τον 13ο αιώνα, πολυάριθμοι δάσκαλοι και
μαθητές.
Μετά από μια σύντομη περίοδο παρακμής τον 14ο αι., εξαιτίας
των πολέμων της Πίζας με τη Φλωρεντία που είχαν συνέπεια
να χάσει η Πίζα την αυτονομία της, το Πανεπιστήμιοανθείκαι
πάλι τους επόμενους αιώνες (15ο - 17ο)μετηνυποστήριξητων
1. η ονομασία Universitas χρησιμοποιούνταν τότε για οποιαδήποτε
συνεργατική εταιρεία. Ήταν ένα συνώνυμο του Collegium, που σημαίνει
συγκέντρωση πολλών ατόμων στον ίδιο τόπο, με τη διαφορά ότι Universitas
σήμαινε συνεταιρισμό ανθρώπων που ασκούσαν το ίδιο λειτούργημα (βλ.
σχετικά Carlo Fedeli, ό.π., σ. 11-12). η θεμελιακή διαφορά ενός πρώιμου πανεπιστημίου από τον τύπο αυτό της μεσαιωνικής Universitas εγκειται στο ότι συνενώνει μελετητές διαφόρων κλάδων. Γι' αυτό και τα πρώτα
αναγνωρισμένα πανεπιστήμια ονομάστηκαν στην Ιταλία Studi generali η
Ακαδημίεςκαιχρειάστηκε να περάσει ένας αιώνας από την ίδρυσή τους
γιαναγενικευθεί η ονομασία Università, χωρίς να καταργηθεί όμως, ως
το τέλος του περασμένου αιώνα, η χρήση του όρου Studio, Accademia και,
συχνότατα, Ateneo.
2. Το σιγίλιο αυτό (Bolla in supreme dignitatis) βρίσκεται στα
Κρατικά Αρχεία της Πίζας (Pergamene riguardanti atti pubblici,
No 36) και έχει δημοσιευθεί από τον Carlo Fedeli, ό.π., σ. 86, πίνακας 1.

10. Sapienza : Η Καμπάνα

11. Η μεγάλη αυλή

Μεδίκων. Είναι η εποχή που σπουδάζουν στην Πίζα ο Ιωάννης
Μέδικος, ο Καίσαρ Βοργίας και ο μετέπειτα πάπας Λέων ο 10ος.
Μολονότι η εποχή αυτή απέχει δύο αιώνες περίπου από την περίοδο στην οποία εντοπίζεται η παρούσα έρευνα, αξίζει να διαγραφεί κάπως η φυσιογνωμία του πρώιμου εκείνου Πανεπιστημίου,
επειδή τότε ακριβώς διαμορφώθηκε ο χαρακτήρας που εμελλε
να σφραγίσει, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, τη λειτουργία του
στους επόμενους αιώνες.
Αρχιγραμματέας (Arcicancelliere Pontificio) του Πανεπιστημίου ήταν ο Αρχιεπίσκοπος της Πίζας και Πρύτανης (Rettore) ένας σπουδαστής μη Τοσκάνος (nè Fiorentino nè dal dominio) που εκλεγόταν κάθε χρόνο από όλους τους σπουδαστές
και ασκούσε τη δικαστική εξουσία σε όλα τα ζητήματα,εκτόςαπό
περιπτώσεις κλοπής η φόνου. Οι φοιτητές ήταν χωρισμένοι σε
«nationes» με βάση τον τόπο καταγωγής τους και είχαν όλοι τα
ίδια δικαιώματα.
αββαείο του S. Michele in Borgo, στα μοναστήρια της S. Caterina, του S. Pierrino και του San Niccola. Μετά τα μαθήματα
οργανώνονταν συζητήσεις, στις οποίες μετείχαν οι σπουδαστές
με δικαίωμα παρέμβασης. Οι συζητήσεις των Νομικών (Legisti)
γίνονταν κάτω από τις στοές του Borgo, κοντά στην τωρινή είσοδο του Mercato, και τα διπλώματα απονέμονταν στον Ά γ ι ο Μιχαήλ ή στη μεγάλη σάλα του μεγάρου της Αρχιεπισκοπής.
Γύρω στα μέσα του 16ου αιώνα οι πανεπιστημιακές σπουδές
απόχτησαν στέγη στην Πίζα: με χορηγίες των κοινοτήτων του
κράτους της Φλωρεντίας και με συνεισφορές ιδιωτών, χτίστηκε
το μέγαρο της Sapienza (1544) και ιδρύθηκαν τα Κολλέγια
Ricci, Ferdinando, Vittoriano, Puteano, όπου στεγάζονταν φοιτητές και καθηγητές. Ήδη η πανεπιστημιακή ζωή οργανώνεται
και ο διάσημος ουμανιστής Lelio Torelli αναλαμβάνει να συντάξει τους κανονισμούς της.
μους, προάγεται η σπουδή του ανθρώπινου σώματος και η ίδια

η κυβέρνηση των Μεδίκων ενθαρρύνει τις σπουδές της ανατομίας
καιτιςχειρουργικές πρακτικές, που δοκιμάζονται πρώτα πάνω
στα πτώματα των εκτελεσμένων. Δειλά στην αρχή εμφανίζονται
οι πρώτοι δάσκαλοι της γλώσσας της Τοσκάνης, ξυπνάει το ενδιαφέρον για τις θετικές επιστήμες και ιδρύεται Μουσείο Φυσικής
Ιστορίας και Ορυκτολογίας. ιδρύεται ο Βοτανικός Κήπος, όπου,
για πρώτη φορά στην Ευρώπη, ανθίζουν η αλόη και ο καφές. Τέλος, από το 1589 ως το 1592 και από το 1610 ώς το θάνατο του,
διδάσκει στην έδρα των Μαθηματικών ο Galileo Galilei.
Α π ό τα τέλη του 17ου ως τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα,
παρακμάζει το Μεγάλο Δουκάτο των Μεδίκων και, μαζί του,
το Πανεπιστήμιο της Πίζας. Νέα εποχή ακμής θα γνωρίσει από
το 1765 ως την τελευταία 10ετία του αιώνα, εποχή της βασιλείας του Λεοπόλδου Α' της Λορένης, αλλά με νέους πια θεσμούς
πουαντικατοπτρίζουντηνπολιτική φιλοσοφία της φωτισμένης
δεσποτείας. Ο 18ος αιώνας είναι για το Πανεπιστήμιοηαρχή
μιας μεταβατικής περιόδου, στο διάστημα της οποίας θα χάνει
όλο και περισσότερο τον χαρακτήρα της «Universitas»καιθα
μετατρέπεται, παρόλη την αντίστασή του, σ' ένα ίδρυμα που
λειτουργεί με τυπικές άνωθεν προδιαγραφές. στο τέλος της περιόδου αυτής, γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα, οι άγραφοι θεσμοί
του ύστερου Μεσαίωνα και της Αναγέννησης θα είναι μια νοσταλγική ανάμνηση.
Βασικός σταθμός στην πορεία προς τον «εκσυγχρονισμό» είναι
ηανάθεσητηςπρυτανείας σε καθηγητή του Πανεπιστημίου: ο
Provveditore αναλαμβάνει την ευθύνη για την τήρηση των κανονισμών και πλήθος άλλες εξουσίες, που είχε πριν ο αιρετός αντιπρόσωπος των φοιτητών. Αναφέρεται ότι την εξουσία αυτή άσκησε με εξαιρετική σύνεση, από το 1769 ως το 1803, ο φωτισμένος
καθηγητής και ιστορικός του Πανεπιστημίου Angelo Fabroni.
ζας οι σπουδές της Φυσικής από τους οπαδούς των θεωριών του
Γαλιλαίου, ανοίγει η βιβλιοθήκη της Sapienza (1742), ξαναρχίζουν οι σπουδές της Χειρουργικής με εμπνευστή τον «Τοσκάνο

12. Ο καθηγητής Gaetano Savi

Ιπποκράτη» Francesco Vacca Bertinghieri και προάγονται οι
σπουδές της Νομικής με τον Andrea Guadagni και τον Gianmaria Lampredi. Γύρω στα μέσα του αιώνα ιδρύονται έδρες
Φυσικής πειραματικής, Χημείας και Δημοσίου δικαίου. Η έδρα
του Φεουδαρχικού Δικαίου καταργείται ως ασύμφωνη με το πνεύμα των νέων καιρών.

Από την εποχή της Γαλλοκρατίας ώς την Ένωση
Καθώς δύει ο I H ' αι., οι ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης,
που είχαν ήδη από πριν περάσει τις πύλες του Πανεπιστημίου
της Πίζας, έρχονται να εκπροσωπηθούν στην Τοσκάνηαπότους
ίδιους τους Γάλλους και τους Ιταλούς «Napoleonidi». στην πολυτάραχη περίοδο της γαλλικής εισβολής και των κοινωνικών συγκρούσεων Ιακωβίνοι καθηγητές καταλαμβάνουν εδρες στο Πανεπιστήμιο. το 1799, αμέσως μετά την αποκατάστασή του, ο Αρχιδούκας Φερδινάνδος ο Γ' διατάζει από τη Βιέννη την αναστολή
της λειτουργίας του Πανεπιστημίου. Το επόμενο έτος οι Γάλλοι
θα δώσουν διαταγή να ξανανοίξει.
Η περίοδος που ακολουθεί (1801-1810) είναι σημαντική για
την Ιστορία του Πανεπιστημίου της Πίζας, επειδή σ' αυτό πνέει
τότε ο άνεμος της Γαλλικής Επανάστασης: οι Γάλλοι επιβάλλουν τη διδασκαλία στην Ιταλική γλώσσα και ιδρύουν έδρες Ιστορίας και Ναυτικού Δικαίου. Ο φιλελεύθερος Andrea Vacca διαδέχεται τον πατέρα του στη θέση του Provveditore. Ο διάσημος
βοτανολόγος Gaetano Savi καταλαμβάνει έδρα στο Πανεπιστήμιο, οι νομικές σπουδές οδηγούνται σε κορυφαία σημεία από
τον διάσημο μελετητή των πηγών του δικαίου Giovanni Carmignani, ενώ ο «βιβλιοπώλης-καθηγητής» Giovanni Rosini αναλαμβάνει την έδρα της Ιταλικής φιλολογίας.
περίοδος» (1810-1814), τα τρία διαμερίσματα, στα οποία χωρί-

χωρίστηκε ηΤοσκάνη, αποτέλεσαν μία εκπαιδευτική περιφέρεια και
σ' αυτήν αποφασίστηκε να ηγείται το Πανεπιστήμιο της Πίζας.
τη διοίκηση του Πανεπιστημίου ανέλαβε ένα Διευθυντικό σώμα,
αποτελούμενοαπότονπρύτανη, έναν επιθεωρητή (Ispettore)
στην Πίζα, έναν στη Φλωρεντία και μερικούς ψιλώ ονόματι (Ispettori onorari), και ένα Συμβούλιο, αποτελούμενο από τον πρύτανη
και όλους τους καθηγητές. Οι σχολές έγιναν πέντε: Θεολογική,
Νομική, Ιατρική, Θετικών Επιστημών, Φιλολογίας. Υπήρχαν
επίσης σπουδαστήρια Ανατομίας και Φυσικής, εργαστήριο Χημείας, Βοτανικός κήπος, Αστεροσκοπείο και Βιβλιοθήκη. Στο
ακαδημαϊκό σώμα προστέθηκαν έκτακτοι λέκτορες (lettori straordinari), που εκλέγονταν από το σώμα των φοιτητών.
Προκειμένου για την περίοδο αυτή η έρευνα απέδωσε, μεταξύ
άλλων, ένα κατάστιχο που επιγράφεται «Registro dei Graduati
nella Imperiale Accademia di Pisa 1811-1813» 1 .στηναρχή
του καταστίχου υπάρχουν υποδείγματα διπλωμάτων, χωρίς ονόματα, γραμμένα στα γαλλικά: Certificat de Capacité, Diplome
de Bachelier, de Licencié, de docteur. Ό λ ααρχίζουν μετην
καθιερωμένη τότε φράση «Au nom de Napoleon, Empereur
des Français, Roi d'Italie, e Protecteur de la Confédération
de Rhin» και υπογράφονται «par Son Excellence le Grand
Maître, le Conseilleur-Secrétaire-Général». Χαρακτηριστικό
του πνεύματος της εποχής είναι το εξής υπόδειγμα διπλώματος:
«Université Impériale-Académie de Diplome de Sage-Femme.

1. A.S.P., Università, D. I. No 200. Μεταξύ των 345 ονομάτων που
αναγράφονταιστοκατάστιχο, δεν υπάρχει κανείς Έλληνας. δεν αληθεύει
λοιπόν ότι, για την περίοδο αυτή, «αρχεία δεν υφίστανται» (Ν. Τωμαδάκης, ό.π., σ. 213). για τους Έλληνες που φοιτούσαν τότε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, βλ. κεφ. «η διαδρομή των σπουδών» καθώς και κατάλογο Β'. επίσης A.S.P., Università, D.I. 20, όπου διά χειρός του ίδιου
του φοιτητή, αναγράφεται: «Io Anastasio Padovani nativo di Gorfù, Dipartimento : delle Isole Ionie di anni 18, m' iscrivo per scolare leggista
anno secondo. A di 4 9bre 1813». ο ίδιος σημειώνει για δεύτερη φορά
τηνεγγραφήτου στις 15 Μαΐου 1814.

Nous sulignés Doyen, e Professeurs de la faculté de Médecine de l'Académie de ... en exécution de la Loi du 19 Ventose An. 11 certifions que la Dame... âgée de ... native de...
Commune de ... Département de ... après nous avons exhibé
conforment à l'article 3 de la Loi precitée, les Certificats des
cours qu'elle a finis, a été par nous interrogée sur les differente parties de la théorie, e de la pratique des accouchements qu'il est indispensable à une Sage-Femme de connaître, dans lequel éxamen la Dite... ayant fait preuve de capacité, nous lui délivrons le present Diplome de Sage-Femme» 1 .
H περίοδος της Παλινόρθωσης ανοίγει για το Πανεπιστήμιο
της Πίζας με τη διαταγή του 1814 για την «ανασύστασή» του 2 .
μετοδιάταγμα αυτό «καταργείται η Ακαδημία της Πίζας [...]
καιανακαλούνταιενισχύι οιΝόμοι και αι Διατάξεις αι διέπουσαι
το Πανεπιστήμιον υπό την διακυβέρνησιν της A.A. και Β.Υ.».
στη διοίκηση του Πανεπιστημίου επαναφέρονται ο Gran Cancelliere στο πρόσωπο του Αρχιεπισκόπου της Πίζας, ο Auditore
καιοΓενικός Προβλεπτής (Provveditore Generale). στον τελευταίο ανατίθεται η διεύθυνση και η αστυνόμευση (direzione e
polizia) του Πανεπιστημίου. το αξίωμα του Κοσμήτορος αναλαμβάνει ο εκάστοτε αρχαιότερος σε κάθε σχολή. στις Γενικές

Διατάξεις του Κανονισμού ορίζεται ως βάση της διδασκαλίας η
Καθολική θρησκεία και ηθική, η υπακοή στον Ηγεμόνα, ο σεβασμός στις Δημόσιες Αρχές, η αφοσίωση στην Πατρίδα(εδώο
ως πατρίδα νοείται το κράτος της Τοσκάνης) και η διαφύλαξη
της δόξας των γραμμάτων στην Τοσκάνη.

1. Αυτά σε μια εποχή, στην οποία ελάχιστα κορίτσια φοιτούσαν ακόμα
και σε δημοτικά σχολεία (Βλ. Luigi F. Previti, «Educazione popolare»
στο Una città..., ό.π.)

2. A.S.P. Università, A II 7, Regolarmenti, notificazioni e circolari dal 1814-1859, Regolamento per la I. e R. Università di Pisa approvato da S.A.Ι. e R. con Benigno rescritto de'IX novembre 1814,
con un appendice al medesimo, Pisa, Nistri, 1826.

13. Ο Βοτανικός Κήπος

Oι σχολές περιορίζονται σε τρεις: Θεολογική, Νομική και Ιατροφυσική. Η τελευταία χωρίζεται σε δύο τομείς: Ιατροχειρουργικής και Φυσικομαθηματικής. Οι όροι εισδοχής, τα μαθήματα,
οι εξετάσεις κτλ. ορίζονται με υπέρμετρη σχολαστικότητα 1. Προβλέπονται 30 καθηγητές για όλες μαζί τις σχολές, όλοι τακτικοί,
και καταργείται ο θεσμός των εκτάκτων λεκτόρων που αναδεικνύονταν από το σώμα των φοιτητών.
Μία νέα αρχή ιδρύεται στο Μ. Δουκάτο το 1816: η Soprintendenza agli Studi, ένα είδος Υπουργείου Παιδείας,πουεποπτεύει όλη τη Δημόσια Εκπαίδευση της Τοσκάνης.στηναρχή
αύτη όφειλαν να υποβάλλουν οι Provveditori των Πανεπιστημίων της Σιένας και της Πίζας όλες τις υποθέσεις που υπέβαλλαν
παλαιότερα απ' ευθείας στον Αρχιδούκα. Ο Soprintendente όφειλε να ενημερώνει τον Αρχιδούκα, με αναφορά του, κάθε μήνα 2 .
το 1830 η Soprintendenza agli Studi συγχωνεύτηκε με τη Γραμματεία του Κράτους (Segreteria di Stato) και το 1840 ξανάγινε αυτόνομη.
διόρισε την πανεπιστημιακή ζωή για δυόμισι περίπου δεκαετίες,
πρέπει να σημειωθεί ότι διατηρούνται μ' αυτόν όλες οι προδιαγραφές που επέτρεπαν την απρόσκοπτη πρόσβαση των ξένων στο
Πανεπιστήμιο. Επιπλέον δεν έγιναν οστρακισμοί καθηγητών: οι
ίδιοι άνθρωποι που είχαν ήδη ενστερνιστεί —και για ένα διάστημα
πραγματώσει— τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης, καλούνταν
τώρα να εφαρμόσουν συντηρητικούς θεσμούς 8 .
1. «Επεκράτησε η ιδέα ότι η νεολαία πρέπει να υπόκειται σε πολυάριθμους αυστηρούς κανονισμούς, υπερβολικά κουραστικούς για πνεύματα
φλογερά και ελεύθερα...» (Α. Zobi, Storia civile della Toscana

dal 1737-

1846, Firenze 1850-52, σ. 159).
2. A.S.P., Università, A II 7, ό.π., Istruzioni per il Regio Consultore e Soprintendente agli Studi del Gran-Ducato, approvato da Sua
Altezza Imperiale e Reale. Sotto di 29 novembre 1816.
3. Βλ. Τα αποτελέσματα της αντινομίας αυτής στα κεφ. «η διαδρομή
των σπουδών», «Πολιτική δράση» κ.ά.

μίου είναι η μεταρρύθμιση του 1839-41, που έχει τη σφραγίδα
του G. Giorgini, Υπουργού της Παιδείας και πρώην καθηγητή
των Μαθηματικών και Provveditore στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. με διαταγή του 1840 οι σχολές αυξάνονται σε έξι (Θεολογική,
Νομική, Φιλοσοφική, Ιατρική-Χειρουργική, Μαθηματικών επιστημών, Φυσικών επιστημών) και ιδρύονται νέες έδρες που εκφράζουν το πνεύμα των καιρών 1 . τον ίδιο χρόνο αυξάνεταισε
πέντε χρόνια το διάστημα σπουδών της Ιατρικής, με την εξαίρεση
όμως εκείνων που φτάνουν στην Πίζα μετά από σπουδές σε άλλα
Πανεπιστήμια. Σ' αυτούς χορηγείται πτυχίο μόνο Ιατρικής η μόνο Χειρουργικής μετά από τεσσάρων χρόνων αναγνωρισμένες
σπουδές2. το 1841 επεκτείνεται σε όλες τις σχολές το μέτρο της
πενταετούς φοίτησης και ορίζεται το σύστηματωνεξετάσεωνκαι
των άριστείων 3 . μια διαταγή του ίδιου χρόνου ορίζει τα εξεταζόμενα μαθήματα στις εξετάσεις όλων των επιπέδων και θεσπίζει
μεταβατικές διατάξεις 4.
ρύθμιση. Εκείνες που εκδίδονται από το 1842 ως το 1849 έχουν
σκοπό να αντιμετωπίσουν την έκρηξη του πανεπιστημιακού κινήματος και έχουν τη θέση τους στο κεφάλαιο «Πολιτική δράση».
Ό σ ο για τη μεταρρύθμιση την ίδια, επικρίθηκε όχι λίγοαπότους
Ιταλούς παιδαγωγούς: «μια μεταρρύθμιση τόσο εκτεταμένη που
κάλυπτε τόσα αντικείμενα, έθιγε τόσα συμφέροντα, τροποποιούσε
τόσες συνήθειες, δεν θα μπορούσε να διαφύγει την κριτική γιατο
1. A.S.P. Università, ό.π., Notificazione [...] Dalla Soprintendenza
agli Studi del Gran-Ducato li 5 Ottobre 1840. Βλ. και εδώ Παράρτημα,
έγγραφο άρ. 6.
2. στο ίδιο. Notificazione [...] dalla Soprintendenza agli studi... li 5
novembre 1840.
3. στο ίδιο, Notificazione [...] dalla Soprintendenza aqli Studi[...]
li 6 Febraio 1841. για λεπτομέρειες (εξετάσεις, βραβεία, μαθήματα κτλ.)
βλ. ειδικά κεφάλαια στην ενότητα «Διαδρομή των Σπουδών».
4. A.S.P. A II 7, ό.π., Notificazione [...] dalla Soprintendenza
agli Studi, li 2 Giugno 1841.

14. Ο Καθηγητής Francesco Puccinolti

επιστημονικό κριτήριο, από το οποίο διαπνεόταν, και για την ίδια
την εφαρμογή της σε συσχετισμό με τις πραγματικότητες του τόπου...» 1 Από τις πραγματικότητες αυτές ίσως η πιο αντίνομη
σ' Ινα τόσο φιλόδοξο σχέδιο πανεπιστημιακής μεταρρύθμισης
ήταν η άθλια κατάσταση, στην οποία βρισκόταν τότε στην Τοσκάνη η πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση: « Η μεταρρύθμιση υπήρξε πρόωρη και επίσης πολύ εκτεταμένη κι αυτό συνέβη επειδή άρχισε από το σημείο, στο οποίο όφειλε να καταλήξει» 2 .
Παρόλα αυτά, στη δεκαετία του 1840, ανθούν οι σπουδές στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας και είναι άγνωστο πόσο συνέβαλε σ' αυτόημεταρρύθμιση και πόσο η γενικότερη ακμή, στην οποία βρισκόταν τότε το ιταλικό πνευματικό κίνημα. σε μεγάλο βαθμό
συντείνει πάντως ο κοσμοπολιτικός χαρακτήρας του Πανεπιστημίου που, ειδικά την εποχή της έντασης των Ιταλικών αγώνων,
το είχε καταστήσει άσυλο καθηγητών-πολιτικών προσφύγων. Διάσημοι δάσκαλοι από κάθε μέρος της Ιταλίας διαδέχονταν ο ένας
τον άλλον στις έδρες του Πανεπιστημίου: ο Federico Del Rosso,
ο Giuseppe Montanelli, ο Silvestro Centofanti και πάντα ο
Carmignani στα Νομικά, οι εφευρέτες Luigi Pacinotti και Carlo
Matteucci και ο κορυφαίος συγγραφέας και δάσκαλος Ottaviano
Fabrizio Mossoti στη Φυσική, ο Raffaele Piria στη Χημεία και,
στην έδρα της Αστρονομίας, ο σοφός Giuseppe Piazzini. Στο
νοσοκομείο της S. Chiara, όπου κάνουν την εξάσκησή τους οι
χειρούργοι, εξελίσσονται οι παλαιότερες πρακτικές και διερευνώνται νέες περιοχές, όπως το ζήτημα των όγκων.

1. G. Baldasseroni, Leopoldo ΙΙ Granduca di Toscana e i suoi tempi,

Firenze 1871, σ. 137.
2. A. Zobi, ό.π., σ. 506, 508. δεν έλειψαν πάντως και τα εγκώμια:
«η γενική μεταρρύθμιση [...] επαινέθηκε πολύ όχι μόνο στην Τοσκάνη
καισταάλλα κράτη της χερσονήσου, αλλ' ακόμα και στη Γερμανία και
στη Γαλλία, όπου δεν άργησε να φτάσει η φήμη της» (Paolo Tronci e
Giovanni Sforza, ό.π., σ. 353).

15. Ο κανονισμός του Πανεπιστημίου μετά την Παλινόθρωση

16. Ο αριθμός των φοιτητών πριν και μετά τον ακρωτηριασμό του

«Οι καιροί εν τω μεταξύ ωρίμαζαν - τα τολμηρά κινήματα του
1848 είχαν βαθιά απήχηση όχι μόνο στη σπουδάζουσα νεολαία
της Πίζας, αλλά και στο ίδιο το ακαδημαϊκό σώμα' το μαρτυρούν τα δοξασμένα πεδία των μαχών του Curtatone και της
Montanara' συνεπώς και η αντεκδίκηση μετάτηνπαλινόρθωση
υπήρξε σκληρή: με μια απόφαση, που ίσως δημοσιεύτηκε στην
Αυστρία,τοΠανεπιστήμιο κόπηκε στα δύο" το ένα μέρος του
προοριζόταν για την Πίζα (Ιατρική, Φυσικές επιστήμες, Μαθηθηματικά, Φιλοσοφία και Φιλολογία)" το άλλο κατευθύνθηκε στη
Σιένα (Θεολογία, Νομική). Τότε, μέσα στην οδύνη της πόλης
ολόκληρης, υψώθηκε η φωνή ενός ετοιμοθάνατου: ο Αρχιεπίσκοπος Parretti, από το κρεβάτι του πόνου, έτοιμος να παρουσιαστεί μπροστά στο Θεό, διαμαρτυρόταν σθεναρά, με όλη τη δύναμη της ψυχής του και με το νομικό δικαίωμά του ως Αρχιγραμματέως του Πανεπιστημίου, εναντίον του ασύνετου σχίσματος...» 1
Η περίοδος 1850-59 είναι εποχή μαρασμού των σπουδών στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας, που στερήθηκε μια από τις πιο ζωντανές και δημιουργικές σχολές του, και σκληρών περιορισμών, καταπιέσεων και διωγμών για τους φοιτητές και τους καθηγητές του.
Στις 30 Απριλίου του 1859, με διάταγμα της Προσωρινής
Κυβέρνησης, αποκαθίσταται το Πανεπιστήμιο της Πίζας και συγκροτείται επιτροπή από 6 καθηγητές για να προτείνει τους τρόπους και τις αναγκαίες αναδιατάξεις 2 . Μετά ένα χρόνο, τον Μάρτιο του 1860, με βάση τις προτάσεις της επιτροπής, θεσπίζεται,
σε όλες της τις λεπτομέρειες, η πολυπόθητη αποκατάσταση. Η

1. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 221. το διάταγμα της 28 Οκτωβρίου 1851
για τον ακρωτηριασμό του Πανεπιστημίου ίσως βρίσκεται στη Βιέννη, όπου
ασφαλώς θα υπάρχουν και άλλα ντοκουμέντα, πολύτιμα για την έρευνα
αυτή. Τα σχετικά με τη συμμετοχή της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας στον
Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας βλ. αναλυτικά στο κεφ. «στη φωτιά !»
2. A.S.P., Università A II 7, ό.π., R. Università di Pisa, Decreti
ed Ordini dai 27 Aprile 1850, Pisa Stamperia della Università, 1860.

17. Ο Κανονισμός της Πανεπιστημιακής Φρουράς

18. Το εξώφυλλο της διαταγής
για
Πανεπιστημίου

σχετική διαταγή υπογράφεται από τον Πρωθυπουργό και Υπουργό Εσωτερικών καθώς και τον Υπουργό Δημοσίας Εκπαιδεύσεως της Κυβερνήσεως της Τοσκάνης «βασιλεύοντος του Vittorio Emanuele» 1 .

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ

Ένα τεράστιο Gabinetto

Vieusseux

διαγραφούν στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου αυτού, προσδιόρισαν
καιτοείδος του πατριωτισμού και του πολιτικού πάθους που διαμορφώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας στο διάστημα του Risorgimento. Καθένας μπορεί να φανταστεί τις ιδεολογικές εγχαράξεις που συντελέστηκαν στο διάστημα της γαλλικής κατοχής, οπότε «οι πολιτειακές διενέξεις εισέδυαν ακόμα και στο ήσυχο περιβάλλον των καθηγητών της θεολογίας [...] διαδίδονταν ανάμεσα
στους Καθηγητές και στους φοιτητές οι θεωρίες της επανάστασης
[...] καθηγητές Ιακωβίνοι και αντιδραστικοί διαδέχονταν ο ένας
τον άλλον στις πανεπιστημιακές έδρες, ανατρέπονταν, ξαναδιορίζονταν...» 2 Άδικα η Μαρία Λουίζα θα προσπαθήσει να επαναφέρει την παλιά τάξη πραγμάτων καταργώντας τις νέες έδρες που
είχαν ιδρυθεί στην πρώτη περίοδο της Γαλλοκρατίας: «Oι φοιτητές αντιδρούν με σάτιρες παριστάνοντας το δίπλωμα να απονέμεται σε μουλάρια» 3.
1. στο ίδιο, «II Governo di Toscana, considerando che le mutate
condizioni politiche...»
2. L'Ateneo di Pisa, ό.π., σ. 23.

3. στο ίδιο σ. 24. «δεν ήταν καιροί ευνοϊκοί για σπουδές», σχολιάζει

ματική φυσιογνωμία του Πανεπιστημίου. Αντίθετα: στο διάστημα από το 1815 ώς το 1848 το πανεπιστημιακό κίνημα θα
ακμάζει όλο και περισσότερο για να φτάσει, στο τέλος της δεκαετίας του '40, σε θαυμαστές κορυφώσεις. το φαινόμενο αυτό οφείλεται, σε μέγιστο βαθμό, στην ανεκτικότητα των κυβερνητικών
αρχών πουεπέτρεψεστοΠανεπιστήμιο να διατηρήσει,ακόμακαι
στην πολυτάραχη περίοδο της ακμής του Risorgimento, τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του.
«Ένα τεράστιο Gabinetto Vieusseux», χαρακτήρισε το Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Rosselli Nello: «Οι Τοσκάνοι φοιτητές»,
γράφει, «αποτελούσαν κάτι λιγότερο από το μισό του φοιτητικού
πληθυσμού —οι άλλοι ήταν Λομβαρδοί και Πιεμοντέζοι και Εμιλιάνοι και Ρομάνοι" υπήρχαν επίσης μερικοί Γάλλοι και Γερμανοί,
αλλά κυρίως δρούσαν εκεί δύο μεγάλοι και διακεκριμένοι πυρήνες,
ο ένας ξένος εθνικά και γλωσσικά, ο άλλος μόνο πολιτικά: ο πυρήνας των Ελλήνων και ο πυρήνας των Κορσικανών. Ότιοι
Κορσικανοί, συνδεδεμένοι με την Τοσκάνη με παλαιότατους δεσμούς και διαρκή εμπορικά συμφέροντα, έστελναν τους γιούς τους
να σπουδάσουν στην Πίζα, καθόλου παράξενο [...] Πιο μοναδική
αντίθετα ήταν η συρροή των Ελλήνων, που έγινε ιδιαίτερα έντονη
μετηνόξυνση των σχέσεων ανάμεσα στην κυβέρνησηκαιτους
κυβερνωμένους στις χριστιανικές επαρχίες της τουρκικής αυτοκρατορίας κι αργότερα με την έκρηξη και τη συνέχιση της ακατάβλητης επανάστασης. Ονομάζονταν Έλληνες όλοι, αλλά έρχονταν τόσο από την Κέρκυρα όσο και από την Αλβανία, από τα
Δωδεκάνησα αλλά κι από τις ηγεμονίες της Μολδαβίαςκαιτης

ζει ο συγγραφέας του βιβλίου «γιατί προείχαν τα πολιτικά ενδιαφέροντα...»
και όμως είναι η εποχή στην οποία γίνεται επανάσταση στην Κλινική
ρουργική, κυρίως από τον Andrea Vacca, στη Βοτανική διατυπώνονται πρωτοποριακές θεωρίες από τον G. Savi και γίνονται στην Πίζα εφαρμογές
πρωτοφανείς στην Ευρώπη, διδάσκεται για πρώτη φορά Ιταλική Φιλολογία
απότονδιάσημο Rosini και αρχίζει την καριέρα του στη Νομική σχ
ο Carmignani. αλλά το βιβλίο είναι αφιερωμένο στον Benitto Mus

Βλαχίας η από την Αρμενία. Έφερναν στην Πίζα τη νοσταλγία
της υπόδουλης πατρίδας τους, τη γοητεία ενός πανάρχαιου πολιτισμού που ασφυκτιούσε, τη γλυκύτητα της γλώσσας τους, τη
ροπή προς τις σπουδές, προς τις μυστικές εταιρείες, προς τις
πολιτικές ραδιουργίες...» 1
Α π ό το λυρικό ύφος του κειμένου, με δεδομένον μάλιστα τον
άκρατο φιλελληνισμό των Ιταλών διανοουμένων, θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο Nello υπερβάλλει. η πληροφορία όμως
επαληθεύεται από τα στοιχεία που παρέχουν τα αρχεία (εκτός από
την αριθμητική αναλογία) και διασταυρώνεται με αντίστοιχες πληροφορίες άλλων Ιταλών Ιστοριογράφων: «Ανάμεσα στους φοιτητές», γράφει ο Gherardo Nerucci, «αφθονούσαν οι Ελβετοί, οι
Ρομάνοι, οι Κορσικανοί. ΟΙ Έλληνες έξαλλουαριθμούσανμια
παροικία" αυτοί, εξιστορώντας τα κατορθώματα της επανάστασής τους κατά των Τούρκων, παρακινούσαν τους Ιταλούςνατους
μιμηθούν». Ο ίδιος ιστοριογράφος αναφέρει ένα εκ πρώτης όψεως
ασήμαντο επεισόδιο, που είναι όμως χαρακτηριστικό της ιδεολογίας όχι μόνο των φοιτητών, αλλά και των καθηγητών στη
διάρκεια της δεκαετίας του '40: τον Ιανουάριο του 1844,μετην
ευκαιρία της ευεργετικής της τραγουδίστριας Teresa Brambilla
σε θέατρο της Πίζας, ο φοιτητής Ανδρέας Ρηγόπουλος δημοσίευσε ένα ποίημα (Λιβόρνο, Τυπογρ. Pozzolini), που μοιράστηκε στους θεατές μεταφρασμένο σε πεζό από τον καθηγητή S.
Centofanti, στο οποίο ο ποιητής καλεί την Teresa Brambilla
να πάει στην Ελλάδα, να δει πως πεθαίνουν οι γενναίοι, πως ξαναβρίσκουν με αίμα την αρχαία δόξα, πως νικούν, πως εξυψώνονται,
πως κατακτούν το στεφάνι της δόξας, πως ανοίγουν ελεύθερα τα
φτερά τους, φτάνει μόνο να ένωθούν2.

1. Rosselli Nello, «Frammento....», ό.π., σ. 107-108.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 172: «Πρέπει λογικά να υποθέσουμε ότι οι
στίχοι αυτοί δεν πέρασαν κανονικά από τον έλεγχο της λογοκρισίας και ότι
μοιράστηκαν σε περιορισμένο κύκλο και με μεγάλη προφύλαξη και περίσκεψη». Την ιταλική απόδοση του ποιήματος παραθέτει ο G. Nerucci,

Είναι φανερό ότι κολυμπάμε στο πέλαγος του ρομαντικού πατριωτισμού που κυριαρχούσε στους ποιητές, στους φοιτητές, στους
καθηγητές, στις πριμαντόνες, την εποχή της ακμής του Ιταλικού
Risorgimento. για να προσγειωθούμε, αλλά πάντα στο ίδιο έδαφος, ας ακούσουμε τον Ersilio Michel, έναν από τους πιο ακούραστους ερευνητές των Ιταλικών αρχείων: «Oι φοιτητές», γράφει αναφερόμενος στη θεσμική συγκρότηση του Πανεπιστημίου μετά την
Παλινόρθωση, «εξακολούθησαν να γίνονται δεκτοί απρόσκοπτα
[... ]είτε ήταν Statisti (όπως τους έλεγαν τότε), δηλαδή Τοσκάνοι,
είτε ήταν ξένοι, κι έτσι το πανεπιστήμιο μπόρεσε να διατηρήσει
τον κοσμοπολίτικο εκείνον χαρακτήρα που το διέκρινε για μεγάλο
διάστημα από τα άλλα αδελφά πανεπιστήμια...» 1
Έ ν α πανεπιστήμιο που δεχόταν ανεξέλεγκτα κάθε υποψήφιο
ήταν φυσικό να γίνει, την ταραγμένη εκείνη εποχή, καταφύγιο πολιτικών προσφύγων. την επαύριον των εξεγέρσεων που σημειώνονταν σε άλλα ιταλικά κράτη το Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδεχόταν εν επιγνώσει τους φοιτητές που είχαν πάρει μέρος σ' αυτές. Εκείνοι συνέχιζαν τις επαφές τους με τους συντρόφους τους
στη Νάπολη, στο παπικό κράτος, στο Lombardo-Veneto και με-

Ricordi

storici

del Battaglione

Universitario,

Prato 1891, σ. V I - VII:

«Vedrai il vecchio guerriero che ci liberò dall'oppressione e potrai
gridare colà - Ah! risorgi, patria mia! risorgi, Italia! Fino a quando il servaggio oscurerà il tuo ciglio? - E tornando, ti sarà dato narrare come moiono i valorosi, come con sangue ritrovano la gloria
antica, come vincono, si sublimano, movono libere le ali, come acquistano la corona della gloria, purché tutti si uniscanoli.
1. Ersilio Michel, «Maestri e Scolari dell'Università di Pisa negli
avvenimenti del 1848», Bollettino Storico Pisano, XVII, 1948, σ. 2-3. Βλ.
επίσης Ζαχαρία Ν. Τσιρπανλή, «Οι Έλληνες φοιτητέςσταευρωπαϊκά
πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πνευματική ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)», Παρνασσός 21 (1979), σ. 328-330.

μετέδιδανεπαναστατικέςιδεολογίεςστους συναδέλφους τους της Πίζας 1 .
Ήδη κατά την πρώιμη περίοδο του Risorgimento, μετά τις
επαναστάσεις στη Νάπολη και στο Piemonte (1820, 1821), το
Πανεπιστήμιο της Πίζας υποδέχτηκε «τα λείψανα, όχι σπάνια
λαμπρά, του δραματικού εκείνου ναυαγίου των έλπίδων» 2 . Έ ν α
δεύτερο κύμα φοιτητών-προσφύγων,ανάμεσαστουςοποίουςκαι
πολλοί Έλληνες 3 , έφτασε στην Πίζα μετά τις εξεγέρσεις στο παπικό κράτος το 1830-31. Α π ό τους πρόσφυγες αυτούς όχι μόνο
προσανατολίστηκαν πολιτικά οι φοιτητές της Πίζας, αλλά και διδάχτηκαν τις συνωμοτικές μεθόδους και τους τρόπους προπαγάνδας, με τους οποίους αντιμετώπισαν το Ιταλικό πρόβληματιςεπόμενες δεκαετίες.
Πόσο μεγάλη ήταν η προθυμία των πανεπιστημιακών αρχών
να υποδέχονται τους φυγάδες πατριώτες, φαίνεται από μια επιστολή αγανακτισμένου πολίτη προς τον Provveditore Boninsegni :
«στα καφενεία και στις ταβέρνες της Πίζας και της Φλωρεντίας,
σας κακολογούν όχι για την ανοχή σας, αλλά για τον γελοίο τρόπο,
όπως λένε, με τον οποίο παίρνουν πτυχίο οι νεαροί πρόσφυγες.
Καθένας τους, χωρίς να υποβάλει οποιοδήποτε πιστοποιητικό
σπουδών, χωρίς καν να ξέρει ανάγνωση, με μόνο μια δήλωση μερικών συμφοιτητών του, γίνεται δεκτός στις πτυχιακές εξετάσεις[... ]
κι έτσι το Πανεπιστήμιο θα χάσει τη λάμψη του και θα συρρεύσουν σ' αυτό, με μύριες προφάσεις, φοιτητές απ' όλα τα μέρη
γιαναπάρουν πτυχίο χωρίς να ξέρουν τίποτε...» 4
1. E.Michel, Maestri

e scolari dell'Università

di Pisa

nel

Risor-

gimento Nazionale, ό.π., σ. 165. Επίσης G. Nerucci, ό.π., σ. VI, υποσημείωση.
2. R. Nello, ό.π., σ. 106.
3. Βλ. εδώ, κεφ. «Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο».
4. Michele Lupo Gentile «Studenti greci e lauree conferite dallo
Studio di Pisa nel decennio 1840-1849», Bollettino Storico Pisano, No 3,
1933, Estratto, Tip. Giardini 1933 (δημοσίευση ανέκδοτων έγγραφων
απότοCarteggio Boninsegni, Biblioteca Nazionale di Firenze). για

θηκε και το φιλελεύθερο πολιτικό κλίμα που επικράτησε την περίοδο αύτη στους κύκλους των καθηγητών. «Όσον αφορά στα πρόσωπα που αποτέλεσαν το ακαδημαϊκό σώμα», γράφει ο E. Michel
μιλώντας πάντα για την αναδιοργάνωση του Πανεπιστημίου το
1815, «δεν έγιναν οστρακισμοί ούτε εφαρμόστηκαν μέτρα πολιτικών άντεκδικήσεων» 1, πράγμα που σημαίνει ότι παρέμειναν οι
καθηγητές που είχαν συνεργαστεί με τους Γάλλους, οι λεγόμενοι
«Napoleonidi», δηλωμένοι οπαδοί των ιδεών της γαλλικής επανάστασης. Σ' αυτούς ήλθαν να προστεθούν καθηγητές εξόριστοι
η φυγάδες για πολιτικούς λόγους από άλλες περιοχές της Ι τ α λίας. Οι καθηγητές αυτοί «στάθηκαν το καύχημα και ο πλούτος
του πανεπιστημίου» 2, αλλά και έδωσαν τον τόνο στο πολιτικό
κλίμα που διαμορφώθηκε εκεί, ιδίως μετάτιςεξεγέρσειςτου
1830-31.

Να τεθή κάποια τάξις...

για την ανεκτικότητά τους. Ο capitano bargello di Pisa,σεαναφορά του σχετική με τις επαναστατικές εκδηλώσεις στην Πίζα
το 1831, αποδίδει τις ταραχές στους ξένους, «με εκτελεστάς εκείνους των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίαν με το πρόσχημα ότι
είναι φοιτηταί εις το πανεπιστήμιον», και μιλάειμεαγανάκτηση
για τη μαεστρία με την οποία συνέθεταν τις επαναστατικές προκηρύξεις, «πράγμα το οποίον καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν διατάραξιν της τάξεως εις ένα
επιστολή των Ελλήνων που περιέχεται στο ίδιο δημοσίευμα, βλ. εδώ, κεφ.
«Μετ' επαίνων».
1. Ersilio Michel, «Maestri e scolari dell'Universiità di Pisa negli avvenimenti del 1848», σ. 3.
2. R. Nello, ό.π., σ. 106. Πρβ. επίσης Irea Paolicchi, ό.π., σ. 54-56.

19. Ο Καθηγητής Paolo Savi

τόπον φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον»1. Σύμφωνα με άλλη αναφορά του ίδιου αρχηγού της τοπικής αστυνομίας, τον Νοέμβριο του 1830 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 40 Έ λ ληνες, 54 Κορσικανοί και 45 ξένοι άλλων εθνοτήτων, δηλαδή συνολικά 139 μη Τοσκάνοι και 605 Τοσκάνοι σπουδαστές. Όσο κι
αν οι αριθμοί αυτοί δεν επαληθεύουν τα στοιχεία του R. Nello,
κατά τα οποία οι Τοσκάνοι φοιτητές δεν έφταναν ούτε το μισό
του συνόλου, τα δεδομένα του φακέλου αυτού, αλλά και στοιχεία
από άλλα ντοκουμέντα, δείχνουν τον πρωτεύοντα ρόλο των ξένων
στις επαναστατικές εκδηλώσεις των φοιτητών της Πίζας: «τα
πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού, αλλά και της εθνικής νεολαίας 2 είναι αρκετά ηλεκτρισμένα και είναι οι πρώτοι έτοιμοι
να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες
από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν πολίτευμα» 3 .
Χρειάστηκε πάντως να περάσουν αρκετά χρόνια για να πεισθεί
η Χρηστή Κυβέρνηση, κυρίως από την κλιμάκωση των φοιτητικών
αγώνων, ότι έπρεπε να λάβει κάποια μέτρα. Μόλις μετά τα μέσα
της δεκαετίας του '40 γίνεται μια προσπάθεια να τεθούν κάποιοι
όροι για την εισδοχή των ξένων στο πανεπιστήμιο: «Υπάρχει σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιόν μας», αναφέρεται
σε εμπιστευτικό έγγραφο της 22 Φεβρουαρίου 1846 4 . και σε άλλο
έγγραφο του ίδιου φακέλου: «Όσον αφορά εις την υπερβολικήν

1. A.S.P., Auditore di Governo-Serie lettere, b. 28, fascicolo intitolato «Affari politici».
2. με τη λέξη «Εθνικοί» (Nazionali) η αστυνομία εννοεί τους υπηκόους του Μεγάλου Δουκάτου. Ο όρος αυτός είναι απαράδεκτος για τους
οπαδούςτηςενωτικήςιδέας,πουπροτιμούν τον όρο Toscani η S
οι
ξένοι υπήκοοι ονομάζονται γενικά Forestieri η Stranieri
Ιταλούς χρησιμοποιείται συχνά η λέξη Esteri. Ol λέξεις πάντως εναλλάσσονται και μάλλον δεν επιδέχονται λεξιλογική μετάφραση γιατί τότε ήταν
όροιπολιτικοί.
3. A.S.P., Auditore di Governo, ό.π., επιστολή της 8 Φεβρουαρίου
1831.
4. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, f. 187.

ευκολίαν, με την οποίαν γίνονται δεκτοί οι ξένοι σπουδασταί, χρειάζεται να έχωμεν περισσοτέρας εγγυήσεις και θα μου εφαίνετο σκόπιμον να υποδειχθή εις τας Πανεπιστημιακάς αρχάς να συμβουλεύωνται τας πολιτικάς και να ζητούν την γνώμην του Διαμερίσματος μας. Έ χ ω πράγματι παρατηρήσει ότι δεν λέγουν όχι
σε κανέναν» 1.
Η «σκέψις να τεθή κάποια τάξις εις το πανεπιστήμιον» σήμαινε, όπως φαίνεται, να εντοπισθούν και να απελαθούν οι μη
Τοσκάνοι φοιτητές που ήταν «πρόσωπα επικίνδυνα διά την ευταξίαν του πανεπιστημίου» 2. Πράγματι έγιναν κάποιες απελάσεις
φοιτητών, κάποιες συστάσεις στους πιο τολμηρούς καθηγητές 3 , η
αστυνομία έσπειρε ακόμα περισσότερους σπιούνους στο παν
στήμιο και στους άλλους χώρους όπου σύχναζαν φοιτητές, στα
θέατρα, στα καφενεία... Τότε μάλιστα αλλάζουν περιεχόμενο καιτα
πιστοποιητικά των Ελλήνων: δεν βεβαιώνεται μόνο ότι ο υποψήφιος είναι χρηστοήθης, τίμιος και «αφοσιωμένος εις τα της
πίστεως», αλλά και ότι «πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε τα πολιτικά και κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξε αείποτε αμέτοχος
[...] αλλά διετέλεσε [...] πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος» 4.
τα μέτρα πάντως δεν ετελεσφόρησαν.

1. στο ίδιο, επιστολή του Auditore Mori προς τον Presidente del
Buon Governo της 4 Οκτωβρίου 1846.
2. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1846, f. 187.
3. D. Biondi, ό.π., σ. 56.
4. A.S.P., Università, D 11-16, ακ. έτος 1857-58, No 11, 12 και αλλού. Πάντως εξακολουθούν να γίνονται δεκτοί Έλληνες και χωρίς το είδος
αυτό της βεβαιώσεως, πράγμα που δείχνει ότι τίποτε σοβαρό δεν έγινε
ώςτηστιγμή της εξόδου των φοιτητών στον Πόλεμο της Ανεξαρτησ
το
1848.

20. Η παράνομη εφημερίδα των φοιτητών

Πολιτικολογεί από καθέδρας
Μεγαλύτερο πρόβλημα αποτελούσε για τις αρχές η αντιμετώπιση των φιλελεύθερων καθηγητών. η απέλαση διάσημων δασκάλων δεν ήταν μέσα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως. Η
αστυνομία περιοριζόταν να παρακολουθεί τα μαθήματά τους, τις
μυστικές συναντήσεις και τα γλέντια τους μαζί με φοιτητές και
με γνωστά στελέχη του επαναστατικού κινήματος και να δίνει
αναφορά1. Μέτρα σκληρά δεν πήρε ποτέ το Buon Governo.
αναφορέςτωνAuditori με περιλήψεις μαθημάτων που σήμερα
αποτελούν θησαυρό της Ιταλικής γραμματείας του Risorgimento.
«ως Ιταλοί που είμαστε όλοι, ας στεφανώσουμε το έργο των
πατέρων μας, το έργο του αιώνα μας, και έμπρακτα ας επιβάλουμε αιώνια σιωπή στην κακόβουλη φωνή που κατηγορεί την
Ιταλία ότι επαναπαύεται στις δάφνες των προγόνων», κηρύσσει
ο καθηγητής Bonaini από την έδρα της Ιστορίας του Δικαίου
στιςαρχές του1841 2 . Χρειάζεται να μεταφερθεί κανείς στην εποχή για να καταλάβει το νόημα της φράσης «ως Ιταλοί που είμαστε όλοι» και να εξηγήσει τις ζητωκραυγέςκαιταασταμάτητα
χειροκροτήματα που ξέσπασαν στην αίθουσα στο άκουσμά της 3 .
τα μαθήματά του με τον Ιστορικό εναρκτήριο που, κατά τον ispettore Botti, «δεν είχε άλλο σκοπό παρά να εξάψει τη νεολαία» και
που τελείωνε με την εξής αποστροφή: «Ούτε να φανταστούμε δεν
μπορούμε με πόσες νέες δάφνες [η Ιατρική και οι άλλες επιστήμες]
θα στολιστούν μια μέρα, αφού σε τόσο ευρείς χώρους έχει απλωθεί το πεδίο της εκπαιδεύσεως και το πνεύμα, που έρχεται εδώ
1. A.S.P., Governatore a. 1841, n. 214.
2. F. Bonaini, «Prolusione alle lezioni di storia del diritto nell'I,
e R. Università di Pisa, il 23 Gennaio 1841», Giornale Toscano I, 27.
3. Ersilio Michel, Maestri e scolari dell'Università
mento Nazionale, ό.π., σ. 135.

di Pisa nel Risorgi-

γιανατραφεί με τους χρυσούς καρπούς της, το δικό σας πνεύμα,
προικισμένοι νέοι, όσοι ανάμεσά σας είσθε Κορσικανοί και όσοι
Έλληνες, και το πνεύμα της Ιταλίας ένα και το αυτό κοινό πνεύμα'
γιατί όπως σεις, ω Κορσικανοί, είσθε φυσικά Ιταλοί, έτσι- και
σείς,ωΈλληνες, είσθε αδελφοί μας εξαιτίας της μεγάλης ομοιότητας της γης, του ουρανού, της δόξας, των πόθων και των ελπίδων» 1 . Οι φοιτητές ξέσπασαν σε θυελλώδη χειροκροτήματα και
συνόδεψαν όλοι μαζί εν θριάμβω τον καθηγητή ως το σπίτι του.
Ένας νέος καθηγητής είχε έλθει να προστεθεί στο ακαδημαϊκό σώμα από το 1840: ο Giuseppe Montanelli, μόλις λίγα χρόνια πριν φοιτητής της Νομικής στο ίδιο Πανεπιστήμιο και ήδη
από τότε στέλεχος παράνομων οργανώσεων. το εναρκτήριο μάθημά του ήταν υπόδειγμα ρομαντικής ρητορείας, αντάξιο της καταπληκτικής ακαδημαϊκής και πολιτικής σταδιοδρομίας του 2 . την
ίδια εποχή εξάλλου ο καθηγητής Rosellini κατηγορείται ότι «πολιτικολογεί από καθέδρας» 3 .
μετωπίσει την κατάσταση αυτή αφορούσαν μόνο τους φοιτητές. η
διαταγή του segretario Lirri της 20 Οκτωβρίου 1842 είναι αποκαλυπτική για τον πολιτικό αναβρασμό που επικρατούσε στο Πανεπιστήμιο στην αρχή της δεκαετίας: «τα παντός είδους χειροκροτήματα
1. C. Pigli, Prolusione

letta il 4 Marzo 1841 nell'Università

di

Pisa,

Arezzo, Borghini 1841. ο λόγος του Pigli πουλιόταν τότε στο Τυπογραφείο
Peverata στο Lungarno (πρβ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 136). Επίσης
Paolo Tronci, κεφ. «Le parti nella scolaresca» στο Annali Pisani, ό.π.,
a. 361, όπου αναφέρεται ότι ο G. Pi gli ήταν στέλεχος της οργάνωσης «Garboneria riformata», στην οποία ήταν οργανωμένο «το μεγαλύτερο μέρος
της φοιτητικής νεολαίας της Πίζας».
2. «Il Marzocco», a. XV, n. 44, Firenze, 30 ottobre 1910, όπου κάποιος φοιτητής περιγράφει το μάθημα. Πρβ. Αντ. Λιάκου, «η διάθλαση
τωνεπαναστατικώνιδεώνστονελληνικό χώρο 1830-1850», Τα Ιστορικά,
τ. 1 (1983), σ. 136, όπου αναφέρεται ο Montanelli (έκ παραδρομής Τζόρτζιο
αντί Giuseppe) ως πρωτεργάτης της κίνησης των Σενσιμονιστών στην Πίζα
καιωςδάσκαλος πολλών Ιταλών, Εβραίων και Ελλήνων.
3. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1841, n. 17.

τήματα, τόσον προ της ενάρξεως του μαθήματος όσον και μετά το
τέλος του, καθώς και κατά την διάρκειαν αυτού, απαγορεύονται
καιθατιμωρούνται από τους Provveditori. Απαγορεύεται επίσης να συνοδεύουν εν σώματι οι φοιτηταί τους καθηγητάς εις τας
οικίας των [...] η αυτή κοσμία και εύτακτος συμπεριφορά επιβάλλεται εις τους φοιτητάς και έξω από τας αιθούσας διδασκαλίας
ειςτουςάλλους χώρους του πανεπιστημίου [...] Αλλά και εκτός
των πανεπιστημιακών χώρων [...], εις τα θέατρα και εις τα καφενεία, οι Provveditori θα παρακολουθούν την συμπεριφοράν των
φοιτητών και θα τιμωρούν οιανδήποτε παρεκτροπήν». Ό τ ι η συμμετοχή των σπουδαστών στο μάθημα δεν εκφραζόταν μόνο με
ζητωκραυγές, αλλά κάποτε και με αποδοκιμασίες, φαίνεται από
το άρθρο 9 της διαταγής: «Εάν κατά την διάρκειαν μαθήματος οι
φοιτηταί αρχίσουν να θορυβούν [...], η δημιουργήσουν τόσην αταξίαν ώστε να αναγκασθή ο καθηγητής να εγκαταλείψη την έδραν
του ή και να παραιτηθή από το μάθημα, όλοι οι παρόντες φοιτηταί θα χάνουν το έτος». Αλλά και η αποχή από τα μαθήματα δεν
ήταν άγνωστη την εποχή εκείνη: «θα χάνουν το έτος όλοι οι φοιτηταί, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι εις την παρακολούθησιν ενός
μαθήματος, εάν το μάθημα αυτό ματαιωθή λόγω απουσίας όλων
των φοιτητών» 1 .
μα θα αναδιπλωνόταν. Ήταν όμως αργά πια για τη Χρηστή Κυβέρνηση της Τοσκάνης που τα μέσα της —«να παρακολουθεί, να
καταγράφει και να γκρινιάζει κάπου-κάπου»2— δεν επαρκούσαν για
να σταματήσουν το ρεύμα. στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ετοιμαζόταν, ανεπίγνωστα ακόμα, η μεγάλη εξόρμηση της Φοιτητικής Φάλαγγας προς τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας.
1. A.S.P., Università, A II 7, Regolamenti, Notificazioni e Circolari
dal 1814-1859, «Notificazione dei 20 ottobre 1842 sulle discipline che
debbano essere osservate da tutti gli Studenti nell'I, e R. Università
di Pisa», άρθρα XVIII-XXIV.
2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107.

21. Silvestro Centofanti

22. Giuseppe Montanelli

Α π ό τα άπειρα περιστατικά που αποδεικνύουν πόσο λίγο αποτελεσματική στάθηκε η διαταγή του segretario Lirri θα αναφέρω
μόνο ένα: τον Ιανουάριο του 1844 ο καθηγητής Silvestro Centofanti, αγωνιστής της ιταλικής ενότητας και λόγιος επιφανής, άνοιξε τη σειρά των μαθημάτων του με ένα λόγο που ήταν, ούτε λίγο
ούτε πολύ, ένα επαναστατικό μανιφέστο. Ο επιθεωρητής της
αστυνομίας Fabbrini συντάσσει αυθημερόν την πρώτη αναφορά
του προς τον Presidente del Buon Governo, όπου αναφέρει μόνο
ότι ο καθηγητής, «για να καλοπιάσει τους Έλληνες, είπε μερικές
φράσεις στα νέα ελληνικά ή σε διάλεκτο, πράγμα που δεν είναι
στην αρμοδιότητα της έδρας του». Τι είπε δεν μας εξηγεί ο
ispettore, γιατί, φυσικά, δεν κατάλαβε. την επομένη στέλνει μακρότατη αναφορά με γλαφυρή περιγραφή των εκδηλώσεων που
ακολούθησαν το μάθημα: oι φοιτητές συνόδεψαν με ζητωκραυγές
τον καθηγητή τους, κι αυτός από τη συγκίνηση λίγο έλειψε να
σκοτωθεί πέφτοντας κάτω από τις ρόδες μιας άμαξας που περνούσε έξω από τη Sapienza. τον ακολούθησαν ώς το Lungarno
και στάθηκαν εκεί χειροκροτώντας ώσπου πέρασε με τη βάρκα
στηναπέναντιόχθη, ενώ εκείνος, άσκεπης, τους χαιρετούσε με
το μαντίλι του 1 .
Λίγα χρόνια μετά το θρυλικό μάθημα του Centofanti μια νέα
διαταγή (Οκτώβριος 1849) ερχόταν να υπενθυμίσει και να επαυξήσει τις απαγορεύσεις του 1842: «Εφιστάται η προσοχή εις
την αυστηροτάτην τήρησιν των άρθρων 17-22 του Κανονισμού της
20ής Οκτωβρίου 1842. Εις την περίπτωσιν των χειροκροτημάτων
των αναφερομένων εις το προειρημένον άρθρον 22, οι Καθηγηταί
θαανακαλούντουςφοιτητάς εις την Τάξιν, εις την σιωπήν, εις την
κοσμιότητα, υπενθυμίζοντες εις αυτούς την απαγόρευσιν" εάν αυτό
δεν αρκέση, οφείλουν να εγκαταλείψουν την έδραν, πράγμα το
1. A.S.P., Governatore, f. 200, a. 1844, fascicolo 52. Αποδίδω μόνο
το γενικό νόημα γιατί τα έγγραφα του φακέλου είναι εξαιρετικά δυσανάγνωστα. η «accompagnatura» ήταν φοιτητικό έθιμο της εποχής, γνωστό
στο Παρίσι από το 1830.

οποίονθασυνεπάγεται την απώλειαν του Ακαδημαϊκού έτους
συμφώνως προς το άρθρον 19 του αυτού Κανονισμού. Απαγορεύονται επίσης αι εν πομπή συνοδεύσεις των καθηγητών, αι προσφοραί σονέτων, ανθέων, στεφάνων κ.τ.ό, τηρουμένου του άρθρου
22 του προμνησθέντος Κανονισμού. Αι πολυάριθμοι συγκεντρώσεις της φοιτητιώσης νεολαίας, αι συναντήσεις και αι εταιρείαι
οιουδήποτε είδους, ιδιαιτέρως εάν προξενούν διατάραξιν της κοινής ησυχίας, διά νόμου απαγορεύονται. Εις τους μετέχοντας εις
αυτάς θα επιβάλλονται αι αυστηρόταται ποιναί της απομακρύνσεως και από το Πανεπιστήμιον και από την πόλιν. Ρητώς απαγορεύονται εις τους σπουδαστάς αι αναφοραί, τα Μνημόνια, αι
Εκκλήσεις, αι Διαμαρτυρίαι και αι ομαδικαί Εκδηλώσεις» 1 .
Σκιαμαχούσαν οι συντάκτες της διαταγής και ο γραμματέας
του Πανεπιστημίου που «έσπευσε να την κοινοποιήσει»: η πρώτη
μεγάλη μάχη της ανεξαρτησίας είχε δοθεί και είχε χαθεί και μαζί
της χάθηκε η διάθεση για άνθη και σονέτα. σε δύο ακριβώς χρόνια μετά την έκδοση του διατάγματος, δεν θα υπήρχαν πιαστην
Πίζα οι φοιτητές της Νομικής και (ας μη φανεί παράξενο) της
Θεολογίας, που πρωτοστατούσαν στο φοιτητικό κίνημα.δενθα
υπήρχαν ούτε επαναστατικά μαθήματα: οι πιο ριψοκίνδυνοι καθηγητές απομακρύνθηκαν από την Πίζα κι αυτοί που έμειναν απέφυγαν να «πολιτικολογούν από καθέδρας». τα πρώτα χρόνια μετά
τηναναστολήτουσυντάγματος, ακόμα κι αν ήθελαν, οι φοιτητές
πουαπόμεινανστηνΠίζα δεν είχαν ποιόν και τί να χειροκροτήσουν.

Αναγνώσματα και συζητήσεις
Είναι τάχα αλήθεια ότι τα χειροκροτήματα και οι θριαμβευτικές πομπές ήταν τότε μια μόδα, εκδηλώσεις νεανικής ζωηρότητας,
1. A.S.P., Università, Α 11,7, Notificazione della Cancelleria dell'I, e
R. Università il 26 ottobre 1849. Βλ. και εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 7.

όπως υποστήριζε ο Monsignor Boninsegni; αν ήταν, χαλάλι.
Γιατί μόδα θα ήταν τότε και το πάθος, με το οποίο μετείχε η νεολαία εκείνη στη διχογνωμία ανάμεσα στον μεγάλο Carmignani
καιτοννέο καθηγητή Montanelli για την καταγωγή του Δικαίου.
Μόδα θα ήταν η φοίτησή τους όχι μόνο στις αίθουσες διδασκαλίας,
αλλάκαιστασπίτια των καθηγητών, όπου συνεχίζονταν τα μαθήματα 1 . Μόδα το πάθος με το οποίο διάβαζαν τον παράνομο
τύπο, τους κλασικούς της Ελλάδας και της Ρώμης, τις τραγωδίες του Alfieri, τους φιλοσόφους και λογοτέχνες του Ιταλικού,
του γαλλικού, του αγγλικού διαφωτισμού.
«Κάθε νέος», γράφει στις αναμνήσεις του ο Montanelli, «έφτιαχνε στα γρήγορα ένα χειρόγραφο απάνθισμα πεζού λόγου και
στίχων που μιλούσαν για την Ιταλία και την ελευθερία [...] στα
αναγνώσματαπουμαςδίδασκαν τη θρησκεία της πατρίδας η
καρδιά χτυπούσε με ασυνήθιστη στοργή" και η Ιταλία γινόταν
γιαμαςμιαμητέρα προσφιλής, μια μητέρα αλυσοδεμένη, και την
αγαπούσαμε όπως αγαπάει κανείς τη μητέρα και φθονούσαμε αυτούςπουυπέφερανγιακείνην και προσβλέπαμε συνεχώς με πόθο
στηνημέραπουθαμαςδινόταν το προνόμιο να δώσουμε τη μάχη
γιατηνεθνική λύτρωση, σαν να ήταν αυτή η πιο όμορφη μέρα της
ζωής μας» 2 .
Η ίδια αυτή νεολαία ενέπνεε, πλαισίωνε, ενίσχυε και κινούσε
τουςεκδοτικούςοίκους της Πίζας που είχαν στρατευθεί στη μάχη
του πατριωτικού πνευματικού κινήματος εναντίον της λογοκρισίας: την Tipografia Carlo Nistri και την περίφημη Capurriana,
του νεαρού Διονυσίου Λεονταράκη από τη Ζάκυνθο 3.
pienza, οι στοές του Borgo και το Lungarno ήταν οι τόποι όπου
γίνονταν θυελλώδεις συζητήσεις ανάμεσα στους φοιτητές για τον
Bentham, τον Franklin, τον Holbach, τον Volney, για το τε1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 104-105.
2. Memorie

sull'Italia...,

ό.π., σ. 26.

3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 82-90.

23. Tο Caffè dell'Ussero

τελευταίο άρθρο του Tommaseo στην Antologia , για τα γεγονότα
στην Πολωνία, στη Γαλλία, στην Ελλάδα... στις συζητήσεις αυτές, γράφει ο R. Nello, οι φοιτητές «μάθαιναν από τους συναδέλφους τους Κορσικανούς τί σήμαινε περηφάνειακαιαλληλεγγύη μιας
Ιταλικής περιφέρειας και τους μεταδιδόταντοενδιαφέρονγιατη
γαλλική εσωτερική πολιτική». και συνεχίζει: «Oι Έλληνες τους
έδιναν τη ζωντανή αίσθηση ότι το εθνικό ζήτημα δεν πίεζε μόνο
τηνΙταλία,ματημισή Ευρώπη, και ότι γι' αυτό και μόνο επιβαλλόταν το καθήκον μιας αδιάσπαστης ενότηταςανάμεσασε
όσους αγωνίζονταν για εθνική απελευθέρωση, σ' οποιαδήποτε χώρα κι αν άνηκαν, εναντίον του ενωμένου μετώπου της Ιεράς Συμμαχίας [...] το πανεπιστήμιο τους, με λίγα λόγια, ήταν σαν ένας
καθρέφτης της Ιταλίας και της Ευρώπης: σε κανένα άλλο μέρος
δεν ήταν τόσο φυσικό να συζητούν οι μορφωμένοι νέοι για τη μεγάλη
πολιτική, να αποφεύγουν τον επαρχιωτισμό, να συλλαμβάνουν την
παγκοσμιότητα ορισμένων προβλημάτων που αλλού τοποθετούνταν σε αποκλειστική σχέση με τα γεγονότακαιτιςανάγκεςτης
Ιταλίας» 1 .
πνεύμα των φοιτητών, αλλά και η οικειότητα με τους πανεπιστημιακούς δασκάλους, που συνέχιζαν την παμπάλαιη παράδοση των
συζητήσεων με τους μαθητές τους κάτω από τις στοές του Borgo,
κι όχι μόνο: «Τόσο γερασμένος, πάντα με την τήβενο, τόσο επι-

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 107-108.η ιδέα της συναδέλφωσης των καταπιεζόμενων λαών ήταν μια από τις βασικές αρχές της Giovane Italia.
ο Mazzini είχε κυκλοφορήσει την άνοιξη του 1840 μια προκήρυξη, με
οποία
καλούσε «όσους έτρεφαν στην καρδιά αγάπη για την πατρίδα», Ιταλούς και ξένους, να στρατευθούν μαζί στον κοινό αγώνα. το κάλεσμα βρήκε
μεγάλη ανταπόκριση στους φοιτητές της Πίζας (Πρβ. Ersilio Michel, ό.π.,
σ. 151, G. Giusti, ό.π., σ. 49, και G. Montanelli, ό.π., κεφ. «Fratellanze
segrete», σ. 38-42. Επίσης A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162,
a. 1840, fasc. 286, επιστολή του Presidente di B.G. προς τον Governatore di Pisa της 1ης Αυγούστου 1840, όπου αναφέρεται ότι Έλληνες ήταν
μέλη της Giovane Italia).

επιβλητικός ώστε τον αποκαλούσαν " P o m p a " , ο Rosini [...] δεν
απαξιούσε να ανταλλάσσει στίχους με μερικούς φοιτητές του και
να ακούει τις εντυπώσεις και τις συμβουλές τους» 1 . Άλλων καθηγητών η «δημοκρατικότητα» σκανδάλιζε τους συντηρητικότερους
συναδέλφους τους: «... Οι καθηγηταί του Πανεπιστημίου κατακρίνουν τους συναδέλφους των Pigli και Montanelli διά την εκδρομήν, την οποίαν, ομού μετά τίνων φοιτητών της Ιατρικής,
επραγματοποίησανπρο ολίγων ημερών εις Combo, όπου λέγεται
ότι η δημοκρατικότης των έλαβε χαρακτήρα τόσον ελευθέριον,
ώστε κατέληξεν εις θυρυβώδη διασκέδασιν...» 2
Ηγετικές φυσιογνωμίες του φιλελεύθερου πνευματικού κινήματος που δρούσαν στο Λιβόρνο και στη Φλωρεντία ασχολούνταν
σοβαρά με τους φοιτητές της Πίζας. Ο Tommaseo είχε στενή
σχέση με τον Montanelli, φοιτητή της Νομικής γύρω στο 1830,
και με άλλους σπουδαστές. Επισκεπτόταν το Πανεπιστήμιο, συζητούσε με τους φοιτητές. Είναι βεβαιωμένο ότι, το 1832, παρακολούθησε εκεί ένα μάθημα για τη φυσική πηγή του Δικαίου και
φαίνεται ότι η παρουσία του έκαμε αίσθηση: « Ε δ ώ μιλάνε ακόμη
για την επίσκεψή του και πολλοί από τους καθηγητές μου ζήτησαν
να τον ρωτήσω πως έκρινε τα μαθήματά τους», γράφει ο Montanelli στον Vieusseux 3 . Ό σ ο κι αν αναφέρονται ίσως σ' έναν περιορισμένο (τότε ακόμα) αριθμό φοιτητών, είναι χαρακτηριστικά
αυτά που γράφει ο Montanelli στον ίδιο τον Tommaseo: «Ασχολούμαστε με τη λύση των μεγάλων κοινωνικών προβλημάτων.
Υπάρχει μεταξύ μας ενότητα αληθινά αδελφική και ο νους μας

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 104.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 136, παράθεμα από το A.S.P., Governatore,
a. 1841, il. 214, επιστολή του Gov. Humbourg προς τον Pres. Bologna.
3. Ν. Tommaseo, «Gita a Pisa», Antologia, Νοέμβριος 1832,καιτου
ίδιου, Diario Intimo, 2η έκδοση, Einaudi, Torino 1939, σ. 117 («φεύγω
απόψε για Πίζα...») και 118 («ήλθε στο σπίτι μου ο Μηλιαρέσης [...] Μιλάμε για την Ελλάδα και για την Πίζα»).

διακατέχεται από μια μόνο ιδέα, όπως η καρδιά μας δεν πάλλεται
παρά από μια μόνο στοργή..,» 1
Στελέχη της Giovane Italia από το Λιβόρνο, όπως ο Enrico
Mayer και ο Pietro Bastogi, σχετίζονταν στενά με φοιτητικούς
κύκλους. ο Bastogi πήγαινε στην Πίζα σχεδόν κάθε Κυριακή,
καλεσμένος σε πατριωτικά γεύματα, και συνήθιζε να «μεθάει τους
φίλους του φοιτητές με το πνεύμα, τις σκέψεις, τις θεωρίες, του
Mazzini...» 2

Διαδηλώσεις, δοξολογίες, και άλλα (1806-1848)

σχετικών μελετών, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο διογκώνονται, όσο περνούν τα χρόνια, οι αστυνομικοί φάκελοι στα
κρατικά αρχεία είναι ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας είναι ένας
χώρος όπου καταγράφονται, ωσάν σε παλμογράφο, οι εντάσεις,
οι κάμψεις και οι κορυφώσεις του ενωτικού - απελευθερωτικού κινήματος της Ιταλίας, αλλά και οι ειδικότερες πολιτικές εξελίξεις
στην Τοσκάνη. Ακόμα και η απλή απαρίθμηση των συμβάντων
πουανέδειξαντοΠανεπιστήμιο σε κινητήριο μοχλό της ιστορίας
του Risorgimento θα κάλυπτε ολόκληρους τόμους 3 . Πολλές από
τις μαρτυρίες προέρχονται από αυτόπτες μάρτυρες και αυτουργούς
—κάποτε πρωτεργάτες— των εξελίξεων, αγωνιστές τότε της ιταλικής ανεξαρτησίας, λογίους επιφανείς. Βέβαια, το γεγονός ότι οι
απομνημονευματογράφοι αφηγούνται περιστατικά της δικής τους
εμπειρίας δεν είναι πάντοτε τεκμήριο αξιοπιστίας: η σιωπηλή μάζα που κάθεται συνήθως στα πανεπιστημιακά θρανία, έξωαπότην
1. Memorie I , σ. 65.
2. στο ίδιο, σ. 40.

3. στο βιβλίο αυτό δεν δίδεται παρά ένα απάνθισμα των γεγονότων
με σκοπό να σκιαγραφηθεί η πολιτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία έζησαν οι Έλληνες.

κοίτη όπου κυλούν τα πολιτικά ρεύματα, δεν αναδεικνύει συγγραφείς και οι ρομαντικοί συγγραφείς σπάνια αναφέρονται σ' αυτήν.
Παρόλ' αυτά μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα ότι η μάζα
αυτή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας δεν αποτελούσε πλειοψηφία
και μάλιστα, στις στιγμές των μεγάλων εξάρσεων, συμπαρασυρόταν από τις εντάσεις του κινήματος.
Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα αρχίζει ήδη από την εποχή της πρώιμης Παλινόρθωσης: «τον
Φεβρουάριο του 1815 ο Ναπολέων ξεκινούσεγιατηνεφήμερη
δόξα των Εκατό Ημερών. Τον Μάρτιο είχε απευθύνει στους
Ιταλούς τη διακήρυξη του Rimini, στην οποία διαβεβαίωνε ότι η
Ιταλία θα ελευθερωνόταν [...] Πολλοί σπουδαστές, κυρίως Κορσικανοί, άφησαν τις σπουδές τους για χάρη του απελευθερωτικού
αγώνα» 1 .ηπεριπέτεια όμως εκείνη ήταν πρόσκαιρηκαι,γιατους
Ιταλούς, έληξε άδοξα στις 3 Μαΐου με τη μάχη του Tolentino.
Tο πολιτικό κίνημα που συγκλόνισε το Πανεπιστήμιο επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες δρομολογείται ουσιαστικά, μαζί με
το Risorgimento, το 1820. Η είδηση για τις εξεγέρσεις στη
Νάπολη και στο Piemonte προξένησε αίσθηση στους φοιτητές της
Πίζας. Ακόμα και μετά τη διάψευση των ελπίδων που ενέπνευσαν τους πρώτους εκείνους αγώνες, δεν σταμάτησε ο αναβρασμός
στο Πανεπιστήμιο. Οι φοιτητές διαδήλωναν στους δρόμους με
συνθήματα και τραγούδια εναντίον των Αυστριακών, σκόρπιζαν
επαναστατικά φυλλάδια στις σάλες του μπιλιάρδου, διάβαζαν πολιτικά κείμενα ανεβασμένοι πάνω στα τραπέζια των καφενείων.

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 3-6. δεν προκύπτει, από ιταλικές τουλάχιστον
πηγές, καμιά μνεία για πολιτική δράση Ελλήνων φοιτητών στις αρχές του
αιώνα.ΟιΈλληνες εξάλλου, όπωςφαίνεται από τους καταλόγους, είναι τότε
ολιγάριθμοι. το μεγάλο κύμα των Επτανησίων δεν έχει εισρεύσειακόμαστην
Πίζα, ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα μόλις έχουν αρχίσει να καρποφορούν οι
προσπάθειες του Διαφωτισμού. Δείγμα της πρώιμης αυτής καρποφορίας είναι
το μεγάλο σχετικά ποσοστό των Ελλήνων που προσανατολίζονται την περίοδο αυτή προς τις θετικές επιστήμες (βλ. πίνακα).

Πίζας μαρτυρούνται συγκεντρώσεις στην Piazza dei Cavalieri
καιστηνPiazza San Sisto που, μετά την επέμβαση των αστυνομικών οργάνων, εξελίχθηκαν σε θορυβώδη συλλαλητήρια στο Borgo
καιστοLungarno. Η Πίζα ήταν ανάστατη και η αστυνομία ζήτησε τη βοήθεια της στρατιωτικής φρουράς. Οι ταραχές εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις μεταξύ φοιτητών και Πιζάνων και ακολούθησαν καταγγελίες για προσβολές και κακοποιήσεις και από τα δύο
μέρη. Αναφέρεται συγκέντρωση των φοιτητών στην Porta Nuova
καιαπόφασήτους να ζητήσουν, με έγγραφο τους προς τις αρχές,
μεταφορά του Πανεπιστημίου τους σε άλλη πόλη. Ορισμένοι φοιτητές, ανάμεσα στους οποίους αρκετοί Λιβορνέζοι, καταδικάστηκαν τότε από την Podestà Economica σε αποβολή από όλα τα
πανεπιστήμια η σε απομάκρυνση ενός έτους η σε κατ' οίκον περιορισμό1.
ι

τητική οργάνωση με το όνομα Interpreti di Dante, με διακριτικά,
κανόνες και όρκο αλληλεγγύης μεταξύ των μελών 2 . Παρεμφερείς
αρχές
έχει μια άλλη παράνομη οργάνωση που συγκροτείται, πάλ
από φοιτητές, στις αρχές της δεκαετίας του '30καιεξαρτάταιαπό

στα

1. A.S.P., Auditore di Governo, a. 1823, (busta 109, No 148 και 152).
έγγραφα περιλαμβάνεται αναφορά του Δημητρίου Βαρτσέληαπότην
Πρέβεζα [πτυχίο Ιατρικής το 1824] και του Ιωσήφ Αλεξανδρίδη [άγνωστος
πανεπιστημιακά αρχεία] ότι κακοποιήθηκαν από κατοίκους της Πίζας
κατευθύνονταν, μαζί με άλλους συμφοιτητές τους, στο σπίτι του Βαρτσέλη στην οδό S. Eufrasia (Rapporto del Tenente di Pisa, 24 Μαρτίου
1823, και Rapporto del Capitano Bargello di Pisa, 4 Απριλίου 1823).
Ανάλογη καταγγελία έχουν κάνει ο Αιμίλιος Φοντάνας από την Κέρκυρα
[φοιτητής της Ιατρικής] μαζί με κάποιον G. Battista Drione και ζητούν να
διασφαλιστεί από τις αρχές η προσωπική τους ασφάλεια (Rapporto del
Tenente di Pisa, 26 Μαρτίου 1823). για τις τιμωρίεςπουεπιβλήθηκαν στους
φοιτητές από το Λιβόρνο τα στοιχεία βρέθηκαν στο Archivio di Stato di
Livorno, Governo Civile e Militare di Livorno, 1051, a. 1823, fasc. 129.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 54. Είναι βέβαιο ότι μια επισταμένη έρευνα
κρατικά αρχεία της Πίζας και του Λιβόρνου θα έφερνε στο φως πολλά
στοιχεία για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα γεγονότα αυτά.

την Εκκλησία των Σενσιμονιστών, που δρούσε τότε στο Παρίσι 1 .
Α π ό την έδρα της οργάνωσης έφτανε τότε στην Πίζα η εφημερίδα
Globe και άλλα δημοσιεύματα και βιβλία που μετέφεραν στους
φοιτητές «όλη τη ρομαντική πνοή της αρχής του αιώνα» 2 .
Αλλά έχουμε ήδη φτάσει στον δεύτερο μεγάλο σταθμό του
Ιταλικού Risorgimento. Οι φοιτητές της Πίζας που, το 1821,
πήραν μέρος στους Ιταλικούς αγώνες με διαδηλώσεις και λογύδρια,
παρουσιάζονται το 1831 έτοιμοι να οργανώσουν επαναστατικό κίνημα. και ναι μεν το κίνημα, με την πλήρη σημασία της λέξης, δεν
έγινε ποτέ, αλλά η δράση των φοιτητών —κυρίως των Κορσικανών
καιτωνΕλλήνων— καταθορύβησε την αστυνομία της Πίζας και
απασχόλησε σοβαρά τον Κυβερνήτη της Πίζας και την κυβέρνηση της Φλωρεντίας 3 .
που προκλήθηκαν στο διάστημα εκείνων των μηνών. στην πολιτική δραστηριότητα που αναπτύσσεται στο Πανεπιστήμιο λειτουργούν τώρα οι επιρροές των θεωριών του Mazzini και πρωτοστατούν οι πρόσφυγες από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια 4. εν1. Για τους Σενσιμονιστές βλ. και Αντ. Λιάκου, ό.π., σ. 131, όπου αναφέρεταικαιότιμιαομάδαΣενσιμονιστών κατέφυγε στην Ελλάδα το 1833,
και, κυρίως, Francesco Pittocco, Utopia e riforma religiosa nel Risorgimento. Il Sansimonismo
nella cultura Toscana, Bari, Laterza 1972.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 114. οι αρχές του κινήματος S. Simon ήταν
ηεναρμόνισητηςθρησκευτικής πίστης με την επιστημονική λογική, της
ελεύθερης σκέψης με τον σεβασμό προς την αυθεντία, της πολιτικής ισότητας
μετηνκοινωνική τάξη και αρμονία.
3. Για το κίνημα αυτό βλ. αναλυτικά κεφ. «στα όπλα !».
4. Η εισροή Ελλήνων προσφύγων από τη Bologna στο Πανεπιστήμιο
της Πίζας γύρω στο 1830 φαίνεται εδώ στο κεφ. «Από πανεπιστήμ
πανεπιστήμιο». Πόσο ενοχλητική είναι για το παπάτο η παρουσία των Ελλήνων στο «Παπικό Πανεπιστήμιο» φαίνεται από το έγγραφο που απηύθυνε,
η παπική κυβέρνηση στον "Υπατο Αρμοστή των Ιονίων νήσων το
μετοοποίοτουζητάει να στείλει στη Bologna «χρηστόν και έμπιστο
πρόσωπον, καταγόμενον έκ των Ιονίων Νήσων [...] το οποίον [...] να [...]
ασκήεξουσίανσχεδόν πατρικήν επί των νεαρών Επτανησίων [...] Αποστολή

εντονότερηαπόπρινπαρουσιάζεται, όσο προχωρεί η δεκαετία αύτη,
η συμμαχία φοιτητών και φιλελεύθερων καθηγητών που μας υποχρεώνει πια να μιλάμε για πανεπιστημιακό και όχι για φοιτητικό
κίνημα. Γύρω στο 1839, στο ήδη εμβολιασμένο με νεωτεριστικές
ιδέεςακαδημαϊκόσώμα, έχουν έλθει να προστεθούν ο Ottaviano
Fabrizio Mossoti από τη Novara, εξόριστος ώς τότε στην Κέρκυρα, ο Francesco Puccinotti και ο Carlo Matteucciαπότο
παπικό κράτος, οι Ναπολιτάνοι Leopoldo Pilla και Raffaello
Piria. Συγχρόνως αρχίζουν οι προσπάθειεςγιατηνανάκλησηαπό
τις Βρυξέλλες, όπου ζούσε εξόριστος, του Vincenzo Gioberti.
Έχουν ωριμάσει πια οι συνθήκες για την κορύφωση του κινήματος
που σημειώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας τη δεκαετία του '40.
Η εικόνα που δίνει το Πανεπιστήμιο, αλλά, όπως είδαμε, και
ολόκληρη η πόλη της Πίζας, στο διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στις μεταρρυθμίσεις του Λεοπόλδου Β' και στον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, έχει τα χαρακτηριστικά μιας αδιάπτωτης επαναστατικής έξαρσης. «αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους
σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν
στην Πίζα», θα γράψει ο Provveditore Boninsegni, «θα χρειαζόταν να τους αποβάλουμε όλους και η δικαιοσύνηθααπαιτούσε
να τιμωρηθούν μαζί τους και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοιπουδεν
έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές" αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις, τους ξεπέρασαν»1.
Πράγματι οι φοιτητές δεν άφηνανευκαιρίαναεκδηλώσουν τα
φιλελεύθερα φρονήματά τους: με χειροκροτήματαήμεαποδοκιμασίες

τούτου θα ήτο [...] όπως έμπνευση εις τους νεαρούς συμπατριώτας του [...]
σεβασμόν προς την δημοσίαν τάξιν...» (Γ. Ζώρα, «Πρόνοια περίτωνεν
Ιταλία Ελλήνων σπουδαστών», Επτανησιακαί μελέται 1.2, Αθήνα 1973).
για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα κινήματα του 1830-31, βλ. κυρίως Αντ.
Λιάκου, ό.π.
1. F. Orlando, «Le proposte di Monsignore e del Commissario di
Polizia (documenti segreti inediti)», Il Marzocco, a. XII, n. 45, Firenze,
6 Νοεμβρίου 1910.

μασίες στο θέατρο 1 , με αφίσες στους τοίχους του Caffè dell'Ussero, μαζεύοντας υπογραφές για να προστατέψουν τον Centof a n t i 2 , διαδηλώνοντας για το φόνο ενός φοιτητή στη Σ ι έ ν α 3 , για
την απέλαση ενός συμφοιτητή τους από την Τοσκάνη 4 , με την ευκαιρία της γιορτής για την πρώτη επέτειο από το σεισμόητης
λιτανείας για την Incoronazione della M a d o n n a 5 , επικοινωνώντας μυστικά με εξέχοντα μέλη της G i o v a n e I t a l i a . . . 6

1. Βλ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 131 και 139 (επεισόδια που προκάλεσαν
το 1840 φοιτητές από την Πίζα στη Lucca, όπου πήγαν να επευφημίσουν
τοναντιστασιακόηθοποιό Gustavo Modenna), και σ. 137 (επεισόδια στο
θέατρο, συλλήψεις, συγκεντρώσεις φοιτητών στα καφενεία Ussero και Amicizia, πορεία προς το Κυβερνητικό μέγαρο κτλ.)
2. η είδηση στον Corriere Livornese, a. I, nn. 3 και 4, Livorno, 2
και 6 Ιουλίου 1847. η θέση του καθηγητή Centofanti απειλούντανσοβαρά
εξαιτίας των επαναστατικών μαθημάτων του. Ήδη τον Ιούνιο είχε παρακληθεί να διακόψει τις παραδόσεις του, αλλά οι φοιτητές διακήρυξαν ότι θα
πήγαιναν εκείνοι να τον φέρουν από το σπίτι του και ανάγκασαν τον Provveditore να πάει ο ίδιος να τον προσκαλέσει.
3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 247. ο φοιτητής που σκοτώθηκε στη Σιένα
σε σύγκρουση με την αστυνομία είχε αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο της
Πίζας για επαναστατική δράση.
4. Antonio Zobi, ό.π., V, σ. 72. οι εκδηλώσεις των φοιτητών κατέληξαν σε κακοποίηση του καθηγητή που, κατά την άποψή τους, ήταν υπεύθυνος για την απέλαση του σπουδαστή. Βλ. επίσης Ersilio Michel, ό.π.,
σ. 146-160.
5. Ersilio Michel, ό.π., σ. 247: «τη δεύτερη μέρα της λιτανείας ρίχτηκε
από φοιτητές και καθηγητές η ιδέα να συγκροτηθεί στην Πίζα πολιτοφυλακή»·
6. A.S.F., Buon Governe Segreto, a. 1841, n. 55. η υπόθεση απασχόλησε για καιρό την αστυνομία, όπως φαίνεται από το πλήθος των εγγράφων του φακέλου. Σ' αυτήν είναι αναμεμειγμένος κάποιος Gio: Batta
Laffont, Κορσικανός, γραμματέας της γαλλικής πρεσβείας στο Λιβόρνο,
κάποιος Παπαδόπουλος, λοχίας του ιππικού στη φρουρά του Λιβόρνου,
και τρεις φοιτητές από το Πανεπιστήμιο της Πίζας, ανάμεσα στους ο
ο Achille Menotti, γιός του Cino, αρχηγού του κινήματος του 183
παπικό κράτος. η αστυνομία παρακολουθεί τον Laffont, τον Menotti
καιτονΠαπαδόπουλο μέσω σπιούνων που παριστάνουν τους φίλους τ
υπόπτων και συζητούν η και αλληλογραφούν μαζί τους. Επίσης A.S.L.,

Ό σ α δεν μπορούσαν να εκφραστούν ελεύθερα, οι φοιτητές και
οιπιοριψοκίνδυνοι καθηγητές του Πανεπιστημίου τα έγραφαν σ
παράνομο τύπο και τα κυκλοφορούσαν με τους πιο μυστικούς και
αποτελεσματικούς τρόπους. Προκηρύξεις και φυλλάδια, «σανν
τα άγγιζε μαγικό ραβδάκι, ξετρύπωναν από κάθε μέρος· ταξίδ
μετιςδιαταγές του Presidente - έπεφταν βροχή από τα θεωρεία
θεάτρου" πετούσαν μέσα στις άμαξες' τρύπωναν στα σπίτια από
τα κιγκλιδώματα των ισογείων» 1. Όταν πια αίρεται η λογοκ
οι καθηγητές του Πανεπιστημίου απευθύνουν ευχαριστήριο
μενο προς τον Αρχιδούκα και ο ενθουσιασμός των φοιτητών φτάνει σε σημείο παροξυσμού. Ξεχύνονται στους δρόμους τραγουδώντας τον ύμνο της Μπολόνια 2 και καταλήγουν στην Piazza
S. Caterina, όπου στεφανώνουν τα μνημεία των Αρχιδουκών.

ολόκληρη, πρωτοστατούσαν πάντα οι καθηγητές και οι φοιτητές
του Πανεπιστημίου. στη γιορτή για τον πάπα Πίο Θ' οι ύ
που τραγουδούσαν όλη τη νύχτα οι Πιζάνοι είχαν γραφτεί
φοιτητές 3 . Στους πανηγυρισμούς για τη συγκρότηση της πολι-

στη

Governo Civile e Militare, Affari riservati, 904, fasc. 91, a. 1840, dicembre, όπου απόκεινται πρωιμότερα έγγραφα της σχετικής αλληλογραφίας.
Σύμφωνα με τα έγγραφα αυτά, 6 Laffont αλληλογραφεί με τον Παπαδόπουλο και με τον Menotti αναθέτοντάς τους μυστικές αποστολές. ο Menotti
πηγαινοέρχεται στη Λούκα για συνωμοτικές επαφές και κάθε βράδυ οργανώνει συγκεντρώσεις στην πίσω αίθουσα του Caffè dell'Ussero. Επισκέπτεται επίσης τον Παπαδόπουλο στη φρουρά του Λιβόρνου.Ηαστυνομία
της Πίζας παρακολουθεί στενά όλους τους φοιτητές που, λόγω των φρονημάτων τους, θα ήταν πιο ευάλωτοι στην «κακοποιό προπαγάνδα».
1. G. Montanelli, Memorie..., ό.π. σ. 215.
2. «Alle madre diam l'ultimo addio,/ Sia la lacrima αι ciglio straniera/
È la patria la madre premiera/ Che salvare dobbiamo ο perir...» (Ersilio Michel, ό.π., σ. 242-244).
3. L'Italia, Anno I, No 50, giugno 1847: οι νεαροί ποιητές ήταν
ο
Sansoni και ο Fabbrucci, που έγραφαν τότε τους πρώτους τους στίχους.
δοξολογία που έγινε στη μητρόπολη πήγε ολόσωμη εν πομπή η «Πανεπιστημιακή οικογένεια' οι γραμμές των Νέων με τα χρώματατουΠοντίφηκα

πολιτοφυλακής τονΙούνιοτου1847 μίλησε στα πλήθη των διαδηλωτώναπότοπαράθυρο του σπιτιού του ο καθηγητής Montanelli
ηανακοίνωσητουΛεοπόλδου για την παραχώρηση του συντάγματος διαβάστηκε στους πολίτες της Πίζας στη μεγάλη αυλή
του Πανεπιστημίου. Oι καθηγητές, οι φοιτητές και το πλήθος
είχε συγκεντρωθεί στο Πανεπιστήμιο κατευθύνθηκαν ύστερα στο
Camposanto, όπου μίλησε ο καθηγητής Montanelli και ο φοιτητής Bonfanti 2 .
Ί σ ω ς ώς εδώ να έχει δοθεί η εντύπωση, ιδίως σ' αυτούς που
έζησαν την αντίσταση αλλού κι αλλιώς, ότι ο απελευθερωτικός
αγώναςστηνΠίζα είχε τη μορφή μιας φιέστας. Κι έτσι ήταν ως
τη στιγμή που κηρύχτηκε ο πόλεμος.

Στη φωτιά! (Ανοιξη

1848)

Ήδη από την αρχή του Ακαδημαϊκού έτους 1847-48, στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας είχε γίνει αισθητό ότι ο Λεοπόλδος Β'
ετοίμαζε πόλεμο εναντίον των Αυστριακών. Στο φως της ιστ
κής ανάλυσης φαίνεται καθαρά ότι επρόκειτο για πολύνεκρη σύγκρουση μεταξύ ξένων ηγεμόνων που δεν απέβλεπε βέβαια στην
απελευθέρωσητωνΙταλών. Εκείνο όμως που ενδιαφέρει τη μ
λέτη αύτη είναι η στάση των φοιτητών —Ιταλών και Ελλήνων—

φηκα ακολουθούσαν το Σώμα των Καθηγητών [...] δεν έλειψαν οι στίχοι
καιοιεπιγραφές,στιςοποίεςωραιότατηεκείνητουκαθηγητή
Ferrucci, που αναρτήθηκε στη μεγάλη πύλη του Duomo».
1. Ρ. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 398: «Ρώτησε [ο Montanelli]
τους
πατέρες και τις μητέρες αν θα έστελναν τα παιδιά τους να πολεμήσουν
για
τη σωτηρία της πατρίδας και όλοι απάντησαν Ναι. Ρώ
χτυπούσαν τις καμπάνες για να καλέσουν τους πατριώτες κι αυτοί απάντησαν
Ναι με μια φωνή...»
2. L'Italia, Anno I, No 50, 17 Φεβρουαρίου 1848. Επίσης Ersilio
Michel, «Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del
1848», σ. 14-18.

απέναντιστονπόλεμο, που είναι αποκαλυπτική των ρομαντικών
ιδεολογιών της εποχής.
Η απόφαση για τη συγκρότηση της Πανεπιστημιακής Φρουράς (Guardia Universitaria) είχε κοινοποιηθεί από τον Νοέμβριο 1. Απ' όλες τις διηγήσεις για τον ενθουσιασμό που επικράτησε στο Πανεπιστήμιο με την είδηση της απόφασης, πιο εύγλωττο είναι ένα δημοσίευμα - ευχαριστήριο προς την κυβέρνηση
μετηνυπογραφή «La scolaresca»: «... Ελπίζουμε να δοθού
το γρηγορότερο τα όπλα και να ληφθεί πρόνοια για την κάθ
δους στρατιωτική εκπαίδευση της Guardia Universitaria" έτσι
θα μπορέσει αυτή να δώσει τους πολύτιμους καρπούς της
Δώστε μας τα όπλα και θα ιδείτε ότι, στο πρώτο πολεμικό σάλπισμα, η Ιταλική Νεολαία δεν θα τ' αφήσει να χρησιμοποιούνται
μόνο για φρουρά...» στο ίδιο γράμμα εκφράζεται η ελπίδα ότι
«θα εκπληρωθεί ο διακαής πόθος που εκφράζουν οι ξένοι σπουδαστές του Πανεπιστημίου να καταταχτούν κι αυτοί στη Φρουρά
καιναμοιραστούν με τους Τοσκάνους την τύχη και την τιμή
1. Υποκινητής του όλου θέματος ήταν ο μαρκήσιος Ridolfi, τότε υπουργός εσωτερικών και πρώην καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πίζας.
2. L'Italia, Anno I, No 25, 27 Νοεμβρίου 1847. ο κανονισμός της
G.U., του οποίου τις προδιαγραφές ζητάει εμμέσως να προκαθορίσει η
επιστολήτωνφοιτητών, δημοσιεύτηκε στις 22 Δεκεμβρίου. Σύμφωνα μ'
αυτόν, πρώτος σκοπός της είναι «να προστατεύει τον νόμιμο Ηγεμόνα, την
ανεξαρτησίακαιτηνακεραιότητατουκράτους». Σ' αυτήν μετέχουν όλοι
οι καθηγητές, τα άλλα άτομα που συνθέτουν το Ακαδημαϊκό σώμα και όλοι
οι σπουδαστές εκτός από τους θεολόγους. σε περίπτωση πολέμου συγκροτείται στο Πανεπιστήμιο της Πίζας μια Φάλαγγα (Battaglione) με έξι
λόχους (compagnie) και στη Σιένα και Φλωρεντία δύο λόχοι. Ορίζεται
στολή σύμφωνα με ορισμένο φιγουρίνι με τα διακριτικά G.U. στα κουμπιά
καιστονμπερέ. το καθήκον του εξοπλισμού ανήκει στην κυβέρνηση, αλλά
«κάθε Πανεπιστημιακή Φρουρά μπορεί να προμηθεύεται όπλα και με έξοδά
της» (A.S.P., A II, 7, Regolarmenti, Notificacioni e Circolari, «Regolamento per la Guardia Universitaria», 22 dicembre 1847). με άλλα
διατάγματα ορίστηκαν τα στρατιωτικά αξιώματα που ανατέθηκαν στους

24. Στρατιώτης φοιτητής

Μολονότι, στους Έλληνες τουλάχιστον, επικράτησαν αργότερα
ωριμότερες σκέψεις1, είναι βέβαιο ότι, τις ώρες εκείνες, αρκετοί
από αυτούς συμπεριλαμβάνονταν στον αριθμό των ξένων που «εκφράζουν τον διακαή πόθο» κτλ.
διάγγελμα του Αρχιδούκα: «Τοσκάνοι! η στιγμή της ολοκληρωτικής εξέγερσης της Ιταλίας, έχει φτάσει [...] οποίος πραγματικά αγαπά αυτή την κοινή Πατρίδα δεν μπορεί να της αρνηθεί
τη συνδρομή που του ζητάει...» κτλ. κτλ. δεν έχει σημασία τί
σκέφτεται κανείς εκ των υστέρων για τον Αρχιδούκα και ποια ήταν
η πατρίδα του 2 . Εκείνο που ενδιαφέρει εδώ είναι τί έγινε στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας μόλις έφτασε η είδηση για την κήρυξη
του πολέμου: « Ο Carlo Matteucci βρισκόταν στο τέλος ενός
μαθήματος Φυσικής, όταν ξαφνικά άνοιξε η πόρτα και μπήκαν
διάφοροι φοιτητές, με πρόσωπα αλλοιωμένα από τη συγκίνηση
και μάτια που έλαμπαν, για να του πουν ότι, είτε το ήθελε η
κυβέρνηση είτε όχι, καθηγητές και φοιτητές ετοιμάζονταν να φύγουν για τη Λομβαρδία [...] Λίγες ώρες μετά ο Matteucci ήταν
έτοιμος για την πορεία μαζί με τους συναδέλφους του [...] Πρώτος απ' όλους ο καθηγητής O.F. Mossoti που είχε ήδη περάσει
την ώριμη ηλικία και πλησίαζε τα γηρατιά...» 3
Δόθηκε η διαταγή της εκκίνησης και αμέσως άρχισαν ναβγαίνουν

διάφορους καθηγητές (L'Italia , Anno I, No 36, 15 Ιανουαρίου 1848,
και
No 44, 3 Φεβρουαρίου 1848).
1. Βλ. ιδώ, κεφ. «Viva Italia!».
2. Ο Nerucci, που παραθέτει τη διαταγή, θέτει εν αμφιβόλω ακόμα
καιτηνεξαρχήςκαλή πίστη του Αρχιδούκα και αναφέρει τη φήμ
επιστολήπουαπηύθυνεοΛεοπόλδος στον Radetzky τις ίδιες εκε
ρες (Ricordi Storici, ό.π., σ. 80). Αυτά το 1891: αλλά στις 22 Μαρτίου
του 1848 ο ίδιος ο Nerucci γράφει στον πατέρα του: «τα δ
Πανεπιστημιακής Φάλαγγας φεύγουν για την Pietrasanta [...] πολλοί Έλληνες πάνε εθελοντές [...] Φεύγω κι εγώ μαζί με τον Neruccio
[τον
αδελφό
του]».
3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 292.

νουν από την αυλή της Sapienza οι πολεμιστές της Φάλαγγας.
«Ανάμεσα σ' αυτούς πολύ λίγοι είχαν συμπληρώσει τα είκοσι
χρόνια τους και αρκετοί δεν είχαν συμπληρώσει τα δεκαπέντε [...]
Πέρασαν το Lungarno, μπήκαν στο Borgo Stretto και συνέχισαν προς το Borgo Largo και την Via Sant'Anna κατευθυνόμενοι προς το σταθμό...» 1 η πόλη πανηγύριζε: « Ο κόσμος
βγήκε στους δρόμους για να δει τους φοιτητές να φεύγουν, να
τουςαγκαλιάσει, νατουςχαιρετήσει" από τα μπαλκόνια οι γυναίκες κουνούσαν τα μαντίλια τους" οι μητέρες, οι αρραβωνιαστικές, οι γυναίκες των πολεμιστών, με δάκρυα στα μάτια, αποχαιρετούσαν τους αγαπημένους τους...» 2 Χαρακτηριστικά είναι όσα
διηγούνται οι ίδιοι οι τότε φοιτητές μετά πενήντα χρόνια: «μας
φαινόταν πως πηγαίναμε σε γιορτή" ήμαστε σίγουροι πως είχαμε
γίνει σπουδαίοι, επειδή μας δόθηκε η τιμή να υπερασπίσουμε με
τα όπλα την πατρίδα που ελπίζαμε να λαμπρύνουμε ύστεραμετις
σπουδές...» 3
Η ίδια υποδοχή στις πόλεις απ' όπου πέρασαν: οι γυναίκες
να χορεύουν στους δρόμους, να τους προσφέρουν λουλούδια, να
τους χαρίζουν σημαίες φτιαγμένες με τα χέρια τους.Αυτοίνα
καμαρώνουν στη γραμμή με το όπλο παρά πόδα, να γράφουν ποιήματα, να τραγουδούν πατριωτικά τραγούδια, να γλεντάνε μαζί
μετουςκαθηγητές τα βράδια στα καταλύματα. Ύστερα οι ατέλειωτες μέρες της πορείας στα παγωμένα βουνά, η κούρασηκαιοι
αρρώστιες,αλλάκαιηελπίδαπωςπλησιάζουν στο μέτωπο. και
ξαφνικά, η διαταγή της κυβέρνησης να διαλυθεί η Φάλαγγα, οι
καθηγητές να γυρίσουν στο Πανεπιστήμιο για τις εξετάσεις και,
όσοι φοιτητές το επιθυμούν, να καταταγούν σε άλλα εθελοντικά
σώματα, αφού προηγουμένως πάρουν την άδεια από τους γονείς
1. στο ίδιο.
2. Ρ. Tronci e G. Sforzaό.π. , σ. 425.
3. Memorie del Battaglione Universitario Pisano, raccolte e pubblicate
per cura e a spese del Comune di Pisa nel 50o anniversario della battaglia,
Pisa, Mariotti, 1898.

και κηδεμόνες τους. να η απάντηση των φοιτητών: « Η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα διαμαρτύρεται έντονα εναντίον των επανειλημμένων διαταγών μιας Ιταλικής Κυβέρνησης που προστάζει να
υποχωρήσει ένα στρατιωτικό σώμα το οποίο συγκροτήθηκε για
την υπεράσπιση της ανεξαρτησίας και θέτει το καθήκον του πολίτη πιο ψηλά από κάθε άλλο και το οποίο έχει αποδείξεικαι
θααποδείξειακόμακαλύτερα σε περιστάσεις πιο δυσχερείς ότι
ηανάκλησήτου στην ηρεμία της φοιτητικής ζωής, σε στιγμές
κατά τις οποίες διεξάγεται ο Ιερός Πόλεμος που το έθνος περίμενε με λαχτάρα επί τρεις αιώνες, είναι πράξη υβριστική. Διακηρύσσει λοιπόν ότι, παρόλες τις διαταγές που δόθηκαν στο παρελθόν η θα δοθούν στο μέλλον, είναι αποφασισμένη να προχωρήσει με κάθε τρόπο και να μην πατήσει το πόδι της στην Τοσκάνη ενόσω και ένας Αυστριακός θα αναπνέει τον αέρα της Λομβαρδίας» 1. να και η απάντηση των καθηγητών: «οι Αξιωματικοί που ανήκουν στην Πανεπιστημιακή Φάλαγγα παρακαλούν
τηνΑυτοκρατορικήκαιΒασιλική Κυβέρνηση να λάβει υπ' όψιν
την δύσκολη θέση, στην οποία βρίσκονται. Πρόκειται να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο καθήκοντα εξίσου πρωταρχικά και Ιερά γι'
αυτούς. το πρώτο αφορά στην υπακοή στις διαταγές της κυβερνήσεως που τους καλεί επισήμως να επιστρέψουν στο λειτούργημά
τους, το δεύτερο στην τιμή και στην αξιοπρέπεια. αν τηρήσουν
το πρώτο, αποσυρόμενοι και αφήνοντας τους μαθητές τους στον
μεγαλύτερο κίνδυνο, αισθάνονται ότι θα έχουν οδηγήσει τους νεοσύλλεκτους στο πεδίο της μάχης και θα τους έχουν εγκαταλείψει,
δίνοντας αυτοί οι ίδιοι το παράδειγμα της υπαναχώρησης και σχεδόν της φυγής από τα πεδία των εθνικών μαχών της Λομβαρδίας.
Πολλοί από τους αξιωματικούς του σώματος αυτού είναι σταθερά
αποφασισμένοιναμησυμμορφωθούν, αλλά να προχωρήσουν και
1. εφ. L'Alba, a. I, No 209, Firenze, 29 aprile 1848.ηεπιστολή
είναι από το Reggio, 22 Απριλίου 1848, και υπογράφεται από τρεις «εντεταλμένους» των φοιτητών: Dionisio Passerini, Lorenzo Fabrucci και
Cesare Barl i.

25. Leopoldo Pilla

να λάβουν θέση στις γραμμές της μάχης, πάση θυσία...» 1
tone, κοντά στη Mantova. Είχαν φτάσει στο μέτωπο: ο στρατηγός De Laugier, που είχε διαταγές να κρατήσει όσο μπορούσε
τους φοιτητές μακριά από τη μάχη, άδικα προσπαθεί να τους συγκρατήσει. «Εμπρός ! κι εμείς στη φωτιά !», φωνάζουν. σε λίγο
σπάνε τις γραμμές και εκτοξεύονται στη μάχη όρθιοι και τελείως
ακάλυπτοι. «Οκαθηγητής Pilla έπεσε και ξεψύχησε σε λίγο
με την κραυγή Ζήτω η Ιταλία! στα χείλη [...] Εκδίκηση! φώναξαν οι φοιτητές και όρμησαν προς την όχθη [...] Ο καθηγητής
Mossoti, που από την αρχή της μάχης είχε παραχωρήσει τη διοίκηση στον συνταγματάρχη Giampaolo Bartolomei από το Λιβόρνο, στεκόταν στην πεδιάδα, ήρεμος, απαθής, σχεδιάζοντας στο
έδαφος, με την αιχμή του σπαθιού, γεωμετρικά σχήματα» 2 .
κροί 16, τραυματίες 24, αιχμάλωτοι 19. Επειδή στους αιχμαλώτους συγκαταλέγονται 1 νεκρός και 4 τραυματίες, η απώλεια
υπήρξε 54 πανεπιστημιακοί, ποσοστό 17 1/2 %» 3 .
1. L'Italia, Α. I. η. 77, 20 Απριλίου 1848, επιστολή από το Reggio
της 20 Απριλίου 1848 με τις υπογραφές των καθηγητών-αξιωματικών.
Βλ. επίσης Annali Pisani, ό.π., σ. 434. για την ερμηνεία της στάσης των
αρχώναπέναντιστουςεθελοντές, βλ. Antonio Gramsi, ό.π., σ. 152 κ.ε.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 334. Βλ. επίσης Laugier, Racconto storico
della giornata

campale

pugnata

il di 29 maggio 1848 a Curtatone

e

Montanara, Firenze 1854, σ. 42.
3. Appendice ai Ricordi Storici, ό.π., κεφ. «Epilogo delle perdite
del Battaglione». Από τους καθηγητές σκοτώθηκαν ο Pilla και ο Sforzi
και αιχμαλωτίστηκε τραυματισμένος ο Montanelli. η βιβλιογραφία για
την Πανεπιστημιακή Φάλαγγα είναι ογκώδης. Από το πλήθος των κειμένων,
ιστορικών και λογοτεχνικών, παραθέτω μόνο ένα ποίημα. ο Ιερός Λόχος
τωνΙταλώνευτύχησε να έχει κι αυτός τον Κάλβο του :
I morti
Prima divelte, in mar precipitando,
Spente nell'imo strideran le stelle,
Che la memoria e il vostro

Προς την Ένωση (1848-1860)

κές εκδηλώσεις. Μνημόσυνα εξακολουθούν να γίνονται —τώρα όμως για εκείνους που έχασε η ίδια η πόλη— κι αυτά εξακολουθούν να έχουν έντονο πολιτικό χαρακτήρα. Καθηγητές μιλάνε
γιατουςνεκρούς συναδέλφους και τους μαθητές τους στη Μητρόπολη και στο ναό των Ιπποτών του Αγίου Στεφάνου. Πάνω από
εκατό παρακλήσεις γίνονται για τα θύματα της Λομβαρδίας και
οιιερείςμοιράζουν την πληρωμή τους στις φτωχές οικογένειες
που είχαν συγγενείς στον πόλεμο 1 . Ο Mazzini εμψυχώνει τους φοιτητές για νέους αγώνες: «... σε μας απομένει η ζωή και το χρέος
πουμαςεπιβάλλει η ζωή και το παράδειγμα. Πίστη και σταθερότητα, ω νέοι!» 2 .
λειώσει το 1848, οι φοιτητές παρουσιάζονται οργανωμένοι σε πολιτικό σύλλογο: «Πολίτη Διευθυντή της εφημερίδας "L'Alba»"
[όχι πια "Illustrissimo Signor Direttore"], σας παρακαλούμε
να δημοσιεύσετε στην έγκριτη εφημερίδα σαςτηνακόλουθηαπόφαση που πήρε την Κυριακή, 3 Δεκεμβρίου, η Πολιτική οργάνωση
των σπουδαστών της Πίζας: "Οι σπουδαστές του Πανεπιστημίου
Amor trascorra ο scemi:
La vostra tomba è un ara, e qua mostrando
Verran le madri ai parvoli le belle
Orme del vostro sangue. Ecco io mi prostro,
Ο Benedetti, αι suolo,
E bacio questi sassi e queste zolle,
Che fien lodate e chiaramente eterne
Dall'uno all'altro polo.
G. Leopardi
1. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 443-444.
2. G. Mazzini, «Giuseppe Montanelli», στην εφ. L'Italia, Anno I,
n. 97, 5 Ιουνίου 1848. Αυτά γράφονταν όταν ακόμα όλοι νόμιζαν
πως
Montanelli ήταν νεκρός.

της Πίζας θα κάμουν έκκληση στους σπουδαστές των παπικών
Πανεπιστημίων να αγωνιστούν για την ιδέα του διαχωρισμού της
κοσμικής από την πνευματική εξουσία του πάπα". Ενότητα Αδελφότητα. Πίζα, 3 Δεκεμβρίου 1848. - Προσωρινός πρόεδρος: Cesare Bartolini, Προσωρινός Γραμματέας: Massimiliano Giarre» 1 .
Curtatone, τα αυστριακά στρατεύματα, καλεσμένα από τον Αρχιδούκα, περνούν από την Πίζα και στρατοπεδεύουν στους Ιερούς
χώρους της Sapienza. Oι Πανεπιστημιακοί μόλις προλαβαίνουν
να υποστείλουν και να κρύψουν τη σημαία της Πανεπιστημιακής
Φάλαγγας. στην Πίζα οι Αυστριακοί δεν συνάντησαν αντίσταση.
Η μάχη δόθηκε, στο Λιβόρνο. «Πήραν μέρος σ' αυτήν φοιτητές του Πανεπιστημίου; Ασφαλής πληροφορία υπάρχει μόνο για
έναν...» 2 Πλήθος άλλοι συγγραφείς συζητούν αν είναι η όχι ακριβής η πληροφορία ότι ο ποιητής-στρατιώτης της Εκστρατείας
των χιλίων Ippolito Nievo «έδωσε στη μάχη εκείνη τα πρώτα
δείγματα της άξιας του».
το πανεπιστημιακό κίνημα αναφέρθηκαν εδώ στην Ιστορία του
Πανεπιστημίου: «κάθαρση» (spurgo) του Πανεπιστημίου από
τους φιλελεύθερους καθηγητές (κυρίως με την κατάργηση των
αντίστοιχων εδρών),στενή παρακολούθηση και, με μικρές αφορμές, αποβολές φοιτητών. Το Πανεπιστήμιο σωπαίνει. Μόνο στην
επέτειοτηςμάχης του Curtatone, το 1851, οι σπουδαστές βγήκαν
όλοι μαζί από την εκκλησία κι είχε ο καθένας ένα μικρό κλαδάκι
κυπαρίσσι στο πέτο. Ακολούθησαν ατελείωτες ανακρίσεις και

1. L'Alba, Giornale politico-letteraio, No 392, Firenze, 7 Δεκεμβρίου 1848. η L'Italia δενεκδιδόταν πια. «Επειδή οι περισσότεροι συνεργάτες της βρίσκονταν μακριά από την Πίζα», από τον Αύγουστο του 1848
είχε συγχωνευθεί με την Rivista Independente τηςΦλωρεντίας.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 404. ο ένας φοιτητής είναι ο Φραγκίσκος
Γραμματικός από τους Παξούς (βλ. εδώ, κεφ. «Viva Italia»).

αποβολέςκαιμειώσεις των ποινών και πατρικές συστάσεις της
κυβέρνησης προς τους φοιτητές να λάβουν υπ' όψη ότι «δεν πηγαίνουν στο Πανεπιστήμιο για να αναμειγνύονται στα πολιτικά
ούτε με πράξεις ούτε με λόγια, αλλά για να σπουδάσουν [...] ας
σκεφθούν τις οικογένειές τους που ξοδεύονταιγιανατουςαναθρέψουν και να τους μορφώσουν [διαφορετικά]θααποβληθούνκαι
απόταδύο Πανεπιστήμια του Μεγάλου Δουκάτου» 1.
ριστικά της παρανομίας. Ανάλογη και η αντίδραση: κατηγορίες
για παράνομο τύπο, έρευνες στα σπίτια, συλλήψεις, δίκες, απελάσεις και, αύτη τη φορά, πραγματικές φυλακίσεις στα κάστρα
τηςVolteraκαιτουPiombino. Κάποιες ξαφνικές «αταξίες» των
φοιτητών σε δημόσιους χώρους και διαταγή να μην ξαναπλησιάσουν οι πρωταίτιοι ούτε σε θέατρο ούτε σε καφενείο. Ξαφνικά
τρίχρωμες σημαίες να σηκώνονται στους σταθμούς του τραίνου,
μπροστά στα μάτια των επιβατών οι φοιτητές,αψηφώνταςτους
νόμους, να κάνουν διάφορες «ασχημίες», όπως να φωνάζουν «ζήτω
η δημοκρατία !» και να εξαφανίζονται.
Ήτανπιαφανερό ότι τα μέτρα των αποβολών κτλ. δεν επαρκούσαν. Ό π ω ς είχε πει λίγα χρόνια πριν ο καλός Monsignor Βοninsegni —που τώρα βέβαια τον έχουν αντικαταστήσει— «αν ήταν
να διώξουμε τους φοιτητές για την πολιτική τους δράση, θα έπρεπε να τους διώξουμε όλους». Αυτό ακριβώς έκαμε ο Αρχιδούκας
το 1851: έδιωξε, μεταφέροντάς την στην Σιένα, όλη τη σχολή
της Νομικής «που είχε συμβάλει στις πολιτικές εκδηλώσεις αρκετά περισσότερο από όλες μαζί τις άλλες σχολές» και, μαζί της,
τη σχολή της θεολογίας, που οι φοιτητές της ήταν πάντα ολιγάριθμοι και, «στο μεγαλύτερο μέρος τους, ξένοι προς τους διαπληκτισμούς και τις πολιτικές ταραχές» 2 .
1. στο ίδιο, σ. 436, όπου και παραπομπή στο A.S.P. Prefettura,
a. 1851, docc. vari.
2. στα ίδιο, σ. 446. Πάντως, ίσως βέβαια όχι «στο μεγαλύτερο μέρος
τους», οι φοιτητές της θεολογίας είχαν συμβάλει όχι λίγο σε ορισμένες πολι-

σκάνη. Oι καθηγητές που είχαν κάποτε ελπίσει στην αποκατάσταση της ελευθερίας με τη βοήθεια του Λεοπόλδου, είναι τώρα
απογοητευμένοι.
Ο Centofanti (ήδη μακρι
νει πίσω ένα παράσημο που του απονέμει ο Αρχιδούκας σημειώνοντας, μεταξύ άλλων, ότι κινείται στην πράξη αυτή από μόνο
το αίσθημα την αξιοπρέπειας του ανθρώπου και του πολίτη.
πλήγμα. θα χρειαστεί μερικά χρόνια για να αναλάβει. Όπως συμβαίνει πάντα, κι ενώ τα αυστηρά μέτρα εξακολουθούν να ισχύουν,
το κίνημα, που είχε αναδιπλωθεί, σιγά-σιγά ανασυντάσσεται. Α λ λάζουν και οι καιροί. Α π ό το Piemonte φτάνουν νέες ελπίδες. Οι
φοιτητές τις διαδίδουν με παράνομα φυλλάδια και παράλληλα πρωτοστατούν στον έρανο για να δωρηθούν εκατό κανόνια στο κάστρο
της Alessandria. Ξαναρχίζουν, δειλά στην αρχή, τα χειροκροτήματα στην aula, οι συγκεντρώσεις στο Caffè dell'Usero, οι
εκδηλώσεις στο θέατρο, τα πατριωτικά ποιήματα.
τικών δυνάμεων και «όχι λίγοι νέοι είχαν, ήδη από το 1856, στρατευτεί σ' αυτό που αργότερα ονομάστηκε Partito d'Azione» 1 .
πολιτικές εκδηλώσεις (βλ. εδώ, κεφ. «στα όπλα» και Memorie del Battaglione...
ό.π., σ. 17, όπου ένας φοιτητής (τότε) της θεολογίας περιγράφει τη μεγάλη
συγκέντρωση —και τη δική του συμμετοχή— λίγο πριν από την εξόρμηση της
B . U . ) . Κατά την Irea Paolicchi (ό.π., σ. 55), δ κυριότερος λόγος τουακρωτηριασμού (smembramento) ήταν η επιθυμία του Αρχιδούκα να απομακρύνει «τις ενθουσιώδεις, επικίνδυνες, ηλεκτρισμένες και έτοιμες να εκραγούν νεανικές δυνάμεις» από το «πολυτάραχο» Λιβόρνο.
1. στο ίδιο, σ. 467. Είναι γνωστές οι προσπάθειες του Mazzini να προσεταιριστεί τους Έλληνες πατριώτες στ' όνομα των ιδεών «Εθνικότητα»
και
«Ελευθερία». ο Κ. Καιροφύλλας (La Grecia e l'Italia

nel

Risorgimento

italiano, Libreria della Voce, Firenze 1919, σ. 64-69) έχει δημοσιέψει
δύο έγγραφα από την Biblioteca Comunale του Fermo (Manoscritti,
Cartella LXXV, n. 53) με ημερομηνία 20 Αυγούστου 1858,όπουαναπτύσσονται διά μακρών οι αρχές, στις οποίες έπρεπε να βασιστεί η συνεργασία
Ιταλών και Ελλήνων για την κοινή υπόθεση, χωρίς να παραλείπονται κεν-

Το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου, ο Mazzini απευθύνει μακροσκελή
και εμπνευσμένη έκκληση στους φοιτητές των Ιταλικών πανεπιστημίων αποκαλώντας τους κληρονόμους των σπουδαστών της Παβίας, του Τορίνο και της Γένοβας, που πρώτοι άναψαν την πυρκαγιατου1821, και αδελφούς εκείνων που τόσο ευγενικά εκπροσώπησαν τα πανεπιστήμια της Τοσκάνης στις πεδιάδες του Curtatone, και καλώντας τους να είναι έτοιμοι για την επίσημη ώρα
που πλησιάζει. μια ιδιαίτερη έκκληση θα απευθύνει σε λίγο και
στη νεολαία της Τοσκάνης. οι φοιτητές που ήταν ήδη ενταγμένοι
στο δημοκρατικό επαναστατικό κίνημα την κυκλοφόρησαν μυστικά ανάμεσα στους συναδέλφους τους.
Τώρα πια ο διχασμός του σώματος των φοιτητών δεν ωφελεί.
οι φοιτητές της Σιένας στέλνουν θερμό πατριωτικό γράμμα στους
φοιτητές της Πίζας και τους καλούν σε κοινούς αγώνες. Α π ό την
Πίζα τους απαντούν: «Αδελφοί μας: η δειλία, ο φόβος μας κρατούσαν ώς τώρα χωρισμένους, αλλά μας ένωνε πάντα μια σκέψη
καιμιαελπίδα[...] ότι μια μέρα θα αγωνιζόμασταν μαζί για
τηνανεξαρτησίατηςΙταλίας. Τώρα αυτή η μέρα πλησιάζει[...]
Βέβαιοι για τον εαυτό μας και για τη Θεία Πρόνοια, ετοιμαζόμαστε για τη μεγάλη μέρα, κατά την οποία θα σταυρώσουμε τα
σπαθιά μας πάνω στους κάμπους που έχουν ποτίσει με το αίμα
τους οι μάρτυρες του Curtatone και της Montanara και θα
ορκιστούμενανικήσουμε η να πεθάνουμε όπως αυτοί...» 1
Αλλά βρισκόμαστε ήδη στο 1859, το έτος που θα κριθεί οριστικά η τύχη του Risorgimento. Γύρω στα μέσα Απριλίου, πενήντα φοιτητές θα φύγουν από τη Σιένα για να καταταγούν σε διάφορα στρατιωτικά σώματα του Piemonte. Ανάμεσα σ' αυτούς ο
κεντρίσματα βασισμένα στην ελληνική Μεγάλη ιδέα. ο Καιροφύλλας παρατηρεί ότι η προσπάθεια αυτή του Mazzini δεν είχε αποτελέσματα στην Ελλάδα.
Υποθέτω ότι ανάλογες προσπάθειες δεν είναι δυνατόν να μην έγιναν προς
τους Έλληνες φοιτητές της Ιταλίας κι αυτές μάλλον θα είχαν αμεσότερα
αποτελέσματα.
1. στο ίδιο, σ. 484. τα δύο μηνύματα, τυπωμένα μυστικά, κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι στο Caffè dell'Ussero.

Αντώνιος Παλατιανός από την Κέρκυρα 1. ο Tito Zucconi, φοιτητήςτηςΝομικής από το Campi, φεύγει πρώτος για το σώμα των
«Cacciatori delle Alpi» του Garibaldi, παρακινώντας τους άλλους
νατονακολουθήσουνμετοποίημά του «Partenza del volontario
per la guerra». οι φοιτητές της Πίζας κατεβαίνουν στο Λιβόρνο
γιαναχειροκροτήσουν τα εθελοντικά σώματα των πολιτών που
φεύγουν από το λιμάνι προς τη Γένοβα. Πλησιάζει ήδη το Πάσχα
καιοProvveditore δεν έχει να προτείνει άλλο από την παράταση
των πασχαλινών διακοπών για να μείνουν οι φοιτητές στα σπίτια
τους και να μην εξάπτουν ο ένας τον άλλον 2.
αναφοράτουProvveditore έγινε η ειρηνική επανάσταση στη Φλωρεντία που υποχρέωσε τον Αρχιδούκα να εγκαταλείψει την Τοσκάνη (27 Απριλίου 1859). Πάλι στην πόλη φωταψίες, πάλι οι
τρίχρωμες σημαίες στα μπαλκόνια. ο Enrico Mayer βρισκόταν
εκείνοτοβράδυ στην Πίζα. «Είδα», γράφει στον Vieusseux, «να
υψώνεται στο Πανεπιστήμιο η σημαία που κυμάτισε το 1848 στο
Curtatone, κάτω από την οποία έπεσε ο καημένος ο Pilla!...» 3
Τρεις μέρες αργότερα ανακοινώνεται η ένωση των Πανεπιστημίων 4 .

1. Βλ. σχετικά Αντώνη Λιάκου, η Ιταλική ενοποίηση..., ό.π., σ. 138,
όπου αναφέρεται ότι ο Παλατιανός «σπούδαζε ιατρική στην Πίζα». Σύμφωνα με τα κατάστιχο πτυχιούχων ο Αντώνιος Παλατιανός του μ. Κωνσταντίνου είχε πάρει πτυχίο ιατροχειρουργίας στις 30 Ιουνίου του 1857.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 486-487 και I. Paolicchi, ό.π., σ. 54. η
I. Paolicchi σημειώνει πάντως ότι η συμβολή των φοιτητών στο κίνημα
της Πίζας το 1859 ήταν μικρότερη από εκείνη του 1848.
3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 488.
4. οι εορτασμοί που ακολούθησαν (βλ. εδώ, κεφ. «Πίζα») δείχνουν, τη
σημασία που είχε για την πόλη το Πανεπιστήμιο. Γενική ήτανηαγανάκτηση
όταν μεταφέρθηκαν στη Σιένα οι δυο σχολές και, την ώρατηςαποκατάστασης,
δεν είχαν σβήσει ακόμα από τους τοίχους των σπιτιών οι επιγραφές «Θ
με το Πανεπιστήμιο».

ανασύστασητηςΠανεπιστημιακής Φάλαγγας.μιαεπιτροπή,με
τη σημαία του Curtatone επικεφαλής, πήγε στη Φλωρεντία για
να ζητήσει την επίσημη έγκριση. Η απάντηση από τον Υπουργό
του πολέμου ήταν απροσδόκητη: «Πάει καλά" θα ενδώσω στις
παρακλήσεις σας. θα συγκροτηθεί η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα.
Αλλά σας προειδοποιώ ότι θα κρατηθεί για πάντα στα μετόπισθεν και ποτέ δεν θα δει τη φωτιά της μάχης, επειδή εγώ δεν
μπορώ και δεν θέλω να αναλάβω την ευθύνη του έσχατου κινδύνου για τόσες νεανικές υπάρξειςπουαποτελούντοεκλεκτότερο
δυναμικό του τόπου. δεν θα το συγχωρούσα ποτέ στον εαυτό
μου» 1 .
Oι φοιτητές προτίμησαν να εγκαταλείψουν την ιδέα και οι μισοί περίπου απ' αυτούς κατατάχτηκαν, μεμονωμένα ή σε ομάδες,
σε διάφορα σώματα του Piemonte. οι περισσότεροι πήγαν στους
Cacciatori delle Alpi κι αυτοί πήραν μαζί τους την Ιστορική σημαία. Μερικοί κατατάχτηκαν στον τακτικό στρατό της Τοσκάνης.
Ο Montanelli γύρισε από την εξορία και κατατάχτηκε ως απλός
στρατιώτης στους Cacciatori degli Appennini 2 .
Εκατόν πενήντα περίπου φοιτητές έμειναν στο Πανεπιστήμιο, αλλά, όπως φαίνεται, οι ταραγμένες μέρες εκείνου του Μαΐου,
δεν ήταν πολύ κατάλληλες για μαθήματα: « Η Κυβέρνηση είναι
1. Αρθρο «Il Battaglione Universitario di 1859» στην εφ. R Telegrafo, Λιβόρνο, n. 147, 29 Μαΐου 1909. Αξιοπρόσεκτη είναι η διαφορά
στη
στάση του υπουργού της επανάστασης από εκείνη του Αρχιδούκα που,
το
1848, είχε στείλει τα παιδιά στη σφαγή, με όπλα που σπανίως εκπυρσοκροτούσαν (οποίος είχε κανένα καλό, του το 'κλεβαν οι άλλοι) και χρειάστηκε
να επέμβουν οι οικογένειες για να προσπαθήσει να τους ανακαλέσει όταν
πια
ήταν πολύ αργά. Οι οικογένειες των νέων του 1859 έκαναν και τώρα
εντονότατα διαβήματα για να εμποδιστεί η εθελοντική κατάταξητωνπαιδιών τους (I. Paolicchi, ό.π., σ. 57).
2. Τον ίδιο χρόνο (1859) στην Αθήνα 200-500 νεαροί δήλωναν πρόθυμοι
να
καταταγούν στους Cacciatori delle Alpi και ιδρυόταν η «Ελληνική Λεγεώνα» που επρόκειτο να συγκροτηθεί σε σώμα στο Λιβόρνο.Ηαποστολή
δεν
πραγματοποιήθηκε επειδή η κυβέρνηση αρνήθηκε να την χρηματοδοτήσει (βλ. σχετικά Αντώνης Λιάκος, ό.π., σ. 137).

έτοιμη να αποδώσει την οφειλόμενη τιμή [...] σ' εκείνους τους
νέους που προσέτρεξαν στον εθνικό πόλεμο" αλλ' αυτό δεν μπορεί
με κανένα τρόπο να είναι πρόφαση και δικαιολογία για την αμέλεια, αν όχι και για την απειθαρχία, εκείνων οι οποίοι, εξαιτίας
της ηλικίας τους η για άλλους λόγους, παρέμειναν για να συνεχίσουν τις σπουδές τους. Ε ν ώ οι συμφοιτητές τους πολεμούν, ο
μόνος τρόπος να τους συναγωνιστούν στην εξυπηρέτηση της πατρίδας είναι να προοδεύουν με ζήλο στις σπουδές και να σέβονται
την τάξη, μιμούμενοι εκείνους τους γενναίους,οιοποίοι,απότην
ένθερμη αγάπη της πατρίδας, υποβάλλονται στηναυστηρότερη
απ' όλες τις πειθαρχίες...» 1
Η συνθήκη της Villafranca, που άφηνε έξω από το νεοσύστατο
κράτος το Veneto και τη Ρώμη, σήμαινε μόνο διακοπή κι όχι το
τέλος του αγώνα. τις ελπίδες για τη συνέχιση τουενσαρκώνειο
Garibaldi. «Σας αγαπάμε», του γράφουν οι φοιτητές της Πίζας
τον Ιανουάριο του 1860, «επειδή κατορθώσατε να ταυτιστείτε με
την έννοια της πατρίδας και περιμένουμε με λαχτάρα τη στιγμή
που θα μπορέσουμε να σας το αποδείξουμε έμπρακτα, προστρέχοντας για να πυκνώσουμε τις γραμμές του στρατού, όταν η ελεύθερη φωνή σας θα μας καλέσει και πάλι στη μάχη...» 2
Η απάντηση του Garibaldi φυλάγεται στη Βιβλιοθήκη του
A.S.P.: «Ωραία, φουντωμένη από ζωντάνια εθνική και μεγαλόψυχους σκοπούς, εμφανίζεται η ιταλική νεολαία σε κάθε γωνιά
της Χερσονήσου, στη Βενετία, στη Σικελία, στο Τιρόλο, στην
Ίστρια, στη Νάπολη, στη Ρώμη, στο πείσμα των μπράβων της
τυραννίας. Υψώνει ατρόμητη τη φωνή της κατάραςεναντίοντων
προδοτών της πατρίδας και χειροκροτεί μεενθουσιασμότους
υπέρμαχους της πιο Ιερής υπόθεσης ! και τί δεν θα κάμει αυτή
με το ευγενικό παράδειγμα των νέων της Παβίας και της Πίζας,
1. A.S.P., Università, Λ II, 7, Regolarmenti, Notificazioni e circolari, διαταγή του υπουργού Δημοσίας Εκπαιδεύσεως C. Ridolfi, της 25
Μαΐου 1859.
2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 533.

που ζητούν όπλα για να αγωνισθούν εναντίον των έχθρων της
Ιταλίας και συγκεντρώνουν με κάθε θυσία τα μέσα για να οπλιστούν!
«Ναι, στρατιώτες γενναιόψυχοι της διανόησης, τα πλήθη θα
ακολουθήσουντοπαράδειγμά σας κι εγώ ελπίζω να βρεθώ ακόμα
μια φορά εκεί που διεξάγεται η μάχη υπέρ πατρίδος· και θα είμαι
πολύ υπερήφανος αν βρεθώ κοντά σε σας, που είσθε το σύμβολο
όλων των ελπίδων μου και που σας αγαπώ επειδή εκπροσωπείτε
μετονπιοσαφή τρόπο την υπέρτατη ιδέα της εθνικής αναγέννησης».
Κάτω από το κείμενο υπάρχει μια σημείωση του Ersilio
Michel: «Λίγους μήνες ύστερα, έφευγε από το Quarto η πρώτη
αποστολήτωνΓαριβαλδινών για τη Σικελία [...] στη δεύτερη αποστολή [...] μετείχαν πολλοί φοιτητές από το Πανεπιστήμιο της
Πίζας [...] στις μάχες [...] οι νεαροί σπουδαστές πολέμησαν γενναία [...] και αναδείχτηκαν άξιοι της εμπιστοσύνης που τους είχε
εκφράσει με ωραία λόγια, στις αρχές του Μαρτίου, ο μεγάλος
Αρχηγός του λαού» 1.

1. A.S.P., Biblioteca, Μ. 166 (35), «Una lettera di Garibaldi agli
Studenti universitari di Pisa». Προλογίζεται από τον Ersilio Michel
με
τη σημείωση ότι οι φοιτητές της Πίζας ήταν τότε οργανωμένοι στην «L
associazione». Πρβ. επίσης Ersilio Michel, ό.π., σ. 688, όπου αναφέρεται
η συμμετοχή στο εκστρατευτικό σώμα του Αντωνίου Ξανθάκη, ενός
ληνα «που είχε το διάβολο μέσα του...»

Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Μέσα στο πολιτικό αυτό κλίμα, στη δημιουργία του
οποίου,όπωςείδαμε, συνέβαλαν και οι ίδιοι, έζησαν για λίγο
χοντας το διάστημα από την εποχή των πρώτων μεγάλων
Ιταλικών —και των σύγχρονών τους ελληνικών— εξεγέρσεων ώς το τέλος της δεκαετίας του '40, το πρώτο που διαπιστώνει κανείς είναι ότι οι Έλληνες στρατεύτηκαν με ένθερμο ζήλο στους αγώνες των Ιταλών συμφοιτητών τους
νότατους εκείνους δεσμούς που δημιουργεί μόνο η ψυχολογία του χαρακώματος. Παράλληλα, διατήρησανόλατα
χαρακτηριστικά της μειονότητας — τα ιδιαίτερα μεταξύ
τους κοινά και το αδιάπτωτο ενδιαφέρον για την τύχη του
ελληνισμού.

Για τη μητέρα πατρίδα

μπεριφορά και τη δραστηριότητα των Ελλήνων σπουδαστών, πολυάριθμων τότε στη σχολή της Ιατρικής, που αφορούσε την πολι-

πολιτική ανεξαρτησίατης πατρικής τους γης από τον οθωμανικό ζυγό.
η ένοπλη εξέγερση είχε ξεσπάσει εκεί, όπως είναι γνωστό, τον
Μάρτιο του 1821 και ήδη, λίγο μετά τα μέσα Ιουνίου, 24 άτομα, Έλληνες φοιτητές και Γάλλοι στρατιωτικοί τέλεια εξοπλισμένοι, επιβιβάζονταν σε μια μπρατσέρα με ρωσική σημαία κι
έφευγαν από το Λιβόρνο κατευθυνόμενοι προς τη Μασσαλία για να
φορτώσουν στο λιμάνι της άλλα πολεμοφόδια και να συνεχίσουν
το ταξίδι τους προς την Ανατολή. Επρόκειτο για ζήτημα ευαίσθητο και λεπτό που μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την ουδετερότητα της Τοσκάνης και χρειαζόταν στο μέλλον να αποφεύγεται
τουλάχιστον η μεγάλη επιδεικτικότατα και εμφάνεια των στρατιωτικών αποστολών» 1 .
βαρόνου Spigfeld προς τον Υπουργό της αυστριακής αστυνομίας
Sedlintzky της 24 Ιουνίου: «το ότι οι Έλληνες στο Λιβόρνο
έχουν εκδηλωθεί ενθουσιωδώς για την υπόθεση των συμπατριωτών τους μου το ανέφερε συχνά ο εκεί καισαροβασιλικός (Αυστριακός) Πρόξενος και εσχάτως επρόσθεσε ότι πολλοί αναχώρησαν
από εκεί για το Μοριά και την Ύδρα, τους οποίους ηκολούθησαν
όλοι οι σπουδαστές από την Πίζα και ότι οι Έλληνες σπουδαστές
παρήγγειλαν και τους έφκιασαν σέλλες, πιστόλια, περικεφαλαίες
σαντουςΔραγόνους, αλλά η περικεφαλαία αυτωνών είναι στολισμένη με πράσινο η βιολετί βελούδο και με ασημένια κρόσσια και
έχει μπροστά μια κεντημένη νεκροκεφαλή. ο Πρόξενος στο Λιβόρνο ανέφερε επίσης ότι στις 18 τρέχοντος μηνός κατέπλευσε
εκεί ένεκα εναντίου ανέμου μια σαρδηνική πολάκκα (τρικάταρτο
ιστιοφόρο), που ήταν φορτωμένη με πολεμοφόδια και προωρίζετο

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 20-21. τα σχετικά ντοκουμέντα, σύμφωνα
με την παραπομπή του Michel, βρίσκονται στη Ρώμη και στη Βιέννη:
Archivio segreto Vaticano, Segreteria di Stato, 292, Console pontificio
a Livorno, n. 87944, rapp. del console Marchiò αι cardinale Gonsalvi,
Livorno, 19 giugno 1821. επίσης Vienna, Polizei, Hostelle a. 1821,
n. 3518.

γιατοΜοριά...» 1 . Υποψιάζομαι ότι για τα ίδια πρόσωπα πρόκειται όταν ο διευθυντής της αστυνομίας Gattanei αναφέρει ότι
στις 16 Ιουνίου Έλληνες σπουδαστές από την Πίζα κατεβαίνουν
προςτοΛιβόρνο και «είναι όλοι τους στον ύψιστο βαθμό ενθουσιασμένοι για την υπόθεσή τους και κάθε μέρα γίνονται όλο και
πιο θερμόαιμοι». Εσφαλμένα ο Απ. Βακαλόπουλος μιλάει τώρα
για «άλλη παράλληλη άποστολή» 2.
Ο ίδιος ο Sedlintzky εξάλλου είχε γράψει στον Μέτερνιχ
ένα χρόνο πριν (27.5.1820), ότι, κατά πληροφορίες του, νέοι από
τη Βλαχία πηγαίνουν στην Πίζα για να μορφωθούνεκείμετην
καθοδήγηση του Μητροπολίτη Ιγνατίου και ότιοαρχηγός των
Φιλομούσων Καποδίστριας διέταξε τους Έλληνες φοιτητές της
Γερμανίας να πάνε αμέσως στην Πίζα και να περιμένουν εκεί νέες
οδηγίες. για το λόγο αυτό ο Sedlintzky συνιστά να παρακολουθείται άγρυπνα κάθε κίνηση των Ελλήνων της Πίζας 3 .
1. Α. Βακαλόπουλος, οι Έλληνες σπουδαστές στα 1821,Εταιρεία Μακεδ.
Σπουδών No 39, Θεσσαλονίκη, σ. 36-37. (παράθεμα από Γ. Λαΐου, Ανέκδοτες επιστολές σ. 135).
2. στο ίδιο, σ. 38 (παράθεμα από Ανέκδοτες επιστολές, ό.π., σ. 146).
3. Γ. Λαίου, η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης, Ακαδημία Αθη-

νών 1965, σ. 202, και σημ. 1 με παραπομπή στο Hans-Hofund Staatsarchiv (Βιέννη), Staatkanzlei, Konvolut (1820), fol. 133.ηίδιαεπιστολή
στον
Κ. Καιροφύλλα, «η αυστριακή κατασκοπεία κατά την ελλην. επανάστασιν» από το βιβλίο Documenti

Segreti e Atti

Ufficiali

della

Polizia

Italiana dal 1814 fino αι 1848, Capolago 1851»,περ. Ελληνικά, 4,193031, σ. 164-165. Γενικά για τις κινήσεις του Ιγνατίου και άλλων Ελλήνων
στην
Πίζα, βλ. Εμ. Πρωτοψάλτη, Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας, Ακαδημία
Αθηνών, 1961, κεφ. I'. Επίσης Σπ. Παπαγεωργίου, «Ιγνατίου αλληλογραφία», Επετ. Φιλ. Συλ. Παρνασσού, ΙΓ' (1917), όπου (σ. 215) λέγεται
ότι «και αυτή η Πίζα η φιλοξενούσα τον Ιγνάτιον, δεχομένη την ευεργετικήν
αντανάκλασιν της αρετής και της λαμπράς προσωπικότητός του, κατέστη
εν εκ των ονομαστοτέρων και περιζητήτων κέντρων της Ευρώπης» (!). Χαρακτηριστικά του ενδιαφέροντος των Ελλήνων της Ιταλίας για την τύχη της
Ελλάδας, σε πρώιμη μάλιστα εποχή, είναι τα γραφόμενα στην «Αυτοβιογραφία Ιω. Ζαμπελίου» (Αρμονία, τόμ. Γ' 1902): «Ότεεσπούδαζενεις
Ιταλίαν έμαθεν από τας εφημερίδας ότι κάποιος παπά Θύμιος (φαίνεται ότι

Για την ιταλική υπόθεση (1822,

1830)

Χαρακτηριστικό της αναταραχής που επικρατούσε στο Πανεπιστήμιο στις αρχές της δεκαετίας του '20, αλλά και της συνεργασίας μεταξύ Ιταλών και Ελλήνων, είναι και το εξής: «τον Φεβρουάριο του 1822 έφτασε στην Πίζα ο Alessandro Bottone, 23 ετών,
προερχόμενος από τη Μασσαλία και τη Φλωρεντία [...] Οργανωμένος ασφαλώς στους Καρμπονάρους και ίσως και σε άλλες μυστικές οργανώσεις, έφτασε με ένα διαβατήριο στο όνομα κάποιου υποθετικού Alessandro Bouquette, Αμερικανού. Συνδέθηκε φιλικά
με πολλά πρόσωπα στην Πίζα και στο Λιβόρνο" μεταξύ των
λων και με τον φοιτητή Vincenzo Giera, που ήταν τότε ασκούμενος δικηγόρος στη Φλωρεντία, και με τον Διονύσιο Περτούντζη,
δραστήριο πράκτορα του ελληνικού επαναστατικού κινήματος...»
Γύρω στον Μάιο του ίδιου έτους ο ίδιος Bottone η Bouquette
κατάστρωσε, μαζί με άλλους που τα ονόματά τους δεν έγιναν γνωστά, ένα σχέδιο δολοφονίας του Carlo Alberto, του πρίγκηπα του
Piemonte, που ήταν τότε λαομίσητος εξαιτίας της στάσης του
στην πρόσφατη επανάσταση. το σχέδιο απέτυχε επειδή ένας
τους συνωμότες, ο τυχοδιώκτης Giuseppe Malatesta, ειδοπο
τον πρίγκηπα. «ο Bottone ξαναγύρισε αργότερα στην Π
αλλά καταδικάστηκε σε κατ' οίκον περιορισμό και σε απαγόρ

είναι ο Βλαχάβας) [...] ηγέρθη [...] ίνα ελευθερώση την Ελλάδα [...] και
λοιπόν αυτός και οι άλλοι (Έλληνες μαθηταί)ενθουσιασθέντεςαπεφάσισαννα
καταβώσιν εις την Ελλάδα και να ενωθώσι με τον παπά Θύμιονκαιπολεμήσωσιν υπέρ πίστεως και πατρίδος...» ο Ζαμπέλιος ήταν τότεακόμαστη
Φλωρεντία. από εκεί πήγε στην Πίζα, όπου και πήρε πτυχίο Δημοσίου
Δικαίου το 1808. για αναχώρηση Ελλήνων από το Λιβόρνο με σκοπό να
μετάσχουν στην Ελληνική Επανάσταση, «όταν επέστη η στιγμή», μιλάει
καιοΝ. Τωμαδάκης, αλλά δεν αναφέρει ημερομηνία ούτε έχει παραπομπή.
(«Ναοί και θεσμοί της Ελληνικής Κοινότητος του Λιβόρνου», Επετηρίς
Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, έτος ΣΤ', Αθ. 1940).

να ξαναπλησιάσει στις αίθουσες διδασκαλίας, επειδή φέρθηκε με
αυθάδειασεέναν καθηγητή» 1 .
γιατηνΙταλική υπόθεση εκδηλώνεται ακόμα εντονότερο: πάλι
«στον ύψιστο βαθμό ενθουσιασμένοι», σαν να πρόκειται και τώρα
«για την υπόθεσή τους», μετέχουν οι Έλληνες φοιτητές στους αγώνεςτωνΙταλών: κολλώντας αφίσες στους τοίχους των κτιρίων
της Πίζας —«Freno αι despotismo», «Viva la scolaresca e la
sua indipendenza» - με ταξίδια στη Μπολόνια και στο Λιβόρνο
γιαναδημιουργήσουν διασυνδέσεις με άλλους επαναστατικούς πυρήνες2' οργανωμένοι στην Giovane Italia 3 · ο Λεονταράκης τρία
χρόνια σε πόλεμο με τους λογοκριτές της Τοσκάνης κι ύστερα να
στέλνει στη Βενετία «αποστόλους και κήρυκας του συγχρόνου
φιλελευθερισμού» 4- μετέχοντας, σαν να ήταν δική τους υπόθεση,
1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 24-25. Επίσης Ν. Rodolico, Carlo Alberto,
principe di Carignano, Firenze, Le Monnier, 1930, σ. 257. στους καταλόγους μου βρίσκω έναν Διονύσιο Περτούντζη του μ. Κωνσταντίνουαπότη
Ζάκυνθο (No 17 στο κατάστιχο πτυχιούχων), που όμως πήρε πτυχίο ιατροφιλοσόφου το 1835.
2. Βλ. εδώ, κεφ. «στα όπλα!». σε ελληνικές μονογραφίες αναφέρεται
συχνά συμμετοχή των Ελλήνων στο Risorgimento. για τον Ηλία Ζερβό
αναφέρονται «αγώνες στα πεζοδρόμια της Ιταλίας με τους Ιταλούς συμφοιτητές του» (Μ. Μαρκοπούλου, Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, η ζωή καιη
δράση τον).

επίσης

Στ. Μυλωνά, Ηλίας Ζερβός,

Επτανησιακός

ριζοσπα-

στισμός Αθήνα 1969. Διεξοδικότερα αναφέρεται στο ίδιο θέμα ο Κώστας
Καιροφύλλας, (La Grecia e l'Italia nel Risorgimento Italiano), ό.π.,αλλά οι

πληροφορίες του δεν είναι πάντα διακριβωμένες.
3. Βλ. εδώ, κεφ. «η επέτειος».
4. Βλ. εδώ, κεφ. «Διονύσιος Λεονταράκης». επίσης, Αντ. Λιάκου,
«η διάθλαση των επαναστατικών ιδεών...», ό.π., όπου εκτίθεται διά μακρών
η δράση του Ιερώνυμου Τυπάλδου Πρετεντέρη στη Μπολόνια. Ο Πρετεντέρης κατέφυγε στην Πίζα μετά τα κινήματα στο παπικό κράτος,όπουκαι
πήρε πτυχίο το 1833. Κατά τον Αντ. Λιάκο, εξορίστηκε και από την Τοσκάνη και κατέφυγε στην Κορσική, από όπου ύστερα ξαναπήγε στη Μπολόνια για να αναλάβει επαναστατική δράση. Με την επανείσοδο των αυστριακών στρατευμάτων στην πόλη γύρισε στην Κορσική, από όπου επίσης απε-

σεό,τισυνέπαιρνε και συγκλόνιζε την πόλη 1 και πρωτοστατώντας
στις εκδηλώσεις μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας 2 .
χαν όχι ως άτομα, αλλά ως σώμα. στις μαρτυρίες των ιστοριογράφων, των εφημερίδων και των αρχειακών πηγών αναφέρονται γ ε νικά ως «i Greci», λεκτικό κατάλοιπο ίσως του παλαιού διαχωρισμού των φοιτητών σε «nationes», που ενισχύεται όμως από
τον τρόπο που λειτουργούσαν τότε οι Έλληνες: κατοικώντας πολλοί μαζί στα ίδια σπίτια και σε αδιάκοπη μεταξύ τους συναναστροφή στους περιπάτους, στις εκδρομές (στο Λιβόρνοκαιστη
Λούκα) και στα καφενεία 3 . Κατεβαίνοντας με τη δική τους σημαία στις διαδηλώσεις 4 . Συνυπογράφοντας διαμαρτυρίες, όταν θί-

απελάθηκε καιαναγκάστηκεναγυρίσει, με βρετανική επιτήρηση, στην Κεφαλονιά, τέλη 1833-αρχές 1834. οι χρονολογίες δεν ταιριάζουν: είναι βέβαιο
ότι ο Girolamo Domenico di Gio: Batta Typaldo de Pretenderi di Cefalonia έδωσε εξετάσεις και πήρε πτυχίο ποινικού και δημοσίου δικαίου στην
Πίζα στις 11 Δεκεμβρίου του 1833 (αρ. καταστίχου 2084).
1. L'Italia, Anno I, No 12: «το βράδυ της 24 Αυγούστου (1847), γύρω
στις 11, έξι ή επτά πρόσωπα διέτρεξαν το δρόμο του Lungarno φωνάζοντας
ύβρειςεναντίοντουΠίου Θ' και της Πολιτοφυλακής. Μερικοί που βρίσκονταν
στο Caffè dell'Unione άκουσαν τις κραυγές και πρώτοι οι νεαροί Έλληνες
έτρεξαν έξω για να δουν ποιοί ήταν οι δράστες. Κατόρθωσαν να πιάσουν τον
έναν που δεν μπορούσε να σωθεί διά της φυγής επειδή ήταν κουτσός και [...]
τον συνόδεψαν στο σώμα της Πολιτοφυλακής...» σε «Caffè dell'Unione»
έχει μετονομαστεί τώρα το Caffè dell'Ussero.
2. Ότι οι Έλληνες πρωτοστατούσαν στο ζήτημα των χειροκροτημάτων
και στις ομάδες των φοιτητών που συνόδευαν εν πομπή τους καθηγητές ως
τα σπίτια τους, προκύπτει από τις συχνές αποστροφές προς τους Έλληνες
και τις αναφορές στην Ελλάδα που περιέχονται στα μαθήματα των καθηγητών.ΟCentofanti έφτασε μάλιστα στο σημείο να πει και μερικές φράσεις
στα Νέα έλληνικά, «μόνο και μόνο για να θερμάνει τους Έλληνες», όπως
ισχυρίζεται ο Ispettore της αστυνομίας.
3. Βλ. εδώ, κεφ. «Μερικές πτυχές ιδιωτικού βίου».
4. Στη μεγάλη γιορτή για τη συγκρότηση της Πολιτοφυλακής στην Πίζα «οι Έλληνες που βρίσκονταν στην Πίζα για σπουδές έφεραν τη σημαία τους πλαισιωμένη με τα χρώματα της Ιταλίας (Annali Pisani, ό.π.,

θίγοντανταδικαιώματά τους 1 , και απευθυνόμενοι στις αρχές με επιτροπές 2 . μια μειονότητα Ισχυρή εξαιτίας της αλληλεγγύης μεταξύ
των μελών της και παράλληλα σεβαστή και ευπρόσδεκτη εξαιτίας της συμμετοχής της στις Ιστορικές περιπέτειες και των αριστείων της 3 .

σ. 397-398, και L'Italia, Anno I, No 14, 11 Σεπτεμβρίου 1847, «Festa
nazionale a Pisa e Livorno».
1. Βλ. εδώ, κεφ. «Η τελετή της απονομής».
2. Βλ. εδώ, κεφ. «Η εκφορά».
3. Χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων πολλών, της αλληλεγγύης στις σχέσεις των Ελλήνων είναι τα έγγραφα, όπου φοιτητές από διάφορες πόλεις
της Ελλάδας πιστοποιούν την παρουσία κάποιου συμπατριώτη τους στα μαθήματα για να μη χάσει το έτος (βλ. εδώ, κεφ. «Παρουσίες»). για τα αισθήματα των Ιταλών απέναντι στους Έλληνες, βλ. «Διατριβή C.Z. [Κωνσταντίνος
Πολυχρονιάδης] σταλείσα εκ Παρισιού τη α' Μαρτίου 1820», Λόγιος Έρμης, 1820, σ. 476: «οι φιλάνθρωποι Τοσκανοι έχουν πολλήν υπόληψιν
εις το γένος μας, και έως τώρα οι εκεί διατρίβοντες Έλληνες εφάνησαν άξιοι
της εύνοιας των». Επίσης Ειρηναίος Ασώπιος, «Αναμνήσεις Ιταλίας»,
βλ. Ηλία Ζερβού Ιακωβάτου, Βιογραφία..., ό.π., σ. 23, συμβουλή του δασκάλου του Ζερβού Σακελλαρόπουλου στον μαθητή του, όταν τον επισκέφθηκε πριν φύγει για την Πίζα: «Κάποτε συμβαίνουν [...] μεταξύ φοιτητών
διαφόρων εθνικοτήτων σφοδραί [...] ρήξεις, τας οποίας οι μετριοπαθέστεροι
προσπαθούν [...] ν' αποφεύγωσιν, αλλ' αν προσκαλώνται υπό των ομοεθνών
συμφοιτητών των, οφείλουν ή να λαμβάνουν μέρος ή, αν αποποιώνται, ν'
αποδημούναπότηνπόλιν εκείνην, διότι οι άλλοι τουςαποστρέφονταικαιτους
αποπτύουν μετά ταύτα ως ανάνδρους και προδότας». Αυτά όμως απηχούν τις
εμπειρίες παλιότερης εποχής και ο ίδιος ο Ζερβός δεν θυμάται από την Πίζα
του τέλους της 10ετίας του '30 παρά «μικράν τινα έριδα», στο τέλος της
οποίας«ταερεθισμέναπάθη [...] μετετράπησαν εις φιλίαν και αδελφοποίησιν» (σ 22). για τα αριστεία, βλ. εδώ, κεφ. «Μετ' επαίνων».

Στη μεγάλη ιδεολογική διαμάχη των Ελλήνων

δοτήσει το κύρος που είχε αποκτήσει η Πίζα στους κύκλους της
ελληνικής λογιοσύνης. Επιγράφεται «Απολογία των εν Πίζη
Ελλήνων υπέρ Κοδρικά. προς τους οικείους» και υπογράφεται
«οι Έλληνες εις Πίζαν 18 Απριλίου 1817» 1 .
Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από το φυλλάδιο σε πρώτη ανάγνωση είναι ότι πρόκειται απλώς για λίβελο κατά των έκδοτων του Λογίου Ερμή Θ. Φαρμακίδη και Κ. Κοκκινάκη και
κατά του Κοραή. οι έκδοτες του περιοδικού χαρακτηρίζονται
σ' αυτό «μισθωτοί κράκται διωρισμένοι εις το να υβρίζουν»,
«άθλιοι τω ήθει και τω τρόπω», «σκώληκες εις τον βόρβορον
τηςοχλαγωγικής βωμολοχίας κυλιόμενοι», που ο συντάκτης «προσωπικώς μήτε τους γνωρίζει, μήτε, χυδαϊκώτερον ειπείν, ξεύρει
απότιμαλλί κρατάει η σκούφια των». Ο Κοραής χαρακτηρίζεται
ξόανο άφωνο που χρησμοδοτεί κρυφά με αποτέλεσμα «να σπείρη
ζιζάνια, έριδας και διχοστασίας, και να εμπνεύση μανίαν, διά να
συστήση, με γλωσσονομικήν καινοτομίαν, μίαν νέαν Αίρεσιν...»
στους Κοραϊστές γενικά αποδίδονται «βαρβαρικώς εξελληνισμέναι χυδαιολογίαι», «μαγειρικαί λέξεις, δυσώδης βωμολοχία και
βωμολοχική κακολογία», «εκτρωματικαί νεολογίαι», «ιδιωματισμοί μελίρρυτοι», «λογοδιάρροια»...

1. το «προς τους οικείους», στην πρώτη του έκδοση, είναι φυλλάδιο
29 σελίδων μικρού σχήματος και εκδόθηκε στο Παρίσι. τα χειρόγραφα βρίσκονται στο Παρίσι, Αρχείο Κοδρικά, III, 68, 69. Βλ. Αικατερίνης Κουμαριανού-Δ. Αγγελάτου, «Αρχείο Π. Κοδρικά», Τετράδια εργασίας, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, αρ. 11, Αθήνα 1987, σ. 60. επίσης Απ.
Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς. η μεγάλη φιλολογική διαμάχη των

Ελ-

λήνων 1815-1821, Αθήνα 1966, σ. 61 κ. ε. ολόκληρο το κείμενο περιλαμβάνεται και στη Βασική Βιβλιοθήκη, τομ. 9, Αδαμάντιος Κοραής και η
εποχή του, επιμέλεια Κ. Θ. Δημαράς, έκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1958.

σμένων λέξεων, διαβάζονται ευκρινέστερα οι απόψεις της πιο αντιδραστικής μερίδας της ελληνικής λογιοσύνης στην τρίτη και τελευταία περίοδο του ελληνικού διαφωτισμού. Ο Κοδρικάς επαινείται στο φυλλάδιο ως «σύμφωνος με την υγιή μοίραν του Γένους», ενώ οι εκδότες του Λογίου Ερμή ονομάζονται «κοκκινωποί 1 φιλόσοφοι». Ο Κοδρικάς τους έχει συμβουλέψει «να υπόκεινται εις την κοινήν του έθνους συνήθειαν» κι εκείνοι βάλθηκαν
νατονεξουθενώσουν «ως σεμνοπρεπώς προτρέποντα εις ευταξίαν». Ο Κοδρικάς έχει μιλήσει για «Ιεραρχίαν του Γένους, πολιτικήν ευταξίαν, νόμους κοινούς, ευγενών συνήθειαν»καιοιαντίπαλοί του μιλάνε για διόρθωση των νόμων, υιοθετούν δηλαδή
τιςαπόψειςπου«είχαν όλοι οι ξεβράκοτοι μεταρρυθμισταί του
ιη' αιώνος». ο Κοδρικάς Ισχυρίστηκε ότι ο «χύδην λαός διακρίνεται από την υγιή μοίραν των εκλεκτών ενός έθνους»,ενώοι
έκδοτες του περιοδικού πιστεύουν «ότιειςτηνολοκληρίαν του
Γένους συμπεριλαμβάνεται και ο Κτίστης και ο Ράπτης». Τέτοιες «οχλοκρατικές απόψεις» διασείουν, κατά το φυλλάδιο, «τους
καθεστώτας νόμους και συνήθειας του έθνους»καιοποίοςτις
υποστηρίζει είναι «Αντάρτης» και «άνθρωπος του Σχοινιού και
του Παλουκιού». στην τελευταία παράγραφο του φυλλαδίου διευκρινίζεται επιτέλους ποιούς εννοεί ο συντάκτης του ως «εκλεκτούς του Γένους»: «όλους τους μέχρι τούδε εις το Ιερατικόν,
ή Πολιτικόν σύστημα ευκλεώς διαπρέψαντας Πατριάρχας, Αρχιερείς, Ηγεμόνας, και Άρχοντας, Διδασκάλους και Γραμματείς».
Λίγα κείμενα είναι τόσο εύγλωττα όσο το «προς τους οικείους». Ακροθιγώς αλλά με σαφήνεια εικονίζεται σ'αυτόη
ουσίατηςμεγάλης ιδεολογικής διαμάχης που συγκλόνισε τον ελληνισμό στο διάστημα του 18ου αιώνα και κορυφώθηκε τις παραμονές του '21. Η «Απολογία υπέρ Κοδρικά» είναι στην ουσία

1. Η υπογράμμιση δική μου.

απολογία υπέρ της Εκκλησίας 1 και του Φαναριού και εκφράζει
τηνανησυχία τουΙερατείου απέναντι σε κινήματα που δεν μπορεί πια να ελέγξει, και τη μεταστροφή της τάξης των Φαναριωτώνπου—πρωτοπόροι άλλοτε του ελληνικού διαφωτισμού— συντάσσονται τώρα μαζί της καθώς βλέπουν ότι χάνουν το προβάδισμα στο χώρο του ελληνικού εθνικού συνόλου. Ο ίδιος ο Κοδρικάς, μαθητής άλλοτε του Κανταρτζή τον καιρό της θητείας
του στον «διαφωτισμένο δεσποτισμό», εκπροσωπεί, στη δεκαετία του 1810, τη στροφή της τάξης του τις παραμονές της παλιγγενεσίας. στην αντίθετη όχθη ο Κοραής, ηγέτης ενός κινήματος
«νεανικού και αισιόδοξου», υψώνει το λάβαρο του «δράξασθε παιδείας». Το σκοπό του αγώνα του θα τον κάμει αργότερα επικεφαλίδα ενός από τους διάλογους του: «Τί συμφέρει εις την ελευθερωμένην από τους Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας
περιστάσεις διά να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας» 2.
«μάχη των φυλλαδίων», με την οποία εκφραζόταν τότε η σύγκρουση μεταξύ των διαφόρων τάσεων και στην οποία μετείχαν
ενεργά τα εκδιδόμενα στη Βιέννη περιοδικά 3 . τα περιστατικά
πουοδήγησανστηνεμπλοκή των Ελλήνων φοιτητών της Πίζας
στη μεγάλη διαμάχη είναι συνοπτικά τα εξής: τον Ιανουάριο
του 1816, με την προοπτική της επανέκδοσης του Λογίου Ερμή,

1. στη διένεξη μεταξύ Κοδρικα-Κοραή έλαβε μέρος ο οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' υποστηρίζοντας τον Κοδρικά (βλ. «Συγχαρητική
επιστολή» του Πατριάρχη προς τον Κοδρικά, περ. Καλλιόπη, 1820, 186).
2. Βλ. σχετικά Κ.Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα 1985, κεφ. «το σχήμα του διαφωτισμού», και Βασική Βιβλιοθήκη, τόμ.
9, Εισαγωγή Κ. Θ. Δημαρά. Πρβ. και Φ. Ηλιού, «ιδεολογικές χρήσεις
τουκοραϊσμούστονεικοστό αιώνα», Διήμερο Κοραή. Προσεγγίσεις στη
γλωσσική θεωρία, τη σκέψη και το εργο του Κοραή, Αθήνα 1984, σ. 147·
3. Βλ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκου, τα Ελληνικά προεπαναστατικά περιοδικάΕυρετήρια, Β', «Ερμής ο Λόγιος», 1811-1821, Κ.Ν.Ε., Αθήνα 1976, και

Γ. Λαίου, ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης, Αθήνα 1961. επίσης Κ.Θ.
Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ό.π., σ. 20-22 και 66-68.

οι έκδοτες του Θεόκλητος Φαρμακίδης και Κωνσταντίνος Κοκκινάκης κυκλοφόρησαν, με τον τίτλο «Ανακήρυξις», την αναγγελία της νέας εκδοτικής τους προσπάθειας 1. την 1ηΑπριλίουτου
1816 ο Παναγιώτης Κοδρικάς δημοσίευσε στο Παρίσι ένα είδος
«διατριβής επιστολιμαίας» με τον τίτλο «Επιστολήπροςτους
ελλογιμωτάτους νέους εκδότας του Λογίου Ερμού» 2 , όπου ανέπτυσσε τις γλωσσικές του απόψεις σε σχέση με τη γενικότερη
ιδεολογική του τοποθέτηση και εξέφραζε, με τον γνωστό υβριστικό τρόπο του, την αντίθεσή του προς την κοραϊκή παράταξη
και προς τους έκδοτες του περιοδικού.ωςαπάντησηπροςτην
«Επιστολή» οι έκδοτες δημοσίευσαν το φυλλάδιο «Λόγος προς
τους Έλληνας» (χωρίς χρονολογία, αλλά μάλλον προς τα μέσα
του 1816), ένα πραγματικό μανιφέστο των ιδεολογικών προσανατολισμών του Κοραϊσμού και εξίσου βίαιο και οξύ στην πολεμική
του. Ο Κοδρικάς δεν φαίνεται να αντιδρά, τουλάχιστον επώνυμα" αντί γι' αυτόν παρουσιάζονται να απαντούν με το «προς
τους οικείους» οι «εν Πίζη Έλληνες» 3 .
Χρειάστηκε να περάσουν οκτώ μήνες για να αποκαλυφθεί δη1. Το κείμενο στη Βασική Βιβλιοθήκη, τόμ. 9, σ. 335-339. Βλ. επίσης
στοίδιο,Εισαγωγή Κ. Θ. Δημαρά, σ. 56-58. Επίσης Δ. Σ. Μπαλάνου,
Θεόκλητος Φαρμακίδης, Αθήνα 1933, Κ.Ι. Άμαντου, τα γράμματα
εις
την Χίον κατά την Τουρκοκρατίαν, Πειραιάς 1946, σ. 176 κ.ε., και Νεοελληνικός διαφωτισμός, ό.π., σ. 102-103.

2. Το κείμενο δημοσιεύτηκε από τον Φαρμακίδη και τον Κοκκινάκη
σε
φυλλάδιο, μαζί με την απάντησή τους.
3. Ας σημειωθεί ότι τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου ο Κοραής μπαίνει αυτοπροσώπως στη μάχη των φυλλαδίων με την «[Επιστολή] προς τους
εκδόταςτουΛ.Ε.», που κυκλοφόρησε όμως αρκετά αργότερα (Βιέννη, Μάρτιος 1818). το κείμενο υπογράφεται «Νικόλαος Γεωργίου Κύπριος». για
την τάση του Κοραή προς την ανωνυμία ή την ψευδωνυμία, βλ. Κ. Άμαντου
«Ποιήματα και άλλα δημοσιεύματα του Αδ. Κοραή», περ. Ελληνικά 6
(1933), σ. 161-188, και Δημ. Σ. Γκίνη, Τα ανώνυμα έργα του Κοραή, Αθήνα
1948, σ. 3-12. την «Επιστολή» του Κοδρικά, τον «Λόγο προς τους Έλληνας» και την «Επιστολή» του Κοραή αναδημοσιεύει ο Απ. Δασκαλάκης, ό.π., σ. 195
κ.ε.

δημόσια ότι η υπογραφή των Ελλήνων της Πίζας είχε πλαστογραφηθεί. το Ιανουάριο του 1818 δημοσιεύεται στον Λόγιο Έρμη σχόλιο της σύνταξης, με το οποίο καταγγέλλεται ότι«καιη
επιγραφήκαιηυπογραφή του "προς τους οικείους" είναι διόλου
ψευδείς και πλασταί». Στον συγγραφέα του φυλλαδίου αποδίδεται η πρόθεση «να υβρίση αδίκως και εις την τιμήν της εν Πείσαις σπουδαζούσης Ελληνικής νεολαίας [...] επιγράφων και υπογράφων όνομα νέων, οι οποίοι έχουσι φρονήματα πάντη διάφορα
από τα οποία ηθέλησε να τους δώση ο υβριστής των...» εν
συνεχείς δημοσιεύεται ένα είδος διακηρύξεως των φοιτητών της
Πίζας: «οι εν Πείσαις φιλογενείς μαθηταί, και μαθηματικοί,
καιιατροί,ενασχολούμενοι έκαστος εις τα ίδια μαθήματα, και
ειςταςοποίαςσυντείνουσινεπιστήμαςπροςεπανόρθωσινκαι
ανύψωσιν της παιδείας του Γένους μας [...] ομολογούμεν διά
του Λ. Ερμού έμπροσθεν όλης της Ελλάδος, ότι όχι μόνον ουδέ
ψιλήν ιδέαν έχομεν αυτού [του βιβλιαρίου], όχι μόνον δεν επεχειρίσθημεν ποτέ ν' απολογηθώμεν υπέρ Κοδρικά, όχι μόνον δεν
εφαντάσθημεν ποτέ τας εν εκείνω τω βιβλιάριω φλυαρίας εναντίον του Κυρίου Κοραή, αλλ' ότι μάλιστα γνωρίζομεν τον σοφόν
τούτον άνδρα (Κοραήν) υπερασπιστήν της αναγεννήσεως του έθνους μας, ήρωα Έλληνα του αιώνος μας, και το όνομά του μεγάλως σεβόμεθα και τιμώμεν...» Ακολουθεί κατάκριση εναντίον
των συκοφαντών και κατηγόρων του Κοραή και το έγγραφο υπογράφεται «Οι εν Πείσαις φιλογενείς μαθηταί». 22 φοιτητές του
Πανεπιστημίου της Πίζας από διάφορα μέρη της Ελλάδας υπογράφουν τη δήλωση 1.

1. Λόγιος Έρμης 1818, αρ. φ. 1, σ. 23-25. Παρατίθενται εδώ τα ονόματα των φοιτητών που υπογράφουν τη δήλωση μαζί με τα στοιχεία που
βρέθηκαν γι' αυτούς στα αρχεία της Πίζας. Ιωάννης Δελαγραμμάτικας Άνδριος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Στέφανος Καραθεοδωρής Αδριανουπολίτης (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Γεώργιος Ιδομενεύς Κρης (φοιτητης ιατρικής το 1815. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Αγαμέμνων Αυγερινός
Πελοποννήσιος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1820). Διονύσιος Καμπάνης Αν-

Ακολουθεί, στην αμέσως επόμενη σελίδα, το εξής σημείωμα:
«Φίλοι ομογενείς, μαθηταί κατά το εν Πείσαις Πανεπιστήμιον ! Τα φρονήματα, τα οποία δείχνετε εις την παρούσαν επιστολήν, αποδεικνύουσι προφανώς, ότι ούτε σεις
αναλίσκετεειςμάτην τους κόπους σας προς παίδευσίν σας,
ούτε η Ε λ λ ά ς εις μάτην ελπίζει εις τα φώτα σας. Τ ί καλόν δεν ημπορεί να προϊδή τις μετά λόγου και να ελπίση
περί της μελλούσης γενεάς, όταν οι διάδοχοι της ενεστώσης τρέφουν ήδη τοιαύτα αισθήματα και φρονήματα ! Είθε
μόνον αυτά να γένουν τα κοινά φρονήματα όλης της Ε λ ληνικής νεολαίας !
Οι Εκδ. του Λ. Ε.»

Άνδριος (φοιτητής φυσικομαθηματικών το 1812. δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα).
Σωτήριος 6 Φιλιππίδης Αθηναίος (φοιτητής φυσικομαθηματικών και ύστερα
ιατρικής 1817-1820. δεν πήρε πτυχίο στηνΠίζα). Σπυρίδων Καυρίκας Γαλαξυδιώτης (δεν βρέθηκε πουθενά). Παναγιώτης Πάρπογλους Πελοποννήσιος (φοιτητής φυσικομαθηματικών και ύστερα ιατρικής 1817-1820. στα
κατάστιχα Βάρβογλου. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Μιχαήλ Τροχάνης Λάκων (φοιτητής φυσικομαθηματικών και ύστερα Ιατρικής 1818-1821. δεν
πήρε πτυχίο στην Πίζα). Κωσταντίνος Δενδρηνός εκ Ζαγοράς (φοιτητής ιατρικής το 1816. Στα κατάστιχα εκ Κωνσταντινουπόλεως. δεν πήρε πτυχίο
Πίζα). Νικόλαος Φωτεινός από Κωνσταντινουπολη (φοιτητής ιατρικής
1819-1823. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Γεράσιμος Βαλσαμάκης εκ Κεφαλληνίας (πτυχίο ίατροφιλοσοφίας 1818. στα κατάστιχα Girolamo). Θεοδόσιος Τζηληγιάννης Ιθακήσιος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1818. στα κατάστιχα
Ciliani). Νικόλαος Καλλέργης από την Σμύρνην (δεν βρέθηκε πουθενά).
Ζαχαρίας Παππαδόπουλος εκ Κωνσταντινουπόλεως (δεν βρέθηκε πουθενά).
Κωνσταντίνος Γ. Σχινας εκ Κωνσταντινουπόλεως (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας
1819). Παύλος Παπαγεωργόπουλος Ζακύνθιος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1820).
Κωνσταντίνος Πολίτης ο εξ Ακαρνανίας (δεν βρέθηκε πουθενά). Παύλος
Σιδέρης Μεσολογγίτης (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1818). Δημήτριος Οικονόμος Υδραίος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Κωνσταντίνος Μακρύς εξ
Ιωαννίνων (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1821). Ιάκωβος Θεοφιλάς ο εκ Τρίκκης (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1820).

Η αντίδραση του Κοδρικά εκδηλώθηκε με δύο τρόπους: πρώτα έσπευσε να ανατυπώσει το φυλλάδιο με μόνο τον τίτλο «Προς
τους οικείους» και υπογραφή «Οι Έλληνες» και, μετά την ημερομηνία («εις Πίζαν 18 Απριλίου 1817»), «ο Κοδρικάς» 1. Ύστερα έστειλε στον Φιλολογικό Τηλέγραφο ανυπόγραφη επιστολή με
τίτλο «Είδησις Φιλολογική» και ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου
1818, στην οποία διατείνεται ότι η «ψευδώνυμος και κακοσύνθετος επιγραφή» προήλθε «εξ αμαθείας, ή αστοχασίας του αντιγραφέως και εξ απροσεξίας ακολούθως του πρώτου έκδοτου» και
ότι, αμέσως μόλις την είδε, την αποδοκίμασε και έσπευσε, πριν
ακόμα δημοσιευθεί η δήλωση των φοιτητών, να την επανεκδώσει
μετοόνομά του. τη δήλωση των φοιτητών τη χαρακτηρίζει
«αθώα ομολογία αθώων μαθητών» και τους ειρωνεύεται που φαντάστηκαν ότι μπορούσε να βρεθεί άνθρωπος να τους αποδώσει
τη συγγραφή του φυλλαδίου. Ό σ ο για το λεκτικό της δήλωσης
τους, τους συγχωρεί επειδή «έπεται, ως Ιατροφιλόσοφοι, να γνωρίζουν μάλλον την δύναμιν των ανθρωπίνων παθών, παρά την
δύναμιν των Ελληνικών λέξεων...» 2
στο φυλλάδιο του «Διατριβή αύτοσχέδιος» 3: «Οι σπουδασταί της

στο
και

το

1. Το δεύτερο αυτό φυλλάδιο έχει χρονολογία εκδόσεως «εις Παρίσι
κατά το αυτό έτος [1817]. εν Μηνί Οκτωβρίω». το χειρόγραφο βρίσκεται
Αρχείο
Κοδρικά, III, Ε, 70, και έχει πολλές προσθήκες και διορθώσεις
υπογραφή
μόνο «οι Έλληνες». Βλ. Αικ. Κουμαριανού - Δ. Αγγελάτος,
ό.π., σ. 60-61, και Γκίνη-Μέξα, Βιβλιογραφία, αρ. 1002.
2. Φιλολογικός Τηλέγραφος, «Είδησις φιλολογική», αρ. 18, 1 Μαΐου,
1818, σ. 72-73. το χειρόγραφο βρίσκεται στο Αρχείο Κοδρικά, III, Ε,
71.
3. Ο πλήρης τίτλος «Διατριβή αυτοσχέδιος περί του περιβοήτου δόγματος των σκεπτικών φιλοσόφων Νόμ<ι> καλόν νόμω κακόν. Εν Λειψία
αωιθ'». στο τέλος του κειμένου «5 Φεβρουαρίου 1818. Στέφανος Πανταζής».
κείμενο της διατριβής αναδημοσιεύει ο Απ. Δασκαλάκης, ό.π., σ. 355441. για την απόδοση της «Διατριβής» στον Κοραή, βλ. Δ.Σ. Γκίνη, ό.π.,
σ. 23, σημ. 3. Το ύφος του Κοραή δεν υστερεί σε οξύτητα, ο ίδιος άλλωστε
ομολογεί ότι έγραφε εν εξάψει (Δαμαλά, Επιστολαί Αδ. Κοραή Β' 178,

Πίσης, ως γνήσιοι των Ελλήνων απόγονοι, έδειξαν με την πρόθυμον και δημόσιον αυτών απολογίαν, τι δύναται το "Σωφρόνως
τραφήναι". Δεν επρόβλεπαν, ουδ' επρόσμεναν όμως να υβρισθώσι
και αυτοί, διότι δεν ηθέλησαν να σφετερισθώσι την διατριβήν του,
αλλ'απέδωκανωςήτο δίκαιον, "τα του Κοδρικά τω Κοδρικά".
τουςονομάζει"αθώους", και τους υποθέτει, ότι δεν "γνωρίζουν
την δύναμιν των Ελληνικών λέξεων", ως την γνωρίζει δηλ. αυτός,οςτις διαστρέφει συχνά και την γραφήν και την δύναμιν
των λέξεων...»
πλοκή των φοιτητών της Πίζας στη μάχη των φυλλαδίων και
στον προσωπικό πόλεμο μεταξύ Κοραή-Κοδρικά. για τα παρασκήνια της ιστορίας, μόνο υποθέσεις μπορούν να διατυπωθούν.
Κατ' αρχήν, η «αθωότητα», την οποία καταλογίζει ο Κοδρικάς
στους σπουδαστές, είναι ασυμβίβαστη με όσα προέκυψαν από
την παρούσα ερευνά σχετικά με το ενδιαφέρον τουςγιαό,τι
αφορούσεστημητέρα πατρίδα. Ούτε αδιάφοροι ούτε απληροφόρητοι ήταν οι φοιτητές της Πίζας. Οι ίδιοι ανήκαν στο ζωντανότερο —από άποψη κοινωνικών προσανατολισμών— τμήμα της
ελληνικής νεολαίας που τότε δεν ήταν άλλο από τους σπουδαστές
του εξωτερικού 1. Ζούσαν επιπλέον σε μια πόλη που, εκείνη την

πολύ (βλ. Δαμαλα Γ, 74, γράμμα στον Ιακ. Ρώτα το 1818: «μου εφαρμάκωσαν τας τελευταίας ημέρας της ζωής μου». επίσης Δαμαλα Γ', 102,
πάλι το 1818: «ο αδελφοκτόνος Κάιν Κοδρικάς φαίνεται ότι ζητείναμε
εξολοθρεύσει»).
1. Ανάλογη περίπτωση εμπλοκής Ελλήνων φοιτητών στις ιδεολογικές
διαμάχες σημειώθηκε λίγο αργότερα στη Γερμανία, με επίθεση κατά του
Κοδρικά σε δημοσίευμα εφημερίδας της Βαϊμάρης. σε γράμμα του προς τον
Ποστολάκα της 28 Μαρτίου 1820 ο Κοδρικάς, σχολιάζοντας το δημοσίευμα,
αναφέρει,ότι«μεταξύ των εκεί σπουδαστών ευρίσκονται πολλοί Γραικοί
ανταποκριταίτουμεγίστου δημογέροντος, και κορυβαντιώντες κορακοφόροι.
Τι παράξενον λοιπόν το να δείξουν και αυτοί την μούρην των...» (Φ. Μπουμπουλίδου, «Ανέκδοτοι επιστολαί του Παν. Κοδρικά προς τον Δημ. Πο-

εποχή, αποτελούσε σημαντική εστία του ελληνικού πολιτικού και
πνευματικού κινήματος. Βρίσκονταν σε στενότατη σχέση μετην
παροικία του Λιβόρνου, που ο ρόλος της στο πατριωτικό κίνημα
αναγνωρίζεταιωςπρωταρχικός: εκτός από την άλλη προσφορά
της, εξασφάλιζε και ένα μεγάλο μέρος των πόρων για τις εκδόσεις των μεγάλων δασκάλων και ιδιαίτερα του Κοραή.
Οι σπουδαστές της Πίζας αδύνατο να είναιολωσδιόλου αθώοι
γιατηνέκδοση του «προς τους οικείους». δεν το έγραψαν βέβαια αυτοί —το ύφος και το ήθος του Κοδρικά διαγιγνώσκεται
σε κάθε του φράση και εξάλλου υπάρχει το χειρόγραφο— αλλά
ορισμένοι τουλάχιστον από αυτούς και γνώριζαν και επιδοκίμαζαν τα γραφόμενα. Ο ίδιος ο Κοδρικάς βεβαιώνει ότι το έγραψε
στην Πίζα 1 και είναι απίθανο, έστω και «παροδικώς διαβιών»
εκεί,ναμηνήλθε σε επαφή με τους Έλληνες φοιτητές. Ούτε είναι
δυνατό να αποδοθεί στον Κοδρικά τόση απρονοησία, ώστε να προβεί στην πλαστογραφία διακινδυνεύονταςτηνεκμετάλλευση μιας
διάψευσης από τους αντιπάλους του.
μη ότι «ουδέ ψιλήν ιδέαν» είχαν για την έκδοσητου«προςτους
οικείους»; Πρώτα-πρώτα η αρχειακή έρευνα απέδειξε ότι το 1818
δεν σπούδαζαν στην Πίζα 22, αλλά 44 Έλληνες 2 . Δεν μπορεί
Ποστολάκαν», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπι-

στημίου Αθηνών, τόμ. ΚΑ', Άθ. 1970-71, σ. 56-57.
1. Φιλολογικός Τηλέγραφος, ό.π., σ. 73. Βλ. επίσης Ηλ. Τανταλίδη,
Βίος Στεφάνου Καραθεοδωρή, Κωνσταντινούπολη 1868, σ. 58,όπουαναφέρεται ότι το 1816 ο Κοδρικάς πήρε άδεια από την υπηρεσία του για να εργαστεί στη Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας σε θέματα σχετικά με
τη Μελέτη του. Σε επαφές που είχε εκεί με νεαρούς Έλληνες υποστήριξε
ότι «έσεται ήμαρ ότε αποδειχθήσεται η από του Κοραή εις το γένος ημών
βλάβη μείζων της εξ αυτού ωφελείας». Είναι γνωστό ότι οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας έκαναν στη Φλωρεντία την πρακτική τους άσκηση στην
Ιατρική.
2. Ο αριθμός προκύπτει από συνδυασμό των ονομάτων που αναγράφονται στο Κατάστιχο Πτυχιούχων σε συνδυασμό με τον κώδικα Università,
DI 69, όπου περιγράφεται όλη η διαδρομή των σπουδών.

να είναι τυχαίο ότι μόνο οι μισοί υπογράφουν τη δήλωση. το
πιθανότερο είναι ότι η μεγάλη ιδεολογική διαμάχη είχε παρεισφρύσει και μεταξύ των φοιτητών ο δε Κοδρικάς είχε προσεταιρισθεί μόνο μερικούς, ί σ ω ς και μέσω των φίλων του στο Λιβόρνο 1
κι αυτό τον ενθάρρυνε να χρησιμοποιήσει την υπογραφή όλων.
μετονίδιο τρόπο στο δημοσίευμα του Λογίου Ερμή οι 22 υπογράφουν εξ ονόματος του συνόλου. Δεν αποκλείεται εξάλλου να
ασκήθηκε πίεση στους φοιτητές μετά την έκδοση του «προς τους
οικείους». στο ύφος της διακήρυξής τους —ύφος μάλλον γεροντικό— αλλά και στο περιεχόμενο της, διαφαίνονται πατρικές συμβουλές του γνωστού τύπου «εσείς να κοιτάτε τις σπουδές σας
καιναμηνκομματίζεστε». Ά ς σημειωθεί ότι τότε δρούσε στην
Π ί ζ α ο Ι γ ν ά τ ι ο ς Ουγγροβλαχίας που συνδεόταν στενά με τον
Κοραή και τους κύκλους του Λογίου
Ερμή2.

1. Ο Κοδρικάς συνδεόταν στενά με τον Αλέξανδρο Πατρινό που, μαζί
με τον γαμπρό του Ποστολάκα, είχαν αναλάβει τη δαπάνη για την έκδοση
της Μελέτης του. (Βλ. Φ. Μπουμπουλίδη, ό.π., ιδίως σ. 90-91). Επίσης
στο ίδιο, σ. 58 κ.ε., όπου φαίνεται ότι το 1820 ο Κοδρικάς σχεδίαζε, με την
παραίνεση και του Πατρινού, να εγκατασταθεί μόνιμα στην Τοσκάνη.
2. οι κύκλοι των Ελλήνων της Πίζας ήταν εχθρικοί προς τον Κοδρικά.
ο ίδιος ο Κοδρικάς αναφέρει «συνέλευσιν των από Πίζανελθόντων[στο
Παρίσι] εκλάμπρων περιηγητών» της Κοραϊκής παράταξης (ό.π., σ. 62).
τους Έλληνες της Πίζας χαρακτηρίζει «ανάρμοστον μείγμα μιας ακαταλλήλου συντροφίας» που την απαρτίζουν «αρχιερείς, αυθένται, άρχοντες και
φιλόσοφοι...» (στο ίδιο σ. 73) και άλλου εκφράζει την υποψία ότι η «Πάροικος αξιωματική Αυλή» της Πίζας μπορεί να αποτελεί εστία κάποιας
«Ιντριζιτζιόνας» (στο ίδιο, σ. 77). ο ίδιος ο Ιγνάτιος είχειδρύσειστο
Βουκουρέστι την «Φιλολογική Εταιρεία» που στάθηκε ο κυριότερος χορηγός του Λογίου Ερμή (βλ. Γ. Λαίου, ό.π.). για τον Ιωάννη Καρατζά γράφει ο Κοδρικάς [ό.π., σ. 78) ότι «η υψηλότης του δεν κατεδέχθη να αποκριθή»
σε γράμμα που του έστειλε μαζί με κάποιο βιβλίο. η γνωστή αυτή εχθρότητα φαίνεται ότι εμπόδισε τον Κοδρικά να χρησιμοποιήσει εναντίον των
φοιτητών της Πίζας το, εκ πρώτης όψεως, πρόσφοροεπιχείρημαότιη
υπογραφή«οιΈλληνες εις Πίζαν» δεν ήταν απαραίτητο να σημαίνει τους
νέους που σπούδαζαν εκεί. Ότι το περιβάλλον της Πίζαςευνοούσε,στην
πλειονότητά του, τον Κοραϊσμό φαίνεται εξάλλου και από την παραίνεση του

Η εικόνα του παρασκηνίου της μικρής αυτής ιστορίας είναι
δύσκολο να γίνει πιο συγκεκριμένη και οπωσδήποτε είναι αναπόφευκτο να έχει τον χαρακτήρα υποθέσεως. για την παρούσα
μελέτη εκείνο που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι η χρησιμοποίηση της υπογραφής των φοιτητών της Πίζας σε μια αντιπαράθεση τέτοιας σημασίας. Είναι γνωστό ότι δεν πρόκειται «περί
δύο η τριών γραικοβαρβαρικών λεξειδίων» 1, αλλά για μια σύγκρουση που αφορά στον τύπο της μέλλουσας να δημιουργηθεί
ελληνικής πολιτείας. «Μέσα από τη μάχη των φυλλαδίων προβάλλουν καθαρά οι κραδασμοί μιας πνευματικής κοινωνίας η
οποία προσπαθεί να συγκροτήσει τον κόσμο της» 2 . Αν αποδίδεται τόση βαρύτητα στο γλωσσικό ζήτημα, είναι επειδή «το
πρόβλημα του Διαφωτισμού ήταν κυρίως πρόβλημα άγωγής» 3
και η γλώσσα ήταν τότε το μόνο όργανο αγωγής. Είναι γνωστό
επίσης ότι η μάχη διεξαγόταν κυρίως μέσα στους κόλπους του
απόδημου ελληνισμού. στον κόσμο αυτόν μερικές πόλεις, για λόγους που δεν είναι του παρόντος να αναφερθούν, απέκτησαν ένα
κύρος σχεδόν συμβολικό. Μ' ένα τέτοιο κύρος, την ύστατη δεκαετία πριν από τον μεγάλο αγώνα, είχε περιβληθεί η Πίζα 4 .

Κοραή προς τους δημογέροντες της Ύδρας να στέλνουν τους νέους να σπουδάζουν εκεί (Επιστολαί τ. Γ', Άθ. 1885, σ. 819. Πρβ. επίσης στο ίδιο,
σ. 721, γράμμα στον Κοκκινάκη του 1820). για την εχθρότητα του Κοδρικά
προς τον Ιγνάτιο,
βλ. επίσης Απ. Βακαλόπουλου, ό.π., σ. 38.
1. Π. Κοδρικά, Μελέτη της Κοινής ελληνικής Διαλέκτου,

Α',

Παρίσι

1818, νβ'.
2. Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός διαφωτισμός, ό.π., σ. 103.
3. ατά ίδιο, σελ. 16.

4. για τη «σημασία» της Πίζας στις παραμονές της επανάστασης βλ.
διεξοδικότερα Βασίλη Παναγιωτόπουλου, «Κάτι έγινε στην Πίζα το 1821»,
Τα ιστορικά, τόμ. 3ος, τεύχ. 5, Ιούνιος 1986, σ. 177-182.

Η

«Ελληνική

Φιλολογική

Εταιρεία»

ροής Ε λ λ ή ν ω ν φοιτητών στην Πίζα— οι δεσμοί μεταξύ των Ε λ λήνων επισημοποιούνται με την ίδρυση της «Ελληνικής φιλολογικής εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σ π ο υ δαστών» 1 . Κατά το ιδρυτικό έγγραφο της Ε τ α ι ρ ε ί α ς ,οιεκλογές
γιατηνανάδειξηδιοικητικού συμβουλίου έγιναν «εις τόπον επί
τούτου διωρισμένον», που δεν κατονομάζεται για ευνοήτους λόγους. Πρόεδρος αναδείχθηκε ο Αλέξανδρος Πασπάτηςαπότη
Χίο, Γραμματέας ο Χαράλαμπος Τυπάλδος από την Κεφαλονιά
καιαντιπρόεδροςοΣτέλιος Κοντογούρης από την Π ά τ ρ α 2 . Τα

1. Τα σχετικά με την Εταιρεία έγγραφα βρέθηκαν στο Ληξούρι, Αρχ.
Ιακωβάτων (αταξινόμητα), και δημοσιεύτηκαν από τον πρωτ. Γεώργιο Μεταλληνό: «η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία" της Πίζας», Επετηρίς
Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών, τόμος πέμπτος, 1987-1988, Τιμητικός
τόμος Φαίδωνος Κ. Μπουμπουλίδου, σ. 111-124.
2. Τον Δεκέμβριο του 1836 ο Χαράλαμπος Τυπάλδος Ιακωβάτος έχει
ήδη πάρει το πτυχίο της Ιατρικής και διατρέχει το επιπλέον έτος για να πάρει
το πτυχίο της Χειρουργίας. για τη συμμετοχή του στα κοινά τίποτ
γράφει στην οικογένειά του. Αντίθετα, ο αδελφός του Κωνσταντίνος
του
συνιστά να απέχει: «Κάμετε καλά τη δουλειά σας. Κοιτάζετε την υγεία σας.
Πασχίζετε να γνωρίζεσθε με τους μεγάλους πεπαιδευμένους άνδρας του καιρού σας, όταν ημπορείτε. Ιδέτε να λάβετε φήμην και εις γράμματα
και
εις
επιστήμας, φήμην, ως λέγομεν, ευρωπαϊκήν. Μακράν από πολιτικά ανακατώματα. Ολίγα λόγια, ή μάλλον αδιαφορείτε διόλου περί των εδώ κυβερνητικών υποθέσεων και προσώπων, διότι έχουν η ημπορούν να έχουνκαιαυτού
τους φίλους των, και των φρονίμων, έλεγε πάντοτε και λέγει η μάνα μα
των φρονίμων ολίγα...» (Αρχείο Ιακωβάτων, ΚΙ 275, επιστολή με
γραφή «ο αδελφός σας ο Παπάς» προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Κέρκυρα
προς Πίζα, 24 Μαΐου 1837). ο Στέλιος Κοντογούρης το 1836 δια
το τελευταίο έτος της Νομικής. ο Γεώργιος Αλέξανδρος Πασπάτη
Γεωργίου παίρνει πτυχίο Ιατροφιλοσοφίας το 1839. στο δημοσίευμα
του
πρωτ. Γ. Μεταλληνού (ό.π., σελ. 115) αναφέρεται ότι ο Αλέξανδρος Πασπάτης δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα. Το λάθος οφείλεται σε δική μου παρανάγνωση στα Κατάστιχα των Πτυχιούχων του A.S.P. (Raspati αντί Pas-

ιδρυτικά μέλη, όπως φαίνεται από τον αριθμό των ψήφων, δεν
είναι παραπάνω από εννιά, αλλ' αυτό δεν σημαίνει και πολλά
πράγματα για την μετέπειτα αριθμητική δύναμη της Εταιρείας,
και επειδή τέτοιες προσπάθειες ξεκινούν πάντα με λίγουςκαιεπειδή ο αριθμός των μελών μιας εταιρείας σαν αυτήν υπόκειται πάντα
σε αυξομειώσεις, αφού κάθε χρόνο μερικοί φεύγουν από την Πίζα και άλλοι φτάνουν εκεί.
Σύμφωνα με το ίδιο ιδρυτικό, η Εταιρεία έχει σκοπό «την
τε νοητικήν και λεκτικήν εξάσκησιν των εταίρων της Κοινωνίας
δια διατριβών και αντιλεκτικού». Αναδεικνύεται μάλιστα με κλήρωση (εδώ οι διαδικασίες υπερβαίνουνακόμακαιτηναρχή της
πλειοψηφίας) επιτροπή για να υποβάλει σχέδιο λειτουργίας στην
επόμενη συνέλευση. Η επιτροπή πάντως «επιτροπεύεται» από
τον πρόεδρο της Εταιρείας. Στο ίδιο έγγραφο του αρχείου Ι α κωβάτων επισυνάπτεται, σε άλλο φύλλο,το«Σύνταγμα»που
φαίνεται (μολονότι δεν έχει ημερομηνία) ότι είναι το έργο της
επιτροπής που αναδείχτηκε στην πρώτη «συνάθροιση». ο τίτλος
εδώ είναι «Φιλομαθής ελληνική εταιρεία» η « Η εταιρεία Κοραής
εις Πείσαις». Μάλλον συζητούσαν ακόμα για την ονομασία και
ίσως τους απασχολούσε το ζήτημα αν έπρεπε να συμπεριλάβουν
σ' αυτήν και μη σπουδαστές η και πτυχιούχους, που, όπως θα
δούμε1, συχνά παρέμεναν, για λίγο η και για πάντα, στην Πίζα
ηστοΛιβόρνο μετά την αποφοίτησή τους. Στο πρώτο άρθρο του
«Συντάγματος» υπάρχουν αποσιωπητικά στη θέση της ονομασίας:
« Η ομόψυχος συνδρομή των εν Πείσαις Ελλήνων μαθητών συσταίνει φιλολογικήν εταιρείαν ονομαζομένην...» και, μετά τα αποσιωπητικά, «σκοπόν έχουσαν την αμοιβαίαν αυτών εκπαίδευσιν
εις την απλοελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν».
οποίουςθαεκπληρωνότανοσκοπός της: «Εις πάσαν συνεδρίασιν
Paspati)καιόχιστονσυγγραφέα του άρθρου, στον οποίο έδωσα τις πληροφορίες
πριν ολοκληρώσω την έρευνα.
1. Βλ. εδώ, κεφ. «Σχέσεις με την παροικία».

θέλει αναγινώσκεσθαι μία διατριβή, η υπόθεσις της οποίας θέλει
αναγγέλλεσθαι προ μιας εβδομάδος. Μετά την διατριβήν θέλει
γίγνεσθαι και αντιλεκτικόν. Το αντιλεκτικόν θέλει περιστρέφεσθαι εις υπόθεσιν εκλεχθείσαν προ μιας εβδομάδος. Τα διαλεγόμενα μέλη θέλουν είσθαι τέσσαρα. Μετά την διαλεκτικήν των
ειρημένων τεσσάρων μελών, έχουν την άδειαν και τα λοιπά μέλη
να λαμβάνωσι μέρος εις το αυτό άντιλεκτικόν» 1.
Ακόμα κι αν οι αναγραφόμενοι σκοποί δεν υποκρύπτουν άλλους, η Εταιρεία έχει ασφαλώς πολιτικό χαρακτήρα: οι ονομασίες «Φιλολογική», «Φιλομαθής», είναι γνωστό τί κάλυπταν σ'
εκείνηνκαισεπρωϊμότερες εποχές και τί σήμαιναν ειδικότερα
γιατουςφοιτητές μιας πόλης που ήταν κάποτε σημαντικό κέντρο
της Φιλομούσου, όπως ολοφάνερη είναι και η συμβολική σημασία
τηςονομασίας«Κοραής» 2 . Οι ίδιες οι διαδικασίες που ισχύουν
στην Εταιρεία (μυστική ψηφοφορία, εκλογή με πλειοψηφία, κλήρωση, συγκρότηση επιτροπών, «αντιλεκτικά», συνελεύσεις) δεν
είναι παρά έμπρακτη εκδήλωση πολιτικών αρχών και μάλιστα
πρωτοποριακών, αφού φτάνουν στο σημείο να προβλέπουν ψηφοφορία για κάθε απόφαση της εταιρείας (άρθρο 6 του Συντάγματος).
η «εκπαίδευσις εις την απλοελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν»,
μεταγλωσσικά δεδομένα της εποχής και εν σχέσει με το περιεχόμενο της νεοελληνικής γραμματείας των πρώτων δεκαετιών
του αιώνα, είναι έργο πολιτικής διαφώτισης. Η πρόβλεψη του
άρθρου 3 του καταστατικού «όλαι αι πολιτικαί και επιστημονικαί
διατριβαί και διαλέξεις εκβαίνουν από την σφαίραν της Ε τ α ι ρείας» δεν αναιρεί την άποψη ότι η Εταιρεία είχε —έμμεσο έστω—

1. Άρθρα 14, 15.
2. «Φιλολογική Εταιρεία» είχε ιδρυθεί στα 1810 και στο Βουκουρέστι
με σκοπό τη διάδοση του Λόγιου Ερμή (βλ. Απ. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 62).
για τη συμβολική σημασία της λέξεως «φιλομαθής», βλ. Άννα Ταμπάκη,
ο

Μολιέρος

στη φαναριώτικη

παιδεία.

Τρεις χειρόγραφες

μεταφράσεις,

Τετράδια εργασίας, 14, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 1988,
σ. 13-14.

πολιτικό προσανατολισμό, αν μάλιστα ληφθεί υπόψη η εποχή.
Είναι ακριβώς η περίοδος, κατά την οποία οποιαδήποτε δραστηριότητα είναι διαποτισμένη —ακόμα και παρά τις εκφρασμένες
προθέσεις των υποκινητών της— από τις φιλελεύθερες ιδεολογίες
που κυριαρχούν στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Μόλις λίγα χρόνια έχουν περάσει από τα μεγάλα κινήματα στο παπικό κράτος
πουοδήγησανστηνΠίζα πλήθος πολιτικούς πρόσφυγες, μεταξύ
τωνοποίωνκαιαρκετούςΈλληνες. Η Εταιρείαιδρύεταιτο
1836 και, απ' όσα γνωρίζουμε, ως το 1835 τουλάχιστον, δρούσαν
στην Πίζα οι κύκλοι Ιταλών και Ελλήνων που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από τον Διονύσιο Λεονταράκη και την Capurriana 1 .
Tο άρθρο 3 του «Συντάγματος» είχε προφανώς σκοπό να αποκλείσει την εξ αρχής εμπλοκή της Εταιρείας στις πολιτικές διαμάχες (και οι επιστημονικές, ιδίως οι σχετικές με το δίκαιο,
δεν ήταν λιγότερο πολιτικές) και να υποβοηθήσει τη στρατολόγηση μελών διαφορετικών αντιλήψεων. Οι ιδρυτές της Εταιρείας
γνώριζαν επίσης πως λειτουργούσε η αστυνομική παρακολούθηση
στην Τοσκάνη και δεν ήθελαν να εκθέσουν σε κίνδυνο την ίδια
την ύπαρξή της.
κλείει, αλλά και συνεπάγεται την ύπαρξη αντιθέσεων μέσα στους
κόλπους Της. Χαρακτηριστική είναι η σύγκρουση μεταξύ Α ν δρέα Λασκαράτου και Αντωνίου Τυπάλδου Χαριτάτου με αφορμήτιςκακολογίες του Χαριτάτου για τη «Βιογραφία» του Λασκαράτου 2 . Κατά τον Α λ . Παπαγεωργίου, η σύγκρουση οφειλόταν
1. Βλ. εδώ, κεφ. «Διονύσιος Λεονταράκης».
2. η «Βιογραφία» είναι η πρώτη μορφή του ποιήματος «η γέννηση
μου» (Στιχουργήματα διάφορα 1872) και πρωτοδημοσιεύτηκε στη Φλωρεντία
το 1837 (Ανδρέα Λασκαράτου

Άπαντα, τόμ. Β', σ. 471-477, και τόμ. Γ',

σ. 550 και 564). οι κακολογίες του Χαριτάτου, που για καιρό κυκλοφορούσαν σε φυλλάδια, κίνησαν τον Λασκαράτο να γράψει τους τέσσερις λιβέλους
κατά Αντωνίου Χαριτάτου (ό.π., τόμ. Γ', σ. 445-449) καθώς και το σατιρικό ποίημα «Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου» (ό.π., τόμ,
Γ', σ. 9-13, και 550, όπου αναφέρεται ότι το χειρόγραφο φέρει την ένδειξη

επίσηςστογεγονός ότι ο Χαριτάτος «αρνιόταν να δεχθεί τη συμμετοχή στο Σύλλογο Ελλήνων Σπουδαστών της Πίζας ενός μη
"χρυσοβιβλικού" συναδέλφου του. Αντίθετα ο Λασκ., με πολλή
ελευθεροφροσύνη, υποστήριζε το αντίθετο» 1 . Άγνωστοαπόπου
προέρχεται η πληροφορία. το περιστατικό δεν αναφέρεται σε κανένα από τα σχετικά κείμενα του Λασκαράτου, εκτός αν θεωρηθεί ως νύξη γι' αυτό η κατηγορία για «φεουδαλικά φρονήματα»2
που εκφέρεται κατά του Χαριτάτου.Ελευθεροφροσύνημετον
τρόπο που εννοείται εδώ δεν υπάρχει ούτε σ' αυτά τα κείμενα
ούτε πουθενά αλλού στον Λασκαράτο. Εξάλλου δεν προκύπτει
από πουθενά ότι ήταν δυνατό έστω και να προταθεί στην Ε τ α ι ρεία ένας τέτοιος αποκλεισμός: τα μέλη της δεν ήταν μόνο Ε π τ α νήσιοι και κανένας τέτοιου είδους περιορισμός δεν προβλέπεται
από το καταστατικό της.
Όσο για τις κακολογίες του Χαριτάτου εναντίον του Λασκαράτου, δεν αναφέρεται από τον Α λ . Παπαγεωργίου που πρωτοδιατυπώθηκαν. Υπάρχει ωστόσο η μαρτυρία του ίδιου του Λασκαράτου στο σατιρικό λιβελογράφημα «Manifesto d'associazione di un edizione di opere classiche» του 1839, όπου αναφέρεται έργο του Χαριτάτου με τίτλο «Libello famoso contro
il sig. Lascarato. Bell'opera, con cui l'autore si è presentato

«εις Πίζα 1837-38»). Λίβελοι κατά του Χαριτάτου είναι και τα μεταγενέστερα ποιήματα των σ. 3-5.
1. Ανδρέα Λασκαράτου Απαντα, τόμ. Γ', σ. 564. την ίδια πληροφορία
επαναλαμβάνει ο Εμμ. Μοσχονάς (Ανδρέας Λασκαράτος - Τα ποιήματα,

Οδυσσέας, Αθήνα 1981, σ. ια'), αλλ' αυτός τουλάχιστον αρνείταιότιη
απέχθειατουΛασκαράτου για τον Χαριτάτο οφειλόταν σε φιλελευθερισμό.
Ο Γ. Μεταλληνός εξάλλου (ό.π., σ. 120) γράφει ότι ο Λασκαράτος «φαίνεται ότι δεν ανήκε στην Εταιρεία και ήταν ακριβώς σε αντίθεση μαζί της,
διότι μέλη της, όπως ο Χαριτάτος, ήταν ιδιαίτερα "χρυσοβιβλικοί"». Ας
σημειωθεί ότι η γενική άποψη του Γ. Μεταλληνού είναι ότι η Εταιρεία
δεν είχε πολιτικό χαρακτήρα.
2. «Φίλοι μου Έλληνες», Άπαντα, τόμ. Γ', σ. 445.

per la prima volta nella Società» 1 . Επίσης στο ποίημα «Η
φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου», στρ. 8, αναφέρεται
κάποια «χτεσινή συνομιλία/ήτις έλαβε τόπον μεταξύ μας». δεν
αποκλείεται η«συνομιλία» αυτή να έγινε μέσα στα πλαίσια τω
συζητήσεων της Εταιρείας 2 .
Η σύγκρουση Χαριτάτου-Λασκαράτου, η οποία υποθέτω ότι
εκδηλώθηκε και μέσα στους κόλπους της Εταιρείας,αλλάκαι
ακολούθησετοδρόμο της λιβελογραφίας που ήταν τότε του σ
μού,αποτελείστοιχείο για τον πολιτικό-δημοκρατικό χαρακτήρα
της «Φιλολογικής Εταιρείας» μόνοωςεκδήλωσηαντιθέσεων
—που κατά κανόνα εκδηλώνονται σε τέτοιου είδους σώματα— και
όχι εξαιτίας του περιεχομένου της. Σημαντικότερο στοιχείο, αν
μπορούσε να γίνει η ταύτιση, θα αποτελούσε η μαρτυρία του
Gherardo Nerucci ότι, στη δεκαετία του '40, μια «φιλολογική,
αλλάστηνουσίαπολιτική εταιρεία» οργάνωνε συγκεντρώσεις στ
σπίτι του 3 .

1. Απαντα, τόμ. Γ' σ. 449. ο Παπαγεωργίου και οι μετ' αυτόν, μη
ταυτίζοντας το «Società», που στα Απαντα μεταφράζεται «Κοινωνία», με
το «Società Letterata», αντιπαρέρχονται την πληροφορία.
2. Σαφέστερα ο Χαριτάτος παρουσιάζεται να «δημηγορεί ενώπιον της
Φιλολογικής Εταιρείας της Πίζας με μόνο σκοπό να αμαυρώσει την υπόληψη ορισμένων νέων» στο «Manifesto d'associazione...», ό.π. Βλ. και
Γ. Μεταλληνού, ό.π., σ. 120-121. Οποιαδήποτε πάντως πληροφορία του
είδους αυτού πρέπει να γίνεται δεκτή με επιφύλαξη επειδή τα κείμενα του
Λασκαράτου, ως σατιρικά-υβριστικά, δεν αποτελούν παρά μόνο ενδείξεις.
γιατοπλήρες ιστορικό της συγκρούσεως Λασκαράτου-Χαριτάτου, βλ. εδώ
«Μερικές πτυχές ιδιωτικού βίου».
3. Ricordi

storici, ό.π., σ. VII. για τις στενότατες σχέσεις του Ne-

rucci με τους Έλληνες συμφοιτητές του, βλ. εδώ, κεφ. «Πάλι για την ιταλική υπόθεση».

Πάλι για την Ιταλική υπόθεση (1848)

Η συμπαράταξη Ιταλών και Ελλήνων σε κρίσιμεςκαιμη
φάσεις του ιταλικού ενωτικού απελευθερωτικού αγώνα είναι έκδηλη σε κάποια δημοσιεύματα: «Εκλαμπρότατε κύριε Διευθυντά
της εφημερίδας L'Italia. Σας παρακαλώ θερμά να δημοσιεύσετε
στην έγκριτη εφημερίδα σας την είδηση ότι η σημαία της Τοσκάνης, που έχει προσφερθεί στους Έλληνες στην αξιομνημόνευτη
και ενδοξότατη ημέρα της 12 Σεπτεμβρίου του περασμένου έτους
απότοσεβαστό κομιτάτο της Πολιτοφυλακής Φλωρεντίας, ως
αντίδωρογιατηνπροσφορά δύο σημαιών —της Τοσκάνης και
της Ελλάδος— από τους Έλληνες στην Πολιτοφυλακή Φλωρεντίας, έχει σταλεί από την Ελληνική Νεολαία που διαμένει στην
Πίζα, συνοδευόμενη από ανάλογη επιστολή, στην Α.Ε. τον πρόεδρο της Ελληνικής Κυβερνήσεως, κύριο Στρατηγό Τζαβέλα, ο
οποίος όχι μόνο την δέχτηκε με υπέρτατηευχαρίστηση, αλλάκαι
διέταξε να εναποτεθεί σε χώρο διακεκριμένο και άξιο να καταληφθεί από μια Ιταλική Σημαία, επαινώντας τη συμπεριφορά
τηςΕλληνικής νεολαίας και μετέχοντας στα ζωηρά αισθήματα,
ταοποίααυτήδιεκήρυξε δημοσία την ημέρα εκείνη.
»Στο γεγονός αναφέρθηκαν τότε όλα τα ελληνικά φύλλα και
χειροκρότησαν τον Ιταλικό θρίαμβο εκφράζοντας τα θερμότερα
αισθήματααγάπηςειδικά για τους Τοσκάνουςκαιευχόμενα την
μεγαλύτερη ευτυχία σε όλη την ωραία Χερσόνησο.
» Α ς ευδοκήσει ο Θεός να είναι εκείνη πάντοτε ευτυχής, ελεύθερη, μεγάλη και Ισχυρή και να συσφίγγονται και να στερεώνονται όλο και περισσότερο οι ισχυροί δεσμοί, οι οποίοι, από πολλά χρόνια, την συνδέουν με την αδελφή της Ελλάδα και ποτέ τα
βήματά τους να μην απομακρυνθούν από τον ευθύ εκείνον δρόμο,
στονοποίοηελευθερίατης σκέψεως οδηγεί τα Έθνη.
» Ε ν τω μεταξύ θεωρώ τον εαυτό μου ευτυχέστατο πουμου
δόθηκε η ευκαιρία αυτή για να εκφράσω τα θερμότατα αισθήματα ευγνωμοσύνης μου προς την Ιταλία και έχω την τιμή να

υπογράφομαι —της Εκλαμπρότητός σας, Κύριε Διευθυντά,—
Αφοσιωμένος Φίλος και Δούλος. —Πίζα, τη 17η Ιανουαρίου
1848. Π . Τ.— Έλληνας φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Π ί ζας» 1 .
οι ευχές του ευγενικού φοιτητή Π . Τ . για αδιατάρακτη και αδιάκοπη πορεία στον ίσιο δρόμο της ελευθερίας. Δεν παύει ωστόσο
εκείνη η ανταλλαγή σημαιών να αποτελεί έναν δείκτη του ανέμου που φυσούσε στην Ευρώπη το 1848. και τέτοιοι άνεμοι δεν
κινούν τη νεολαία μόνο σε εκδηλώσεις αβροφροσύνης.
Τ ί συνέβη όταν κηρύχτηκε ο πόλεμος και η Πανεπιστημιακή
Φρουρά, που τώρα πια ονομάζεται Πανεπιστημιακή Φάλαγγα,
ετοιμάστηκε να ξεκινήσει για τη μεγάλη εξόρμηση, το μαρτυρούν
τρεις επιστολές:
Προς την ημερησία εφημερίδα La Patria της 15 Απριλίου 1848.

εφημερίδες που κυκλοφορούν στην Τοσκάνη καμιά μνεία για τη γενναιοψυχία που επέδειξαν οι Έλληνες σπουδαστές της Πίζας,καιστις
παρούσες περιστάσεις,υπέρτηςαδελφήςτους Ιταλίας. Σας παρακαλώ
λοιπόν, αξιότιμε κύριε Διευθυντή της εφημερίδας «La Patria», να
δημοσιεύσετε σε ένα από τα προσεχή φύλλα της έγκριτης εφημερίδας
σας, για να το πληροφορηθούν όλοι οι αναγνώστες της, ότι, το ίδιο
Πανεπιστημιακή Φρουρά, οι Έλληνες, που είναι περίπου 50 2 , συγκεντρώθηκαν μέσα σε λίγα λεπτά και, γεμάτοι θάρρος,αψηφώνταςκαι
μέλλον και πατρίδα και γονείς, εμπνευσμένοι από το ευγενές αίσθημα
λεξαν μια επιτροπή και την έστειλαν στον Ταγματάρχη της Πανεπιστημιακής Φρουράς κύριο Savi για να ζητήσει όπλα με σκοπό να
ακολουθήσουν τους Ιταλούς συμφοιτητές τους και να μοιραστούν μαζί τους τους κινδύνους για την υπεράσπιση μιας κοινής υπόθεσης.

1. L'Italia, Anno I, No 39, 22 Ιανουαρίου 1848.
2. Για τα ονόματα των 50 περίπου Ελλήνων, βλ. εδώ Παράρτημα, αρ. 35.

Ήταν ήδη εντελώς έτοιμοι και δεν περίμεναν παρά μόνο τα όπλα,

κρατούσαν σε εκκρεμότητα από το προηγούμενο βράδυ ώς την επομένη σε ώρα ήδη προχωρημένη, τελικά δεν τους δόθηκαν και εκείνοι,
απογοητευμένοι,δενμπόρεσαν να κάμουν τίποτε άλλο παρά ν
δέψουν τη γενναιόψυχη ιταλική νεολαία και να την ενισχύσουνμετην
κραυγή «Ζήτω η ελεύθερη και ενωμένη Ιταλία, ζήτωηαδελφήτης
Ελλάδας!! Έξω οι άπιστοι, οι βάρβαροιΑυστριακοί! !»
Ένας Έλληνας κάτοικος Φλωρεντίας

L'Italia,

έτος 1°, No 77, 20 Απριλίου 1848
Αξιότιμε κύριε Διευθυντά.

τομο άρθρο που αναφέρεται στην προσφορά μας να συμπορευθούμε με
νεπιστημιακή Φρουρά για ένα σκοπό που είναι κοινόςσεόλουςτους
πολιτισμένους λαούς.
αλήθεια.

Επειδή όμως μερικοί κακόπιστοι παρερμήνευσαν σ

άρθρο και έφτασαν στο σημείο να πουν ότι ο κύριος Savi, ως ταγματάρχης της παραπάνω φρουράς, εκ προθέσεως δεν θέλησε να μας
παραχωρήσει τα όπλα που του ζητούσαμε, οφείλουμε να δηλώσουμε
σ' αυτό και ότι ο καθηγητής Savi όχι μόνο δεν ήταναπρόθυμοςνα
μας δώσει τα όπλα, αλλά έκαμε παν το δυνατόν για να τα βρει και

υπήρχαν.
Τελικά μας είπε ότι έκαμε προσπάθεια, αλλά δεν
θωσε να τα βρει και δεν του απέμεναν παρά μόνο μερικές καραμπίνες που βρίσκονταν στην αποθήκη του Πανεπιστημίου και που αρνηθήκαμε να τις πάρουμε επειδή δεν ήταν σε καλή κατάσταση. Και
επιπλέον τόσο είναι αληθινό ότι δεν του βρίσκονταν όπλα, ώστε αυτός
αναγκάστηκεναπάει το ίδιο βράδυ στο σταθμό της Πολιτοφυλακής

όλοιοιάλλοι φοιτητές είχαν φύγει για την Πιετρασάντα.
Εκφράζουμε απέραντες ευχαριστίες στον συγγραφέα του άρ-

άρθρουτης«La Patria» επειδή αυτός, με το άρθρο εκείνο, διόρθωσε

Κανείς δεν έφταιξε, ούτε εμείς, ούτε ο Ταγματάρχης κύριος Savi,
μα η μεγάλη και αναπάντεχη η μάλλον η εσπευσμένη διαδοχή των
γεγονότων.
Πίζα, 14 Απριλίου 1848
Ν.Ν.
Έλληνας φοιτητής

L'Italia

έτος lo, No 82, 2 Μαΐου 1848

Κύριε Διευθυντά
Αφ'ενόςείμαι υποχρεωμένος να ευχαριστήσω τους Έλληνες
φοιτητές για την ευγενική φροντίδα που έλαβαν να διαλύσουν, με την
ειλικρινή εκείνη δήλωσή τους που δημοσιεύτηκε στο No 77 της έγκριτης εφημερίδας σας «L'Italia», οποιαδήποτε υποψία συσκότισης
τηκε στην εφημερίδα «La Patria» No 210, και αφ' ετέρου επιβάλλεται σε μένα, ως χρέος ευγνωμοσύνης, να δηλώσω ότι όχι μόνο
υπήρξεεντονότατηηεπιθυμίατους να μπορέσουν να ενωθούν με την
Πανεπιστημιακή Φάλαγγα σε έναν αριθμό όχι μικρότερο από πενήντα

αυτή συμμετοχή εξαιτίας της απόλυτης έλλειψης όπλων, αυτοί προσφέρθηκαν να μοιραστούν την υπηρεσία της Πανεπιστημιακής Φρουράς που έμεινε στην Πίζα, υπηρεσία που πράγματι πρόσφεραν, αμιλλώμενοι με τους άλλους σε επιμέλεια και πειθαρχία στο διάστημα
όλων εκείνων των ήμερων που το Πανεπιστήμιο παρέμεινε ανοιχτό.
Δεχθείτε, σας παρακαλώ, κύριε Διευθυντά, να συμπεριλάβετε στην
σιμεύουν για την εκπλήρωση ενός ιερού καθήκοντος ευγνωμοσύνης,

φιλίαςκαισυμπάθειας που τρέφουν οι γιοί της Ελλάδας προςεμάς
και, θεωρώντας το μεγάλη μου τιμή, περνώ στην

Πίζα, 30 Απριλίου 1848
ο

πιο

αφοσιωμένος δούλος σας
Paolo Savi 1

στην Πίζα, δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες από εκείνες που

1. στο γεγονός αναφέρονται και πολλοί από τους ιστοριογράφους
του
Risorgimento: Βλ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 293 και Gherardo Nerucci,
ό.π., σ. 13. και οι δύο φαίνεται ότι αντλούν την πληροφορία από την
L'Italia. ο G. Nerucci προσθέτει: «κάποιος μου είπε προ ολίγου [γράφει
το 1891] ότι οι Σπουδαστές που παρέμειναν στην Πίζα είχαν μείνει
εφεδρεία για να χρησιμοποιηθούν στον κατάλληλο τόπο και χρόνο. Αλλ'
αυτό το γεγονός δεν το θυμάμαι ούτε το έχω βρει σε κανένα χειρόγραφο ή
έντυπη εφημερίδα εκείνων των ημερών. Χωρίς αμφιβολία, κανείς φοιτητής
του Πανεπιστημίου, απ' όσους έμειναν στην Πίζα η στη Σιένα, δεν ακολούθησε μόνος του η με ομάδα αυτούς που έφυγαν στις 22 και 24 Μαΐου».
δεναληθεύειλοιπόν η πληροφορία του Κ. Καιροφύλλα ότι «μόλις ξέσπασε
ηεπανάστασητου'48, το μεγαλύτερο μέρος αυτών των Ελλήνων [φοιτητών
γενικώς] άφησαν τις σπουδές τους για να πάρουνταόπλαεναντίοντωνΑυστριακών», όπως επίσης δεν αληθεύει, τουλάχιστον για τους φοιτητές
της
Πίζας (βλ. εδώ κατάλογο φοιτητών του 1848-49), ότι, «όταναπέτυχεη
επανάσταση αυτή, οι Έλληνες νέοι, καταδιωκόμενοι από την αυστριακή
κυβέρνηση, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Ιταλία για να σωθούν
στην
πατρίδα» (La Grecia e l'Italia, ό.π., σ. 21). Όσο για τον Διονύσιο
Λεονταράκη, ο οποίος, κατά τον Καιροφύλλα, «πολέμησε ηρωικά» το 1848,
είχε πεθάνει στη Ζάκυνθο το 1840 (βλ. Σπ. Δε Βιάζη, «Διονύσιος Λεονταράκης», περ. Ποιητικός Ανθών, έτος Α', αρ. 21, 1 Φεβρουαρίου 1887, σ. 319).
γιατονεθελοντισμόωςπαράδοση και ως στάση της νεολαίας του περασμένου
αιώνα,

βλ.

Αντώνη

Λιάκου, Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη

Ιδέα

ό.π., σ. 135 κ.ε. για τον εθελοντισμό ως αντιστάθμισμα της παθητικότητας
των λαϊκών μαζών, βλ. Α. Gramsi, ό.π., σ. 264-265.

δίνει ο καθηγητής Savi. Η προσοχή του Τύπου της Τοσκάνης
στην περίοδο από τον Μάρτιο ως τον Ιούνιο του 1848 είναι στραμμένη αποκλειστικά στον πόλεμο και οι στήλες του δεν έχουν περιθώρια για μικρότερα συμβάντα. Λίγο φως στο σκοτεινό αυτό
σημείο ρίχνει η αλληλογραφία του G. Nerucci, φοιτητή τότε στην
Πίζα. τα παρακάτω αποσπάσματα είναι από γράμματα που
έστειλεστηνοικογένειά του και από άλλα που έλαβε στο διάστημα
της πορείας της Battaglione Universitario προς το μέτωπο.
α) Επιστολή στη μητέρα του στην Πίζα από Pontremoli,
31 Μαρτίου 1848:
«... θα ήθελα επίσης να πείτε στον Πυλαρινό να ψάξει να
βρει τα τετράδια των Πανδεκτών που έχει ο Νικολαΐδης καινα
τα φέρει ο ίδιος στο σπίτι καθώς και τα θέματα του 3ου έτους
καιτου2ου που έχουν ο Μαρίνος Τυπάλδος και ο Πέτρος Ξυδιάς" αυτά τα πράγματα τα θέλω στο σπίτι για να μη χαθούν...» 1
β) Επιστολή του Τ. Πυλαρινού προς τον Gherardo Nerucci,
Battaglione Universitario, από Πίζα, 4 Απριλίου 1848:
«Αγαπημένε μου φίλε. Ώς τώρα έχω λάβει δύο γράμματά
σου και δεν βρίσκω λόγια να σου πω πόσο χάρηκα που έμαθα ότι
κι εσύ κι ο αδελφός σου είστε πολύ καλά... Ό σ ο γι'αυτόπουμου
γράφεις, να περνώ κάπου-κάπου να βλέπω τη μητέρα σου, αυτό
το θεωρώ καθήκον μου, ώστε να είσαι πλέον η βέβχιος ότι δεν
θα λείψω και θα την παρηγορώ με όλους τους τρόπους που διαθέτω - για να πω την αλήθεια, είναι πολύ λυπημένη εξαιτίας της
απουσίας σας... σε παρακαλώ, γράψε μου αμέσως για να μάθω νέα
σου. Χαιρέτα μου τον αδελφό σου, τον καθηγητή Tigri, τον Γραμματικό και τους άλλους φίλους μας" δεν βλέπω την ώρανασε
σφίξω στην αγκαλιά μου, ο αφοσιωμένος φίλος σου» 2 .
γ ) Επιστολή της Elisabetta Nerucci προς τον γιο της Gherardo της 2 Απριλίου 1848:

1. Gherardo Nerucci, Ricordi storici, ό.π., σ. 108.
2. στο ίδιο, σ. 115-116.

«...Ο Πυλαρινός ήρθε χθες να με δει...» 1
Ί σ ω ς δεν αποτελούν μαρτυρίες για πολιτική δράση των Ε λ λήνων τα γράμματα αυτά, αλλά για τις σχέσεις Ελλήνων-Ιταλών λένε πάρα πολλά.

Viva Italia! (Ανοιξη

1848)

Ας διακοπεί εδώ η συνολική εξιστόρηση για να φωτιστεί
ένα πρόσωπο:
«Παξοί, τη 17 οκτομβρ. 1824. Α.Ε.
Πιστοποιώ ο υπογεγραμμένος Ευλαβής Παπά Δημήτριος φαναριώτης ποτέ Μηχαήλ Εφημέριος της Εκκλησίας της Χριστού
αναλίψεος (δυσανάγνωστο) ότι εβάπτισα ένα πεδήαρσενικόντου
Ευγενού Κυρ.ου Βηκεντίου Α ; ο υ γραμματικού, γεγενιμένο μετά
της νομίμου αυτού γυννής Κυρίας αντζολέτας, ήτονανάδοχοι οι
Κύριοι Σταμάτης Αλεξάνδρου μπογδάνου, και γεράσιμος Σ. Κάγκας και ονόμασαν το αυτό πεδίον, φραντζέσκο και θεμιστοκλε
τοοποίονεβαπτίσθηειςτηνάνωημέραν,17 οκτοβρ. ο υ 1824. —τας
14/26 Μαρτίου 1840. απαφίθει το παρόν εις τας αιτήσεις του
άνω: Κυρ. ο υ φραντζεσκου και Θεμίστοκλε, διά να το χρισημευθή
όπουκαιδη.— Δημήτριος, ιερεύς, φαναριώτης, εφημέριος...» 2 .
σημευθή» το παραπάνω πιστοποιητικό μετά πέντε χρόνια: το
υπέβαλε, μαζί με μια βεβαίωση «αμέμπτου διαγωγής»απότον
Prestantissimo Reggente dell'Isola di Paxò Νικόλαο Μακρή 3 ,
1. στο ίδιο, σ. 111. Πρόκειται για τον Θεόδωρο Ευσταθίου Πυλαρινό
από την Κεφαλονιά που πήρε πτυχίο Νομικής στις 22Μαΐου 1848.
2. A.S.P., Università, D I, No 4, Documenti per l'Ammissione agli
studi, Anno Scolastico 1845- 46, αρ. 82.
3. στο ίδιο.

στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. το ταξίδι του από την Κέρκυρα
ωςτηνΤοσκάνη περιγράφεται από τον συνταξιδιώτη του Ειρηναίο Ασώπιο σ' ένα από τα λίγα ντοκουμένταπουέχουμε για
τις ταλαιπωρίες και τη γοητεία των ταξιδιών αυτών.
«Περί τας αρχάς Οκτωβρίου 1845 επτά Έλληνες απεβιβάζοντο εις Αγκώνα της Ιταλίας, όπως εκείθεν μεταβώσιν εις
Τοσκάνην, οι μεν εξ χάριν του εν Πίση Πανεπιστημίου ο δε τελευταίος ίνα επισκεφθή συγγενείς αυτού, από ετών εν Λιβόρνω
εγκατεστημένους. Ήρχοντο δε ούτοι δύο μεν εξ Ελλάδος,οιδε
λοιποί πέντε εξ Επτανήσου, πάντες όμως εκόμιζον μεθ' εαυτών
βαρύ πατρικών η συγγενικών ευχών και συμβουλών φορτίον, προς
αντιστάθμισιν του βαλλαντίου, όπερ ήτο ελαφρόν. Αλλ' εν τω
λιμένι προ του Αγκώνος νέος ορίζων ηνοίγετο εις την εύφλεκτον
των Ε π τ ά εκείνων ελληνοπαίδων φαντασίαν —διότι οι πλείστοι
ήσαν εν τω έαρι του βίου— και τα περί μελέτης, οικονομίας, φειδούς χρόνου και σωφροσύνης παραγγέλματα των γονέων η συγγενών υπεχώρουν μικρόν κατά μικρόν ενώπιον των μαγευτικών
ελπίδων και των χρυσών ονείρων...» 1
Οι επτά συνταξιδιώτες ήταν ο Δημήτριος Τσερκεστιάνος από
τηνΉπειροπουπήγαινε να συνεχίσει, μετάτοΟθώνειο,τις
ιατρικές σπουδές του στην Πίζα και ήξερειταλικά «ωςεκτης
μακροχρονίου διαμονής του εν Πάτραις, ένθα κοινή τυγχάνει η
ιταλική» 2 ·οΚωνσταντίνος Μελάς, επιχειρηματίας από την Ήπειρο που πήγαινε στο Λιβόρνο" ο Φίλιππος Σ..., «απόφοιτος του
ημετέρου Πανεπιστημίου, υιός λογίου εξ Ιωαννίνων» 3 " ο Ιωάννης Βελλιανίτης, «τελειόφοιτος της Νομικής του εν Αθήναις
Πανεπιστημίου Πάξιος [...] πολλάκις την νήσον αυτού εν τω
1. Ειρηναίος Ασώπιος, «Το ταξίδιον των επτά», Παλαιά και Νέα,
Βιβλιοθήκη Μαρασλή, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, Αθήνα 1903, σ. 1 κ.ε.
2. στο ίδιο, σ. 13. δεν υπάρχει πουθενά ούτε ως πτυχιούχος ούτε ως
φοιτητής.
3. στο ίδιο. Μέχρι στιγμής δεν έχει ταυτιστεί.

ελληνικώ Κοινοβουλίω εντίμως και αξιοπρεπώς εκπροσωπήσας» 1 ·
ο «περιώνυμος Σπυρίδων Μ..., ο αΐδιον μνήμην εν τοις μαθητικοίς χρονικοίς της Πίσης, ως "Σπυριδιών", καταλιπών» 2 , και
τέλος ο ξάδελφος του Φραγκίσκος Γ... τα δύο ξαδέλφια,σεαντίθεση με τους σοφολογιότατους συνταξιδιώτες τους, «έφερον επί
του στήθους πληθύν θαυματουργών φυλακτηρίων, αλλ' εν τω νω
σμικροτάτην γνώσεων αποσκευήν...»
Καμμιά αμφιβολία ότι ο Φραγκίσκος Γ. είναι ο Γραμματικός.
δενυπάρχει άλλοςΦραγκίσκος Γ. που, «εις το πρώτον, κατά
το 1848, της Ιταλικής ανεξαρτησίας πολεμιστήριον σάλπισμα
παρήτησε το Corpus Juris [...] και έδραμεν εις τα πεδία των
μαχών της Λομβαρδίας ίνα τον καλόν αγώνα αγωνισθή». Αλλά
ακόμακαιχωρίς όνομα, ο Γραμματικός θα μπορούσε να ταυτιστεί
μόνο από τα σωματικά του χαρακτηριστικά: «Νεανίας ευειδής,
ρωμαλέος, σφριγών» κατά τον Ασώπιο' «με ψηλό και ρωμαλέο
ανάστημα» κατά τον Ersilio Michel 3 , «αξιοπρόσεχτος για το γιγαντιαίο του ανάστημα» κατά τον G. Nerucci 4 .
Πίζας δεν είχαν γραφτεί στην Πανεπιστημιακή Φρουρά. Οι ίδιοι
«είχαν κάμει αίτηση να απαλλαγούν εξαιτίας των νόμων της πατρίδας τους που απαγόρευαν τη στρατιωτική υπηρεσία σε ξένη
χώρα. εξαιτίας της αίτησης αυτής η Segreteria di Stato, με
διαταγή της της 3 Ιανουαρίου 1848, όρισε ότι όλοι οι ξένοι (δηλαδή μη Τοσκάνοι) ήταν ελεύθεροι να μετάσχουν η όχι στις Πανεπιστημιακές Φρουρές (της Πίζας και της Σιένας)» 5 .Τηναίτηση

1. στο ίδιο, σ. 15. στα κατάστιχα πτυχιούχων, Βελλιανίτης Ιωάννης
του μ. Δημητρίου, Κέρκυρα, πτυχίο 1846.
2. στο ίδιο, σ. 16. Υποθέτω 8τι είναι ο Σπ. Μακρής του Δημητρίου.
τα πιστοποιητικά του υποβλήθηκαν τον ίδιο χρόνο (A.S.P. DI 4,
No 79). δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.
3. ό.π., σ. 404.
4. «Ricordi storici...», ό.π., σ. 31.
5. στο ίδιο.

ση είχαν υπογράψει 47 ελληνες φοιτητές. Ο Γραμματικός υπέγραψε όπως όλοι «για να μη δυσαρεστήσει τους ομοεθνείς του
[...] αλλά ύστερα έσβησε την υπογραφή του» 1 , κατατάχτηκε από
τους πρώτους και πήρε τα όπλα του 2 .

των
σε

που

1. στο ίδιο, σ. 13. η διατύπωση του Nerucci στο απόσπασμα αυτό δημιουργεί την υπόνοια ότι ο Γραμματικός δεν ήταν ο μόνοςΈλληνας που
υπέγραψε«γιαναμηδυσαρεστήσει τους ομοεθνείς του»: «Fu tra quelli,
che, per non scontentare i suoi connazionali, si era firmato...» Ας
σημειωθεί ότι οι Έλληνες της ελεύθερης Ελλάδας αποτελούσαν τότε μειοψηφία στο σύνολο των Ελλήνων της Πίζας. για τί άλλο παράαπόαλληλεγγύη υπέγραψαν οι Επτανήσιοι και οι άλλοι; Ας σημειωθεί επίσης ότι δ
Nerucci ήταν φίλος στενός μερικών Ελλήνων και ήξερε τα πράγματα εκ
ένδον. δεν μπορεί πάντως να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο να επικράτησαν
κάποια συγκέντρωση των Ελλήνων συντηρητικότερες απόψεις. ο κανονισμός της Guardia Universitaria προέβλεπε (άρθρο 3) ότι μετέχουν
σ' αυτήν «όλοι οι σπουδασταί που είναι γραμμένοι στους καταλόγους του
Πανεπιστημίου» και ένας από τους σκοπούς της ήταν «να βοηθεί τις στρατιωτικές δυνάμεις του κράτους» (άρθρο 1). Δίστασαν μήπως οι Έλληνες
όταν είδαν ότι τα πράγματα σοβαρεύουν; και τί μεσολάβησεανάμεσαστον
Ιανουάριο και τον Απρίλιο του ίδιου ακαδημαϊκού έτους; οι ελληνικοί
νόμοι απαγόρευαν την υπηρεσία στη φρουρά και δεν απαγόρευαν την υπηρεσία στον πόλεμο; Μάλλον οι Έλληνες, μέσα στο πατριωτικό παραλήρημα
κυριάρχησε στο Πανεπιστήμιο και σ' ολόκληρη την πόλη τις στιγμές
εκείνες,
ξέχασαν και νόμους και δισταγμούς.
2. A.S.P., Carte riguardanti il Battaglione Universitario toscano,
Appendice No II, fascicolo intitolato «Armi». Μέσα στον fascicolo
υπάρχειέναςμικρότερος φάκελος που επιγράφεται Guardia Universitaria
organizzata 30 Novembre 1847, ore 3 1/2. Είναι κατάλογος ονομάτων
με ημερομηνία από 30 Νοεμβρίου και ύστερα (ασφαλώς δηλώσεις κατατάξεως και παραλαβής όπλων). Το όνομα του Γραμματικούαναγράφεταιτην
πρώτη μέρα. στο ίδιο κιβώτιο, που περιέχει πλήθος χαρτιά ανακατεμένα
και προχειρογραμμένα, υπάρχει και δ fasc. VII, Cappoti presi dalla Civica
Livornese, 9 Aprile 1848. η πρώτη στη σειρά υπογραφή (πρόκειται για
υπογραφή παραλαβής) είναι του Γραμματικού. Σ' έναν άλλο κατάλογο στρατιωτών, προχειρογραμμένο και χωρίς ημερομηνία (πάλι fasc. VII), αναγράφεται Grammatico Francesco Greco.

λογο εκείνων που απάντησαν στο πρωινό προσκλητήριο της 29ης
Μαΐου: «Grammatico Francesco di Paxò (Isole Ionie). Δεκανέας» 1 . Αναγράφεται στην 1η compagnia. Α π ό τους 83 στρατιώτες και υπαξιωματικούς της έλειπαν, μετά τη μάχη,11: 5
νεκροί, 5 τραυματίες και 1 αιχμάλωτος. Είναι η compagnia που
πλήρωσε ακριβότερα απ' όλες 2 . στον κατάλογο των επιζησάντων
διαβάζουμε ακόμα μια φορά «Grammatico Francesco, Paxò,
Isole Ionie. Grecia» 3 .
Αλλά η δράση του Γραμματικού δεν σταματάειεδώ:το
1849, «όταν οι Αυστριακοί μπήκαν στο Λιβόρνο να κάμουν τον
μπόγια για χάρη του Αρχιδούκα της Τοσκάνης [...] ο Γραμματικός βρέθηκε ανάμεσα στους υπερασπιστές της πόλης». στην
ίδια υπεράσπιση μάχονταν ο Tito Lucherrini, ο Gherardo Gherardi από το Λιβόρνο και ο Γάλλος Michel Leopoldo,πουτον
έπιασαν οι Αυστριακοί και τον τουφέκισαν επί τόπου 4 . Ο Γραμματικός «πολέμησε γενναία για την άμυνα του Λιβόρνου και μόνο
προςτοτέλος της αντίστασης, καταδιωκόμενος από τους Αυστριακούς, μόλις πρόλαβε να επιβιβασθεί σ' ένα πλοίο που έφευγε
1. Gherardo Nerucci, Appendice

ai Ricordi Storici del B. U. Tosca-

no edita a Prato nel 1891, Pisa, 1818. στο βιβλίο αυτό ο Nerucci δίνει
ακριβέστερους αριθμούς από τους αναφερόμενους στο Ricordi storici...
και καταγράφει σχολαστικά αυτούς που ήταν στη μάχη τονίζοντας ότ
τους 465 φοιτητές που ξεκίνησαν για τη Λομβαρδία από τα Πανεπισ
της Πίζας και της Σιένας, 158 είχαν εγκαταλείψει την Battaglione Universitario πριν από τις 29 Μαΐου. στο προηγούμενο βιβλίο του ο Nerucci
είχε αναφέρει τον Γραμματικό ως λοχία (Sergente, σ. 21). στο ίδιο (σ. 50)
παραθέτει διαταγή της Γραμματείας του Κράτους από 16 Νοεμβρίου 1847
πουορίζειοιυπαξιωματικοί«ναεκλέγονται μεταξύ των πλέον άξιων σπου
δαστών». επίσης (στο ίδιο, σ. 56) γράφεται ότι οι δεκανείς (caporali) εκλέγονται με ψηφοφορία από τους φοιτητές της κομπανίας.
2. Σ' αυτήν ανήκε ο G. Nerucci και ο καθηγητής L. Pilla, που σκοτώθηκε.
3. Appendice..., ό.π., σ. 63.
4. Ricordi storici..., ό.π., σ. 32.

για την Κωνσταντινουπολη» 1. με τόσα «θαυματουργά φυλακτήρια» δεν χάνεται κανείς...
ο ακούραστος G. Nerucci: «Μέσω του Δημάρχου Κερκύρας έλαβα
από τους Παξούς την εξής πληροφορία, που την μεταφράζω από
την καθομιλουμένη ελληνική: στο ορεινό χωριό Γραμματικέικα
της νήσου Παξοί ζει ακόμα (Ιούλιος 1890), σε ηλικία 70 χρόνων, ο γενναίος Γραμματικός Φραγκίσκος του μακαρίτη Βικέντιου, που ξεχωρίζει για το γιγάντιο ανάστημά του και τη μακριά,
πυκνή και κατάλευκη γενειάδα του, θαυμαζόμενος από τους συγχωριανούς του για το ανδρείο του φρόνημα, την άφοβη καρδιά
και το Ιστορικό παρελθόν του. Κατάγεται από αριστοκρατική,
πλούσια και παλιά οικογένεια των Παξών, η οποία κατείχε πάντα
υψηλά αξιώματα στη διοίκηση. Ο Φραγκίσκος είχε σταλεί από
τον πατέρα του στην Ιταλία για να γραφτεί ως φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Το ρωμαλέο και ψηλό ανάστημά του, μαζί
με το ιδιαίτερο χάρισμα μιας φιλελεύθερη ψυχής, τον έκαμε αγαπητό στους συμφοιτητές του, που τον ονόμαζαν il forte Greco.
Ό τ α ν η Ιταλία, το 1848, εξεγέρθηκε εναντίον των Αυστριακών,
ο Γραμματικός, που είχε μέσα στη φύση του την αγάπηγιατην
ελευθερία των λαών, γράφτηκε εθελοντής στη Φάλαγγα των Φοιτητών, και διακρίθηκε στο πεδίον της μάχης μεταξύ των άλλων
συστρατιωτών του για την ορμή και την τόλμη του. Ώς τώρα
φέρει την ουλή του τραύματος του, σημάδι της αξίας του...»
Ακολουθεί ηδιήγηση των γεγονότων του Λιβόρνου κι ύστερα ο
δήμαρχος μας μεταφέρει στους Παξούς, όπου γύρισε (μέσω Κωνσταντινουπόλεως) ο Γραμματικός: «Κι εκεί επίσης διακρίθηκε
και οι συμπολίτες του πολλές φορές του εμπιστεύτηκαν το αξίωμα του Κοινοτικού συμβούλου [...] Δυστυχώς η οικογένεια του
Γραμματικού ξέπεσε από διάφορες κακοτυχίες και ο Φραγκίσκος
αναγκάστηκεναζήσει, αυτός και τα παιδιά του, μέσα στη στενο-

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 404.

στενοχώρια καιστηνανέχεια μετονισχνό μισθό του Κοινοτικού Συμβούλου" τώρα πια δεν έχει ούτε αυτό το εισόδημα και ο γενναίος
πολεμιστής της Τοσκάνης ζει χωρίς παράπονο μέσα στην αθλιότητα και την ξεχνάει μάλιστα όταν αναλογίζεται ότι η Ιταλία,
για την οποία τόσο αγωνίστηκε, είναι σήμερα μεγάλη κι ευτυχισμένη» 1 .
Υπάρχει ένας ακόμα Έλληνας πολεμιστής στη Λομβαρδία,
μόνο που αυτός είναι από το Πανεπιστήμιο της Σιένας. Ανήκει
στην Battaglione Pisanosenese, που πήρε διαταγή να ορμήσει
στη μάχη όταν όλα σχεδόν είχαν χαθεί και ηχούσαν οι τυμπανοκρουσίες των Αυστριακών για την τελική έφοδο, στο στρατόπεδο
πια.τακανόνια είχαν σωπάσει και οι νέοι της Πανεπιστημιακής
Φάλαγγας όρμησαν στη μάχη τραγουδώντας. «και θυμάμαι», διηγείται ένας από αυτούς στον Nerucci, «ότι ο λοχίας μας Biagiotti
Giovacchino, μαζί με τον Μιχαήλ Μαλσινιώτη, Έλληνα, φωνάζοντας μ' όλη τους τη δύναμη Viva Italia!, ανέβαιναν με εφ'
όπλου λόγχη προς το λόφο [...] Θυμάμαι ακόμα ότι ο Biagiotti
έχασε τη ζωή του από μια σφαίρα, που του μπήκε στο στόμα» 2 .
Ο Μαλσινιώτης όμως έζησε και πρόκοψε: ο Nerucci τον ξαναβρίσκει το 1891 και μας δίνει το στίγμα του: «Μαλσινιώτης Μιχαήλ, γιατρός και εμπορευόμενος, Σίντνεϋ Αυστραλίας» 3 .

1. Ricordi storici..., ό.π., σ. 31-32. σε υποσημείωση ο Nerucci παρατηρεί ότι ο Γραμματικός δεν τραυματίστηκε: «Έφτασε γρήγοραωςτο
ανάχωματουστρατοπέδου, το ανέβηκε όρθιος κι ύστερα πήδηξεαπότην
άλλη μεριά για να σπεύσει εναντίον του εχθρού που εισέβαλλε».
2. στο ίδιο, σ. 484.
3. στο ίδιο, σ. 509.

ΤΡΕΙΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ

θούν δεν είναι από αυτά που θα περιλαμβάνονταν σε μια Γενική
Ιστορία" το πολύ-πολύ να αναφέρονταν σε κάποια υποσημείωση.
Ανήκουν στην κατηγορία των συμβάντων που συνθέτουν έναν
απότουςαπειράριθμουςπίνακες της μικροϊστορίας: κάποιες αφίσες που κόλλησαν οι φοιτητές στους τοίχους, κουβέντες μεταξύ
των Ελλήνων της Πίζας όπως τις μεταδίδουν οι πληροφοριοδότες της αστυνομίας, η κηδεία ενός φοιτητή που κατέληξε σε
δίωξη εκείνων που την οργάνωσαν, ένα γεύμα των Ελλήνων της
Πίζας για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου. το κοινό μεταξύ τους
χαρακτηριστικό, που συνιστά και το Ιστορικό τους ενδιαφέρον,
είναι ότι τα συμβάντα περιγράφονται διά στόματος των αστυνομικών οργάνων. Το ύφος και το περιεχόμενο των εγγράφων αποκαλύπτει τη στάση της εξουσίας απέναντι στους φοιτητές καθώς
καιτηνοοτροπία των εκπροσώπων της στα διάφορα επίπεδα.
Διαγράφει επομένως —και μάλιστα σε στιγμές συγκρούσεως των
Ελλήνων με την εξουσία— μια πλευρά του περιβάλλοντος, μέσα
στοοποίοεκείνοιέζησανστοδιάστημα των σπουδών τους. Εξίσου

σου ανάγλυφα αναδεικνύεται από τα έγγραφα η στάση και η συμπεριφορά των Ελλήνων φοιτητών απέναντι στην εξουσία καθώς
επίσης και οι ιδεολογίες που την εμπνέουν. Επειδή εξάλλου τα
δρώντα πρόσωπα είναι όχι μόνο Έλληνες, αλλά και Ιταλοί φοιτητές, αποκαλύπτεται, μέσω των αστυνομικών αυτών υποθέσεων,
ο βαθμός ενσωματώσεως των Ελλήνων στην πανεπιστημιακή
κοινότητα και η μορφή των σχέσεών τους με τους συμφοιτητές
τους. Τέλος ο σχολαστικισμός, με τον οποίο τα αστυνομικά όργανα
περιγράφουν τα πρόσωπα και τα γεγονότα συντελείστηνανάδειξη κάποιων λεπτομερειών, όπως ακριβώς μια φωτογραφία
σε μεγέθυνση.

ΣΤΑ ΟΠΛΑ

Βρισκόμαστε στις αρχές της δεκαετίας του '30, δέκα χρόνια
περίπου μετά την έκρηξη των πρώτων ιταλικών επαναστατικών
κινημάτων, τη στιγμή ακριβώς κατά την οποία διαδραματίζονται
στο παπικό κράτος τα γεγονότα που χαρακτηρίστηκαν ως ο δεύτερος μεγάλος σταθμός στην Ιστορία του Risorgimento: οι εξεγέρσεις στο παπικό κράτος που κορυφώθηκαν στη Modena και
στη Bologna τον Φεβρουάριο του 1831.
« Η γενιά που το '48 παρουσιάστηκε ώριμη να αντιμετωπίσει,
ανόχι καιναλύσει, το Ιταλικό πρόβλημα ήταν εκείνη ακριβώς
που, γύρω στο '30, καθόταν ακόμα στα πανεπιστημιακά θρανία
(του Ateneo Pisano) και —οι λίγες εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν
τον κανόνα— παραστάθηκε χωρίς να μετάσχει στο μεγάλο άτυχο
πείραμα του '30-31» 1 . στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται μία
απότις«εξαιρέσεις» αυτές, στην οποία πρωταγωνίστησαν Κορσικανο

1. Rosselli Nello, ό.π., σ. 105.

κανοί και Έλληνες φοιτητές. Oι διαστάσεις της πάντως δεν ήταν
τόσο μεγάλες, ώστε να αναιρούν τον κανόνα.
Η υπόθεση 1 αρχίζει με μια αναφορά του αρχηγού της Τοπικής Αστυνομίας προς τον Auditore di Governoμεημερομηνία
29 Δεκεμβρίου 1830: «Κατά ώραν εξ σήμερον το πρωί από εμπίστους της αστυνομίας ευρέθησαν τοιχοκολλημένα και εν συνεχεία
υπό τον ιδίων απεκολλήθησαν, ώστε να μην εκτεθούν εις κοινήν
θέαν, δύο έντυπα φύλλα, εν εκ των οποίων υπήρχε ν εις την κολόνα της θύρας εισόδου του Collegio Ferdinando και το άλλο
εις μίαν από εκείνας της Εκκλησίας των Ιπποτών. Αι ταινίαι
που τα συνεκράτουν προσκολλημένα ήσαν ακόμα νωπαίκαιη
υγρασία της επικολλήσεως δεν είχεν ακόμη στεγνώσει, πράγμα
το οποίον αποδεικνύει ότι έπρεπε να έχουν τοποθετηθεί προ ολίγων λεπτών.
»Εις εκ των εμπίστων και, διά την ακρίβειαν, εκείνος όστις
εύρε το έντυπον φύλλον και το οποίον εκτίθεται εις την παρούσαν
αναφοράν εις το Collegio Ferdinando, είδεν, εις απόστασιν μερικών βημάτων από αυτόν, έναν άνδρα μεγαλόσωμον, με σκληρό
καπέλο στο κεφάλι και τυλιγμένον εις έναν σκουρόχρωμον μανδύαν που δεν διέκρινε καθαρά εάν ήτο μπλε ή ίσως μαύρος, επειμάλλον μακριά μουστάκια του, αδιάσειστον τεκμήριον ότι ούτος
έπρεπε να είναι ξένος, και εκείνος ακριβώς όστις ετοιχοκολλούσε
τα έντυπα, επειδή προσεπάθησε να κρυφθή τυλίγων το πρόσωπον
του με τον μανδύαν και εν συνεχείς επέσπευσε το βήμα διά να
διαφύγη από τον προειρημένον εμπιστον» 2 .
1. A.S.P., Auditore di Governo-Serie lettere, b. 28, fascicolo intitolato «Affari politici». στον φάκελο αυτόν παραπέμπουν όλες οι υποσημειώσεις του κεφαλαίου.
2. Rapporto del Capitano Bargello di Pisa Giuseppe Sorianti il
Dicembre 1830. στη μετάφραση γίνεται προσπάθεια
γλωσσικό ιδίωμα των κειμένων. στην αναφορά δεν σημειώνεται το περιεαλλά
μάλλον αυτά επισυνάπτονταν, όπως ίσως
φράση «που εκτίθενται εις την παρούσαν αναφοράν». Μέσα

26. Έγγραφο της αστυνομίας

Είναι φανερό ότι η αναφορά χυτή διαβιβάστηκε αρμοδίως
προς την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως μαζί με προτάσεις
για την αντιμετώπιση της καταστάσεως. η απάντηση γράφεται
—και ίσως φτάνει— την επομένη. Ό σ ο κι αν η Φλωρεντία δεν
απέχει πολύ από την Πίζα, η σπουδή των αρχών είναι προφανής,
αν λάβει κανείς υπ' όψη και τα μέσα συγκοινωνίας της ε π ο χ ή ς 1 .

Η επιστολή την Προεδρίας δεν μπορεί παρά να απογοήτευσε
τον A u d i t o r e της Πίζας. Παρόλες τις τυπικές και στομφώδεις
φιλοφρονήσεις της («αξίζει [...] μέγας έπαινος εις την αστυνομίαν σας διά την ετοιμότητα, με την οποίαν τα φύλλα απεκολλήθησ

φάκελο βρήκα άλλες προκηρύξεις, γραμμένες με το χέρι: VIVA (W) LA
SCOLARESCA e LA SUA INDIPENDENZA, FRENO AL DESPOTISMO-VIVA LA LIBERTÀ και πλάι S.P. (ίσως «Scolaresca Pisana»),
VIVA LA LIBERTÀ e LA COSTITUZIONE. στο πίσω μέρος του χαρτιού σημειώνεται η ημερομηνία και το μέρος όπου βρέθηκε η καθεμιά:
«Copia di foglio trovato nella Scuola del Prof. Studiati nella notte Li
17 Nov. 1830. Fu trovata affissa dietro di Teatro. Staccato la scorsa
notte alle ore 12 1/2, Li 17 9bre 1830. —Copia di foglio trovato nella
scuola del Prof. Studiati nella matina del 17 Nov. 1830». Όπως φαίνεται από την ημερομηνία των αντιγράφων, η ιστορία έχει αρχίσει πάνω από
ένα μήνα νωρίτερα. η σχετική αναφορά είναι σχεδόν βέβαιο ότι βρίσκεται
στο A.S.F. απάντηση στην αναφορά αυτή φαίνεται ότι είναι εν α «απόρρητο» έγγραφο η μάλλον σχέδιο εγγράφου, χωρίς ημερομηνία ούτε υπογραφή: «Αν και η συμπεριφορά της φοιτητικής νεολαίας, η γνωστοποιηθείσα δια της αναφοράς της εξοχότητός σας της 18ης τρέχοντος [Νοεμβρίου;]
δεναποτελείπροςτοπαρόν λόγον ανησυχίας [...] είναι μολαταύτα επιβεβλημένη η άκρα επαγρύπνησις της Αστυνομίας [...] θα ήτο χρησιμότατονειςτο
ζήτημα αυτό να εγγραφή με την ιδιότητα του σπουδαστού εις εκάστην των
δύο Σχολών (Νομικής και Ιατρικής) ένα πρόσωπον της απολύτου εμπιστοσύνης της Αστυνομίας, το οποίον να συνδυάζη την ικανότητα και επιδεξιότητα εις το να συμμετέχη και να ενημερώνεται περί όλων των κινήσεων
και των προθέσεων της σπουδαζούσης νεολαίας με δεδοκιμασμένην πίστιν
ειςτηνΕξοχότητάσας, ώστε να σας καθιστά κοινωνόν εις οτιδήποτε ήθελεν ανακαλύψει». Είναι προφανές ότι το έγγραφο προέρχεται από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως.
1. Το πρώτο σιδηροδρομικό δίκτυο στην Τοσκάνη εγκαινιάσθηκε στις
13 Μαρτίου 1844.

27. Αφίσες

με συνθήματα

λήθησαν [...] ως επίσης και διά τας σώφρονας διαταγάς τας δοθείσας υπό της Υμετέρας εξοχότητος διά μίαν σύντονον επαγρύπνησιν...» ), η απάντηση δείχνει καθαρά ότι η ανακάλυψη του
αστυνόμου της Πίζας δεν εξέπληξε καθόλου τις αρχές στη Φλωρεντία: « Η έντονος δραστηριότης η σχετική με τας επαναστατικάς προκηρύξεις, αίτινες ετοιχοκολλήθησαν εις την πόλιν σας
την 29ην τρέχοντος, ήτο ήδη γνωστή εις το Διαμέρισμα,ειςτο
οποίον είχον [δυσανάγνωστο] εκ Λιβόρνου μερικά δείγματα πρό
τινων ημερών».
Ό σ ο για τις προτάσεις του Auditore, όχι μόνο ευγενώς απορρίπτονται, αλλά η απόρριψη συνοδεύεται από συστάσεις που μάλλον αποτελούν εκ του πλαγίου επίπληξη προς τον Auditore για
αμέλεια." «Όσον αφορά στο σύστημα των εκτάκτων τελωνοφυλάκων, τας οποίας θα ηδυνάμεθα να τοποθετήσουμεν εις τα σύνορα της Pietrasanta, δυσκόλως θα συνέβαινε ώστε το αποτέλεσμα να ανταποκριθή εις τας προσδοκίας μας και να αντιστάθμιση την εχθρότητα και τας ενοχλήσεις, αι οποίαι θα προέκυπτον από αυτό διά τους ξένους τους εισερχομένους μέσω εκείνου
του σημείου των συνόρων...»
Είναι φανερό ότι ο πρόεδρος Humbourg δεν είναι διατεθειμένος να θυσιάσει τα οικονομικά οφέλη που αποκομίζει το κράτος
της Τοσκάνης από το καθεστώς των ανοιχτών συνόρων. Γνωρίζει
επίσης ότι, ακόμα κι αν μερικά παράνομα έντυπα προέρχονται
απότο«εξωτερικό», τα «κακόβουλα στοιχεία» που τα κυκλοφορούν μεταξύ Λιβόρνου, Πίζας, Pistoia και Φλωρεντίας βρίσκονται στην Τοσκάνη: « Ε π ί του θέματος αυτού οφείλω να υπενθυμίσω εις την Υ.Ε. ένα λεύκωμα (figurino) της Guardia Nazionale Italiana, τυπωμένον εν Ρώμη, το οποίον, πρό τινων ημερών, εστάλη από την Πίζαν εις Φλωρεντίαν και Pistoia εντός
απλών φακέλων. Το γεγονός ότι το λεύκωμα αυτό προέρχεται
απότηνπόλιν σας και το ότι αι περιέχουσαι αυτό επιστολαί μετεφέρθησαν μέσω των συνήθων οδών, ως επίσης και το γεγονός ότι
εστάλησαν εις άτομα, τα οποία κατά το παρελθόν έτος ήσαν σπουδασταί του Πανεπιστημίου, είναι περιστάσειςαιοποίαιθαωδήγουν

γουν εις το συμπέρασμα ότι από τους ιδίους τους νυν σπουδαστάς
εστάλη το ως άνω λεύκωμα προς τους παλαιούς των Συμφοιτητας...» Συνιστά λοιπόν ο Πρόεδρος, αντί για τα μεγαλεπήβολα
σχέδια που προτείνει ο Auditore, «να ασκήται μεγαλυτέρα επαγρύπνισις εις τας διαβιβάσεις», πράγμα που σημαίνει να ανοίγονται όλα τα γράμματα 1 .
Ο Auditore δεν περιορίστηκε στον έλεγχο των «διαβιβάσεων»: έδωσε εντολή στην αστυνομία να επισημάνει τους υπόπτους που, κατά την άποψή του, θα έπρεπε να αναζητηθούν μεταξύ
των ξένων. Το αποτέλεσμα της έρευνας δίδεταισεαναφοράτου
αρχηγού της αστυνομίας. Είναι ένας μακροσκελής κατάλογος των
ξένων (forestieri) που «εμφανίζονται εις την αστυνομίαν εις κατάστασιν αδιευκρίνιστον και είναι άξιοι σχολαστικής προσοχής».
Συνολικά αναφέρονται 13 ονόματα: Πέντε Ιταλοί από άλλα κράτη της Χερσονήσου, ανάμεσα στους οποίους ένας Κορσικανός και
ένας Εβραίος, δύο Γάλλοι, ένας Ελβετός, ένας Γερμανόςκαιοι
εξής τέσσερις Έλληνες:
«Κωνσταντίνος Ευσταθιάδης (ή Ευστρατιάδης;) Κόμης Μεταξάς (Costantino Eustachide conte Metaxà), Έλλην, ο οποίος
αναχωρεί καιεπιστρέφει ενταύθα χωρίς να συμμορφώνεται προς
τους κανονισμούς της Χρηστής Κυβερνήσεως, χωρίς δηλαδή να
καταθέτη το διαβατήριόν του εις το Γραφείον των Ξένων (Ufficio
dei Forestieri) και να λαμβάνη από αυτό την άδειαν διαμονής.
Ούτος έχει προσφάτως επιστρέψει εις την πόλιν μας και εγκατεστάθη από πρώτης τρέχοντος εις την οικίαν της Margerita Bertocchi, επί της οδού San Francesco. Είναι γνωστόν ότι ούτος
συνδέεται στενώς με τον Spada και ότι τα φρονήματά του δεν
εναρμονίζονται με το σύστημα της τάξεως και της ησυχίας, το
οποίονέχουν τηνευτυχίαν να απολαμβάνουν οι κάτοικοι της Τοσκάνης.
1. Επιστολή προς τον Auditore di Governo di Pisa dalla Presidenza
dei B. Governo, Li 30 Xbre 1830.

»Αλέξανδρος Δαμασκηνός (Alessandro D a m a s c h i n ò ) 1 εκ
Κερκύρας, προερχόμενος εκ Παρισίων, όπου ενετοπίσθη κατά το
διάστημα της τελευταίας επαναστάσεως, διαπνεόμενος από φρονήματα, τα οποία καταδεικνύουν ότι πρόσκειται εις το φιλελεύθερον σύστημα.
»Κωνσταντίνος Σαπουντζάκης ( C o s t a n t i n o S a p u n z a c h i ) 2
μηνών της 24ης παρελθόντος Δεκεμβρίου.
»Πέτρος Φλεμοτόμος ( P i e t r o F l e m o t o m o ) εκ Ζακύνθου 3 ,
πτυχιούχος ήδη από του παρελθόντος έτους, με άδειαν διαμονής

1. Στον κώδικα Università, DI 71, No 276, ο Δαμασκηνός παρουσιάζεται να φοιτά στο Πανεπιστήμιο τρία χρόνια (1827-1830). στο κατάστιχο
πτυχιούχων αναγράφεται με αριθμό 1666. Το όνομα πατρός λείπει. Παίρνει
πτυχίο Δημοσίου Δικαίου στις 10 Δεκεμβρίου 1830.
2. Πτυχιούχος Ιατρικής και Φιλοσοφίας, Ιούνιος 1828. στα κατάστιχα
του A.S.P. (DI, 70 No 806) εμφανίζεται το ακ. έτος 1824-25
της Φαρμακευτικής, αλλά χωρίς τακτική φοίτηση. Μεταπηδάε
26 στην Ιατρική και δίνει την 1η προπαρασκευαστική εξέταση τον Νοέμβριο του 1826. από τότε ως τη στιγμή που πήρε δίπλωμα, χάνονται
ίχνη του από την Πίζα.
3. Πτυχιούχος Ιατρικής-Φιλοσοφίας το 1829. Κατά τον Λ. Ζώη (Λε|ικόν Ζακύνθου) οΦλεμοτόμος Πέτρος του Νικολάου κατάγεται από παλαιότατη αριστοκρατική οικογένεια που αντικαταστάθηκε στη Χρυσή Βίβλο
ως «εκλιπούσα» το 1724 και ξαναγράφτηκε το 1804 στ
Ευγενείας. οι Φλεμοτόμοι ήταν φιλελεύθεροι φιλογάλλοι που πλούτισαν
τοεμπόριοπέπλων. Κατά το Λ.Ζ. πάντα, στον Πέτρο Φλε
θηκε το 1827 επαινος στο Πανεπιστήμιο της Bologna και το 1829 όχι μόνο
δίπλωμα,αλλά καιαριστείοστηνΠίζα. στα ντοκουμέντατουA.S.P. (Università DI 70, No 776) ο Φλεμοτόμος εμφανίζεται να φοιτά
ανελλειπώς
Πανεπιστήμιο της Πίζας τα ακ. έτη 1824-25 και 1825-26. αρα είναι ένας
απότουςΈλληνες πουπηγαινοέρχονται μεταξύ Μπολόνιας
Μετά την Πίζα, κατά τον Λ.Ζ., τελειοποίησε τις σπουδές του στο Παρίσι
και,επιστρέφονταςστηΖάκυνθο, παντρεύτηκε την κόμισσα Στέλλα του Αντ.
Κουερίνου και της Μαριέττας, κομίσσης Χρυσοπλεύρη. Άσκησε «φιλανθρώπως» το ιατρικό επάγγελμα (διακρίθηκε για την αυτοθυσία τουστηνεπιδημίατηςχολέρας το 1855) και είναι συγγραφέας ιατρικής διατριβής (Legrand Ε., Bibliographie Ionienne du 15e siecle à 1800, Paris 1810).

ενός μηνός, διαμένων εν τη οικία Fabbrini επί της οδού Santa
Eufrasia».
«αιτείται ευσεβάστως όπως [τα άτομα αυτά] κληθούν να δώσουν
λόγον περί των αιτίων της παραμονής των και, εν η περιπτώσει
ταύτα δεν κριθούν Ικανοποιητικά, όπως ληφθή πρόνοια διά την
απέλασίν των» 1 .
ροφορία δίδεται από κάποιον «έμπιστο μη Τοσκάνο» στην αστυνομία της Πίζας. Ο capitano bargello σπεύδει να την ανακοινώσει
στον Auditore με «απόρρητη» αναφορά: «... υπό την αρχηγίαν
του Felice Banciocchi, καταγομένου εκ Κορσικής, συζύγου της
ευγενούς κυρίας Marietta Ρ... εκ Borgo και, ως εκ της τοιαύτης
συγγενείας, γυναικαδέλφου του ευγενούς κυρίου Saladino εκ Borgo, επανακάμψαντος εις την πόλιν μας κατά τας τελευταίας ημέρας του μηνός Δεκεμβρίου και ήδη κατοικούντος εις μίαν μικράν
έπαυλιν του ως άνω γυναικαδέλφου του έξωθεν της πύλης alle
Piaggie 2 , επιχειρείται η συγκρότησις μιας μυστικής εταιρείας και
προςτοπαρόν λέγεται ότι έχουν οργανωθεί εις αυτήν Κορσικανοί,
Έλληνες και Ιταλοί με σκοπόν να πραγματοποιήσουν το σχέδιον της απελευθερώσεως της Κορσικής ανακηρύσσοντες ως βασιλέα αυτής τον Ναπολέοντα Β' και επεκτείνοντες εν συνεχείς τα
κυριαρχικά δικαιώματά του εφ' όλης της Ιταλίας...» Στη συνέχεια της αναφοράς καταγράφονται τα ονόματα των πρώτων οπα-

δών του κόμματος στην Πίζα: ένας ευγενής ιππότης, ο γιος
τουαποθηκαρίουχαρτοσήμων, ένας φοιτητής της χειρουργικής,
ο γιος του κουρέα, ένας Λιβορνέζος φοιτητής 3 και ένας πτυχιούχος
που ήδη εργάζεται ως δικηγόρος. «Οι Κορσικανοί», προσθέτει ο
1. Rapporto del Capitano Bargello di Pisa li 4 Gennaio 1831.
2. Πύλη στο ανατολικό μέρος των παλαιών τειχών της Πίζας.
3. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο φοιτητής Lorenzo Bassano από το Λιβόρνο μένει στην οικία Gotti, όπου, όπως είδαμε, μένουν και πολυάριθμοι
Έλληνες φοιτητές.

αστυνομικός,
«είναι πλήρεις πατριωτικού ενθουσια
λαμβανομένων και εκείνων οι οποίοι διαμένουν εν Πίζη διά σπουδάς εκκλησιαστικάς...» Α π ό τους Έλληνες, ως « ο πλέον αφοσιωμένος εις το Κόμμα», αναφέρεται πάλι ο Κωνσταντίνος Ευσταθιάδης, κόμης Μεταξάς (εδώ Costantino Eustacitide), «διαμένων από τριών ημερών εν Λιβόρνω, από όπου ήλθεν εις επαφήν με τον Grezia από το Piemonte, φυγάδα εκ της πατρίδος
του λόγω της καταδίκης του εις θάνατον, καταφυγόντα εν Λούκα
καιεκείθενμεταβάντα εις Γαλλίαν μετά την τελευταίαν επανάστασιν» 1 .
πληροφοριοδότη που έχει εγγραφεί στο Πανεπιστήμιογιανα
ακούει τις συζητήσεις των φοιτητών) προστίθεται ότι οι Κορσικανοί σκοπεύουν να εφοδιαστούν όλοι με στιλέτα και εγχειρίδια
καιότιαπόορισμένουςΈλληνεςέχει καταστρωθεί σχέδιο να πάνε στη Μπολόνια και να διερευνήσουν στο χώρο της νεολαίας αν
υπάρχει δυνατότητα να συγκροτηθεί εκεί «ανανεωτικό κόμμα» κι
έτσι να επεκτείνουν τις επαφές. Αναφέρεται τέλος ένα επικείμενο ταξίδι του αρχηγού της εταιρείας στη Φλωρεντία, όπου πρόκειται να συναντήσει έναν φίλο του στη γαλλική πρεσβεία και
άλλουςοπαδούςτου 2 .
Πίζα κλιμακώνεται και αντίστοιχα εντείνεται η δραστηριότητα
τωναστυνομικώνοργάνων και των σπιούνων τους: «το δημόσιον
αίσθημα την στιγμήν αυτήν διακατέχεται από μεγάλην αγωνίαν.
Καθείς θέλει να μάθη όσα λέγονται περί των γεγονότων της Modena, της Emilia 3 εις την περιφέρειαν της Μπολόνια, τα οποία
παρουσιάζονται [...] με μίαν συγκεχυμένην μορφήν: μερικοί λέ1. Πρόκειται ασφαλώς για την Ίουλιανή επανάσταση στη Γαλλία· στη
Λούκα δεν εγινε επανάσταση γύρω στο 1830.
2. Rapporto del Capitano Bargello di Pisa il 14 Gennaio 1831.
2. Emilia Romana, περιοχή που γειτονεύει με τα ανατολικά σύνορα
της Τοσκάνης.

λέγουν ότι εν Μοδένη η εξέγερσις έχει κατασταλεί, αλλά ότι το
εκεί κίνημα έχει μεταδοθεί εις την περιοχήν της Μπολόνια εις
Cesenatico 1 κλπ.
»Λέγεται ότι μερικαί συγκεχυμέναι ειδήσεις προέρχονται από
τον καθηγητήν Rossini, τον κόμητα Agostini και τον ιππότην
Grassi - ότι διαδίδονται τεχνηέντως από τον Baciocchi μέσω των
ομοεθνώνοπαδώντου.
»Τα πνεύματα της νεολαίας του εξωτερικού και της εθνικής
[διάβαζε Τοσκανικής] νεολαίας είναιαρκετάηλεκτρισμένακαι
είναι oι πρώτοι έτοιμοι να δράσουν και οι δεύτεροι να τους ενισχύσουν χειροκροτούντες από συμπάθειαν προς το συνταγματικόν
πολίτευμα. εν γένειεπικροτούνταςεξαιρετικάςικανότηταςτου
φιλανθρώπου ηγεμόνος μας, αλλά όλοι συμφωνούν ότι μία αντιπροσωπευτική και εθνική κυβέρνησις θα ικανοποιούσε περισσότερον τας ευχάς της κοινωνίας.
»Εν όψει τοιαύτης διεγέρσεως των πνευμάτων ουδέν νεότερον
δών του συνταγματικού πολιτεύματος και της επαναστάσεως. Α πό τον Λεπενιώτην (Leppegnotti) 2 , Έλληνα σπουδαστήν, ελέχθη χθες, επτά τρέχοντος, ότι oι φίλοι που πήγαν στη Μπολόνια
έφεραν ευχάριστα νέα.
»Ο Bosi εκ Φλωρεντίας ο οποίος φοράει γυαλιά (διά να μην
1. Παραθαλάσσια πόλη στην περιοχή της Emilia, στην Αδριατική.
2. για τον Λεπενιώτη Νικόλαο του Ιωάννου σημειώνονται τα εξής
στον κώδικα του A.S.P., Università, DI 71, No 670: 1o έτος στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, 2ο και 3ο έτος (1829-30 και 1830-31) στην Πίζα. με
απόφασητης1ης Ιουνίου του 1831 του δίδεται το ευεργέτημα να δώσει
πτυχιακές εξετάσεις στο τέλος του Γ' έτους. Δίνει την 1η προπαρασκευαστική εξέταση τον Νοέμβριο του 1830 και, τον Ιούνιο του 1831, δίνει τη
2η και την τελευταία και παίρνει πτυχίο. στη στήλη των παρατηρήσεων
σημειώνεται: «Ανάκτηση του δικαιώματος να συνεχίσει τις σπουδές του
στο Πανεπιστήμιο [της Πίζας] από το οποίο είχε αποβληθεί. Απόφαση
της 5 Νοεμβρίου 1830». στο κατάστιχο πτυχιούχων αναγράφεται ο Λεπενιώτης με αριθμό 1782.

τον συγχέω μεν με τον άλλον) είπε ότι τον Απρίλιον δεν θα υπάρχη πλέον εν Τοσκάνη πολιτική αδικία...» 1 .
Λίγες μέρες ύστερα η αγωνία των φιλήσυχων πολιτώνκαιο
ζήλος των αστυνομικών οργάνων, αν κρίνει κανείς από το ύφος
τωναναφορώντους, αγγίζει τα όρια του πανικού: «τη 14η Φεβρουαρίου, το βράδυ του 1831 [έτσι ακριβώς].— Αι ανησυχητικαί
φήμαι επαυξάνονται. Οι Αγαθοί και Πιστοί Βασιλικοί υπήκοοι
φοβούνται— καθείς Ισχυρίζεται ότι γνωρίζει ότι οι ξένοι σπουδαδασταί προωθούν την διατάραξιν της τάξεως και την διάλυσιν
των πάντων. εξάλλου εις το Palazzo Reale, από το μέρος της
εκκλησίας του Αγίου Νικολάου, απεκολλήθη από την αστυνομικήν
περίπολον μία επιγραφή τεχνηέντως κατασκευασμένη, όπου αναγιγνώσκεται "Πιζάνοι, στα όπλα, στα όπλα, κάθε αναβολή είναι
μοιραία". πιο κάτω φαίνεται εις τέσσαρας γραμμάς σημειωμένον προσφάτως "Signore n.n." και εις το βάθος " d a Bologna".
Τοιαύται πινακίδες ανευρέθησαν και απεκολλήθησαν κατά ώραν
ένδεκα υπ' αριθμόν εξ. Υπάρχουν επίσης, πλην σβησμέναι,ειςτα
τοιχώματα του [δυσανάγνωστο] αι ακόλουθοι επιγραφαί γραμμέναι με καμένο δαδί η με κάρβουνο: "Κάτω οι υπουργοί" ζήτω
το σύνταγμα" θάνατος στους υπουργούς των τυράννων ζήτω η
συνταγματική ελευθερία".
»Εις την εκδήλωσιν αυτήν των κακοποιών στοιχείων προστίθενται τα φυλλάδια, τα οποία καταφθάνουν από το Εξωτερικόν
και υποκινούν την εξέγερσιν ήτοι το τραγούδι των Ιταλών, [δυσανάγνωστο] των πρώτων Ιταλικών κινημάτων, ένα αντίγραφον
επιστολής ενός Ιταλού προς τους Ιταλούς. οι νέοι επιζητούν με
θερμότατον ζήλον να ανεύρουν τοιούτου είδους φυλλάδια. Αι ιδιαίτεραι μεταξύ των επαφαί παράδοξοι, εκάστη των οποίων εξυπηρετεί την κυβέρνησιν και την αστυνομίαν, είναι ομοιόμορφοι εις
τονατροφοδοτούν την υποψίαν μιας επαπειλουμένης ανατροπής
του πολιτεύματος και εν τέλει ορίσθη η χρονική στιγμή κατά την
τελευταίαν ημέραν των Απόκρεω, η μάλλον την πρώτην Πέμ1. Αναφορά ανυπόγραφη της 8 Φεβρουαρίου 1831.

Πέμπτηντηςπροσεχούς Σαρακοστής, ημέραν κατά την οποίαν επιστρέφουν εις Πίζαν oι Τοσκάνοι σπουδασταί, οι απουσιάζοντες
διά να επανίδουν τας ιδιαιτέρας πατρίδας και τους οικείους των.
ορισμένοι εξ αυτών των νεαρών σπουδαστών, μεταβάντες διά
τονωςάνωλόγον εις Λιβόρνον, είπον εις τους γονείς τωνότιεν
Πίζη θα επισυμβή μία ανατροπή με πρωτεργάτας τους ξένους
σπουδαστάς και άλλους, oι οποίοι είναι μετ' αυτών συνδεδεμένοι.
Διαδίδεται εις την πόλιν ότι αι μοναχαί του Παρθεναγωγείου,
της Αγίας Άννης ευρίσκονται εις κατάστασιν μεγίστης ταραχής
επειδή ελέχθη υπό του πνευματικού των ο κίνδυνος τον οποίον
διατρέχουν να ανατραπή η κοινωνική τάξις. Λέγεται τελικώς ότι
οι συνησπισμένοι ταραξίαι σκέπτονται να προμηθευθούν εκ Λιβόρνου δύο κανόνια διά να τα χρησιμοποιήσουν εις την επανάστασιν» 1 .
Φαίνεται ότι πλήθος τέτοιες αναφορές έφταναν στα γραφεία
της αστυνομίας από διάφορους «έμπιστους», αν και στο μεταξύ
μερικοί έμπιστοι παρασύρθηκαν κι αυτοί στο κίνημα η λίγο έλειψε
να παρασυρθούν. Όλες οι πληροφορίες συνοψίζονται σε ένα έγγραφο χωρίς υπογραφή ούτε ημερομηνία, στο οποίο όμως αναγνωρίζεται το ύφος του Capitano Bargello di Pisa: «Υπολογίζων την γοργήν κλιμάκωσιν των ενεργειών των επαναστατών,
οιοποίοι,αφούεπίμακρόν έχουν δράσει εις το σκότος και εν άκρα
μυστικότητι, έχουν διακλαδωθεί προς στατολόγησινοπαδών,μου
φαίνεται ότι διακρίνω σήμερον μία δευτέραν εξέλιξιν' η εξέλιξις
αυτή προκύπτει από τας προκηρύξεις τας καλούσας τον πληθυσμόν εις επανάστασιν εναντίον του Κυριάρχου άρχοντος, τας
σχηματισθείσας με μεγίστην μαεστρίαν από έντυπα και αι οποίαι
εχρησίμευον εις την απόδοσιν άλλου νοήματος, πράγμα το οποίον
καταδεικνύει μοχθηρίαν και δεδηλωμένην πρόθεσιν να προκαλέσουν, όπως και αλλαχού, διατάραξιν της τάξεως εις ένα τόπον

1. Αναφορά ανυπόγραφη της 14 Φεβρουαρίου 1831. Βρίσκεται στα Κρατικά Αρχεία της Πίζας και όχι σε κάποιο διήγημα του Τσέχωφ.

φιλόξενον, ειρηνικόν και ανεξίθρησκον...» Παρακάτω ο αστυνομικός αναφέρεται με λεπτομέρειες στις προσπάθειες της «Υπηρεσίας επαγρυπνήσεως», που έτρεχε όλη νύχτα να σβήνει επιγραφές
και να ξεκολλάει αφίσες, και προσθέτει: «δεν υπάρχει αμφιβολία
ότι μία τοιαύτη δολία ενέργεια προέρχεται από τους ξένους με
εκτελεστάς εκείνους, των οποίων ανεχόμεθα την παρουσίανμετο
πρόσχημα ότι είναι σπουδασταί εις το Πανεπιστήμιον. Υποκινητής και αρχηγός των προειρημένων ειδεχθών εγκλημάτων είναι
ο γνωστός νέος Felice Baciocchi, Κορσικανός της εθνοφρουράς,
αναδειχθείς εις το αξίωμα αυτό μετά την επανάστασιν, η οποία
συνέβη εν Παρισίοις και διά την οποίαν ο Κάρολος δέκατος ηναγκάσθη να εξορισθή εκ Γαλλίας...»
Αυτός ο φοβερός Baciocchi εφτασε στο σημείο να πλησιάσει
ορισμένους συμπατριώτες του που ήταν πληροφοριοδότες της αστυνομίας (άγνωστο αν το ήξερε η όχι) και να τους παρασύρει στο
κίνημα «αφήνων να εννοηθεί ότι θα μετέβαινε εις Φλωρεντίαν διά
να οργανώση μυστικά έναν επαναστατικόν τομέα ομού μετά φίλων του υπηρετούντων εις μίαν διπλωματικήν υπηρεσίαν του εξωτερικού και ότι εν συνεχεία: καθείς θα ελάμβανε ανταμοιβήν ανταξίαν της προσφερθείσης υπηρεσίας...»
Όσο για τους φοιτητές όλων των σχολών, ακόμα κι εκείνους,
«οι οποίοι, διά να κινούνται ευχερέστερον, έχουν ενδυθεί το μαύρο
ράσο των κληρικών, όλοι επρομηθεύθησαν όπλα, όπως εγχειρίδια, πιστόλας, και κάποιο τουφέκι». Κουβαλούσαν τα όπλα κάτω
από τα παλτά τους και τα έδειχναν ο ένας στον άλλο. Ο Capitano Bargello γνωρίζει «εκ πληροφοριών» ότι είχαν αποθηκέψει πλήθος όπλα σε διάφορα καταστήματα και είχαν σκοπό να
πάνε τη νύχτα να τα πάρουν σπάζοντας τα παράθυρα. Ευτυχώς
«η βιαιοπραγία αύτη ημποδίσθη από την Τοπικήν Κυβέρνησιν
με την κινητοποίησιν εις το διάστημα της νυκτός των δυνάμεων
της πολιτοφυλακής και εθελοντών της εμπιστοσύνης της Αστυνομίας...» εκτός από αυτά, ο Αρχηγός της Αστυνομίας εγνώριζε επίσης («εκ πληροφοριών» ασφαλώς) ότι «μετάτωνΚορσικάνων

κανών είναι αναμεμειγμένοι οι ελληνες, και αυτοί επίσης οπαδοί της επαναστάσεως...» 1
Περίπου δέκα μέρες μετά την παραπάνω αναφορά του, ο Capitano Bargello έχει ολωσδιόλου αποσυντονιστεί. Το λεκτικό της
αναφοράς του της 25 Φεβρουαρίου είναι όσο ποτέ διανθισμένο
μετιςσυνηθισμένες του κολακείες προς τη Χρηστή Κυβέρνηση
και πλήθος άλλες φιοριτούρες, αλλά και εντελώς ασυνάρτητο2:
«Κληθείς από το καθήκον να επιτελέσω το ειδικόν καθημερινόν
έργονμου το αφορών εις τα πολιτικά ζητήματα, τα οποία έλαβον
χώραν εις το εσωτερικόν της πόλεώς μας, οφείλω να εκθέσω ειλικρινώς και κατά συνείδησιν ότι μεταξύ των νεαρών ξένων οι
οποίοιεξεδηλώθησανσαφώς ως συμπαθούντες την τωρινήν πρότασιν της κοινωνικής αποδιοργανώσεως ευρίσκονται και πρέπει
να συγκαταλέγονται μεταξύ των πλέον τολμηρών και επικινδύνων...η Τοπική Αστυνομία... από τον υπερβολικόν ζήλον των,
οτιδήποτε αποσυνθέτει το γλυκύ αυτό και φιλόξενον σύστημα το
οποίονέωςτώρα απελαμβάνομεν μετ' ασφαλείας εις την πόλιν
αυτήν, ποθητόν τόσον από τους ξένους, όσονκαιαπότουςαγαθούς
1. Αναφορά ανυπόγραφη και αχρονολόγητη. Ίσως σ' αυτήν είχε επισυναφθεί ένας αριθμητικός πίνακας που δείχνει το ποσοστό των ξένων
στο
σύνολο των φοιτητών. Οι ημερομηνίες του πίνακα είναι παλαιότερες,
αλλά
ίσως αυτά τα στοιχεία μπόρεσε να πάρει η αστυνομία. το φύλλο επιγράφεται «Ricapitolazione di Scuolari».
Έλληνες
Κορσικανοί
Ξένοι άλλων εθνοτήτων

37
52
42

Έλληνες
Κορσικανοί
Ξένοι άλλων εθνοτήτων

40
54
45

Σύνολο ξένων
Τοσκάνοι σπουδαστές

131
582

Σύνολο ξένων
Τοσκάνοι σπουδαστές

139
605

Γενικό σύνολο

713

Γενικό σύνολο

744

τη
22α Νοεμβρίου 1830
τη
2. Δεν αποκλείεται ωστόσο να είναι προσχέδιο εγγράφου, επειδή ενδιαμέσως παραλείπονται φράσεις και σημειώνονται αποσιωπητικά.

θούς υπηκόους Τοσκάνους. Οι ενοχλητικοί ξένοι, οι οποίοι προξενούν μεγίστην ανησυχίαν εις την πόλιν και εις όσους την κατοικούν, είναι οι νέοι από την Κορσικήν, οι οποίοι, γενόμενοι δεκτοί
εις το Πανεπιστήμιόν μας λόγω των φιλοξένων αισθημάτων, επιτρέπουν εις τον εαυτόν των να προκαλούν διεισδυτικά αταξίαν...»
Τελεία δεν υπάρχει εδώ κοντά. Υπάρχουν στιλέτα, πιστόλες,
φυλλάδια ανησυχητικά, πολίτες που τρομοκρατούνται μέσα στη
νύχτα, προτροπές των επαναστατών προς τους τεχνίτες, τους
σπουδαστές, ακόμα και προς τους ίδιους τους πολιτοφύλακες, ανακήρυξη του Ναπολέοντος ως βασιλέως της Ιταλίας, η μοίρα των
Βασιλευόντων, ο αγαθός λαός της Τοσκάνης που είναι αφοσιωμένος εις τον νόμιμον άρχοντά του και, τέλος, ένας κατάλογος
των προσώπων «που έχουν εκδηλωθεί πιο ανοιχτά υπέρ του ανατρεπτικού συστήματος, ημπορούν και πρέπει να θεωρούνται της
τάξεως των πλέον τολμηρών». Α π ό αυτούς οι Κορσικανοί ιδίως
«ανακράζουν γαλλιστί Ζήτω το Σύνταγμα, Ζήτω η Γαλλία και
διά να χλευάσουν ύστερα τους πολιτοφύλακας οιοποίοιτουςανακαλούν εις την τάξιν, και από τους οποίους και από τους συνεργούς
των επαναλαμβάνονται απολύτως αι επιγραφαί» κτλ. κτλ. και
τοέγγραφοκαταλήγει με τη διαβεβαίωση ότι ο λαός της Πίζας
«είναι εις τον ύψιστον βαθμόν αφοσιωμένος εις τον Μεγαλοπρεπή
άρχοντά μας» 1 .
μαρτυρία του Montanelli, που το 1830 ήταν φοιτητής στην Πίζα:
«Μετά τη γαλλική επανάσταση του '30 σημειώθηκε ανάλογη δράση
των φιλελευθέρων σε διάφορες πόλεις της Κεντρικής Ιταλίας.Mια
επανάσταση, σαν εκείνην που έγινε στη Modena και στη Μπολόνια τον Φεβρουάριο του '31, ετοιμαζόταν να ξεσπάσει το βράδυ
της Τσικνοπέμπτης του ίδιου έτους στο θέατρο della Pergola στη
Φλωρεντία με το αίτημα της παραχωρήσεως Συντάγματος από

1. Rapporto del Capitano Bargello di Pisa, Li 25 febbraio 1831.
Πιθανότατα η συνέχεια της ιστορίας βρίσκεται στη Φλωρεντία.

τοναρχιδούκα. στησυνωμοσία ήταν αναμεμειγμένοι μερικοί υποστηρικτές του Ναπολέοντος" αρχηγός θεωρείται ο Guglielmo Libri
που είχε επιστρέψει από το Παρίσι μετά το κίνημα των τριών ημερών και που είχε εκφράσει δημοσία θετικά σχόλια για τις φιλελεύθερες προθέσεις του Λουδοβίκου-Φιλίππου. Το προετοιμαζόμενο
κίνημα ματαιώθηκε και ακολούθησαν οι συνηθισμένες αλυσσιδωτές κατηγορίες των αρχηγών εναντίον των οπαδών και των κατώτερων οπαδών εναντίον των αρχηγών. Μετά ένα χρόνο ένα μέρος
των φιλελεύθερων Τοσκάνων στρατευόταν στη νέα αδελφότητα
πουονομάστηκε" L a Giovane Italia"» 1 .

Η ΕΚΦΟΡΑ

Η παλιότερη αναφορά στο όνομα του Αναστασίου Σάλτα βρίσκεται στο Κατάστιχο των Εισαγωγικών εξετάσεων: Saltas Anastasio di Sira. —Lingua Latina e Retorica 25 Gennaio 1839,
Logica 25 Gennaio 1839, Geometria Aritmetica 6 Giugno
1839 2 . Σ ' ένα άλλο κατάστιχο, όπου περιγράφεται όλη η πορεία
των σπουδών καθενός φοιτητή, αναγράφεται πάλιτοόνοματου
Σάλτα: Saltas Anastasio di (λείπει) di Costantinopoli (;)—
Medicina— Anno primo 1838-39— Secondo 1839-40. στη στήλη των παρατηρήσεων σημειώνεται ότι έγινε δεκτός στο πρώτο
έτος «με παραγραφήν των απουσιών του (con abbuonamento
delle perdute rassegne) δι' Επιστολής της Γεν. Γραμματείας
του Κράτους της 1ης Φεβρουαρίου 1839». Έτσι ο Σάλτας κέρδισ

1. Memorie sul Italia..., ό.π., σ. 38. επίσης Niccolò Tommaseo, Diario
Intimo, ό.π., σ. 80: «στην Πίζα μια μικρή εξέγερση».
2. A.S.P., Università DI 195, Registro per gli esami d'ammissione
(1836-1845), No 521.

δισε το πρώτο έτος και παρακολούθησε κανονικά τα μαθήματα
απότονΦεβρουάριο ως το τέλος του ακαδημαϊκού έτους, όπως
φαίνεται στη στήλη δηλώσεων παρουσίας (rassegne). στη στήλη
παρουσιών του δευτέρου έτους δεν σημειώνεται τίποτε 1 .
Σ ' έναν φάκελο της σειράς Governatore, που περιέχει πάνω
από είκοσι έγγραφα, βρέθηκε η εξήγηση των απουσιών του Σάλτα:
«Πίζα 16 Φεβρουαρίου 1840.— Ο κάτωθι υπογεγραμμένος Ιατρός Alessandro Bianchi πιστοποιώ ότι ο Κύριος Αναστάσιος
Σάλτας, Έλλην υπήκοος, ήδη από πολλών μηνών πάσχων εν Πίζη εκ στηθικού νοσήματος, την εσπέραν της 15ης του ως άνω
μηνός Φεβρουαρίου και ώραν 8, απήλθεν εις την αιώνιον ζωήν
και ήδη το πτώμα του αρχίζει να εμφανίζει δείγματα προϊούσης
σήψεως...» 2 Ε δ ώ τελειώνει η ιστορία του νεαρού φοιτητή από
τη Σύρα, που πέθανε στην Πίζα, και αρχίζει η περιπέτεια του
πτώματός του.
Οι συμφοιτητές και συμπατριώτες του, μερικοί ίσως και συγκάτοικοι του, είχαν καλέσει εκείνο το πρωί τον γιατρό Bianchi.
Έπρεπεναφροντίσουν για την κηδεία και δεν υπήρχε ορθόδοξη
εκκλησία στην Πίζα. Οι Έλληνες της Τοσκάνης ενταφιάζονταν
τότε όλοι σχεδόν στο Λιβόρνο, στο «Κοινόν κοιμητηριον του Γένους». Οι συμφοιτητές του Σάλτα χρειάστηκε να κάμουν όλες τις
ετοιμασίες το ίδιο εκείνο πρωί: έπρεπε να συγκεντρωθούν, να συνεννοηθούν, να βρουν χρήματα ίσως. Γιατί ήθελαν να γίνουν όλα
όπως πρέπει...
«Εξοχότατε.— Απελθόντος εις την αιώνιον ζωήν [...] του
Σχισματικού Έλληνος Σπουδαστού Αναστασίου Σάλτα, μοι υπεβλήθη, επικυρωμένη με ιατρικήν βεβαίωσιν, με την οποίαν επιστοποιείτο η σήψις του, μία επείγουσα αίτησις όπως δοθή άδεια
μεταφοράς του πτώματος την πρωίαν της 16ης εις Λιβόρνον.
1. A.S.P., Università, DI 73, Ruolo degli studenti col]'indicazione
dei loro studi, No 100.
2. A.S.P., Governatore, Affari Generali, Busta 161, a 1840, fascicolo
174. στον φάκελο αυτόν παραπέμπουν όλες οι υποσημειώσεις του κεφαλαίου.

Απήντησα αρνητικώς διακηρύσσων ότι μόνον μετά παρέλευσιν
24 ωρών από της ειρημένης ημέρας θα επετρέπετο μία τοιαύτη
μεταφορά...» και το πτώμα μένει ακόμα μια νύχτα άταφοκαι
ξημερώνει η 17η Φεβρουαρίου: «... Σήμερον την πρωίαν οι ομοεθνείς σπουδασταί του αποβιώσαντος παρουσιάσθηκαν εις εμέ κατ'
επανάληψιν με την παράκλησιν όπως τους επιτραπή να συνοδεύσουν το φέρετρον με λαμπάδας έως έξω από την Porta αι Mare.
Τουςεδήλωσαότι δεν ήτο δυνατόν να τους το επιτρέψω κωλυόμενος εις τούτο από τας εν ισχύι διαταγάς, εις την πιστήν τήρησιν
τωνοποίωνηκυβέρνησις μας έχει προσφάτως επιστήσει την προσοχήν, δεν παρέλειψα να τους επισημάνω την ευθύνην, την οποίαν
επρόκειτονααναλάβουναν τυχόν παρέβαινον αυτάς, και ενημέρωσα
περί της όλης υποθέσεως τον προϊστάμενον του Δικαστηρίου και
την υπ' αυτόν Αστυνομίαν...»
Φαίνεται ότι η επιτροπή παζάρεψε με τον αξιωματούχο (μάλλον ήταν δ Κυβερνήτης) και κατέληξαν σε κάποιο συμβιβασμό:
να συνοδέψουν την άμαξα, μέσα στην οποία θα βρισκόταν το κλειστό φέρετρο με το πτώμα, χωρίς καμιά επισημότητα, σιωπηλοί,
χωρίς λαμπάδες. Κι όμως «ουδέν ετήρησαν εξ όσων είχον υποσχεθεί». Αυτά που έκαμαν περιέχονται σε μια αναφορά του Αρχηγού της Αστυνομίας, που ο Governatore την επισυνάπτει
στη δική του αναφορά προς τον Presidente del Buon Governo
μετοσχόλιο ότι «μία τοιαύτη συμπεριφορά είναι αξία παραδειγματικής τιμωρίας» και αναφέροντας ότι έχουν ήδη γίνει οι συνεννοήσεις με τον Audirore και τον Προϊστάμενο του Δικαστηρίου
γιατονεντοπισμότωνπρωταιτίων 1 .
Ό σ ο κι αν προσπάθησε ο Governatoreνααπαλλαγεί απότις
ευθύνες, δεν κατόρθωσε να αποφύγει την επίπληξη: «...επίτου

1. Αναφορά ανυπόγραφη της 17ης Φεβρουαρίου 1840 προς τον Presidente del Buon Governo. η αναφορά του αρχηγού της αστυνομίας δεν
βρέθηκε στον φάκελο. ο Governatore την έστειλε στη Φλωρεντία χωρίς
να κρατήσει αντίγραφο η, ίσως, είναι ένα από τα εντ
έγγραφατουφακέλου.

θέματος της μνημονευθείσης αξιοσεβάστου Υπηρεσιακής Επιστολής σας», θα του απαντήσει ο Πρόεδρος, «τολμώ να παρατηρήσω ότι εν Φλωρεντία [...] δεν χορηγούνται άδειαι διά παρομοίας
αφροσύνας, ακόμα και όταν παρέχεται η διαβεβαίωσις ότι θα
διεξαχθούν χωρίς λαμπάδας...» στην ίδια απάντηση ο Πρόεδρος
χαρακτηρίζει την πράξη των Ελλήνων σπουδαστών «αυθαίρετον
καιαπαραδειγμάτιστοναφροσύνην»καισυνιστά να ξεκινήσουν
αμέσωςοισυνοπτικές διαδικασίες (processo economico)γιατην
ανακάλυψηκαιτηφυλάκιση «εκείνου η εκείνων,οιοποίοιθα
απεδεικνύετο κατά την πορείαν της ανακρίσεως ότι βαρύνονται
με κατηγορίαν σοβαροτέραν της απλής συνεργείας εις την υπόθεσιν...» 1 . και βέβαια ο Governatore «δεν θα βραδύνη ούτε λεπτόν»
να διαβιβάσει την εντολή του προέδρου προςτιςαστυνομικέςκαι
δικαστικές αρχές «με θερμήν εκκλησιν να επιληφθούν επειγόντως...» 2 Η αστυνομία εξαπολύει τους πληροφοριοδότες της και,
απότηνεπομένη κιόλας, είναι σε θέση να ξέρει τί λέγεταιγιατην
υπόθεσηαπότουςφοιτητές —και όχι μόνοαπότουςΈλληνες— στο
καφενείο: «...ο σπουδαστής Palagi εδήλωσε μεγαλοφώνως εντός
του Caffè dell'Ussero ότι ήτο έτοιμος να αναλάβει την αρχηγίαν
της συγκεντρώσεως διά την εκφοράν του πτώματος του Σάλτα
ειςηνπερίπτωσιν ο Rigoli και οι άλλοι ήθελον εμμείνει εις την
απόφασίν των να αποσυρθούν εν όψει της κυβερνητικής απαγορεύσεως...» 3
το ζήτημα σοβαρό4. «Δεν πρόκειται περί απλής παραβάσεως των
1. Έγγραφο από την Presidenza del Buon Governo-Segreteria di Stato
προςτονGovernatore di Pisa της 18 Φεβρουαρίου 1840.
2. Έγγραφο από τον Governatore di Pisa προς τον Presidente del
Buon Governo της 20 Φεβρουαρίου 1840.
3. Έγγραφο ανυπόγραφο προς την Presidenza del Buon Governo της
21 Φεβρουαρίου 1840.
4. η σοβαρότητα που αποδίδεται στο γεγονός δεν οφείλεται σε δογματικούς λόγους. η ανοχή στο ζήτημα του δόγματος είναι κυρίαρχο χαρακτηριστικό της πολιτικής στο κράτος της Τοσκάνης. Πρόκειται για παράβαση

κειμένων διατάξεων», γράφει στον Auditore της Πίζας, «αλλά
πρόκειται μάλλον περί μιας επισήμου, θρασυτάτης και κραυγαλέας περιφρονήσεως της ειδικής εκπεφρασμένης απαγορεύσεως,
της διατυπωθείσης ακριβώς διά την περίπτωσιν αυτήναπότην
ανωτέραν Τοπικήν Κυβερνητικήν Αρχήν. το θράσος των παραβατών και η καταφανής πρόθεσίς των να μη στέργουνειςτηναναγνώρισιν των νόμων και της εξουσίας εις το ζήτημα της παραβάσεως απαιτούν σθένος και ετοιμότητα εις την διαπραγμάτευσιν
και την απόφασιν περί της υποθέσεως...» Μετά από τέτοια εισαγωγή, θα περίμενε κανείς ότι ο πρόεδρος θα ζητούσε την κεφαλήν
τωνενόχων επίπινάκι. Το μόνο όμως που συνιστά είναιναμην
υιοθετηθεί στην ανακριτική διαδικασία ένα σύστημα, στο οποίο
θα μπορούσε να αποδοθεί ο χαρακτήρας της αντιδικίας μεταξύ των
κατηγορουμένων και της κυβερνήσεως και, αν είναι δυνατό, να
πειστούν οι πρωταίτιοι «να ενεργήσουν με μίανεκδήλωσινυποταγής, η οποία θα είναι δυνατόν να θεωρηθή ως στοιχείον ελαφρυντικόν μετά το διαπραχθέν έγκλημα». Ως προς τα πρόσωπα
των υποκινητών, ο πρόεδρος συμβουλεύει («δεν είναι όμως αύται ειμή απλαί υποδείξεις...») να κατευθυνθούν οι προσπάθειες
προςτονPalagi, τον Φωκά 1 , τον Rigoli (ανακαλώντας τον από
το Λιβόρνο) και «οποιονδήποτε άλλον ευρίσκετο εις την επισυμβάσαν κατάστασιν...» 2
Αλλά οι αρχές της Πίζας είχαν προλάβει τον Πρόεδρο. Ήδη
την παραμονή της ημέρας, στην οποία εκείνος γράφει τις συστάσεις του, είχαν κάμει την προσπάθεια για «ενέργεια υποταγής».
Η σχετική αναφορά του Auditore διασταυρώθηκε, μάλλον, κάπου στο δρόμο μεταξύ Πίζας και Φλωρεντίας, με τις «υποδείξεις»

νόμου, αλλά και συγκεκριμένης απαγορεύσεως. ο νόμος έχει σκοπό να
αποτρέψειτημετατροπή των εκφορών σε πολιτικές εκδηλώσεις.
1. Είναι ο Γεράσιμος Φωκάς του Νικολάου από την Κεφαλονιά. Βλ.
γι' αυτόν και στο κεφ. «η επέτειος».
2. Copia di Ministeriale dal Dipartimento del Buon Coverno all'
Auditore del Governo di Pisa της 22 Φεβρουαρίου 1840.

του προέδρου: «Είμαι εις θέσιν να γνωρίζω ότι μία χειρονομία
καλής θελήσεως προς τους Έλληνας Σπουδαστάς επεχειρήθη
χθες με την εμπιστευτικήν προς αυτούς πρότασιν να μεριμνήσουν
όπως τερματισθή η γνωστή εκκρεμότης υποβάλλοντες εις την Κυβέρνησιν μίαν δήλωσιν μετανοίας. Οι ρηθέντες σπουδασταί απήντησαν ότι δεν θα εδέχοντο ποτέ να αμαυρώσουν το όνομά των
με μίαν πράξιν αθλιότητος. Αναφέρων εις την εξοχότητά σας
το νέον αυτό στοιχείον, δεν παύω να υποπτεύομαι ότι, κατά τα
αναμενόμενα,οιΈλληνεςσπουδασταί απεφάσισαν να στηριχθούν
ειςτοωςάνωειρημένον κόμμα...» 1
ετοιμάζονται να φύγουν για τις διακοπές: «Εντιμότατε κύριε
Πρόεδρε. Ο νεαρός Palagi παρουσιάσθη εις εμέ διάναμουανακοινώση ότι είχε προσκληθεί για να περάση το διάστημα των
τωρινών διακοπών εις Φλωρεντίαν. Η πρόσκλησις αυτή είναι πιθανώς μία συνέχεια της άφρονος συμπεριφοράς,τηνοποίανεπέδειξε προσφάτως ο ως άνω νέος εις το Caffè dell'Ussero προς
έδωσε πληροφορίας η αναφορά της υφ' Η μ ά ς αστυνομίας, η διαβιβασθείσα υπ' εμού εις την Υμετέραν Εξοχότητα την 22αν τρέχοντος. Ενημέρωσα αμέσως περί της επικειμένης αναχωρήσεως
του Palagi τον Signor Auditore del Governo, ο οποίος απήντησε
ότι την εύρισκεν ενδεδειγμένην...» 2
1. Αναφορά ανυπόγραφη προς τον Presidente del Buon Governo
της
21 Φεβρουαρίου 1840. το «ως άνω ειρημένον κόμμα» δεν έχει πουθενά «άνω»
αναφερθείκαιηδιατύπωση είναι συνθηματική, όπως και πολλές άλλες εκφράσεις στη γλώσσα των εγγράφων τέτοιου είδους. Πρόκειται, όπως υποθέτω,
γιατηνGiovane Italia. στον ίδιο συνθηματικό τόνο είναι γραμμένη
σύντομη επιστολή του Προέδρου προς τον Governatore της 22 Φεβρουαρίου, με την οποία τον ενημερώνει ότι απηύθυνε στον Auditore
το
υπόδειγμα της επιστολής που έπρεπε να στείλει «εις το Διακεκριμένον αυτό
πρόσωπον». Μάλλον το «πρόσωπον» είναι ο Έλληνας πρόξενος. Κανένα
υπόδειγμα επιστολής δεν υπάρχει στον φάκελο.
2. Εμπιστευτική ανυπόγραφη αναφορά προς την Presidenza del Buon
Governo της 24 Φεβρουαρίου 1840.

Ο λόγος, για τον οποίο ο Auditore «την εύρισκεν ενδεδειγμένην», φαίνεται στο γράμμα του προς τον Πρόεδρο της 28 Φεβρουαρίου, με το οποίο συνιστά να γίνει (στη Φλωρεντία) μια συμπληρωματική ανάκριση στον Palagi, «ο οποίος, μακράν των κρατουμένων συντρόφων του, θα είπη προφανέστατα άνευ δισταγμού
την αλήθειαν...» 1
Σιγά-σιγά, η αστυνομία συγκεντρώνει τα στοιχεία. δεν φαίνεται πουθενά αν «είπε την αλήθειαν» ο Palagi, αλλά στην Πίζα
οργιάζουν οι «έμπιστοι», ενώ οι ύποπτοι ως πρωταίτιοι φαίνεται
ότι έχουν διαταχθεί να μη βγουν από τα σπίτια τους και να μην
δέχονται κανέναν. Οι πληροφοριοδότες δίνουν στην αστυνομία
σημειώματα γεμάτα υπονοούμενα και αποσιωπητικά: «Εξοχότατε
Εντεταλμένε διά την υπόθεσιν Σάλτα. Ο Fallinucci, υπό περιορισμόν κατ' οίκον, δεν είναι, ως θα όφειλε, μόνος. Ένας κάποιος
Γιάμαρις που είπε προ ολίγου "αν το σκάσει ο Fallinucci θα
μπλέξουμε χειρότερα" είχε μια συνομιλία με τον Fallinucci τον
ίδιο, αλλά δεν... ότι έχει κληθεί στο... έχω την τιμήν...» 2
Επιτέλους, στις 12 Μαρτίου, ολοκληρώνονται οι «συνοπτικές
διαδικασίες» και εκδίδεται η απόφαση: «επειδή εκ της ανακρίσεως κτλ κτλ. προέκυψε το συμπέρασμα ότι οι κατηγορούμενοι
Luciano Rigoli, Gaetano Fallinucci και Δημήτριος Μπαχώμης 3
ήσαν μεταξύ αυτών οι οποίοι, την 17ην Φεβρουαρίου, διεδραμάτισαν
1. Γράμμα ανυπόγραφο προς τον Presidente Bologna της 28 Φεβρουαρίου 1840.
2. Σημείωμα προς τον Sign. Cav. Auditore, Pres. del Buon Governo
της 4 Μαρτίου 1840. Γιάμαρις δεν υπάρχει στους καταλόγους των φοιτητών
το 1840. η οικογένεια είναι ελληνική της παροικίας του Λιβόρνου (βλ.
Κ. Τριανταφύλλου, Κώδικες γάμων και βαπτίσεων της ελληνικής κοινότητας

του Λιβόρνου, Πάτρα 1986, σ. 30, 31). από την οικογένεια αυτή ο Πέτρος
Παύλος είναι φοιτητής στην Πίζα το 1848 και ο Αλέξανδρος το 1850-51.
3. Είναι ο Δημήτριος Μπαχώμης του Κωνσταντίνου από τη Ζάκυνθο.
Πήρε πτυχίο στις 7 Ιουλίου 1842. Βλ. και Ν. Τωμαδάκη, «Ναοίκαιθεσμοί...»,
ό.π., σ. 109: ο Κωνσταντίνος Ιω. Μπαχώμης πήρε υποτροφία από την
Ελλ. Κοινότητα του Λιβόρνου «να σπουδάζη επιστήμας εις Πίζαν» στις
14/26 Απριλίου 1800. Πρόκειται για τον πατέρα;

τισαν πρωτεύοντα ρόλον εις την εκτέλεσιν της μεγαλοπρεπούς
και τελετουργικής εκφοράς του Πτώματος του εκπνεύσαντος Νεαρού Έλληνος σπουδαστού Αναστασίου Σάλτα. Και λαμβανομένου
υπ' όψιν ότι η πράξις των ως άνω κατηγορουμένων συνιστά παράβασιν των διατάξεων του νόμου της 13ης Αυγούστου 1789 κτλ.
κτλ. αι οποίαι ορίζουν να τελούνται αι εν λόγω μεταφοραί ιδιωτικώς με μόνην την παρουσίαν του ιερέως και των μοναχών του
τάγματος και απαγορεύει εις τα άλλα πρόσωπα [...] να συγκεντρώνονται [...] και να τελούν οιανδήποτε τελετήν [...] Διά τους
λόγους αυτούς το Διαμέρισμα [...] λαβόν υπ' όψιν την μείζονα ή
ελάσσονα συμμετοχήν εκάστου των ως άνω τριών κατηγορουμένων [..] θεωρεί ότι οι πρώτοι δύο, ονόματι Luciano Rigoli και
Gaetano Fallinucci είναι δυνατόν να αυτοτιμωρηθούνμετον
περιορισμόν, εις τον οποίον έχουν ήδη υποβληθεί εντός των αντιστοίχων κατοικιών των επί δεκαπέντε επιπλέον ημέρας [...] και
ο Δημήτριος Μπαχώμης, ως συνεργός, με τον αυτόν περιορισμόν
επί ημέρας δώδεκα. και εφόσον οι άλλοι, Ιωάννης Γεράσιμος
Φωκάς, Alessandro Barbi 1 και Ιωάννης Καλλίας 2 , οι οποίοι επίσης εκλήθησαν εις το Δικαστήριον, παρεδέχθησαν την συμμετοχήν των εις την εν λόγω μεταφοράν, θεωρεί το Διαμέρισμα ότι
οφείλουν να υποβληθούν εις ανάλογον αυστηρόν περιορισμόνμετην
απειλήν αυστηροτέρων ποινών, την οποίαν απειλήν το Διαμέρισμα προτίθεται να εκφράση και εις τους άλλους κατηγορουμένους...» 3
σως να κοινοποιήση την ληφθείσαν απόφασιν προς όλους τους
1. Πρόκειται, υποθέτω, για τον Αλέξανδρο Βάλβη (Alessandro Barbi)
τουΙωάννουαπότηνΚωνσταντινούπολη. Σπούδασε στην Πίζα Ιατρική
απότο1838-42. Έγινε δεκτός στο πρώτο έτος με παραγραφή των απουσιών του (DI 73, No 99). δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.
2. Είναι ο Ιωάννης Καλλίας του Μιχαήλ από την Αδριανούπολη. Πήρε
πτυχίο στις 11 Ιουλίου 1842.
3. Copia della Ministeriale del Buon Governo all'Auditore del
Governo di Pisa, 12 Μαρτίου 1840.

Βασιλικούς Αντιπροσώπους και αξιωματούχους του Διαμερίσματος διά να ενεργήσουν τα κατ' αυτούς και κατά τους Υφισταμένους των...» 1 Μέσα στις επόμενες ημέρες ένας-ένας οι αξιωματούχοι αναφέρουν ότι έλαβαν «την αξιότιμον Υμετέραν»: Α π ό
το Regio Tribunale της Pietrasanta, της Pontedera, του Lari,
του Vico Pisano, της Barga 2 .
«Κύριον Πρόεδρον της Χρηστής Κυβερνήσεως, Φλωρεντίαν, τη
16η Μαρτίου 1840. Επειδή ο Πρόξενος της Ελλάδος, ο οποίος
διαμένει εν Λιβόρνω, έχει ενεργήσει όπως του αποσταλή η Αναφορά, η αφορώσα εις τον νεαρόν Έλληνα Αναστάσιον Σάλταν,
απελθόντα εις την άλλην ζωήν εν Πίζη τη 15η παρελθόντος
Φεβρουαρίου, ζητώ τας υποδείξεις της Υμετέρας Εξοχότητος
διά το προς αυτόν κείμενον, το οποίον Υμείς θα εθεωρείτε κατάλληλον όπως του δοθή...» 3 . Είναι το ενδιαφέρον του προξένου και
της ελληνικής κοινότητας; Ή μήπως έχουν φτάσει τα νέα στη
Σύρα;

1. Επιστολή ανυπόγραφη προς τον Presidente del Buon Governo της
13 Μαρτίου 1840.
2. Σύμφωνα με το διοικητικό καθεστώς που ισχύει το 1840, ο Governatore της Πίζας ασκεί την εκτελεστική εξουσία ως ανώτατος εκπρόσωπος
τουΑρχιδούκαστηνεπαρχία.ηδικαιοδοσία του εκτείνεται στις γειτονικές περιφέρειες του Vico Pisano, του Lari, της Pontedera, της Barga
καιτηςPietrasanta. τα όργανα που ασκούν τη δικαστικήεξουσίαστο
διαμέρισμα της Πίζας ήταν ο Auditore del Governo της Πίζας, ο Auditore του Λιβόρνου και πλήθος άλλοι αξιωματούχοι σε μικρότερες πόλεις. Η
εξουσία των οργάνων αυτών ήταν περιορισμένη και ο ρόλος τους ήταν συμβουλευτικός (αναλυτικότερα στο A.S.P., Estratto dal Vol. III della Guida
Generale degli Archivi di Stato Italiani, Roma 1981, σ. 662-663, 676-677,

680-681).
3. Έγγραφο ανυπόγραφο.

Αντί επιλόγου
Βιβλίον Ληξιαρχικών πράξεων και αποβιώσεων της εν Λιβόρνο) Ανατολικής Εκκλησίας της Αγίας Τριάδος, πράξις 417,
1840 6/18 Φεβρουαρίου, ο εκ της νήσου Τήνου Αναστάσιος υιός
τουεκΚυδωνιών της Ασίας Αντονίου Σάλτα μαθητεύων εν πίζα,
ων κατά την ηλικίαν χρόνων 19, απέθανεν κατά την 3/15 του
αυτού και μετακομισθείς εις Λιβόρνον ετάφη εν τω κοινώ νεοοικοδομουμένω κοιμητηρίω του Γένους παρ' εμού Ευγενίου Καΐρη 1 .

Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ

Η αστυνομία της Πίζας έλπιζε ίσως ότι, μετά την υπόθεση
της κηδείας του Σάλτα, τις ανακρίσεις, τον εγκλεισμό, τις απειλές, θα ησύχαζαν κάπως οι Έλληνες. Ήταν όμως κιόλας μέσα
Μαρτίου και πλησίαζε η ημέρα της εθνικής εορτής. Οι φοιτητές
της Πίζας τη γιόρταζαν πάντα με λαμπρότητα 2 κι η αστυνομία
έπαιρνε κάθε φορά διαταγή να παρακολουθεί τις εκδηλώσεις. Αλλά το 1840 τα πράγματα ήταν για την αστυνομία χειρότερα παρά
ποτέ: ο εορτασμός της επετείου είχε τόση διάρκεια και πήρε τέτοιες
1. Το βιβλίο περιλαμβάνει τους θανάτους από το 1761-1900. Ένα μέρος του υπάρχει και σε γαλλική μετάφραση. το συμβουλεύτηκα στο Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας.
2. Βλ. Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, Αυτοβιογραφία συντεθείσα..., ό.π.,
σ. 23-24: «Κατά την 25 Μαρτίου επανηγυρίζομεν όλοι οι φοιτηταί Έλληνες
μετά πολλής λαμπρότητος και μετά μεγάλου ενθουσιασμού την ένδοξον μνήμην της εθνικής μας παλιγγενεσίας. Εν τω μέσω δε της εθνικής χαράς[...]
τινές εξ ημών των Επτανησίων, αναμετρώντες την πολιτικήν μας κατάστασιν [...] υπεσχόμεθα συναλλήλοις ν' αγωνισθώμεν μετά την επάνοδόν
μας προς την μετ' εκείνης ένωσίν μας». Κι αλήθεια, «τινές εξ αυτών» (κι
όχι λίγοι; τήρησαν την υπόσχεσή τους.

τοιες μορφές, ώστε απασχόλησε τις αρχές του Μ. Δουκάτου από
τον Μάρτιο ώς τον Οκτώβριο.
σει χωρίς επεισόδια. Ο Governatore Humbourg θυμίζει στον
Pr. del Buon Governo ότι έγινε μόνο ένα συμπόσιο «εις το οποίον
προσέδωσε έτι μεγαλυτέραν ευθυμίαν η ορχήστρα». δεν σημειώθηκε «καμιά απρέπεια». Τραγούδια μόνο πατριωτικά κι ένα μικρό κλαδάκι δάφνης στη μπουτονιέρα από το πρωί. Αυτό το χρόνο όμως έχει κάθε λόγο να ανησυχεί. Μαθαίνει ότι οι Έλληνες
ετοιμάζουν τη γιορτή τους για τις 3 Απριλίου. Ίσως μαντεύει
ότιηημερομηνίααυτήσυμπίπτει με την εκπνοή του κατ' οίκον
περιορισμού των πρωταιτίων της εκφοράς και προνοεί: «θα επρότεινα» γράφει στον Πρόεδρο, «όπως μεριμνήσωμεν μέσω των αρμοδίων διαύλων ώστε να ειδοποιηθή ο Φωκάς, ο Καμπίσης 1 και
άλλοι δύο τρεις Νεαροί Έλληνες, οι οποίοι διαθέτουν επιρροήν
και κύρος μεταξύ των συντρόφων των, ότι η Τοπική Κυβέρνησις
εμπιστεύεται εις την σύννομον και εύτακτον συμπεριφοράν των
και ότι, εις περίπτωσιν καταχρήσεως της εμπιστοσύνης αυτής,
δενθαηδύναντοειμή να καταλογίσουν εις εαυτούς τας ευθύνας
διά τα παραδειγματικά μέτρα, τα οποία ανυπερθέτως θα ελαμβάνοντο εις βάρος των...» Πρέπει επίσης να απαγορευτεί ρητά η
συμμετοχή Ιταλών στο γεύμα των Ελλήνων, και ιδίως του Rigoli
καιτουFallinucci, και για όλα αυτά χρειάζεται ναεπαγρυπνείο
Auditore, ο Προϊστάμενος του Δικαστηρίου και η αστυνομία 2.
Δύο μέρες μετά την αποστολή της αναφοράς του,οGovernatore
1. Είναι ο Γεράσιμος Καμπίσης του Ιωάννου από την Κεφαλονιά. Έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις τον Ιούνιο του 1838 (D I 195, Registro per gli
esami d'ammissione 1836-1845, No 317). Παρακολούθησε μαθήματα Δημοσίου Δικαίου τα ακ. έτη 1837-38 και 1838-39 (D I 72, Ruolo degli
scolari..., No 965). δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.
2. A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, fascicolo
286. Επιστολή του Governatore Humbourg στον Presidente Bologna,
24 Μαρτίου 1840.

tore έχει λάβει την έγκριση των προτάσεών του και τις διαβιβάζει
στον Auditore για τα περαιτέρω 1 .
τικές εκδοχές—πραγματικό μάθημα για την αξιοπιστία των ντοκουμέντων. Η πρώτη σχετική μαρτυρία προέρχεται από τον αστυνομικό που είχε αναλάβει να παρακολουθεί έξω από την πόρτα
ηκαιμέσα στην αίθουσα: «το γεύμα των Ελλήνων, το προορισμένον διά τον επίσημον εορτασμόν της επετείου της απελευθερώσεώς των, ετερματίσθη κατά ώρα 8 1/4 χωρίς να επισυμβή,
ωςμουανέφερεμόλις ο εντεταλμένος της Αστυνομίας, ουδέν επεισόδιον, το οποίον θα εκίνει επί τούτω την προσοχήν της Κυβερνήσεως. Μόνον δύο από τους ομοτραπέζους μετεφέρθησανειςτας
αντιστοίχους κατοικίας των επειδή τους εζάλισε το κρασί» 2 .
Η δεύτερη μαρτυρία φαίνεται ότι επίσης είναι γραμμένη αμέσως μετά το γεύμα, αλλά διαβιβάζεται στον Πρόεδρο της Χρηστής Κυβερνήσεως τον Αύγουστο. Ο λόγος είναι ότιεκείνητη
στιγμή, όπως θα δούμε, οι αρχές έχουν λόγους ν' ανησυχούν σοβαρότερα για τη δράση των Ελλήνων. Η αναφορά είναι χαρακτηριστική του τρόπου, με τον οποίο «βλέπει»τηνεκδήλωσηο
Ispettore της Αστυνομίας: «επί τη επετείω της αναγεννήσεως
της Ελλάδος έλαβε χώραν κατά την ημέραν της 6ης Απριλίου
ειςτοεστιατόριονBuon Gusto ένα λαμπρότατον γεύμα, εις
τοοποίονπαρευρέθησαν οι ειρημένοι Έλληνες Σπουδασταί, ένθα
εξετελέσθησαν ποικίλα μουσικά κομμάτια κατά το διάστημα του
ωςάνωγεύματος. Κατά την διάρκειαν του γεύματος αυτού εγένοντο υπό των Ελλήνων προπόσεις εις υγείαν του βασιλέως Ό θ ω νος και της βασιλίσσης και εις υγείαν του Αρχιδουκός της Τοσκάνης, αλλά δεν υπήρξαν [δυσανάγνωστο] και επανειλημμέναι
κραυγαί " Α μ ή ν Αμήν", διά των οποίων ημπορεί να εικάση κα1. στο ίδιο. Επιστολή του Governatore προς τον Auditore της 26
Μαρτίου 1840.
2. στο ίδιο. Αναφορά ανυπόγραφη προς τον Auditore del Governo di
Pisa της 6 Απριλίου 1840.

κανείς ότι κατεφέροντο υβριστικώς εναντίον του Duglas 1 , του Λούζη 2 και άλλων προσωπικοτήτων χωρίς να προκαλούν ούτε [δυσανάγνωστο] αλλά μερικοί Έλληνες πολίται ανήρχοντο επί των
καθισμάτων με τας χείρας υψωμένας προς τον ουρανόν ως εάν
εξέφεροναράςεναντίοντωνπροειρημένων προσωπικοτήτων. Τερματισθέντος του γεύματος όλοι ανήλθον επί των καθισμάτων και
επί της τραπέζης αμιλλώμενοι μεταξύ των ποίος θα παραλ
τηνελληνικήν σημαίαν, η οποία ήτο ανηρτημένη εις υψηλόν ση
μείον υπεράνω της τραπέζης [δυσανάγνωστο] και, κατά την εκτέλεσιν τούτου, έθραυσαν κατά την διαμάχην ένα κομμάτι του κρυστάλλινου πολυελαίου, ο οποίος υπήρχε εις την αίθουσαν». Στο
έγγραφο επισυνάπτεται ένας κατάλογος των Ελλήνων «που φοιτούν στην Πίζα τώρα», δηλαδή τη στιγμή που διαβιβάζεται η
αναφοράστονΠρόεδρο: «Μάρκος Τσιμάρας, Γεώργιος Καβαδίας,
Ιωάννης Φρυδάς, Αντώνιος Νομικός, Λουκάς Σακελαρίδης, Ανδρέας Αντωνόπουλος, Νικολάκης Κλαδάς, Ραφαήλ Στέλιος, Δημήτριος Κοντολέος, Σωτήριος Χρυσανθόπουλος, Ιωάννης Ίγγλέσης, Ricardo Stivens, Γεράσιμος Λιβαδάς και Γεράσιμος
Φωκάς που είναι τώρα στα Bagni di S. Giuliano» 3 .
1. H. Douglas. Ύπατος Αρμοστής των Ιονίων νήσων από το 1833
ωςτο1841.
2. Νικόλαος Λούζης, πολιτευτής από την Κεφαλονιά (1812 -1882).
3. A.S.P., ό.π., ανυπόγραφη απόρρητη αναφορά προς τον Pr. del Β.
Governo της 4 Αυγούστου 1840. Όλοι οι σπουδαστές της λίστας αυτής
βρίσκονται στους καταλόγους είτε ως πτυχιούχοι είτεόχι,εκτόςαπότον
Ricardo Stivens. στο βιβλίο αποβιώσεων της Αγίας Τριάδας του Λιβόρνου υπάρχουν πολλοί Stivens, αρα η οικογένεια ήταν της παροικίας. τα
Bagni di S. Giuliano είναι οικισμός σε ειδυλλιακό τοπίο πολύ κοντά στην
Πίζα, στο δρόμο προς τη Λούκα, όπου βρίσκονταν στην αρχαιότητα περίφημες ρωμαϊκές θέρμες. Αντίγραφο της αναφοράς αυτής υπάρχει στο A.S.F.,
Buon Governo Segreto, a. 1840, filza 20, No 141. Επιγράφεται «Pisa,
Rapporto dell'Ispettore di Polizia. Per il Governatore...» την αναφορά του αστυνομικού έχει διαβιβάσει ο Governatore προς τον Πρόεδρο με
τη διαβεβαίωση ότι θα επιτηρούνται αυστηρά και οι 14 ελληνες σπουδαστές
και όλοι οι άλλοι που θα έφθαναν στην πόλη για το επόμενο ακαδημαϊκό έτος.

Η τρίτη περιγραφή του γεύματος είναι γραμμένη ελληνικά,
τυπώθηκε παράνομα, και κυκλοφόρησε με τη μορφή προκήρυξης.
Είναι αυτή ακριβώς που προξένησε την αναζωπύρωση του κυβερνητικού ενδιαφέροντος και κίνησε μια ατελεύτητη σειρά από έρευνες για την ανακάλυψη των συντακτών της και του τυπογραφείου,
όπου είχε τυπωθεί.
ΠροςτουςΦιλέλληνας !
Λαμπρά τωόντι και πάντη χαρμόσυνος πρέπει να νομίζεται και
ημέρας εκείνης εις την οποίαν οι Έλληνες κατετύναξαν τον τυραννικόν ζυγόν και επομένως ήρχησαν να αναπνέουν τον αέρα της ανεξαρτησίας, και ελευθερίας των. Η Ελλάς βέβαια, πλήρης ενθουσιασμού λαμπρώς εορτάζει την πολυθρήλλυτον εκείνην ημέραν του Ευαγγελισμού. Αν όμως τις έστρεφε την προσοχήντου και εις ξένην γην,
ήθελε θαυμάσει, ότι και οι σπουδασταί Έλληνες του Πανεπιστημίου
ανάμνησινεκείνηςτηςτόσον επιθυμητής ημέρας, και τέλος πάντων

νέους Έλληνας), εστάθη λαμπρότατον και πολυτελέστατον, άκρα ευταξία και αγαλλίασις υπήρχε μεταξύ των συμποτών: μόλις ήρχισε το
συμπόσιον όλοι ομοφώνως έπιαν εις την υγιείαν και ευδαιμονίαν του
ΏθονοςκαιτηςΒασιλίσσης κατ' εξακολούθησιν δε με μέγα ενθουσιασμόν εις εκείνην των ζώντων Αρχιστρατήγων και Στρατηγών Ελλήνων, και προς ανάμνησιν των αποθανόντων διά την Ελευθερίαν

ληνος,
Το »παντελής εξολόθρευσις του μεγάλου Αρμοστού της Επτανήσου Τυράννου Δούγλας «όλοι οι συμπώται σηκοθέντες από τας θέσεις των με τας χείρας προς τον ουρανόνυψωμέναςεφώναξαν«το
Παντελής εξολόθρευσις του Τυράννου, εξολόθρευσις, Είθε! Είθε!
Άλλος τις υψωθείς επροσκάλεσε τους νέους Έλλινας να επιθυμήσουν την εξολόθρευσιν της Βουλής, κατ' εξοχήν δε του Βουλευτού

Κυρίου Γερασίμου Λούζη, και όλοι με παρόμοιονενθουσιασμόνεφώναξαν το »εξολόθρευσις, εξολόθρευσις.
Είθε! Είθε! Αδελφοί εφώναξεν άλλοςτις, να εισακουσθούν αι φωναί μας και διά την εξολόθρευσιν του Τυραννίσκου Κώμητος Δημητρίου Δελα Δέτζημα. και όλοι επανάλαβαν ομοφόνως το Είθε ! Είθε !
ΑννίνουόλοιτουςεφώναξαντοΖήτω ! Ζήτω !
Είθε! Λοιπόν φωνάζω και εγώ να εισακουσθούν αι κατάραι τας
οποίαςοιφίλοιμου επρόσφεραν εις τους Τυράννους και αναξίους
πολίτας, κατάραι αίτινες δεν επήγαζον παρά από μόνον αίσθημα φιλοπατριωτισμού νέων Ελλήνων, οι οποίοι ηξεύρουν καλώς ναανταμοίβουν τας πράξεις των Τυράννων και των αναξίων πολιτών, και εξ
άλλου μέρους, να προσφέρουν τας δάφνας των αξίων και ελευθέρων
ανδρών.
τω ! Ζήτω ! (Brindisi) ετελείωσε με το να ασπασθούν όλοι την ελληνικήν Σημαίαν, φωνάζοντες ομοφόνως, Ζήτω ελλάς, Ζήτω Ώθων,
Ζήτω ελευθερία ! η μουσική δε ψάλλουσα το »Καρτερείτε φίλοι
Λιβούρνον τη 27 Μαρτίου 18401
1. Archivio Stato Firenze, Buon Governo Segreto, a. 1840, filza
20, No 141. στον ίδιο φάκελλο υπάρχει μετάφραση της προκήρυξης στα
ιταλικά (copia della lettera tradotta dal Greco). για τον στίχο του τέλους
υπάρχει στη μετάφραση υποσημείωση στα αγγλικά: «a celebrated old patriotic song». τα ιταλικά της μετάφρασης είναι πολύ καλύτερα από τα ελληνικά
πρωτοτύπου, που είναι τόσο περίεργα, ώστε αδύνατο να έχουν γραφτεί
Κανείς Έλληνας, εγγράμματος η αγράμματος, δεν θα έλεγε
«Ζήτω Ελλάς» ούτε είναι δυνατό οι φοιτητές στο γεύμα να φώναζαν «Εξολόθρευσις!» Φράσεις όπως «έφερον τας δάφνας», «να προσφέρουν τας δάφνας», «άλλος τις υψωθείς», «αίσθημα Φιλοπατριωτισμού», «εξ άλλου μέρους» κ.ά.π. δεν είναι ελληνικές, αλλά κακομεταφρασμένες ιταλικές. Δύο
εκδοχές υπάρχουν: η ότι το θεωρούμενο ως πρωτότυπο κείμενο πρωτογράφτηκε στα ιταλικά και μεταφράστηκε από κάποιον Ιταλό που ήξερε λίγα
ελληνικά (βλ. και το «brindisi» σε παρένθεση, με το οποίο κακομεταφράζει
«Ζήτω») ή ότι γράφτηκε από Έλληνα της παροικίας, και μάλιστα νεαρόν, που οι γονείς του τον έχουν στείλει να ξανακερδίσει τα χαμένα ελληνικά του στο σχολείο της κοινότητας. Από όλο το κείμενο εξάλλου φαίνεται
καθαρά ότι ο συντάκτης του δεν είναι ένας από τους ομοτράπεζους, αλλά

Αγνωστο πως έπεσε το κείμενο αυτό στα χέρια της αστυνομίας. στον Presidente del Buon Governo το στέλνει το Υπουργείο Εξωτερικών κι αυτός το διαβιβάζει αμέσως, μαζίμετις
σχετικές οδηγίες προς τους Governatori της Πίζας και του Λιβόρνου: «Διαβιβάζων εις τας αξιοσεβάστους χείρας της Υ.Ε. μίαν
διακοίνωσιν (Nota) αφορώσαν πολιτικάς ραδιουργίας, εις τας
οποίαςεπιδίδονταιειδικώς οι Έλληνες υπήκοοι, παρακαλώ την
Ευγενίαν σας να διατάξη αρμοδίως όπως διεξαχθώσιν εις την πόλιν σας μετά πάσης προσοχής ανακρίσεις εν σχέσει μετηνως

γελία προέρχεται από τα Επτάνησα: «Πληροφορίαι προερχόμεναι
εκτουΕξωτερικού, από διαφόρους πηγάς, παρέχουν βάσιμα στοιχεία όπως υποπτευθώμεν ότι, μεταξύ των σπουδαστών (ειδικότερα των ξένων), οι οποίοι φοιτούν εις το Πανεπιστήμιον της
Πίζας, υπάρχουν ουκ ολίγοι οργανωμένοι εις μυστικάς εταιρείας
και ότι μεθοδεύουν επαναστατικάς δημοσιεύσεις και άλλας ραδιουργίας. Ειδικότερον οι Έλληνες υπήκοοι φέρονται ως οργανωμένοι εις την μυστικήν εταιρείαν Giovine Italia και ως προτιθέμενοι να τυπώσουν λιβέλους και άρθρα εναντίον του Ισχύοντος
εις τας Ιονίους νήσους Κυβερνητικού συστήματος με σκοπόν να
διεγείρουν την δυσαρέσκειαν εις τας ως άνω νήσους. Η συνημμένη επιστολή εις ελληνικήν γλώσσαν (της οποίας σας εσωκλείω
κάποιος φίλος που τώρα, τη στιγμή που γράφει, ανακράζει κι αυτός «είθε!».
Πρόβλημα τέλος είναι και η ημερομηνία της προκηρύξεως. «Λιβούρνον, τη
27 Μαρτίου...» η αστυνομία κατέληξε αργότερα στο συμπέρασμαότιη
λέξη Λιβούρνον γράφτηκε για να παραπλανήσει τις αρχές. Όσο για τη διαφορά της ημερομηνίας (κατά τα έγγραφα της αστυνομίας το γεύμαέγινεστις
6 Απριλίου), οφείλεται στη διαφορά του παλαιού από το νέο ημερολόγιο.
1. A.S.F., Buon Governo Segreto, a 1840, filza 20, No 141. «Άκρως
απόρρητος»επιστολήτουPresidente del Buon Governo προς τους Governatori di Livorno e Pisa της 1 Αυγούστου 1840. Tο ίδιο ακριβώς έγγραφο βρίσκεται στο A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 167, a.
1840, n. 789, αλλά με ημερομηνία 3 Αυγούστου.

καιτηνιταλικήν μετάφρασιν) διαβεβαιώνει ότι έχει τυπωθεί εν
Λιβόρνω [...] το γεγονός αυτό [...] φαίνεται ότι είναι εύκολον
ναεπαληθευθή,επειδήδενείναι δυνατόν να υπάρχουν εν Λιβόρνω
πολλά τυπογραφεία ικανά να τυπώσουν εις αυτό το ξένον ιδίωμα.
θα είναι συνεπώς σκόπιμον να διεξαχθούν εν προκειμένη λεπτομερείς έρευναι [...] και να καθιερωθή ειδική παρακολούθησις των
Νέων (ειδικά των ξένων), των διαμενόντων εν Πίζη διά λόγους
σπουδών»1.
ρούν τί απέδωσαν οι ανακρίσεις στην Πίζα. Υπάρχουν όμως δύο
μακροσκελέστατες αναφορές από το Λιβόρνο,μετιςοποίεςοι
κομισάριοι των δύο περιφερειών της πόλης προσπαθούν —και μάλλον κατορθώνουν— να πείσουν την Κυβέρνηση ότι η προκήρυξη
δεν τυπώθηκε στην πόλη τους. ο κομισάριος του San Marco
δηλώνει ότι έκαμε όλες τις αναγκαίες ανακρίσεις και κινητοποίησε
τους «έμπιστους του» για να συγκεντρώσουν πληροφορίες. «Κατά
τας πληροφορίας του» λοιπόν μόνο δύο τυπογράφοι τυπώνουν ελληνικά στο Λιβόρνο: ο Giuglio Sardi και κάποιος νεαρός Proschiniti (Προσκυνήτης;) από τα Επτάνησα, που έχει το παρατσούκλι Giabaltone η Barbalta. Tον Sardi τον θεωρεί εκτός πάσης υποψίας 2 . Όσο για τον Προσκυνήτη, «θα ηδύνατο να κινηθή
ηυποψίαότι ούτος προέβη εις την εκτύπωσιν εκείνου του κειμένου η επειδή δεν εγνώριζε την σημασίαντηςενεργείαςήεπειδή
εγοητεύθη από χιμαιρικάς υποσχέσεις εκ μέρους των ομοεθνών
του σπουδαστών του Πανεπιστημίου της Πίζης, εις το οποίον
καιοίδιος εφοίτησε...» Αλλά ο Προσκυνήτηςέλειπεαπότον
ΑπρίλιοστηνAncona. για να γίνουν ανακρίσεις προς την κατεύθυνση αυτή, έπρεπε να τον περιμένουν να γυρίσει και, εξάλλου,
1. A.S.F., ό.π., Έγγραφο Dal Dip/to degli Affari Esteri Li 30 Luglio
1840 και (το ίδιο έγγραφο) στο A.S.P., ό.π. Ασφαλώς ένα όμοιο θα βρίσκεται στα Κρατικά Αρχεία του Λιβόρνου.
2. με υποτροφία Sardi στέλνεται για να σπουδάσει στην Πίζα ο Έκτωρ
Γιαννέλης (βλ. εδώ κεφ. «Πιστοποιητικά για την εισδοχή»).

αρμόδιος δεν ήταν αυτός, αλλά ο άλλος κομισάριος, γιατί ο Προσκυνήτης δεν κατοικούσε στην περιφέρειά του... 1
της δεν είναι στη δικαιοδοσία του γιατί μετακόμισε τον Σεπτέμβριο του 1839 στην οδό Cappotai και ύστερα στην οδό Del
Giardino και επομένως αρμόδιος για την έρευνα είναι ο κομισάριος του San Marco. Παρόλ' αυτά ο κομισάριος του S. Leopoldo
έδειξε μεγάλη προθυμία και έκαμε εξονυχιστικές έρευνες,μετους
«έμπιστους» του κι αυτός, και στο τέλος πείστηκε απολύτως ότι ο
Προσκυνήτης δεν ήταν ένοχος: «Ούτος είναι άνθρωπος μη νοήμων και ελαφρόμυαλος, πάμπτωχος και χωρίς κανένα εισόδημα.
Τα πρώτα έτη, κατά τα οποία ούτος ενεφανίσθη εις την πόλιν μας,
επρομηθεύθη, με την συνδρομήν μερικών ομοεθνών του, ένα πιεστήριον με στοιχεία ελληνικά και με αυτό ετύπωσε φυλλάδιον με
τίτλον calendario perpetuo και εσχεδίαζε να τυπώση ένα άλλο
έργον με τίτλον metodo d'imparare tutte le lingue [...] και
σθαι χωρίς κίνδυνον ζημίας, χωρίς κεφάλαια και με βέβαιον κέρδος...» Αλλά το μόνο που μπόρεσε να εκδώσει ο Προσκυνήτης
ήταν κάποια διαφημιστικά φυλλάδια για τα έργα αυτά. Δεν είχε
χρήματα ούτε για να ζήσει και αναγκάστηκε να δανειστεί 400
λίρες από κάποιον Carlo Pontonier που πουλούσε τυπογραφικά
στοιχεία. δεν μπόρεσε να εξοφλήσει το χρέος του κι ο Pontonier
του κράτησε το πιεστήριο. «Εκτός από το αναμφισβήτητον γεγονός ότι ο Προσκυνήτης, κατά την εποχήν κατά την οποίαν ετυπώθη η ρηθείσα επιστολή, δεν κατείχε ούτε το ιδικόν του ούτε
άλλο πιεστήριον, υπάρχει και ένας άλλος λόγος που τον αποκλείει,
ότι τα τυπογραφικά στοιχεία, τα οποία αυτός διέθετε δεν ήσαν
1. A.S.F., ό.π., αναφορά του Commissario di San Marco προς Sor
Consiglier di Stato General Maggiore Governatore Civile e Militare di
Livorno, Livorno 26 Αυγούστου 1840. η αναφορά του κομισάριου αυτού,
καθώς και εκείνου της περιφέρειας του S. Leopoldo, διαβιβάστηκαν στον
Pr. di Buon Governo από τον Governatore του Λιβόρνου με απόρρητο
έγγραφοτης4 Οκτωβρίου 1840, στο οποίο συνοψίζεται το περιεχόμενό τους.

όμοια προς εκείνα διά των οποίων ετυπώθη η επιστολή, σύμφωνα
με όσα ηδυνήθην να διαπιστώσω με την κατάλληλον παραβολήν».
Αλλά και οι άλλοι τυπογράφοι που τύπωναν ελληνικά στο Λιβόρνο, ο Pozzolini, ο Sardi και ο Ottolengi, είχαν όλοι τα ίδια
τυπογραφικά στοιχεία, αγορασμένα από τον Portonier«καιως
εκ τούτου απεκλείσθη ότι η εν λόγωεκτύπωσιςεξήλθεναπότα
πιεστήριά των».
Κατά καλή τύχη του κομισάριου βρέθηκε ένας Έλληνας «καλής πίστεως» που του έδωσε τη λύση του μυστηρίου: αυτή η επιστολή είναι πολύ καθαρά τυπωμένη και, αφού δεν βγήκεαπότο
πιεστήριο του Rossini από την Πίζα (μήπως Rosini;), είναι βέβαιο ότι έχει τυπωθεί στην Αθήνα, «όπου υπάρχει ελευθεροτυπία και όπου εμφανίζονται ακόμα και πολιτικά φυλλάδια, επιδείξαςεις εμέ εν προκειμένη εκείνο το οποίον εγώ θεωρώ σκόπιμον να εναποθέσω εις τας αξιοτίμους χείρας της Υ.Ε.καιτο
οποίον τιτλοφορείται II regno del Progresso» 1 .
Ο Έλληνας δεν αναφέρεται ως fiducciario (=έμπιστος,

1. Πράγματι το «εναπέθεσε» και ως τώρα βρίσκεταιστοA.S.F.,ό.π.
Είναι ένα αντίτυπο του βιβλίου-φυλλαδίου Η βασιλεία της Προόδου (έκδοσις δευτέρα), αρ. 1, έτος δ' της Προόδου (1839) τη 12 αριστείδους (Ιανουαρ:) εν Αθήναις. για το βιβλίο αυτό βλ. Κ. Λάππα, «Η "Πρόοδος"
του Σοφιανόπουλου», Ερανιστής 16 (1980). τα στοιχεία με τα οποία έχει τυπωθεί η σ. 82 του φυλλαδίου μοιάζουν με αυτά της επιστολής «προς τους Φιλέλληνας», ενώ το κυρίως κείμενο είναι τυπωμένο με διαφορετικούς χαρακτήρες. Περιέργως όμως, ακριβώς στη σ. 82, είναι σημειωμένες με το χέρι
οι
λέξεις «Stamperia di Eugenio Pozzolini». Ίσως ο αστυνομικός, που προφανώς δεν διάβασε το βιβλίο αφού δεν καταλάβαινε τη γλώσσα,δενπρόσεξε
τη σημείωση. Είναι εξάλλου πιθανό η σημείωση να μην δηλώνει το τυπογραφείο, όπου στοιχειοθετήθηκε η σελίδα, αλλά το κατάστημα, στο οποίο
πουλιόταν το βιβλιαράκι, αφού εκείνη την εποχή τα τυπογραφεία —τουλάχιστον της Πίζας— διέθεταν και βιβλιοπωλεία. Πρέπει πάντως να σημειωθεί
ότιοPozzolini ακριβώς είναι ο τυπογράφος που τύπωσε μυστικά το πατριωτικό ποίημα του Ανδρέα Ρηγόπουλου (βλ. εδώ, σ. 106) το τυπογραφείο
του Rosini στην Πίζα, που αναφέρεται στην αναφορά, ήταν το καλύτερο
της Τοσκάνης: ο Rosini (βλ. εδώ, σ. 39) είχε προμηθευτεί από το Παρίσι
χαρακτήρες του Firmin Didot και έκανε κομψές εκδόσεις σε στερεοτυπία.

σπιούνος). Ενδεχομένως δεν ήταν παρά ένας πατριώτης που προσπάθησε να καλύψει τους σπουδαστές της Πίζας, ίσως και άλλους
Λιβορνέζους πατριώτες. και το κατόρθωσε, επειδή η πρόθεσή του
συνέπιπτε με την πρόθεση των δύο κομισάριων και του Κυβερνήτη του Λιβόρνου, που επίσης ήθελαννααπομακρύνουναπότην
πόλη τους τις υποψίες για να απαλλαγούν και οι ίδιοιαπότις
ευθύνες: « Η υπόθεση αυτή [του Λιβορνέζου Έλληνα] μου φαίνεται εύλογη, εφόσον μάλιστα δεν υπάρχουν εν Λιβόρνω ελληνικαί
οικογένειαι έχουσαι νεαρούς σπουδαστάς εν Πίζη και ο μόνος ο
οποίος παρηκολούθησε Νομικάς σπουδάς εις το Πανεπιστήμιον
εκείνοέωςτοπαρελθόν έτος, ο Δόκτωρ Ευστάθιος Σούρμπης,
ουδέποτε παρευρέθη εις το γεύμα, το οποίον πραγματοποιούν
κατ' έτος οι συμπατριώται του την 25ην Μαρτίου. Ο αρχηγός
καιοδιευθύνων νους του εφετινού γεύματος εις το εστιατόριον Del Buon Gusto εν Borgo υπήρξε κάποιος Φωκάς, σπουδαστής, ο οποίος ενδεχομένως έδωσε προς τύπωσιν την προμνημονευθείσαν επιστολήν. Ο νέος αυτός δεν έχει σχέσεις και γνωριμίας
εν Λιβόρνο) και μάλλον είναι δυνατόν να έχει παραγγείλειτουποδειχθέν έντυπον εις άλλην Χώραν...» και ο κομισάριος τελειώνει
τηναναφοράτου με μια προσπάθεια να αποσείσει και την τελευταία υποψία ότι η προκήρυξη τυπώθηκε στο Λιβόρνο κάτω από
τη μύτη των αρχών: « Η ύπαρξις της ημερομηνίας εν Λιβόρνω
δεναποτελείαπόδειξινουδεμίαν [...] απεναντίας [...] χρησιμοποιούν ενδείξεις ικανάς να αποσπάσουν την προσοχήν απότην
πραγματικήν πηγήν προελεύσεώς της...» 1

1. A.S.F., ό.π., Αναφορά Dal commissariato di S. Leopoldo di
Livorno al Sig. Cons, di Stato General Maggiore Governatore della
Città e Porto di Livorno της 3 Οκτωβρίου 1840. ο Φωκάς που αναφέρεται σε πολλά έγγραφα της υποθέσεως αυτής είναι ο Γεράσιμος του Νικολάου από την Κεφαλονιά. Έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις τον Ιούνιο του
1838 δυνάμει επιστολής της Γεν. Γραμματείας του Κράτους της 8 Ιουνίου
1838. ελαβε το προνόμιο να υποβληθεί στην τελευταία εξέταση στο τέλος
του τρίτου έτους των σπουδών του (A.S.P., Università, DI 195, Re
per gli esami d'ammissione 1836-1845, No 301, και DI 72, Ruolo degli

πιθανότατα, τελειώνει και η υπόθεση. Ο Πρόεδρος της Χρηστής
Κυβερνήσεως θα έστειλε μάλλον κι αυτός την αναφορά του στο
Υπουργείο Ε ξ ω τ ε ρ ι κ ώ ν και το ζήτημα εθεωρήθη λήξαν.

ΣΧΟΛΙΟ

εδώ είναι μια κινηματογράφηση του αστυνομικού μηχανισμού της
Τοσκάνης εν πλήρει δράσει. Πρόκειται σαφώς για έναν μηχανισμό

Scolari ammessi agli studi..., No 977). Εισαγωγικές εξετάσεις έδωσε «in
lingua greca», αρα δεν ήταν τόσο ανελλήνιστος ώστε να έχει γράψει το κείμενο της επιστολής. Πήρε πτυχίο Δημοσίου Δικαίου στις 6 Ιουνίου 1840
(Università, D II, 10, No 766). Είναι το ίδιο πρόσωπο που πρωτοστατεί
στην υπόθεση
της
εκφοράς (εκεί Ιωάννης Γεράσιμος Φωκάς) και τελικά
καταδικάζεται σε κατ' οίκον περιορισμό. Όσο για τις σχέσεις τουμετην
παροικία, υπήρχαν και μάλιστα ήταν πολύ στενές: το 1845 βαφτίζεται στο
Λιβόρνο ο γιός του Γεράσιμου Φωκά από την Κεφαλονιά «και της νομίμου
Συζύγου αυτού κυρίας Άννης Καστάλη, καθολικής εκ Πείσης και ωνομάσθη
Νικολάκης, Αλέξανδρος και Ιωάννης...» (Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη
261). Άραγε ο Γεράσιμος γνώρισε την Άννα (Castalli ασφαλώς) μετά την
αποφοίτησή του η ήταν μαζί της στα Bagni di S. Giuglano ; Πατέρας του
Γεράσιμου είναι ο Νικόλαος Φωκάς Ρεπούμπλικας που «αναστάτωσε τη
Χώρα» στην επανάσταση του 1849 στην Κεφαλονιά (Σπ. Μυλωνά, Ηλίας
Ζερβός, Επτανησιακός ριζοσπαστισμός, Αθήνα 1969, σ. 19) και υπήρξε
ιδρυτικό μέλος του Δημοτικού Καταστήματος το 1847 (Ντ. Κονόμου,
Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος

και η Ένωση της Επτανήσου, Αθήνα 1964,

σ. 29). Ο άλλος Έλληνας που αναφέρεται στο έγγραφο είναι ο Ευστάθιος
Σούρμπης του Μάρκου από τη Λευκάδα. Έδωσε εισαγωγικέςεξετάσειςτον
Ιούνιοτου1837 (A.S.P. Università, DI 195, ό.π., No 157), ελαβε το προνόμιο να δώσει την τελευταία εξέταση στο τέλος του Γ' έτους των σπουδών
του (Università DI 72, No 797) και πήρε πτυχίο Δημοσίου Δικαίου στις
6 Ιουνίου 1839 (Università D II, 10, No 586).

φλύαρο, προσηλωμένο στους τύπους, πομπώδη στις εκφράσεις
του, αλλά όχι αναποτελεσματικό. Τα όργανά του καταναλίσκουν
πολύν χρόνο στο γράψιμο, αλλ' αυτό συνεπάγεται τη λεπτομερή
διαβίβαση των πληροφοριών από τα κατώτερα προς τα ανώτερα
κλιμάκια —απαραίτητο γνώρισμα ενός συγκεντρωτικού κράτους—
καθώς και την άμεση και πιστή εκτέλεση των διαταγών. Α π ό το
ύφος των εγγράφων συνάγεται ότι οι αξιωματούχοι οποιασδήποτε
βαθμίδας δεν επιζητούν άλλο παράνααποδείξουνμεέργακαιμε
λόγια, κάποτε στο έπακρο στομφώδη, την αφοσίωσή τους προς
τον Αρχιδούκα και το ζήλο τους για το καθήκον. Οσάκις ο ζήλος αυτός τείνει να γίνει υπερβάλλων, η Προεδρία τους ανακαλεί
στην τάξη.
Έ ν α δίκτυο εμπίστων πληροφοριοδοτώνεξασφαλίζειστην
αστυνομία, και μέσω αυτής, στον Πρόεδρο, την πλήρη ενημέρωση
γιαοτιδήποτεσυμβαίνει, ακόμα και στους πιο ιδιωτικούς χώρους.
Εκτός από τους μόνιμους πληροφοριοδότες, μερικοί φιλήσυχοι
πολίτες της Πίζας —σε στιγμές που αισθάνονται ότι απειλείται
ηησυχία τους— δεν φαίνονται απρόθυμοι να βοηθήσουν το έργο
τωναρχών. Τηνπαρακολούθηση, που ώρες-ώρες φαίνεται να καταντάει αυτοσκοπός, διευκολύνει το στενό, σχεδόν οικογενειακό, περιβάλλον της Πίζας. Πράγματι «αναπνέει κανείς έναν αέρα ιταλικής επαρχίας»: γεγονότα ασήμαντα με τα σημερινά κριτήρια, συγκλονίζουν την πόλη και κινητοποιούν πλήθος υπαλλήλους. Οι σημασίες είναι άλλες και ο χρόνος μοιάζει ανεξάντλητος. το λεκτικό
τωνεγγράφωναναδεικνύειτηδουλοπρέπεια ως κύριο χαρακτηριστικό της στάσης των διαφόρων υπαλλήλων, χωρίς να εξαιρούνται οι δικαστές που δέχονται κι αυτοί με προθυμία τις «υποδείξεις» του Προέδρου. Ό σ ο για τα έγγραφα της Προεδρίας, ακόμα
κι αν δεν υπήρχαν άλλες μαρτυρίες, θα αρκούσαν για να καταδείξουν το είδος της πατρικότητας της Χρηστής Κυβερνήσεως.
είναι η ευαισθησία του φοιτητικού κόσμου της Πίζας στα πολιτικά μηνύματα. Αρκεί ένα έναυσμα να τροφοδοτήσει τις φιλελεύθερες ιδεολογίες για να κινητοποιηθεί ο ενθουσιασμός και να εκ-

εκδηλωθούν ριψοκίνδυνες συμπεριφορές που δημιουργούν μικρά μέτωπα εναντίον της εξουσίας. Καθώς οι πληροφοριοδότες μας εισάγουν στις ιδιαίτερες συνομιλίες τους, διακρίνουμε στη στάση
των φοιτητών τη γνωστή «ελευθερία» που επιτρέπει στη φοιτητική νεολαία ο χαρακτήρας της ως «μεταβατικήςομάδας».στη
συγκεκριμένη πάντως περίπτωση και υπό την επίδραση της ειδικής συγκυρίας, η γενική αύτη συνθήκη οδηγεί σε συμπεριφορές
«ηρωικές» υπαγορευόμενες από φιλελεύθερες ρομαντικές ιδεολογίες.
Ειδικότερα για τους Έλληνες που πρωταγωνιστούνκαιστις
τρεις υποθέσεις η συγκυρία λειτουργεί διπλά: ανήκουν σ' ένα
έθνος που μόλις έχει βγει από τον πολυαίμακτο αγώνα του 182127 και συμπίπτει να βρίσκονται σε μια χώρα που πορεύεται, την
ίδια ακριβώς εποχή, σε παράλληλους δρόμους. Η συνταύτιση
της στάσης τους με των Ιταλών συναδέλφων τους είναι φυσικό
επακόλουθο.
αφορά στον ιταλικό αγώνα καταδεικνύει η υπόθεση της μικρής
εξέγερσηςτου1830. Η υπόθεση της εκφοράς του Αναστασίου
Σάλτα είναι ακόμα πιο χαρακτηριστική του είδους της αλληλεγγύης που μπορεί να αναπτυχθεί μεταξύ ετεροεθνών και ετεροδόξων σε ορισμένες Ιστορικές περιστάσεις. Πρόκειται για μια προσπάθεια να τηρηθούν εκείνα ακριβώς τα έθιμα που προσιδιάζουν
στους Έλληνες και στους Ορθοδόξους. Σ' αυτήν ακριβώς την προσπάθεια οι Ιταλοί Καθολικοί πρωτοστατούν μαζί με τους Έλληνες συμμεριζόμενοι τους κινδύνους του εγχειρήματος.
Αλλά και το είδος της σχέσης μεταξύ των Ελλήνων αναδεικνύεται από την υπόθεση αυτή. Η προθυμία των συμφοιτητών
του Σάλτα να φροντίσουν ώστε να του αποδοθούν οι μεταθανάτιες
τιμές και ο τρόπος, με τον οποίο ενέργησαν προς τις αρχές, αποκαλύπτουν τους στενούς μεταξύ τους δεσμούς. Ακόμα κι αν η
συμπεριφορά τους σ' όλο το διάστημα της περιπέτειας είχε χαρακτήρα συμβολικό, δεν παύει να εκφράζει μια νοοτροπία διαποτισμένη από το ηρωικό πνεύμα και τον ρομαντισμό της εποχής.

Ί σ ω ς δεν ήταν εξ αντικειμένου μεγάλος ο κίνδυνος στον οποίο
εκτέθηκαν αρνούμενοι να δηλώσουν μετάνοια «διά να μην αμαυρώσουν το όνομά των» —όπως εξάλλου απέδειξαν τα πράγματα—,
αλλά το βάρος των πραγμάτων δεν μετριέται πάντα με τα ίδια
σταθμά. στην ίδια τέλος υπόθεση γίνονται νύξεις για τη συμμετοχή των Ελλήνων στη Giovane Italia, ένα θέμα πολύ σημαντικό, που μένει ακόμα αδιερεύνητο.
σότερο ο εορτασμός της επετείου. Υπάρχουν κάποιοι που «διαθέτουν κύρος και επιρροήν μεταξύ των ομοεθνών των». δεν φαίνεται από πουθενά ότι έχουν αναδειχθεί με οποιονδήποτε τυπικό
τρόπο. Είναι τα πρόσωπα εκείνα που η δυναμικήτωνομάδωναναδεικνύει για να αποδέχονται τις ευθύνες. Ό π ω ςαποδεικνύειη
υπόθεσητηςεκφοράς,αυτοίκαιπληρώνουν. Αναδεικνύονται εξάλλου μόνο και μόνο γιατί εκφράζουν τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά
της ομάδας. Κάποια στιγμή, με την ίδρυση του «Φιλολογικού συλλόγου», μερικά τέτοια πρόσωπα παίρνουν το χρίσμα και με εκλογές.
Η προκήρυξη που κυκλοφόρησε μετά το γεύμα της επετείου
δεν είναι μια πράξη συμβολική. Ο εορτασμός δεν ήταν τότε προσπάθεια συντηρήσεως της ιστορικής μνήμης, αλλά εξ αποστάσεως
συμμετοχή στον αγώνα της Επτανήσου και, όπως φαίνεται στον
κατάλογο, δεν πήραν μέρος σ' αυτόν μόνο Επτανήσιοι. Αλλά και
το ίδιο το γεύμα, που τα έγγραφα μας επέτρεψαν να παρακολουθήσουμε σαν να ήμαστε καλεσμένοι, είναι ενδεικτικό του τρόπου
με τον οποίο συνδυάζονται, σε ανάλογες στιγμές, ο αγωνιστικός
παλμός και το κρασί.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΛΕΟΝΤΑΡΑΚΗΣ1

Διά την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του
Γύρω στα 1830 το σώμα των Ελλήνων, που κυκλοφορούν μεταξύ Λιβόρνου και Πίζας προξενώντας αδιάκοπο πονοκέφαλο στον
Κυβερνήτη και στους υφισταμένους του, πλουτίζεται με νέο αίμα:
διάφοροι φοιτητές, που έχουν συμπληρώσει τον κύκλο της φοιτήσεως και τις προπαρασκευαστικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο
της Μπολόνια, έρχονται στην Πίζα για να πάρουν πτυχίο 2 και
άλλοι, σε διάφορα στάδια των σπουδών τους, φεύγουν από τη
Μπολόνια για την Πίζα εξαιτίας των ταραχών στο παπικό κράτος. Ανάμεσα σ' αυτούς ο Διονύσιος Λεονταράκης από τη Ζάκυνθο που, σε συντομότατο χρονικό διάστημα, επρόκειτο να αναδειχθεί ως «ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος του εκδοτικού κόσμου
της Πίζας στη δεκαετία του '30» 3 .
1. Το κεφάλαιο αυτό είναι μια ημιτελής βιογραφία. Μολονότι εν πολλοίς βασίζεται στα αρχεία της αστυνομίας, δεν κατατάχτηκε στην προηγούμενη ενότητα και εξαιτίας του περιεχομένου του και επειδή πολλά στοιχεία
του προέρχονται από βοηθήματα η δημοσιευμένες πηγές. και είναι ημιτελής
η βιογραφία επειδή το θέμα «Διονύσιος Λεονταράκης» είναι ένα puzzle,
με το οποίο μπορεί να παίζει κανείς για χρόνια.
2. Στα πανεπιστήμια του παπικού κράτους χρειαζόταν ομολογία Καθολικής πίστεως για την απονομή πτυχίου, ενώ κάτι τέτοιο δεν ίσχυε στην
Τοσκάνη. Βλ. εδώ, κεφ. «η τελετή της απονομής».
3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 83.

Φαίνεται ότι ο Λεονταράκης έφτασε στην Πίζαστιςαρχές του
1831. Μάλλον δεν υπέβαλε ποτέ γραπτή αίτηση διαμονής. Η
άδειατουδίδεται με ένα έγγραφο της Προεδρίας προς τον Κυβερνήτη της Πίζας (ημερομηνία 21 Απριλίου 1831), με το οποίο
παρέχεται «άδεια διαμονής εις την πόλιν αυτήν κατά το διάστημα
των σπουδών των εις τους νεαρούς Μαρίνον Λοβέρδον, Χριστόδουλον Λουκίσσαν και Ανδρέαν Θεοδωράκην»1. στο τέλος του
εγγράφου υπάρχει ένα είδος συμπλήρωσης: «επειδή ο Διονύσιος
Λεονταράκης, επίσης Έλλην, δηλώνει ότι έχει ανάγκην να παραμείνει επί τι διάστημα εν Πίζη διά να εξασφαλίσει την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του, παρακαλώ την εξοχότητά
σας να παράσχει και εις αυτόν τον ξένον άδειαν παραμονής διά
το χρονικόν διάστημα, το οποίον η Σωφροσύνη σας θα κρίνει
ενδεδειγμένον»2.
Α π ό το αιτιολογικό της άδειας φαίνεται ότι ο Λεονταράκης,
μολονότι προέρχεται από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, δεν
έρχεται τότε στην Πίζα ως φοιτητής 3 . Πολύ αργότερα (το 1838),
θα αποταθεί, πάλι προφορικά, στο Πανεπιστήμιο της Πίζας «εκθέτοντας και αποδεικνύοντας ότι έχει λάβει το δίπλωμα Baccelliere, αφού έδωσε τις προβλεπόμενες από το Πανεπιστήμιο αυτό
εξετάσεις», για να ζητήσει να δώσει εκεί τη δεύτερη προπαρασκευαστική και την τελευταία εξέταση 4 .
1. Στους καταλόγους αναγράφονται: Λοβέρδος Μαρίνος του Ιωάννου 1831 (χωρίς πτυχίο), Λοβέρδος Μαρίνος του Σπυρίδωνος (πτυχίο 9Ιουλίου
1831) και Λουκίσσας Χριστόδουλος του Φραγκίσκου (πτυχίο 9 Ιουλίου
1831), και οι τρεις από την Κεφαλονιά. Θεοδωράκης δεν υπάρχει πουθενά.
2. A.S.P., Governatore 88, affare 161.
3. Το πιθανότερο είναι ότι ο Λεονταράκης θέλει να αποκρύψει το παρελθόν του στη Μπολόνια. Αν δήλωνε φοιτητής, θα έπρεπε να προσκομίσει
πιστοποιητικό καλής διαγωγής από το πανεπιστήμιο, όπου είχε φοιτήσει
(βλ. εδώ, κεφ. «Πιστοποιητικά για την εισδοχή).
4. A.S.P., Università, Β II12, a. 1838, ρ. 60: εγγραφο της 30 Απριλίου 1838 από τον Provveditore του Πανεπιστημίου προς την Segreteria
di Stato. η αίτηση του Λεονταράκη υποστηρίζεται από τον Provveditore
ως «σύμφωνη με τις διατάξεις του κανονισμού».

κυρίας Λεονταράκη. δεν είναι καν βέβαιο αν είναι υπαρκτό πρόσωπο γιατί δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού ούτε σε ελληνικές ούτε
σε Ιταλικές πηγές και εξάλλου ο Λεονταράκης ήταν 21 χρόνων
όταν έφτασε στην Πίζα. Πάντως «η κυβέρνηση του Μεγάλου
Δουκάτου, που αργότερα θα αναθυμόταν με πίκρα την απόφασή
της εκείνη, επέτρεψε στον Έλληνα να εγκατασταθεί στην Πίζα,
όπου πολύ σύντομα έγινε το κέντρο μιας Ομάδας νέων, στην οποία
συνδυάζονταν ιδέες εθνικής απελευθέρωσης και ελπίδες για κοινωνική αναμόρφωση: του Mayer, του Oreste Raggi, του Rosellini
μα ακόμα και του Montanelli...» 1
Η άδεια διαμονής που δόθηκε στον Λεονταράκη είναι σύμφωνη με την πάγια πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως, που πρόβλεπε ανοιχτά σύνορα και στενή παρακολούθηση των ξένων. Ί σ ω ς
όμως οι αρχές να ενισχύθηκαν στην απόφασή τους από παρέμβαση
τουΆγγλουπρεσβευτή στη Φλωρεντία που προστάτευε τον Λεονταράκη 2 . Είναι εξάλλου πιθανό να μην γνώριζαν στη Φλωρεντία
την πολιτική δράση του Λεονταράκη στη Μπολόνια. Ο Roberto
Pertici, που φαίνεται να έχει κάμει σχολαστική έρευναγιατην
προσωπικότητα και τη δράση του Λεονταράκη (όχι όμωςκαιστα
αρχεία τουΒατικανού), αναφέρει ότι αναγκάστηκε να μεταβεί
στην Πίζα «ακολουθώντας και στο ζήτημα αυτό το δρόμο πολλών συμπατριωτών του που, μετά τη συμπλήρωση των σπουδών
τους στη Μπολόνια, ζητούσαν από την κυβέρνηση της Τοσκάνης
τηνάδειαναλάβουν το δίπλωμα στην Πίζα...» 3
1. Roberto Pertici, ό.π., σ. 86.
2. Π. Χιώτη, Ιστορικά Απομνημονεύματα Επτανήσου, τόμ. 7ος,
Βιβλιοπωλείο Διονυσίου Νότη Καραβία, Αθήνα 1981, σ. 89.
3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 86. σε υποσημείωση της ίδιας σελίδας ο Pertici αναφέρει ότι στην Πίζα πήρε πτυχίο το 1830 αλλος ένας Λεονταράκης,
ο Σπυρίδων του Ιωάννου, «συγγενής, ίσως και αδελφός, του Διονυσίου,
οποίος, προερχόμενος από τη Μπολόνια, πήρε δίπλωμα μόνο στο Δημόσιο
Δίκαιο και όχι στο Ποινικό, ως μη Καθολικός». Στο Λεξικόν Ζακύνθου
δεν
φαίνεται αν πρόκειται για την ίδια οικογένεια. Ο Ζώης αναφέρεται διά

Η πληροφορία για επαναστατική δράση του Λεονταράκη στη
Μπολόνια προκύπτει από ελληνικές πηγές: «Μετέσχε του επαναστατικού της Βολωνίας κινήματος κατά του πάπα, το 1830, και
καταδιωχθείς κατέφυγεν εις Τοσκάνην και εκείθεν επέστρεψεν
εις την Ζάκυνθον» 1 . Διεξοδικότερα αναφέρεται στο ζήτημα αυτό
Ε λ λ ή ν ω ν σπουδαστών, πολλά εμόχθησαν καθ' όλον το διάστημα
του αγώνος [...] Ο Λεονταράκης υπέρ των Φιλελευθέρων πολλά
μοχθήσας εγένετο και διοικητής του Φάνου...» Μετά την κατάπνιξη του κινήματος, «ο Λεονταράκης μετέβη εις Πίζαν ένθα
εφοίτησεν εις το Πανεπιστήμιον εκ νέου...» 2
μακρών στον Διονύσιο Λεονταράκη και ύστερα, επίσης διά μακρών, στον
Ιωάννη Λεονταράκη του Εμμανουήλ, τον αδελφό του Σολωμού, και σημειώνει ότι σπούδασε «εν Παδούη», ενώ είναι πτυχιούχος της Πίζας (βλ.
εδώ Καταλόγους) προερχόμενος από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια (βλ. Ν.
Τωμαδάκη, Βασική Βιβλιοθήκη 15, σ. νγ'). στην Πίζα ο Ιωάννης πρωτοεμφανίζεται το ακ. έτος 1825-26 και παρακολουθεί κανονικά. η στήλη
του έτους 1824-25, όπου θα έπρεπε να αναγράφεται η προέλευσή του, είναι
κενή. Κενές είναι και οι στήλες μετά το 1825-26, αρα έπαψε να παρακολουθεί στην Πίζα. Πτυχίο παίρνει μετά 7 χρόνια, το 1833 (A.S.P. Università, Dl 10, No 1110). Μετά τον Διονύσιο και τον Ιωάννη του Εμμανουήλ,
ο Ζώης συνεχίζει: «Ιωάννης Δημητρίου, ου τέσσερα τέκνα, εξ ων Διονύσιος και Σπυρίδων. ο αυτός Ιωάνης απέθανεν 15 απρ. 1831. —Σπυρίδων
του Ιωάννου θανόντος το 1831, σπουδάσας νομικά εν Ιταλία, διωρίσθη
δικαστής εν Ναυπλίου το 1834». να λοιπόν ο Σπυρίδων του Ιωάννου. Αλλά
το ερώτημα παραμένει: ο αδελφός του ο Διονύσιος είναι ο Λεονταράκης
της Πίζας; και υπάρχει συγγένεια με τη διακλάδωση Εμμανουήλ με Αγγέλικα Νίκλη; Όσο για το ότι πήρε ο Σπυρίδων δίπλωμα μόνο Δημοσίου
Δικαίου, το εμπόδιο δεν ήταν το δόγμα: ήταν προνόμιοτωνΕλλήνων να
απαλλάσσονται από το Ποινικό Δίκαιο (βλ. κεφ. «η διαδρομή των σπουδών»).
1. Λ. Ζώη. Λεξικόν Ζακύνθου, ό.π., σ. 349. επίσης Π. Χιώτη, ό.π.,
σ. 88. για τη μαρτυρία του Καιροφύλλα, βλ. εδώ, κεφ. «Viva Italia».
2. Σπ. δε Βιάζη, «Διονύσιος Λεονταράκης», περ. Ποιητικός Ανθών,
Ζάκυνθος, έτος Α', Φεβρουάριος 1887, αρ. 21, σ. 318. Κατά το ίδιο άρθρο, το 1820 ο Λεονταράκης «εφοίτησεν εις το Πανεπιστήμιον της Παβίας
και υστέρα εις εκείνο της Βονωνίας». Αν αληθεύει η πληροφορία του Ζώη

τη δράση του Λεονταράκη πριν από το 1830 στους κύκλους των
γραμμάτων. «Ανήκει», γράφει ο R. Pertici, «σε κείνη την Ομάδα
των Επτανησίων διανοουμένων (θυμίζω τους πιο γνωστούς: Μάριος Πιέρης, Ανδρέας Μουστοξύδης, Αντώνιος Παπαδόπουλος,
Αιμίλιος Τυπάλδος), όλοι —ποιος λίγο ποιος πολύ— με δράση
στηνΙταλίατηνπρώτη πεντηκονταετία του '800, είτε ως μεταφραστές, κυρίως από τα αρχαία ελληνικά, είτεωςεκδότεςκαι
λόγιοι. στα χρόνια της Παλινόρθωσης, ένα κέντρο, στο οποίο πολλοί από τους νεότερους συγκεντρώνονταν, ήταν η Μπολόνια, όπου
συνδύαζαν τη φοίτηση στην ιδιωτική σχολή του φιλοσόφου Paolo
Costa με τις σπουδές της Νομικής η της Ιατρικής» 1 .
Pier Lisandro Polidoros, «τον πλούσιοΈλληνα,στονοποίοο
Leopardi παρέδιδε μαθήματα Λατινικών στη Μπολόνια τον χειμώνα 1825-26, και τον κόμητα Ερμάνο Λούντζη» 2 .

ότι γεννήθηκε το 1809, ο Δ. Λεονταράκης ήταν φοιτητής στην Παβία στα
11 χρόνια του! Όσο για τη χρονολογία θανάτου του, είναι 1848 στον Ζώη
(«η ασθένεια τον έσυρεν εις τον τάφον εις το 39ον έτος της ηλικίας του») και
1849 στον δε Βιάζη. Ο Δε Βιάζης ωστόσο, με την χαρακτηριστική του
υπευθυνότητα, δεν αναφέρει χρονολογία γεννήσεως: «Εγεννήθη κατά τας
αρχάς του παρόντος αιώνος...» Βλ. επίσης Αντ. Λιάκου, «Η διάθλαση
τωνεπαναστατικώνιδεών...»,ό.π.,σ. 122, σημ. 4.
1. R. Pertici, ό.π., σ. 83. η φοίτηση στη σχολή του Costa, παράλληλα με τη σχολή της Νομικής στο Πανεπιστήμιο, κίνησε ίσως τον Ζώη
να γράψει ότι ο Λεονταράκης «εσπούδασεν εν Βονωνία φιλοσοφίαν». Πρβ.
και Lettere

inedite

di Paolo

Costa, Firenze, per Ricordi e Compagno

1838, σ. 37, γράμμα του Costa προς τον Μαρκήσιο Luigi Biondi από Μπολόνια προς Ρώμη της 22 Αυγούστου 1833: «Ίδρυσα [ιδιωτική σχολή], αλλά
μόνο για τους Έλληνες. η πόρτα του σπιτιού μου ήταν πάντα κλειστή για
τους νέους του παπικού κράτους». με τον Λεονταράκη ο Costa συνδέθηκε
με στενή φιλία που διατηρήθηκε και μετά την αναχώρηση του νεαρού σπουδαστή για την Πίζα (βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφα αρ. 36, 37 και 38).
2. Ο Ερμάνος Λούντζης πήρε πτυχίο Νομικής στην Πίζα το 1827.
η στενή σχέση του με τον Διονύσιο Λεονταράκη φαίνεται, μεταξύ άλ
απότην«Necrologia» του Ερμάνου Λούντζη για τον Λεονταράκη και

Ο Διονύσιος Λεονταράκης ήταν ακόμα στη Μπολόνια όταν
τελείωσε τη γνωστή μετάφραση των Χαρακτήρων
του Θεοφράστου. Ο πρόλογος του έργου και τα δύο πρώτα κεφάλαια δημοσιεύτηκαν σ' ένα περιοδικό της Μπολόνια το 1826 1 . το 1827 εκδόθηκε ένα μέρος του έργου, πάλι στη Μπολόνια, από την T i p o grafia T u r c h i , Veroli e C o m p a g n i 2 . Ένα άλλο μέρος του έργου
δημοσιεύτηκε στο τεύχος που εκδόθηκε από τον οίκο Nobili e
C o m p , το 1829 με την ευκαιρία των γάμων της M a r i a P a l l a v i cini και του A l e s s a n d r o R u s c o n i 3 . Α λ λ ά και η πρώτη σχολιασμένη

το άρθρο του Λεονταράκη «Sulle poesie di Carlo Pepoli... Epistola αι
conte Ermano Lungi Zacinthio» (βλ. παρακάτω). για τον κύκλο των
Ελλήνων στηΜπολόνια και τη σχολή του Costa μιλάει ο ίδιος ο Ερμ.
Λούντζης: «...Υπήρχε τότε εν Βονωνία εκλεκτός όμιλος γλαφυρών ποιητών
και πεζογράφων τιμώντων εαυτούς και την πατρίδα [...] μεταξύ των ανδρών εκείνων ως αετός περιίπτατο ο διδάσκαλός μου...» (Ανέκδοτα κείμενα-Αυτοβιογραφία-Αλληλογραφία, εκδ. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων
βιβλίων, Αθήνα 1962, σ. 53).
1. Οι σελίδες με το κείμενο του Λεονταράκη βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη
του Πανεπιστημίου της Πίζας (Mise. Ferrucci 51.4). Υπάρχει η ημερομηνία 28 Φεβρουαρίου 1826 No 8, αλλά λείπει η ένδειξη για τον τίτλο του
περιοδικού. ένα ακόμα αντίτυπο, επίσης κολοβό, στα Mise. Ferrucci 97,
op. 6. στην πρώτη σελίδα υπάρχει η υποσημείωση: «ο κύριος Λεονταράκης,
Έλληνας, είναι φίλος μου. η ψυχή του είναι ευγενής, το πνεύμα του οξύ:
και τον θεωρώ ακαταπόνητο στην αναζήτηση του αληθούς. (Σημείωση του
Ballanti)».
2. Ένα αντίτυπο της σπανιότατης αυτής έκδοσης βρίσκεται στην Εθνική
Βιβλιοθήκη της Αθήνας. (Ε.Φ. 12520). Επιγράφεται Caratteri di Teofrasto, volgarizzati da Dionigi Leondarakys dal Zante και έχει αφιέρωση
A. Demetrio Travassaris del Zante [...] coronatosi meritamente in
Medicina nel Pisano Archigimnasio, l'amico suo Dionigi Leondarakys.
Περιλαμβάνει, μεταφρασμένα σε γλαφυρότατα Ιταλικά και ασχολίαστα, τον
πρόλογο και τα κεφάλαια I-XVII. Αλλο αντίτυπο στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας, Mise. Ferrucci 97, op. 7.
3. Πρβ. Ζώη, ό.π., σ. 349: «Ο κόμις Παλαβιτσίνι προσέλαβε τον Λ.
ως παιδαγωγόν των τέκνων του και διευθυντήν της βιβλιοθήκης του». ένα
αντίτυπο βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας, Misc.
Ferrucci 97, op. 8, και επιγράφεται «Per le Faustissime Nozze dei Nobili

σμένη έκδοση ολόκληρου του έργου έγινε επίσης στη Μπολόνια
απότονίδιο οίκο (Nobili e Comp. ) το 1830,μεαφιέρωσηστον
Paolo Costa, «ποιητή, ρήτορα φιλόσοφο, που επάξια κατατάσσεται ανάμεσα στις μεγάλες δόξες της Ιταλίας του δέκατου ένατου αιώνα». Είναι ακριβώς η έκδοση που απέσπασε τους επαίνους του Tommaseo στην Ανθολογία 1.
Η έκδοση είναι γνωστή στην ελληνική βιβλιογραφία 2. Ε κ ε ί νο που ήταν άγνωστο είναι μια σύμπτωσηπουαναδεικνύειτην
κοινότητα των ενδιαφερόντων της ελληνικής και της Ιταλικής νεολαίας την εποχή του πρώιμου Risorgimento. Ηεπισήμανσηανήκει στον R. Pertici: «... με τη μετάφραση των Χαρακτήρων ερωτοτροπούσε για καιρό ο Leopardi και μιλάει για το ζήτημα αυτό
τον Δεκέμβριο του 1824 (επιστολή προς G. Melchiori, Roma,
Recanati 22 dicembre 1824, in G. Leopardi, Lettere, a cura
di F. Flora, Milano 1949, p. 504) [...] στις 21 Οκτωβρίου
(1825) ο Λεοπάρντι πρότεινε στον Stella την έκδοση "μιας συλλογής μικρών ηθικολογικών έργων διαφόρων Ελλήνων συγγραφέων, μεταφρασμένων στα καλύτερα ιταλικά που μπορώεγώνα
γράψω". στη σειρά αυτή, που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, θα
περιλαμβάνονταν οι Χαρακτήρες, από τους οποίους ο Leopardi
είχε μεταφράσει τον πρόλογο και το πρώτο Κεφάλαιο [...] Είναι

από
και

Signori La Contessa Maria Pallavicini ed il Marchese Alessandro Rusconi-Patrizi Bolognesi».
1. No 142, Οκτώβριος 1832, σ. 117. Αντίτυπο βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας, Mise. Ferrucci 21, op. 3. στη
σελίδα του τίτλου υπάρχει χειρόγραφη αφιέρωση, οπού διαβάζεται με δυσκολία «All'Egregia Signora, Cateri.a Frances: Ferrucci in segno di
stima- L'autore».
2. Βλ. Λ. Ζώη, ό.π., Π. Χιώτη, ό.π. η έκδοση των Χαρακτήρων
τους
Turchi, Veroli e comp, το 1827, καθώς και η έκδοσή τους στην
Πίζα το 1834, αναφέρονται από τον Emile Legrand, ό.π., τόμ. I, αρ. 1097
1209 αντίστοιχα. η έκδοση από τους Nobili e comp, του 18 αναφέρεται στο Nakis Pierris, Bibliographie Ionienne, suppléments à la
prescription
raisonnée des ouvrages publiés
par Emile Legrand, Athènes 1966.

par les Grecs de Sept-Iles

μ ή π ω ς μια σύμπτωση ότι ο L e o p a r d i και δ Λεονταράκης είχαν
δουλέψει στο ίδιο κείμενο, τους ίδιους μήνες, στην ίδια πόλη, στην
οποία —μεταξύ άλλων— σύχναζαν στο ίδιο περιβάλλον; Είναι
γνωστή η οικειότητα του L e o p a r d i με τη σχολή του Costa [...]
η φιλία του με τον Παπαδόπουλο κτλ. δεν προκύπτει παρόλ' αυτά
ότι ο L e o p a r d i θυμάται ποτέ την μετάφραση των Χαρακτήρων
πουέγινεαπότοννεαρό Έλληνα: " Σ ' όλη τη Μπολόνια, μια
πόλη με 70.000 ψυχές, μετριώνται τρία πρόσωπα που ξέρουν ελληνικά [εννοείται αρχαία] κι ο θεός ξέρει πως", έγραφε ο L e o p a r d i [...] Είναι μήπως ο Λεονταράκης ένας από τους τρεις;» 1 .
γεγονός ότι ο Λεονταράκης, σχεδόν αμέσως μόλιςέφτασεστην
Τοσκάνη, έγινε το σημαντικότερο μέλος της εταιρείαςπουανέλαβε να συνεχίσει το έργο του πιο διάσημου εκδότη της Πίζας:
του G i o v a n n i R o s i n i 2 . Τα μέλη της εταιρείας, στην οποία ουσια1. Roberto Pertici, ό.π., schieda 29, σ. 100. αν πιστέψουμε τη χρονολογία γεννήσεως που μας δίνει ο Ζώης, δ Λεονταράκης μεταφράζει Θεόφραστο στα 17 του. ο Leopardi στα 16 του είχε μεταφράσει τον Ησύχιο
και στα 19 του άρχιζε τη μετάφραση της Οδύσσειας. η φιλία του Antonio
Papadopoli με τον Leopardi φαίνεται καθαρά στα γράμματα του Παπαδόπουλου προς τον Gian Pietro Vieusseux από Βενετία προς Φλωρεντία
της περιόδου 1824-1831 (Carteggio Vieusseux 78, 79-110, Firenze, Biblioteca Nazionale). στα ίδια γράμματα είναι συχνότατες οι αναφορές
στον Μουστοξύδη και στον Pieri.
2. ο Rosini είχε αρχίσει την εκδοτική σταδιοδρομία τουσταχρόνια της
Γαλλοκρατίας και αναδείχθηκε σε μεγάλο εκδότη με μια λαμπρή έκδοση
του Ναπολεόντειου Κώδικα. Σύντομα έγινε ο μοναδικός Πιζάνος εκδότης
που απόχτησε φήμη σ' όλη την Ιταλία. Συγγραφέας ο ίδιος, καθηγητής στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας από το 1804, τεχνοκρίτης και κριτικός της λογοτεχνίας, ποιητής και συγχρόνως τυπογράφος και βιβλιοπώλης, είναιμιααπό
τις θρυλικές φυσιογνωμίες της εποχής. στην περιπετειώδη και μακρότατη
εκδοτικήσταδιοδρομία του (ο οίκος ιδρύθηκε το 1798 και παραδόθηκε στα
χέρια του Λεονταράκη το 1832) ο Rosini κατέφυγε συχνά στην ίδρυση
εταιρειών, κυρίως για να αντιμετωπίσει οικονομικές δυσχέρειες. Η πρώτη
εκδοτική εταιρεία, σε συνεργασία με τον Antonio Peverata από το Λιβόρνο,
ιδρύθηκε το 1798 με την επωνυμία «Nuova Tipografia» και από τα πρώτα

ουσιαστικά
παραχώρησε τον εκδοτικό οίκο του ο Rosini, ήταν, εκ
απότονίδιο, ο Ippolito Rosellini, ο Carlo du Tremoulκαιο
Διονύσιος Λεονταράκης. οι όροι της παραχώρησης δεν είναι γνωστοί, είναι όμως πιθανό ότι ο Rosini κράτησε το εμπόριο των βιβλίων που είχαν εκδοθεί πριν και παρέδωσε το τυπογραφείο στη
νέα εταιρεία, που πήρε το όνομα «Capurriana» η «Niccolò Capurro e compagni» στη μνήμη του πιστού συνεργάτη του Rosini που κράτησε για χρόνια πολλά το ιστορικό βιβλιοπωλείο στο
Lungarno.
Α π ό τους τρεις νεαρούς εταίρους ο Du Tremoul, που ήταν
εισοδηματίας, φαίνεται ότι μπήκε στην εταιρεία για το κέρδος, ο
Rosellini, πολύ γνωστός αιγυπτιολόγος 1 , ενδιαφερόταν μόνο για
τηνέκδοσητουδικούτου έργου κι έτσι «όλο το βάρος της "Capurriana" επεσε στους νεανικούς ώμους του Διονυσίου Λεονταράκη» 2.

έργα που εξέδωσε ήταν τα Άπαντα του Cesarotti, που έφτασαν το 1813
40 τόμους. Υποκινητής του εγχειρήματος ήταν ο Σπυρίδων Νεράντζης,
φίλος του Cesarotti, που είχε υποσχεθεί μια συμβολή από 400 τσεκίνια
και
δεν
τήρησε την υπόσχεσή του. από την ίδια εταιρεία εκδόθηκε η μελέτη
της
Ισαβέλλας Θεοτόκη Albrizzi για το έργο του Canova. Φαίνεται ότι
η Ισαβέλλα
Θεοτόκη συνδεόταν στενά με τον Rosini και τον ενίσχυε οικονομικά (βλ. Lettere d'Illustri Italiani a Mario Pierri , Firenze 1863). το
1810 ο Rosini ίδρυσε τον οίκο «Società Letteraia» μαζί με τον Niccolò
Capurro, που στάθηκε μόνιμος συνεργάτης του οίκου ώς το θάνατό του.
Από
τους
διάφορους κατά καιρούς συνεταίρους του καθηγητή-εκδότη εκείνος
που
έδωσε στον οίκο του τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα, τον οποίο κληρονόμησε και εξέλιξε ο Δ. Λεονταράκης, ήταν ο Alessandro Torri από τη Βερόνα. Αντιπροσωπευτικός τύπος αντιστασιακού διανοούμενου, περίφημος μελετητής του Dante, πολιτικός πρόσφυγας στην Τοσκάνη από το 1822, συνεργάζεται με τον Rosini από το 1826 ως το 1830.
1. Πρβ. Evaristo Breccia, «Ippolito Rosellini e la cattedra di Storia
nell' Università di Pisan, Bollettino Storico Pisano 1942-44, Pisa, Giardini 1945.
2. Roberto Pertici, ό.π., σ. 83.
τους

L'Educatore

del

Povero

H C a p u r r i a n a ιδρύθηκε στις αρχές του 1832. δεν πέρασαν
παρά μερικοί μήνες και η αστυνομία της Π ί ζ α ς είχε κιόλας αρχίσει ν' ανησυχεί: ο νέος οίκος είχε εκδώσει τα δύο πρώτα τεύχη
ενός,εκπ ρ ώ τ η ς όψεως, αθώου έργου: του « E d u c a t o r e del P o v e r o » 1 . Η άδεια για την έκδοση δόθηκε από τη λογοκρισία χωρίς
πολλές διατυπώσεις επειδή οι εκδότες την παρουσίασανόχι ως
ως βιβλίο , το οποίο, «για λόγους που αφορούσαν στο βιβλιεμπόριο, το χώρισαν για να το διανέμουν σε εβδομαδιαία τεύχη». ο
πλήρης τίτλος του φύλλου ήταν « L ' E d u c a t o r e del p o v e r o - V o l u m i 2 l ' a n n o , D i s p e n s e S e t t i m a n a l i - A r t i c o l i di Scienze L e t t e r e A r t i Mestieri I n d u s t r i a » . Η συνδρομή ήταν τέσσαρες λίρες
το χρόνο, η κυκλοφορία κάθε Σ ά β β α τ ο 2 . «Τα άρθρα ήταν όλα
1. Ο Roselli Nello (ό.π., σ. 123-125) γράφει ότι κυκλοφόρησε μόνο
ένα. Μάλλον το δεύτερο δεν πρόλαβε να κυκλοφορήσει, πάντως τυπώθηκε:
«... ο καθηγητής Rossi [λογοκριτής] επέτρεψε την εκτύπωσιν των δύο
πρώτων τευχών...» (A.S.P., Governatore , affare 46).
2. Roberto Pertici, ό.π., schieda 30, σ. 104. το πρώτο τεύχος του Educatore φυλάγεται στα Musei del Risorgimento e di Storia Contemporanea
στο Μιλάνο και εκτέθηκε στην Πίζα στην «Mostra Documentaria», 16
Novembre/21 Dicembre 1985, που οργάνωσε το Α.S.Ρ. Πολύ σημαντικά
στοιχεία για την ιστορική αυτήέκδοσηπεριέχονται στο βιβλίο του Francesco
Pitocco, Utopia e riforma religiosa..., a. 120 κ.ε. ο Pitocco θεωρεί τον
Educatore όργανο της Εταιρείας των Σενσιμονιστών της Πίζας που
είχε διασυνδέσεις στη Φλωρεντία, όπου δρούσε τότε ο Centofanti, καιστο
Λιβόρνο. Όπως αποδείχτηκε αργότερα, η Εταιρεία είχε σκοπούς πολιτικούς και πολλά από τα μέλη της, μεταξύ των οποίων ο Montanelli, κατηγορήθηκαν για συμμετοχή σε μυστικές οργανώσεις (Giovine Italia; Carboneria, Congrega Settaria di Siena). Πάτρονας της έκδοσης ήταν, κατά
τον Pitocco, ο Mayer, αλλά και ο Vieusseux που, ήδη από το 1830, είχε
εξαγγείλει «μια λαϊκή εφημεριδούλα για τους καταστηματάρχες, τους βιοτέχνες, τους χωρικούς, τους εργάτες...» και είχε επίσης ετοιμάσει. μια επαινετική ανακοίνωση για την έκδοση του Educatore που θα δημοσιευόταν
στην Ανθολογία του Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 1832, αλλά κόπηκεαπότη

ανώνυμα,αλλάέχουν αποδοθείαπότονErsilio Michel στους εξής:
«"Conosci te stesso" στον Λεονταράκη, "Il povero" στον Enrico Mayer, "Federico III e Pier Delle Vigne" στον Oreste
Raggi, "Geografia" στον Ippolito Rosellini και "Dialogo" στην
Matilde Calandrini. Ο Carpi αντίθετα αποδίδει το "Conosci
te stesso" στον Mayer, αλλά φαίνεται καθαρά από το περιεχόμενο του ότι το άρθρο πρέπει να αποδοθεί στον εκδότη του φύλλου
δηλαδή στον Λεονταράκη» 1.
Οι περισσότερες πηγές συμφωνούν ότι ο λογοκριτής Rossi
μετάνιωσε για την άδεια που έδωσε και τελικά απαγόρεψε τη συνέχιση της έκδοσης επειδή εκ των υστέρων κατάλαβε πως επρόκειτο για εφημερίδα και όχι για βιβλίο σε φυλλάδια 2. Α π ό τα
παραπάνω περιεχόμενα δεν θα ήταν και δύσκολο να το καταλάβει.
Ασφαλώς όμως υπήρχαν και άλλοι λόγοι, σοβαρότεροιαπότο
γεγονός ότι δεν είχαν τηρηθεί οι προδιαγραφές του νόμουγιατην
γμένος σ' έναν τομέα εντονότατης πολιτικής δραστηριότητας που
αφορούσε στη λαϊκή μόρφωση. Η φαινομενικήαθωότητατων
προδιαγραφών του δεν ήταν εύκολο να συγκαλύψει τις προθέσεις
του. Ο μεγάλος Λιβορνέζος παιδαγωγός, θεωρητικός της τάσης
αυτής, συνεργάζεται στον Educatore. Ο Rosellini, ο Raggi, ο
Λεονταράκης είναι γνωστοί για τα φιλελεύθερα φρονήματά τους.

λογοκρισία (A.S.F., Segreteria di Stato 1833, prot. 36, n. 16). Πρβ.
επίσης De Rubertis, L* «Antologia»

di Gian Pietro

Vieusseux,

Foligno,

1922, σ. 109.
1. στο ίδιο , σ. 101.

2. A.S.P., Governatore 96, a. 46 (αίτηση των Niccolò Capurro e
comp., για την ανάκληση της απαγόρευσης) και «Uomini e cose»,
σ.101. Μόνο ο R. Nello (ό.π.), που δεν έχει δει τα αρχεία, δεν είναι βέβαιος
γιατουςλόγους που προκάλεσαν τη διακοπή της έκδοσης: «Υπήρξαν διαφωνίες ανάμεσα στους συντάκτες η ανάμεσα στους συντάκτες και τον εκδότη, υπήρξε η απροσδόκητη αναχώρηση του Mayer, ο οποίος ενδεχομένως
την χρηματοδοτούσε, η υπήρξε μια απαγόρευση λιγότερο η περισσότερο
επίσημηεκμέρους της λογοκρισίας;»

Ό σ ο για την Matilde Calandrini, είναι η διάσημη Ελβετίδα
παιδαγωγός που πρωτοστάτησε στην κίνηση για τη λαϊκή μόρφωση στο διάστημα της «τριακονταετίας της προετοιμασίας». Η
κίνηση αυτή, που εκφραζόταν με παιδαγωγικές συζητήσεις στα
περιοδικά της εποχής (Antologia, Giornale Agrario , Guida dell
Educatore ), με ίδρυση σχολείων και βιβλιοθηκώνκαιμεέκδοση εκλαϊκευτικών βιβλίων και φυλλαδίων, αποτελούσε τότε ουσιώδες στοιχείο του πολιτικού αγώνα 1 . Η Matilde Calandrini,
εκτός από την άλλη διαφωτιστική δράση της, είχε ιδρύσειστο
Pugnano ένα σχολείο αλληλοδιδακτικής. το σχολείο έκλεισεμε
κυβερνητική διαταγή το 1832 και η ίδια η Calandrini παρακολουθούνταν στενά από την αστυνομία, ώσπου τελικάαπελάθηκεαπό
την Τοσκάνη το 1846 2 .
εφημερίδας δεν είναι παρά ένα μέρος του κόσμου που είχε κινητοποιηθεί για την έκδοση και η αστυνομία δεν μπορεί παρά να
είχε ενημερωθεί. Εκτός από τον Mayer και τον Rosellini, ο Rosselli Nello αναφέρει τον Tonti, τον Monzani, τον Corinaldi και
κυρίως τον Montanelli, στον οποίο μάλιστα, ίσως κάπως διογκώνοντας το ρόλο του, αποδίδει και την πρωτοβουλίατηςέκδοσης:«Ηεφημερίδαίσως δεν ήταν άλλο από την πραγμάτωση
ενός παλιού σχεδίου, που ήδη από μήνες υποστήριζε ο Montanelli και είναι αφιερωμένο στις "κατώτερες τάξεις", στις οποίες
χρειάζεται να ενσταλάξουμε την πίστη στο καθήκον, στην πατρίδα,

1. Πρβ. U. Carpi, Letteratura
e Società nella Toscana
gimento. Gli intellettuali dell' Antologia,
Bari 1974.

del

Risor-

2. Γενικά για το ζήτημα της λαϊκής μόρφωσης, βλ. Luigi F. Previti,
«Educazione popolare, scuole di mutuo insegnamento e asili infantili
di carità a Pisa» στο Una città..., ό.π., σ. 153-197.Επίσης Enrico Mayer,
«Degli asili considerati come istituzione sociale», Guida dell' Educatore
IV, 1839, σ. 23, και A.S.P., Governatore 96, α. 46 (Nota του Auditore
C. N. Lami για τους συντάκτες του Educatore del Povero).

στην ηθική έξω από κάθε εκκλησιαστική επιρροή" κυρίως χρειάζεται να τις μάθουμε να σκέπτονται» 1 .
Δύο άρθρα του Tommaseo είχαν ήδηετοιμαστείγιατον
Educatore: «αν έχεις κάτι έτοιμο, στείλε το και θα το δημοσιεύσουμε στα πρώτα τεύχη», είχε γράψει ο Montanelli στον
T o m m a s e o . και μερικές μέρες ύστερα: «Διάβασα και συλλογίστηκα το γράμμα σου. Εγώ δεν είμαι ούτε ο αρχηγός ούτε 0
διευθυντής του εγχειρήματος, αλλά μπορώ παρόλ' αυτά να υποβάλλω πολλές καλές Ιδέες στον νεαρό Λεονταράκη που είναι το
κέντρο των πάντων [ . . . ] το αρθράκι σου θα δημοσιευτεί στο τρίτο
τεύχος. Ε γ ώ γράφω έναν μικρό διάλογο για να βγάλωαπότο
μυαλό του λαού την κοινή προκατάληψη ότι πρέπει να σεβόμαστε
όλα όσα μας κληροδότησαν οι πρόγονοι μ α ς » 2 .

1. R. Nello, ό.π., σ. 123-125. ο Montanelli ήταν τότε φοιτητής
Πανεπιστήμιο και βασικό στέλεχος μιας μικρής φοιτητικής «Εκκλησίας
Σενσιμονιστών», πράγμα που εξηγεί και τις ιδέες του περί ηθικής, περί
αποκηρύξεωςτουκλήρου κτλ. με μεγαλύτερη ακρίβεια μιλάει για τη γέννηση του Educatore ο Enrico Mayer στο ημερολόγιό του: «Δεκέμβριος
1832. στις αρχές του μηνός βρισκόμουν στη Πίζα και οι κύριοι Raggi
(από την Carrara), Corinaldi (από την Πίζα) και Pompili (από το Foligno)
μουέδωσαντηνιδέαναεκδώσουμεμιαλαϊκή εφημερίδα [...] μου φάν
η
Πίζα θα ήταν πράγματι ο τόπος όπου αυτό θα ωφελούσε
την ίδια μέρα ήμουν καλεσμένος σε γεύμα στο σπίτι του καθη
καιέκαμαλόγο για το σχέδιό μου. Αυτός και ο συνέταιρός του Λ
μου είπαν ότι ασχολούνταν ήδη με ένα τέτοιο έργο, ότι είχαν
0λη και ότι θα το εξέδιδαν στο τυπογραφείο τους που έχει την ονομασία
Ν. Capurro e Co. Συμφώνησα με την πρότασή τους και συμφώνησαν επίσης οι άλλοι νέοι, στους οποίους προστέθηκαν οι κύριοι Montanelli (από
το Fucecchio), Tonti και Tolomei (από την Pistoia)». (Artu
ό.π., σ. 184-187, όπου αναδημοσιεύεται και ένα μέρος
από
το
ά
Mayer στο πρώτο τεύχος του Educatore del Povero).
2. R. Nello, ό.π. «ο Λεονταράκης», εξηγεί ο R. Nello, «ήταν ένας
νεαρός Έλληνας, φίλος του Montanelli, που τότε διηύθυνε το Τυπογραφείο
Capurro. Πολύ σύντομα θα τον δούμε να παρακολουθείται από την αστυνομία ως ύποπτος εκδότης παράνομου πατριωτικού τύπου».

(που, σημειωτέον, άνοιγαν σχεδόν όλα τα γράμματα) ότι «εμφανής παρουσιάζεται η πρόθεσις του εκδότου της Capurriana να
εισαγάγει εις την Τοσκάνην ένα νέον περιοδικόν...» 1 Η διαταγή
να σταματήσει η έκδοση και να διακοπεί η διανομή των δύο πρώτων τευχών ήταν φυσικό επακόλουθο.

Σκοπός το κέρδος

ημερομηνία,αλλάδιαβιβάζεται στον Governatore της Πίζας
την Presidenza del Β. Governo στις 2 Φεβρουαρίου), ο Λεονταράκης αποφασίζει να κάμει μια προσπάθεια διασώσεως του περιοδικού: «οι Niccolò Capurro e Compagni, τυπογράφοι εν Πίζη,
ταπεινότατοι δούλοι και υπήκοοι της Υμετέρας Υψηλοτάτης Αύτοκρατορικής και Βασιλικής εξοχότητος, προσπίπτοντες μετά
βαθυτάτου σεβασμού προ του βασιλικού θρόνου αναφέρουν: —Ότι,
με σκοπόν να βοηθήσουν την επιχείρησίν των, ανέλαβον την έκδοσιν ενός έργου μεγάλης ηθικής χρησιμότητος [...]— Ό τ ι ,
επειδήέχουν ήδη εξασφαλίσει σημαντικόν αριθμόν συνδρομητών,
οφείλουν να ανταποκριθούν πλήρως εις τας υποχρεώσεις ταςαναληφθείσας με την αναγγελίαν της εκδόσεως [...] διά ταύτα καθικετεύουν την έμφυτον αγαθότητα και μεγαλοψυχίαν της Υμετέρας Υψηλοτάτης Αυτοκρατορικής και Βασιλικής εξοχότητος
όπως αξιώση να παραχωρήση εις αυτούς την άδειαν να συνεχίσουν την ανειλημμένην εκδοτικήν δραστηριότητα,απότηναναστολήν της οποίας θα προέκυπτε σοβαροτάτη ζημίαειςτουςαιτούντας» 2 .
Η Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως διαβιβάζει το έγγραφο

1. R. Pertici, ό.π., σ. 101, παράθεμα.
2. Governatore 96, affare 46, αίτηση της εταιρείας Ν. Capurro e
comp, προς την Presidenza del Buon Governo.

στον Κυβερνήτη της Πίζας με την εντολή «όπως μεριμνήση
ιδιαιτέραν προσοχήν διά την άκρως σχολαστικήν διερεύνησιν του
σκοπού, εις τον οποίον δυνατόν να αποβλέπη η νέα αυτή εφημερίς
[τα περί «Έργου» διανεμόμενου σε τεύχη καθόλου δεν έπεισαν
τον Πρόεδρο] [...] ως επίσης και περί των συντακτών του
λου αυτού». Η «άκρως απόρρητος» απάντηση του κυβερνήτη είναι χαρακτηριστική για τις διαθέσεις της Χρηστής Κυβερνήσεως
απέναντιστονΙταλικό διαφωτισμό: « . . . Α π ό την στιγμήν κατά
τηνοποίανηΑυτούεξοχότης οκαθηγητής Rossiεπέτρεψετην
εκτύπωσιν των δύο πρώτων τευχών [...] ήμην πεπεισμένος περί
του σκοπού, ο οποίος ίσως είχε προκαθορίσει το εγχείρημα α
καιοοποίοςπαρουσίαζε όχι μικρόν κίνδυνον υπό τας παρούσα
περιστάσεις, επιπλέον του ότι επρόκειτο να καθιέρωση μίαν μόνιμον σύγκρουσιν μεταξύ των εκδοτών, γνωστών διά τον τρόπον
του σκέπτεσθαι, και της λογοκρισίας. Περί της αφθονίας των π
δικών φρονώ ότι δεν θα ήτο πολύ μεγάλη απώλεια από απόψεως
φιλολογικής και επιστημονικής εάν επρόκειτο να στερηθώμεν το
περί ου ο λόγος, απεναντίας θα προέκυπτε κέρδος ηθικόν και πολιτικόν...»

Auditore di Governo, στον οποίον είχε αναθέσει τη σχετική
έρευνα: «ο Εκδοτικός Οίκος Niccolò Capurro e Compagni
[...] εκπροσωπείται από τον Διονύσιον Λεονταράκην εκ Ζακύνθου». ως προς τους συντάκτες, ο Auditore υποθέτει ότι είναι ο
ίδιος ο Λεονταράκης και οι συνεταίροι του καθώς και άλλα φιλικά
τους πρόσωπα. Γνωρίζει όμως «μετά βεβαιότητος ότι το μικρόν
άρθρον, το οποίον δημοσιεύεται εις την πρώτην σελίδα του δευτέρου τεύχους έχει γραφεί από εκείνην την κυρίαν Calandrini, ελβετίδα, η οποία [δυσανάγνωστο] εις το αλληλοδιδακτικόν σχολείον,
τουοποίουανεστάληηλειτουργία με κυβερνητικήν απαγόρευσιν»
Φαίνεται ότι ο Auditore Lami ερεύνησε για το σκοπότηςέκδοσης ρωτώντας τους ίδιους τους εκδότες. Πήρε την απάντηση
ότι σκοπός είναι το κέρδος αλλά και η επιθυμία να προσφέρουν στα
λαϊκά στρώματα χρήσιμες γνώσεις σε θέματα μηχανικής, ιστορίας,

ηθικής κτλ. « Ε κ των δύο αυτών σκοπών», σχολιάζει ο Audit
«ο πρώτος είναι αρκετά εύλογος· ο δεύτερος θα ήτο πολύ αξιέπαινος και ωραίος υπό την προϋπόθεσιν ότι δεν θα υπέκρυπτε άλλους δευτερεύοντας σκοπούς- οφείλω όμως να παραδεχθώ ότι εγώ
"φοβούμαι τους Δαναούς και δώρα φέροντας"» 1 . η τελική πρόταση του Auditore Lami, με την οποία θα συμφωνήσεικαιο
Governatore, είναι «να εξαντληθή όλη η περίσκεψις και η σχολαστικότης των Βασιλικών-Λογοκριτών [...] και προς τον σκοπόν αυτόν [...] να ελεγχθή (το φύλλο) από αμφοτέρους τους λογοκριτάς». Φαίνεται ότι οι «βασιλικοί λογοκριτές» εξάντλησαν
πράγματι όλη τη σχολαστικότητά τους —φοβούμενοιαυτήτη
φορά και ο ένας τον αλλο—· γιατί το τρίτο τεύχος δεν κυκλοφόρησε
ποτέ.

Μόλις ένα μήνα μετά την αποτυχία της πρώτης προσπάθειας
ο Λεονταράκης δοκιμάζει άλλον τρόπο να σώσει το περιοδ
με αίτησή του προς την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσε
παρακαλεί να του επιτραπεί η έκδοση με αλλαγή του τίτλου: αντί
γιατον«υπεροπτικό» τίτλο Educatore del Povero προτείνετ
ο«αβλαβής» τίτλος Manuale di Lettere. η προεδρία διαβιβά
την αίτηση προς τον κυβερνήτη της Πίζας θυμίζοντάς του π
δυσπιστία ενέπνευσε στις αρχές η έκδοση του Educatore del
Povero και αναθέτοντάς του να ανιχνεύσει το σκοπό της νέας
αυτήςέκδοσης 2 .« Ο νέος τίτλος του φύλλου αυτού», αποφαίνεται
και πάλι ο Auditore Lami, «είναι υπεράνω υποψίας [...]
εκδότης διαβεβαιώνει ότι ο κύριος σκοπός της εκδόσεως είναι το
κέρδος και ότι, διά να αποκτήση το φύλλον περισσοτέρους αναγνώστας, θέλουν να περιλάβουν εις αυτό άρθρα ποικίλης ύλης
[...]. Επιμένει ότι, αν δεν του δοθή η άδεια, θα βρεθή εκτεθειμένος έναντι πολλών συνδρομητών, από τους οποίους έχει προεισπράξει την συνδρομήν [...] επαναλαμβάνω όμωςότιοαυστηρός
1. «ma non posso negare che io non tema Danaos et dona ferentes».
2. A.S.P. Governatore 97, a. 215, εγγραφο από την Προεδρία της
Χρ. Κυβερνήσεως προς Governatore της Πίζας, 21 Μαρτίου 1833.

ρός έλεγχος και η προσοχή της λογοκρισίας δεν απέφερε ποτέ ούτε
κίνδυνον ούτε ζημίαν...» 1 Αποτέλεσμα: για άλλη μια φορά δίδεται διαταγή να εξεταστεί η ύλη του περιοδικούκαιαπότους
δύο λογοκριτές 2 .
Η απάντηση των λογοκριτών δεν περιέχεται στον φάκελο,
αλλάμιαάλληυπόθεσημαςεξηγείγιατί το Manuale di Lettere
δεν κυκλοφόρησε ποτέ. ο σχετικός φάκελος περιέχει μόνο μία
σύντομη επιστολή από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως
προςτονGovernatore της Πίζας με ημερομηνία 13 Ιουνίου
1833: «Υποθέτω ότι το Διαμέρισμά σας έχει πληροφορηθεί ότι
ο γνωστός Έλλην Λεονταράκης, τυπογράφος, είχε στείλειειςτο
παπικόν κράτος και εις την Βενετίαν Έλληνας πράκτορας και
αποστόλους του συγχρόνου φιλελευθερισμού" επί της συμπεριφοράς συνεπώς του ατόμου αυτού εγώ δεν ημπορώ παρά να αποταθώ
ειςτηνΕυγενίαν σας και εις την δεδοκιμασμένην αφοσίωσίν σας
προςτηνυπηρεσίανμετηνπαράκλησιν όπως ευαρεστηθήτε να
εξετάσετε εις βάθος τας ως άνω πληροφορίας με όλα τα πρόσφορα
μέσα διά να μου δώσετε εν συνεχεία σχετικήν αναφοράν» 3 .
Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η υπόθεση δεν τελειώνει εδώ. Έρευνα στα αρχεία της Φλωρεντίας, ίσως και της Βενετίας, πιθανότατα θα έδειχνε ότι, μέσα σε μια τόσο πολυτάραχη δεκαετία, όπως
είναι η δεκαετία του '30 για την Ιταλία, ο προικισμένος νέος από
την Ζάκυνθο δεν έχει μείνει ήσυχος...

προς

1. A.S.P., Governatore 101, α. 118, έγγραφο από τον Professore Lami
την
Προεδρία της Χρ. Κυβερνήσεως της 7 Ιουνίου 1833. Βλ. και εδώ,
Παράρτημα, έγγραφο αρ. 8.
2. στο ίδιο, έγγραφο με υπογραφή δυσανάγνωστη και τον χαρακτηρισμό
«απόρρητο» της 8 Ιουνίου 1833.
3. Governatore 97, affare 258..

Και πάλι η μόρφωση

των

φτωχών

Ο Educatore
del Povero δεν ήταν η μόνη προσπάθεια του
Λεονταράκη να συμβάλει στη λαϊκή διαφώτιση. τον ίδιο χρόνο
που ναυάγησε ο Educatore
(1833), από την « C a p u r r i a n a » κυ
φόρησαν τρία ακόμη έργα ταγμένα στον ίδιο σκοπό. το ένα,
Ammaestramenti
a tutta la gioventù
che usa nelle scuole
elementarie
e primarie
con desiderio di apprendere,
είναι ένα
απάνθισμα διδακτικών αποφθεγμάτων, στο οποίο όμως ξεπροβάλλουν τα ονόματα του F r a n k l i n και του B e n t h a m » 1 . Tο εργο

αποδίδεται στον Λεονταράκη με βάση μια νύξη του T o m m a s e o
στοημερολόγιότου: «1η Αυγούστου (1833): ο Vieusseux μο
δίνει τη συλλογή αποφθεγμάτων του C o n d u r a k i s ' τη διαβάζω...» 2
ταάλλαδύο είναι το Che cosa sono le Scuole di
reciproc

1. Ο θαυμασμός του Λεονταράκη για τον Bentham προέρχεται από
την επιρροή του Costa που τον συνιστούσε θερμά στους μαθητές του (Μ.
Mingetti, Miei ricordi I (1818-1848), L. R. e C. editori, Roma-TorinoNapoli, τόμ. I, σ. 57. Όσο για τον Franklin, αποτελούσε τότε το ευαγγέλιο των φιλελεύθερων διανοουμένων, ιδίως των νέων. Ήδη το 1830 ο
Torri είχε εκδώσει στην Πίζα τα Saggi di Morale e d'Economia di B.
Franklin. η έκδοση, που πραγματοποιήθηκε τον καιρό της συνεργασίας
του Torri με τον οίκο C. Nistri, σημειώνει ακριβώς τη στιγμή που ο ιστορικός αυτός οίκος κάνει τα πρώτα του ανοίγματα προς το πατριωτικό πνευματικό κίνημα. για τη σχέση της ελληνικής πολιτικής σκέψης, και ιδιαίτερα
του Κοραή, με τις απόψεις του J. Bentham, βλ. Π. Κιτρομηλίδη, «ο Κοραής μελετητής του Bentham», Μνήμων 10 (1985), σ. 307-318, και του
ίδιου, «Utilitarianism, Classicism and the Challenge of Political Action:
Jeremy Bentham and Adamantios Korais», The Bentham Studies
Newsletter, αρ. 9 (1985).
2. Ν. Tommaseo, Diario intimo, ό.π., σ. 127. ο R. Pertici (ό.π.,
σ. 86-87) αποδίδει το Condurakis αντί Leondarakis σε λάθος αναγνώσεως του Ciampini. Υπάρχει επίσης ένα γράμμα του Vieusseux προς τον
Tommaseo (Carteggio inedito fra Ν. Tommaseo

e G. P. Vieusseux

a.c.

di V. Missori, vol. I, Firenze 1981, σ. 397), από το οποίο αποδεικνύεται
ότι τόσο ο Vieusseux όσο και ο Tommaseo γνώριζαν τον Λεονταράκη.

insegnamento του Benedetto Frettoni 1 και το Rapporti sulla
scuola, di mutuo insegnamento των G. Pagliani και F. Rosei lini.
Ε κ τ ό ς από τον Educatore , και άλλες προσπάθειες του Λεονταράκη ναυάγησαν εξαιτίας της λογοκρισίας. ο διακαής πόθος
του να επανεκδώσει τα Trattati di Legislazione penale e Civile
του Bentham 2 (στη μετάφραση από τα γαλλικά του Michele
Azzariti που είχε κυκλοφορήσει σε τρεις τόμους στη Νάπολη το
1818) δεν εκπληρώθηκε ποτέ. Άδικα ο νεαρός εκδότης επέμενε
ότι επρόκειτο για καθαρά εμπορική έκδοση προορισμένη να διατεθεί σε πολλά αντίτυπα στους σπουδαστές του Πανεπιστημίου 3 '
άδικα διαβεβαίωνε ότι, οπουδήποτε υπήρχαν «λάθη» στο έργο,
θα παρέθετε σε υποσημειώσεις τα σχετικά εδάφια του Carmignani,
του Paoletti και άλλων νομομαθών άδικα πρότεινε ότι, αν δεν
συμφωνούσε η κυβέρνηση να κυκλοφορήσει το βιβλίο με τόπο εκδόσεως την Πίζα, θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως τυπωμένο
στο Λονδίνο η «στην Ιταλία» αν το προτιμούσαν οι αρχές 4 .
Η απάντηση είναι αρνητική σε όλα τα σημεία:«Αιατέλειαιτου
βιβλίου βρίσκονται ακριβώς εις τας θεμελιώδειςαρχάς, απότας
οποίας διαπνέεται το σύνολον του έργου και δεν θα ήτο δυνατόν
1. Η άδεια για την έκδοση αυτή δόθηκε με μεγάλη δυσκολία. ο λογοκριτής Cantini παρέπεμψε το ζήτημα στον Governatore «όχι μόνο εξαιτίας κάποιων εκφράσεων, αλλά και λόγω του λεπτοτάτου θέματός του». Η
τελική απόφαση ήταν να επιτραπεί η έκδοση υπό τον όρο ότι ο Δωρ Frettoni θα δεχόταν να παραλειφθούν από το κείμενό του όλα τα εδάφια που η Βασιλική λογοκρισία «υπεδείκνυε με μολύβι και όσα τυχόν θα υπεδείκνυε ο τοπικός λογοκριτής» (A.S.Ρ. Governatore 101, α. 118, εγγραφα της 9Απριλίου
και της 25 Ιουλίου 1833). Σημειωτέον ότι ο Frettoni ήταν γνωστός Καρμπονάρος (R. Pertici, ό.π., σ. 87).
2. «del suo Bentham», λέει χαρακτηριστικά ο R. Pertici (ό.π. σ. 87).
3. Πολύ συχνά ο καθηγητής Carmignani αναφερόταν επικριτικά στις
θεωρίες του Bentham.
4. A.S.P., Governatore 101, doc. 118, επιστολή του λογοκριτή Cantini προς τον Governatore της 16 Σεπτεμβρίου 1833, όπου εκτίθενται όσα
υποστήριξε προφορικά ο εκδότης.

να αποκατασταθούν με επιμέρους διορθώσεις"οπωσδήποτεδεν
είναι φρόνιμον να παρουσιασθή το έργον ως έκδοσις του Λονδίνου
η της Ιταλίας διότι μία τοιαύτη έγκρισις [...] θα ήτο επικίνδυνον
παράδειγμα διά τους άλλους εκδότας...» Η έκδοση εξάλλου είχε
ήδη απαγορευθεί το 1831, όταν ο τυπογράφος Masi του Λιβόρνου
ζήτησε να τυπώσει το ίδιο έργο, και γενικά, με μια τέτοια άδεια,
«η αρμοδία διεύθυνσις θα παρέβαινε τον σκοπόν τηςναμηνυποβοηθή, όσον της είναι δυνατόν, την διάδοσιν έργων τοιούτου είδους» 1 .
του Λεονταράκη (1834) να εκδώσει
Costa. Το αιτιολογικό είναι ότι, μόλις
κρισία της Φλωρεντίας είχε απορρίψει
νού εκδότη Magheri να ανατυπώσει

μέρος του έργου του Ρ.
λίγους μήνες πριν, η λογοτην αίτηση του Φλωρεντιστην Τοσκάνη το μεγάλο

gnarle con vocabili precisi, per potere scomporle regolarmente
a fine di ben ragionare; e delle forze e dei limiti dell'umano
intelletto 2.
Αντίθετα, η λογοκρισία δενέφερεαντίρρησηστηνέκδοσητων
Δοκιμίων του Montaigne. ετσι το 1833 είδε το φως ο πρώτος

1. στο ίδιο, affare 142, έγγραφο από την Segreteria di Stato προς
τον Governatore di Pisa της 19 Σεπτεμβρίου 1833. για την επίδραση του
Bentham στην ιταλική και γενικότερα στην ευρωπαϊκή οικονομική και πολιτική σκέψη, πρβ. Gli Italiani e Bentham, a.c. di R. Faucci, τόμος 2,
Μιλάνο 1982, και R. Vivarelli, «Salvemini e Mazzini» στη Rivista storica italiana,

1985, σ. 42-68.

2. R. Pertici, ό.π., σ. 84, όπου και παραπομπή στο A.S.P., Governatore 101, α. 142, και Governatore 104, α. 122. το σχέδιο να ανατυπώσει
τα μικρά έργα του Costa ο Λεονταράκης το είχε ανακοινώσει στον μεγάλο
του δάσκαλο. Βλ. γράμμα του Costa προς τον Λεονταράκη της 22 Αυγούστου
1834 (Lettere

inedite

di Paolo

Costa...,

ό.π., και εδώ, Παράρτημα,

είχαν αρχίσει μια έκδοση των έργων του Costa, από την οποία είδαν το
φως μόνο οι δύο πρώτοι τόμοι).

τόμος του μεγάλου φιλολογικού έργου του Λέοντα ράκη: Saggi di
Michèle di Montaigne
con note di tutti i
commentatori-Traduzione di D. L., P i s a , presso Niccolò C a p u r r o e c o m p . οι
λογοκριτές φαίνεται ότι προσπέρασαντιςυποσημειώσεις,στις
οποίες ο Λεονταράκης εκθέτει τις αντιστοιχίες ανάμεσα στις θεωρίες του B e n t h a m και σ' εκείνες του M o n t a i g n e . . . 1 Η μετάφραση
του Λεονταράκη σταμάτησε μετά την έκδοση του πέμπτου τόμου,
στο δοκίμιο « A p o l o g i a di R a i m o n d o di S e b o n d e » 2 .

1. Χαρακτηριστική για τη σχέση του Λεονταράκη με τον ωφελιμισμό και τον Bentham είναι η υποσημείωση της σ. 100 του πρώτου τόμου:
«Πόση ομοιότητα ανάμεσα στις θεωρίες του Montaigne και στις θεωρίες
του Bentham που αναφέρονται στη χρησιμότητα και στην ηδονή !» και
στον 4ο τόμο, σ. 180, αλλη υποσημείωση σχετική με την αρχή του ωφελισμού: «ο Άγγλος συγγραφέας [...] την ανέδειξε πρώτος εφαρμόσιμη σε
όλαταεπιμέρουςσημεία, άξια σεβασμού και επαίνων [...] και, ως τη στιγμή
πουοιθεωρίες αυτές θα αποτελέσουν τη βάση της ηθικής και της νομοθεσίας,
τα σημαντικά αυτά θέματα θα εξακολουθήσουν να είναι νεφελώδη και πλήρη
κινδύνων». Πρβ. Π. Κιτρομηλίδη, ό.π., σελ. 309: «το ενδιαφέρον του Χιώτη
νομικού [Κωνσταντίνου Πιτσιπιού] για το έργο του Bentham απηχεί κατά
κάποιον τρόπο ιδεολογικούς προσανατολισμούς οικείους στον πνευματικό κόσμο των νεότερων οπαδών του Κοραή...» Μολονότι για τον Λεονταράκη
ο κύριος πομπός είναι ο P. Costa, ας σημειωθεί εδώ μια «διάθλαση επαναστατικών ιδεών» που εξακτινώνεται σε πολλά κέντρα: Μπολόνια, Πίζα, Παρίσι, Χίο και Κέρκυρα, όπου ο P. Costa εγραψε και δημοσίευσε το Del
modo di comporre le idee... ας σημειωθεί επίσης ότι ο Λεονταράκης,
στη μετάφραση των Χαρακτήρων, είχε υπόψη του την έκδοση του Κοραή
πράγμα που αποτελεί μια επιπλέον ένδειξη της σχέσης τουμετοέργοτου

Έλληνα στοχαστή.
2. Επαινετικότατα μιλάει για τη μετάφραση του Λεονταράκη ο Paolo
Costa: «Έξοχη η μάλλον κλασική εργασία, άξια να επιδειχθεί σε όλη την
Ιταλία για να ντραπεί επιτέλους για τις τόσες μεταφράσεις από τα γαλλικά,
πουαποτελούνόνειδοςγιατηγλώσσα μας...» (Lettere inedite di Paolo
Costa, ό.π., σ. 122, γράμμα του Costa προς τον Λεονταράκη από Alii
προς Πίζα, της 24 Σεπτεμβρίου 1833). με το ίδιο πνεύμα γράφει ο
στον Καθηγητή Salvatore Betti από τη Μπολόνια στη Ρώμη στ
Σεπτεμβρίου 1833: «Εκδόθηκε στην Πίζα μια μετάφραση των Δοκιμίων
του Montaigne. Είναι έργο ωραίας τέχνης και δεν φαίνεται σαν αντί

Tο 1834, και ενώ συνεχιζόταν η έκδοση του M o n t a i g n e , εφτασε η στιγμή να επανεκδοθεί, εμπλουτισμένο με νέες σημειώσεις,
το πρώτο μεγάλο έργο του Λεονταράκη:
Caratteri
di Teofrasto volgarizzati
da Dionigi Leondarakys
dal Zante,
Pisa
d a l l a C a p u r r i a n a , 1834. ένα αντίτυπο του βιβλίου βρίσκεται
στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Π ί ζ α ς . Πρόκειται για
στημονικής υπευθυνότητας που χαρακτήριζε ορισμένους εκλεκτούς εκπροσώπους της νεολαίας στη χρυσή εκείνηεποχή της
επτανησιακής ιστορίας 1 .

Δημοσιεύματα
Πόσο πολύπλευρη ήταν η παιδεία του Λεονταράκη και ποιες
ήταν οι φιλοσοφικές και αισθητικές απόψεις του, φαίνεται και
απόταδημοσιεύματα του. Στο άρθρο του για τον R o m a g n o s i 2

του γαλλικού, πράγμα σπανιότατο στην Ιταλία, όπου τόσοι μεταφρ
βαρβαριστί...» (στο ίδιο, σ. 95). Βλ. και εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 39.
Πρβ. επίσης Ferdinando Neri, «Sulla fortuna degli "Essais"», Rivista
d'Italia XIX (1916), τόμ. I, σ. 289, όπου αναφέρονται όλες οι εκδόσεις
των Δοκιμίων με επαινετικό σχόλιο για την έκδοση της Capurriana.
1. Το ελληνικό κείμενο που ακολούθησε ως επί το πλείστον ο Λ. είναι
τηςέκδοσηςτουΚοραή Les Carattères de Teofraste, Paris 1799,
σεις του Isaac Casaubon. Στο αντίτυπο της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Πίζας (Misc. 1012, op. 4) ο Λεονταράκης αφιερώνει το έργο του
«Alla Nobil Donna la Signora Contessa Elena Mastiani, nàta Amati,
Dama dell'insigne ordine della Crociera e di Malta, e Dama dell'I,
e R. Corte di Toscana», στην οποία και απευθύνει τιμητική επιστολή.
Φαίνεται ωστόσο ότι το δίφυλλο με την αφιέρωση και την επιστολή προστέθηκε εκ των υστέρων γιατί η επιστολή έχει ημερομηνία Pisa, il Febbraio
del 1835, ενώ η έκδοση είναι του 1834.
2. «Gian Domenico Romagnosi» στο Nuovo Giornale de'letterati,
No 83 (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1835), σ. 154-156 (Νεκρολογία). Για το

γίνεται φανερό ότι παρακολουθεί τις εντονότατες φιλοσοφικές
συζητήσεις για την ιστορία του Δικαίου που γέμιζαν εκείνον τον
καιρό τις στήλες των περιοδικών και χώριζαν σε αντιμαχόμενες
παρατάξεις τους καθηγητές και τους φοιτητές της Νομικής στην
Πίζα κι έγιναν λίγο αργότερα αφορμή να ψυχρανθούν οι σχέσεις
του Carmignani με τον άλλοτε ευνοούμενο μαθητή του Montanelli. Α π ό το κείμενο του για τον Romagnosi, αλλά και από άλλα
σχόλιά του, φαίνεται ότι ο Λεονταράκης υιοθετεί τις απόψεις
των αισθησιοκρατών. «Γι' αυτόν ήταν μια ευθεία που ξεκινούσε
απότονΑριστοτέλητωνΦυσικών, προχωρούσε στον Γαλιλαίο,
στον Locke, στον Beccaria, στον Bentham και —στην Ιταλία—
στον Costa και στον Romagnosi» 1 .
Εξαιρετικά ενδιαφέρον για τις κλασικιστικές τάσεις τους Λεονταράκη είναι το άρθρο του για την ποίηση του Carlo Pepoli 2 .
το κείμενο, όπου μνημονεύονται με σεβασμό μεγάλοι φιλόλογοι
ελληνιστές και λατινιστές, είναι διαποτισμένο από έναν ιδιό-

φύλλο αυτό, βλ. εδώ, κεφ. «Πνευματική κίνηση». ο Romagnosi, διαπρεπής
φιλόλογος και μελετητής του Δικαίου, πέθανε στο Μιλάνο τον Ιούνιο του
1835. στις δικές του αρχές βασίστηκε η οργάνωση της δικαστικής και διοικητικής εξουσίας στο Βασίλειο της Ιταλίας. το κείμενο του Λεονταράκη
είναι υπόδειγμα ύφους, αλλά και καρπός πολλής μελέτης.
1. Ρ. Pertici, ό.π., σ. 85.
2. «Sulle poesie di Carlo Pepoli (Ginevra 1833) -Epistola αι conte
Ermano Lungi Zacinthio», Nuovo Giornale de' Letterati , No 82 (Ιούλιος-Αύγουστος 1835), σ. 14-32. το μελέτημα έχει τον τύπο επιστολής,
πράγμα που συνηθιζόταν τότε από τους Ιταλούς λογίους. ο Λεονταράκης
διακόπτει κατά διαστήματα την παρουσίαση της ποίησης του Pepoli για
να απευθυνθεί στον Ερμάνο Λούντζη και να του θυμίσει τις ωραίες μέρες
που μελετούσαν μαζί στη Μπολόνια και άκουγαν τον Costa και τους άλλους μεγάλους δασκάλους. στο τέλος του δοκιμίου απευθύνει θερμή έκκληση
στον Λούντζη να αναλάβει τη συγγραφή ενός μεγάλου έργου με θέμα την
Ιστορία της Επτανήσου και την προσφορά των Επτανησίων στα γράμματα.
«Μακάριος εγώ», καταλήγει, «αν τα λόγια μου αποδώσουν ως καρπό δόξα
για τους νέους μας, χαρά και σιγουριά για τις οικογένειές τους, υπερηφάνεια
και δικαιολογημένη τόλμη για την πατρίδα μας».

ιδιότυπο κλασικισμό, ένα είδος νεοανθρωπισμού, που όμως,γιατους
Ιταλούς και για τους Έλληνες του διαφωτισμού, συνδέεται με
τον πατριωτισμό, την ενίσχυση της Ιστορικής μνήμης,τηναναζήτηση της εθνικής φυσιογνωμίας, την τόνωση της εθνικής υπερηφάνειας, τη διεκδίκηση της εθνικής χειραφέτησης.
Έ ν α ς εκδότης στρατευμένος στην λαϊκή διαφώτιση δεν μπορούσε παρά να ενδιαφέρεται για το εύρος της περιοχής, στην οποία
διακινούνται τα βιβλία,γιατοναριθμότωναναγνωστών,γιατη
δραστηριότητα άλλων εκδοτών. Ακριβώς το ενδιαφέρον αυτό διέκρινε τον Λεονταράκη από τον Rosini, που στηριζόταν περισσότερο στη γενναιοδωρία των πριγκήπων ή των μαικήνωνκαιπου
απευθυνόταν μόνο σ' έναν στενό κύκλο διανοουμένων1. Α π ό την
τάση αυτή κινούμενος ο Λεονταράκης ξεκίνησε μια έρευνα στέλνοντας ερωτηματολόγια σε διάφορεςεπαρχίες, σεεκδότεςκαι
βιβλιοπώλες. Η έρευνα δεν τελείωσε ποτέ. Σύντομα ο Λεονταράκης πείστηκε ότι ήταν μάταιο να περιμένειαπαντήσειςαπό
τους εκδότες άλλων κρατών και περιόρισε το εύρος της μελέτης
του. Αλλά ούτε και από τους εκδότες της Πίζαςδενέλαβετις
απαντήσεις που του χρειάζονταν. Είχε όμως την τύχη να βρει
σ' ένα βιβλίο πολλά από αυτά που είχε ελπίσει να ανακαλύψει
μετηνερευνάτου. Το βιβλιαράκι ήταν του Carlo Mele και είχε
θέμα την ελεύθερη διακίνηση των βιβλίων σ' όλη την Ιταλία 2 ,
ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας κτλ. Ο Λεονταράκης ενθουσιάστηκε. Η παρουσίαση που έγραψε για το βιβλίο του Mele

1. η διαφορά αυτή πάντως δεν έχει να κάνει μόνο με την ιδιοσυγκρασία και τον πολιτικό προσανατολισμό των προσώπων. Βρισκόμαστε σε εποχή γενικότερης ρήξης με το παρελθόν που συμπεριλαμβάνει και την αλλαγή
στους τρόπους παραγωγής και κατανάλωσης των πολιτισμικών αγ
Αν η αλλαγή αυτή άργησε κάπως, αυτό οφείλεται στην ανθεκτικότητα μιας
παράδοσης βαθιά ριζωμένης στην Ιταλία από την εποχή της Αναγέννησης.
Ίσωςδενείναι τυχαίο ότι η μετάβαση αυτή, στην Τοσκάνη τουλάχιστον,
συνδέεται με το όνομα ενός μη Ιταλού.
2. την εποχή εκείνη υπήρχαν φραγμοί που εγκαθιδρύθηκαν κυρίως στην
Ν. Ιταλία μετά το '22.

39. Πίζα : γενική άποψη

είναι μάλλον ένα δοκίμιο,στοοποίοεκτίθεταιηιδεολογίατου
Λεονταράκη ως εκδότη: Σ' έναν κόσμο, στον οποίο η γνώση απλώνεται σε νέα κοινωνικά στρώματα, στις γυναίκες κτλ., ο βιβλιοπώλης και ο τυπογράφος έχουν διαφορετική αποστολή από εκείνην που είχαν πριν από μερικές δεκαετίες. Η κυκλοφορία των
βιβλίων από το ένα κράτος στο άλλο διευκολύνει τη διακίνηση της
γνώσης και βελτιώνει με τον ανταγωνισμό το επίπεδο των εκδόσεων. Η πνευματική εργασία δεν είναι μη παραγωγική, δεν
προσφέρει μόνο απόλαυση συνοδευόμενη κάποτε από μια Ισχνή
καιανάλαφρηηθικήχρησιμότητα" στον σύγχρονο κόσμο το βιβλίο
μπορεί να γίνει ζωντανή πηγή κέρδους και πλούτου για τους βιβλιοπώλες, τους τυπογράφους, τους συγγραφείς,αλλ'ακόμακαι
γιατονίδιο τον τόπο, εφόσον ο εκπολιτισμός τον καθιστά Ικανό
να δέχεται τα πολιτισμικά προϊόντα, ακόμα και τα πιο ύψηλά,
σε όλη τη σημασία τους 1 . «Ήταν», σχολιάζει ο R. Pertici, «μόνο
πρόχειρες ιδέες, αλλά πολύ ενδιαφέρουσες και αρκετά πρωτοποριακές για το περιβάλλον της Πίζας [...] με λίγα λόγια, ο Λεοντα-

1. Leondarakys, «Recensione a Degli odierni ufficii della
fia e de'Libri. Discorso pratico ed economico di Carlo Melle,

TipograNapoli,

dalla Stamperia del Fibreno 1834» στο Nuovo giornale de'letterati,
n.n. 81 και 82, Μάιος-Ιούνιος και Ιούλιος-Αύγουστος 1835, σ. 187-198
και 33-47 αντίστοιχα. Το κείμενο του Λεονταράκη φαίνεται ότι ξέφυγε
από τη λογοκρισία επειδή είναι πολύ προσεκτικά γραμμένο. δεν συνέβη
το ίδιο με την αίτηση του ίδιου περιοδικού να δημοσιεύσειαπόσπασμααπό
το βιβλίο του Mele. η λογοκρισία απαίτησε να απαλειφθεί το κομμάτι που
αναφερότανστουςτεράστιους δασμούς που είχαν άλλοτε επιβληθεί στο εμπόριο των βιβλίων από την Κυβέρνηση της Νάπολης καθώς και το finale
«...έτσι ώστε οι κόποι μου να συντελέσουν εν μέρει στην ωφέλειακαιστη
δόξα της ωραίας και ευγενούς πατρίδας μου» (A.S.P. Governatore 113,
doc. 176 και 229, εγγραφα από την Segreteria di Stato προς Governatore di Pisa της 1ης Σεπτεμβρίου 1835 και της 7 Νοεμβρίου 1835). Είναι
ακριβώςταλόγια του Mele, με τα οποία κλείνει το δοκίμιό του ο Λεονταράκης. στο ίδιο τεύχος (No 82) του Nuovo Giornale de'Letterati δημοσιεύεται, με την υπογραφή Leondarakys, η παρουσίαση μιαςέκδοσηςτης
Capurriana με τίτλο «Nuove rime d'un vecchio poeta».

Λεονταράκης
προσπάθησε να εισαγάγει στον μικρό κόσμο της εκδο
δραστηριότητας στην Πίζα έναν εφήμερο άνεμο ανανέωσης...» 1

Επίλογος

άλλο από τον εκδοτικό οίκο του Διονυσίου Λεονταράκη από τη

Δε
για
την

τον

και
του
η
του
να

και

1. « Uomini e cose...», ό.π., σ. 89. Από τους Έλληνες βιογράφους
του εκτενέστερα αναφέρεται στο συγγραφικό έργο του Λεονταράκη ο Σπ.
Βιάζης («Διονύσιος Λεονταράκης», Ποιητικός Ανθών, ό.π., σελ. 319-320).
τη
μετάφραση των Χαρακτήρων λέει ότι «ανετυπώθη πεντάκις». για
μετάφραση του Montaigne λέει ότι «η τύπωσις ήρξατο εν Π ίση το
1837». Αναφέρει επίσης 8τι «ήτο εις των συντακτών του Indicatore
Pisano ». Πρόκειται για φύλλο εβδομαδιαίο χωρίς μεγάλο κύρος όπου, κατά
Vieusseux, «ασκούνταν οι νέοι συγγραφείς» (Carteggio inedito, ό.π.,
σελ. 288). Ενδιαφέρουσα είναι η πληροφορία ότι «εφιλοπόνησε το «Lamentazione sul soggiorno cittadinesco» κατά μίμησιν του Young,αλλά δεν
δίνει άλλη ένδειξη. για τα ανέκδοτα έργα του Λεονταράκη παραθέτω, όσα
γράφει ο Δε Βιάζης: «Σειρά μαθημάτων καλολογίας, Ρητορική, Σχόλια
παρατηρήσεις εις την Θείαν Κωμωδίαν τουΔάντου και εις τους Τάφους
Φωσκόλου, Παιδική Χρηστομάθεια, Ιταλική Παιδαγωγία, Σημειώσεις
περί της νηπιότητος του Φωσκόλου (3) και το ΜυθιστόρημαΟύγος ή
καρδία μου. Το μυθιστόρημα τούτο αποθνήσκων διέταξε να συνταφή μετά
σώματός του. Ο Ερμάνος Λούντζης, ανήρ πολυμαθής, φοβούμενος μήπως είπωσιν οι μεταγενέστεροι ότι απωλέσθη εν αριστούργημα, ενήργησε
μη
συνταφή το μυθιστόρημα. ο Νικόλαος Βολτέρας, ανήρ λόγιος, ενεργήσας επίσης και λαβών την άδειαν, εμπόδισε την εξαφάνισιν. Τεμάχια τούτου εδημοσιεύθησαν τω 1846, εν τω Fiorileggio Ionio, περιοδικώ Κερκύρας. Μη ευτυχήσαντες ν' αναγνώσωμεν ολόκληρον το μυθιστόρημα δεν δυνάμεθα να επιφέρωμεν τας κρίσεις μας. Υπάρχουν ανέκδοτοι και τίνες μεταφράσεις, εξ ων διακρίνονται η μετάφρασις νομικών τινων έργων του Dupin
η της Ιστορίας της νεοελληνικής γραμματολογίας του Ιακώβου Ρίζου
Νερουλού, μετά σημειώσεων και βιογραφίας του συγγραφέως». η «Παιδική
Χρηστομάθεια» είναι ίσως τα Ammaestramenti που αναφέρθηκαν παραπάνω. Στα έργα αυτά δ Ζώης προσθέτει τη δημοσίευση το 1838 στην Πίζα

Ζάκυνθο, διαλύθηκε μάλλον στο τέλος του 1835. Είναι άγνωστο
τ ί Ικανέ ο Λεονταράκης στο διάστημα που μεσολάβησεαπότη
διάλυση της εταιρείας ως τη στιγμή που υπέβαλε αίτησηγιανα
δώσει πτυχιακές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο της Π ί ζ α ς 1 . το
μόνο που μπορεί να προστεθεί στο σημείο αυτό είναι μια αναγραφή στο L i b r o di D o t t o r a t i : «No 428, 3 m a g g i o 1838. Il Nobile
Sig. Dionisio del [λείπει] L e o n d a r a k y s del Z a n t e si d o t t o r ò
in D i r i t t o Civile» 2 .
Ύ σ τ ε ρ α «επέστρεψεν εις Ζάκυνθον και εδίδασκε φιλολογίαν
καίτοι είχε προσβληθεί υπό βαρείας ασθενείας. Ε π ρ ό κ ε ι τ ο να τ ε λειώσει νέον έργον υπό τίτλον: Ούγος ή Η καρδία μου,αλλ'η
ασθένεια τον έσυρεν εις τον τάφον εις το 39ον έτος τ η ς ηλικίας
του. Ενεκρολόγησεν ο Ερμάνος Λούντζης» 3 .

μιας οκτασέλιδης επιστολής με τίτλο «Sulle cose archeologiche della
rigenerata ellenica epistola» (;), ediz. II.
1. Οι ελληνικές πηγές συμφωνούν ότι ζούσε παραδίδοντας μαθήματα
στουςΈλληνες τηςΠίζας, επειδή αγνοούν τελείως την εκδοτική του δραστηριότητα.
2. A.S.P., Università, D II 10. Πρβ. επίσης γράμμα του Vieusseux
προςτονTommaseo με ημερομηνία 4 Νοεμβρίου 1838, όπου αναφέρεται
αποστολήενόςπακέτου με διάφορα κείμενα' ανάμεσα σ' αυτά και «prosa
del Leondarakis» (Carteggio inedito..., ό.π., σ. 397).
3. Λ. Ζώης, ό.π., σ. 349. Υπάρχουν και γράμματα προς τον Francesco
Bonaini, όπου φαίνεται ότι δ Λεονταράκης παρέδιδε το 1839 στη Ζάκυνθο
μαθήματα αισθητικής (A.S.F. Bonaini 4, lettere a F. Bonaini-Pisa da
Zante). Πολύ αργότερα ο Oreste Raggi αναφέρεται με συγκίνηση στον
Λεονταράκη: «στην Πίζα γνώρισε τον Enrico Mayer, τον Rosellini και,
στο σπίτι του Rosellini, τον Διονύσιο Λεονταράκη, από τη Ζάκυνθο, έναν
συγγραφέα που έχει γράψει ιταλικά κομψότερα από πολλούς Ιταλούς [...]
ο Λεονταράκης πέθανε πρόωρα και μας άφησε μια έξοχη μετάφραση των
Χαρακτήρων του Θεοφράστου και ενός μέρους των Δοκιμίων του Montaigne.
ο Raggi θυμάται με στοργή τον φίλο του αυτόνπουτονενθάρρυνεκαιτον
συμβούλεψε στα πρώτα του φιλολογικά βήματα» («Autobiografia», στο La
Scuola Romana, a III, No 4, Φεβρουάριος 1885, σ. 84).

Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΙΣΔΟΧΗ

Οι νομικές

προδιαγραφές

με μικρές παραλλαγές, ως τις αρχές της δεκαετίας του '40, Ορίζεται ότι «κανείς δεν μπορεί να εγγραφεί στον κατάλογο των σπουδαστών αν δεν προσκομίσει πιστοποιητικό αμέμπτου διαγωγής» 1.
Άλλα πιστοποιητικά (σπουδών κτλ. ) δεν αναφέρονται παρά μόνο
γι' αυτούς που προέρχονται από άλλα Πανεπιστήμια. Ό σ ο κι αν
φαίνεται σήμερα απίστευτο —αλλά όχι και παράλογο—, δεν υπήρχε καν περιορισμός ηλικίας. Μόλις το 1844 εκδίδεται διαταγή,
μετηνοποίαορίζεταιότι οι υποψήφιοι πρέπει να έχουν συμπληρώσει τα δεκαπέντε χρόνια τους 2 .
1. A.S.P., Università, A II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari dal 1814-1859, Regolamento per la I. e R. Università di Pisa,
άρθρο IX, Studenti. ο κανονισμός αυτός επαναφέρει, σε γενικές γραμμές,
καθεστώς που ίσχυε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας πριν από τη γαλλική
κατοχή.
2. στο ίδιο, Notificazione [...] dalla Sopritendenza agli Studi del
Granducato της 3ης Δεκεμβρίου 1844. Ότι δεν πρόκειται για υπομνηστική

Αναλυτικότερα ορίζει το είδος και τον τύπο των απαιτούμενων πιστοποιητικών η εγκύκλιος του 1842. «Οιοσδήποτε επιθυμεί,
να γίνει δεκτός ως σπουδαστής στα Πανεπιστήμια της Τοσκάνης,
θα πρέπει να εφοδιαστεί με δύο Πιστοποιητικά, ένα από τον εφημέριο της ενορίας του, επικυρωμένο από την Ανώτερη Εκκλησιαστική Αρχή του αντίστοιχου Διαμερίσματος, με το οποίο να πιστοποιείται η εκπλήρωση των Θρησκευτικών καθηκόντων εκ μέρους
του υποψηφίου, και ένα από τις δικαστικές αρχές του τόπου διαμονής του, θεωρημένο από τις ανώτερες κυβερνητικέςαρχές της
επαρχίας του, με το οποίο να βεβαιώνεται ότι δεν έχει απασχολήσει
μεαδίκημαούτε τη Δικαιοσύνη ούτε την Αστυνομία. —Εάν ο
υποψήφιοςέχει κάμει προηγούμενες σπουδές σε άλλο Πανεπιστήμιο ή ινστιτούτο οποιοδήποτε, είτε στην Τοσκάνη είτε στο
εξωτερικό, θα πρέπει να προσκομίσει πιστοποιητικό καλής διαγωγής από το Ίδρυμα στο οποίο εφοίτησε, θεωρημένοαπότις
Τοπικές Αρχές. —Όσον αφορά στους ξένους υποψηφίους, τα πιστοποιητικά αυτά πρέπει να είναι επικυρωμένα από την Ανώτατη
Κυβερνητική Αρχή κατά τον καθιερωμένο τύπο. —Εφόσον αποκαλυφθεί, ακόμα και μετά την εισδοχή, ότι ένας σπουδαστής έχει
αποκρύψειτηνπροηγούμενη φοίτησή του σε άλλα Πανεπιστήμια η
μορφωτικά ινστιτούτα για να αποφύγει την προσκόμιση των σχετικών πιστοποιητικών, αυτόςθααποκλείεται αμετάκλητααπότο
Πανεπιστήμιο.— Οι ετερόδοξοι υποχρεούνται να προσκομίζουν πιστοποιητικά μόνο από τις Πολιτικές αρχές και από τις αρχές
των Πανεπιστημίων και των άλλων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων,
σταοποίατυχόν έχουν φοιτήσει» 1 .

εγκύκλιο αποδεικνύεται από το γεγονός ότι δεν συμπεριλαμβάνονται πιστοποιητικά γεννήσεως-βαπτίσεως στους φακέλους τωνυποψηφίωνπριναπό
1844. εξάλλου ο G. Montanelli μπήκε στο Πανεπιστήμιο στα 13 του
χρόνια. Βλ. σχετικά Rosselli Nello, ό.π., σ. 91.
1. στο ίδιο, Notificazione dalla Sua Altezza Imperiale e Reale [...]
dei 20 ottobre 1842, αρθρα I-Y.

ακόμαέναμεδιαταγή του 1849: «Κανείς δεν γίνεται δεκτός σε
εισαγωγικές εξετάσεις εάν δεν προσκομίσει, επιπλέον των ήδη
προβλεπομένων, και βεβαίωση της τοπικής δικαστικής αρχής, με
τηνοποίααυτήναπιστοποιεί, με δική της ευθύνη, την καλή διαγωγή του νεαρού Υποψηφίου στα πολιτικά ζητήματα» 1 .

Ηθών

χρηστότατων...

γονται τα πιστοποιητικά που υπέβαλαν οι υποψήφιοι για το Πανεπιστήμιο από το έτος εκδόσεως της διαταγής ως τη χρονιά της
Ενώσεως (1842-1860 ) 2 . ο συνολικός αριθμός των υποψηφίων
στο διάστημα αυτό είναι 2049. Α π ό αυτούς 80 είναι Έλληνες
από διάφορα μέρη του ελληνικού κράτους, από τις αλύτρωτες περιοχές, αλλά και από τα πιο απομακρυσμένα κέντρα εγκαταστάσεως του Ελληνισμού της διασποράς" 23 από τους Έλληνες αυτούςδενέχουν πάρει πτυχίο, τουλάχιστον στην Πίζα. Α π ό τους
μη πτυχιούχους 3 είναι από το Λιβόρνο, 1 από την Τεργέστη και
1 από την Πίζα. Συνολικά κανείς της παροικίας δεν παίρνει
πτυχίο την περίοδο αυτή.
Ακόμακαιαν δεν υπήρχε άλλη ένδειξη για τον κοσμοπολιτικό
χαρακτήρα του Πανεπιστημίου της Πίζας, θα αρκούσε να δια1. στο ίδιο, Notificazione di Cancellier Generale dell' I. e R. Università, 26 ottobre 1849.
2. Università, DI, No 1-16, Documenti per l'ammissione agli Studi
1842/43-1859/60. Στις 16 δέσμες της σειράς αυτής παραπέμπουνόλεςοι
υποσημειώσεις που φέρουν την αρχική ένδειξη D 11 ως και D I 18. Βλ. και
έγγραφααρ.11-30. Από το πλήθος των πιστοποιητικών αναφέρω εδώ μόνο
όπως λίγα κατ' επιλογήν. την περίοδο 1815-1838 καλύπτει, αλλά όχι πλήρως, νομίζω, η Sez. D I 84, No 3, Filza di attestati ed altro riguardante studenti. Μερικά από τα πιστοποιητικά της δέσμης αυτής αναφέρονται και σε έτη πρωιμότερα από το 1815. για την περίοδο 1838-42
βρέθηκαν πιστοποιητικά.

40. Βαπτιστικό από τη νήσο Αντιγόνη

41. Πιστοποιητικό σπουδών από τη Σχολή της Χάλκης

διατρέξει κανείς τους φακέλους με τα πιστοποιητικά για να πεισθεί
ότι πράγματι οι πανεπιστημιακές αρχές «δεν έλεγαν όχι σε κανένα», τουλάχιστον για μη συμμόρφωση προς τις τυπικές προδιαγραφές. Καθένας έφερνε μαζί του στην Πίζα ό,τι μπορούσε: άλλος μόνο ένα λιγόλογο πιστοποιητικό καλής διαγωγής από κάποιον πάρεδρο («απόντος του Δημάρχου») χωρίς καμιά θεώρηση"
άλλος μόνο ένα βαπτιστικό" άλλος τρία, άλλος τέσσερα, άλλος πλήθος πιστοποιητικά" άλλος κανένα ! Είναι η περίπτωση του Ελευθερίου Θεοφιλά που, το 1848, προσκομίζει μόνο μια βεβαίωση
απότονπρόξενο της Ελλάδας στην Τοσκάνη και στη Λούκα
Στέλιο Ευθυμιάδη ότι έχασε όλα του τα πράγματα και τα χαρτιά
του στο ναυάγιο του γαλλικού ατμοπλοίου «Περικλής», με το
οποίο ταξίδευε για την Ιταλία 1 .
Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση του Ιωάννη Θεοδωρίδη από τις Σέρρες που απευθύνεται «αυτοπροσώπως» στον «Εκλαμπρότατο και Σεβαστότατο Κύριο Προβλεπτή του Αυτοκρατορικού και Βασιλικού Πανεπιστημίου της Πίζας» για να δηλώσει
ότιδενέχει ούτε πιστοποιητικό γεννήσεως ούτε καλής διαγωγής:
« Η έλλειψις όμως των προειρημένων βεβαιωτικών εγγράφων»,
προσθέτει, «δεν προέρχεται ειμή εκ της μη χρήσεως τοιούτων πραγμάτων εις την πατρίδα μου, η οποία ευρίσκεται υπό την κυριαρχίαν των Τούρκων. Διότι είναι γνωστόν ότι τοιαύτα πράγματα,
τόσον κοινά εν Ευρώπη, είναι ολωσδιόλου άγνωστα εις τους Τούρκους. Πιστεύω ότι ο εκλαμπρότατος Κύριος Προβλεπτής, γνωρίζων την κατάστασιν της τουρκικής κυβερνήσεως, θα είναι συγκαταβατικός προς ξένους προερχομένους από το μέρος εκείνο διά
να δεχθούν και αυτοί, με βαθυτάτην ευγνωμοσύνην, τα ευλογημένα διδάγματα, τα οποία το ένδοξον Πανεπιστήμιον της Πίζας
σκορπά εις όλους αδιακρίτως...» 2 Ο Θεοδωρίδης όχι μόνο έγινε
1. D. I. 7, n. 91. Ότι ο Θεοφιλάς έγινε δεκτός στο Πανεπιστήμιο
φαίνεται από το κατάστιχο των διδάκτρων (DI No 75, Elenco alfabetico
di Studenti...), όπου φέρεται να πληρώνει δίδακτρα ώς το 1854.
2. DI 5, n. 67.

δεκτός, αλλά του αναγνωρίστηκαν και οι προηγούμενες σπουδές του
στο Οθώνειο, όπως φαίνεται από το ότι παίρνει πτυχίο Ιατρικής
το 1850.
κούς από τις αρχές που εκδίδουν πιστοποιητικά αγνοείται συστηματικά από τους Έλληνες, αλλά και από τις πανεπιστημιακές
αρχές στηνΠίζα. Πλήθος είναι τα πιστοποιητικά των Ελλήνων,
σταοποίαβεβαιώνεται από ορθόδοξους ιερωμένους ότι ο υποψήφιος «έζησε με λίαν θρησκευτικήν διαγωγήν, διά της οποίας διεφύλαξε πιστώς τα χρέη της Ιεράς ημών θρησκείας», ότι «διήγεν
προσκολλημένος εις τα της πίστεως» η ότι «ανετράφη επιμελώς
[...] παιδευόμενος προς την Ηθικήν και την Κατήχησιν των Ορθοδόξων Χριστιανών...» 1 Ακόμα και ο εφημέριος του Αγίου
Γεωργίου των Ελλήνων στη Βενετία, που θα έπρεπε να είναι πιο
ενημερωμένος, βεβαιώνει ότι ο Χαράλαμπος Μαζαράκηςαπότο
Ληξούρι, μαθητής στο Φλαγγινιανό, «εκκλησιάζεται τακτικά και
τηρεί τα Άγια Μυστήρια» 2 .
τους (της καλής διαγωγής) σπανίως υπογράφονται από κληρικούς
και γενικά ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές, κάποτε μάλιστα
καιτιςυπερβαίνουν: όχι μόνο οι αρχές εξαντλούνται σε επαίνους
γιατοήθος του υποψηφίου, αλλά και προσθέτουν ως ιδιαίτερο
συστατικό την κοινωνική του προέλευση" συχνότατα πριναπότο
όνομα σημειώνεται η φράση Nobile Signor και δηλώνεταιότιουποψήφιος κατάγεται «εξ ευγενούς οικογενείας» 3 ή «από οικογένειαν
μετέχουσα ν εις το σώμα των εκλεκτόρων της νήσου ταύτης» 4 .
Ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση του Έκτορος Γιαννέλη από

1. DI 2, No 129 και αλλού.
2. DI 4, No 72.
3. DI 9, No 105 και αλλού. Οι πανεπιστημιακές αρχές, πριναπότη
10ετίατου'40, λάβαιναν υπ' όψη τη δήλωση αυτή και σημείωναν τη λέξη
«Nobile» πριν από το όνομα του πτυχιούχου στα σχετικά κατάστιχα.
4. DI 12, No 1.

το Λιβόρνο. τα χαρτιά του συνοδεύονταιαπόμιαεπιστολήτου
Ιωάννη Καρρά από το Λιβόρνο προς τον Αρχιγραμματέα του
Πανεπιστημίου της 27 Οκτωβρίου 1854: «Εκλαμπρότατε Κύριε, παίρνω το θάρρος να σας διαβιβάσω τα πιστοποιητικά του
νεαρού Έκτορος Γιαννέλη από το Λιβόρνο, που είναι προστατευόμενος μου, ορφανός από πατέρα και μητέρα και χωρίς καμιά περιουσία, και που, χάρη στην καλοσύνη της κοινότητάς μας, έλαβε,
μετηναπόφασητης23ης τρέχοντος, μια υποτροφία για το Πανεπιστήμιο από το ευεργέτημα Sardi για να σπουδάσει εκεί Ιατρική
και Χειρουργική. Τολμώ να τον συστήσω θερμότατα εις την αγαθότητα και την ευγένειά σας ως άριστον νέον, ο οποίος γνωρίζει
ότι θα είναι τιμή του να ανταποκριθεί επαξίως εις το ενδιαφέρον,
τοοποίοντοναξίωσεναλάβει την υποτροφίαν τουμετηνως
άνω απόφασιν...» 1
Ο όρος που θέτει η διαταγή σχετικά μετηνέκδοσηκαιτην
επικύρωση των πιστοποιητικών ερμηνεύεται με διάφορους τρόπους από τις οικογένειες των υποψηφίων. Εξάλλου,ηαρχή ηοι
αρχές που εκδίδουν η επικυρώνουν τις βεβαιώσεις αντικατοπτρίζουν όλη την ποικιλία και τη ρευστότητα των νομικών καθεστώτων, στα οποία υπάγονταν τότε τα διάφορα τμήματα του κατατεμαχισμένου και του διάσπαρτου ελληνισμού: το ένα και μοναδικό
πιστοποιητικό που υποβάλλει ο Παύλος Γιαγτζόγλου υπογράφεται
απότουςδημογέροντες της Σμύρνης και χρησιμεύει συγχρόνως ως
πιστοποιητικό καλής διαγωγής, γεννήσεως και σπουδών: «Πιστοποιούμεν οι υπογεγγραμμένοι δημογέροντες των εν τη πόλει ταύτη κατοίκων Γραικών του ανατολικού των Χριστιανών δόγματος
[...] ότι ο ομογενής Κύριος Παύλος γνήσιος υιός του ευγενεστάτου Κυρίου Ιωάννου Γιαγτζόγλου γεννηθείς κατά το έτος 1822
εντηΚαισαρεία Πόλει της Καππαδοκίας, και ανατραφείς εκείσε
άχρι του ενάτου έτους της ηλικίας του μετώκησενενταύθαεις

1. DI 15, No 17. Πρβ. και Ν. Τωμαδάκη, «Ναοί και θεσμοί...», ό.π.,
σ. 107
κ.ε.

Σμύρνην, όπου διδαχθείς τα ελληνικά μαθήματα και μέρος Μαθηματικών, και Γαλλικών, έζησε καθ' όλον το ρηθέν διάστημα εν
άκρα τιμιότητι, ενδιαπρέψας μάλιστα και εις υπουργήματα πολιτικά του Οθωμανικού κράτους εν πλήρει εμπιστοσύνη, τιμιότητι
και παρά πάσιν υπολήψει...» 1 Ο Αθανάσιος Γεραλήςαπότις
Κυδωνιές προσκομίζει μόνο ένα πιστοποιητικό (καλής διαγωγής)
από τον Ν. Πετροκόκκινο, Αρχηγό της Αστυνομίας της Αθήνας, όπου ζούσε τα τελευταία τέσσερα χρόνια 2 . Ο Ευστράτιος
Νικολαΐδης υποβάλλει επίσης ένα και μόνο πιστοποιητικό: « Ε κ
μέρους του εν Τοσκάνη Γενικού Αυτοκρατορικού Προξενείου της
Υψηλής Οθωμανικής Πύλης του εδρεύοντος εν Λιβόρνω δηλώνεται και πιστοποιείται ότι ο νεαρός Κύριος Ευστράτιος Νικολαΐδης, εις Η μ ά ς καλώς γνωστός, καταγόμενος εκ Κωνσταντινουπόλεως, Υπήκοος της Αυτού Μεγαλειότητας του Σουλτάνου,
ανήκει εις καλήν και ευκατάστατον οικογένειαν και, ως προκύπτει
εις το ως άνω Γενικόν Προξενείον, είναι ούτος αμέμπτου διαγωγής και ηθών χρηστοτάτων» 3 . Ιδιότυπη είναι και η περίπτωση
του Αιμίλιου Αντίκη από την Κωνσταντινουπολη που, ενώ χαρακτηρίζεται ως Έλληνας σε άλλα πιστοποιητικά, παίρνει πιστοποιητικό καλής διαγωγής γραμμένο στα γαλλικά από τον Επιτετραμμένο της Σερβίας παρά τη Υψηλή Πύλη, στοοποίοκαι
χαρακτηρίζεται ως Σέρβος υπήκοος 4.
Τα
τητά τους, από τον Έπαρχο (Reggente) του νησιού και προσυπογράφονται από τους επαρχιακούς Συμβούλους (Municipali).
Είναι τα περισσότερα γραμμένα απ' ευθείας στα ιταλικά, ενώτων
άλλων Ελλήνων γράφονται σχεδόν πάντοτε στα ελληνικά και επισυνάπτεται σ' αυτά η ιταλική μετάφραση. Οι υπογράφοντες είναι
συχνότατα γνωστοί επιφανείς Επτανήσιοι. Καθώς διατρέχει κα1. DI 3, No 97, ακ. έτος 1844-45.
2. DI 3, No 99, ακ. έτος 1844-45.
3. DI 3, No 95, ακ. έτος 1844-45.
4. DI 12, No 3, ακ. έτος 1851-52.

κανείςταπιστοποιητικά που καλύπτουν δύο δεκαετίες σχεδόν, δεν
είναι σπάνιο να συναντήσει δυο φορές το ίδιο όνομα:τημια
ως όνομα υποψηφίου για το Πανεπιστήμιο της Πίζαςκαιτην
άλλη ως υπογραφή Επάρχου η Συμβούλου στο πιστοποιητικό ενός
νεότερου υποψηφίου. Συχνά οι βεβαιώσεις είναι μακροσκελείς συμβολαιογραφικές πράξεις με πολλές υπογραφές και πλήθος μαρτύρων που βεβαιώνουν το έγκυρο των υπογραφών αυτών. Ακολουθεί θεώρηση από τον Έπαρχο και δεύτερη θεώρησηαπότο
Αυστριακό Προξενείο 1 . Προκειμένου για τους χρυσοβιβλικούς της
Επτανήσου, ένα μεγάλο ποσοστό από τους υπογράφοντες είναι
διακεκριμένα πρόσωπα της οικογένειας του υποψηφίου.

«Πολίτης χρηστός και ανεπιλήψιμος»
Ο τύπος των πιστοποιητικών καλής διαγωγής αλλάζει μετά
τη διαταγή που εξέδωσε η κυβέρνηση της Τοσκάνης το 1849, δηλαδή στο τέλος μιας δεκαετίας, στο διάστημα της οποίας πείστηκε για το ρόλο που μπορεί να παίξει στην πολιτική ζωή ένα Πανεπιστήμιο με ανοιχτές πύλες. Ήδη οι υποψήφιοι είναι υποχρεωμένοι να πιστοποιούν όχι μόνο τα χρηστά τους ήθη, αλλά και ότι
απέχουν απότηνπολιτική. τα περισσότερα πιστοποιητικά εκδίδονται τώρα από τις δικαστικές αρχές η την αστυνομία: «ο παρά
τοις εν Σύρ<ι> πρωτοδίκαις εισαγγελεύς πιστοποιεί ότι ο Δημήτριος Γ. Ιουστινιάνης, Δημότης και κάτοικος Σύρου [...] ουδέποτε
εμηνύθη εις ημάς δι' εγκληματικήν τινα πράξιν, ούτε εδικάσθη
ενώπιοντουανωτέρωΔικαστηρίου και κατά συνέπειαν ούτε κατεδικάσθη δι' εγκληματικήν ή πολιτικήν υπόθεσιν, και προσέτι ότι
δενανεμείχθη ούτε έλαβε μέρος εις πολιτικάς έριδας ή φατρίας ως
εκ των ειρημένων δε ότι η διαγωγή του υπήρξεν άμεμπτος...»
Το πιστοποιητικό είναι θεωρημένο από τον Πρόεδρο των εν Σύρω
1. DI 4, No 76, ακ. έτος 1845-46 και αλλού.

Πρωτοδικών, από τον Νομάρχη Κυκλάδων και από το Αυστριακό Προξενείο στις Κυκλάδες 1. στον φάκελο του Ιωσήφ Ζανίνη
υπάρχουν δύο πιστοποιητικά καλής διαγωγής, από την Διεύθυνση
της Τοπικής Αστυνομίας Ζακύνθου και τα δύο" με το δεύτερο
προστίθεται η πιστοποίηση ότι «δεν έδωσε ποτέ την παραμικράν
αφορμήν εις την Διεύθυνσιν της Αστυνομίας να τον θεωρήση
ύποπτον διά πολιτικήν δράσιν, αντιθέτως, το ήθος και ο χαρακτήρας του υπήρξαν από πάσηςαπόψεωςυποδειγματικά» 2 .Πιο
λιγόλογος ο Διευθυντής της Τοπικής Αστυνομίας Ιθάκης: «Πιστοποιείται ότι εκ των εγγράφων του Αρχείου τούτουδενεξάγεται ότι ο Κύριος Διονύσιος Ευστρατιάδης του Ευστρατίου, Ι θ α κήσιος, έλαβε ποτέ μέρος εις τα πολιτικά ούτε η διαγωγή του
υπήρξε ταραχοποιός...» 3 Ένα πλήθος πιστοποιητικά Ζακυνθινών υποψηφίων υπογράφονται από τον Διευθυντή της Εκτελεστικής Αστυνομίας Ν. Πισκοπόπουλο και είναι όλα πανομοιότυπα:
«...πώποτε δεν ανεμείχθη εις τε Πολιτικά ή Κυβερνητικά πράγματα ων υπήρξε αείποτε αμέτοχος [...] αλλά διετέλεσε μέχρι τούδε
Πολίτης χρηστός, ειρηνικός και πάντα ανεπιλήψιμος» 4.
Δεν
10ετίαςτου'50 και πιστοποιητικά καλής διαγωγής παλαιού τύπου,πουφαίνεται ότι εξακολουθούσαν να γίνονται δεκτά 5 . Όσο
για τους Έλληνες των παροικιών της Ιταλίας, προσκομίζουν
το καθιερωμένο για τους Ιταλούς Fede di Specchietto σε έντυπη φόρμα 6 .

του
και

1. DI 10, No 77, ακ. έτος 1850-51 bis.
2. DI 10, No 60, ακ. έτος 1850-51.
3. DI 15, No 74, ακ. έτος 1854-55.
4. DI 17, No 62, πιστ. του Παν. Κοκκίνη, ακ. έτος 1857-58καιαλλού.
5. DI 13, No 39 (Αντώνιος Παλατιανός, 1852-53), DI 14, No 1, (Φίλιππος Ντ' Άστον, 1853-54), DI 18, No 145, (Ιωάννης Χαλικιάς, 185960) και αλλού.
6. Πιστοποιητικό ποινικού μητρώου από την Giudicatura Criminale
τόπου διαμονής: DI 14, No 46 (Οδυσσέας Σέτερης, ακ. έτος 1853-54),
αλλού. Εκτενέστερα γι' αυτούς στο κεφ. «Σχέσεις με την παροικία».

"Εβάπτισα πεδίον αρσενικόν"
Ενδιαφέροντα από πολλές απόψεις είναι και τα βαπτιστικά
των Ελλήνων. Παρέχουν πολύτιμες πληροφορίες για την ποικιλία της κοινωνικής προελεύσεως των φοιτητών της Πίζας, για
τηνηλικία (τρυφερότατη κάποτε), στην οποία άρχιζαν την περιπέτεια των σπουδών σε μια ξένη χώρα, κτλ. τα βαπτιστικά είναι
συνήθως αποσπάσματα από τα βιβλία Βαπτίσεων των εκκλησιών
αν όμως δεν σώζονται —και συχνά δεν σώζονται— βιβλίαηκαι
γιαάλλουςλόγους, δίδεται πιστοποιητικό διά χειρός του ίδιου
τουεφημερίου,ανζει, η με την υπογραφή άλλων αξιόπιστων
προσώπων: «Πίστιν βεβαίαν και ασφαλή ποιώ, εγώ ο υπογεγραμμένος Ιερεύς, και εφημέριος της υπεραξίας Θεοτόκου, της Κωμοπόλεως Πλωμαρίου, ότι εις τα χίλια οκτακόσια είκοσι και τρία
έτη 1823, Απριλίου 23 εβάπτισα πεδίον αρσενικόν, γεννημένον
από νόμιμον συνοικέσιον εκ του Ευγενούς Κυρίου Κωνσταντίνου
Μεταξά ποτέ Μαρίνου, εγεννήθη το πεδίον εις τα χίλια οκτακόσια
είκοσι τρία Απριλίου 5, ήτον ανάδοχος η Κυρία Μαρία Τζανέτογλου ποτέ Νικόλα, το δε όνομα του βαπτιζομένου Βασίλειος...»
Η υπογραφή του ιερέα επικυρώνεται από τους επιτρόπους του
Πλωμαρίου «διά το βέβαιον και γνώρισιν [...] με τον χαρακτήρα
του και με την υπογραφήν του...» 1 Οι Επτανήσιοι, ιδίως οι καταγόμενοι από τα αστικά κέντρα, προσκομίζουν αποσπάσματα πράξεων υπογραμμένα από τον αρχειοφύλακα του νησιού που έχουν,
μετιςαντίστοιχες παραλλαγές, τον ακόλουθο τύπο: «Κορυφές, 11
Απριλίου 1845 πέντε Ε.Ν. —Ίσον ευγαλμένον από την εκκλησίαν του Ταξιάρχου Μιχαήλ της Χόρας. —Βιβλίον της Εκκλησίας του Ταξιάρχου Μιχαήλ. —-Χίλιους Οκτακοσίους 28 Φεβρουαρίου 7 Κορυφές Ε.Ν. —Εβάπτισα εν Βρέφος Αρσενικόν του
Ευγενούς Κυρ.°υ Ανδρέου Θεοτόκου του Κόμιτος από την Χόραν
Γεννημένον μετά της Ευγενούς Κυρίας Αναστασίας Μαρίας Καρο1. DI 3, No 104, ακ. έτος 1844-45.

Καρολίνας
Νομίμου αυτού Γυναικός θυγατρός του Κυρ. ο υ Νικάτ
ήτον το βρέφος μηνών έντεκα, και ονομάσθη Γαβριήλ Κοσταντήνος και Πολύευκτος, του οποίου ήτον Ανάδοχος ο Κυρ. ο ς Στέφανος Στρούμσος του ποτέ Κοσταντίνου από το Ζαγόρη τον Ιωαννίνων, Κάτοικος εις την παργέαν Χόραν. —Εφημέριος Νικόλαος Δωριογιάννης,. —Αριθμός των Βαπτιζομένων Βρεφών 59.
—Νικόλαος Βάρθης. —Αρχ. Κορυφών» 1. Ακολουθεί η καθιερωμένη θεώρηση από τον Έπαρχο Κερκύρας. Όσοι έχουν βαφτιστεί σε κωμοπόλεις η σε χωριά ζητούν το βαπτιστικό τους από
τονεφημέριοτουχωριού κι αυτός ανταποκρίνεται όπως-όπως: «Παξοί 1843 Οκτωβρίου 4 Ε.Ν. —αντίγραφον ευγαλμένο από το βιβλίον βαπτίσματος όπου επικρατή η μονή του αγίου δημητρίου
των φαναριωτάτων μακράτων και βελλιανιτάτων κείμενος ο αυτός
θήος Ναός εις το χωρίον φαναριωτάτικα. Περιοχή [δυσανάγνωστο]. —Ακολουθά το αυτό αντίγραφον ως ευρισκεται καταγραμμένο εις το αυτό βιβλίον. —1822: απριλίου 25 Ε.Π. Παξοί,
-εβαπτίζην εν παιδίον άρσεν του ευγενή Κυρίου δημητρίου μακρί
του πο: βασιλείου γεγενιμένο αυτό μετά της νομίμου αυτού γυνής
κυρίας μαργαρίτας θηγάτηρ του ευγενή κυρίου καπιτάν ανδρέα
γραμματικού, αναδέχθη αυτό υπό της αγίας κολυμβήθρας του
αγίου βαπτίσματος παρά τον κύριον φοντζόνη του Πο: σπυρίδωνος καρούσου και ονόμασε αυτό σπυρίδων, ήτον το αυτό βρέφος ημερών είκοσι. 20. — αύτη είναι η καταγραφήτουαυτού
βαπτιστικού το οποίον την σήμερον εσηκώθη από το αυτό βιβλίον
ειςαναζήτησιντουαυτούσπυρίδωνος μακρή πο: δημητρίου. —Ο
τωρινός εφημέριος της αυτής μονής. Νικόλαος: Ιερεύς φαναριώτις εφιμέριος» 2 .

1. DI 4, No 75, ακ. έτος 1845-46. σε άλλο ανάλογο πιστοποιητικό,
με υπογραφή του αρχειοφύλακα Κερκύρας, αναφέρεται ότι το Βιβλίον της
Εκκλησίας βρισκόταν «εις το Γραμματοφυλάκιον της Γενικής Κυβερνήσεως
των Εκκλησιαστικών
και
Ιερών
Εισοδημάτων» (DI 5, No 99, φάκελος
του
Γεωργίου Παλατιανού).
2. DI 4, No 79, ακ. έτος 1845-46. Παρόμοιο πιστοποιητικόμεημερομηνία

42. Πιστοποιητικό βαπτίσεως από τη Λευκάδα

Έ ν α πλήθος υποψήφιοι από την Κεφαλονιά έχουν πάρει το
βαπτιστικό τους από τον λόγιο αρχειοφύλακα Σπυρίδωνα Φωκά 1 .
δεν επιγράφεται «ίσον ευγαλμένον», αλλά «copia fatta dal Libro
Registri dei Battesimi...» και ακολουθεί η πράξη στα ελληνικά,
μόνο που, πιθανότατα, τα λάθη των εφημερίων έχουν διορθωθεί
κατά την αντιγραφή από τον «Archivista» 2 . στον φάκελο του
Σπυρ. Μαρκορά δεν υπάρχει πιστοποιητικό από εκκλησία ούτε
απόαρχειοφυλάκιο αλλάαπότονNobile Signor Angelo Conte
Gomeni, Ufficiale Municipale αι Commercio e Navigazione
ed incaricato dello stato civile dell'Isola di Corfu, ο οποίος
δηλώνει ότι ο υποψήφιος, υιός του εξοχωτάτου δρος Γεωργίου
Μαρκορά, υιού του Διακεκριμένου ιππότου του Αγίου Μιχαήλ
καιτουΑγίου Γεωργίου, και υπουργού του εξοχωτάτου Συμβούλου της Δικαιοσύνης, γεννήθηκε στην Κεφαλονιά στις 7 Νοεμβρίου του έτους 1829 και βαφτίστηκε κατά τα δόγματα της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας 3 .
λαξ (Archivista Pubblico) εκδίδει πιστοποιητικά σε χαρακωμένο
χαρτί με ειδικές στήλες: «Ημερομηνία, Αρσεν.-θύλεα, Βαπτιζόμενον, Όνομα του πατρός του παιδός, Μαχαλάς και στράτα,
κτλ.» Αντί για το «γεννημένον μετά της νομίμου αυτού γυνής»,
σημειώνεται σε ειδική στήλη «Νόμιμον» ή «Νόθον»4.
Άλλων Ελλήνων τα πιστοποιητικά εκδίδονταιήεπικυρώνονται
μηνία 30 Μαρτίου 1825 δίδεται στον Χαράλαμπο Ιακωβάτο (Αρχ. Ιακωβάτων, XI, ημερομηνία βαπτίσεως 13 Νοεμβρίου 1810).
1. Πρόκειται για τον γνωστό με το παρωνύμιο «ο Αρχιβίστας» αρχειοφύλακα και αρχειογνώστη που δούλεψε πάνω από 40 χρόνια για την ταξινόμηση και ανακάθαρση του αρχειακού υλικού. Βλ. Ν. Μοσχονά, «Τοπικόν
Ιστορικόν Αρχείον Κεφαλληνίας», Σύμμεικτα, τόμ. Β', Εθνικό Ίδρυμα
Ερευνών,Αθήνα1970. Επίσης Ηλ. Τσιτσέλη, Κεφ. Σύμ. Α', σ. 796-797.
2. DI 4, No 74 και αλλού.
3. DI 10, No 72.
4. DI 9, No 105, πιστ. του Αριστείδη Βλάχου, ακ. έτος 1849-50 και
No 1, πιστ. Φίλιππου Ντ' Άστον, ακ. έτος 1853-54.

νται από ανώτερες εκκλησιαστικές αρχές: ο Αιμίλιος Αντίκης
από την Κωνσταντινούπολη προσκομίζει «Πατριαρχικόν Πιστοποιητικόν Γράμμα» 1 . Ο Γεώργιος Αποστολάκης από τις Κυδωνιές υποβάλλει βεβαίωση με υπογραφή «ανδρέας Σακελλάριος ευημέρηος του αγίου γεωργίου» (στο Αιβαλί) επικυρωμένη από
τον Αγιο Εφέσου 2 . το πιστοποιητικό του Λεωνίδα Νιώτη από
τη νήσο Αντιγόνη υπογράφεται από τον «Ιερέα Προϊστάμενον
της Ιεράς Εκκλησίας Αντιγόνου» και όλους τους Επιτρόπους
«της αυτής εκκλησίας» και επικυρώνεται από τον Μητροπολίτη
Χαλκηδόνος 3 . Ανάλογη βεβαίωση-πιστοποιητικό προσκομίζει ο
Ιπποκράτης Τζουρίδης: «...εγενέθη ενταύθα εις Αλεξάνδρειαν
της αιγύπτου εις το έτος χιλιοστόν οκτακοσιοστόν τριακοστόν τέταρτον [...] και εβαπτίσθη [...] εντός του θείου ναού του Αγίου
Σάββα [...] επί της ηγουμενίας Μελετίου του Καλυμνίου και εφημερεύοντος του παπά Θεωνά ηπειρώτου...» Το έγγραφο επικυρώνεται από τον Ευλαβέστατο Νικηφόρο, Προκαθήμενο της ελληνικής εκκλησίας και αντιπρόσωπο του Πατριάρχη της Αιγύπτου
στην Αλεξάνδρεια 4. Τέλος ο Σαμουήλ Ντε Κάστρο εφοδιάζεται
με πιστοποιητικό γεννήσεως από τον Γραμματέα της Συναγωγής
Κερκύρας θεωρημένο από τον Μ. Ραβίνο 5 και μερικοί —λίγοι—
υποψήφιοι από τα Επτάνησα, την Κωνσταντινούπολη, τη Σύρο η
την Τήνο έχουν υποβάλει βαπτιστικά από Καθολικές εκκλησίες
γραμμένα στα Λατινικά με τον καθιερωμένο τύπο «In Nomen
Domini» κτλ. 6 Ιδιαίτερη εξάλλου κατηγορία αποτελούν τα βαπτιστικά από την Αγία Τριάδα του Λιβόρνου η και από Καθολικές εκκλησίες του Λιβόρνου και της Πίζας 7 .
1. DI 11, No 3, ακ. έτος 1851-52.
2. DI 6, No 100, ακ. έτος 1847-48.
3. DI 15, No 73, ακ. έτος 1854-55.
4. DI 10, No 94, ακ. έτος 1850-51.
5. DI 17, No 27, ακ. έτος 1857-58.
6. DI 5, No 117 (1846-47), DI 10, No 77 (1850-51), DI 12, No 2
(1851-52), DI 17, No 34 (1857-58) και αλλού.
7. Βλ. εδώ, κεφ. «Σχέσεις με την παροικία».

«Νέος φιλομαθής»

νουν στην Πίζα οι Έλληνες, είναι έκδηλη στον αριθμό και το είδος
των πιστοποιητικών που βεβαιώνουν τις προηγούμενες σπουδές
τους" μερικοί δεν υποβάλλουν κανένα (από τους κανονισμούς δεν
ορίζεται ως απαραίτητη προϋπόθεση εισδοχής και ίσως οι ίδιοι
θεωρούν ότι η ταπεινή προπαιδεία τους δεν αποτελεί αξιόλογο
συστατικό)' άλλοι υποβάλλουν λίγα και άλλοι πολλά πιστοποιητικά, είτε από σχολές όλων των επιπέδων ως και πανεπιστημίων 1
είτε από ιδιωτικούς δασκάλους.
Η ανάγνωση των πιστοποιητικών αυτών, όπως και των βαπτιστικών από μια άλλη άποψη, μοιάζει με περιήγηση στα εκπαιδευτικά ιδρύματα —από τα πιο κοινά ως τα πιο περίλαμπρα —του
ελληνισμού της εποχής και συγχρόνως είναι ενθύμιο από άσημους
η επιφανείς δασκάλους: « Ο υποφαινόμενος βεβαιώ ότι ο Ευγενής
Κύριος Στυλιανός Βεντούρας του Ευγενούς Κυρίου Θεοδώρου εκ
της πόλεως ταύτης Κέρκυρας, νέος φιλομαθής και με χρηστά ήθη
κεκοσμημένος, εμαθήτευσε παρ' εμοί ιδιαιτέρως, διδαχθείς την Ελληνικήν και Λατινικήν γλώσσαν, τα Μαθηματικά και την Φιλοσοφίαν [...] εν Κερκύρα 12/24 Σεπτεμβρίου 1842. —Ιερομόναχος Αθανάσιος Πολίτης Αρχιμανδρίτης» 2 .
Α π ό πλήθος ανάλογες περιπτώσεις επιβεβαιώνεται ότι τα ιδιαίτερα μαθήματα, σε συνδυασμό συχνά με τη φοίτηση σε δημόσια η Ιδιωτικά σχολεία, ήταν ο συνηθέστερος τρόπος για να μορφώνονται τα παιδιά των ευγενών στα Επτάνησα. Εκτόςαπόαυτό
1. Τα πιστοποιητικά των ελληνικών πανεπιστημίων (Ιόνιος Ακαδημία
και Οθώνειο μετά το 1837) περιέχονται στις δέσμες Università, DI 1-16,
ενώ των Ιταλικών στο DI 84, No 3, «Filza di attestati ed altro...»
2. DI 1, No 93. Επίσης Αρχ. Ιακωβάτων, XI, πιστοποιητικό με
υπογραφή Δ. Αθανάσιος ο Ψαλίδας, 1828, Δεκεμβρίου 30 Κερκύρα, «ο
υπογεγραμμένος πιστοποιώ ότι ο Κύριος Χαραλάμπης Αλοϋσίου Τυπάλδου
Κεφαλλήν ήκουσε παρ' εμοί την λογικήν και μεταφυσικήν και την μαθηματικήν γεωγραφίαν με πρόοδον αρίστην και με ήθη κάλλιστα».

43.

44.

—γνωστό αλλωστε—η έρευνα σε άλλα πανεπιστημιακά κατάστιχα
αποδεικνύει πόσο σοβαρά υπολόγιζαν τα πιστοποιητικά αυτάοι
πανεπιστημιακές αρχές. το προνόμιο της απαλλαγής από τις εισαγωγικές εξετάσεις 1 παρέχεται στην Πίζα αδιακρίτως σ' αυτούς
που είχαν διδαχθεί τα απαιτούμενα γι' αυτές μαθήματα είτε
σε σχολεία είτε από ιδιωτικούς δασκάλους. στα σχετικά πιστοποιητικά δεν παραλείπεται και η αναφορά —κάποτε υπερβολικά
διεξοδική —στα μαθήματα που διδάχτηκαν οι υποψήφιοι: «...της
μεν Ελληνικής Γλώσσης και το Συντακτικόν, της δε Μαθηματικής όλην την αριθμητικήν και μέρος της Στοιχειώδους Άλγεβρας, έως και το πρόβλημα των Φώτων...» 2 Ό π ο υ είναι δυνατόν,
ο υποψήφιος συνιστάται ως «ικανός ανωτέρας εν τω Πανεπιστημίω παιδεύσεως ευδοκιμήσας με μέγα έπαινον [...] και λαβών
τααριστεία»κ.ά.π. 3 . σε μερικούς φακέλους υπάρχουν και βραβεία: «Τω καλώ καγαθώ μειρακίω ΓερασίμωΡωσσολύμωτου
Νικολάου Κεφαλλήνι την πατρίδα, πάσι τοις εν τω Ιονίω Γυμνασίω νόμω τεταγμένοις παιδεύμασι φιλομαθώς και πάνυ δραστηρίως εφ' όλην την τετραετίαν σχολάσαντι, ουμηναλλάκαιτας
δημοσίας καθ' εξαμηνίαν και ετησίας δοκιμασίαςΆρισταυποστάντι, κοινή δε των διδασκάλων ψήφω δις των αριστείων αξιωθέντι, τουτί το Πιστωτήριον γράμμα, αρετής ένεκα και παιδείας,
δίδοται...» 4
Ό π ω ς είναι γνωστό, δεν είναι λίγοι οι Επτανήσιοι που εκπαιδεύονται από Ιταλούς δασκάλους κι έτσι φτάνουν στην Πίζα
με ειδικά εφόδια. ο Παναγιώτης Κόκκινης διδάσκεται για τέσσερα χρόνια Λατινικά, Ιταλικά, Γαλλικά, Αισθητική και Φιλοσοφία
στο ιδιωτικό σχολείο του Μπολονέζου L. J. Dor Marzocchi στη

1. Βλ. εδώ, κεφ. «Κατά το προνόμιον των Ελλήνων».
2. DI 2, No 134, φάκελος Ιωάννη Κασσιανού, ακ. έτος 1843-44, πιστοποιητικό από το Δευτερεύον Σχολείον Ιθάκης.
3. στο ίδιο, πιστοποιητικό από το Δευτερεύον Σχολείον Ληξουρίου, και
αλλού.
4. DI 4, No 76, ακ. έτος 1845-46.

Ζάκυνθο. το σχετικό πιστοποιητικό είναι επικυρωμένο με συμβολαιογραφική πράξη, στην οποία οι μάρτυρες δηλώνουν ότι «δ
δόκτωρ Μαρτζόκις υπογράφεται Ιταλιστί καθό αγνοί την Ελληνικήν γραφήν». Ο Κόκκινης συμπληρώνει τη μόρφωσή του με
ιδιαίτερα μαθήματα Ελληνικής γλώσσας, Αριθμητικής, πρακτικής Γεωμετρίας και Γεωγραφίας από τον Ανδρέα Κουντούρη,
«πρώην μεν δημόσιον νυν δε ιδιωτικόν Διδάσκαλον εν τη νήσω
ταύτη» 1 .
Ενθύμιο της πάλαι ποτέ λαμπρής Πετριτσείου Σχολής στο
Ληξούρι είναι το πιστοποιητικό του Γεράσιμου Βασ. Μαζαράκη,
οοποίος«καταγραφθείς εν τω τετάρτω σχολαστικώ έτει της ρ
θείσης Σχολής [...] διήκουσε τα εν τω έτει τούτω παραδιδόμενα
μαθήματα, μεθ' όσης πλείστης επιμελείας και επιδόσεως" έτι δε
ιεράν Κατήχησιν και ιστορίαν, Φιλοσοφίαν, Άλγεβραν και Ιταλικήν γλώσσαν' ευδοκιμών δε κατά τον της εαυτού μαθητείας
χρόνον, και κοσμίως διάγων επί τα κρείττω προήγετο...» Το
πιστοποιητικό έχει την υπογραφή του Σχολάρχη: «Άνθιμος Μαζαράκης, Αρχιμανδρίτης του Οικουμενικού Θρόνου, 5 Ιουλίου
1856» 2 .
ζουν, πιστοποιητικά από σχολεία: Βασιλικόν Γυμνάσιον

Αθηνών

1. DI 17, No 62, ακ. έτος 1857-58. ο Ανδρέας Κουντούρης έχει διδάξει και πλήθος άλλα παιδιά, όπως φαίνεται από τα πιστοποιητικά τους
που έχουν την ίδια στερεότυπη υπογραφή. σε ιδιωτικό σχολείο της Λευκάδας, που διευθύνεται από τον Professore Antonio [...] Missionario Apostolico, Par. Latino e Capellano della [...] φοιτά και ο Φίλιππος Ντ'
Άστον, Λευκαδίτης Αγγλικής καταγωγής, και διδάσκεται, «τιμητικά,
διακρινόμενος», Ιταλικά, Λατινικά, Μαθηματικά και Φιλοσοφία (DI 14.
No 1, ακ. έτος 1853-54).
2. στο ίδιο (DI 17) No 170. Απόφοιτος της Πετριτσείου είναικαιο
Ευάγγελος Αρδαβάνης από το Ληξούρι (DI 18, No 117, ακ. έτος 185960). για την Πετρίτσειο Σχολή, βλ. Γεωργίου Μοσχόπουλου, Ιστορία της
Κεφαλονιάς, Τόμ. Β', εκδ. Κέφαλος, Αθήνα 1988, σ. 116-117.

νών 1 , Βασ. Γυμνάσιον Σύρου 2 , Ελληνικόν Σχολείον και Γυμνάσιον Σύρου 3 κ.ά. Δύο πιστοποιητικά προέρχονται από τη Σχολή
της Χάλκης" και τα δύο υπογράφονται από τον Διευθυντή Άνθιμο
Μαζαράκη και άλλους καθηγητές Έλληνες και ξένους και επικυρώνονται από τους εφόρους (Ιωάννης Ψυχάρης κ.ά. ) 4 . Ο Άνθιμος Μαζαράκης, ως Maestro e Rettore del Collegio Greco
Flangini, έχει υπογράψει το 1845 και το πιστοποιητικό του Χαραλάμπους Μαζαράκη από την Κεφαλονιά 5. Ο καθολικός Μάρκος
Βιτάλης από την Κωνσταντινούπολη έχει υποβάλει πιστοποιητικό
από το Etablissement des frères des 'Ecoles Chrétiennes S.
Benoit στο Γαλατά ότι σπούδασε εκεί Ανάγνωση, Γραφή, Αριθμητική, Γαλλικά, Ιταλικά και Ελληνικά 6 .
Ιδιαίτερη πάντα κατηγορία αποτελούν τα πιστοποιητικά σπουδών των παιδιών της παροικίας. Υπάρχουν βεβαιώσειςαπότην
Τεργέστη, το Λιβόρνο και την Πίζα που δείχνουν, μεταξύ άλλων,
και τη διαδικασία εθνικής ενσωμάτωσης των απόδημων Ελλήνων
της Ιταλίας 7 .
Πολλοί είναι και οι Έλληνες που συνεχίζουν στην Πίζα σπουδές που άρχισαν σε πανεπιστήμια της Ελλάδας: στον κώδικα αυτόν υπάρχουν 3 πιστοποιητικά από το Οθώνειο8, και 3απότην
Ιόνιο Ακαδημία 9 .
1. DI 4, No 99 (Μενέλαος Ρουβίνης από τη Σμύρνη, ακ. έτος 1845-46).
2. DI 1, No 132 (Γεώργιος Σαλάχας απότηνΕρμούπολη,ακ.έτος
1842-43).
3. DI 1, No 59 (Ιωάννης Βουρβουχάκης από τη Σύρο, ακ. έτος 1851-52).
4. DI 12, No 3 (Antich Emilio Greco di Costantinopoli,ακ.έτος
1851-52), και DI 15, No 73 (Λεωνίδας Νιώτης από τη νήσο Αντιγόνη, ακ.
5. DI 4, No 72.
6. DI 12, No 2, ακ. έτος 1851-52.
7. Βλ. εδώ ,κεφ. «Σχέσεις με την παροικία».
8. DI 4, No 99 (Μενέλαος Ρουβίνης, ακ. έτος 1845-46), DI 5, No 67
(Ιωάννης Θεοδωρίδης, ακ. έτος 1846-47) και DI 12, No 1 (Παύλος Φωκάς,
ακ.έτος1851-52).
9. DI 6, No 71 (Γεράσιμος Φωκάς Αλεξανδράτος, ακ. έτος 1847-48),

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

Οι νομικές προδιαγραφές
Ο
Πίζας περιγράφεται ως εξής στον Κανονισμό του 1814: «Ουδείς
δύναται να εγγραφή εις τον κατάλογον των σπουδαστών εάν [...]
δεναποδείξηότι εννοεί την Λατινικήν Γλώσσαν και ότι έχει επαρκώς διδαχθεί την Ρητορικήν 1 . —προς τον σκοπόν αυτόν οιοσδήποτε επιθυμεί να εγγραφή εις τον ως άνω κατάλογον οφείλει να
ευρίσκεται εν Πίσση την 7ην Νοεμβρίου, να παρουσιασθή εις
την Γραμματείαν του Πανεπιστημίου και να υποστή μίαν ατομικήν ημίωρον εξέτασιν εις την Λατινικήν γλώσσαν και την Ρητορικήν, η οποία θα διεξαχθή εκ περιτροπής υπό των τριών εκ των
τεσσάρων Καθηγητών: των Ανατολικών Γλωσσών, της Λογικής και Μεταφυσικής, της ελληνολατινικής φιλολογίας και της
Ιταλικής φιλολογίας[...] Α π ό τας εξετάσεις απαλλάσσονται οι
μαθηταί, οι οποίοι αναδεικνύονται φοιτηταί υπό της Αυτού Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Μεγαλειότητος η από τας Κοινότητας
του Κράτους, υπό τον όρον ότι έχει προηγηθεί της αναδείξεώς των
άλλη αυστηρά εξέτασις. Εάν ο νέος θελήση να γίνη δεκτός εις
τηνεξέτασιντηςΛογικής η και της Μεταφυσικής, δύναται να
την υποστή και, εις την περίπτωσιν αυτήν, η όλη εξέτασις θα
είναι ωριαία και, εφόσον λάβη ο εξετασθείς την έγκρισιν, θα απαλλάσσεται από την παρακολούθησιν των μαθημάτων αυτών εις το

DI 10, No 72 (Σπυρίδων Μαρκοράς, ακ. έτος 1850-51) και DI 16, No 23
(Αυγουστίνος Κογεβίνας, ακ. έτος 1856-57).
1. Ο όρος αυτός τροποποιείται με Motuproprio της 26 Οκτωβρίου
1824 (A.S.P., Università, A II 7, «Regolarmento...», σ. 51, με το οποίο
ορίζεται ότι όσοι προορίζονται για σπουδές Ιατρικής ή Φυσικών επιστημών
εξετάζονται επίσης στη Λογική, την Αριθμητική και τη Γεωμετρία.

Πανεπιστήμιον» 1 . για τους ξένους σπουδαστές προβλέπει το άρθρο XVIII (Forestieri) του ίδιου κανονισμού: «Ξένοι επιθυμούντες να ακολουθήσουν σπουδάς εις το Πανεπιστήμιον, εάν πρόκειται να διατρέξουν εν αυτώ όλον τον κύκλον των σπουδών των,
έχουν ταςαυτάς υποχρεώσεις με τους Υπηκόους της Αυτού Αυτ
κρατορικής και Βασιλικής Μεγαλειότητος».

στική κίνηση, αυξάνονται και τα εξεταζόμενα στις εισαγωγικές
θέματα. η εξέταση στη στοιχειώδη Γεωμετρία και στην Αριθμητική γίνεται υποχρεωτική για τους υποψηφίους όλων των σχολών. Η εξέταση στη Λατινική φιλολογία προσδιορίζεται ως
γραπτή μετάφραση κειμένου του Βιργιλίου ή του Κικέρωνα από
τα λατινικά «στα Ιταλικά» (όχι «τοσκανικά» πια) και προφο
μετάφραση και ανάλυση μιας ωδής του Ορατίου 2 .
Άλλη σχετική διαταγή —με πνεύμα όμως κατασταλτικό του
φοιτητικού κινήματος και όχι μεταρρυθμιστικό— εκδίδεταιτο
1849: «τα δοκίμια των υφισταμένων τας εισαγωγικάς διά το
Πανεπιστήμιον εξετάσεις δέον όπως κρίνονται με την δέουσαν
αυστηρότητα [...] Ξένοι δεν γίνονται δεκτοί καθ' οιονδήποτε τρόπον εις τα Πανεπιστήμια εάν δεν έχουν λάβει την απαιτουμένην
άδειαν από την Βασιλικήν Κυβέρνησιν» 3 .

1. A.S.P., Università, A II 7, Regolarmenti..., άρθρο IX, Studenti.
με το άρθρο XII του ίδιου κανονισμού ορίζεται ότι το μάθημα της Λογικής
είναι υποχρεωτικό για τους πρωτοετείς σπουδαστές όλων των σχολών, αν
δεν το έχουν περάσει στις εισαγωγικές. η ανάγκη να «εννοούν»οιυποψήφιοι τη Λατινική γλώσσα προκύπτει από το γεγονός ότι ναι μεν τα μαθήματα γίνονται στα ιταλικά (in lingua Toscana, ορίζει ο κανονισμός) —κι
αυτό επιβλήθηκε από τους Γάλλους στην περίοδο της Κατοχής—, αλλά στην
αρχή κάθε παραδόσεώς του ο καθηγητής «κάνει μια εισαγωγή διαρκείας ενός
τετάρτου στα Λατινικά, συνοψίζοντας τα βασικά στοιχεία του νέου μαθήματος» (στον ίδιο κανονισμό, άρθρο IV, Regolarmento per i professori).
2. στο ίδιο, No 17, Notificazione del Sig. Cav. Gaetano Giorgini,
Soprintendente agli Studi del Granducato, 12 Ιανουαρίου 1841.
3. στο ίδιο, Notificazione dalla Cancelleria dell'I, e R. Università

47. Gaetano Giorgini: ο υπουργός της μεταρρύθμισης

Τα
νείς δεκτός στο Πανεπιστήμιο δεν θεσμοθετούνται για πρώτη φορά
το 1849, αλλά μάλλον υπενθυμίζονται και διασαφηνίζονται, επειδή
ο θεσμός έχει ατονήσει στο διάστημα της πολυτάραχης δεκαετίας
του '40. Ή δ η από το 1816 υπάρχει διαταγήνααπευθύνουνοι
πανεπιστημιακές αρχές στον Υπουργό της Παιδείας όλες τις υποθέσεις που πρέπει να υποβληθούν στην κρίση της κυβερνήσεως1.
μια εικόνα του τρόπου, με τον οποίο εφαρμοζόταν η διαταγή δίδεται σε μια επιστολή από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως προς τον Κυβερνήτη της Πίζας σχετική με την εγγραφή 10
ξένων υποψηφίων στο Πανεπιστήμιο. ο πρόεδρος, αφού πήρε
τις πληροφορίες του από την αστυνομία, πληροφορεί τον Κυβερνήτη ότι ο Προβλεπτής του Πανεπιστημίου εξουσιοδοτείται να δεχθεί τους οκτώ από τους δέκα ξένους (μεταξύτωνοποίωνκαιτον
Μάρκο Γουργουράκη από τη Ζάκυνθο) υπό τον όρο ότι θα επιβλέπονται αυστηρά από την τοπική αστυνομία. Ό σ ο για τους άλλους,
«αμφοτέρους καταγομένους εκ του παπικού κράτους», ο πρόεδρος
ορίζει να αποκλειστούν από το Πανεπιστήμιοκαιναμηντους
δοθεί άδεια διαμονής (soggiorno) στο Μ. Δουκάτο 2 . Α π ό πλήθος άλλες μικρές υποθέσεις φαίνεται ότι ο Provveditore του Πανεπιστημίου διαβίβαζε τις αιτήσεις των υποψηφίων για να πάρει
απότηνκυβέρνηση την οποιαδήποτε εξουσιοδότηση3. Είναι φανερό ωστόσο ότι τέτοιοι θεσμοί εφαρμόζονται σχολαστικότερα σε
περιόδους εντάσεων, όπως είναι η επαύριον των κινημάτων του
'30, '31 και του πολέμου του 1848.

li 26 ottobre 1849 (πρόκειται για κοινοποίηση της κυβερνητικής διαταγής
εκ μέρους της Γραμματείας του Πανεπιστημίου). Σκοπός του μέτρου είναι
ρίως από τα άλλα κράτη της Ιταλίας.
1. στο ίδιο, Istruzioni per il Regio Consultore e Soprintendente
agli Studi del Gran Ducato [...] 29 Νοεμβρίου 1816.
2. A.S.P., Governatore 96, affare 9, επιστολή της 8 Δεκεμβρίου 1833.
3. A.S.P., Università, Β II 12, anno 1838.

τάσεις μαρτυρούν στοιχεία από άλλα κατάστιχα: η πρώτη σχετική μνεία της περιόδου που ερευνώ είναι του 1815. οι εξετάσεις
διεξάγονται από τότε κανονικά κάθε χρόνο (με πλήθος όμως απαλλαγές), σταματούν η τουλάχιστον δεν αναγράφονται στην περίοδο 1823-25 και εμφανίζονται πάλι το ακ. έτος 1825-26, με περισσότερες ακόμα εξαιρέσεις 1. Μετά το 1826 (χρονολογία έκδοσης
του Κανονισμού του 1814 από τον οίκο Ranieri-Prosperi, Stampatori della I. et R. Università), αναγράφονται κανονικά είτε
οι εξετάσεις είτε οι λόγοι απαλλαγής, αλλά προοδευτικά οι εξαιρέσεις αυξάνονται, ώσπου, τις παραμονές της διαταγής του 1840,
φτάνουν, να απαλλάσσονται πάνω από τους μισούς υποψηφίους,
αρκετοί μάλιστα χωρίς αναγραφή αιτιολόγησης.

"Κατά το προνόμιον των Ελλήνων"
Α π ό πολλά στοιχεία προκύπτει ότι υπήρχε κατά καιρούς στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας ένα καθεστώς προνομίων για τους Έλληνες υποψηφίους που φαίνεται ότι είχε καθιερωθείεθιμικά.μια
άλλη εύλογη υπόθεση, που δυνατόν να ερμηνεύει το τεράστιο ποσοστό των Ελλήνων που γίνονται δεκτοί χωρίς εισαγωγικές εξετάσεις, είναι ότι αρκετοί Έλληνες, κυρίως Επτανήσιοι, έφταναν
στην Πίζα με μεγαλύτερη προπαιδείααπότουςΙταλούς,βεβαιωμένη

1. A.S.P., Università, DI 69-74, Ruolo degli Scolari dell'I, e R.
Università di Pisa coll'indicazione dei loro studi. στον κώδικα αυτόν
παραπέμπουν όλες οι υποσημειώσεις που αρχίζουν με την ένδειξη DI 69

στώσεις σχετικά με τις απαλλαγές δεν αναφέρονται βέβαια στους προερχόμενους από άλλα πανεπιστήμια, που είναι πάμπολλοι και, φυσικώ τω λόγω,
κατατάσσονται σε προχωρημένο στάδιο σπουδών (βλ. γι' αυτούς κεφ. «Από
πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο»).

μένη με τα πιστοποιητικά που προσκόμιζαν 1. Επιπλέον, όπως θα
φανεί και παρακάτω, οι περισσότεροι Έλληνες έκαναν το πάν
γιανασυντομεύουν την πολυδάπανη περιπέτεια των σπουδών στα
ξένα.
Οπωσδήποτε, ήδη από το 1815, πλήθος Έλληνες απαλλάσσονται από την εισαγωγική εξέταση στο μάθημα της Φιλοσοφίας
μεεπιστολήτηςΓεν. Γραμματείας του Κράτους της Τοσκάνης
(R. Segreteria di Stato) ή και γίνονται δεκτοί χωρίς καμιά απολύτως εξέταση 2 . Υποθέτω μάλιστα ότι και αρκετοί από αυτούς
πουέδινανεισαγωγικέςεξετάσειςδεν εξετάζονταν στα ίδια μαθήματα με τους Ιταλούς υποψηφίους: για μια δεκαετία περίπου
μετά το 1815, αναγραφόταν για τους Έλληνες η γενικόλογη φράση
«Esame di ammissione», ενώ για τους Ιταλούς «Ammesso αι
Ruolo per l'esame subito in Lingua Latina». Α π ό το 1826
και ύστερα αναγράφεται κάτω από το όνομα των περισσότερων
Ελλήνων «Esame in Lingua Greca» και κάποτε «anche in
Filosofia», πράγμα που σήμαινε ότι απαλλάσσονταν από το μάθημα της Λογικής του Α' ετους 3 . δεν λείπουν όμως και οι Έλληνες που προτιμούν να εξεταστούν στα Λατινικά, ιδίως οι Καθολικοί και τα παιδιά της παροικίας 4.

ΠλήθοςΈλληνεςεξάλλουαπαλλάσσονται απότιςεισαγωγικές
εξετάσεις «επειδή έχουν υποστεί αυτάς εις την πατρίδα των»: ο
Ιωάννης Αγγελίδης από τη Σύμη «γίνεται δεκτός εις την πρώτην (προκαταρκτική για το πτυχίο) εξέτασιν χωρίς να έχει υποβληθεί εις εισαγωγικάς εξετάσεις, επειδή έχει υποστεί ταύτας εις
την πατρίδα του» (Απόφαση της 11 Αυγούστου 1831 ) 5 . Ο Γεώργιος Σακελλαρίδης από τα Ιωάννινα απαλλάσσεται το 1830 «επει-

1.
2.
3.
4.
5.

Βλ.
DI
DI
DI
DI

εδώ, κεφ. «Νέος φιλομαθής».
69, No 253, 256, 349 και αλλού.
71, No 131, 191, 346, 358, 403καιαλλού.
71, No 347, 814καιαλλού.
71, No 640.

νάριον της Θεσσαλονίκης» 1. Ο Γεώργιος Καλούτσης (ή Καλούτζης) από το Τσιρίγο απαλλάσσεται «δυνάμειτωνεξετάσεωντας
οποίαςέχει υποστεί εις τα δημόσια Λύκεια της πατρίδος του»
(απόφαση της 27 Νοεμβρίου 1830 ) 2 . ο Τηλέμαχος Μαράτος
εξαιρείται από τις εξετάσεις του 1838 «επειδή έδωσεν αυτάς εις
το Λύκειον Παξών» 3 . Γενικά φαίνεται ότι τα πιστοποιητικά των
ελληνικών σχολείων αποτελούσαν για τις πανεπιστημιακές αρχές
λόγο επαρκή για να εισηγηθούν στην κυβέρνησητηναπαλλαγή
απότιςεξετάσεις-βεβαιώσεις από Δευτερεύοντα Σχολεία της Ε πτανήσου, τη Σχολή της Σμύρνης, της Χάλκης κτλ. αναγνωρίζονταν έμπρακτα στην Πίζα. Αποκορύφωμα είναι οι περιπτώσεις
τουΑγγέλουΦωκά που κερδίζει ένα χρόνο «επειδή έχει σπουδάσει εις τα Δευτερεύοντα Σχολεία της Κεφαλληνίας» 4, του Λουκά
Σακελλαρίδη που «του έχει χαρισθεί το πρώτο έτος των σπουδών
της Ιατρικής, το οποίον έχει διανύσει εις το Βασιλικόν Ινστιτούτον της ερμουπόλεως» 5, και του ΓεράσιμουΙνκιόστρηπου
«έγινε δεκτός εις το τρίτον έτος της Νομικής Σχολής δυνάμει των
σπουδών, τας οποίας έχει κάμει εις την πατρίδα του: πρώτον και
δεύτερον έτος εις τα Δευτερεύοντα Σχολεία [scuole secondarie]
της Κεφαλληνίας» 6.
Περισσότερες είναι οι απαλλαγές των Ελλήνων, για τις οποίες δεν αναγράφεται συγκεκριμένη αιτιολογία στη στήλη των παρατηρήσεων, αλλά σημειώνεται μόνο η φράση«απαλλαγμένοςαπό
τιςεισαγωγικέςεξετάσειςδυνάμει της Αποφάσεως..., Επιστολής..., Διαταγής...» κτλ. 7 σε άλλους πάλι δεν αναγράφονται εισαγωγικές εξετάσεις, αλλά ούτε υπάρχει οποιαδήποτε σχετική σημείωση στη στήλη των παρατηρήσεων. Ί σ ω ς , στις δύο αυτές κατηγορίες
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

DI
DI
DI
DI
DI
DI
DI

71,
71,
72,
73,
73,
73,
72,

No
No
No
No
No
No
No

838.
863.
978.
265.
267.
366.
207, No 323καιαλλού.

γορίες, πρέπει να κατατάξουμε και εκείνους που προσκόμισαν
μόνο πιστοποιητικά από ιδιωτικούς δασκάλους.
πως
διαγράφεται ανάγλυφα σε μια επιστολή ανυπόγραφη (υποθέτω του
Provveditore του Πανεπιστημίου προς τη Γραμματεία του Κράτους) με ημερομηνία 31 Αυγούστου 1838: «αν και ο κανονισμός
του Πανεπιστημίου μας αντιτίθεται προς την αίτησιν που υπέβαλε
ο Διονύσιος Βερέττας εκ Ζακύνθου δι' απαλλαγήν τουαπότας
εισαγωγικάς εξετάσεις δυνάμει των σπουδών, τας οποίας πιστοποιεί ότι έχει ήδη κάμει εις την πατρίδα του, είναι δυνατόν να
προσαχθούν πολλά παραδείγματα απαλλαγών, τα οποία θα ηυνόουν την αποδοχήν της αιτήσεως. Ευρίσκω πράγματι, εις τα κατάστιχα της Γραμματείας 1 ότι ο Μελισσηνός Αντώνιος εκ Κεφαλληνίας, με την Διαταγήν της 9ης Ιαναουαρίου 1834, απηλλάγη
απόταςεισαγωγικάς εξετάσεις, τας οποίας είχε υποστείειςτην
πατρίδα του. Ο Τυπάλδος Φορέστης Μαρίνος εκ Κεφαλληνίας
έτυχε της αυτής απαλλαγής με Διαταγήν της R. Segreteria di
Stato της 15ης Μαρτίου 1834. Ο Σακελλαρίδης Γεώργιος εκ
Λαρίσσης εν Θεσσαλία, με απόφασιν της 3ης Φεβρουαρίου 1834,
απηλλάγη ως ανωτέρω, επειδή είχε κάμει φιλολογικάς και φιλοσοφικάς σπουδάς εις το σεμινάριον της Θεσσαλονίκης. ο Τυπάλδος Δημήτριος εκ Κεφαλληνίας, με Διαταγήν της Β. Γραμματείας
του Κράτους της 27ης Ιουνίου 1835, απηλλάγη των εισαγωγικών
εξετάσεων τας οποίας είχεν υποστεί εν Κεφαλληνία. Ο Βαλιέρ
Νικόλαος και ο Τζουγανάτος Δημήτριος Λοβέρδος απηλλάγησαν
τωνεξετάσεωνμεΔιαταγήν της Β. Γραμματείας του Κράτους
της 8ης Ιανουαρίου 1838, επειδή είχον υποστεί αυτάς εις τα Δευτερεύοντα Σχολεία του Αργοστολίου. —Εναπόκειται συνεπώς
εις την εξοχότητά σας η Απόφασις εάν η συνημμένη αίτησις
είναι δυνατόν να γίνη αποδεκτή η εάν πρέπηναεμμείνωμενεις
ταςενισχύι Διαταγάς, υπό των οποίων, προκειμένου διά την εισ-

1. Ασφαλώς είδε τα κατάστιχα που τώρα έχουν τον αριθμό DI 69-74.

εισδοχήν ειςτοΠανεπιστήμιον, οι ξένοι έχουν πλήρως εξισωθεί με
τους Υπηκόους της Υμετέρας Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Μεγαλειότητος» 1.
άλλες αιτήσεις Ελλήνων: ζητάει να εγκριθείηαπαλλαγήτου
Ιάσωνος Τηλέμαχου Μαράτου, επειδή οι εξετάσεις που έδωσε
στο Λύκειο των Παξών «ανεγνωρίζοντο ανέκαθεν εις τους ομοεθνείς του» 2 . για τον ίδιο λόγο ζητάει να αναγνωριστούν οι εξετάσεις που έδωσε ο Σπυρίδων Σταθάτος στο Δευτερεύον Σχολείον
Ιθάκης 3 . στην αίτηση του Αγγέλου Φωκάναεξεταστείστην
Ελληνική γλώσσα και Φιλοσοφία (αντί στα Λατινικά και τη Λογική) δηλώνει ότι δεν έχει καμιά αντίρρηση4. Υποστηρίζει επίσης την αίτηση του Αγγέλου Μπένετον από τη Ζάκυνθο να δώσει
τις εισαγωγικές εξετάσεις στη Φιλοσοφία στο τέλος του πρώτου

γράφονται αποκλειστικά οι εισαγωγικές εξετάσεις, ελάχιστες είναι
οι περιπτώσεις Ελλήνων που εξετάζονται τον Νοέμβριο σε όλα
τα μαθήματα: η εξέταση της Λογικής και Μεταφυσικής γίνεται
σχεδόν πάντα Μάιο η Ιούνιο. Τέλος είναι χαρακτηριστικό ότι,
από 30 Έλληνες που αναγράφονται στον κατάλογο των υποψηφίων της περιόδου 1836-1841, μόνο τρεις απορρίπτονται 6 .

1. A.S.P., Università, Β II 12, anno 1838, σ. 102. Πρόκειται
τεράστιο τόμο που θυμίζει Βιβλίο Εξερχομένων Εγγράφων.
2. στο ίδιο, σ. 48, επιστολή της 6 Απριλίου 1838.
3. στο ίδιο, σ. 80, επιστολή της 29 Ιουνίου 1838.
4. στο ίδιο, σ. 79, επιστολή της 28 Ιουνίου 1838.
5. στο ίδιο, σ. 43, επιστολή της 30 Μαρτίου 1838.
6. A.S.P., Università, DI 195, Registro per gli esami d' ammissione
1836-1845, και DI 197, Esami di Ammissione 1845-1855. το κατάστιχο
DI 195 χωρίζεται σε τρία μέρη: στο πρώτο, που φτάνει ως τις 3 Ιουλίου
1841, καταγράφονται 740 εξεταζόμενοι, Ιταλοί και ξένοι, από τους οποίους
30 είναι ασφαλώς Έλληνες. το δεύτερο μέρος επιγράφεται «Esami di ammissione secondo il Metodo prescritto dalla Notificazione del 6 febbraio

ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ

Οι νομικές

ΚΑΙ

ΠΤΥΧΙΑΚΕΣ

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

προδιαγραφές

Η διάρκεια των σπουδών ορίζεται από τον κανονισμό του
1814 σε τέσσερα ακαδημαϊκά ετη 1 . στη διαδρομή αυτή οι φοιτητές της Νομικής, της Ιατρικής και των Φυσικών Επιστημών 2
υποβάλλονται τρεις φορές σε εξετάσεις: στο τέλος του δεύτερου
τέλος του τρίτου («Δεύτερη προπαρασκευαστικήεξέταση»)και
στο τέλος του τέταρτου («Τελευταία εξέταση»). Οι προπαρασκευαστικές εξετάσεις διεξάγονται δημοσία από τρεις καθηγητές παρουσία του κοσμήτορα της αντίστοιχης σχολής και διαρκούν μισή
ώρα ώς τρία τέταρτα. Όσοι αποτυγχάνουν ή απουσιάζουν δικαιολογημένα από την εξέταση του Ιουνίου μπορούν να προσέλθουν
στην περίοδο του Νοεμβρίου. Η Τελευταία εξέταση διεξάγεται
από τέσσερις καθηγητές παρουσία όλων των καθηγητώντηςσχολής

1840» και φτάνει ώς τις 2 Ιουλίου 1845. στο μέρος αυτό δεν υπάρχουν παρά
μόνο 3 Έλληνες (και αυτοί της παροικίας του Λιβόρνου), αλλά ούτε
άλλοι μη Τοσκάνοι. στο τρίτο μέρος καταγράφονται οι εξεταζόμενοι
ανάμεσαστουςοποίουςκαι23 Έλληνες. αλλά και στο δεύτερο κατάστιχο
(DI 197) δεν υπάρχουν Έλληνες (παρά μόνο της παροικίας) ούτε και άλλοι
ξένοι. Υποθέτω ότι υπάρχει γι' αυτούς χωριστό βιβλίο. Αξιοπρόσεκτο είναι
ότι, σε αντίθεση με τους εξ Ελλάδος, οι Έλληνες της παροικίας απορρίπτονται σε εντυπωσιακό ποσοστό, κάποτε μάλιστα κατ' επανάληψιν. Βλ.
1. A.S.P., Università, A II 7, Regolarmenti, Notificazioni..., άρθρο
Χ, Corso degli Studi. με συμπληρωματική διάταξη της 26 Οκτωβρίου
1824 ορίζεται ότι όσοι , μετά το πτυχίο της Ιατρικής, θέλουν να πάρουν
2. η σχολή της Θεολογίας δεν ανήκει στο θέμα της μελέτης αυτής

λής και του P r o v v e d i t o r e , αντικείμενό της είναι τα μαθήματα
όλων των ετών και η διάρκειά της ωριαία. Όποιος αποτυγχάνει
είναι υποχρεωμένος να επαναλάβει όλα τα μαθήματα του τέταρτου έτους και να επανέλθει μετά ένα χρόνο 1 .
Η μέθοδος των εξετάσεων ορίζεται ως εξής: Ό τ α ν μπαίνει
ο σπουδαστής, του εγχειρίζονται τόσοι φάκελοι όσα είναι τα εξεταστέα μαθήματα κι εκείνος κληρώνει τρία θέματα από κάθε φάκελο" σ' αυτά και εξετάζεται. Ό σ ο ι σπουδάζουν Ι α τ ρ ι κ ή δίνουν
την Πρώτη προπαρασκευαστική εξέταση στο Αμφιθέατρο Α ν α τομίας" τραβάνε οι ίδιοι έναν κλήρο,στονοποίοαναγράφεταιένα
όργανο του σώματος και ύστερα τους ζητείται να βρουν το όργανο
αυτό σε ένα π τ ώ μ α και να απαντήσουν σε σχετικές ερωτήσεις 2 .
η Δεύτερη προπαρασκευαστική εξέτασή τους διεξάγεται στη S a -

1. A.S.P., Università, Α II 7, άρθρα XIII και XIV, Esami Preparatorii και Ultimo Esame. για τις εξετάσεις των προερχόμενων από άλλα
πανεπιστήμια προβλέπει το άρθρο XIII (Forestieri): για να γίνουν δεκτοί
διανύσει τον κύκλο των προηγούμενων από αυτήν σπουδώνκαιότιδενέχουν

λουθήσει πλήρως μια σειρά μαθημάτων. Όσοι από αυτούς επιθυμούν να πάρουν πτυχίο της Νομικής η της Φυσικομαθηματικής Σχολής, πρέπει
δώσουν την Τελευταία εξέταση. για το πτυχίο της Ιατρικής ή της Χειρουργικής χρειάζονται δύο εξετάσεις: μία στην ύλη που περιλαμβάνουν οι προπαρασκευαστικές εξετάσεις και μία σε όλα τα μαθήματα που προβλέπονται

λήν της Α. και Β. Γραμματείας του κράτους της 5 Ιουνίου 1820, παρεσχέθη
σιον Δίκαιον, με την διευκρίνισιν όμως ότι αποκλείονται από το προνόμιον
αυτό οι Έλληνες που είναι Τοσκάνοι υπήκοοι η διαμένουν μονίμως εν Τοσκάνη». Ασφαλώς το ποινικό δίκαιο της Τοσκάνης δεν χρειάζεται στους Έλληνες νομικούς, που δεν προορίζονται για να εργασθούν εκεί.
2. Η διάταξη αυτή θα τροποποιηθεί με το Motuproprio της 26 Οκτωβρίου 1824: σύμφωνα μ' αυτό, οι εξεταζόμενοι οφείλουν να κάμουν στο πτώμα

48. Εξετάσεις στο τέλος του ακ. έτους 1859-60

Sapienza" κληρώνουν οι ίδιοι τα θέματα από τρεις φακέλους, έναν
γιατηΧημεία, έναν για τη Φυσική και έναν για τη Βοτανική.
στην Τελευταία εξέταση ο εξεταζόμενος τραβάει 4 κλήρους με
ονόματα ασθενειών και καλείται να τις ορίσει και να αναπτύξει
τηναιτίατους, τον τρόπο διαγνώσεώς τους και τη θεραπεία τους.
Ακολουθεί μυστική ψηφοφορία των εξεταστών και αμέσως κατόπιν ο κοσμήτωρ αναγγέλλει το αποτέλεσμα της εξέτασης που
εξάγεταιμεσχετική πλειοψηφία 1.
σπουδών γίνεται υποχρεωτικά πενταετής. Εξαίρεση γίνεται μόνο
γιατουςφοιτητές της Ιατρικής που προέρχονται από άλλα πανεπιστήμια και εγγράφονται στο Γ' η Δ' έτος του Πανεπιστημίου
της Πίζας. Αυτοί μπορούν να πάρουν μετά το τέταρτο έτος πτυχίο
μόνο Ιατρικής η μόνο Χειρουργικής - αν όμως θέλουν να πάρουν
πτυχίο και των δύο Ιατρικών σχολών, πρέπει να διανύσουν ένα
ακόμαέτος.Γι' αυτούς που σπουδάζουν στην Πίζα, προστίθεται
μία ακόμη προπαρασκευαστική εξέταση τον Οκτώμβριο του Α'
έτους.Οιξένοι που πιστοποιούν ότι έχουν συμπληρώσει τετραετείς σπουδές Ιατρικής σε άλλα πανεπιστήμια μπορούν να πάρουν
στην Πίζα πτυχίο Ιατρικής ή Χειρουργικής αφού δώσουν την
τελευταία εξέταση.

Η μεταρρύθμιση ολοκληρώνεται το 1841. Το σύστημα των
εξετάσεων αλλάζει εκ βάθρων για να εναρμονιστεί με το νέο μέτρο, κατά το οποίο η διάρκεια των σπουδών γίνεται πενταετής για
όλες τις σχολές και το πρώτο έτος των σπουδών θεωρείται προπαρασκευαστικό. Μετά τις θερινές διακοπές του πρώτου έτους,
όλοι οι φοιτητές δίνουν εξετάσεις για να πάρουν το δίπλωμα του
Baccelliere. στο τέλος των θερινών διακοπών του δεύτερου έτους
δίνουν πάλι εξετάσεις για να πάρουν το δίπλωμα του Licenziato,
στοοποίοαναφέρονταιταμαθήματαπουέχουν αποτελέσειτο
αντικείμενο της εξέτασης. Ακολουθεί η εξέταση για την προαγωγή

1. A.S.P., Università, A II 7, άρθρο IV, Metodo degli esami.

γ ω γ ή στο Ε ' έτος και η Τελευταία εξέταση στο τέλος του πέμπτου έτους. για την επιτυχία στις εξετάσεις απαιτείται να συμφωνήσουν τα δύο τρίτα των εξεταστών. οι επιτυγχάνοντες διακρίνονται σε κατηγορίες: επιτυχόντες με ομοφωνία, με πλειοψηφία
των 2 / 3 , μετ' επαίνων, με ομοφωνία και μετ' επαίνων κτλ. Οι
επιτυγχάνοντες μετ' επαίνων στις εξετάσεις του Baccelliere διαγωνίζονται μεταξύ τους και ο νικητής του διαγωνισμού απαλλάσσεται από την καταβολή των διδάκτρων του επόμενου έτους.1

Πάλι

«κατά το προνόμιον

των

Ελλήνων»

Α π ό τους 600 περίπου Έλληνες που πήραν πτυχίο στο Πανεπιστήμιο της Π ί ζ α ς ένα ελάχιστο ποσοστό παρακολούθησε στο
1. στο ίδιο, No 16, Notificazione del Sig. Cav. Gaetano Giorgini,
Soprindendente agli Studi, 5 Νοεμβρίου 1840. Προσαρτημένοι σ' ένα άσχετο κατάστιχο υπάρχουν έντυποι πίνακες με τα στοιχεία όλων των εξετάσεων ορισμένων εξεταστικών περιόδων: του Ιουνίου 1856 (της Ιατροχειρουργικής και της Φυσικομαθηματικής Σχολής), του Ιουνίου του 1857 (της
Φιλοσοφικής-Φιλολογικής, της Ιατροχειρουργικής και της Φυσικομαθηματικής Σχολής) και του Ιουνίου του 1860 (της Νομικής, της Ιατροχειρουργικής και της Φυσικομαθηματικής Σχολής). Στους πίνακες αναγράφεται το
είδος της εξέτασης (di Baccelliere, di passaggio αι Terzo Anno, di Licenza,
di passaggio αι Quinto Anno, Ultimi), τα μαθήματα, η ημερομηνία και
οι εξεταζόμενοι. Ανάμεσα στους τελευταίους, αλλά μόνο στους πίνακες εξετάσεων της Ιατροχειρουργικής Σχολής, υπάρχουν αρκετοί Έλληνες. Τα ονόματά τους στις τμηματικές εξετάσεις αναγράφονται μαζί με τα ονόματα
των Ιταλών και άλλων Καθολικών, ενώ στις πτυχιακές αναγράφονται χωριστά, κάτω από τον τίτλο Eterodossi μαζί με κάποια ονόματα Εβραίων
η Μουσουλμάνων (Università, DI No 75, Elenco alfabetico di Studenti
dell'Anno Accademico 1850/51-1859/60). για τις εξετάσεις μιας άλλης
εξεταστικής περιόδου, του Οκτωβρίου 1841, υπάρχουν πλήρη στοιχεία στις
τελευταίες σελίδες του Βιβλίου που επιγράφεται Registro per gli esami
d'amissione 1836-1845 (DI, No 195) και είναι γραμμένες με το χέρι και
πολύ βιαστικά. στους καταλόγους των εξεταζομένων την περίοδο αυτή αναγράφονται και 23 Έλληνες που δίνουν εξετάσεις διαφόρων επιπέδων.

ακέραιο όλη τη διαδικασία που περιγράφεται παραπάνω. Πάμπολλοι είναι εκείνοι που πηγαίνουν στην Πίζα για να ολοκληρώσουν τις ανώτατες σπουδές τους η και μόνο για το πτυχίο και
άλλοι τόσοι—που σπουδάζουν μόνο εκεί—επωφελούνται από κάθε
ευεργετική διάταξη και από την ελαστικότητα των πανεπιστημιακών κανονισμών για να συντομεύουν το χρονικό διάστημα των
σπουδών τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι Έλληνες που έκαμαν
πέντε χρόνια σπουδών στην Πίζα —αν δεν υπολογίσουμε εκείνους
που παρέτειναν τις σπουδές τους για να πάρουν και δεύτερο πτυχίο— μετριούνται στα δάχτυλα.
DI 69-74 1 , θα δει, Ιδίως μετά το 1830, στη μερίδα του κάθε Έλληνα, από ένα «ευεργέτημα» (grazia). Tο συνηθέστερο είναι η
άδεια να προσέλθει στις πτυχιακές εξετάσεις στο τέλος του τρίτου
έτους 2 . Αυτό προϋποθέτει ότι θα δώσει τη Δεύτερη προκαταρκτική και την Τελευταία εξέταση την ίδια εξεταστική περίοδο
(συνήθως τις δίνουν σε δύο διαδοχικές μέρες) και, αμέσως κατόπιν, θα πάρει το πτυχίο. σαν να μην έφτανε αυτό, δεν είναι λίγοι
εκείνοιπουζητούν να πάρουν πτυχίο σε δύο χρόνια. στους περισσότερους δίδεται αρνητική απάντηση 3 . Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις στις οποίες ακόμα και αυτό το ευεργέτημα παρέχεται:
Ο Δημήτριος Βάλβης από το Μεσολόγγι παίρνει την άδεια να

1. Ruolo degli studenti dell' I. e R. Università di Pisa coll'indicazione dei loro Studi.
2. «Grazia di laurearsi αι termine del terzo anno dei suoi Studi».
δεν παραπέμπω γιατί οι αναφορές θα ήταν άπειρες.
3. «Grazia negata di dottorarsi dopo due anni di studio»: DI 72
No 83 (Γεράσιμος Λοβέρδος, σπουδές 1832-35), στο ίδιο No 324 (Νικόλαος
Τυπάλδος, σπουδές 1833-36), στο ίδιο No 854 (Τυπάλδος Ανδρέας Λασκαράτος, σπουδές στην Πίζα 1837-39 και το πρώτο έτος στο Παρίσι). Βλ.
σχετικά και Ανδρέας Λασκαράτος, Αυτοβιογραφία,

εκδ. Γνώση 1983, σ.

45, όπου ομολογείται από τον ίδιο ότι στο Παρίσι παρακολουθούσε ως απλός
ακροατής,
καθώς και Βιογραφία Ηλ. Ζερβού..., ό.π., όπου ο Ζ
μαρτύρεται για την άρνηση.

παρουσιαστεί σε όλες τις εξετάσεις στο τέλος του 2ουέτουςτων
σπουδών του' δίνει μέσα σε μια εβδομάδα την Πρώτη και Δεύτερη προπαρασκευαστική καθώς και την Τελευταίαεξέτασηκαι
παίρνει πτυχίο 1 .
νιος Ασσάνης από την Κεφαλονιά: κατορθώνει να εγγραφεί απευθείας στο Γ' έτος με την παρατήρηση ότι έκαμε το Α' και το Β'
στο Λύκειο της Κεφαλονιάς 2. Φτάνει στην Πίζα τον Νοέμβριο
του 1832 και, στις 30 του ίδιου μηνός, δίνει την Πρώτη προπαρασκευαστική εξέταση. στις 17 Απριλίου του 1833 δίνει τη Δεύτερη
και στις 18 την Τελευταία. την ίδια μέρατουαπονέμεταικαι
το πτυχίο. Συνολικά, πεντέμισι μήνες και δύο μέρες !
Ένας άλλος τρόπος να εξοικονομείται χρόνος σπουδών στην
Πίζα είναι να φεύγουν οι Έλληνες και να επιστρέφουν: ο Νικόλαος Καίσαρης από την Κέρκυρα χρειάζεται τρία ευεργετήματα
για να μειώσει στα δύο χρόνια τις σπουδές του στην Πίζα:μετο
πρώτο παίρνει την άδεια να δώσει την Πρώτη προπαρασκευαστική
εξέτασηστοτέλος του πρώτου έτους (1834-35) «χωρίς αυτόνα
συνεπάγεται μείωση του συνολικού χρόνου των σπουδών του»"
με το δεύτερο του επιτρέπουν να δώσει τη Δεύτερη προπαρασκευαστική στο τέλος του δεύτερου έτους (1835-36)· με το τρίτο παίρνει την άδεια να παρουσιαστεί στις πτυχιακές εξετάσεις τον Ιούνιο του 1838. αν λάβει κανείς υπ' όψη του ότι,στοακαδημαϊκό
έτος 1836-37 και 1837-38 δεν παρακολούθησε κανένα μάθημα 3 , ο
Καίσαρης διέθεσε για τις σπουδές του στην Πίζα δύο χρόνια και

1. DI 71, No 726, σπουδές 1830-32.
2. στις στήλες του Α' και Β' έτους αναγράφεται για τον Ασσάνη «Scolare del Liceo di Cefalonia», όπως ακριβώς, για τους προερχόμενους από
άλλα πανεπιστήμια, αναγράφεται «Scolare della Pontificia Università di
Bologna» κ.τ.ό. (DI 72, No 107).
3. Βλ. εδώ κεφ. «η παρακολούθηση των μαθημάτων».
4. DI 72, No 442.

Μεταξάς από την Κεφαλονιά. Δίνει την Πρώτη εξέταση στο τέλος του πρώτου έτους, λείπει όλο το δεύτερο έτος, φοιτά στο τρίτο
και δίνει τη Δεύτερη προπαρασκευαστική, φοιτά και στο Δ' και
δίνει την Τελευταία. Συνολικά 3 χρόνια στην Πίζα, κι ας του
δόθηκε η πρώτη «grazia» «υπό τον όρον ότι δεν θα μειωθή ο κατάταθέσμια χρόνος σπουδών»1.
Κι όμως: στον Μιχαήλ Βίκτωρα από τη Σμύρνη αρνήθηκαν
την άδεια να δώσει την Πρώτη εξέταση στο τέλος του πρώτου
χώρησή του για το Montpelier, όπου έκαμε το Β' έτος. Μετά από
αυτό ο Μιχαήλ επιστρέφει στην Πίζα, διανύει εκεί το 3ο και 4ο
έτος, δίνει την τελευταία εξέταση και άπορρίπτεται 2 .

μόνο για τα χρόνια, αλλά και για τους μήνες: ο Αντώνιος Φλαμπουριάρης από τη Ζάκυνθο, κατορθώνει να δώσει πτυχιακές εξετάσεις «στις διακοπές του καρναβαλιού» 3' δ Σπύρος Φωκάς από
την Κεφαλονιά παίρνει πτυχίο τον Φεβρουάριο του 1837, «προτού τελειώσει το ακαδημαϊκό έτος» 4 - ο Ραφαήλ Λεβή από την
Κέρκυρα απορρίπτεται στις πτυχιακές του Ιουνίου και του επιτρέπεται να ξαναδώσει εξετάσεις τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους
(1840) 5 ' ο Γεώργιος Σακελλαρίδης από τη Λάρισα παίρνει την
άδεια να εξεταστεί για το πτυχίο του τον Μάρτιο του 1836 6 .
Είναι φανερό ότι έχουμε κι εδώ ένα καθεστώς προνομίων που
καθιερώνεται εθιμικά: κάποιοι Έλληνες κατορθώνουν πρώτοι να
πάρουν το άλφα η βήτα ευεργέτημα κι αυτό αποτελεί δεδικασμένο
μεισχύ νόμου για τους επόμενους' η αίτηση του Αναστασίου

1.
2.
3.
4.
5.
6.

DI
DI
DI
DI
DI
DI

72, No 441 (φαινομενικός χρόνος σπουδών 1834-38).
72, No 450 (πραγματικός χρόνος σπουδών 1834-38).
72, No 443.
72, No 479.
72, No 606.
72, No 319.

49. Εξετάσεις του ακ. έτους 1856-57

Καραμαλίκη να δώσει την Πρώτη προπαρασκευαστική εξέταση στο
τέλος του πρώτου έτους των σπουδών του «διά να δυνηθή να
αφιερωθή αποκλειστικώς κατά τα επόμενα έτη εις υψηλοτέρου
επιπέδου τομείς της Νομικής επιστήμης», υποστηρίζεται από τις
πανεπιστημιακές αρχές με το επιχείρημα ότι «το προνόμιον αυτό
έχει δοθεί εις πολλούς συμπατριώτας του» 1 . Σημειωτέον ότι ο
Καραμαλίκης έχει γίνει δεκτός στο Πανεπιστήμιο στις 8 Ιανουαρίου. Μία από τις όμοιες προηγούμενες περιπτώσεις, στις οποίες
αναφέρεταιοεισηγητής, είναι ίσως του Μαρίνου Μποσσόνη από
την Κεφαλονιά: η αίτησή του έχει υποστηριχτεί μερικές μέρες πριν
καιασφαλώςτουδόθηκε η άδεια «υπό τον όρον ότι αυτό δεν θα
συνεπιφέρη μείωσιν του κατά νόμον συνολικού χρόνου σπουδών» 2 .
Μετά από αυτά νομιμοποιείται απολύτως ο εισηγούμενος την παροχή του ίδιου ευεργετήματος στον Γεράσιμο Τυπάλδο Μαράτο
να συνηγορεί λέγοντας ότι το ίδιο προνόμιο έχει δοθεί «εις πλήθος ομοεθνείς του» 3 . Ακραία, αλλά όχι και μοναδική, περίπτωση
αποτελείηαίτηση του Στέλιου Κασιμάτη να απαλλαγεί από τις
δύο προπαρασκευαστικές εξετάσεις και να γίνει απ' ευθείας δεκτός στην Τελευταία. Ο εισηγητής την υποστηρίζει «επειδή η
αυτή άδεια έχει παρασχεθεί εις τον Αλέξανδρον Δελβινιώτην και
επειδήηΤελευταία εξέτασις περιλαμβάνει όλην την ύλην των δύο
προπαρασκευαστικών» 4. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ακολουθούν
πλήθος ανάλογες περιπτώσεις: δύο grazie αρκούν για να καθιερωθεί το έθιμο.

1.
2.
3.
4.

Β II 12, α. 1838, σ. 58, έγγραφο της 23 Απριλίου 1838.
στο ίδιο, σ. 49, έγγραφο της 6 Απριλίου 1838.
στο ίδιο, σ. 72, έγγραφο της 18 Ιουνίου 1838.
στο ίδιο, σ. 93, έγγραφο της 17 Αυγούστου 1838.

Μετ' επαίνων

το ποσοστό των Ελλήνων που απετύγχαναν στις εξετάσεις. Κι
όμως: σε 47 Έλληνες που έδωσαν την Τελευταίαεξέτασηστο
διάστημα της 10ετίας 1814-1825 μόνο ένας παρουσιάζεται ώς
επιτυχών με πλειοψηφία των δύο τρίτων. Όλοι οι άλλοι εγκρίθηκαν ομόφωνα1.
Για
άλλες περιόδους δεν προέκυψαν ανάλογα στοιχεία καιδεν
μένει παρά να παραπέμψει κανείς σε βιογράφους Επτανησίων,
που όμως οι μαρτυρίες τους δεν είναι πάντα άξιόπιστες 2. Ειδικά
όμως για το έτος 1847 υπάρχουν δημοσιεύματα σε τοπική εφημερίδα της Πίζας με καταλόγους αριστούχων: «Πίζα: την πρώτη
Ιουλίου άρχισαν οι εξετάσεις και, ώς την ημέρα αυτή, έχουν επιτύχει μετ' επαίνων οι εξής νέοι». Ακολουθούν τα ονόματα 50
φοιτητών, ανάμεσα στους οποίους και των εξής 6 Ελλήνων:
Φωκάς Σταύρος από την Κεφαλονιά
Χρυσόφυλλος Μιχαήλ από τη Μυτιλήνη
Νεράντζης Γεώργιος από τη Ζάκυνθο
Μαρίνογλου Δημήτριος από τα Ιωάννινα
Πίστης Αλέξανδρος από την Άνδρο

1. A.S.P., Università, DI No 167, Processi verbali degli esami e
delle lauree nelle diverse facoltà. Από ενδεικτικά στοιχεία προκύπτει
ότι ανάμεσα στους Ιταλούς υπάρχουν αρκετοί που αποτυγχάνουν ή δεν εγκρίνονται ομόφωνα. το φαινόμενο μπορεί να ερμηνευθεί, μεταξύ άλλων, και
μετηχαμηλή στάθμη, στην οποία βρισκόταν τότεστηνΤοσκάνη η πρωτοβάθμιακαιδευτεροβάθμια εκπαίδευση (βλ. Luigi F. Previti, ό.π, σ. 153-163).
2. για τον Χαράλαμπο Τυπάλδο Ιακωβάτο σώζεται ασφαλής μαρτυρία
ότι πήρε το δίπλωμά του στη Χειρουργική «penitus penitus nemine discrepante» (Αρχ. Ιακωβάτων, ΓΙ, ίσον επιστολής προς Fratello carissimo,
Φλωρεντία, 5 Ιουνίου 1837 S.N.). Βλ. και στο Παράρτημα τα εγκώμια κατά
την τελετή της απονομής (έγγραφα αρ. 2. και 4).

Μαϊντενόβης (Naidenovi) Ιωάννης από την Αδριανούπολη 1 .
Στο επόμενο φύλλο της ίδιας εφημερίδας υπάρχει κατάλογος 37
φοιτητών που πέτυχαν μετ' επαίνων. Μεταξύ αυτών υπάρχουν
και 10 Έλληνες:
Αλβάνας (Albano) Φρειδερίκος από την Κέρκυρα
Βαλαωρίτης Αριστοτέλης από τη Λευκάδα
Καλλιγάρης Νικόλαος από την Κωνσταντινούπολη
Μαζαράκης Χαράλαμπος από την Κεφαλονιά
Καρατζάς Ιωάννης από την Κωνσταντινούπολη
Καλκάνης Μάρκος από τη Λευκάδα
Δροσίνης Αθανάσιος από το Μεσολόγγι
Βλασόπουλος Ιωάννης από τη Σπάρτη 2
Τον Δεκέμβριο του 1847 έγινε ο διαγωνισμός μεταξύ των επιτυχόντων μετ' επαίνων στις διάφορες εξετάσεις 3 του έτους και βραβεύτηκαν 3 φοιτητές μεταξύ των οποίων ο Μιχαήλ Χρυσόφυλλος
(Crisotylos) από τη Μυτιλήνη 4.

1. L'Italia , έτος πρώτο, No 3, 3 Ιουλίου 1847.
2. L'Italia, έτος πρώτο, No 4, 10 Ιουλίου 1847.
3. Βλ. εδώ «Νομικές προδιαγραφές».
4. L'Italia, έτος πρώτο, No 26, 4 Δεκεμβρίου 1847. Βλ. και Ειρ.
Ασωπίου, ό.π., σελ. 11: «Επρώτευον [οι Έλληνες] κατά πάσας τας εξετάσεις ενιαυσίας τε και διδακτορικάς, δι' ο και τα πλείστα των πτυχίων αυτών
ανέγραφονύπατοντηςεπιτυχίαςβαθμόν cum plausu preclarissimo, όπερ
αντιστοιχείπροςτοτωνημετέρωνάριστα». Εξαιρετικά ενδιαφέροντα στοιχεία για τις επιδόσεις των Ελλήνων στην Τελευταία εξέταση και γενικότερα
γιατοντρόπο διεξαγωγής των εξετάσεων βρίσκονται στο A.S.P., DI No
167, Processi verbali degli esami e delle lauree nelle diverse facoltà
1815-1825. Πρόκειται για έντυπα, όπου συμπληρώνεται με το χέρι η σχολή
(Collegio Medico-Fisico, Collegio Legale...), ο χώρος όπου διεξάγονται
οιεξετάσεις,ημέρα, η ώρα και το είδος της εξέτασης (Πρώτη προπαρασκευαστική, Δεύτερη, Τελευταία), τα ονόματα των εξεταζόμενων (που είναι από
1 ως και 12 σε ένα φύλλο) και τα ονόματα των εξεταστών.

50. Δεύτερη εξέταση στην

Ιατρική

51. Πρώτη εξέταση στην Ανατομία

ΑΠΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΕ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας αποτελούσε πόλο έλξεως
γιατουςΈλληνεςαναπτύχθηκε καιερμηνεύθηκε σε προηγούμενο
κεφάλαιο. στη διαπίστωση αυτή —που εξάλλου δεν είναι νέα—
ας προστεθεί η παρατήρηση ότι πλήθος Έλληνες φτάνουν στην
Πίζα όχι για να διανύσουν εκεί όλον τον κύκλο των σπουδών
τους, αλλά για να ολοκληρώσουν σπουδές που άρχισαν σε άλλα
πανεπιστήμια. Α π ό τους 509 Έλληνες που φοίτησαν στο εκεί
πανεπιστήμιο στο διάστημα 1815-1844 (για την περίοδο αυτή
υπάρχουν κάπως πληρέστερα στοιχεία) οι 79 προέρχονται από
άλλα πανεπιστήμια. το φαινόμενο εντείνεται στη δεκαετία 185060 (σε σύνολο 141 Ελλήνων, οι 81 έχουν προηγούμενες πανεπιστημιακές σπουδές) 1 .
δές στο εξωτερικό» αλλά και το όνομα του Πανεπιστημίου,
παρουσιάζονται ώς εξής τα πανεπιστήμια προελεύσεως των Ε λ λήνων της Πίζας:
Ιόνιος
Ακαδημία
Σιένας
Μπολόνιας
Παρισιού
Οδησσού-Γενεύης
Μονπελιέ
Μάλτας
Αθήνας

38
15
12
2
1

2
1

22

1. Α.8.Ρ., Università DI 69-74, Ruolo degli Scolari dell'I, e R.
Università di Pisa coll'indicazione dei loro studi, DI 84 No 3, Filza
di attestati ed altro (riguardante studenti) 1814-1838, DI 75, Elenco
alfabetico di Studenti dell'Anno Accademico 1850/51-1859/60.
2. Οι αριθμοί αυτοί δεν καλύπτουν το σύνολο των περιπτώσεων. Στο

52. Πιστοποιητικό σπουδών από το Archigymnasium
Ticinense

53. Πιστοποιητικό σπουδών από το Πανεπιστήμιο της Σιένας

καθενός φοιτητή, σε δύο μόνο περιπτώσεις αναγράφεται ο λόγος,
γιατονοποίοαυτός εγκατέλειψε το άλλο πανεπιστήμιο. στον Μαρίνο Κατσαΐτη παραχωρείται το ευεργέτημα να προσέλθει στις
πτυχιακές εξετάσεις του Πανεπιστημίου της Πίζας, μολονότι δεν
έχει περάσει τις εξετάσεις του Γ' έτους στη Μπολόνια, «εξαιτίας
των γεγονότων τα οποία συνέβησαν εις την πόλιν αυτήν» (απόφαση της 26 Δεκεμβρίου 1831J 1 . αν και η παρατήρηση αυτή γράφεται μόνο μια φορά, ίσως εξηγεί το γεγονός ότι έξι από τους έντεκα Έλληνες που άφησαν τη Μπολόνια για την Πίζα στο διάστημα μιας πεντηκονταετίας είναι συγκεντρωμένοι στην περίοδο
1830-31. Δύο μάλιστα από αυτούς, ο Χρίστος Μηλιαρέσης 2 και
ο Μάρκος Ρώσσης 3 , δεν πήγαν κατευθείαν από την Μπολόνια
στην Πίζα, αλλά συνέχισαν στο Liceo di Venezia τις σπουδές που
είχαν διακόψει στη μέση του πρώτου έτους και εν συνεχεία —ήραν
τοευεργέτημαναεγγραφούνστοδεύτερο έτος του Πανεπιστημίου της Πίζας (ο πρώτος το 1831 και ο δεύτερος το 1830).
Η δεύτερη περίπτωση είναι του Ανδρέα Ιγγλέση που φτάνει
στην Πίζα προς την άνοιξη του 1835 προερχόμενος από το Πανεπιστήμιο της Σιένας και γίνεται δεκτός ώς φοιτητής του Β' έτους,
παρά τις απουσίες τόσων μηνών, «για λόγους υγείας». στη Filza
di attestati βρέθηκε το πιστοποιητικό που προσκόμισε: « ... Ο
κύριος Ανδρέας του κυρίου Μιχαήλ Ιγγλέση εκ Κεφαλληνίας
[...] έχει συμπληρώσει εις το Πανεπιστήμιόν μας το πρώτον έτος
των σπουδών του και διήνυε ήδη το δεύτερον [...] ότε, πιεζόμενος
DI 84 (Filza di attestati...) υπάρχουν περιπτώσεις Ελλήνων που προέρχονται από άλλα Πανεπιστήμια, για τους οποίους τίποτε δεν αναγράφεται
στον DI 69-74 (Ruolo degli scolari...). υπάρχουν επίσης όχι λίγες περιπτώσεις όπου, στις στήλες των δύο πρώτων ετών ή, κάποτε,τουενός,δεν
αναγράφεται τίποτε κι όμως δεν υπάρχει εξήγηση στη στήλη των παρατηρήσεων.
1. DI 71, No 1010.
2. στο ίδιο, No 1019.
3. στο ίδιο, No 1021.

από προβλήματα υγείας, πιστοποιημένα με ιατρικήν βεβαίωσιν, η
οποίατουόριζε να αναπνεύση αέρα καθαρότερον [...], μετεφέρθη
εις Πίζαν...» 1
Filza δεν αναφέρεται ο λόγος της μεταγραφής. Ο Δωρ Bandiera
εξαντλείται μόνο σε επαίνους για τις επιδόσεις των μεταγραφομένων: «Εφοίτησεν ανελλιπέστατα [...] παρηκολούθησε τα μαθήματα με τάξιν και επιμέλειαν [...] Ομοθύμωςοιεξετασταίτον
ενέκριναν...» 2,«μετέσχε των εξετάσεων με έξοχον επιτυχίαν...» 3 ,
«υπήρξε πειθαρχικός εις όσα προβλέπουν οι ισχύοντες κανονισμοί» 4
κ.ά.π.
Άλλα πιστοποιητικά, επίσης από τη Σιένα, είναι τυποποιημένα: υπογράφονται πάντα από τον Dor Bandiera, αλλά είναι
έντυπα, όπου συμπληρώνεται με το χέρι το στάδιο των σπουδών
στοοποίοβρίσκεται ο μεταγραφόμενος. Έντυπο είναικαιτο
«παρηκολούθησε κανονικά» και το «με έπιμέλειαν» 5.
τικοί λόγοι: η Σιένα ανήκει στο Μ. Δουκάτο της Τοσκάνης και
υπόκειται στις ίδιες διαταγές. Μάλλον η φήμη του Πανεπιστημίου
της Πίζας, μεγαλύτερου και λαμπρότερου από της Σιένας την
εποχή αυτή, θα προσήλκυε τους Έλληνες. Ίσως και κάποιο πνεύμα παρέας να λειτουργούσε, αν κρίνει κανείς από το γεγονός ότι

1. A.S.P., Università, DI 84, No 3, έγγραφο με αριθμό 739απότον
Δρα Antonio Bandiera, Γραμματέα του Πανεπιστημίου της Σιένας, της
23 Μαρτίου 1836.
2. στο ίδιο, πιστοποιητικό με αριθμό 818 του Δημ. Μαυρογιάννη, Σιένα,
2 Ιουνίου 1837.
3. στο ίδιο, πιστοποιητικό με αριθμό 819 του Κωνσταντίνου Κεφαλά,
Σιένα, 2 Ιουνίου 1837. Ο Κεφαλάς κυριολεκτικά περιέρχεται τα πανεπιστήμια: Ιο έτος στην Ιόνιο Ακαδημία, 2ο στην Πίζα, 3ο στη Σιένα, τέταρτο
(και πτυχίο) στην Πίζα.
4. στο ίδιο, πιστοποιητικό με αριθμό 610 του Ιωάννη Τυπάλδου Φορέστη, Σιένα, 10 Σεπτ. 1835.
5. στο ίδιο, No 832, 833, 896, 830, 985 των έτών 1837 και 1838.

54. Πιστοποιητικό σπουδών από το Οθώνειο

55. Πιστοποιητικό σπουδών από το Πανεπιστήμιο της Παβίας

οι Έλληνες φτάνουν στην Πίζα κάποτε με πιστοποιητικά της
ίδιας ημερομηνίας. Εξάλλου, ώς σήμερα ακόμα διατηρείται ο συντηρητισμός του κοινωνικού περιβάλλοντος στη Σιένα 1 .
Παβίας. Έχει προσκομίσει 3 πιστοποιητικά γεμάταεγκώμιααπό
καθηγητές της εκεί ιατρικής σχολής, πιστοποιητικό από το ΑΓchigymnasium Ticinense και το δίπλωμα του Baccelliere από
το Βασιλικό Καισαρικό (Regia Cesarea) Πανεπιστήμιο της Παβίας 2 .
Αξιομνημόνευτα είναι τα πιστοποιητικά του Αντώνιου Φλαμπουριάρη από τη Ζάκυνθο που βρέθηκαν σ' αυτή τη δέσμη: το
πρώτο υπογράφεται από τον Δρα Διονύσιο Ροίδη, καθηγητή Ζακύνθιο, και είναι ένα θερμότατο εγκώμιο: «...Ευρύ και οξύ πνεύμα [...] ασυνήθεις ικανότητες [...] γνώσεις πολύτιμες [...] φωτισμένος μαθητής...» το δεύτερο υπογράφεται από τον Εξοχότατο Καθηγητή Racchetti 3 και βεβαιώνει ότι ο Αντώνιος Φλαμπουριάρης «υιός του Ευγενούς Κυρίου Κόμητος Μάρκου Φλαμπουριάρη, εδιδάχθη υφ' ημών Δημόσιον Δίκαιον, Ρωμαϊκόν και
ποινικόν» κτλ. κτλ. 4
Παλαιότερο από όλα τα πιστοποιητικά της δέσμης είναι αυτό
που έχει προσκομίσει ο Στέφανος Καραθεοδωρής: έχει ημερομηνία [...] Νοεμβρίου 1813, είναι ένα είδος διπλώματος εγγραφής
(Matricolazione) και επιγράφεται Regno d'Italia, Università
di Pavia 5 .
1. Οι ερμηνείες αυτές θα έχουν τον χαρακτήρα υποθέσεων ώσπου να
γίνει αντίστοιχη έρευνα στο Πανεπιστήμιο της Σιένας.
2. A.S.P., Università, DI 84, 3, No 220, 221, 222 (και τα δύο διπλώματα χωρίς αριθμό).
3. στο ίδιο, No 350, πιστοποιητικό από Ζάκυνθο της 30 Αυγούστου
1834.
4. «Certifichiamo noi sottoscritti Eccellentissimo Professore Salvator Maria Guerra Racchetti...» (στο ίδιο, No 351, 4 Σεπτεμβρίου
1834). Επίσης DI 72, No 443.
5. στο ίδιο, χωρίς αριθμό.

Τριανταοχτώ τέλος από τους φοιτητέςπουαναγράφονταιστη
δέσμη αυτή, όλοι Επτανήσιοι, πάνε στην Πίζα μετά από σπουδές
στην Ιόνιο Ακαδημία. οι περισσότεροι διανύουν στην Κέρκυρα
το πρώτο έτος, μερικοί και το δεύτερο" τέσσερις από αυτούς κάνουν μαζί τα δύο πρώτα χρόνια στην Ιόνιο Ακαδημία (1831-33),
διανύουν, με ελλιπή φοίτηση, το τρίτο έτος στην Πίζακαι,τον
Μάιο του ίδιου έτους, δίνουν την Τελευταία εξέταση και παίρνουν
το πτυχίο 1 ' δύο άλλοι διακόπτουν τις σπουδές τους στην Πίζα,
κάνουν το δεύτερο έτος στην Ιόνιο Ακαδημίακαιεπιστρέφουν
στην Πίζα μόνο για το πτυχίο 2 .
Α π ό μια στατιστική στο περιεχόμενο της Filza di attestati
προκύπτει ότι, από αυτούς που μεταγράφονται από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο την περίοδο αυτή, 25 είναι Επτανήσιοι και
6 από άλλα μέρη της Ελλάδος. οι 6 μη Επτανήσιοι πήραν
όλοι πτυχίο στην Πίζα. Α π ό τους 25 Επτανησίους οι 10 δεν
πήραν εκεί πτυχίο: μάλλον συνέχισαν την περιήγηση 3 .
Αξιοσημείωτη είναι και η μεταβολή στις παραπάνω σχέσεις
που παρουσιάζεται την δεκαετία 1851-60: από τους μεταγραφόμενους, 33 είναι Επτανήσιοι και 48 από άλλα μέρη της Ελλάδας 4 .

1. DI 72, No 302, 303, 304, 305: Αιμίλιος Τυπάλδος, Αλέξανδρος
Τυπάλδος, Ιωάννης Τυπάλδος Χαριτάτος και Γεράσιμος Άννινος Καβαλιεράτος.
2. στο ίδιο, No 116, Ιωάννης Μενάγιας, και No 443,Αντώνιος Φλαμπουριάρης. Του Γεωργίου Τυπάλδου σώζεται ίσον αιτήσεως για μετεγγραφή
στην Πίζα από την Ιόνιο Ακαδημία (Αρχείο Ιακωβάτων, ΓΙ). ο Γεώργιος ζητάει να δώσει μόνο πτυχιακές εξετάσεις στην Πίζα εκθέτοντας ότι
ϊχει συμπληρώσει τον κύκλο των σπουδών του στην Ιόνιο.
3. Οι αριθμοί δίδοντας με επιφύλαξη επειδή ενδεχομένως δεν έχουν
διασωθεί όλα τα πιστοποιητικά των μεταγραφέντων στην περίοδο αυτή.
4. D.I. No 75, Elenco alfabetico di Studenti dell'Anno Accademico
1850/51-1859/60. για τη δεκαετία αυτή δεν διακρίνονται πτυχιούχοι και
μη γιατί ο κατάλογος των πτυχιούχων τελειώνει το 1861. Οι αριθμοί προέρχονται από ένα κατάστιχο, όπου καταγράφονται οι πληρωμές των διδάκτρων. με βάση τη σχετική διαταγή (βλ. παρακάτω, «Δίδακτρα») προκύπτει

ΓιατουςΈλληνες που, μετά από την Πίζα, πήγαν σε άλλα πανεπιστήμια, θα προκύψουν στοιχεία αν γίνουν και σ' αυτά αντίστοιχες
έρευνες1. Ήδη, πάντως, είναι διαπιστωμένο ότι, όσοι τουλάχιστον
είχαν τα μέσα, συνήθιζαν την εποχή εκείνη να αναζητούν τα
φώτα σε διάφορες σχολές. μια τυχαία επιλογή περιπτώσεων το
βεβαιώνει:
Σπυρίδων Ζαμπέλιος (πτυχίο στην Πίζα 1808): Βενετία Παβία- Μπολόνια-Πίζα-Μιλάνο.
Ερμάνος Λούντζης (πτυχίο στην Πίζα 1827): Σιένα-Μπολόνια-Ρώμη-Πίζα-Βερολίνο.
Γεώργιος Ρώμας (πτυχίο στην Πίζα 1828): Σιένα-ΠάντοβαΜπολόνια-Πίζα.
Σπυρίδων Αρβανιτάκης (πτυχίο στην Πίζα 1832): ΜπολόνιαΠαβία-Παρίσι.
Ιωάννης Μενάγιας (πτυχίο στην Πίζα 1833): Ιόνιος Ακαδημία-Πίζα-Λειψία.
Χρήστος Μηλιαρέσης (πτυχίο στην Πίζα 1833): ΜπολόνιαΒενετία-Πίζα.
Γεώργιος Τυπάλδος Ιακωβάτος (πτυχίο στην Πίζα 1837): Ιόνιος Ακαδημία-Πίζα- Παρίσι.

ότιόσοιπληρώνουν tasse medie έχουν σπουδάσει και αλλού. Συχνά εξά
στο κατάστιχο αναφέρεται «tasse medie per gli Studi fatti all'Est
και, κάποτε, και το όνομα του πανεπιστημίου. οι μετρήσεις πάντως αλλάζουν
σημασία αν συσχετισθούν με τη μεταβολή στα ποσοστά Επτανησίων και
μηστηνπερίοδο αυτή (βλ. και πίνακα).
1. Μια έρευνα σε οικογενειακά αρχεία θα βοηθούσε πολύ. για τη συνέχιση των σπουδών των Ιακωβάτων στο Παρίσι μαρτυρούν πλήθος επιστολές.
Χαρακτηριστικό είναι το γράμμα του Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο (Αρχ. Ιακωβάτων ΚΙ 274, από Κέρκυρα προς Πίζα, 30 Μαρτίου
1837): «Ερχομένου του Γιώργου αυτόθι, αν ημπορέσης να τον καταπείσης
διά να υπάγετε μαζί εις το Παρίσι, θέλετε τότε με το γράψει αμέσως, και
εγώαντί25 διορίζω 50 τον κάθε μήνα, η και ό,τι περισσότερονηθέλετεστοχασθεί. Ο εκεί ανταποκριτής προς την δόσιν των χρημάτων θέλει είσθαι ο
αυτός εκείνος, τον οποίον έχει ο φίλος Κύριος Λαβράνος και διά τον υιόν του».
Σε άλλη επιστολή φαίνεται ότι ο «ανταποκριτής» είναι ο οίκος Ρότσιλντ.

Κεφαλάς Κωνσταντίνος (πτυχίο στην Πίζα 1838): Ιόνιος Ακαδημία-Σιένα-Πίζα.
Ανδρέας Λασκαράτος (πτυχίο στην Πίζα 1839): Ιόνιος Ακαδημία-Παρίσι-Πίζα.
Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (πτυχίο στην Πίζα 1848): Ιόνιος
Ακαδημία-Γενεύη-Παρίσι-Πίζα 1 .

Η ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ

Οι νομικές προδιαγραφές
Ο κανονισμός του 1814 δεν κάνει λόγο για καθημερινό έλεγχο των παρουσιών στο Πανεπιστήμιο. το μόνο που απαιτείται
απότουςφοιτητές είναι να παρουσιάζονται οχτώ φορές το χρόνο
καιναδηλώνουν την παρουσία τους υπογράφοντας με το ίδιο τους
το χέρι σ' ένα βιβλίο προορισμένο ειδικά γι' αυτό. Αυτού του είδους η διαδικασία, αλλά και το σχετικό κατάστιχο, λέγεται Rassegna. Ορίζονται σχολαστικά οι μέρες των δηλώσεων παρουσίας,
μερικές μάλιστα προσδιορίζονται με εορτές: την παραμονή των
Χριστουγέννων, την πρώτη Πέμπτη της Σαρακοστής, τη Μεγάλη
1. Σαρκαστικά εικονίζει τον περίπατο από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο ο Ανδρέας Λασκαράτος στο ποίημα «Η φούντες τση περούκας του Κυρίου
Χαριτάτου», Άπαντα, Γ', σ. 9:
Εγώ είμ' εκειός που αδιάκοπα γυρίζω
Απάνου-κάτου σ' όλην την Ευρώπη,
Γιατί είμαι πάντα στα σκολιά κατόπι.
Εξόδιασεοπατέρας μου πολλά,
Μα έντυσε τσου παράδες του καλά.

56. Η πορεία των σπουδών: δυό σελίδες από το κατάστιχο του Πανεπιστημίου

Τρίτη κτλ. οποίος λείψει αδικαιολόγητα έστω και από μια rassegna χάνει το έτος 1 .
Η καθημερινή παρακολούθηση των μαθημάτων φαίνεται ότι
ελέγχεται —όσο ελέγχεται— από τους καθηγητές, οι οποίοι είναι
υποχρεωμένοι να καταθέτουν κάθε χρόνο αναφορά (nota annua)
για τη συνέπεια και την επίδοση των μαθητών τους. οποίος φοιτητής χαρακτηρίζεται στις αναφορές αυτές αμελής (negligente),
που σημαίνει γενικά ότι δεν παρακολουθεί και δεν προοδεύει,
χάνει το έτος 2 .
Σημαντικό είναι το άρθρο IX των Μεταβατικών Διατάξεων
του Κανονισμού που ορίζει ότι «η έλλειψη κάποιας από τις λεγόμενες "Εγγραφές" στον Κατάλογο των σπουδαστών της καταργημένης Ακαδημίας δεν είναι δυνατό να παραβλεφθεί σε οποιονδήποτε
φοιτητή παρά μόνο εάν οι ετήσιες αναφορές των Καθηγητών πιστοποιούν την ανελλιπή παρακολούθηση και την επιμέλειά του σ'
εκείναταμαθήματα, τα οποία αυτός όφειλε να έχει παρακολουθήσει κατά τα προηγούμενα έτη». Είναι φανερό ότι,μετηνανασύσταση του Πανεπιστημίου, παρουσιάστηκε πρόβλημα εντάξεως
των φοιτητών της Ακαδημίας στο κατάλληλο έτος σπουδών επειδή,στηνπερίοδο της Γαλλοκρατίας, δεν τηρούνταν με τον ίδιο
τρόπο τα βιβλία και μερικά μάλιστα θα έλειπαν —όπως λείπουν
και ώς σήμερα—, ώστε ο κάθε φοιτητής θα μπορούσε να ισχυρισθεί ό,τι ήθελε. το μόνο στοιχείο συνέχειας στο Πανεπιστήμιο
ήταν το Ακαδημαϊκό σώμα που, όπως αναφέρθηκε, δεν άλλαξε
με την Παλινόρθωση. Ό τ ι οι Γάλλοι είχαν αλλάξει όχι μόνο το
ουσιαστικό μέρος της λειτουργίας του Πανεπιστημίου,αλλάκαι
το τυπικό, φαίνεται από τον όρο «Εγγραφή» («la cosi detta
"Iscrizione"») που Ισοδυναμεί με τη Δήλωση Παρουσίας (Rassegna) των περιόδων πριν και μετά την Γαλλοκρατία.
1. A.S.P., Università, A II 7, Regolarmenti, Notificazioni e Circolari
dal 1814-1859, άρθρο XI, Rassegne.
2. στο ίδιο, Lettera dell'I, e R. Segreteria di Stato del di 3 settembre 1819.

σε κάθε rassegna ο φοιτητής σημειώνει, πλάι στην υπογραφή του,
την οδό και τον αριθμό της κατοικίας του. Οι παρουσίες των φοιτητών στα μαθήματα ελέγχονται με ονομαστικούς καταλόγους που
εκφωνούν απροειδοποίητα οι καθηγητές. Αλλά και ο Γενικός Προβλεπτής διατάζει κατά την κρίση του να γίνει απρόβλεπτος έλεγχος παρουσιών. «Οι Νέοι οι οποίοι αμέσως η εμμέσως θα έτεινον να εμποδίσουν η να διαταράξουν την εκφώνησιν των καταλόγων αυτών θα τιμωρούνται αυστηρώς». Τα δικαιολογητικά από
γιατρούς πρέπει να είναι επικυρωμένα από τις δικαστικές αρχές 1 .
προσοχή στην αυστηρότερη τήρηση των διατάξεων XI, XII, XIII,
XIV, XV, XVI, XVII του Κανονισμού του 1842,πουαφορούν
στις απουσίες 2 .

Δεκτός «in buon giorno»
Δηλώσεις παρουσίας (rassegne) γραμμένες με το χέρι των
φοιτητών δεν βρέθηκαν στα Κρατικά αρχεία της Πίζας. Υπάρχει
όμως ένας μακρότατος κατάλογος ονομάτων, που είχε υποβληθεί
από τις πανεπιστημιακές αρχές στον Κυβερνήτη της Πίζας και
που φαίνεται ότι είναι αντίγραφο από το ειδικό κατάστιχο των
δηλώσεων 3. Συνολικά αναγράφονται σ' αυτόν 451 ονόματα φοιτητών του έτους 1843-44. Εννέα από τους φοιτητές αυτούς είναι
Έλληνες με τα εξής στοιχεία:
1.
tobre
2.
1849,
3.

στο ίδιο, Notificazione del S.A. Imperiale e Reale [...] di 20 ot1842, άρθρα XI-XVII και XXII-XXX.
στο ίδιο, Notificazione del Cancellier Generale [...] li 26 ottobre
άρθρο 6.
A.S.P., Governatore di Pisa, Affari Generali, anno 1844, No 200,
fasc. 18, Nota degli scolari rassegnati alla Cancelleria dell'Imperiale
e Reale Università di Pisa nell'Anno Accademico 1843-44.

No 16: Socoli Spiridione - Gorfù - Medicina - Chirurgia - Anno 4° Piazza S. Caterina, casa Cagnani.
No 59 : Trombeta Gio : Batta - Corfù - Legge - Anno 3° - Via San
Frediano, Casa Baldisseri.
No 255 : Fernandes Alessandro - Livorno - Medicina - Anno 4° - Casa
Santini, Piazza San Niccola.
No 307 : Piniatoro Demetrio - Cefalonia - Legge - Anno 4° - Casa
Ricomini, Via Santa Maria.
No 319 : Foca Paolato Gio : Batta - Cefalonia - Medicina - [λείπει]
Rigali, via Santa Maria.
No 423 : Naidenoves Giovanni - Adrianopoli - Medicina - Anno 1° Casa del Re, Piazza dello Stellino.
No 427 : Caggi Giovanni Cristodulo - Mitilene - Medicina - Anno 1° Casa Cantoni, Via S. Eufrasia.
No 430 : Cassianno Giovanni - Itaca - Medicina - Anno 1° - Casa Gotti, Via S. Frediano.
No 443 : Nicolaidi Eustachio - Costantinopoli - Medicina - Anno 1° Casa Despotti, Piazza dello Stellino.

Κι όμως: σύμφωνα με το κατάστιχο των πτυχιούχων, τα
έτη 1844-47 παίρνουν πτυχίο στην Πίζα 45 Έλληνεςκαιαπό
άλλους κώδικες προκύπτει ότι το 1843 και '44 φοιτούσαν εκεί άλλοι
5 που δεν πήραν πτυχίο στην Πίζα. Α π ό την Rassegna λοιπόν
απουσίαζαν,
ούτε λίγο ούτε πολύ, 41 Έλληνες φο
και αν λάβει κανείς υπ' όψη όσα περιγράφτηκαν στο κεφάλαιο
«Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο» για τους Έλληνες που πήγαιναν στην Πίζα μόνο για το πτυχίο, η απουσία τόσων υπογραφών δεν παύει να παραμένει ανερμήνευτη, έκτος κι αν οι κανονισμοί στο Πανεπιστήμιο της Πίζας υπήρχαν μόνο για να καταστρατηγούνται.
λέγεται grazia 1 - όταν δεν προέρχεται από την κυβέρνηση, αλλά
απότονΓενικό Προβλεπτή του Πανεπιστημίου, λέγεται «Ammissione in buon giorno». Τέτοιο ευεργέτημα παρασχέθηκε το 1818
1. Ευεργέτημα και, εν προκειμένω, «grazia delle rassegne mancanti»
(DI 69, No 354, 355 και αλλού).

στον Γεώργιο Σπαθάρη, στον Ιάκωβο Θεοφιλά κ.ά. Ο Δημήτριος Δεσύλας και ο Νικόλαος Φωτεινός γίνονταιμεευεργέτημα
δεκτοί στην Πρώτη προπαρασκευαστική εξέταση, χωρίς, επί δυο
χρόνια, να δηλώσουν παρουσία έστω και μια φορά1. στον Δημήτριο Λεπενιώτη, που υποτίθεται ότι φοίτησε το 1829-31 στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, δίδεται άδεια να προσέλθει στις πτυχιακές
εξετάσεις χωρίς να έχει υπογράψει σε καμιά Rassegna 2 . Σε πλήθος άλλους δε φαίνεται ούτε μια φορά σημειωμένη δήλωση παρουσίας 3 , αλλά δεν υπάρχει ούτε grazia στη στήλη των παρατηρήσεων. Ο Σάββας-Ιωάννης Βαπτιστής Άννινος γίνεται δεκτός
«in buon giorno» χωρίς να ληφθούν υπ' όψη οι απουσίες του και
του επιτρέπεται «παρ' όλην την ώς άνω έλλειψιν, ναυποστήτην
Πρώτην εξέτασιν» 4 . Το ίδιο έτος παρέχεται ανάλογο προνόμιο στον
Ιωάννη Άννινο «διά να έχη ίσην μεταχείρισιν με το άλλο πρόσωπον» 5 . Πολλοί Έλληνες δεν κατορθώνουν να φτάσουν στην Πίζα παρά στη μέση η στο τέλος του ακαδημαϊκού έτους. Γίνονται
ωστόσο δεκτοί στο πρώτο έτος «con abbuonamento delle perdute Rassegne» 6 . Άλλοι, όπως ο Αναστάσιος Κυπριώτηςκαιο
Ανδρέας Ιγγλέσης, εμποδίζονται να παρουσιαστούν για λόγους
υγείας,οδεύτερος μάλιστα προσκομίζει και πιστοποιητικό από
τον Γραμματέα του Πανεπιστημίου της Σιένας 7 . Απόλυτα δικαιολογημένοι θεωρούνται και δύο Έλληνες που άργησαν να φτάσουν

1. στο ίδιο, No 650, και DI 70, No 120 (1819).
2. DI 70, No 670. ο Λεπενιώτης είχε άλλη δουλειά: πηγαινοερχόταν
στη Μπολόνια για να δημιουργεί διασυνδέσεις με τους εκεί επαναστατικούς
πυρήνες (βλ. εδώ, κεφ. «στα όπλα!»)
3. για τις δηλώσεις αυτές υπάρχει ειδική στήλη στο κατάστιχομετον
τίτλο Rassegne, όπου, για τους τακτικούς φοιτητές, γράφεται «Pr. a 2,3,
4,5,6,7,8» σε κάθε ακ. έτος.
4. DI 72, No 478, ακ. έτος 1834-35.
5. στο ίδιο, No 649.
6. DI 73, No 99, Βάλβης Αλέξανδρος, ακ. έτος 1838-39, και αλλού.
7. DI 72, No 655 και 653. το περίεργο είναι ότι και οι δύο έρχονται
απότηΣιένα το ίδιο έτος (1835) εξίσου καθυστερημένοι λόγω υγείας.

στην Πίζα επειδή τους κράτησαν οι υγειονομικέςαρχές εξαιτίας
της χολέρας 1. Χωρίς δικαιολογία χαρίζονται οι απουσίες του Αναστασίου Καραμαλίκη υπό τον όρο ότι θα πληρώσειαμέσωςτα
ετήσια δίδακτρα 2 . Μόνο στον Ιωάννη Κλαδάαρνήθηκαννααναγνωρίσουν το έτος 1836-37 επειδή του έλειπαν οι πέντεαπότις
οκτώ δηλώσεις παρουσίας (απόφαση της 20ής Μαΐου 1837 ) 3 .
Ό σ ο για τον Αναστάσιο Σάλτα εύλογα του χαρίστηκαν οι απουσίες: ήταν φυματικός και πέθανε προτού τελειώσει το δεύτερο
έτος 4 .

«Με προσοχήν και επιμέλειαν»
Ο θεσμός να καταθέτουν οι καθηγητές κάθε χρόνο αναφορές
(note annue) για τη συνέπεια και τις επιδόσεις των μαθητών
τους φαίνεται ότι είναι παλαιότερος από το 1814, οπότε θεσπίζεται δ πρώτος κανονισμός μετά τη Γαλλοκρατία. στο A.S.P., υπάρχουν τέτοια έγγραφα, εξαιρετικά ενδιαφέροντα για τη μελέτη αύτη,επειδήφωτίζουν την ώς τώρα ανεξερεύνητη περίοδο 1810-1815 5 .
Είναι γραμμένα βιαστικά και πρόχειρα, απευθύνονται στον Κοσμήτορα της Σχολής και υπογράφονται από τον καθηγητή που
δίδασκε το μάθημα. σε μερικά υπάρχουν χαρακτηρισμοί προόδου

1. DI 72, No 811 και 823, Δημήτριος Βερναρδάκης και Νικόλαος Σταθάτος, ακ. έτος 1836-37.
2. DI 72, No 970. Τα ετήσια δίδακτρα (tasse annue) πληρώνονταν στην
πρώτη Rassegna. Βλ. παρακάτω, κεφ. «Δίδακτρα».
3. DI 72, No 451, ακ. έτος 1836-37.
4. DI 73, No 100.Τοευεργέτημαδόθηκε με επιστολή της Γενικής Γραμματείας του Κράτους της 1ης Φεβρουαρίου 1839.
5. A.S.P., Università, DI 114, Nota di scolari intervenuti alle
lezioni dei professori (1810/11 1813/14). από τα έγγραφα του κώδικα
άλλα προϋπήρχαν («note annue» με πολλά ονόματα) και άλλα γράφτηκαν
βιαστικά για να εκπληρωθεί ο όρος του άρθρου IX του Κανονισμού του 1814.

δου («diligente con molto profitto», «con mediocre profitto»,
«negligente»), που δεν είναι όμως εντελώς τυποποιημένοι ούτε
αναγράφονταισεόλες τις αναφορές. σε μερικά από τα έγγραφα
του φακέλου υπάρχει η επικεφαλίδα «Università Imperia
Accademia di Pisa». τα περισσότερα είναι τόσο δυσανάγνωστα,
ώστε δεν διαβάζονται τα ονόματα των φοιτητών και η αναγνώριση
των Ελλήνων γίνεται ακόμα δυσκολότερη, γιατίσεελάχιστα ανα
φέρονται πατρίδες. Διαβάζεται με δυσκολία «Καμιλλέρης Σωτήριος από την Κέρκυρα, 1810-11, επιμελής, προοδεύει» στην αναφορά του καθηγητή Torrigiani της Κλινικής Ιατρικής 1 . σε πολλές αναφορές υπάρχει το όνομα Ιατρόπουλος Κωνσταντίνος που
σπούδαζε Φυσικές Επιστήμες και φαίνεται ότι είχε εξαιρετική
επίδοσηστομάθημα της Αστρονομίας του καθηγητή Giuseppe
Piazzini, το οποίο παρακολουθούσαν όλοι κι όλοι τέσσαρες σπουδαστές: ο Κωνσταντίνος Ιατρόπουλος, Έλληνας, και ο Enrico
Reveley, Άγγλος («αμφότεροι παρηκολούθησιν όλην την σειράν
των μαθημάτων παρέχοντες συνεχώς σαφέστατα δείγματα ά
νήθους ταλάντου και ακαταπονήτου αφοσιώσεως»)· ο Baltasare
Vetri («... μία ασθένεια τον ημπόδισε να συνεχίσει») και 0 Μιχαήλ Νάστης, Έλληνας («παρηκολούθησε όλην την σειράν των
μαθημάτων, αλλά είναι άμοιρος των αναγκαίων βασικών γνώσεων των μαθηματικών») 2 . το επόμενο έτος (1812-13) ο καθηγητής Piazzini έχει μόνο δύο μαθητές,τονΙατρόπουλοκαιτον
Reveley, που εξακολουθούν να «επιδεικνύουν έξοχον επιμέλειαν
και εργατικότητα» 3 .

1. στο ίδιο, fasc. 140.
2. στο ίδιο, fasc. 227, αναφορά της 30ής Ιουνίου 1812.
3. στο ίδιο, fasc. 237, αναφορά της 30ής Ιουνίου 1813. ο Ιατρόπουλος αναγράφεται και σε αναφορά του καθηγητή της Αλγεβρας Pietro
Paoli το 1812 (fasc. 225) και του καθηγητή της Βοτανικής Gaetano Savi
το 1814 (χαρακτηρισμός: «Επιμελής, προοδεύει πολύ», fasc. 258). Ο Νάστης, στο μάθημα της Παθολογίας και Νοσολογίας του καθηγητή Luigi
Moreli το ακ. έτος 1812-13, κατεβαίνει ανά τρίμηνο από το «καλός» στο
«μέτριος» και στο «αμελής» (fasc. 182).

όνομα του Αναστασίου Παδοβάνη από την Κέρκυρα: το 1811-12
(μάθημα: Ναπολεόντειος Κώδιξ του καθηγητή Quartiere) «δεν
παρηκολούθησε αφού εξέθεσε το επείγον ορισμένων υποθέσεων
του» 1 , το 1812-13 παρακολουθεί τα μαθήματα του Carmignani
(η παρατήρηση δεν διαβάζεται) 2 και το 1813-14 ο ίδιος Lorenzo
Quartiere τον χαρακτηρίζει σε τρία τρίμηνα «επιμελέστατο» 3 .
Ιατρική σπουδάζουν το ακαδ. έτος 1812-13 ο Πέτρος Στεφανόπουλος και ο Αθανάσιος Galiti (;) από την Κέρκυρα 4. Το ίδιο
έτος άλλοι τρεις Έλληνες σπουδάζουν Φυσικές Επιστήμες: ο
Κωνσταντίνος Σατόπουλος από την Προύσα, ο Διονύσιος (δυσανάγνωστο), Έλληνας από την Άνδρο 5 και ο Ιάκωβος Σκάβος από
τη Σμύρνη, ο οποίος, σε μια κατάσταση του 1813-14, φέρεται ότι
φοιτά στη Σχολή Φυσικών Επιστημών με καλήεπίδοσηκαι,σε
άλλη του ίδιου έτους, φαίνεται ότι σπουδάζει Ιατρική με άριστη
επίδοση6.
Μέσα στον ίδιο φάκελο υπάρχουν και δικαιολογητικά από γιατρούς και πιστοποιητικά για έναν ώς τρεις φοιτητές ότι παρακολούθησαν το τάδε η δείνα μάθημα, εξαιρετικά δυσανάγνωστα και
χωρίς καμιά τάξη. Ασφαλώς βρισκόμαστε μπροστά σε ό,τι απομένει στην Πίζα από την ταραγμένη περίοδο της γαλλικής κατοχής. η πλημμύρα φαίνεται ότι έχει συμβάλει στην καταστροφή
τωνεγγράφωνκαιίσως ακριβώς γι' αυτό τα παραπάνω έγγραφα
απόμεινανστηνΠίζα 7 .
1. στο ίδιο, fasc. 53.
2. στο ίδιο, fasc. 61.
3. στο ίδιο, fasc. 111.
4. στο ίδιο, fasc. 180 (καθ. Studiati, μάθημα Materia Medica και καθ.
Catellaci, μάθημα ανατομία-Φυσιολογία).
5. στο ίδιο, fasc. 235 (καθ. Pietro Paoli, μάθημα Αλγεβρα).
6. στο ίδιο, fasc. 262 (καθ. Giuseppe Branchi, μάθημα Χημεία), fasc.
268 (χωρίς όνομα καθηγητή, ανατομία-Φυσιολογία).
7. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια έρευνα στα γαλλικά πανεπιστημιακά
αρχείατηςεποχήςθαφώτιζε πολύ περισσότερο το θέμα της μελέτης αυτής, τουλάχιστον ώς προς την περίοδο της Γαλλοκρατίας.

«Ημείς

οι υπογεγραμμένοι

πιστοποιούμεν...»

Η συνέχεια της προηγούμενης ιστορίας διαβάζεται, καθαρότερα κάπως, σε έναν άλλο κώδικα που περιέχει πιστοποιητικά
τηςαμέσωςμεταγενέστερης έποχής 1 . τα αμέσως μετά την Παλινόρθωση χρόνια, με την ανασύσταση του Πανεπιστημίου, χρειάζονταν στοιχεία, με βάση τα οποία να καταταγούν οι φοιτητές στο
κατάλληλο στάδιο σπουδών 2 . Καθένας έσπευσε να ζητήσει πιστοποιητικό παρακολουθήσεως μαθημάτων από τον καθηγητή της
έδρας. Οι καθηγητές φαίνονται πρόθυμοι να δίνουν τέτοια πιστοποιητικά, ακόμα και αν δεν θυμούνται τίποτε, μερικοί μάλιστα
ομολογούνότι ο φοιτητής δεν αναγράφεται μεν στην ετήσια αναφορά τους, αλλά παρακολούθησε το μάθημα, πράγμα που μάλλον
είναι αλήθεια, αν λάβει κανείς υπ' όψη την προχειρότητα, μετην
οποία συντάσσονταν τότε οι καταστάσεις. Τέσσερις καθηγητές
δίνουν πιστοποιητικά με τέτοια διατύπωση στον Νικόλαο Μοναστηριώτη από τη Λευκάδα, υπογραμμίζοντας μάλιστα την επιμέλειά του. Ο ένας από αυτούς, ο G. Savi, δεν τον θυμάται, αλλά
τουτοβεβαιώνουν τέσσερις επιμελείς μαθητές του: οι κύριοι
Ranieri Coli, Niccola Pierozzi, Moisé Salmoni και Francesco
Fracasin. Ο καθηγητής Sacchetti επισυνάπτει τη γραπτή βεβαίωση των συμφοιτητών του Μοναστηριώτη: «οι υπογεγραμμένοι πιστοποιούμεν ότι ο Κύριος Νικόλαος Μοναστηριώτης εξ
Αγίας Μαύρας παρηκολούθησε τα μαθήματα της Λογικής και
της Μεταφυσικής του Καθηγητού Κυρίου Sacchetti το Ακαδ.
έτος 1814 με πάσαν δυνατήν έπιμέλειαν». Ο καθηγητής, «επί

1. A.S.P., Università, DI 84 No 3 (το No 1 και No 2 είναι στο Παρίσι;), Filza di attestati ed altro (riguardante studenti) 1814-1838.
2. στον κανονισμό του 1814 (A II, 7, Disposizione transitoria, άρθρο
IX), ορίζεται ότι η έλλειψη της λεγομένης «εγγραφής» δεν είναι δυνατόν
νααντισταθμιστείαπόκανέναν φοιτητή παρά μόνο με σημειώματατωνκαθηγητών που να πιστοποιούν την τακτική παρακολούθηση και την επιμέλειά του στα μαθήματα των προηγουμένων ετών.

τη βάσει των ώς άνω υπογραφών», πιστοποιεί τη φοίτηση του
Μοναστηριώτη 1. με βεβαιώσεις συμφοιτητών τους παίρνουν πιστοποιητικά φοιτήσεως, επίσης για το 1814, ο Θεοδόσιος Τσιλιάνης και ο Ιερώνυμος Βαλσαμάκης 2 .
στον φάκελο είναι της 10ετίας του '30. Η μόνηεξήγησηπου
μπορεί να δοθεί, αν δεν έχουν χαθεί τα ντοκουμέντα, είναι ότι οι
διαταγές που αφορούν το τυπικό μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας ατονούν λίγο μετά την έκδοσή τους και πάλι επανέρχονται
γιαναταλαιπωρήσουν σπουδαστές και καθηγητές. Πάντως και
στην περίοδο αυτήν οι καθηγητές εξακολουθούν να παραλείπουν
«εκ παραδρομής» τα ονόματα ορισμένων σπουδαστών στις ετήσιες αναφορές τους, αλλά τώρα οι Έλληνες σπουδαστές είναι αρκετά οργανωμένοι ώστε να αναπληρώνουν οι ίδιοι την έλλειψη:
«Ημείς, οι υπογεγραμμένοι σπουδασταί της Ιατροχειρουργικής
του ένθάδε Αυτοκρατορικού και Βασιλικού Πανεπιστημίου, πιστοποιούμεν ότι έχομεν ίδει τον Νικόλαον Π. Σταθάτον εξ Ιθάκης να παρακολουθή τα μαθήματα της Ανατομίας, τα οποία
παρέδιδεν ο Εκλαμπρότατος Κύριος Filippo Cirinini. —Ηλίας
Μωραΐτης Παπούλης, Κωνσταντίνος Κεφαλάς, Γαληνός Κλάδος,
Ιωσήφ Ρίκης, Αντώνιος Μαρκάκης». Στο ίδιο φύλλο σημειώνει
ο καθηγητής ότι δεν έχει αντίρρηση στη βεβαίωση«επειδήκαι
ο ίδιος συχνά τον έχει δει να παρακολουθεί» 3 .
Προφανής είναι ο λόγος, για τον οποίο ζητάει πιστοποιητικό
ο Μαρίνος Μεταξάς: «...προτίθεται να υποβάλλει αίτησηγιανα
γίνει δεκτός στη Δεύτερη εξέταση» (είναι η περίπτωση της συντόμευσης του χρόνου σπουδών) και θέλει να επισυνάψει στην αίτησή
του μια βεβαίωση ότι παρακολούθησε το μάθημα «Πανδέκται»
το έτος 1834-35. Ο καθηγητής, που δεν τον έχει γράψει στην
1. στο ίδιο, No 101-105. με τα πιστοποιητικά βεβαιώνεται η φοίτηση
κατά το ακ. έτος 1814-15.
2. στο ίδιο, No 89, 91, 93, 96.
3. στο ίδιο, No 876, βεβαίωση της 18 Ιουνίου 1838.

κατασταση γιατί το παρακολουθούσε εθελοντικά πρόωρα, βεβαιώνει ότι ο Μεταξάς «παρείχε πάντοτε τα λαμπρότερα δείγματα μιας
εκτάκτου ικανότητος και συνεπείας [...] βοηθώνωσαύτωςκαι
τους συμφοιτητάς του [...] και είναι άξιος θερμής συστάσεως λόγω
των διανοητικών ικανοτήτων του, αι οποίαι συνδυάζονται με ασυνήθη σεμνότητα και εντιμότητα...Μ1.
Πιθανότατα για τον ίδιο σκοπό παίρνουν πιστοποιητικά ότι
παρακολούθησαν το μάθημα Πανδέκται και οι φοιτητές Νικόλαος Φωκάς, Αντώνιος Φλαμπουριάρης, Αναστάσιος Κυπριώτης
και Μαρίνος Ταβουλάρης 2 . Χαρακτηριστική της επιμέλειας ορισμένων Ελλήνων είναι η βεβαίωση του καθηγητή L. Moretti
ότι ο Γεώργιος Σακελλάριος, ο Σπυρίδων Στέφανος Ναράντζης,
ο Χριστόδουλος Λαβράνος και ο Χαράλαμπος Τυπάλδος όχι μόνο
παρακολούθησαν τον Κλινικό κύκλο (giro clinico) των μαθημάτων στο τρίτο και τέταρτο έτος των σπουδών τους, αλλά «το έκαναν επίσης και τους θερινούς μήνας, εις τους οποίους, ώς φοιτηταί, δεν ήσαν διόλου υποχρεωμένοι» 3 .
Άλλες βεβαιώσεις χορηγούνται από τη Γραμματεία του Πανεπιστημίου, μάλλον επί τη βάσειτωνετήσιωναναφορών4.στην
κατηγορία αυτή πρέπει ίσως να καταταγεί και η βεβαίωση του
Ιωάννη Αγγελίδη από τη Σύμη, με την οποία πιστοποιείται, με
την ίδια υπογραφή και σφραγίδα, η παρακολούθηση διαφόρων μαθημάτων στο διάστημα 1829-32 5 . Ο Αγγελίδης πήρε το πτυχίο
1. στο ίδιο, No 784. υπογραφή Federigo del Rosso, Pr. di Pandette,
22 Μαΐου 1837.
2. στο ίδιο, No 760 και 782, πιστοποιητικά του καθηγητή Fed. del
Rosso, Ιανουάριος και Φεβρουάριος 1837.
3. στο ίδιο, No 706, πιστοποιητικό της 24 Μαρτίου 1936.
4. στο ίδιο, No 293, Μιχαήλ Αναστασίου, για το ακ. έτος 1830-31,
474, Δημήτριος Βαλαμόντης, για το ακ. έτος 1834-35. οι βεβαιώσεις υπογράφονται από τον Dor Raffaello Tortolini, Γραμματέα.
5. η βεβαίωση βρέθηκε από τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη στο Μουσείο Λαογραφικής Συλλογής Μυκόνου, Αρχείο Χειρογράφων, Έγγραφα
Μονής Αγίου Παντελεήμονος. Έχει εκδοθεί από τη Γραμματεία του Πανεπιστημίου και υπογράφεται από τον Dor Raffaello Tortolini.

και

του στις 3 Ιουνίου 1833 και το πιστοποιητικό έχει εκδοθείστις
13 του ίδιου μηνός. Η διαφορά της ημερομηνίας οφείλεται μάλλον στη διαφορά του ημερολογίου. Μήπως ο Αγγελίδης δεν φοίτησε το 1832-33 και χρειάστηκε το πιστοποιητικό για να δώσει
τις πτυχιακές εξετάσεις;

ΣΧΟΛΙΚΗ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

Η καθημερινότητα της πανεπιστημιακής ζωής ορίζεται με κάθε λεπτομέρεια στους κανονισμούς. Η καμπάνα του Πανεπιστημίου, που ακούγεται σ' όλη την πόλη, σημαίνει στις οχτώ το πρωί
την έναρξη των μαθημάτων. Ό λ α τα μαθήματα γίνονται στη
Sapienza η σε άλλους χώρους προορισμένους για πανεπιστημιακή
διδασκαλία, εκτός από το μάθημα της Ελληνικής γλώσσας, που
το διδάσκει ο καθηγητής στο σπίτι του. το πρώτο μάθημα αρχίζει στις 8:30 και το τελευταίο τελειώνει στη 1:00. Κάθε μάθημα
διαρκεί μιάμισι ώρα 1 . Ο καθηγητής μπαίνει στην τάξη φορώντας
την τήβενο, αν διδάσκει στη Sapienza, και οπωσδήποτε κατάμαυρα, αν διδάσκει σε άλλο χώρο. στην αρχή του μαθήματος
υποβάλλει ερωτήσεις πάνω στο προηγούμενο μάθημα. Υστερα
ανεβαίνειστηνέδρα και κάνει μια σύντομη εισαγωγή στο νέο μάθημα μιλώντας Λατινικά. Το υπόλοιπο μάθημα γίνεται στη γλώσσα της Τοσκάνης 2.
Κάθε χρόνο, στις 11 Νοεμβρίου, γίνεται η επίσημη τελετή
τηςενάρξεωςτουΑκαδημαϊκούέτους με τους τύπους που είχαν

1. A.S.P., Università, A II 7, Regolarmenti, Notificazioni, e Circolari dal 1814-1815, No 2, Regolamento per la I. e R. Università
di Pisa, 1814, άρθρο VII, Lezioni.
2. στο ίδιο, Disposizioni Generali, άρθρα IV-VI.

καθιερωθεί πριν από τη γαλλική κατοχή 1 . τα μαθήματα αρχίζουν
στις 12 Νοεμβρίου και εξακολουθούν ώς την 31η Μαΐου εκτός
απότιςημέρεςτωνδιακοπών που είναι οι εξής:
Όλες οι εορτές που συνεπάγονται υποχρέωση για παρακολούθηση της θείας λειτουργίας.
Οι γιορτές της Αγίας Αικατερίνης και του Αγίου Νικολάου.
Η παραμονή των Χριστουγέννων.
Η

Ημέρα των Νεκρών.

Η ημέρα της ονομαστικής εορτής του βασιλεύοντος Ηγεμόνος 2 .
ζονται για δηλώσεις παρουσίας (Rassegne), που μετατίθενται σε
άλλες ημερομηνίες, και παρατείνονται οι διακοπές των Χριστουγέννων και του Πάσχα 3 .
Ως παραπτώματα των φοιτητών που τιμωρούνταιαπότον
Γενικό Προβλεπτή η, κατά την κρίση του ίδιου, και από τις τοπικές αρχές αναφέρονται στις πρωιμότερες διαταγέςοιαταξίες
πουαναγκάζουντονκαθηγητή να εγκαταλείψει την έδρα του,
1. «Αθλια» χαρακτηρίζει την τελετή ο Mario Pieri, που παραβρέθηκε
σ' αυτήν τον Νοέμβριο του 1821. «Καμμιά συμμετοχή του κόσμου, καθόλου
διακόσμηση. οι Καθηγητές, με τις τηβένους τους, καθισμένοι άλλος εδώ
άλλος εκεί, χωρίς καμιά τάξη. ο πρύτανης καθισμένος μαζί με τους άλλους
πάνω σ' έναν πάγκο σκεπασμένον με μενεξεδί ύφασμα: αυτή ήταν όλη κι
όληηεπισημότηταπουταίριαζε πολύ λίγο μ' εκείνη την τρομπέτα, υπό τον
ήχο της οποίας οι Καθηγητές, περνώντας εν πομπή από το Lungarno,
είχαν οδεύσει προς τη Sapienza...» (Della vita di Mario Pieri..., ό.π., βιβλ.
III, σ. 218-219).
2. A.S.P., Università, A II 7, άρθρο VIII, Anno Accademico.
3. στο ίδιο, No 20, Sovrano Motuproprio del 4 giugno 1840, Notificazione dalla Soprintendenza agli Studi li 25 gennaio 1842.Εκτόςαπό
τις παραπάνω αργίες υπήρχαν ασφαλώς και άλλες ευκαιρίες για να μη γίνονται μαθήματα (βλ. Ειρ. Ασώπιου «Αναμνήσεις Ιταλίας», ό.π., σ. 12:
«...άπειροι τότε εν Ιταλία αι Mezzefeste και αι της αργίας ημέραι».

ο θόρυβος που τον εμποδίζει να ελέγξει τις παρουσίες με ονομαστικό κατάλογο και η υποκατάσταση ενός φοιτητή από άλλον που
υπογράφει αντί γι' αυτόν στο βιβλίο παρουσιών. Οι διαταγές που
προβλέπουν ποινές για πολιτικές εκδηλώσεις αρχίζουν την δεκαετία
του '40 1 .

ΔΙΔΑΚΤΡΑ

Οι νομικές προδιαγραφές
Α π ό το 1815 ώς το 1839 Ισχύει ένα περίπλοκο σύστημα καταβολής των διδάκτρων. Α π ό τα σχετικά διατάγματα μπορεί να
συμπεράνει κανείς ότι δεν υπήρχε κρατική οικονομική πρόνοια,
αλλάτοΠανεπιστήμιο συντηρούνταν από τους φοιτητές.στηνανάλυση του συνολικού ποσού (L. 116.6.8), που πλήρωναν οι φοιτητές μόνο για το πτυχίο, φαίνεται ότι αυτό «μοιραζόταν» στις
πανεπιστημιακές αρχές, στον Κοσμήτορα, στους καθηγητές που
τους δίδαξαν και στο διοικητικό προσωπικό του Πανεπιστημίου.
Μέσα στο ποσό αυτό περιέχονται ειδικές εισφορές για να διανεμηθεί αναμνηστικό του διπλώματος σε όλους τους καθηγητές της
Σχολής, για τα χρυσά γράμματα και για τη βασιλική σφραγίδα
στην περγαμηνή του διπλώματος. Άλλες εισφορές (πάντα μέσα
στο ίδιο ποσόν) προορίζονταν για τον Γραμματέα της Αρχιεπισκοπής, τον Γραμματέα του Πανεπιστημίου, τους δύο κλητήρες,
τον καμπανοκρούστη, τους δύο πυροσβέστες και τους κηπουρούς
του Βοτανικού Κήπου η για το μοίρασμα της δάφνης 2 .
1. Βλ. εδώ, κεφάλαια «Πολιτική δράση» και «Μερικές πτυχές ιδιωτικού
βίου».
2. A.S.P., A II 7, Regolarmene, Notificazioni..., Regolarmento dell'

εξέταστρα που μοιράζονταν στο ταμείο του Πανεπιστημίου, στους
εξεταστές καθηγητές, στον γραμματέα και στους δύο κλητήρες.
το 1825, οπότε προστίθεταιηεξέτασηστηνΑριθμητικήκαιστη
Γεωμετρία, το συνολικό ποσό των εξετάστρων φτάνει τις L. 13.6.8 1 .
Εκείνοι που γίνονται δεκτοί στο Πανεπιστήμιο χωρίς εισαγωγικές εξετάσεις πληρώνουν, πριν από την έγγραφη τους στους
καταλόγους των φοιτητών, το ήμισυ των εισφορών που αντιστοιχούν στα έτη προηγούμενων σπουδών που τους αναγνωρίζονται 2 .
οι Καθηγηταί και οι διάφοροι Αξιωματούχοι και Υπάλληλοι μίαν
μεταχείρισιν ασφαλή και σταθεράν και να μην εξαρτώνται κατά
περίστασιν από τας εισφοράς, αίτινες καταβάλλονται υπότων
φοιτητών», ορίζονται τα εξής: Κάθε φοιτητής πληρώνει για κάθε
ακ. έτος μια ετήσια εισφορά (tassa annua) και μια τελική
(tassa finale) πριν από τις πτυχιακές τουεξετάσεις.Γιατους
φοιτητές της Νομικής ορίζεται η ετήσια εισφορά σε L. 140 και
η τελική σε L. 130. για τους φοιτητές της Ιατρικής, της Χειρουργικής και της Φυσικομαθηματικής η ετήσια Εισφορά είναι L. 126
καιητελική L. 124. Όσοι φοιτητές έρχονται στα Πανεπιστήμια της Τοσκάνης (πρόκειται για τα Πανεπιστήμια της Πίζας
καιτηςΣιένας) για να πάρουν πτυχίο χωρίς να φοιτήσουν καθόλου σ' αυτά, πληρώνουν το ήμισυ όλωντωνετήσιωνεισφορώνκαι

I. e R. Università, 1814, σ. 56-57, Tariffa. ο Giovanni Sforza χαρακτηρίζει την ετήσια εισφορά «αρκετά χαμηλή» (piuttosto tenue). Ό ίδιος
μαρτυρεί ότι τότε ορίστηκε για τους καθηγητές «σταθερός μισθός» (Annali
Pisani, ό.π., σ. 352-53). μια ετήσια συνδρομή στον Educatore del Povero
το 1832 στοιχίζει 4 λίρες και Ινα εισιτήριο για το θέατρο το 1847 1 λίρα.
Βλ. επίσης εδώ, κεφ. «η γητηςεπαγγελίας».
1. A.S.P., A II 7, ό.π., σ. 55.
2. στο ίδιο, Notificazione dalla Soprintendenza agli Studi, 7 Μαρτίου
1845. ο θεσμός για τα εξέταστρα ασφαλώς προϋπήρχε, όπως φαίνεται από
τη διατύπωση της διαταγής: «Continueranno a pagare, come p
passato...»

57. Απόδειξη πληρωμής του Χαραλάμπη Τυπάλδου Ιακωβάτου.

ολόκληρη την τελική. Οι ετήσιες εισφορές καταβάλλονται πριν
από κάθε προαγωγική εξέταση και η τελική πριν από την Τελευταία 1 .

Δίδακτρα δεν χαρίζονται
Σ' ένα κατάστιχο στα Κρατικά Αρχεία της Πίζας 2 , που χρησίμευε, καθώς φαίνεται, για την καταγραφή των εισφορών, παρουσιάζεται ανάγλυφα η εφαρμογή του διατάγματος του 1839: το
όνομα του κάθε φοιτητή αναγράφεται σ' αυτό τόσες φορές, όσες
αυτός έχει πληρώσει δίδακτρα. Α π ό τη συναρμογή των διαφόρων
αναγραφών,πουαπέχουν μεταξύ τους πάμπολλες σελίδες, προκύπτουν 152 ονόματα Ελλήνων που κατέβαλαν διάφορες εισφορές στο διάστημα της 10ετίας του '50. Απαλλαγή δεν αναφέρεται
καμιά έκτος από ένα «abbuonamento» ετήσιαςεισφοράςστον
Κωνσταντίνο Τερογιόκα, που μάλλον του δόθηκε επειδή πρώτευσε
στον διαγωνισμό μεταξύ των αριστούχων 3. Πολλοί Έλληνες δεν
καταβάλλουν τις εισφορές στις προβλεπόμενες από το διάταγμα
περιόδους (αρχή και τέλος του ακαδημαϊκού έτους, οπότε ήταν
1. στο ίδιο, Notificazione dalla Real Consulta, 7 Σεπτεμβρίου 1839.
Εξαιρετικά διαφωτιστικά είναι δύο επίσημα έγγραφα του Πανεπιστημίου,
όπου αναγράφονται, σε πλήρη ανάλυση, τα ποσά που πλήρωσε ο Χαράλαμπος
Τυπάλδος για την Τελευταία εξέταση και για το πτυχίο του (Αρχείο Ιακωβάτων, XI).
2. A.S.P., Università, DI No 75, Elenco alfabetico di Studenti dell'
Anno Accademico 1850/51-1859/60. ο κατάλογος κάθε άλλο παρά αλφαβητικός είναι, οι αναγραφές είναι δυσανάγνωστες και δεν υπάρχει αρίθμηση
ούτεονομάτωνούτεσελίδων.
3. η πλήρης αναγραφή είναι: «Terojocas Costantino di Tessaglia.
Sola Medicina. Due tasse medie per gli studi all' Estero ed al medesimo
abbuonata una intiera. Tassa annua per l'anno di diploma per il dottorato in medicina. Tassa finale 5 Nov. 1858». Πτυχίο παίρνει ο Τερογιόκας στις 9 Νοεμβρίου 1858.

καιοικανονικές περίοδοι των εξετάσεων), αλλά τον Δεκέμβριο,
τονΙανουάριο,τονΜάρτιο κτλ. κι αυτό ίσως συνδυάζεται με
τα ευεργετήματα που τους επέτρεπαν να δίνουν εξετάσεις στη διαδρομή του έτους. Άλλοι φαίνεται ότι καθυστερούν τα δίδακτρα
ενός έτους και τα πληρώνουν στο τέλος του επομένου1. Άλλοι
πληρώνουν τακτικότατα επί τέσσερα χρόνια στο τέλος του κάθε
ακαδημαϊκού έτους 2 . σε μερικές, ελάχιστες, αναγραφές αναφέρεται και εισφορά εισαγωγικών εξετάσεων (tassa d'ammissione),
έκτος αν στην εισφορά αυτήν αναφέρεται και το «Ammesso» συν
ημερομηνία, οπότε τα εξέταστρα έχουν καταβληθεί από περισσότερους.
Α π ό το ίδιο κατάστιχο έχουν προκύψει τα στοιχεία γιατην
περιήγηση των Ελλήνων «από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο»
πουαφορούνστηδεκαετία του 1840. Άλλοι απ' αυτούς πληρώνουν
το ήμισυ μιας εισφοράς (una tassa media), άλλοι δύο, άλλοι
τριών «για τις σπουδές που έχουν κάμει στο Εξωτερικό» και,
φυσικά, κατατάσσονται αναλόγως στο δεύτερο, στο τρίτο έτος
κτλ. πιο συχνά αναγράφεται η περίπτωση εκείνων που πληρώνουν
για τριών χρόνων σπουδές «στο Εξωτερικό». Αυτοί καταβάλλουν επιπλέον μια ετήσια εισφορά και την τελική και παίρνουν
πτυχίο 3 .

1. ο Ιωάννης Δρακούλης καταβάλλει στις 6 Ιουνίου 1856 «δύο ακέραιες ετήσιες εισφορές» και, στις 28 του ίδιου μηνός, παίρνει το πτυχίο του.
2. με τη συναρμογή των διαφόρων αναγραφών που αφορούν στον Γεώργιο Αποστολάκη, προκύπτει ότι πλήρωσε «Tassa Annua 26 Maggio 1848,
24 Aprile 1849, 10 Maggio 1850, 21 Maggio 1851, Tassa Finale 24
Maggio 1852». Όπως φαίνεται από το κατάστιχο των πτυχιούχων, ο Αποστολάκης πήρε το πτυχίο του στις 28 Ιουνίου 1852. Τέτοια παραδείγματα
υπάρχουν αρκετά.
3. για τον Σπυρίδωνα Παπαδάκη, για παράδειγμα, αναγράφεται: «3
Tasse medie per gli studi all'Estero 10 Nov. 1854. Una intiera per
l'Anno passato in Pisa 10 Nov. 1854. T.F. 10 Nov. 1854». Πτυχίο πήρε
ο Παπαδάκης στις 17 Νοεμβρίου 1854. Σημειώνεται και πά
Estero» είναι όλα τα πανεπιστήμια εκτός από της Πίζας και της Σιένας.

58. Τρεις σελίδες από το κεφάλαιο «Δίδακτρα» του Κανονισμού

Μακρότατη διαδρομή σπουδών φαίνεται πως έκαμε ο Γεώργιος Θρόνος από τη Λεβαδιά: πληρώνει τον Δεκέμβριο του 1852
το ήμισυ τριών ετήσιων εισφορών, πράγμα που σημαίνει ότι του
αναγνωρίζονται τρία χρόνια προηγούμενων σπουδών, πληρώνει,
στο τέλος του ίδιου ακ. έτους, μια ετήσια εισφορά και την τελική, αλλά, όπως φαίνεται, δεν παίρνει πτυχίο" ξαναπληρώνει την
τελική εισφορά τον Μάρτιο του 1857 και, πάλι, τον Φεβρουάριο
του 1858, όποτε και παίρνει το πτυχίο του. Ο Νικόλαος Μαράτος
εξάλλου πληρώνει επίσης «τρεις μισές εισφορές για τις σπουδές
που έκαμε στο Εξωτερικό» τον Νοέμβριο του 1854, ξαναπαρουσιάζεται για να πληρώσει μια ετήσια εισφορά τον Νοέμβριο
του 1857 και παίρνει πτυχίο το 1860. Tι έκαμε στα ενδιάμεσα,
άγνωστο. επί πέντε χρόνια συνεχώς, αλλά τακτικότατα, πληρώνει ο Ιωάννης Φερνάνδης. στο τέλος του τέταρτου έτους (1856)
πληρώνει την τελική εισφορά και παίρνει πτυχίο Ιατρικής,στο
τέλος του 5ου (1857), δεύτερη τελική εισφορά και παίρνει πτυχίο
Χειρουργικής.
Συνηθέστατη είναι η περίπτωση Ελλήνων που καταβάλλουν
όλες τις εισφορές συγχρόνως: είναι ασφαλώς εκείνοι που πηγαίνουν στην Πίζα μόνο για πτυχίο. Α π ό αυτούς οι περισσότεροι
Δύο από τους Έλληνες, στους οποίους αναγνωρίζονται 3 χρόνια προηγούμενων σπουδών, προέρχονται από το Οθώνειο. στη σχετική αναγραφή διαβάζεται: «Am. al 4ο Anno grazia degli studi fatti alla Università Ottone,
Due tasse medie» κτλ. Πρόκειται για τον Ανδρέα Μουζάκη, που πήρε
πτυχίο Ιατροχειρουργικής μετά από δύο χρόνια σπουδές στην Πίζα (Μάρτιος 1861), και τον Ιωάννη Σικούρο Δεσύλλα, που δεν πήρε πτυχίο στην
Πίζα. το πανεπιστήμιο προελεύσεως στις περιπτώσεις αυτές κατονομάζεται.
Κατονομάζεται επίσης και το Πανεπιστήμιο της Σιένας στην περίπτωση
του Ρωμύλου Μπολιάκου, ίσως για διάκριση από το γενικόλογο «all'Estero».
τοόνοματουΜπολιάκου αναγράφεται και στο κατάστιχο DI No 76, Ruolo
degli studenti della Università di Siena che possono andare a compiere
i loro studi alla Università di Pisa (1859). Πλάι στο όνομα έχει σημειωθεί «1 Giug. 1859, 4ο anno, Una tassa annua». ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει 311 φοιτητές της Θεολογίας , 20 της Giurisprudenza Minore (;)
και έναν μόνο της Ιατροχειρουργικής, τον Bogliaco Romolo di Adrianopoli.

παίρνουν το πτυχίο τους λίγες μέρες μετά την καταβολή των
εισφορών 1. Άλλοι, ελάχιστοι, φαίνεται ότι δεν τα καταφέρνουν 2.
δεν λείπουν τέλος κι εκείνοι που πληρώνουν μόνο ένα ακαδημαϊκό
έτος και δεν ξαναφαίνονται: είναι η περίπτωση του Γεράσιμου
Μαρκορά: «Marcoras Gerasimo di Corfu. Legge. T. A. dicem. 1850, 30 maggio 1851».

H ΤΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΠΟΝΟΜΗΣ

καιηΤελευταία, υπάρχουν ειδικά φύλλα που αφορούν στις τελετές της άπονομής3. Σ' αυτά αναγράφονται οι υποψήφιοιγιατο
δίπλωμα κατά ομάδες είτε μόνο από Καθολικούς είτε μόνο από
Έλληνες, κάποτε μαζί με κάποιον Εβραίο. Αναφέρεται ο χώρος, όπου γίνεται η τελετή («in Scuola Magna», προκειμένου για
τους Έλληνες) 4 , το όνομα του καθηγητή που προΐσταται στην
τελετή (laureante), τα ονόματα των παρισταμένων καθηγητών

1. Ο Γεώργιος Πούμπουρας, για παράδειγμα, φαίνεται πως έκαμε μόνο
Ινα σύντομο ταξίδι στην Πίζα: «Quattro tasse medie per gli studi fatti
all' Estero 3 Nov. 1856. Tassa finale 3 Nov. 1856». στις 10 Νοεμβρίου
ο Πούμπουρας πήρε πτυχίο.
2. Για παράδειγμα παραθέτω την αναγραφή του Επαμεινώνδα Μεταξά."
«Metaxà Epaminonda di Paros. Sola Medic. 4 Tasse medie 15 Giugno
1852. T. F. 15 Giugno 1852». στο κατάστιχο των πτυχιούχων δεν υπάρχει
Επαμεινώνδας Μεταξάς. Ποσοστά πτυχιούχων και μη δεν εξάγονται από
την περίοδο αυτήν γιατί μερικοί ενδέχεται να πήραν πτυχίο μετά το
που είναι το όριο της έρευνας.
3. A.S.P., Università, DI No 167, Processi verbali degli esami e
delle lauree...
4. Πρόκειται για την περίφημη «Sala della Divina Sapienza» που
έχτισε ο Angelo Franceschi, πρώτα σπουδαστής της Θεολογίας και του
Δικαίου και ύστερα Γραμματέας (Cancelliere) στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (βλ. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 220).

(κάποτε γράφεται μόνο «παρουσία όλου του Α κ . σώματος της
Σχολής»), το όνομα του καθηγητή που τους «ανεκήρυξε δόκτορας
μετηνκαθιερωμένην απόφασιν της A.M. του Αρχιδούκα», το
όνομα του καθηγητή που εξεφώνησε τον επαινετικό λόγοκαιεκείνου που επέδωσε την τήβενο καθώς και του καθηγητή που συνέταξε την πράξη.
Η τελετή της απονομής των πτυχίων, προκειμένουγιατους
Καθολικούς, γίνεται στο μέγαροτηςΑρχιεπισκοπής καιαρχίζει
μετηνομολογίαΚαθολικής πίστεως - ο τίτλος απονέμεται σ' αυτούςαπότοναρχιγραμματέα τουΠανεπιστημίου (Gran Cancelliere), που είναι ο Αρχιεπίσκοπος. για τους μη Καθολικούς, η
τελετή γίνεται στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίουκαιτο
πτυχίο τους απονέμεται από τον πρύτανη της Σχολής εν ονόματι
τηςΑυτούΑυτοκρατορικήςκαιΒασιλικής Μεγαλειότητος. Αντί
γιαομολογίαπίστεως, οι μη Καθολικοί δίνουν ενώπιον του πρυτάνεως «τον καθιερωμένο ορκο»1. Όλοι οι υποψήφιοι για την απονομή του πτυχίου κάθε σχολής αναγορεύονται πτυχιούχοι με μία
καιτηναυτήανακήρυξη 2καικατόπιν ένας από τους καθηγητές
της σχολής εκφωνεί ένα σύντομο επαινετικό λόγο στα λατινικά 3 .
1. Οι γιατροί δίνουν τον όρκο του Ιπποκράτους (A.S.P., Università,
D I No 167, πρακτικά των εξετάσεων και των τελετών απονομής 18141825).
2. Βλ. στο Παράρτημα τον τύπο της κοινής αναγόρευσης.
3. A.S.P., Università, D II 7, ό.π., άρθρο XVII, Dottorato. στο Αρχ.
Ιακωβάτων, Ν1, σώζονται δύο έπαινοι: «Acroasis Habita Pisis, VI Idus
Aprilis An. MDCCXXXVI ab Josepho Gantinio, Equité Gregoriano
et SS. Canonum Interprete —In Pisano Athenaeo— Cum Doctoratus
Lauream Probatis Adolescentibus Traderet». Μ' αυτήν εγκωμιάζεται
«ο Νικόλαος, υιός του Πέτρου εκ των κομήτων Λογοθέτη, των οποίων πατρίς είναι η γλυκυτάτη Ζάκυνθος», και ο Νικόλαος Τυπάλδος. του Λογοθέτη
ο έπαινος είναι μακρότατος: αναφέρεται στη δόξα των Λογοθετών, ξεκινώντας από τον ιδρυτή του οίκου, και στα εξαίρετα προσόντα του νεαρού Νικολάου. του Τυπάλδου δ έπαινος είναι σύντομος επειδή «ο ίδιος με θερμάς
παρακλήσεις καθικέτευσε να μην είπωθή ούτε λέξις διά τους ιδικούς του
καιτωνπρογόνων του τους επαίνους». Ο δεύτερος έπαινος (στο ίδιο, Γ 2 ,

Κάποτε διαβάζονται εγκωμιαστικά ποιήματα, γραμμέναεπίτούτω από καθηγητές η φίλους των αναγορευομένων1, και η τελετή
κλείνει με την επίδοση των ατομικών τίτλων 2 .
όπως αναλλοίωτη έμεινε και η τελετή της απονομής, ωραιότατη,
γεμάτη από ιστορικές αναμνήσεις» 3 . Κι όμως: ο τύπος του πτυχίου που δινόταν στους Έλληνες άλλαξε το 1842 -αντίγιατον
μεγαλοπρεπή τίτλο σπουδών με τη σχολαστική αναγραφή όλων
των παραγόντων της τελετής, τους δινόταν πια ένα «απλό πιστοποιητικό» κι αυτό προκάλεσε εντονότατη διαμαρτυρία τους
στον γενικό προβλεπτή του Πανεπιστημίου Giuglio Boninsegni:
«Εκλαμπρότατε και Σεβασμιότατε Monsignore: Αφ' ότου ιδρύθηκε το τρισένδοξο Πανεπιστήμιο της Πίζας, οι Έλληνες, μνήμονες της δόξας και των συμφορών που είναι κοινέςστηνπατρίδα
τους και σ' αυτήν την κλασική γή, και των φώτων,ταοποίαη
μητέρα των επιστημών εμπιστεύθηκε στην πρωτότοκη κόρη της
«Acroasis habita Pisis, an. DCCGXXXVII Ab. Josepho Cantinio...»)
είναι του Γεωργίου Τυπάλδου. Σ' αυτόν αναφέρεται η δόξα της οικογένειας,
όλοιοιτομείς στους οποίους αυτή διακρίθηκε, το πλήθος των μελών της,
που
σπούδασε στην Πίζα, ο Νικόλαος που πήρε πτυχίο το προηγούμενο έτος
και
οι
λαμπρές σπουδές του Γεωργίου στην Ιόνιο Ακαδημία, στο Παρίσι
και
στην
Πίζα. Βλ. Παράρτημα, έγγραφο αρ. 2.
1. Πρβ. Ειρ. Ασωπίου, «Αναμνήσεις Ιταλίας», ό.π., σ. 10: «εν εκάστη Έλληνος σπουδαστού Laurea η διδακτορική αναγορεύσει [...] ο αείμνηστος Κάρολος Ορλανδίνης δεν παρημέλει να υπενθυμίζη τω αναγορευομένω προσφέρων αυτώ σονέττον [...] ότι "Πέλοπος κτίσμα η Πίσα"». Ένα
εγκωμιαστικό
ποίημα, με επικεφαλίδα «Della faustissima circostanza che
il nobil Signor Niccolò Tipaldo presa la laurea in legge nell'I, e R.
Università di Pisa nell'anno 1836» και υπογραφή Niccolò Caludi Corfuense, σώζεται στο Αρχ. Ιακωβάτων, ΝΙ.^Βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 3.
2. στο Αρχ. Ιακωβάτων, Ν1, σώζεται το δίπλωμα του Νικολάου Τυπάλδου που επιδόθηκε από τον Giovanni Rosini. το κείμενο είναι μακρότατο με πλήθος υπογραφές και τελευταία του M. Fossombroni. Βλ. Παράρτημα, έγγραφο αρ. 1.
3. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 224.

59. Η τελετή της απονομής: επικεφαλίδες εγκωμίων

γιαναταδιαφυλάξει, προσέτρεχαν πολυπληθείς σ'αυτόγιανα
μεταφέρουν τον σπόρο του ζωοποιού εκείνου φυτού,τοοποίοη
βαρβαρότητα είχε εξ ολοκλήρου εξαλείψει [...] Εδώ στην Πίζα,
τόσο από άλλες απόψεις όσο και στις σπουδές μας, εύλογα θεωρηθήκαμε ίσοι με τους εντοπίους, και, τόσο στα πρώτα έτη όσο
καιστοτελευταίο, οι κανόνες των εξετάσεων και η διατύπωση
του πτυχίου μας ήταν όμοιες με εκείνες των Ιταλών, με μερικές μόνο τροποποιήσεις, που αφορούσαν στη διαφορά του δόγματος.
Τώρα όμως, βλέποντας ότι σχεδόν υποβιβαζόμαστε και ότιοτύποςτουδιπλώματος έχει ολωσδιόλου μεταβληθεί ειδικά για μας,
βλέποντάς το να στερείται, εκτός από τις άλλες εκφράσεις που
είναι αναγκαίες για το κύρος ενός διπλώματος,ακόμακαιτα
πανσέβαστα ονόματα των ενδόξων καθηγητών μας και σχεδόν
να περιορίζεται στην απλότητα ενός πιστοποιητικού, δεν μπορούμε παρά να μην το δεχθούμε και να σας παρακαλέσουμε να
μας χορηγήσετε διπλώματα διατυπωμένα με τον παλαιό τρόπο,
εφόσον μάλιστα εμείς έχουμε διατρέξει τις σπουδές μας και έχουμε υποστεί τις εξετάσεις κατά τον παλαιό κανονισμό,αλλάκαι
επειδήηδιαφορά του πτυχίου και η λακωνικότητα αυτή εν σχέσει με την διατύπωση που διαθέτουν οι παλαιότεροι από εμάς
πτυχιούχοι θα μπορούσε να μας προξενήσει ζημία στις πατρίδες
μας, αφού εκεί δεν είναι δυνατόν να είναι γνωστοί ούτε οι νέοι
κανονισμοί ούτε η στάθμη που εμείς διατηρήσαμε στις σπουδές μας.
Πίζα, 13 Ιουλίου 1842
Δωρ. Ιωάννης Καλλίας, Δωρ. Δημήτριος Μπαχώμης, Δωρ.
Ιωάννης Φρυδάς, Δωρ. Ανδρέας Καρούζος, Δωρ. Δημήτριος Κολέας του Αγγέλου, Δωρ. Ευάγγελος I. Κλαδάς, Δωρ. (Γεώργιος) Κουπέτσογλου, Δωρ. Σπυρίδων Παδοβάνης, Δωρ. Ιάκωβος Πολυκαλάς» 1.
1. Michele Luppo Gentile, ό.π. στη δημοσίευση του εγγράφου παραλείπεται μια υπογραφή με την εξήγηση «illegibile» και ο Φρυδάς μεταγράφεται ως Fasdu.

Πόσο σημαντικό ζήτημα ήταν ο τύπος του πτυχίου για τους
διπλωματούχους της εποχής εκείνης φαίνεται και από το γεγονός ότι πλήρωναν για να χαραχτούν χρυσά γράμματα στην περγαμηνή 1 . Η επισημότητα εξάλλου της τελετής φαίνεταιαπότο
κείμενο της κοινής ανακηρύξεως που ονομαζόταν «Verbale di
Laurea» και ήταν στερεότυπο, ρητορικό στο έπακρο και μακροσκελέστατο. Ο ιστοριοδίφης Carlo Fedeli εχει δημοσιεύσει τρία
τέτοια κείμενα: ένα του 1476 (σπανιότατο εύρημα),ένατου
17ου αιώνα από το οικογενειακό αρχείο του Giulio Rospigliosi
(πτυχιούχου του Πανεπιστημίου της Πίζας και μετέπειτα πάπα
Κλήμη του Θ' ) και ένα της πρώτης πεντηκονατετίας του ΙΘ'
αιώνα 2 . και τα τρία είναι γραμμένα στα λατινικά και, όπως ο
ίδιος ο C. Fedeli παρατηρεί, σε λίγα πράγματα στην ουσία διαφέρουν μεταξύ τους 3 . στο κείμενο του ΙΘ' αιώνα, μετά το In
Dei Nomini Amen, αναγράφεται το όνομα του Αρχιεπισκόπου
καιοιτίτλοι του: «Raynerius Alliata Omnipotentis Dei et
Apostolicae Sedis gratia Archiepiscopus Pisarum, Insularum
Corsicae et Sardenia e Primas, et in eis legatus Natas et
Pisanae Academiae Apostolica et Imperiali auctoritate Magnus Cancelarius». Ακολουθεί εγκώμιο του Πανεπιστημίου, αναφέρεται το είδος της επιστήμης και τα δικαιώματα των πτυχιούχων και το κείμενο τελειώνει με την εντολή να απονεμηθεί το
δίπλωμα στον δικαιούχο 4.
Πρόκειται φυσικά για την ανακήρυξη Καθολικών πτυχιούχων.
δενέλειπανόμως και οι Έλληνες από την τελετή στο μέγαρο
της Αρχιεπισκοπής: όσοι απ' αυτούς ήταν Καθολικοί έπαιρναν
εκείτοδίπλωμά τους. Στα φύλλα της περιόδου 1814-25 και μόνο,
αναγράφονται πέντε Έλληνες που πήραν το πτυχίο τουςαπότον
Αρχιεπίσκοπο: Στέλιος Κουριέλας Σβορώνος,ΙωάννηςΜετσαβάλης
1. A.S.P., Università, A II 7, Rescritto de' 11 agosto 1815.
2. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 224-242.
3. στο ίδιο, σ. 224.

4. στο ίδιο, σ. 239-242.

βάλης, Νικόλαος Μαράτος, Νικόλαος Βελισάριος και Αναστάσιος Κωστής 1 .
ΣΧΟΛΙΟ

Οι περιπτώσεις που παρατέθηκαν σε όλα τα κεφάλαια της
ενότητας είναι απλώς ενδεικτικές. Επιλέχτηκαν με κριτήριο την
αντιπροσωπευτικότητα ή την ιδιοτυπία τους και με σκοπό να δοθεί, μέσω αυτών, μια περιγραφή του θεσμικού πλαισίου,απότο
οποίο διεπόταν η διαδρομή των σπουδών στην Πίζα στο διάστημα
της 50ετίας που καλύπτει η έρευνα και των εφαρμογών του προκειμένου για τους Έλληνες. Η εικόνα που προκύπτει από τη σύνθεση των επιμέρους περιπτώσεων θα μπορούσε να έχει την ονομασία «η τελευταία αντίσταση». Πρόκειται για την εικόνα ενός
πανεπιστημίου που έχει σοβαρούς λόγους αλλά και μπορεί, για
λίγο ακόμα, να αντιστέκεται στους νέους θεσμούς, οι οποίοι θυσιάζουν —και θα θυσιάζουν ολοένα και περισσότερο στο μέλλον—
την ουσία στον τύπο. Βρισκόμαστε ίσως στη στιγμή που εκπνέει μια μακρότατη μεταβατική περίοδος, μετά το τέλος της
οποίαςθαέχει λείψει και η τελευταία αντίσταση των Universitates απέναντι στην εισβολή-επιβολή της αυστηρά τυπικής-γραφειοκρατικής οργάνωσης των σύγχρονων πανεπιστημίων.
γραφόταν η εικόνα αυτή, είναι τα εξής: προϋποθέσεις εισδοχής,
χρόνος και στάδια σπουδών, παρουσίες στις παραδόσεις. Αυτό
που προέκυψε είναι ότι, όσο προχωρεί ο πολυτάραχος 19ος αιώνας, εισάγονται νέοι θεσμοί που θέτουν όλο και περισσότερους
όρους για την εισδοχή και ορίζουν μακρότεροκαιπιοαυστηρά
καθορισμένο διάστημα σπουδών, χωρισμένο σε στάδια,απότα
1. Έρευνα στο Archivio della Curia Archivescovile της Πίζας θα
φώτιζε πολλά σημεία του θέματος. για τον τύπο των μη Καθολικών πτυχιούχων, βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 1.

οποία το επόμενο προϋποθέτει αναγκαστικά τη διέλευσηαπότο
προηγούμενο. Παράλληλα γίνεται όλο και αυστηρότερος ο ελεγχος
των παρουσιών στα μαθήματα. ας σημειωθεί ότιοιαλλαγέςαυτέςδενυπαγορεύονται από αυταρχικές ιδεολογίες, αλλά εκφράζουν τις τάσεις εκσυγχρονισμού που υιοθετεί μια μερίδα παιδαγωγών λίγο πριν από τα μέσα του αιώνα.
Η αντίσταση του Πανεπιστημίου της Πίζας, που ακόμα θυμάται κάπως τον καιρό που τα μαθήματα γίνονταν κάτωαπ'τις
στοές του Borgo, συνίσταται σε μια προσπάθεια να παραβαίνει
τους περιοριστικούς θεσμούς χωρίς να κινδυνεύει. Κατορθώνει,
υποκαθιστώντας συχνά το νόμο με το έθιμο, να διασώζει τον
χαρακτήρα εκείνον των ανώτατων σπουδών που σε λίγο θα χαθεί ολωσδιόλου.
παρά να συμβάλλει και το γεγονός ότι λειτουργεί σε μια υπόδουλη
χώρα. αν προσθέσουμε σ' αυτό ότι η 50ετία, στην οποία κινείται
ηέρευνα,είναι η εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento,
έχουμε μια ακόμα ερμηνεία: όταν η Ιταλία ολόκληρη μάχεται
εναντίον της ξένης κυριαρχίας, οι πανεπιστημιακέςαρχές στην
Πίζα βρίσκουν τρόπους —έστω και κατ' επίφασιν γραφειοκρατικούς— να αντιπαλεύουν την καταδυνάστευση των κυβερνητικών
διαταγών. Ό σ ο για την ενθύμηση των παλιότερων θεσμών στο
Πανεπιστήμιο της Πίζας, δεν μπορεί παράναενισχύεται απότο
πνεύμα του φιλελεύθερου ρομαντισμού που κυριαρχεί τις πρώτες
δεκαετίες του αιώνα και που κάνει τους φοιτητές να εκφράζουν
τηναντίστασήτους κατά του καθεστώτος κυκλοφορώντας, παρά
τις διαταγές, με κουστούμια της εποχής του Μεδίκων 1.

1. Μια γενικότερη ερμηνεία της στάσης των φοιτητών και της σχετικής
απαγόρευσης παρέχει ο Μαρξ: «και όταν ακόμα οι ζωντανοί φαίνονται
σαν
ν' ασχολούνται ν' ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα
για
να
δημιουργήσουν κάτι που δεν έχει προϋπάρξει, σ' αυτές ακριβώς τις εποχές
τηςεπαναστατικήςκρίσης, επικαλούνται φοβισμένοι τα πνε
θόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα μαχητικά συν-

ζουν τη γενικότερη εκπαιδευτική πολιτική που υιοθετείται κατά
καιρούς από τους Δούκες της Λορένης: έχουν χαρακτήρα απλώς
εκσυγχρονιστικό σε περιόδους κατά τις οποίες το Μ. Δουκάτο
θεωρεί ότι αυτό επιβοηθεί τη συντήρηση της κυριαρχίας του
αλλάκαιτηνεπιρροήτου, που εν πολλοίς στηρίζεται στην ακτινοβολία του ιστορικού Πανεπιστημίου της Πίζας· αποκτούν χαρακτήρα κατασταλτικό και χάνουν ακόμα και το πατρικό τους ύφος
σε περιόδους έντασης του γενικότερου ενωτικού-απελευθερωτικού
αγώνα,στονοποίοτοΠανεπιστήμιο, όπως είδαμε, όχι μόνο συμμετέχει, αλλά και πρωτοστατεί.
σας αυτής πολιτικής σχετίζονται κατά πρώτο λόγο με τον βαθμό
ανοχής του Πανεπιστημίου στο ζήτημα της εισδοχής των ξένων.
οι Δούκες της Λορένης και η Αυστρία — με την οποία το Μ.
Δουκάτο διατηρεί, έστω και χαλαρούς, τους δεσμού ς του— γνωρίζουν ότι ο ιταλικός αγώνας της ανεξαρτησίας γίνεται τόσο αποτελεσματικότερος, όσο ενισχύεται ο ενωτικός του χαρακτήρας.
Ένα πανεπιστήμιο με ανοιχτές πύλες υποδέχεται, υιοθετεί και
τρέφει, μαζί με τους πολιτικούς πρόσφυγες από τα άλλα ιταλικά
κράτη, και την επαναστατική ενωτική ιδέα.
Εξίσου επικίνδυνη για την κυριαρχία των Λορενέζων γίνεται
κατά καιρούς και η παρουσία στο Πανεπιστήμιο αλλοεθνών ξένων.
ανάμεσα σ' αυτούς το σώμα που έχει τη μεγαλύτερη δύναμη και
επιρροή είναι οι Έλληνες. Ό τ ι οι Έλληνες μεταφέρουν στην
Τοσκάνη τις ιδεολογίες του δικού τους απελευθερωτικού αγώνα,
έγινε σαφές στα προηγούμενα κεφάλαια. Εκπροσωπούν επίσης,
εκτός από την ιδέα της εθνικότητας —πιο οικεία στην ελληνική
συνθήματά τους, τις στολές τους για να παραστήσουν, με την αρχαιοπρεπή
αυτή σεβάσμια μεταμφίεση και μ' αυτή τη δανεισμένη γλώσσα, τη νέα
σκηνή της παγμόσμιας ιστορίας». (Κ. Μαρξ, «η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη», Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Έγκελς, Διαλεχτά

εκδ. «Γνώσεις», Αθήνα χ.χ., σ. 282.

έργα,

απ'ό,τιστηνιταλική παράδοση— μιανάλληεπικίνδυνηγιατους
κυριάρχους ενωτική τάση: του ενιαίου μετώπου υποδούλων λαών
διαφορετικής εθνικότητας. Η τάση αυτή, μολονότι χρονολογείται
απότηνεπαύριον της ιδρύσεως της Ιεράς Συμμαχίας, βρίσκει,
προςτοτέλος της πεντηκονταετίας, τους τρόπους να εκφραστεί
πιο δραστικά.
Ό σ ο κι αν δεν υπάρχουν στατιστικά δεδομένα, είναι μάλλον
βέβαιο ότι οι άλλοι μη Ιταλοί —έκτος ίσως από τους Ελβετούς—
ήταν ολιγάριθμοι στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Η συρροή των
Ελλήνων οφείλεται, μεταξύ άλλων, στην υπεροχή των ιταλικών
σπουδών εν σχέσει με τις ελληνικές. Ανάλογοι λόγοι δεν συντρέχουν για τους τότε προηγμένους λαούςτηςΕυρώπης,πουδεν
χρειάζεται ν' αναζητήσουν σε άλλη χώρα τα φώτα και το κύρος
των πτυχίων τους.
Παρ' όλους ωστόσο τους κινδύνους που εκτέθηκαν παραπάνω,
οιαρχές τουΜ. Δουκάτου δεν προχώρησαν ποτέ σε μέτρα πλήρους αποκλεισμού των ξένων. Κάτι τέτοιο θα προσέκρουεσεμια
ισχυρότατη —επειδή προαιώνια— παράδοση και θα αντέβαινε .σε
βασικά οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα της δυναστείας. αν
μάλιστα προστεθεί στους ενδοιασμούς της κυβερνητικής πολιτικής η σταθερή —αν και συχνότερα παθητική— αντίσταση του

ακαδημαϊκού σώματος σε οτιδήποτε εναντιωνόταν σε μια επίσης
παμπάλαιη παράδοση πανεπιστημιακής αυτονομίας, εύκολα ερμηνεύεται το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο διατήρησε,έστωκαι
με κάποιες ταλαντεύσεις, τις πύλες του ανοιχτές σ' όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Τα μέτρα περιορίζονταν αναγκαστικά
σε διαταγές που συνιστούσαν αυστηρότητα στις εισαγωγικές εξετάσεις —πράγμα που εύκολα μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια
ανυψώσεως του επιπέδου σπουδών—, σε έλεγχο των εισαγομένων ως προς τα πολιτικά τους φρονήματα και την προηγούμενη
πολιτική τους δράση και σε μυστική παρακολούθηση των ξένων
φοιτητών.
Προκειμένου για τα προνόμια των Ελλήνων, η πρώτη εξήγηση είναι σχεδόν αυτονόητη: οι Ιταλοί διανοούμενοι είναι γνω-

γνωστοί για τον άκρατο φιλελληνισμό τους που, στη συγκεκριμένη
Ιστορική συγκυρία, ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το αίσθημα
συγγένειας που εμπνέει η κοινή τύχη στη δουλεία και στην εξέγερση. στην ερμηνεία αυτή ας προστεθεί ακόμα μία: η παροικία
των Ελλήνων φοιτητών στην Πίζα, με την αριθμητική της δύναμη, την οργάνωση, την αλληλεγγύη μεταξύ των μελών της και
τη ζωτικότητά της, είχε κατορθώσει να αποκτήσει μια δύναμη
πουενέπνεεσεβασμό και μπορούσε συνεπώς να προβάλλει τα
αιτήματά της και να κατορθώνει την εκπλήρωσή τους.
αυτά συνεπάγονταν δωρεές πτυχίων. Ό λ α τα στοιχεία συγκλίνουν στην επιβεβαίωση της άποψης ότι τις εύνοιες τις κέρδιζαν
οι Έλληνες, εκτός των άλλων, και με το ικανοποιητικό μορφωτικό τους επίπεδο. Είναι εξάλλου φυσικό: η μεγάλη πλειονότητα
των Επτανησίων που πήγαιναν στην Πίζα προερχόταν από οικογένειες ευγενών. Ακόμα κι αν οι οικογένειες αυτές ήταν—και οι
περισσότερες ήταν— ξεπεσμένες την εποχή αυτή, η προπαιδεία
των μετέπειτα φοιτητών της Πίζας προερχόταν από δασκάλους
επιφανείς, συχνά μάλιστα από Ιταλούς πρόσφυγες. Η ιταλομάθειά τους, όπως φαίνεται και από την οικογενειακή αλληλογραφία των Ιακωβάτων, ήταν τόσο πλήρης, ώστε εύλογα μπορούν να χαρακτηριστούν, οι περισσότεροι απ' αυτούς, παιδιά δίγλωσσα.
Κάποιες λαμπρές σχολές υπάρχουν εξάλλου και σε ορισμένα

κέντρα του υπόδουλου, του αλύτρωτου και του ελεύθερου Ε λ ληνισμού, που μάλλον θα εξόπλιζαν με επάρκεια τους υποψήφιους
σπουδαστές. Τέλος, τα παιδιά που δεν είχαν φοιτήσει στις ολιγάριθμές αυτές σχολές υπόκεινταν, φυσικώ τω λόγω, σε κάποια
επιλογή προκειμένου να πάνε στην Πίζα: ή κέρδιζαν υποτροφίες
ήέπαιρνανοιίδιοι και οι οικογένειές τους μια μεγάλη απόφαση
πουδενείναι, φυσικά, άσχετη με την έφεση για σπουδέςκαιτην
κλίση τους προς τα γράμματα.
Επειδή πάντως, όταν μιλάμε για μορφωτικό επίπεδο, τα πράγματα είναι σχετικά, αξίζει να επισημανθεί εδώ η άθλια κατά-

κατάστασητηςγενικής εκπαίδευσης στην Τοσκάνη. Μεταξύ Ιανουαρίου 1841 και Φεβρουαρίου 1842 εγινε εκεί μια έρευνα για να
διαπιστωθεί το επίπεδο της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας
εκπαίδευσης. τα αποτελέσματα της έρευνας δόθηκαν στον Λεοπόλδο Β' τον Μάιο του 1842 από τον Gaetano Giorgini. τα επιμέρους στοιχεία είναι έξω από τα όρια της παρούσας έρευνας'
παρατίθεται μόνο το γενικό συμπέρασμα του Giorgini: «...Περιορίζομαι για την ώρα να επισημάνω [...] ενα οδυνηρό αλλά σωτήριο δίδαγμα, την ανάγκη δηλαδή να ληφθεί αποφασιστική μέριμνα για τη λαϊκή εκπαίδευση εάν δεν θέλουμε η χώρα αυτή,
η οποία από παλιά κατέχει την πρώτη θέση στην αναγέννηση
του πολιτισμού, να μείνει σήμερα στο τελευταίο σκαλί της πολιτισμικής προόδου»1.
Ούτε όμως και μετά τις διαπιστώσεις αυτές διορθώθηκε η
κατάσταση" τα ελάχιστα μέτρα που πρόλαβε να λάβει η κυβέρνηση στο σύντομο διάστημα που μεσολάβησε ώς τον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας δεν άλλαξαν πολλά πράγματα και μάλλον συνέτειναν στη ματαίωση μιας αναγεννητικής προσπάθειας
που είχαν αναλάβει, με δική τους πρωτοβουλία, ριζοσπάστες παιδαγωγοί. Ό σ ο για το μορφωτικό επίπεδο των φοιτητών που προέρχονταν από άλλα ιταλικά κράτη, θα μπορούσε κανείς να παραπέμψει στη διαμαρτυρία των «αγανακτισμένων πολιτών», διατηρώντας όμως και κάποιες επιφυλάξεις για την αμεροληψία τους.
Πάντως οι πολίτες αυτοί δεν διαμαρτυρήθηκαν για τους Έλληνες.
Αντίθετα,τηνίδια εκείνη εποχή, οι Έλληνες διαμαρτύρονται ζητώντας τον ίδιο τύπο πτυχίου με τους Ιταλούς, κι αυτό με κυριότερο επιχείρημα «τη στάθμη που διατήρησαν στις σπουδές τους».
χρονικό διάστημα, κατά το οποίο διατρέχουν τις σπουδές τους.
σε καμιά περίπτωση δεν παρέχεται απαλλαγή από άλλη εξέταση

1. A.S.F., Gabinetto, app. 71, 31, και A.S.P., Governatore 175, α.
365.

εκτός από τις εισαγωγικές" τους δίδεται απλώς το προνόμιο να
υποστούν μαζί την πρώτη και τη δεύτερη, κάποτε μάλιστα και
την επί πτυχίω εξέταση, πράγμα που αντιστοιχεί με κατόρθωμα
για τους Έλληνες, αλλά όχι αναγκαστικά με επιείκεια στην έκδοση του αποτελέσματος. και επιτέλους: η τυχόν επιείκεια δεν
είναι δυνατόν να επιδεικνύεται ομόφωνα ούτε να συνοδεύεται από
επαίνους και αριστεία. Ο φιλελληνισμός του ακαδημαϊκού στόματος δεν χαρίζει στους Έλληνες πτυχία" ενθαρρύνει μόνο το
Πανεπιστήμιο στην προσπάθειά του να παρακάμπτει τις περιοριστικές τυπικές προδιαγραφές, συντηρώντας μάλισταέτσικαιτην
παλαιά του παράδοση.

ης

ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΙΚΙΑ
ΚΩΔΙΚΕΣ ΓΑΜΩΝ, ΒΑΠΤΙΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΒΙΩΣΕΩΝ
ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ ΤΟΥ ΛΙΒΟΡΝΟΥ

Ακόμα κι αν δεν υπήρχε κανένα άλλο στοιχείο για το είδος
της σχέσης μεταξύ των Ελλήνων φοιτητών της Πίζαςκαιτης
ελληνικής παροικίας του Λιβόρνου, τα βιβλία της Αγίας Τριάδας 1 θα αποτελούσαν επαρκή μαρτυρία. Α π ό έναν απλό παραλληλισμό των ονομάτων προκύπτει ότι 70 τουλάχιστον φοιτητές της
περιόδου 1806-1861 είχαν εκεί συγγενείς και αρκετοί από αυτούς
είτε κατάγονταν από το Λιβόρνο είτε έζησαν σ' αυτό ώς το τέλος
της ζωής τους. επειδή εξάλλου σ' όλη την Τοσκάνη δεν υπήρχε
άλλη ορθόδοξη εκκλησία, τα βιβλία της Αγίας Τριάδας είναι πηγή
πληροφοριών και για τους Έλληνες των άλλων πόλεων: σ' οποίο
μέρος της Τοσκάνης κι αν κατοικούσαν, εκεί παντρεύονταν, εκεί
βάφτιζαν τα παιδιά τους, στο Κοινόν Κοιμητήριον του Γένους
αναπαύονταν.
Όταν πέθανε στην Πίζα ο Αναστάσιος Σάλτας, πρώτη φροντίδα των συμφοιτητών του ήταν να τον μεταφέρουν στο Λιβόρνο
για να ταφεί στο νεκροταφείο των ' Ορθοδόξων2. Τρία χρόνια νωρί1. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π. το βιβλίο θανάτων, «Βιβλίον Ληξιαρχικών
εν
Λιβόρνω
Ανατολικής
Τριάδος έτος 1761-1900» (στο εξής Βιβλ. Αποβ.), φυλάγεται
Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας και αποδελτιώθηκε ως προς ό,τι αφορά
φοιτητές της Πίζας.
2. Βλ. εδώ, κεφ. «η εκφορά».

Βιβλίο Αποβιώσεων της Αγίας Τριάδας του Λιβόρνου: η πρώτη σελίδα

νωρίτερα είχε πεθάνει ο Παναγιώτης Άννινος και φαίνεται ότι οι
αρχές, εξαιτίαςτηςκαραντίνας, δεν επέτρεψαν να μεταφερθεί
στο Λιβόρνο: «1837 Σεπτ. 5/17 ενημέρωσις του θανάτου
ενταφιασμού του μακαρίτου Παναγιώτου Αννίνου. Εις τας 3/15
τουαυτούμηνός απέθανε με την χόλεραν ο ειρημένος Παναγιώ
εκ Πίσης εις τας 7 ώρας της ημέρας προ μεσημβρίας, λέγω ο εκ
Κεφαλληνίας Παναγιώτης υιός του κυρίου σάβα Αννίνου ων κατά
τηνηλικίαν χρόνων 25 και ελεύθερος και ετάφη εις την ιδί
πόλιν και εν τω κοιμητηρίω των νηπίων παρά της της πόλεως
αδελφότητος της ευσπλαχνίας συνοδευθείς εκ των εαυτού συμμαθητών και συγγενών»1. Ένα άλλο μέλος της μεγάλης οικογένειας των Αννίνων, ο «Γεράσιμος Άννηνος Κεφαλιναίος» 2 είχε ταφεί στις 15/27 Ιουνίου του 1834 στο ίδιο νεκροταφείο. Πιθανότατα πρόκειται για τον Γεράσιμο Άννινο Καβαλιεράτο που πήρε
πτυχίο Νομικής στην Πίζα στις 13 Ιουνίου του ίδιου χρόνου. τις
παραμονές η την επαύριον του πτυχίου τους πέθαναν πέντε ακόμα
φοιτητές της Πίζας: ο Δημήτριος Σούνδιας από τη Λευκάδα 3 , 0
Κωνσταντίνος Εμμανουήλ από τη Σύρο 4 , ο Θεμιστοκλής Νάκος
απότηΛεβαδιά 5 , ο Θεόδωρος Κουρής από την Κέρκυρα 6καιο
1. Βιβλ. Αποβ., πράξη 397. ο Π. Αννινος του Σάββα είχε πάρει, το
πτυχίο του στις 17 Ιουνίου του ίδιου έτους.
2. στο ίδιο, πράξη 371.
3. στο ίδιο, πράξη 183: «έτος 1808, Δεκ. 30: Εκοιμήθη εν κυρίω ο
δημήτριος σούντιας αγιομαβρίτης». ο Σούνδιας είχε πάρει πτυχίο τον
Απρίλιοτου1808.
4. στο ίδιο, πράξη 560: «1855 Δεκεμβρίου 18/30. Ανεπαύθη εις Πίζαν
ο Κωνσταντίνος Εμμανουήλ εκ Σύρας και μεταφερθείς το λείψανον ενταύθα
ετάφη...» το 1855 ο Εμμανουήλ (πρωτοετής το 1852) θα πλησίαζε στο
πτυχίο.
5. στο ίδιο, πράξη 543: «1854 Μαρτίου 29/10. Ανεπαύθη εις Πίζαν
ο Θεμιστοκλής Νάκου [...] και μεταφερθείς εις Λιβόρνον ετάφη...» ο νακος είχε καταβάλει τα εξέταστρα για να δώσει πτυχιακή εξέταση τον Νοέμβριο 1853.
6. στο ίδιο, πράξη 361, 1833 Απριλίου 30/12. ο Θ. Κουρής είχε δώσει
τη 2η προπαρασκευαστική εξέταση στις 2 Ιουνίου του 1832.

ΙωάννηςΔελαγραμμάτικας από την Άνδρο1. Είναι όλοι θαμμένοι
στο κοιμητήριο της Αγίας Τριάδας.
Αρκετοί Έλληνες απόφοιτοι του Πανεπιστημίου της Πίζας
κάνουν οικογένεια, ζουν και πεθαίνουν στην Τοσκάνη. Το 1845
κηδεύεται στο Λιβόρνο «ο εξοχώτατος Ιωάννης Βαλαμόντες εξ
αγίας Μαύρας, ετών 47» 2 . στην Α γ ί α Τριάδα βαφτίζονται και
αργότερααναπαύονταιταπαιδιά του Νικολάου Βαλιέραπότην
Κεφαλονιά. εκεί ενταφιάζεται και η γυναίκα του Σοφία Ιγγλέση 3 . Ο Αριστείδης Βλάχος του Δημητρίου από τη Λευκάδα φαίνεται ότι επίσης ξέμεινε στην Τοσκάνη η τουλάχιστον άφησεεκεί
απογόνους: ο γιος του Δημήτριος Α. Βλάχος παντρεύτηκε την
«Βικτωρία Κατάρση του Ραϊμόνδου, δόγματος δυτικού» κι ο εγγονός του Αριστείδης Ερρίκος γεννήθηκε στην Πίζα το 1879
και βαφτίστηκε στο Λιβόρνο «παρά του εν Πίζη φοιτούντος τα
νομικά κ. Ερρίκου Ε. Βανδόρου εκ Κεφαλληνίας» 4. Ο Κωνσταντίνος Καρρέρ από τη Ζάκυνθο απόχτησε γιο αμέσως μόλις πήρε
το πτυχίο του που του πέθανε «ετών ενού και ετάφη εν τω κοινώ

1. στο ίδιο, πράξη 237, 1819: «Επορεύθη εν Κυρίω ο Ιωάννης Δελαγραμμάτικας από πνιγμόν εις το ποτάμι της Πίζας». ο Δελαγραμμάτικας
είχε πάρει πτυχίο στις 12 Ιουνίου του 1819.
2. στο ίδιο, πράξη 452, 1854, Ιαν. 23/Φεβρ. 4. ο Ιωάννης Βαλαμόντες πήρε πτυχίο ιατρικής στην Πίζα το 1822. Είναι αδελφός του Αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Βαλαμόντε, εφημερίου της αγίας Τριάδας από το 18101851, που πέθανε στο Λιβόρνο σε ηλικία 97 ετων. (η πράξη του θανάτου
του στο ίδιο, αρ. 583). Βλ. και Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., σελ. 111.
3. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πρ. 365, 371, 389, 390, και Βιβλ. Αποβ.,
πρ. 724 και 726. ο Ν. II. Βαλιέρης είναι φανερό ότι έζησε στο Λιβόρνο
και μάλλον έχει δίκιο ο Χρ. Θεοδωράτος που αναρωτιέται μήπως δεν
ίδιος «ο κυβερνητικός» βουλευτής της Θ' Βουλής (Ηλ.Ζερβού Βιογραφία...,
ό.π., σ. 14, και υποσ. No 31).
4. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πρ. 428/3, Λιβόρνο 14/26 Αυγούστου 1879.
Όλαταστοιχεία συνηγορούν για την ορθότητα της ταυτίσεως εκτός από
τοότι«οΔημήτριος Α. Βλάχος δόγματος ορθοδόξου» φέρεται στο βιβλ
ως «εκ Μητηλήνης». Ο Αριστείδης Βλάχος γεννήθηκε στη Λευκάδα το
1828 και πήρε πτυχίο Νομικής στην Πίζα το 1853.

κοιμητηρίω του γένους» 1 . Μόλις μερικούς μήνες μετά την αποφοίτησή του βαφτίζει το γιο του στο Λιβόρνο ο Αλέξανδρος
Βλαστός από τη Χίο. Μετά δύο χρόνια βαφτίζει τον δεύτερο γιό
του - ανάδοχος «ο προς μητρός αυτού θείος κύριος Παύλος» 2 . Ο
Αλέξανδρος Πίσσας του Ευσταθίου έχει βιαστεί ακόμα περισσότερο: ο γιος του βαφτίζεται τον Μάρτιο και ο ίδιος παίρνει
πτυχίο τον Ιούνιο του 1859 3 . Ο Ιωάννης Κασσιανός του Αντωνίου από την Ιθάκη (πρωτοετής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας
το 1843-44) βάφτισε το 1848 στη Φλωρεντία τη Σοφία, κόρη
του «Κολονέλου in ritirata της A.M. του Αυτοκράτορος πασών
των ρωσσιών κυρίου Βλαδιμήρου [...] Karraynoff και της [...]
Ευγενίας Résimont...» 4 Ο Κωνσταντίνος Κροκίδας απότην
Ήπειρο, πρόξενος του Οθωμανικού κράτους στην Τοσκάνη, πέθανε εξήντα χρονών στην Πίζα και «μετακομισθέν το πτώμα του
εις Λιβόρνον ενταφιάσθη...» 5 Ο Ιωάννης Κλαδάς από την Κεφαλονιά είναι επίσης πρόξενος —αλλά της Ελλάδας— στη Γένοβα.
Ο ίδιος και η κόρη του Αμαλία είναι θαμμένοι στην Αγία Τριάδα 6 . Το όνομα του Ιωάννη Κλαδά αναφέρεται και στη βάφτιση
τουγιουτουΓεράσιμου Φωκά στην Πίζα, οπού πήγε επί τούτω

1. Βιβλ. Αποβ., πράξη 450, 1844 Σεπτεμβρίου 4. Το όνομα της μητέρας δεν αναγράφεται, άρα το παιδί ήταν νόθο. εξάλλου ο Κωνσταντίνος
Καρρέρ (πτυχίο Νομικής στην Πίζα το 1842) παντρεύτηκε στη Σμύρνη (Λ.
Ζώη, ό.π., αρ. 97).
2. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξεις 237 του 1837, και 243 του 1839.
Άλλα μέλη της οικογένειας Βλαστού —πιθανότατα αδέλφια του Αλεξάνδρου της Πίζας— αναφέρονται στο ίδιο, πρ. 242 του 1840, και 259 του
1845. Επίσης Βιβλ. Αποβ., πρ. 406 του 1838.
3. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 333.
4. στο ίδιο, πράξη 275.
5. Βιβλ. Αποβ., πράξη 618, 1862, Ιουνίου 15/27. ο Κ. Κροκίδας
σπούδαζε στην Πίζα Ιατρική το ακ. έτος 1823-24. Πτυχίο δεν πήρε στην
Πίζα.
6. στο ίδιο, πράξη 742, 1876, και 772, 1881. ο I. Κλαδάς φοίτησε
στη νομική σχολή του Πανεπιστημίου της Πίζας από το 1834-37. Π
δεν πήρε εκεί.

61. Λιβόρνο: γενική άποψη

οεφημέριοςτηςΑγίας Τριάδας 1 . ο Διονύσιος Καμπάνης από
τηνΆνδροπέθανε στη Φλωρεντία και κηδεύτηκε στο Λιβόρνο 2.
στο Λιβόρνο επίσης βαφτίστηκε ο γιος του Γεράσιμου Φωκά
«και της νομίμου συζύγου αυτού Άννης Καστάλη [Castalli;],
καθολικής εκ Πίσσης» 3 . Ένας άλλος Φωκάς, ο Κωνσταντίνος,
είχε ενταφιαστεί στο «κοινόν κοιμητήριον» το 1833, τρία χρόνια
μετά την αποφοίτησή του 4 . το 1855 πεθαίνει στη Σιένα και κηδεύεται στο Λιβόρνο ο Νικόλαος Φωκάς του Σπυρίδωνος, ετών 26 5 .
Πλήθος είναι οι περιπτώσεις φοιτητών που έχουν συγγενείς
στην Τοσκάνη, αλλά και σε άλλα μέρη της Ιταλίας. Του Σπυρίδωνος Ζαμπέλιου ο μεγάλος προστάτης ζει στη Βενετία 6 , αλλά
το όνομα της οικογένειας απαντά αργότερα και στο Λιβόρνο7.
της μεγάλης οικογένειας των Βαλσαμάκηδων ένας τουλάχιστον
κλάδος είναι εγκατεστημένος στο Λιβόρνο 8. Ανάλογες διαπιστώσεις προκύπτουν και για άλλες μεγάλες οικογένειες της Κεφα1. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 261 του 1845.
2. Βιβλ. Αποβ., πράξη 427, 1841, 25 Μαρτ./6 Απριλ. ο Δ. Καμπάνης
σπούδασε Φυσικομαθηματικά στην Πίζα το 1812-13. Αγνωστο αν πήρε
πτυχίο (δεν υπάρχει κατάστιχο πτυχιούχων για την εποχή αυτή, τουλάχιστον στην Πίζα).
3. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 261 του 1845. ο Γεράσιμος Φωκάς
πήρε πτυχίο Νομικής το 1840. Βλ. γι' αυτόν κεφ. «η εκφορά» και «η
επέτειος».
4. Βιβλ. Αποβ., πράξη 369, 1833, 20 Οκτωβρίου: «Κωνσταντίνος Φωκάς Κεφαλιναίος».
5. στο ίδιο, πράξη 558. Πιθανότατα είναι ο γιος του Σπυρίδωνος Φωκά
του Νικολάου, πτυχιούχου της Πίζας το 1837.
6. Βλ., «Αυτοβιογραφία Ιω. Ζαμπελίου», ό.π., όπου περιγράφεται διεξοδικά η επίσκεψη του Ζαμπέλιου στον Ιταλό πατρίκιο Ζαμπέλη, ο οποίος
«διετήρει σχέσεις τινάς μετά του οίκου Ζαμπελίου» της Λευκάδας.
7. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 434/3, 1880, όπου η Λουκία, σύζυγος Κ. Σπ. Ζαμπελίου, αναγράφεται ως ανάδοχος της Ιωάννας, Λουκίας,
Αιμιλίας D'Estraigis που βαφτίστηκε Ολωρία αφού αποσκίρτησε από το
«δυτικόν δόγμα».
8. στο ίδιο, πράξεις 177 του 1819 και 261 του 1845. Επίσης Βιβλ.
Αποβ., πράξεις 396 του 1837, 430 του 1841 και 703 του 1871.

Κεφαλονιάς πουστέλνουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν στην Π ί ζ α :
τους Ι γ γ λ έ σ η δ ε ς 1 , τους Κατσαϊτέους 2 , τους Κεφαλάδες 3 ,
4
Πανάδες , τους Κοργιαλένιους 5 , τους Μεταξάδες 6 . Α π ό τους Κερκυραίους ο Φρειδερίκος Α λ β ά ν α ς (πτυχιούχος της Πίζας το 1849)
είναι αδελφός της Μαργαρίτας-Ματθίλδης
Αλβάνα-Μηνιάτη που
ζει και διαπρέπει στην Τοσκάνη 7 . Ένας κλάδος της οικογένειας
Θεοτόκη ζει επίσης στο Λιβόρνο 8 .

του

1. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξεις 365 τ