savremena poljoprivreda

CONTEMPORARY AGRICULTURE
N
YU

S

NOVI SAD LV (2006)

5
UDC: 63 (497.1)(051)-“540.2” · ČASOPIS ZA POLJOPRIVREDU 0350-1205 · YU ISSN

savremena poljoprivreda
CONTEMPORARY AGRICULTURE
NOVI SAD LV (2006)

5
UDC: 63 (497.1)(051)-“540.2” · ČASOPIS ZA POLJOPRIVREDU 0350-1205 · YU ISSN

YU ISSN 0350-1205 Časopis za poljoprivredu „SAVREMENA POLJOPRIVREDA” Adresa: Bulevar oslobođenja 81, 21000 Novi Sad, Srbija i Crna Gora Telefoni: 021/621-870, 621-555; Fax: 021/621-727 Journal of Agriculture „CONTEMPORARY AGRICULTURE” Adress: Bulevar oslobođenja 81, 21000 Novi Sad, Serbia and Monte Negro Phones: ++381 21/ 621-870, 621-555; Fax: ++381 21/ 621-727 Glavni i odgovorni urednik/Editor-in-Chief: Prof. dr Milan Krajinović (Novi Sad) Urednici/Editors: Prof. dr Blagoje Stančić (Novi Sad) Dipl. ing. Julkica Crnobarac (Novi Sad) Pomoćnik urednika/Assistant Editor: Doc. dr Vesna Rodić (Novi Sad) Uredništvo/Editorship: Prof. dr Ratko Nikolić (Novi Sad), Prof. dr Petar Erić (Novi Sad), Prof. dr Branko Konstantinović (Novi Sad), Prof. dr Milenko Jovanović (Novi Sad), Prof. dr Zoran Keserović (Novi Sad), Prof. dr Milan Popović (Novi Sad), Prof. dr Stanimir Kovčin (Novi Sad), Prof. dr Jelena Ninić-Todorović (Novi Sad), Prof. dr Mladen Gagrčin (Novi Sad), dr Bojana Klašnja, nauč. sav. (Novi Sad), Doc. dr Radovan Savić (Novi Sad), Prof. dr Gordana Šurlan-Momirović (Zemun), Prof. dr Marian Bura (Temišvar), Prof. dr Refik Šahinović (Bihać), Vera Šoti (Novi Sad). Izdavački savet/Editorial council: Prof. dr Radovan Pejanović (Novi Sad), Prof. dr Miroslav Malešević (Novi Sad), Dipl. ecc. Gordana Radović (Novi Sad), Prof. dr. Lazar Kovačev (Novi Sad), Jovan Smederevac (Novi Sad), mr Goran Stanković (Zemun), Prof. dr Vitomir Vidović (Novi Sad), Prof. dr Branka Gološin (Novi Sad), Prof. dr Saša Orlović (Novi Sad), Prof. dr Nedeljko Tica (Novi Sad), Prof. dr Nikola Đukić (Novi Sad), Prof. dr Dragan Glamočić (Novi Sad), Prof. dr Nada Korać (Novi Sad), Prof. dr Sofija Petrović (Novi Sad), Prof. dr Jovan Crnobarac (Novi Sad), Prof. dr Stanko Boboš (Novi Sad), Dipl. ing. Dragana Žebeljan (Novi Sad), Danica Sojanović (Novi Sad), Prof. dr Ljiljana Nešić (Novi Sad), Prof. dr Petar Sekulić (Novi Sad), Prof. dr Mirjana Milošević (Novi Sad), Prof. dr Cvijan Mekić (Zemun), Prof. dr Nikola Mićić (Banja Luka), Prof. MVD Juraj Pivko, DSc. (Slovačka), Prof. dr Šandor Šomođi (Mađarska), Prof. dr Sava Bunčić (Engleska), Prof. dr Boris Stegny (Ukrajina), Prof. dr Kole Popovski (Makedonija), Prof. dr Ion Pădeanu (Rumunija), Prof. Baruch Rubin, Ph.D. (Izrael), Prof. dr habil. Imre Musci, CSc. (Mađarska), Prof. dr Mark Gleason (USA). Izdavači/Publishers:
„DNEVIK-POLJOPRIVREDNIK” AD, Novi Sad. POLJOPRIVREDNI FAKULTET, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. NAUČNI INSTITUT ZA RATARSTVO I POVRTARSTVO, 21000 Novi Sad, M. Gorkog 30.

Adresa uredništva/Adress of editorship:
POLJOPRIVREDNI FAKULTET, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8.

Telefoni/Phones: ++ 021/450-355; ++ 021/6350-711; Fax: ++021/459-761. Ulate izvršiti na:
„DNEVIK – POLJOPRIVREDNIK” AD, Novi Sad.

žiro račun: 160-171915-80, Delta banka ad, Beograd, PJ Novi Sad (pretplata za „Savremenu poljoprivredu”) ili
POLJOPRIVREDNI FAKULTET Novi Sad

žiro račun: 840-1736666-97 (pretplata za „Savremenu poljoprivredu”).

......... i sar................................................................... 22 TRANZICIJA....... SISTEM VREDNOSTI I OTPORI PROMENAMA Pejanović..................... 1 8 VARIJABILNOST I ADAPTABILNOST KLONOVA TOPOLA Orlović........................................................................... i sar. i sar..................................... S.................................................... UTICAJ STIMULACIJE CERVIKSA PRE I POSLE INSEMINACIJE NA FERTILITET KRMAČA Stančić...................... 13 »BRZI ELEKTRONI« U DEZINFEKCIJI SEMENA I ELEKTROMAGNETNO POLJE EKSTREMNO NISKIH FREKVENCIJA – UTICAJ NA PRINOS PŠENICE Marinković............... R........................... 36 BIOLOŠKI I AKVAKULTURNI POTENCIJAL AFRIČKOG SOMA (Clarias sp............................................................................................................ .............................................................. i sar....................................) KAO OSNOVA ZA GAJENJE U GEOTERMALNIM VODAMA Maletin...................... ......... 44 POLJOPRIVREDNI KREDIT KAO MERA PODSTICANJA RAZVOJA AGRARNOG SEKTORA REPUBLIKE SRBIJE Marković Katarina ............................................................................ B................................... 73 IN VITRO RAZMNOŽAVANJE PERSPEKTIVNIH PODLOGA ZA TREŠNJU I VIŠNJU Bijelić Sandra i sar....................................................................... . B...............SADRŽAJ – CONTENTS VIŠEKRITERIJUMSKI I DRUŠTVENI METODI ODLUČIVANJA U SAVREMENOJ POLJOPRIVREDI Srđević......................................................................................... ......... ........................................................................................... 28 ZNAČAJ LOZNE PODLOGE ZA GAJENJE SORTE VINOVE LOZE ŽUPLJANKA Paprić........ ......................................... i sar...... .......... 78 iii ......................................... D.......... i sar....................................................................... 51 LABORATORIJSKI TESTOVI U SLUŽBI KONTROLE KVALITETA TERMIČKE OBRADE SOJE Jajić........................................................... I............................. i sar.................................................... B............ S........... ........ 57 ORGANIZACIONO-EKONOMSKA OBELEŽJA PROIZVODNJE SOJE NA SELJAČKIM GAZDINSTVIMA Bošnjak Danica i sar.................................. Đ............................. ............... ................................................. 65 MATHEMATICAL MODELS FOR ESTIMATION OF ECONOMICAL FEEDSTUFFS VALUES Glamočić........ .........

................................... 119 DINAMIKA MINERALNOG AZOTA U ZEMLJIŠTU Dragana Latković i sar........................................................................ S............. 153 UPUTSTVO AUTORIMA ZA PISANJE RADOVA U ČASOPISU „SAVREMENA POLJOPRIVREDA” ....... ................ 163 iv .............................. i sar...................................... Z.......... R...................... 112 UTICAJ RAZLIČITIH KOLIČINA NPK MINERALNIH ĐUBRIVA NA OSOBINE ČERNOZEMA U PERIODU 1970–2004................... 161 INTRODUCTIONS TO AUTHORS ON WRITING PAPERS FOR THE JOURNAL „CONTEMPORARY AGRICULTURE” ................... N.................... 146 VIŠEKRITERIJUMSKE I GLASAČKE TEHNIKE U INDIVIDUALNOM I GRUPNOM ODLUČIVANJU Srđević......... 139 VARIJABILNOST NEKIH MORFOLOŠKIH SVOJSTAVA PLODA I SEMENA OSKORUŠE (Sorbus domestica L............................................ Z............................................ D........................................................... GODINE Ljubomirović............................................................... 132 PRINOS RAFINISANOG ŠEĆERA U ZAVISNOSTI OD NIVOA ĐUBRENJA ŠEĆERNE REPE Jaćimović....... .................................... i sar................... i sar................... i sar............................. Galić........... 125 ODNOSI KVANTITATIVNIH OSOBINA F1 HIBRIDNIH SEJANACA I KLONOVA KROMPIRA Prodanović................................................................................. ..................... 85 OSOBINE ZEMLJIŠTA POD VIŠEGODIŠNJIM ZASADIMA DP „PLANTAŽE” – LESKOVAC Protić........ ................................................................................................................ ................................................................................. i sar........................................................... i sar....................... . ........................... G........................ ..................................................................................... i sar.............................................) U ISTOČNOJ SRBIJI Ballian......................... 92 ISPITIVANJE EFIKASNOSTI ORIGANOVOG ULJA U LEČENJU VEŠTAČKI IZAZVANE KOKCIDIOZE BROJLERA Zorica Novaković .... 98 FAKTORI RIZIKA ZA BEZBEDNOST HRANE U FARMSKOM UZGOJU ŽIVOTINJA Kljajić.................. D............................... 104 UTICAJ RAZLIČITOG NAČINA SMEŠTAJA NA POLNO SAZREVANJE NAZIMICA Uzelac...........EFEKTI FOLIJARNOG ĐUBRENJA NA PROIZVODNJU SADNICA Populus deltoides Bartr....................................................................... B.................................. ...... i sar.................................. ............ i sar...................................

virtuelnoj individui. usvajanje metoda vrednovanja tih elemenata i sprovođenje postupka (metoda ili metodologije) da bi se došlo do cilja – izdvajanja najbolje alternative. NOVI SAD VIŠEKRITERIJUMSKI I DRUŠTVENI METODI ODLUČIVANJA U SAVREMENOJ POLJOPRIVREDI BOJAN SRĐEVIĆ1 IZVOD: Konteksti odlučivanja u poljoprivredi su individualni i grupni. U novije vreme zahtevaju se naknadne etape u gornjem procesu. obrazovanje. potrebno je poznavati mehanizme vrednovanja i objedinjavanja kao što su saglasnost (konsenzus ili ne). najbolje u višekriterijumskom smislu. višekriterijumska analiza. demokratičnost (jednaka ili nejednaka težina članova grupe). obe sa sopstvenim skupovima matematičkih i glasačkih tehnika. namerama.) i implikacija koje doneta odluka izaziva. 55. 5 (2006) STR. prepoznavanje i utvrđivanje problema. konzistentnost (koncentrisano i logično vrednovanje. kao što je monitoring implementacije odluke i vrednovanje njenih efekata. profesor. individualnog i grupnog kapaciteta donosilaca odluka (stručno znanje. dakle ne nužno optimalne zbog inherentnog konflikta kriterijuma. U radu su razmotreni neki teorijski aspekti vezani za obe klase. Individualnim vidom odlučivanja smatraju se i situacije kada se pogodnim postupkom grupa dovede u stanje delovanja koje odgovara jedinki. želji i drugim subjektivnim kategorijama. tzv. U prvom se najčešće radi o jednom donosiocu odluka i realizaciji specifičnog upravljačkog procesa koji obuhvata. U slučaju grupnog odlučivanja ima više donosilaca odluka koji se najčešće razlikuju po znanju.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Iako subjektivizam postoji i kod individualnog odlučivanja. u grupnom kontekstu ove komponente se manifestuju složenijim putem i teže ih je prepoznati i objediniti u jednu odluku. pored ostalog. namera. Dve glavne klase metodologija su višekriterijumska analiza i optimizacija (za individualno i grupno odlučivanje) i društvene elektivne metodologije (samo za grupno odlučivanje). atributi i alternative). ili bitna odstupanja od Pregledni rad / Rewiev paper 1 Dr Bojan Srđević. društveno odlučivanje UVOD Poslovi u poljoprivredi vezani su za jedan od dva moguća konteksta donošenja odluka – individualni i grupni. identifikovanje elemenata odlučivanja (kriterijumi. raspoloživost i dr. Ključne reči: odlučivanje. 1–7. Departman za uređenje voda. Izbor metodologije odlučivanja i tehnike za analizu skupova elemenata odlučivanja (kriterijuma i alternativa) zavisi od određenosti i struktuiranosti problema. Između ostalog. red. Poljoprivredni fakultet u Novom Sadu 1 . Svaki u konačnom ishodu dovodi do identifikovanja odluke.

Na primer. dobar je primer potrebe delegiranja i transfera interesa akcionara. 2003. socijalne pravde. posledično. naučno zasnovani i verifikovani u primenama. odnosno u klasu izbornih (elektivnih) društvenih metoda na drugoj. javnosti. Za oba vida odlučivanja postoje razrađeni metodi. udruženja proizvođača/prodavaca/uvoznika opreme. ali se u poslednje dve decenije sve više koriste i kada nema nikakve. Ako se elementi ne menjaju tokom procesa. Zoranović i Srđević. Time se mogu identifikovati članovi grupe čije odluke bitno odstupaju od drugih. zadovoljavaju principi demokratičnosti u odlučivanju i ciljno traže 'poštena' (nemanipulisana) rešenja. asocijacije proizvođača hrane. Individualni i grupni kontekst tretirani su kao deo nove poljoprivredne paradigme: (1) savremeni poljoprivrednik pomognut naukom. – dakle u odnosu na teško merljive kategorije stvarnosti. od homogenih grupa do ekstremno nekoherentnih i nekonzistentnih. Tako se. a razlika je da se kod grupa moraju vršiti agregacije individualnih vrednovanja ili već donetih odluka (Srđević i Zoranović. političara i drugih grupacija na nivo praktičnog odlučivanja glasanjem. INDIVIDUALNO I GRUPNO ODLUČIVANJE U POLJOPRIVREDI Proces odlučivanja Donošenje odluka je proces vrednovanja elemenata odlučivanja. i dr. Kada se rešenja vrednuju i sa stanovišta ekologije. politike (Laukkanen et al. 1987). Metodi su karakteristični za političko odlučivanje (Nurmi. s tim što su metodi analize i vrednovanja isti u oba slučaja. Izborni metodi dolaze iz Teorije društvenih izbora (Social Choice Theory) i koriste se samo za grupno odlučivanje. a da o tome nemaju saznanja. kao i homogenost i koherentnost (sličnosti i nesličnosti individua u grupi. kao i podgrupa kao 'individua' za grupni nivo). Savremeno shvatanje značaja participativnog odlučivanja u vezi sa formiranjem javne svesti o razvojnim strategijama i konkretizaciji popularne floskule o održivosti (sustainability) do nivoa praktične odluke koju treba implementirati u realnom svetu. U radu su razmatrana neka teorijska pitanja iz oblasti procesa odlučivanja i dat je pregled faktora od kojih u poljoprivredi generalno zavise razni procesi odlučivanja.pravilnosti i logike). ili skoro nikakve. na primer. 2002). Kod grupnog odlučivanja razrađene su tehnike objedinjavanja odluka za razne slučajeve. društvenog razvoja i sl. U novije vreme se iz drugih naučnih disciplina pozajmljuju tehnike koje nisu iz oblasti teorije odlučivanja ili višekriterijumske optimizacije. u poslovima planiranja i menadžmenta prirodnih i stvorenih resursa potrebno je donositi odluke kojima se kompromisno ispunjavaju preference interesnih grupacija. ne samo u poljoprivredi (Srdjevic et al. 2 . Radi se o univerzalnim metodima koji spadaju u klasu višekriterijumske analize i optimizacije na jednoj strani. i (2) grupe i asocijacije individualnih entiteta u poljoprivredi uključeni u proces odgovornog odlučivanja (zadruge. pomoću Samonovih mapa postiže parametrizacija višedimenzionih odluka svođenjem na dve dimenzije da bi se postigla vizuelizacija odluka članova grupe. Teorija društvenih izbora je neočekivano bogata konceptima i metodima koji prate savremene zahteve za odgovornim odlučivanjem. Prva klasa se koristi za individualno i grupno odlučivanje. neki donosioci odluka mogu se brisati iz procesa odlučivanja. najčešće unapred odabranih od strane pojedinaca ili grupa.). a proces metodološki struktuira da ima predviđene povratke na neke od prethodnih etapa. 2005). 2003).

kriterijumi i podkriterijumi i alternative koje mogu dovesti do ostvarenja globalnog cilja. Problem u suštini nije ništa jednostavniji u odnosu na kontinualne probleme kao gore. ako se dopuste promene u strukturi ili sadržaju elemenata odlučivanja tokom procesa. Kvalitet alternativa vrednuje se u odnosu na kriterijume i podkriterijume koji su najčešće međusobno konfliktni i nemaju isti značaj za izvođenje konačne odluke. U prostoru kriterijuma primenjuju se specijalne tehnike za identifikaciju Pareto skupa rešenja (Slika 1). na primer. Nezavisno promenljive (alternative) se. Naći alternativu pri kojoj dati kriterijum dostiže svoj globalni ekstremum može biti nerešiv. adaptivnom dinamičkom odlučivanju. Umesto prostora nezavisno promenljivih (alternativa) na kome se traži ekstremum jedne (skalarne) ciljne funkcije. a zatim uz pomoć kompromisnih funkcija korisnosti u tom skupu traži optimalno rešenje u višekriterijumskom smislu. Rešenje u prostoru alternativa može biti jednostruko ili višestruko. 3 . ali to ništa ne smeta da se već više od dve decenije smatraju neprikosnovenim i najmoćnijim mehanizmima za pretraživanje ogromnih prostora mogućih rešenja. Elementi i proces se obično tako postavljaju da se konzistentno i metodološki precizno identifikuje alternativa koja najbolje zadovoljava cilj. putem funkcija korisnosti (utility functions) mapiraju posebno za svaki kriterijum u lokalni prostor tog kriterijuma. Najčešći elementi procesa su globalni cilj. broj diskretnih tačaka u datom lokalnom prostoru alternative–kriterijum može takođe biti beskonačan. kod višekriterijumske optimizacije traži se ekstremna tačka u prostoru kriterijuma. jer. onda je proces strukturno adaptivan. Slika 1. simulirano topljenje (SA – Simulated Annealing) i tabu traženje (TS – Taboo Search). Problem odlučivanja pripada zato domenu višekriterijumske optimizacije za koju važe druga pravila u odnosu na standardnu jednokriterijumsku optimizaciju. Pareto skup nedominiranih rešenja (tačke 1–10) na osenčenom frontu mogućih rešenja Diskretni proces odlučivanja Kod diskretnih procesa odlučivanja koji su najčešći u realnom životu. najčešće. lokalni prostori alternative–kriterijumi i globalni prostor kriterijumi–cilj tretiraju se nešto lakše i u njima traži rešenje. Sve imaju matematički jednostavnu podlogu. ili u najbolju ruku rešiv sa prihvatljivom tačnošću. Za pretraživanje najčešće beskonačnih diskretnih prostora (kao i kontinualnih) uglavnom se koriste tri familije stohastičkih tehnika: genetički algoritmi (GA – Genetic Algorithms). U potpunosti podržani kompjuterima.radi se o tzv. a tehnike su matematički manje rigorozne.

npr. izbegavaju 'zarobljavanja' u tačkama lokalnih ekstrema i omogućuju propagaciju najboljih rešenja tzv. jer se u krajnjoj instanci 'performansa' dobavljača po ovom kriterijumu stavlja u istu ravan sa performansom koja je merena u odnosu na kvantitativne kriterijume čija je metrika egzaktna i precizna. a naročito na drugom. kada je teško precizno opisati kriterijume. a najbolja nađena rešenja u hodu razmenjuju među procesorima) ove tehnike postaju pouzdan pomoćnik čoveku u traženju najboljih odluka i onda kada je na početku procesa odlučivanja praktično nemoguće zamisliti gde se one mogu nalaziti. dakle ne samo u teoriji odlučivanja po sebi.Metodi stohastičkog pretraživanja su predmet posebne nauke koja traži rešenja i za druge oblasti. Pretpostavimo da je uz 'cenu' i 'rok isporuke' uveden i treći kriterijum 'prepoznatljivost na tržištu'. Pod pretpostavkom da se prvo odlučuje individualno i pri tome koristi neki metod višekriterijumske analize ili 4 . 'odlična' i 'izuzetna dobra' ('prepoznatljivost'). tako što se isti genetički algoritam izvršava na više računarski procesora odjednom. O principima i hijerarhijama odlučivanja pisano je u (Srđević. 'dobra'. npr. prostori pretraživanja se organizovano segmentiraju. elitističkom reprodukcijom. voljnost da se doprinese zajedničkom dobru kod grupnih odluka. SA i TS brzo i inteligentno traže globalni maksimum date kriterijumske funkcije. 'vrlo dobra'. naglašeno je da dobro struktuiranje hijerarhije problema olakšava donošenje odluke. osim ako se dalje ne razbije na kvantitativne podkriterijume koji ga opisuju sa nekom metrikom (npr. Za prvi su razvijeni naučno relevantni metodi. vrednost firme na berzi. moguće su nesaglasnosti i konflikti. Ako se pretpostavi da se treći kriterijum tretira kao kvalitativan. Sledeći primer to ilustruje. Individualno i grupno odlučivanje U poljoprivredi postoje različiti nivoi odlučivanja koji se grubo dele na dva osnovna: individualni i grupni. ili kupiti poljoprivrednu opremu od grupe konkurentnih ponuđača. Pored ostalog. regionalni. Slaba struktuiranost može nastupiti u raznim slučajevima. nacionalni i internacionalni. Pri bilo kojoj normalizaciji ili skalarizaciji datih ocena po ovom kriterijumu. za numeričke skale koje unose ordinalnu ili kardinalnu preferencu. Dva prva kriterijuma spadaju u kvantitativne i imaju jasnu metriku. Na oba nivoa. pri vrednovanju dobavljača mora se pribeći vezivanju verbalnih (semantičkih) ocena tipa 'slaba'. U drugom slučaju nastupaju razni konteksti. otvaraju se brojna pitanja kao što su: različito prethodno znanje učesnika o pozadini problema koji se rešava. Treći je kvalitativan. Ako se odlučuje na nivou menadžmenta poljoprivrednog kombinata. skala vrednovanja je od ključnog značaja.). u drugom je 9/1=9. kooperativnost i 'participativni kapacitet'. ali da je najteži problem što su zadaci odlučivanja uglavnom slabo struktuirani (ill-structured problems). npr. opšte i specifično obrazovanje potrebno da bi se rešavao predmetni problem. 2003). kod rešavanja alokacionog zadatka tipa 'kako zasejati raspoloživu površinu pšenicom. treba raspodeliti resurse i poštovati ograničenja. Paralelnim implementacijma (npr. sojom i kukuruzom tako da se postigne maksimalni čist profit?'. namere i interes.GA. ili manje i veće koalicije sa transparentnim ili skrivenim interesima u odnosu i na resurse i na ograničenja. U prvom slučaju relativni odnos naboljeg i najgoreg dobavljača je 5/1=5. Treba izabrati jednog od više dobavljača stočne hrane. tehnike i mehanizmi koji pojedincu obezbeđuju podršku u svim fazama odlučivanja. Očigledno da nije isto ako se usvoje dve različite linearne skale . portfolio i sl.: lokalni. Na primer. (1-2-3-4-5) i (1-3-5-7-9). ili kada ima kvalitativnih kriterijuma za koje donosilac odluka nije pripremljen da lako definiše skalu vrednosti.

kratkoročni. prepoznati nekonzistentnosti i čak eliminisati one koji su svojim odlukama bitno odstupili od ostalih učesnika u grupi. – faktori vezani za nasleđe i iskustvo. Pri utvrđivanju rang-liste vrednovanih elemenata najčešće se koriste binarni preferentni stavovi ‘da-ne’. – vlasništvo nad poljoprivrednim i vezanim resursima (državno. investitori). – krediti (dugoročni. a broj uticajnih faktora je veliki. privatno. kontrola. Proces odlučivanja obično prati implementacija i praćenje performanse rešenja u toku specificiranog vremenskog perioda. – domaći državni faktori (organizacija i nadležnosti. Odlučivanje u grupama na demokratskom nivou često znači. subvencije). '1-0' i dr. 5 . carine. dok se agregacije pojedinačnih glasanja vrše na drugačiji način u odnosu na kontekste odlučivanja standardnim višekriterijumskim metodima. a u poslednjoj fazi detaljno prikazati i opravdati ishod odlučivanja. da grupno odlučivanje unosi specifičnosti koje zadiru u sferu opštih i posebnih socijalnih odnosa. obrazložiti metodologiju vrednovanja i odlučivanja.optimizacije. konflikata i mogućih konsenzusa ili kompromisa. finansiranje. Postoje preferentne i nepreferentne glasačke tehnike. 2003). zakonodavstvo. – spremnost (motivacija) da se učestvuje u odlučivanju i participira u odgovornosti kod implementacije odluka. krediti. Odgovornost donosilaca odluka raste jer rastu mogućnosti kontrole. – nove tehologije (transport. mešovito). budžetiranje). vrednovanje različitih alternativa u odnosu na kriterijume (jedan ili više) i. psihologije i drugih segmenata tzv. kontingenti. prvo treba razumno dimenzionisati skupove alternativnih rešenja. Metodi koji se pri tome koriste spadaju u društvene procedure odlučivanja poznate kao glasačke ili elektivne. a neke metodologije pojedinačnog i grupnog odlučivanja i provere ispravnosti odluka u razvijenom svetu već su postale praksa i standard. oprema i materijali. Neki od faktora od kojih u poljoprivredi generalno zavise procesi odlučivanja jesu: – međunarodni faktori (međunarodni/susedski opšti politički odnosii. – investicije (kapital. u krajnjoj instanci. krediti). Odgovorno odlučivanje traži kvalitetno i konzistentno definisanje elemenata odlučivanja i prostora njihovih saglasnosti. 'za-protiv'. kao i kod višekriterijumske optimizacije. – naknade i cene (politika cena. naplata. a konačna odluka može biti nepouzdana (Srđević. Očigledno je. – spremnost da se usvoje nova znanja i tehnologije. Da bi proces počeo. kamate). informatički resursi i infrastruktura). u narednoj fazi treba generisati grupnu odluku agregacijom pojedinačnih odluka. regulativa/ugovori. a kod drugih su pojedinačne odluke binarni izbori. Kada je teško sistematizovati i jednovremeno tretirati više faktora. kreiranje rang liste. – percepcija postojećih i anticipacija mogućih rizika poljoprivredne proizvodnje. skladištenje. problemi predviđanja u kojima je sadržana značajna neodređenost. strategija razvoja. proces donošenja odluka se komplikuje. sistemi. Kod prvih se iskazuju ordinalne (redosledne) preference glasača. društvenog ambijenta. U poslovima odlučivanja postoje i tzv. izabrati merodavne kriterijume za vrednovanje.

Radi se o univerzalnim alatima koji se generalno svrstavaju u dve osnovne klase: (1) višekriterijumska analiza i optimizacija i (2) izborni (elektivni) društveni metodi.. Herceg-Novi. H. J. obrazovanje i vaspitanje (opšta percepcija nužnosti odgovornog ponašanja i spremnost na saradnju i dogovor sa drugima). T. Poljoprivredni fakultet.: AHP u grupnom odlučivanju sa potpunom i nepotpunom informacijom.. SRĐEVIĆ.Reidel Publishing Company. atributi i alternative. (2003): Primer primene AHP u grupnom odlučivanju u poljoprivredi. B. S. KANGAS. 307-312. subjektivnih metrika pojedinačnih donosilaca odluka. KANGAS. SRĐEVIĆ..: Comparing voting systems. Savremena poljoprivreda 54 (1-2). 2002.. Složenost poslednjih je u tome da se zasnivaju na personalizovanim karakteristikama učesnika u procesu kao što su stručnost ('poznavanje stvari'). ZORANOVIC. The final outcome in each one is identified decision. LITERATURA LAUKKANEN. Agroekonomika 32. SRDJEVIC. B. S. namera ('želja da odlučuje' i da to čini 'u pozitivnom interesu dolaženja do dobre odluke') i dr. Z. 1987. B.: Advanced decision support tools in agricultural and water management. SRDJEVIC. Journal of Environmental Management 64. B. ne samo u poljoprivredi.ZAKLJUČAK U radu su razmatrana neka pitanja odlučivanja u savremenoj poljoprivredi sa fokusom na individualni i grupni kontekst. 723-726. SYM-OP-IS 2003. Proces donošenja odluka posmatran je kao metodologija u kojoj se prepliću i traže uravnoteženja između. 727-730. 359-372. Herceg-Novi. 2005.: Applying voting theory in natural resource management: a case of multiple-criteria group decision support. sa jedne strane egzaktnih kvantifikatora elemenata odlučivanja kao što su kriterijumi. Univerzitet u Novom Sadu. which is not necessarily optimal because of inherent conflict of 6 . a sa druge strane. POTKONJAK.: Metodi i rešenja višekriterijumske analize u poljoprivredi. D. 2003. T.. Prikaz relevantnih metoda iz obe klase biće predmet posebnog rada. ZORANOVIC. 2003. Dordrecht. T. the best or most desired one in multicriteria sense. ZORANOVIĆ. MULTICRITERIA AND SOCIAL CHOICE METHODS IN CONTEMPORARY AGRICULTURE BOJAN SRĐEVIĆ Summary There are two principal decision-making contexts in agriculture: individual and group. 127–137. A. NURMI. SRĐEVIĆ. SYM-OP-IS 2003. Naučna dostignuća u stočarstvu i konkurentnost poljoprivrede.. Za individualno i grupno odlučivanje se koriste naučni metodi i tehnike dokazanog kvaliteta u primenama širom razvijenog sveta.

Specific theoretical issues are elaborated in this article related to both classes of methodologies. education. etc. and implications which will follow once decision is implemented. avalilability. and social choice methodologies (for only group decisionmaking). Key words: decision-making. each with it's own mathematical and voting techniques.criteria. multicriteria analysis. individual and group capacity of the decision makers (professional expertise. attitude. The two main classes of methodologies are multicriteria analysis and optimization (for both individual and group decision-making). What methodology of decision-making will be applied and which techniques will be used for assessment od the decision elements (criteria and alternatives) depend on determination and structureness of the decision problem.). social choices 7 .

01).3%) i najveći broj živorođene prasadi u leglu (10. red. 8–12. što ima za posledicu usporen i neravnomeran transport spermatozoida kroz rogove uterusa. kao i istiskivanje veće količine volumena doze u spoljašnju sredinu (tzv. postignut je primenom stimulacije cerviksa pre i posle inseminacije. 8 . 1997.33). 5 (2006) STR.. 2000). Novi Sad. NOVI SAD UTICAJ STIMULACIJE CERVIKSA PRE I POSLE INSEMINACIJE NA FERTILITET KRMAČA* BLAGOJE STANČIĆ. IVAN RADOVIĆ. Naime. predstavljaju jedan od najčešćih razloga smanjenog fertiliteta. loše zaptivanje cervikalnog kanala vrhom katetera. do uterotubalnih spojeva (Hunter. stimulacija. tokom inseminacije (Fülöp i sar. 1981). Stimulacija cerviksa povećava antiperistaltičke kontrakcije materice i poboljšava transport spermatozoida kroz rogove uterusa.vet.. tokom inseminacije na procent prašenja i veličinu legla. koji finansira Sekretarijat za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine. kao i kratko trajanje deponovanja inseminacione doze. navedene greške negativno deluju na antiperistaltičke kontrakcije rogova materice. Inseminacija bez stimulacije cerviksa. kao što su mesto uvođenja katetera u cervikalni kanal. Stančić. IVAN STANČIĆ. Veterinarska stanica Novi Sad. izostanak stimulacije cerviksa kateterom pre i posle inseminacije. Slobodan Kragić. * Ovaj rad je deo projekta “Unapređenje tehnologije veštačkog osemenjavanja svinja”. ”PIK BEČEJ”. UVOD Greške u tehnici inseminacije. Ovo značajno smanjuje šansu za postizanje uspešne oplodnje. 1992).1%) i najmanjim brojem živorođene prasadi u leglu (9. fertilitet. Poljoprivredni fakultet. Zbog toga je cilj ovog rada bio da se ustanovi da li primena stimulacije cerviksa. ima uticaja na fertilitet osemenjenih krmača. inseminacija. Ključne reči: cerviks. Bečej. Originalni naučni rad / Original scientific paper 1 Dr Blagoje Stančić. dipl. ili potpunog izostanka uspešne koncepcije kod osemenjenih krmača (Spronk i sar. Najveći procent prašenja (83. prof. krmača. u različitim periodima tokom veštačke inseminacije. refluks sperme). Ivan Stančić.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. 55. stažista. SLOBODAN KRAGIĆ 1 IZVOD: Ispitivan je uticaj stimulacije cerviksa vrhom katetera. mr Ivan Radović. rezultovala je najnižim procentom prašenja (71. dipl. asistent. krmača osemenjenih u prvom postlaktacijskom estrusu.ing.

sterilni intracervikalni katetri Foamtip (Minitüb. u cerviklanom kanalu. dok je četvrta grupa bila kontrolna. kada stimulacija cerviksa nije bila vršena (Tabela 1). 9 .3%) i najveći prosečan broj živorođene prasadi u leglu (10. kod koje stimulacija cerviksa nije bila izvedena.01). Korištene su krmače 2. Izvršeno je dvokratno veštačko osemenjavanje. koje su manifestovale estrus 4 do 5 dana.84a 10. Values with different superscripts was statistically significant (P < 0. dok su vrednosti ovih parametara bili statistički značajno niži (P < 0. a trajala je oko 1 do 2 minuta. u trećoj na početku i na kraju inseminacije. REZULTATI I DISKUSIJA Najveći procent prašenja (83.1b 79. postignuti su posle stimulacije cerviksa. Uticaj stimulacije cerviksa na fertilitet krmača Table 1.0a 83.75a 9.5a 80.33b 9. pariteta prašenja. u drugoj na kraju inseminacije. Germany). prema izvedenoj stimulaciji cerviksa.MATERIJAL I METOD Ispitivanje je izvedeno na jednoj velikoj vojvođanskoj farmi. Tabela 1.5 Živorođeno prasadi (n) Live born piglets (n) 9.05). Otkrivanje estrusa je izvođeno jednom u toku 24h.01a 9.3a 71. do 5. U prvoj grupi je stimulacija cerviksa izvedena pre početka inseminacije.05). i to oko 4h i 24h posle početka manifestacije refleksa stajanja. Influence of cervix stimulation on the sows fertility Stimulacija cerviksa Cervix stimulation Na početku inseminacije At the start of insemination Na kraju inseminacije At the finish of insemination Na početku i kraju inseminacije At the start and finish of insemination Bez stimulacije Without stimulation Ukupno/Total VO krmača (n) AI sows (n) 50 50 50 50 200 Oprašeno (%) Farrowed (%) 78. izvedene pre i posle inseminacije. Ukupno je osemenjeno 200 krmača. posle laktacije koja je trajala prosečno 28 dana. Za inseminaciju su korišteni jednokratni. Stimulacija cerviksa je izvrešena pomeranjem vrha katetera napred-nazad. podeljenih u četiri grupe (po 50 u svakoj).05).73 Vrednosti sa različitim superskriptima su statistički značajne (P < 0.

2003. Brzo dospevanje spermatozoida u uterotubalne spojeve i kaudalni istmus (fiziološki rezervoar).. pre i posle inseminacije. ne iritira i/ili ozleđuje sluzokožu (Fülöp i sr. 2006). dodavanje oksitocina u inseminavionu dozu ili s/c injekcija oksitocina u vulvu krmače. u kome se nalazi oko 30% deponovanih spermatozoida. A. 2004). pri tome. P. u trajanju 1 do 2 minuta. 2003. u toku koga se vrši stimulacija cerviksa vrhom katetera. 2002. J. Anim. Naime. (2005): The effect of managed boar contact in the post-weaning period on the subsequent fertility and fecundity of sows. Willenburg.Stančić i sar. DALIN. Grafenau i Stančić. Kod svinje. PERSSON. tokom inseminacije (Steverink i sar. Reprod.F. 2004. smanjuju refluks sperme tokom inseminacije i povećavaju fertilitet osemenjenih krmača (Langendijak i sar. ostanovili smo da postinseminaciona stimulacija cerviksa rezultuje znatno višim parametrima fertiliteta krmača. Sci. ZAKLJUČAK Na osnovu rezultata dobijenih ispitivanjem uticaja perioda veštačke inseminacije. ali da. LITERATURA BEHAM. U jednom prethodnom radu (Stančić i sar. putem koga materica obezbeđuje optimalan broj spermatozoida na mestu oplodnje i nema značajnog uticaja na fertilitet krmača. Pokazalo se da i drugi stimulusi. u dozi volumena većeg od 80ml (Rath. ako je osemenjavanje izvedeno sa više od 1×109 spermatozoida. 10 . 82-83:401-413. Kemp i sar. dobru stimulaciju nervnih završetaka u cervikalnom kanalu. Oblik vrha katetra. 1998).. vrhom katetera. na fertilitet osemenjenih krmača. Sci. 2005). Behan i sar. kod stimulisanih. čime se vrši pravilan raspored i transport sperme kroz rogove uterusa i sprečava refluks sperme. 1997). izbacivanje svega 5% spermatozoida. koji pojačava antiperistaltičke kontrakcije materice (Hunter. Nebesni i sar. u poređenju sa krmačama koje nisu stimulisane. (2004): Immune cell infiltration of normal and imparied sow endometrium. značajno povećavaju kontrakciju miometriuma. 88(3-4)319-324. K.-M. Dalin i sar. Međutim. je veoma važno za postizanje uspešne koncepcije. Reprod. neposredno pre i posle inseminacije. Anim. značajno smanjuje vrednost koncepcije (Steverink i sar. vrhom katetera. 1998. 1981). Zbog toga se preporučuje. Langendijak i sar. 2005. može se zaključiti da ova stimulacija značajno povećava vrednost (%) prašenja i broj živorođene prasadi po leglu. u poređenju sa krmačama koje nisu bile stimulisane (83 do 93% prašenja. kao što su koitus. WATSON. Vrh katetera treba da obezbedi lako i pravilno uvođenje katetera u cervikalni kanal. 2002)..R. u odnosu na 73 do 80% kod ne stimulisanih krmača). 1998). dobro zatvaranje cervikalnog kanala.. u ovim partijama reproduktivnog trakta. i sar. pritisak na lumbosakralnu regiju krmače kod inseminacije. tokom trajanja akta inseminacije. Ovo predstavlja fiziološki mehanizam. 2005. takođe ima važnu ulogu u postizanje uspešne stimulacije cerviksa. značajno povećava fertilitet osemenjenih krmača (Spronk i sar. spermatozoidi su zaštićeni od fagocitoze polimorfonuklearnim leukocitima (Langendijk i sar. 2005. 2006). da se vrši stimulacija cerviksa. 1992. E.. KAEOKET. neposredno pre inseminacije. Stimulacijom cerviksa se provocira oslobađanje oksitocina iz neurohipofize. postinseminacioni refluks sperme iznosi oko 70% od deponovanog volumena (ejakulata ili VO doze).Stimulacija cerviksa. Grafenau i sar.

Conf.. N.FÜLÖP. Sci. Theriogenology.. KEMP. Simpozijum »Uzgoj i zaštita zdravlja svinja«. D. SOEDE.. B.22. 25:53-58.. Zbornik radova. GAGRČIN. (2002): Role of myometrial activity in sperm transport through the genital tract and in fertilization in sows. april. 63(2)643-656. SOEDE.R. M. XXXVIII: 53-56. B. Anim. P..F.. (2004): Uticaj vrste inseminacionih katetera na fertilitet krmača. R. Pig Topic.G. (2006): Uticaj vrste katetera i postinseminacije stimulacije cerviksa na fertilitet krmača. J. BOUWMAN. 123:663-690.(1997): Managing the breeding herd. Simpozijum »Uzgoj i zaštita zdravlja svinja«.M.M.. Farm. KIDSON. LANGENDIJAK. MIKLÓŠ. Theriogenology. GRAFENAU. E. NEBESNI. do 23.. B. D. Dom. pp.. P. KERKAERT. 2000. LANGENDIJAK.M. Savremena poljoprivreda. 59(3-4)849-861. E. B. HUNTER. GRAFENAU. KEMP. 11 . Reprod. P. Vršac... J.M. Reprod. 5. 19. 3.(1998): Semen beckflow after insemination and its effect on fertilization in sows. KNOX. RADOVIĆ. SOEDE.. J.. juni. BOUWMAN. Anim.L. P. RODRIGUEZ-ZAS.M. (2005): Influence of different forms of insemination catheters on fertility in sows. (2005): Effect of boar contact and housing conditions on estrus expression in sows. Sci. uterine activity and receptive behavior in estrus sows. 21. LANGENDIJAK. B. STANČIĆ. BOUWMAN.. Iriški Venac.. WILLENBURG.. KENNEDY. STEVERINK.. 2004. str.. jr. I.. STANČIĆ. B. G. J.D. Sci.. Reproduction.L.88-89. jr. Farm Anim. P. N.H. Sci. J. G. J.G. uterine contraction.(1998): Reproductive performance of sows inseminated with three types of insemination pipette.. May 21. PIVKO. G. M.(1992): Vplyv inseminačnej pipety s makkou olovkou na reprodukčnu užitkovost inseminovanych prasnic.. KIRKWOOD. Anim. Int. Zbornik kratkih sadržaja.. R.B. GRAFENAU. P. STANČIĆ..D. SOEDE. E.R.. SPRONK. BOBB. Proc.. 54:109-119. SCHAMS. P. A. Fert. (2002): Low Dose Insemination in the Sow – A Review.. STANČIĆ. establishment of a sperm reservoir and fertility in swine. A. (2003): Influence of hormone supplementation to extended semen on artificial insemination. Anim. 55(1-2)91-94. G. STANČIĆ. R. L. 35-41. 37:201-205. MILLER.W.. (2003): Effects of different sexual stimuli on oxytocin release...V. Int. A.. BIROVÁ. L. Reprod.F. GRAFENAU. D. KEMP. K. N. B. 12(7)7-11. KEMP. B. 81(4)821-829. sen. Liptovski Jan. do 21. GRAFENAU. S. Farm Anim. 23. Reprod. HRENEK... Slovak Republik. P.(1981): Sperm transport and reservoirs in the pig oviduct in relation to the time of ovulation. RIHA. (2000): Savremeni principi tehnologije veštačkog osemenjavanja svinja (pregled). ŠAHINOVIĆ. RATH.E... P... KUBOVIČOVA. N. str.. 1998. 63:109-115.. B. N...

sow. The significant greater farrowing rate (83.1% and 9.01 live born piglets) was obtained after cervix stimulation before and after insemination. fertility. 12 . after insemination in the first postlactational estrus. on the sows fertility (farrowing rate and litter size).THE INFLUENCE OF CERVIX STIMULATION BEFORE AND AFTER INSEMINATION ON THE SOWS FERTILITY BLAGOJE STANČIĆ. Cervix stimulation increase the antiperistaltic myometrial contraction and sperm transport through uterine horns. Key words: cervix. compared with not stimulation (71.3%) and litter size (10. stimulation. IVAN STANČIĆ. SLOBODAN KRAGIĆ Summary It was investigated the influence of cervix stimulation.33). IVAN RADOVIĆ. insemination.

odnosno nivoom fizioloških procesa tako da se mogu uvećati efekti hibridizacije. U poređenju sa ostalim vrstama drveća umerenog klimatskog područja topole se odlikuju najvećim genetskim potencijalima u pogledu brzine rasta i proizvodnje biomase. NOVI SAD VARIJABILNOST I ADAPTABILNOST KLONOVA TOPOLA SAŠA ORLOVIĆ. Širok areal. Institut za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu 1 13 . jednostavno se vegetativno razmnožavaju (Cain i Ormord. severnoj Americi i Aziji. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. stabla i kore. Osnovni problem koji se postavlja pred svakog oplemenjivača je pitanje što ranijeg prepoznavanja genotipova sa poželjnim Originalni naučni rad/Original scientific paper Dr Saša Orlović. adaptabilnost UVOD Rod Populus je široko rasprostranjen u Evropi.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. sposobnost za spontanu i kontrolisanu intra i inter species hibridizaciju. Rezultat toga je i veliki prirodni varijabilitet koji omogućava da topole naseljavaju različita staništa. NENAD RADOSAVLJEVIĆ 1 IZVOD: U radu su prikazani rezultati istraživanja varijabiliteta anatomskih i fizioloških parametara ožiljenica osam klonova crnih topola (po 4 Populus × euramericana i Populus deltoides) iz tri poljska ogleda na različitim tipovima zemljišta (humofluvisol. Pored svih ovih prednosti koja su značajna za oplemenjivanje. naučni savetnik. Dobijeni rezultati upućuju na to da je moguće stvoriti hibride sa poželjnom građom vegetativnih organa. 5 (2006) STR. 55. Najveći broj programa oplemenjivanja topola usmeren je u cilju što većeg iskorišćenja njihovog genetskog potencijala i adaptivnih vrednosti. U ekonomskom smislu su posebno značajne topole iz sekcije Aigeiros koje u Jugoslaviji zauzimaju male površine ali zato imaju veliki udeo u sečivoj masi i finansijskim efektima. mr Andrej Pilipović. 1984). Ključne reči: topole. kako uz reke tako i u pojasu brdskih šuma. odnosno prostih i složenih hibrida. ilovasta i fluvisol f. Dr Bojana Klašnja. ZORAN GALIĆ. U tom smislu teži se stvaranju sorti (klonova) koje karakteriše velika bujnost (brzina) rasta i otpornost prema štetočinama i oboljenjima lista. varijabilnost. ANDREJ PILIPOVIĆ. 13–21. Od anatomskih svojstava je istraživana debljina asimilacionih tkiva na poprečnom reseku (palisadno i sunđerasto). fluvisol f. naučni saradnik. BOJANA KLAŠNJA. disanje i lisna površina. istraživač saradnik. omogućili su stvaranje velikog broja podvrsta. Dr Zoran Galić. a od fizioloških karaktera neto fotosinteza. topole se odlikuju velikom brzinom rasta. naučni savetnik. i čitavog niza prelaznih formi. peskovita).

svojstvima. Skraćenje perioda za selekciju pored uštede u vremenu smanjuje i materijalne troškove koji su potrebni za istraživanja (Ceulemans i sar., 1987). Dosadašnja istraživanja na topolama su uglavnom bila usmerena na istraživanja kvantitativnih svojstava odnosno genetičkih i fenotipskih korelacija (Wilcox i Farmer 1967, Nelson i Tauer 1987, Pichot i du Cros 1989), s ciljem da se poveća efikasnost selekcije. Istraživanja ove vrste usložnjava naročito to što se bujnost rasta prati preko pokazatelja rasta (prečnik, visina stabala i biomasa), koji su kao i najveći broj ostalih kvantitativnih svojstava pod kontrolom više gena. Iz tih razloga se istražuju brojna anatomska svojstva kao i fiziološki i biohemijski procesi koji su povezani sa rastom, kako bi se preko njih mogao proceniti potencijal genotipa. U cilju stvaranja osnovnih preduslova da se postupak stvaranja brzorastućih sorti ubrza, odnosno selekcija vrši što ranije, kao i da se pristupi stvaranju ideotipa u Institutu je osmišljen program dugoročnih istraživanja anatomskih svojstava i fizioloških procesa odnosno strukturno funcionalnih veza. U radu su prikazani rezultati istraživanja anatomske građe liske na poprečnom preseku (debljina palisadnog i sunđerastog tkiva), fizioloških karaktera (neto fotosinteze, disanja i lisna površina) i biomase 8 klonova topola iz sekcije Aigeiros. MATERIJAL I METOD RADA Istraživanja su obavljena na uzorcima iz tri poljska višeklonalna ogleda klonova crnih topola (sekcija Aigeiros Duby) u rasadniku Instituta za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu. Za osnivanje ogleda su korišćeni klonovi za koje je poznato da se karakterišu brzim rastom tokom celog proizvodnog ciklusa. Četiri klona su taksonomski pripadala evroameričkoj (Populus × euramericana) i američkoj crnoj topoli (Populus deltoides). Prvi ogled je osnovan na zemljištu tipa humofluvisol, drugi na tipu fluvisol forma ilovasta, a treći na tipu zemljišta fluvisol forma peskovita (prema klasifikaciji Škorić i sar., 1985). Istraživanja su obavljena tokom vegetacionog perioda iste godine. Anatomska građa lista na poprečnom preseku istraživana je na privremenim preparatima koji su napravljeni na mikrotomu na zamrzavanje od uzoraka potpuno formiranih i svetlosti izloženih listova. Na preparatima su pod mikroskopom je izmerena debljina palisadnog i sunđerastog tkiva. Neto fotosinteza i disanje su određeni polarografski, korišćenjem Clark-ovog tipa elektrode. Proces fotosinteze odvijao se uz potpunu zasićenost belom svetlošću koja je obezbeđena korišćenjem kvarc-jodne lampe. Veličina lisne površine je određena na kraju vegetacionog perioda aparatom LI 3000 (Leaf portable areameter). U tabelama su prikazane srednje vrednosti ( X ), analiza varijanse, LSD test, naslednost u širem smislu kao i genetička i fenotipska korelacija između istraživanih karaktera. REZULTATI I DISKUSIJA Na poprečnom preseku liske su konstatovana sledeća tkiva: epidermalno na licu liske, palisadno, sunđerasto, hipodermalno i epidermalno tkiva na naličju liske. Najveću debljinu palisadnog tkiva u sva tri ogleda je imao klon PE 19/66 (P. deltoides), a 14

najmanju klon Ostia (P. × euramericana) u sva tri lokaliteta (tab. 1). Debljina palisadnog tkiva se različito menjala kod istraživanih klonova po ogledima tako da je interakcija klon × lokalitet bila statistički visoko signifikantna. Klonovi i lokaliteti su se u pogledu ovog parametra statististički visoko značajno razlikovali. Prikazani rezultati istraživanja debljine sunđerastog tkiva pokazuju da su najveću debljinu ovog tkiva imali klonovi Ostia u prvom i PE 19/66 na drugom i trećem lokalitetu (tab. 1). Najmanju debljinu ovog tkiva su imali klonovi I-214 (u prvom), kultivar robusta (na drugom i trećem lokalitetu). Debljina ovog tkiva se menjala u zavisnosti od lokaliteta odnosno sa promenom tipa zemljišta, što potvrđuje i statistički visoko značajna interakcija klon × lokalitet. Najveću neto fotosintezu na prvom i drugom lokalitetu je imao klon M1 (22.95 i 21.70 μmol m-1s-1, a u trećem klon I-214 (17.46 μmol m-1s-1) (tab. 2). Neto fotosinteza kod najvećeg broja klonova uglavnom bila najveća u prvom, a manja na drugom i trećem lokalitetu. Analizom varijanse je konstatovano da su razlike između klonova, a i lokaliteta bile statistički visoko značajne. Klonovi su različito reagovali na promenu tipa zemljišta što potvrđuje i statistički visoko značajna interakcija klon × lokalitet. Veličina lisne površine se razlikovala po klonovima po lokalitetima. Najveći broj klonova je imao najveću lisnu površinu u prvom ogledu. Najveću lisnu površinu su imali klonovi američke crne topole i to PE 19/66 u prvom i trećem, a B-17 u drugom lokalitetu. Najmanju lisnu površinu su imao klon Ostia na sva tri lokaliteta. Analizom varijanse je utvrđeno da su razlike između klonova i lokaliteta kao i interakcija bile statistički visoko značajne. Najveću ukupnu biomasu su imale ožiljenice klonova PE 19/66 u prvom i trećem i B-17 u drugom lokalitetu, a najmanju klon Ostia na sva tri lokaliteta (tab. 3). Koeficijenti korelacije između istraživanih karaktera su prikazani u tabeli 4. Jaka genetička korelacija je konstatovana između lisne površine i biomase. Debljina palisadnog tkiva je bila u visokoj korelaciji sa lisnom površinom i biomasom. Debljina sunđerastog tkiva je bila u visokoj fenotipskoj korelaciji sa neto fotosintezom i biomasom. Od fizioloških parametara neto fotosinteza i lisna površina su bile u jakoj genetičkoj korelaciji sa biomasom.

15

16
Klon I lok. 162.66 154.09 17.98 169.92 210.79 185.38 161.56 158.68 FKlon = 1090.14*** FLokalitett = 96.90*** FKlon × Lokalitett = 105.41*** 156.63 160.27 158.53 e 166.14 167.34 165.07 d 31.24 24.96 188.55 170.90 190.08 a 30.74 195.76 185.72 188.95 a 31.78 168.05 169.86 169.27 c 21.57 21.30 39.01 24.65 30.77 27.37 177.05 176.82 177.28 b 26.38 26.27 148.54 152.09 151.57 f 36.90 34.34 160.08 156.49 159.74 e 20.60 25.06 31.06 23.78 27.72 22.85 42.52 25.73 30.94 38.10 II lok. III lok. Prosek LSD 0.05 I lok. II lok. III lok. I-214 Ostia M-1 Robusta PE 19/66 B-17 54/76-28 S6-7 Debljina palisadnog tkiva (µm)

Tabela 1: Debljina palisadnog i sunđerastog tkiva Table 1: Thickness of pallisade and spongy mesophyll tissue Debljina sundjerastog tkiva (µm) Prosek 25.57 31.67 26.79 21.91 37.77 27.04 30.98 31.14 FKlon = 396.54*** FLokalitett = 51.47*** FKlon × Lokalitett = 117.54*** LSD 0.05 d b c e a c b b

Tabela 2: Neto fotosinteza.73 0.95 FKlon = 695.02 19.08 0.70 17.49 1. II lok.72 c 1.86 17.99 17. III lok.98*** FKlon × Lokalitett = 5.46 18.72 22.21 14.61 19.91 15.46 0.56 22.53 11.60 0.96 FKlon = 17.52 1.47 13. III lok.39*** 16.23 15.05 c f e e a b c d 17 .02 ab 1.30 c 1.97 0.39 1.06 20. Prosekk LSD 0.59 1.62 c 0.88 18.05 I lok.36 0.95 18.43*** FKlon × Lokalitett = 13.91 1.94 15.62 0.52 1.72 15.46*** LSD 0.77 17.88 b 13.89 1.86*** FLokalitett = 11.95 21.39 b 1.24 b 1.77 15.37 0.35 14.00*** FLokalitett = 876.32 0.91 15. I-214 Ostia M-1 Robusta PE 19/66 B-17 54/76-28 S6-7 Neto fotosinteze (µmol m-2s-1) Lisna površina (m2) Prosekk 1.13 0.83 13.65 1. 19.65 13.67 1.75 II lok.14 14.73 16.50 1.88 0.51 18.04 20.57 a 1.39 0. lisna površina Table 2: Net photosynthesis and leaf area Klon I lok.05 0.74 1.

50 157.50 249.66 156.17*** FLokalitett = 1788.52 173.00 221.50 268.25 144.13 95.67 102.00 73.50 167.05 102.26 160.43 126.25 124.50 188.46 126. Prosek I-214 Ostia M-1 Robusta PE 19/66 B-17 54/76-28 S6-7 Suva biomasa (g) Tabela 3: Suva biomasa Table 3: Oven dry biomass LSD 0.50 179.50 176.05 f g f ee a b c d .00 301.15*** 195.00 204.18 Klon I lok. 178.31*** FKlon × Lokalitett = 50.77 227.52 129.25 167.50 83.59 II lok.25 133.50 234.25 FKlon = 1273.75 111.52 138.01 223. III lok.

bržeg zatvaranja stoma u usled suše.1989). koji su najčešći u rasadničkoj proizvodnji topola dobijene su informacije i o adaptivnoj vrednosti istraživanih klonova. Interklonalne razlike u intenzitetu fotosinteze i disanja kao i veličini lisne površine ispoljene su i u zavisnosti od lokaliteta u kojem su sadnice rasle. × euramericana) i PE 19/66 (P.64** NS 0.77* NS NS NS NS NS Biomass 0. Kod najvećeg broja istraživanih parametara konstatovana je statistički visoko značajna interakcija klon × ogled koja govori o različitom reagovanju klonova na sredinu. To potvrđuju i rezultati dosadašnjih istraživanja na topolama gde je konstatovan heterozis kod hibridnih genotipova u pogledu formiranja veće lisne površine. prvenstveno njihovo učešće u debljini liske dosadašnja istraživanjima je utvrđeno da su u korelaciji sa proizvedenom biomasom (Orlović. Barigah i sar. odnosno statistički signifikantne razlike između klonova i nesignifikantne između ponavljanja. može se objasniti efektom vegetativnog heterozisa. Rezultati proučavanja anatomske građe i fizioloških procesa istraživanih klonova topola ukazali su na veliki interklonalni varijabilitet većine elemenata i procesa u okviru proučavanih vrsta. Najveću lisnu površinu su imali visokoproizvodni klonovi američke crne topole (PE 19/66 ) kao i klonovi M1 i I-214 (evroamerička topola).53* NS NS 0. S obzirom na to da su se ogledi nalazili na tri tipa zemljišta. Ta pojava je već i ranije konstatovana na drugim klonovima ovih vrsta (Orlović.Populus deltoides) kao i neki klonovi evroameričke topole Populus × euramericana (I-214 i M1) i to u prvom ogledu na tipu zemljišta humofluvisol koje je najbogatije humusom. Pored toga rang klonova u tri ogleda nije bio isti tako da se može konstatovati da je postojala interakcija klon × lokalitet u svim istraživanim karakterima. veći i od odgovarajućih veličina kod klonova američke crne topole. ukazuju na to da je većina proučavanih svojstava uslovljena genetskim faktorima. Ta dva tkiva čine unutrašnju fotosintetičku površinu koja zajedno sa lisnom površinom čini ukupnu fotosintetičku površinu. deltoides) Visok intenzitet fotosinteze klonova eurameričke topole (M1 i I214). 19 .79* NS 0.81* NS 0. 1996. Najveću debljinu palisadnog tkiva je imao klon PE 19/66 (američka crna topola . Za ova tkiva.85*** NS Najvažnija tkiva sa proizvodnog aspekta su palisadno i sunđerasto tkivo. odnosno tip zemljišta. 1994).Tabela 4: Genetičke i fenotipske korelacije (rg and rp) Table 4: Genotype and phenotype correlation (rg and rp) rg rp Pallisade layer Spongy mesophyll Net photosynthesis Leaf area Spongy mesophyll NS NS Net photosynthesis 0.94*** Leaf area 0. Rezultati analize varijanse. Najveći intenzitet fotosinteze je imao klon M1 (P. 1996).. većeg broja epidermalnih ćelija (Hinckley i sar.. koji uslovljavaju vrlo izražene specifičnosti pojedinih klonova.

(1989) Nelson. G.. B. C. IMPENS. The Netherlands. C.I. P. N. CEULEMANS. SCARASCIA-MUGNOZZA. P. TESSIER DU CROS. HEILMAN. Debljina i učešće tkiva. IMPENS.: Varijabilnost broja i veličine stoma nekih klonova topola iz sekcije Aigeiros Duby.R. p. For .G.: Physiological.: Photosynthesis. J. STETTLER. Canadian Journal of Botany 66: 1404-1414. Plant Breeding Reviews 12:163-193..199 . Tauer. R. (1989) 20 . E. ISEBRANDS. H..F.A.: Estimation of genetic parameters in eastren cottonwood (Populus delotides Bartr..S. WIARD..M.G.I. Dissertation. ORMORD D. (1994) HINCKLEY. morphological and anatomical components of hybrid vigor in Populus. Ann Sci.M. R. SPB Academic Publishing bv.: The ideotype concept and the genetic improvement of tree crops.P.. ĐOKOVIĆ.: Variations in photosynthetic. pp. Hinckley..D. C. DUNLAP.. anatomical and enzymatic leaf traits and correlations njith gronjth in recently selected Populus hybrids.. B. LITERATURA BARIGAH. (1994) ORLOVIĆ. nigra. SMIT. (1984) CEULEMANS. D. Šumarstvo 1-2: 35-39. R.: Broj. M. veličina stoma i intenzitet transpiracije nekih klonova topola iz sekcije Aigeiros (Duby). SCHULTE.. The Hague. I. Kreeb. A. Rezultati istraživanja su praktično ukazali da se debljina palisadnog tkiva..M. and P... S. P. Annales des Sciences Forestieres 51: 613-625. J. R. (1987) ORLOVIĆ. SAUGIER. CEULEMANS. (1994) CAIN. (1988) DICKMANN.. Canadian Journal of Forest Research 17: 273-283. × euramericana. M.ZAKLJUČAK Na osnovu rezultata istraživanja varijabiliteta anatomskih i fizioloških parametara ožiljenica osam klonova crnih topola može se zaključiti da u pogledu istraživanih parametara postoji veoma izražen interklonalni varijabilitet.. 5-6:216-221. (1987) CEULEMANS. R. J. H..A. B. In STRUCTURAL AND FUNCTIONAL RESPONSES TO ENVIRINMENTAL STRESSES. Consequence for the breeding strategy. J.J. STEENACKERS. Silvae Genetica 36.217. from Southern Great Plains. FLORE.. (1996) PICHOT.: Stomatal conductance and stomatal behavior in Populus Klon and hybrids.: Proučavanje varijabiliteta svojstava crnih topola značajnih za unapređenje selekcije na bujnost. E...E. kao i intenzitet fizioloških procesa su se različito menjali kod klonova u zavisnosti od ogleda što je potvrdila i statistički visoko značajna interakcija klon × lokalitet.. GIUTTET. Radovi Instituta za topolarstvo 23: 45-52. 46:307-324.S. S. leaf area and productivity of 5 poplar Klon during their establishment year.121. Šumarski fakultet Beograd. T.M. Canadian Journal of Botany 62: 1-8.V. MOUSSEAU.). VAN VOLKENBURGH.: Hybrid vigor as indicated by early growth characteristics of Populus deltoides.: Genetic variation in juvenile characters of Populus delotides Bartr. Richter. IMLER. FIGLIOLA.. ed K. neto fotosinteza i lisna površina mogu koristiti u selekciji klonova topola na proizvodnju biomase.... (1991) ORLOVIĆ. GOLD.. T. R. T. P.

(1967) VARIABILITY AND ADAPTABILITY OF POPLAR CLONES SAŠA ORLOVIĆ. (1992) WILCOX. fluvisol f.R. J. BOJANA KLAŠNJA. loamy and fluvisol f.. L. Ford-Robertson. In Ecophysiology of short rotation forest crops. L.F. ANDREJ PILIPOVIĆ.. Anatomical parameters are the thickness of assimilation tissues (palisade and spongy) on the cross section.STETTLER. adaptability 21 . Most characteristics showed a statistically highly significant genotype × environment interaction. H.B. R. T. therefore genotype × environment interaction existes in all characteristics in the study. The results indicate that it could be possible to construct the hybrids with desirable structure of vegetative organs. R.D.. ZSUFFA. BRADSHAW. Key words: poplars.: The role og genetic improvement in short rotation forestry.: Variation and inheritance of juvenile characters of Eastern Cottonwood.. NENAD RADOSAVLJEVIĆ Summary This paper presents the results of the research of anatomical and physiological parameters of rooted cuttings of eight black poplar klons (4 Populus × euramericana and 4 Populus deltoides) in three field Lokalitetts on different soil types (humofluvisol.E. variability. Sennerby-Forsse. sandy).. ZORAN GALIĆ.. Elsevier Applied Sciences. Silvae Genetica 16: 162-165. Editors: Mitchell.B. with the level of physiological processes by which the effects of hybridization can be enhanced. J. London and New York. In addition. JR. FARMER. and physiological characters are net photosynthesis and leaf area.. Hinckley. i. klons rank at the three locations were not identical. J.e.

DUŠKO MARINKOVIĆ IZVOD: U radu su prikazani trogodišnji rezultati (2002-2004) primene «Plazme elektrona» (dezinfekcije semena elektronima). Frantz Götz: Schmidt-Seeger AG. Duško Marinković. asistent. NS Rana 5) dezinfikovano je primenom «brzih elektrona». RIES UVOD U poslednjih pedesetak godina sa posebnom pažnjom se ispituje uticaj EMP-a (Elektromagnetnog polja) ekstremno niskih frekvencija. Vasilevski 2003). Belingries. a neposredno pred setvu stimulisano je elektromagnetnim talasima niskih frekvencija (od 0 do 100 Hz). i «RIES» metode (Elektromagnetne stimulacije semena). Hans Jurgen Schaller. za dezinfekciju semena korišćen je i hemijski preparat. GORAN JAĆIMOVIĆ. elektroni. oblast primene najrazličitih vrsta i doza zračenja veoma raznovrsna (Matavulj i sar. Tretmani sa elektromagnetnom stimulacijom semena (RIES). ali je sa ekološkog stanovišta veoma opravdano. Lasta. Pored primene elektrona. tj. Danas je. prof. Obzirom da se radi o fizičkim dejstvima na biološke sisteme. Hemijsko tretiranje semena povećalo je prinos zrna pšenice za 110 kgha-1. JOVAN CRNOBARAC. 2002. 5 (2006) STR. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. 1 FRANTZ GÖTZ. koja se i najčešće nalaze u našem okruženju. u odnosu na varijante koje nisu bile tretirane ovim postupkom. 55. povećanje prinosa nije bilo statistički značajno. ing. 22–27. i dipl. proučavanje njihovih efekata na biljni i životinjski svet dobilo je na značaju tek razvojem metoda i izvora zračenja koje je čovek stvorio. 1998. koja su u novije vreme svrstana u posebnu naučnu oblast – biofiziku (Marinković i sar. dr Jovan Crnobarac. kao kontrolna varijanta za prethodne tretmane. Germany 22 .. Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Branko Marinković. dezinfekcija semena. Grigorev i sar. red. žive organizme. prof. Iako su odavno poznati prirodni izvori različitih vrsta zračenja.kao kontrolna varijanta za sve tretmane. 2003. Milošev i Pekarić-Nađ 1999). SCHALLER. EMP. a tretiranje semena elektronima – za 150 kgha-1 u odnosu na netretiranu varijantu. Tretman elektronima imao je prednost nad hemijskim tretiranjem semena. HANS J. povećali su prinos pšenice za značajnih 420 kgha-1. ove metode mogu se uvrstiti u domen biofizičkih delovanja.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Seme tri sorte pšenice (Renesansa. i setva semena bez ikakve dezinfekcije .. NOVI SAD »BRZI ELEKTRONI« U DEZINFEKCIJI SEMENA I ELEKTROMAGNETNO POLJE EKSTREMNO NISKIH FREKVENCIJA – UTICAJ NA PRINOS PŠENICE BRANKO MARINKOVIĆ. mr Goran Jaćimović. red. međutim. Ključne reči: pšenica.

+ RIES –Dezinfekcija semena elektronima + elektromagnetna stimulacija semena. Marinković i sar. 2002.tretiranje« (Röder i sar.-Dezinfekcija semena »brzim elektronima«. utvrđeno je da elektromagnetna obrada semena direktno utiče na aktiviranje enzimatskog kompleksa kod tretiranog semena. Ispitivanja su izvedena na zemljištu tipa černozem. elektronima (»e. 2003). godine (Poljoprivredni fakultet i Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo. 4. Lasta. U ogledu je ispitivan uticaj dezinfekcije semena hemijskim putem. danas je gotovo neizostavan postupak u biljnoj proizvodnji. primenom metode Rezonantno-Impulsne Elektromagnetne Stimulacije (RIES). 2. mogućnosti novih. boljeg kvaliteta. alternativnih tehnologija. H . 3. preostalo seme može se koristiti kao stočna hrana. međutim. ali istovremeno smo svedoci i njenih negativnih efekata. što utiče na povećanje prinosa i poboljšanje kvaliteta biljnih proizvoda. čime bi se njihovo štetno dejstvo moglo smanjiti na podnošljiv nivo. a ekološki ispravnija. Brojne su prednosti ovakvog načina zaštite semena: nije potrebno sredstvo za zaprašivanje. a varijante ogleda (B) bile su sledeće: 1. kombinovana sa elektromagnetnom stimulacijom semena.Seme dezinfikovano hemijskim preparatom. »bombardovanjem« semena niskoenergetskim elektronima mogu se veoma dobro suzbiti patogeni koji se nalaze na njegovoj površini ili u zoni semenjače i omotača ploda. Zaprašivanje semena gajenih biljaka pesticidima. Hemizacija poljoprivrede dovela je do njene intenzifikacije i povećanja proizvodnje hrane. te ekološkog proizvoda. Ovom metodom. Međutim. Ispitivane su tri sorte pšenice (Renesansa. U novije vreme. ukazuju da se proizvodnja hrane može održati na istom nivou. te na savlađivanje otpora pri transportu energije i materije u biljci. Novi Sad. u cilju dezinfekcije i dezinsekcije semena. »e.U ovom radu biće dat kratak pregled trogodišnjih rezultata istraživanja o dejstvu elektromagnetnog polja niskih frekvencija na prinos pšenice. Detaljnija istraživanja u ovoj oblasti datiraju još iz perioda posle drugog svetskog rata. Ø -Kontrola (seme bez dezinfekcije). Pred setvu seme je dezinfikovano »plazmom elektrona«. NS-Rana-5)-faktor A. ekonomski je jeftinija metoda. Za realizaciju 23 . u saradnji sa firmom „GAMA-Trade GMK” i naučnim institutima u Ruskoj federaciji). 5. a neposredno pre setve je na seme delovano elektromagnetnim poljem (učestalosti od 0 do 100 Hz).tretiranje«) i u kombinaciji sa Rezonantno-impulsnom elektromagnetnom stimulacijom (RIES). H+RIES -Hemijska dezinfekcija semena. međutim u Srbiji su započela 1995. isključuje se rezistentnost patogena. na strukturiranje molekula slobodne vode. e. Na taj način se ostvaruje ušteda u energiji i smanjuje intenzitet razlaganja stvorene organske materije. u 4 ponavljanja. ne postoji toksična prašina. Na osnovu ranijih istraživanja. poslednjih godina razvijen je ekološki povoljniji. e. Cilj ovih dveju metoda je dobijanje većeg prinosa. alternativan postupak hemijskom zaprašivanju. tzv. pa čak i značajno povećati i pri smanjenoj upotrebi hemijskih materija. MATERIJAL I METOD RADA Poljski ogled u trajanju od tri godine (2002-2004) je izveden na oglednom polju Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo na Rimskim Šančevima.

Od hemijskih preparata (kod varijante H) za dezinfekciju semena je korišćen preparat Dividend. Postavljanju ogleda prethodila su preliminarna laboratorijska ispitivanja u mikroogledima. ona je bila centar delovanja elektrona.40 1. ali razlika nije statistički značajna.43 37. godine Table 1: Mass of 1000 grain (g) .000 zrna u poređenju sa kontrolom.67 2. Energija elektrona je tako usmerena da prodire samo u definisani površinski sloj. predajni uređaj (antena) i računar kojim je vođeno delovanje. u cilju iznalaženja optimalne frekvencije. a sve agrotehničke mere izvedene su blagovremeno i istovremeno na svim ispitivanim varijantama.97 43. kreću se u slobodnu atmosferu u koju se kroz uzan procep propušta seme.+ RIES (veća za 2. prinos zrna) obrađeni su analizom varijanse faktorijalnog ogleda postavljenog po split-plot metodi.43 36.10 41. na svim tretmanima je (u proseku za sve tri sorte) postignuta veća masa 1000 zrna (tab.12 40. Dobijeni rezultati (masa 1000 zrna.36 g) je dobijena sa varijantama gde je primenjeno e24 .05 41.47 40.67 39. značajna razlika (+1.82 LSD 005 001 A 1. a najveće na varijanti e.00 1. u nekoliko serija. Elektroni izbačeni sa katode uređaja za dezinfekciju elektronima. Ø 40.70 Varijante sa hemijskim tretiranjem semena (H i H + RIES) u proseku su imale za 0.38 37.65 39.3 g) i na varijanti e.RIES metode korišćena je sledeća oprema: energetski izvor. Međutim. U radu su prikazani prosečni rezultati trogodišnjih ispitivanja.+ RIES. pri čemu ne može doći do oštećenja klice. Pošto se većina patogena semena pšenice nalazi u površinskom sloju ili na semenjači.33 A×B 2.70 43.8 g veću masu 1.72 39. 4.23 41. 1).15 g).07 1.94 40. Značajna razlika u odnosu na kontrolu dobijena je na varijanti H + RIES (masa 1000 zrna bila je veća za 1. Najmanje povećanje bilo je na varijanti samo sa hemijskim tretiranjem semena (H).96 40. Nakon tretiranja semena izvršena je setva u optimalnom agrotehničkom roku.89 42.Average (2002-2004. generator frekvencije.25 36. H H + RIES e40.03 41.54 B 1.67 39.32 41. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U poređenju sa kontrolnom varijantom.00 2.57 39. years) Sorta (A) Variety (A) Renesansa Lasta NS Rana 5 Prosek – Average Prosek – Average Average (2 and 4) Average (3 and 5) Varijante (B) – Variants (B) 3. e.+ RIES 42. 5.00 2.80 43.72 40. Tabela 1: Masa 1000 zrna (g) – prosek za 2002-2004.66 B×A 2.

5. Tretman elektronima imao je prednost nad hemijskim tretiranjem semena.46 5. Izlaganje semena dejstvu niskih frekvencija dovelo je do povećanja mase 1. Tretiranje samo hemijskim preparatom (H) u proseku je smanjilo prinos zrna za 140 kgha-1.21 0.i e. Hemijsko tretiranje semena (varijante 2.32 4.62 5.03 4.+ RIES) povećana je masa 1. a tretiranje semena elektronima – za 150 kgha-1 u odnosu na netretiranu varijantu.78 25 .99 5. Elektromagnetnom obradom semena (varijante H + RIES i e. H H + RIES e5.87 5.26 0.81 6.64 0.tretiranje semena (e.3) povećalo je prinos pšenice za 110 kg ha-1.73 g. i u oba slučaja razlika je statistički značajna. ali je sa ekološkog stanovišta veoma opravdano. 4.89 B×A 0.+ RIES).000 zrna za 0.20 B 0.000 zrna u odnosu na kontrolnu varijantu za 1. povećale su prinos pšenice za značajnih 420 kgha-1.04 5.56 g u odnosu na hemijsko tretiranje semena. e.58 5.38 A×B 0. years) Sorta (a) Variety (a) Renesansa Lasta NS Rana 5 Prosek-Average Prosek-Average Average (2 and 4) Average (3 and 5) Varijante (B) – Variants (B) 3. 2) dobijen je na varijanti H + RIES (5. Najveći prinos zrna pšenice (tab.80 1.53 4.46 2.56 5. Tabela 2: Prinos zrna pšenice (t ha-1) – prosek za 2002-2004. godine Table 2: Wheat Yield (t ha-1) – Average (2002-2004.+ RIES (povećanje u odnosu na kontrolu od 320 kgha-1).44 5.81 5.67 0.81 tha-1) i bio je veći u odnosu na kontrolu za 350 kgha-1.34 4. dok je prinos na varijanti sa obradom semena elektronima bio na nivou kontrolne varijante. Varijante sa elektromagnetnom stimulacijom semena (RIES). Ø 5. a u odnosu na varijante bez RIESa za 1. Tretiranje elektronima u proseku je povećalo masu 1.46 5. U odnosu na kontrolnu varijantu.000 zrna.37 6.32 5. povećanje prinosa postignuto primenom RIES metode iznosilo je 340 kgha-1.57 5. povećanje prinosa nije bilo statistički značajno (+40 kgha-1). U oba slučaja ove razlike bile su statistički značajne.38 A LSD 005 001 0.83 6.61 5.+ RIES 5. u odnosu na varijante koje nisu bile tretirane ovim postupkom (varijante H i e-). Za ovom varijantom ne zaostaje ni varijanta e.3 g.41 6.62 5. i bilo je takođe statistički značajno.37 6.

VIITH Edition..: Die biophysik in der Wachstumsfunktion von jungen Maispflanzen. (2003). LAŽETIĆ. M. Bologna. Timisoaras Academic days.: Elektroni u službi dezinfekcije semena.+ RIES (veća za 2. ČAŠČINA. 55.. u odnosu na varijante koje nisu bile tretirane ovim postupkom (H i e-). MARINKOVIĆ. Italy. G... O. Jahrg. SCHALLER. VASILEVSKI. (1998): Енергоинформационнаја концепција в растениводстве. PETROVIĆ. G. H.. (2003).. 6. 45-52. 321-321. Special Issue.. Varijante sa elektromagnetnom stimulacijom semena (RIES)... ali je sa ekološkog stanovišta veoma opravdano. XXXI. PANTEL. MATAVULJ.ZAKLJUČCI Značajna razlika u masi 1000 zrna u odnosu na kontrolu postignuta je na varijanti H + RIES (masa 1000 zrna bila je veća za 1. povećale su prinos pšenice za značajnih 420 kgha-1. Elektromagnetnom obradom semena povećana je masa 1000 zrna u odnosu na kontrolnu varijantu za 1.. 513-515. B. MARINKOVIĆ. LITERATURA GRIGOREV. MALEŠEVIĆ. 684-692. Biljni lekar.15 g). KEČO. S. i bilo je takođe statistički značajno. (1998). J. CRNOBARAC. GÖTZ. ELELJANOVA.81 tha-1) i bio je veći u odnosu na kontrolu za 350 kgha-1.73 g.. JANKOVIĆ SNEŽANA. MARINKOVIĆ. F. a tretiranje semena elektronima – za 150 kgha-1 u odnosu na netretiranu varijantu. F. J. MARINKOVIĆ. GÖTZ. RÖDER.. BOŠNJAKOVIĆ. A. Tretiranje elektronima u proseku je povećalo masu 1000 zrna za 0. UŠĆEBRKA.. CRNOBARAC.. 19-25. povećanje prinosa postignuto primenom RIES metode iznosilo je 340 kgha-1. 179-186. (2002). 184-186. MILOŠEV D. K. (1999). B. Najveći prinos zrna pšenice dobijen je na varijanti H + RIES (5. MARINKOVIĆ. Сборник научних трудов (четвертиј). U odnosu na kontrolnu varijantu.. (2002). J. Bulg. Electricity and magnetism in biology and medicine. PETROVIĆ. povećanje prinosa nije bilo statistički značajno. F.. Hemijsko tretiranje semena (varijante H i H + RIES) povećalo je prinos pšenice za 110 kgha-1. a u odnosu na varijante bez RIES-a za 1. XXXIII.: Perspectives of the Aplication of Biophysical Methods in Sustainable Agriculture. »Biofizika u poljoprivrednoj proizvodnji« (monografija). GRUJIĆ..3 g. N.. M. UND JAĆIMOVIĆ. S. »Biofizika u poljoprivrednoj proizvodnji« (monografija). T. MARINKOVIĆ JELENA.: Nisko frekventna elektromagnetna polja i biološki sistemi. (2003). Heft 6. B.. MILOŠEVIĆ NADA.. H. Plant Physiol. J. GOVEDARICA... R.. Tretman elektronima imao je malu prednost nad hemijskim tretiranjem semena. B.3 g) i na varijanti e.. 26 . H. A. GRUJIĆ. SCHALLER. V. J. M. G. RÖDER. N. NEDA PEKARIĆ-NAĐ: Influence of the pulsating electromagnetic field (PEMF) on spring barley. J.: Contribution of electromagnetic treatment of seed to increased wheat yield. O.. 31-43. M. V. GÖTZ.: Electron treatmant at the setvice of Agriculture.56 g u odnosu na hemijsko tretiranje semena. Gesunde Pflanzen. B. E.. SCHALLER. M. O.. (2001).

GORAN JAĆIMOVIĆ. For seed disinfection was used chemical treatment as well. in relation to control. HANS J. DUŠKO MARINKOVIĆ Summary In this paper are shown three years results (2002-2004) of applying plasma electrons (disinfection of seed by electrons). Three cultivars of wheat were used in this trial: Renesansa. and RIES method (electromagnetic seed stimulation). FRANTZ GÖTZ. as control variant. RIES 27 . Key words: wheat. In relation to control variant. Lasta. NS Rana 5. Treatments with electromagnetic stimulation of seed (RIES) increased wheat yield. EMF. but from ecological point of view it was justifiably.“FAST ELECRONS” IN SEED DISINFECTION AND EXTREMLY LOW ELECTROMAGNETIC FIELD AND THEIR INFLUENCE ON WHEAT YIELD BRANKO MARINKOVIĆ. and electron treatment for 150 kgha-1. for 340 kgha-1. Control variant for all treatments was seed without any disinfection. Yield increasing was not statistically significant. seed disinfection. JOVAN CRNOBARAC. SCHALLER. chemical treatment increased wheat yield for 110 kg ha-1. Seed was treated with “fast electrons” and just before sowing stimulated by ultra low frequency electromagnetic field (from 0 to 100 Hz).

tradiciji. NOVI SAD TRANZICIJA. (agro)privreda. POJMOVNO RAZGRANIČENJE I RADNA HIPOTEZA Tranzicija je proces prelaska sa do(sadašnjeg) modela (agro)privrede na nov. 55. politike i ekonomije kolektivizma. veštački ga održavaju. U njihovom „sudaru“ javljaju se otpori promenama. redovni profesor. Taj i takav duh posledica je i razočaranosti većine građana u tzv. Postoji stari i novi sistem vrednosti. promene u realnoj (materijalnoj) sferi i promene u „glavama“. Iluzije i zablude „pothranjuju“ stari sistem vrednosti. ponašanja. koji će učiniti privredu uspešnijom. Sistem vrednosti pre tranzicije građen je dugo vremena i pod uticajem tadašnje ideologije. posebno u ekonomiji. 28–35. sistem vrednosti.“ Prethodno saopštenje/Previous announcement * Dr Radovan Pejanović. Departman za ekonomku poljoprivrede i sociologiju sela. Vrednosni sistem je skup shvatanja. Ključne reči: tranzicija. a subjekte konkurentnijim. niti neku veću ulogu u našem društvu. Novi Sad. što će rezultirati u bržoj i efikasnijoj tranziciji.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Vrednosni sistem ima duboke korene u nacionalnoj kulturi. tržišni koncept privređivanja. 5 (2006) STR. 28 . Nužan je i novi sistem vrednosti. Tranzicija podrazumeva promene na svim nivoima i u svim oblastima. socijalizma i samoupravljanja. uz pogrešno verovanje da su „promene prolazne“ i da će sve „opet biti po starom. Otpori promenama kod nas su mnogobrojni i svoje uzroke imaju u istoriji. koji su ozbiljna „kočnica“ tranzicionim reformama. „mentalnom sklopu“. Reč je o promeni paradigme (ili pravila igre) i promeni načina igre (strategije). poljoprivredni fakultet. nacionalna kultura. verovanja. To rađa „antiekonomski duh“ i ukorenjen stari sistem vrednosti. Posebno zabrinjavaju otpori preduzetništvu i agrobiznisu. koja je praćena nepravdom. po ugledu na razvijene zemlje. društvene svojine. kao i promeni vrednosnog sistema. SISTEM VREDNOSTI I OTPORI PROMENAMA RADOVAN PEJANOVIĆ* IZVOD: Autor razmatra sistem vrednosti kao uzročnik sporosti tranzicionih reformi kod nas. ideologiji socijalizma i religiji. kulturi. tj. mišljenja. rezonovanja – o nekoj pojavi. otpori promenama. korupcijom i socijalnom bedom. pogleda. moderan. nemaju odgovarajuće mesto. prvu generaciju tranzicionih reformi. koji zajedno sa inovacijama.

kaže da posluje po sistemu mekih budžetskih ograničenja. Preduzeće je naviklo na paternalizam države. Udruženi u svom dejstvu. Nezaposleni i oni koji ostaju bez posla. i nacionalne kulture (“socijalnog genotipa”). sa efikasnom tržišnom privredom. monopol. pri čemu se kroz „makaze cena“ i drugim instrumentima vrši permanentno prelivanje vrednosti iz poljoprivrede. bogato društvo – bogat pojedinac (a ne obrnuto). carinska oslobađanja i druge olakšice. državne dotacije i najrazličitije subvencije. izbegavanje rizika. Državni paternalizam je naročito u porastu. nego u preduzetničkoj aktivnosti. čuveni mađarski ekonomist („Deficit“. s jedne strane. čime se uspostavlja paternalistički odnos države prema privredi i gubi objektivni (tržišni) kriterijum razlikovanja uspešnih od neuspešnih preduzeća. poslovanje sa gubitkom. dotacije. Za takvo preduzeće Janoš Kornai. svoj spas radije vide u državnoj zaštiti. 1980). Paternalistički sindrom se ogleda u supermatiji države (kolektiva) nad individuom. U prvom slučaju imamo. Njih pothranjuje i pogrešno poimanje vrednosti i institucija tržišne privrede. O ovom u prvom govori naredni grafikon. društveno iznad privatnog. plan ispred tržišta. kolektivno ispred individualnog. paternalizam države. Negativne stope privrednog rasta. 29 . otpor privatnom preduzetništvu. zato. pri čemu je svoj opstanak vezalo za državne subvencije. predstavljaju ozbiljnu kočnicu i „remetilački faktor“ njihove transformacije u demokratsko društvo. kao i rapidan pad dohotka per capita. tranzicionog šoka. kao i “divlje privatizacije”. jer krupna preduzeća svoj opstanak vide u državnim subvencijama i sanacijama uz pomoć države pre nego u sopstvenim merama na programskoj. itd. Oni su posledica tranzicione recesije i tzv. samoupravljanje.SISTEM VREDNOSTI PRE TRANZICIJE Predtranzicioni period karakteriše sledeći vrednosni sistem: kvantitet ispred kvaliteta. koje se poslednjih decenija beleže. komparativna prednost ispred konkurentske prednosti. organizacionoj. Sve to govori da se egalitaristički i paternalistički sindrom ne prevladavaju već pothranjuju. socijalno pre ekonomskog. koja posluju u sistemu tvrdih budžetskih ograničenja. preduzeća. egalitaristički i paternalistički sindrom u našem društvu. kako bi se obezbedio ili „socijalni mir“ ili razvoj i spašavanje industrije i drugih delatnosti društva. zaposlenost po svaku cenu. dodatno podstiču i egalitarizam i paternalizam. svojinskoj i upravljačkoj transformaciji. pri čemu se pojedinac navikao na „brigu“ države. s druge strane. uravnilovka u raspodeli. reprogramiranje i otpis dugova. porodice oko njegovog uspeha i neuspeha. Kada je poljoprivreda u pitanju egalitarizam se kod nas manifestuje u primarnoj i sekundarnoj raspodeli nacionalnog dohotka. za razliku od preduzeća u tržišnim privredama. OTPORI PROMENAMA Otpori promenama su fenomen svoje vrste na našim prostorima.

nemaju odgovarajuće mesto. zatim relativno mala skupina srednjih slojeva. Sve je to dovelo do masovno rasprostranjene zebnje uslovljene egzistncijalnom neizvesnošću. Kriva tranzicije (otpori promenama) REAKCIJA NA PROMENU PROMENA PRIHVAĆENA Posebno zabrinjavaju otpori preduzetništvu i agrobizinisu. NUŽNOST NOVOG SISTEMA VREDNOSTI Negativno iskusto bivših socijalističkih zemalja. podelila društvo na dobitnike i gubitnike (drastično socijalno raslojavanje). potom dominantna skupina osiromašenih. koje su imale i imaju probleme sa prvom imaju probleme i sa sprovođenjem druge generacije reformi. Do (sadašnja) tranzicija je. kulturi. pored navedenog. naime. kao i iskustvo teorije i prakse razvijenih zemalja. izbeglica i socijalno ubogih – kako kaže sociolog Zoran Vidojević). niti neku veću ulogu u društvu. institucija za efikasno funkcionisanje tržišta. umesto aktivizma (rad.Grafikon 1. Taj i takav duh posledica je i razočaranosti većine građana u tzv.1 koja je praćena nepravdom. Otpori preduzetništvu kod nas su mnogobrojni i svoje uzroke imaju u istoriji. Formirala se imovinska oligarhija od nekih 300 najbogatijih. prvu generaciju tranzicionih reformi. One zemlje. 30 . koja se dovodi u vezu sa “pogubnim” posledicama tranzicije. zarada i štednja). Svojim moćnim 1 Prva generacija reformi je obezbedila makroekonomsku stabilnost. Kod nas je na delu kontenplacija (prepustiti se svojoj sudbini i siromaštvu). ideologiji socijalizma i religiji. ubedljivo nam pokazuju da je tržište najbolji regulator ekonomskih odnosa i nepristrasni “arbitar” među ekonomskim subjekatima. To su. To rađa “antiekonomski duh” i ukorenjen stari sistem vrednosti. kao Srbija. unutrašnju (cenovnu) i spoljnoekonomsku liberalizaciju i privatizaciju. tradiciji. pre svega. glavni razlozi sporosti “tranzicije u glavama” i otpori promenama. korupcijom i socijalnom bedom. koji zajedno sa inovacijama. pravosuđa i državne administracije. Druga generacija obuhvata izgradnju. i na kraju “marginalna” grupa (sastavljena od prognanih.

U protivnom – i dalje ćemo robovati zabludama. jeftini proizvodi • Okrenutost prirodnim resursima Novi način razmišljanja • Decentralizovan. glomazan. podstiče. složen organizacioni oblik • Svrha organizacije je alociranje resursa • Obavezna komorska organizacija • Makroekonomija (država) upravlja donošenjem odluka • Vlada je glavni strateg. na kome se nalazi naše društvo. Država je ta koja usmerava. stvara ambijent donosi i prati „pravila igre”. pokretač • Paternalistički odnos države • Komparativna prednost • Konkurencija ograničava stvaranje bogatstva • Takmiče se države • Masovni proizvodi. Upravo to saznanje. Država donosi „pravila igre”. klastere • Mikroekonomija i poslovna strategija upravljaju donošenjem odluka. fleksibilna struktura.mehanizmom “nagrada-kazna”. Stari i novi način razmišljanja – različite paradigme Kategorija paradigme Oblici i odnosi Stari način razmišljanja • Centralizovan. privreda i poljoprivreda. Šema 1. kao i “zlatnom polugom” konkurencije ono je “točak” ekonomskog progresa. kako bi se izgradio drugačiji sistem razmišljanja i delovanja od (do)sadašnjeg. Nužno je prevladati stari sistem vrednosti i usvojiti novi. udruženja. • Partnerski odnos sa državom • Konkurentska prednost • Konkurencija pomaže stvaranje bogatstva • Takmiče se firme • Kvalitet i bezbednost proizvoda • Okrenutost potrošačima Akciona orijentacija (uloga države) Organizacioni oblik Stvaranje bogatstva Šta su prednosti? 31 . taj i takav sistem vrednosti treba da nam bude „ideja vodilja”. iluzijama i „tapkati” u mestu. na teškom i mukotrpnom putu tranzicije. ili pak nazadovati. transparentost • Posvećenost sticanju znanja • Interesno organizovanje u asocijacije.

Prema novoj paradigmi produktivnosti nema dobrih i loših grana privrede. koje polaze od izgradnje mehanizma motivacije ekonomskih subjekata. Ona treba da pruži odgovor na pitanje kako da se agrarni sektor EU učini konkurentnijim na svetskom tržištu. istovremeno. 32 . efikasnoj tržišnoj privredi. Država time napušta princip regulisanja tržišta i reafirmiše ideju tržišne konkurencije.Međuljudski odnosi na nivou firme Društveni kapital Znanje • Hijerarhijska organizacija • Uspeh je pojedinačan • Paternalizam • Centralizovana moć i vlast • Sigurnost radnog mesta • Linearno razmišljanje • Opšte obrazovanje • Tehnička podela • Redistribucija bogatstva • Zakoni su ograničeni • Neformalini proizvođači su marginalizovani • • • • Meritokratija Timski rad Međuzavisnost Okrenutost poverenju • Nesigurnost radnog mesta • Sistemsko razmišljanje • Specijalizovano obrazovanje • Interdisciplinarni pristup • Stvaranje bogatstva inovacijcama • Zakoni omogućavaju investicije i inovaciije • Neformalni proizvođači se sve više integrišu Pravda i socijalna jednakost Novi pristup nas. Suština tog modela je da država dobija ulogu partnera privrednim subjekatima na tržištu. Usvajanje evropskih i svetskih kriterijuma poslovanja najbolji je put konkurentnosti osposobljavanja subjekata privređivanja u (agro)privredi. na potpuno novim osnovama. koja funkcioniše po svetski poznatim standardima. Sada firme u svakoj grani mogu postati produktivnije putem primene savršenijih strategija i ulaganja u moderne tehnologije. godine ide upravo tim putem. približava modelu kooperativne države u (poljo)privredi EU. Reforma zajedničke agrarne politike EU (CAP-a) iz 2003. Pristupanje Srbije Svetskoj trgovinskoj organizaciji (WTO) i pridruživanje EU vode nas ka pravno uređenoj državi.

Promene sistema vrednosti. bude poučen Izvor: London Business Scool. jačaju privredne subjekte i čine ih konkurentnijim i sposobnijim u nemilosrdnoj utakmici na domaćem i svetskom tržištu.Šema 2. na mikro nivou. 33 . Nove globalne poslovne sposobnosti na mikro nivou ZNANJE Globalna makroekonomija Globalne finansije Globalna strategija Organizacijska struktura i dinamike Konkrentna mikroekonomija Nauka odluke Globalni marketing i brend menadžment Prodaja i menadžment računa (klijenata) Menadžment tehnologije Računovodstvo Menadžment ljudskim resursima Korporativno upravljanje VEŠTINE Menadment različitih kultura Snalaženje sa nejasnoćama. 2006. nesigurnostima i paradoksima Donošenje odluka Odgovornost Menadžment performanse Menadžment projekta Mogućnost da komplesno napravi jednostavnim Prezentacione veštine Slušanje i opservacija Stvaranje mreže i kolaboracija Izgradnja timova i timski rad Procena talenata Interpersonalne veštine /davanje povratne informacije OSOBINE Nepopustljiv integritet Svetska svest Uživanje u promenama Razum i intuicija Zahtevanje savršenosti Istrajnost i upornost Prilagodljivost i pristupačnost Strast i ubedljivost Radoznalost i kreativnost Samo-svesnost o uticaju na okruženje Samopouzdanje da se obuhvate i drugi Beskrajna energija da motiviše i podari snagu Prosuđivanje performansi Kapacitet i želja da uči.

obrazac mišljenja. o inertnosti socijalnog genotipa u mnogim od ovih zemalja. reformaciju. kulturnih i nacionalnih” (a mi bismo dodali i ekonomskih) pitanja srpskog naroda. Ponašanje ljudi u svakodnevnom životu i radu je u velikoj meri determinisano ovim pretpostavkama i vrednostima. već kao jeres. u kojima institucije tržišta privatne svojine i egoističkog individualizma imaju svoj kontinuitet još od starog Rima. da se u potpunosti preda toj dogmi” – zaključuje Berđajev. Moskva. verovanja. a stari se lako nenapuštaju. osećanja i delovanja. ideje. nobelovac (1993). Među ovim zemljama kapitalizam se 34 . Daglas Nort smatra da u „socijalnom genotipu” nekih bivših socijalističkih zemalja postoje mnogi instituti (socijalni sindromi). dobro se spojila sa mesijanstvom ruskog n i srpskog naroda. Ruski filozof Berđajev („Izvori i smisao ruskog komunizma”) to objašnjava kolektivističkim i egalističkim sindromom. običaje i ponašanje. Zato on i nije mogao da se „primi” tamo gde je pravo privatne svojine. koje imaju dugu tradiciju parlamentarizma i građanskog društva. ali ne kao glavni pravac misli. Poznati ekonomist. vezanih za temperament. koji postoji u ruskom narodu. što je značajan uzročnik sporosti tranzicije i što je kočnica efikasnosti reformi. posebno u našoj zemlji.socijalistički poredak. koje se stiču još u ranom detinjstvu i koje su duboko usađene u podsvest svih pripadnika jedne nacionalne zajednice. Reč je o zemljama koje su prošle renesansu. dakle. Ovaj neoinstitucionalista insistira na institutima kao pravilima i normama ponašanja ekonomskih subjekata. Isto tako mesijanska uloga proletarijata. „Tipičan Rus ne može dugo da sumnja. buržoaske revolucije. Za razliku od bivših socijalističkih zemalja kapitalistička tržišna privreda nastala je u zemljama Zapadne Evrope. 3/1997). Reč je. „Nacionalni karakter” je skup najBitnijih psihičkih crta. mada oni toga često nisu svesni. Ako se posmatraju bivše socijalističke zemlje nije teško utvrditi da one ne pripadaju istom kulturno-istorijskom tipu. Za mnoge od ovih zemalja (posebno našu) karkteristično je da se teško uspostavljaju novi instituti. „predstavlja ključ za razumevanje najbitnijih etničkih. Slomom socijalizma postaje vidljivo kako je taj socijalistički sistem bio prekrio dosta različite slojeve ranijeg socijalnog genotipa tih zemalja. Interesantno je da se marksistička ideja socijalizma ostvarila tamo gde joj nije „rodno tlo”. koji su smetnja afirmaciji tržišne privrede. mišljenje. Karakterologija Srba.UMESTO ZAKLJUČKA: NACIONALNA KULTURA I OTPORI TRANZICIONIM PROMENAMA Pod nacionalnom kulturom podrazumevamo „mentalno programiranje. U svom referatu o ekonomskim reformama u Rusiji 1966. prosvetiteljstvo. iako im je pet decenija bio nametnut isti tip socijalnog inženjeringa . na kojoj je insistirao marksizam. koje su karakteristične za jednu naciju i po kojima se ona razlikuje od drugih (antropolog Bojan Jovanović). stavove. br. po Jovanoviću. jer on hoće da ukine tu instituciju i da je zameni kolektivnom (društvenom) svojinom. on je sklon brzo da stvori dogmu. koje svaka osoba stekne u detinjstvu i zatim primenjuje kroz čitav život" (Hofsted). Engleski istoričar Tojnbi („Civilizacija pred sudom istorije”) ističe da je marksizam nastao u Zapadnoj Evropi. a on je sadržan u marksizmu. godine ističe: „Socijalističke zemlje su shvatile da je njihova institucionalna struktura uzrok neefikasnog funkcionisanja privrede i one pokušavaju da nađu put za transformaciju institucionalne strukture kako bi promenile smer stimula” (Voprosi ekonomiki. Ona je sistem međusobno povezanih vrednosti i normi.

str. Key words: transition. followed by injustice. A new system of values.: Nacionalna kultura („socijalni genotip”) i otpori tranzicionim promenama. 2004. 2005. Novi Sad. system of values. N. Karlovci. The system of values has deep roots in the national culture. tradition. M. Novi Sad. R. public property. S. 2004. agribusiness. Karlovci. Novi Sad. kako to pokazuje Maks Veber u navedenom delu. 2002. Novi Sad. S. ”IK Zoran Stojanović”. Tica. „IK Zoran Stojanović”. IDN. politics and the economy of collectivism. The system of values. Poljoprivredni fakultet. Sen. Poljoprivredni fakultet. koja rad i marljivost pretvara u dužnost i prema Bogu. Agroekonomika. 295-306.: Razvoj kao sloboda. LITERATURA Kultura je važna. Beograd.: Sociologija religije.. corruption and social misery. That is the consequence of the disappointment of people with the so-called first generation of transition. the ideology of socialism and religion.: Tranzicija i agroprivreda. It brings about an “anti-economic spirit” and a deeply-rooted system of values. national culture. which will make it more successful and its subjects more competitive. Gi: Velika tranzicija. resulting in a quicker and more efficient transition. Beograd. zbornik radova. resistance to changes 35 . 2002. Kultura i razvoj. Plato. R. Filip Višnjić. particularly in economy. TRANSITION. SYSTEM OF VALUES AND RESISTANCE TO CHANGES RADOVAN PEJANOVIĆ Summary The author deals with the system of values as the cause of sluggishness in transitional reforms. The resistance to changes has numerous forms and its causes in the history. Beograd. 1997. Veber. is needed. zbornik radova. culture. 32/2003. The resistance to entrepreneurship and agribusiness as well as innovations is of special concern since they have neither an adequate place nor a major role in our society. zbornik radova. before transition. socialism and self-management. br. Pejanović. Pejanović. was created for a long time and was under the influence of ideology.najbrže razvijao u onim sa protestantskom etikom. Sorman. A. I.

ako je korišćena podloga SO4. 5 (2006) STR. sadržaj kiselina. zauzela je mesto odmah posle sorte rizling italijanski. Žunić. Mira Medić.. značajno je zavisila od lozne podloge. Kuljančić i sar. Kuljančić. Istovremeno. Novi Sad. na kojoj loznoj podlozi se ostvaruju najbolji rezultati. 1986. redovni profesor. 55. sorta župljanka je pokazala. redovni profesor.. Bolje i statistički opravdano. Poljoprivredni fakultet. značajno varira pod delovanjem lozne podloge i najveći je tamo gde je i najbolji prinos grožđa (podloga SO4). NOVI SAD ZNAČAJ LOZNE PODLOGE ZA GAJENJE SORTE VINOVE LOZE ŽUPLJANKA* PAPRIĆ Đ.). Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Đorđe Paprić. ali pravilnim izborom sorte. lozna podloga. kada je kalemljena na podlozi SO4. Zorzić.) i tehnološkim procesom proizvodnje (Kuljančić. Proizilazi. onda treba pre svega utvrditi. Burić i sar. ali postoji veliki nedostatak kalijuma na svim podlogama. 36–43.. pokazala sledeće rezultate: Obezbeđenost sa elementima ishrane. bila je sorta župljanka. podloga SO4. podloge (Cindrić. Paprić i sar.. U vrlo kratkom vremenu.. Ključne reči: sorta. 36 . da je za sortu župljanka najpogodnija lozna podloga. u uslovima Fruške Gore. fosfora i kalijuma u lišću. dr Nada Korać. 1998. 1975.. sadržaj šećera. Župljanka je u poljskim uslovima gajena na tri lozne podloge (Teleki 5C.. mr. KORAĆ NADA. dr Ivan D. prinos grožđa.. Poznato je da lozne podloge utiču na sva privredno-tehnološka svojstva kalemljene sorte vinove loze. Paprić. Vegetativni potencijal (masa odbačene zrele loze). najbolji je. asistent. vegetativni potencijal. Avramov. posle priznavanja. Kober 5BB i SO4) i u periodu od 11 godina (19952005). po površini u belom vinskom sortimentu.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. posmatran preko sadržaja šećera i kiselina u širi.. redovni profesor. UVOD Kada u vinogradarsku praksu ulazi nova sorta ili klon. raspoložive uslove sredine (Burić 1984.). moguće je optimalno iskoristiti i kod novih sorti vinove loze. 1994. kvalitet grožđa. Klimatske uslove sredine uglavnom ne kontrolišemo. Nadalje. 1998. Prinos grožđa sorte župljanka značajno je veći na podlozi SO4 u odnosu na ostale podloge. utvrđena je dobra obezbeđenost sa azotom i fosforom. 1998. SCG. nakupljanje azota. KULJANČIĆ I. MEDIĆ MIRA1 IZVOD: Jedna od prvih selekcija vinove loze u Institutu za vinogradarstvo i voćarstvo iz Sremskih Karlovaca. sadržaj hranljivih elemenata u lišću.

Posebno je to bilo izraženo 2000-te i 2002-e godine. sa gustinom sadnje 3.2 11. 1994.3 Suma temp.2 377. treba posmatrati. god. srednje godišnje.8 13.828 4.1 12.028 594 289 120 908 674 459.6 18.0 18. Karlovcima Table .1 18.716 3.0 18. 1.6 12. Kober 5BB i SO4.00S veća u odnosu na period 19521991.2 m «karlovačkim uzgojem» i opterećenjem od 7.3 10. po ekološkim pokazateljima je na nivou višegodišnjeg proseka. Prosek Average 1995-2005. prinos grožđa.0 × 1.869 3. odnosno 17.6 18. a vegetativna za 1. Karlovci Pokazatelj – Parametar Godina Year 1995. 1999.769 3. kao što je župljanka. kako se ponašaju na različitim loznim podlogama (Zorzić.8 17.7 16.198 3. Vegetacija Vegetacion 3. obeležene kao vrlo tople. Srednja temperatura Mean temeperature Godina Vegetacija Year Vegetacion 11.7 12. kao i vegetacione temperature.2 20. Temperaturni uslovi pokazuju još.804 4.2 okca/m2.1 553 293 890 464 821 538 717 585 460 379 37 .30S. kao i vegetativni potencijal. 1996.Nove sorte. Podaci o temperaturi ( C) i padavinama (mm) u Sr.325 3. Ogledni vinograd zasađen je 1992. godine.2 18.548 Suma padavina Precipitation amount Godina Vegetacija Year Vegetacion 716 463 906 591 657 463 659 483 1. Temperature and precipitation data for Sr.6 12. U ogledu su tri ponavljanja i sorta župljanka na tri lozne podloge – Teleki 5C. Lović i sar. 1997. 1.551 3.5 12. godina je hladnija u odnosu na period 1952-1991.g.3 17.) plodonošenja sorte župljanka. kvalitet grožđa. 2000. U narednom periodu (1998-2005.048 3. a ako pri tome zauzmu značajnu površinu.329 3.. a pri tome 1996. jer je godišnja temperatura za 0. 1998). 2005. 2001.1 12. MATERIJAL I METODIKA RADA Ispitivanjem je obuhvaćen jedanaestogodišnji period (1995-2005. Prosek Average 1952-1991.591 3. Paprić i sar. Prirodni uslovi sredine Klimatski uslovi (tab. 2004. godine.60S. 2002.7 11.198 4..2 18.4 16.3 14.60S.) pokazuju sledeće: početak ispitivanja.). Od pokazatelja praćeni su: obezbeđenost sa osnovnim elementima ishrane. 1980.2 11.9 19. 2003. Tab. prevazilaze višegodišnji prosek od 11. 1998. da je u poslenjoj deceniji došlo do bitnog otopljenja.

postoji problem suše u zoni korenovog sistema. Nadalje. kada je župljanka gajena na podlozi SO4 a u odnosu na ostale podloge. Opšti nedostatak kaliju38 . 2003.25-2.-ta godina.75% ). i 120 mm.74 %. iznosi od 0. dakle i vinovu lozu. Nedostatak zimskih padavina u poslednjoj deceniji. REZULTATI I DISKUSIJA Obezbeđenost loze hranljivim elementima: Lozne podloge su ispoljile značajan uticaj na sadržaj azota. vegetaciona suma padavina je mala (293 mm..). Janjić i sar. tj.-e i 2001.-e godine. predstavlja veliki problem. dok je obezbeđenost sa kalijumom ispod potrebnih količina.19 %).) i bitno odstupa od višegodišnjeg proseka. zabeležena je i 2000.. jer za višegodišnje kulture. a posebno 1996.-e. Isto tako u 2003. 3). sadržaj fosfora. fosfora i kalijuma u lišću sorte župljanka (graf. samo na loznoj podlozi SO4 na donjoj granici optimuma (0. 1982.62 – 0. Rezultati pokazuju da je sadržaj hranljivih elemenata u lišću.-oj godini. kada je godišnja i vegetaciona količina padavina (289 mm. 1. Međutim.. značajno veći. 1998. 2. 1999. podaci se nalaze i u radovima. uočava se da je sadržaj azota u zoni optimalnih vrednosti (2. mnogo ispod proseka i potreba vinove loze. O uticaju lozne podloge na usvajanje hranljivih elemenata. kod plemenite loze. Paprić i sar.Period istraživanja obeležen je sa više padavina u odnosu na prosek.

2004.47 1. Međutim. 2000.89 kg/m2 na podlozi SO4.54 1. Prinos grožđa: Zavisno od lozne podloge na kojoj je župljanka kalemljena i gajena.). 39 .Rootstock T5C 1.67 2. razlike u sadržaju šećera pod dejstvom loznih podloga. Prinos grožđa (kg/m2) Table 2.92 1. g.86 1.07 1. a kod različitih sorti (Paprić 1987. pa je prinos bio od 1.08 1. dovoljno dobra i obezbeđuje proizvodnju kvalitetnog vina sorte žipljanka. koji je u ogledu. do sada objavljenih radova. Proizilazi da u narednom periodu.-oj godini.73 1.07 1. To se potvrđuje i u radovima drugih autora: Zorzić 1980.77 2.29 1. Cindrić i sar.. da je količina šećera u grožđu.74 2.94 1. Najzad.16 0.51 2.10 1.10 1.8%. Sadržaj šećera i kiselina u širi: Prema ostvarenim podacima o kvalitetu grožđa (tabela 3. Zorzić i sar.29 SO4 1.85 2. 2004).41 1. statistički nisu značajne. takođe su doprineli velikim oscilacijama u prinosu. a posebno kalijumovog đubriva.06 2.36 2.38 1. na svim loznim podlogama. I pored toga što postoje značajne razlike u prinosu grožđa. do 2.65 0. Paprić 1998.19 1.30 1. Paprić i sar. Istovremeno. vinogradu. Kuljančić. najmanja slast šire je na podlozi SO4 i iznosi 21. konstatovan je i preko. treba reći.01 Lozna podloga .04 1.Verovatno se «meliorativnom đubrenju» ne pridaje odgovarajući značaj. tamo gde je najmanji prinos grožđa.57 1.71 2. 1982.66 0.17 1. Paprić i sar..16 2. varira od 1. prinos grožđa (tab. Tabela 2. do 1.04 1..01 1.41 kg/m2 u 1996.57 K5BB 1.59 1.21 0. Statistički je značajno veći prinos na podlozi SO4 u odnosu na druge dve lozne podloge. Grape yield Sorta Variety Godina Year 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Prosek Average 0.70 2.ma utvrđen preko sadržaja u lišću. treba povećati normu fosfornog.76 2. 2. da je župljanka vrlo prinosna sorta.).73 2.59 1.. ipak.). vidi se da je sadržaj šećera najveći (22.05 0. dakle. može se reći.54 2.20 Ž U P LJ A N K A LSD Uslovi godine.3%) na podlozi T5C.28 1.50 1..91 1.23 1.13 2.89 Prosek Average 1.04 kg/m2 (2002.57kg/m2 (T5C).

6 21.5 g/l.3 20. značajno je zavisio od lozne podloge.7 K5BB 12. a najmanji na podlozi T5C.3 21. Cindrić i sar.41 SO4 12.0 10.6 9.11 SO4 22. 40 .8 7. u odnosu na podlogu T5C.7 0.8 20.6 10.9 10.3 22.6 7. bio je na podlozi SO4.3 12.1 20.1 10.3 20.8 10.4 20. a uz to.0 24.1 21.1 21.9 10. nakupljanje kiselina je obrnuto proporcionalno sadržaju šećera.Tabela 3.5 23.5 9.9 9.8 9.1 22..5 22.3 7. Da je župljanka «fabrika šećera i kiselina».2 22.01 Lozna podloga – Rootstock Šećer (%)-Sugar T5C 21.0 20.6 9.8 Prosek 21.7 7. Rezultati istraživanja u ovom radu samo potvrđuju vrednost sorte župljanka.2 13.».4 24.7 8.8 19.3 0. kada je ista kalemljena na podlozi SO4 (0.2 21. kada je iznosio 9.0 23.7 23. Međutim.8 20. župljanka daje vrlo dobar kvalitet grožđa.38 kg/m2).0 8. Sugar and acid content in grape Sorta Varieti Godina Year 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Prosek Average 0.1 19. kada iznosi 0. Dakle. vrlo dobro se adaptira na uslove sredine.3 21.6 10.)..3 23.0 Ž U P LJ A N K A LSD Kiseline u širi. 2004. iskazan preko mase rezidbom odbačene loze (tabela 4.4 21.3 10.1 24.4 24.8 9.5 21.7 g/l. Živanović 1995. razlike su statistički opravdane u korist podloga SO4 i K5BB.30 0.8 22.2 9.5 Prosek Average 12.5 9.7 10.7 9.3 K5BB 21.6 24. (2000.9 Kiseline (g/l)-Acid T5C 12.0% šećera i uz to ima visok sadržaj kiselina (9-12 g/l).0 23.4 7. a najmanji vegetativni potencijal je na podlozi T5C.5 21.81 1.6 10.4 21.1 8.33 kg/m2. i pri takvim uslovima.4 13.3 20.5 10.7 8.9 21.3 11. Sadržaj šećera (%) i kiselina (g/l) u grožđu Table 3.5 23.5 9.0 10. Najveći sadržaj kiselina u grožđu župljanke od 10.0 10.3 12. Kuljančić i sar. potvrđuju i još neka prethodna ispitivanja: Paprić.9 20. da se pažnja posveti izboru lozne podloge.2 11.6 20.8 10. takođe značajno osciliraju pod uticajem lozne podloge. redovno nakuplja oko 20. 1998. Paprić i sar.1 7. Reklo bi se.4 24.) iznose: da župljanka «dobro nakuplja šećer.05 0.8 10.8 22.2 20. Klimatski pokazatelji u godinama ispitivanja odlikuju se vrlo velikim oscilacijama. ali ukazuju i na potrebu.4 24.7 13. Čokoti sorte župljanka najbujniji su. Krajem septembra ili početkom oktobra u Fruškoj Gori.1 10. Prinos zrele loze: Vegetativni potencijal.

26 0.30 0.01 Lozna podloga .52 0. 41 . ako se sorta gaji na podlozi SO4. tako i drugih sorti. O vrednosti lozne podloge. Proizilazi da je za sortu župljanka u uslovima fruškogorskog vinogorja najpogodnija podloga SO4.39 0.31 0.40 0.42 0.39 0.40 0.35 0. jer sa većim prinosom grožđa.38 0. na onim podlogama gde je župljanka istovremeno ostvarila i veći prinos grožđa.26 0. u odnosu na druge dve podloge.29 0. ne dolazi do smanjenja snage čokota.28 0.50 0.32 0. da je veći prinos zrele loze.27 0. ZAKLJUČAK Na osnovu napred iznetog. Ovo je vrlo bitno.35 0.36 0.03 SO4 0.05 0.32 0. Prinos grožđa. i dr.Rootstock T5C 0.33 0.26 0. 2002. pa ukazuje da izboru lozne podloge treba posvetiti dužnu pažnju.28 0.26 0. mnogo je bolja. govori se u radovima: Lović i sar. opravdano su veći kada se župljanka gaji na podlozi SO4.27 0.53 0. Obezbeđenost sa elementima ishrane.33 K5BB 0.40 0. Prinos zrele loze (kg/m2) Table 4. Mass of pruned nature grape vine Sorta Variety Godina Year 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Prosek Average 0. a znatno slabiji na podlozi T5C.24 0..02 0.27 0.33 0.42 0.37 0.36 Ž U P LJ A N K A LSD Uočava se.37 Prosek Average 0. a pri tome i sasvim zadovoljavajući kvalitet. Kvalitet grožđa je na svim loznim podlogama vrlo dobar i na nivou koji se očekuje od ispitivane sorte.41 0.37 0. 1998. može se izvesti sledeći zaključak: Lozne podloge su ispoljile vrlo značajan uticaj na sve pokazatelje sorte župljanka. 1994.. Paprić i sar.40 0.46 0. kao i prinos zrele loze. kako kod sorte župljanka.Tabela 4.

JANJIĆ V.. Vinogradarstvo i vinarstvo. Zorzić M. Savremena poljoprivreda. Novi Sad. Zbornik radova sa savetovanja « O unapređenju proizvodnje grožđa i vina u Vojvodini».KULJANČIĆ I. Savremena poljoprivreda. 372-374. Novi Sad.. Poljoprivreda. 19-20. CINDRIĆ P. PAPRIĆ Đ. VUJOVIĆ D. Novi Sad. ŽIVANOVIĆ M. PAPRIĆ Đ.: Ispitivanje međusobnog uticaja sorte i lozne podloge pri različitim nivoima ishrane. Novi Sad.: Uticaj klonova loznih podloga na prinos i kvalitet grožđa sorte rizling italijanski u tamnavskom vinogorju....: Uticaj loznih podloga na plodonošenje nekih sorata potiskog vinogorja (puno plodonošenje). Zbornik naučnih radova... 1995.. vol.. KOVAČ V. 2004. 1998. Beograd. 2000. AČANSKI J. ZORZIĆ M. 1998. ZORZIĆ M.: Uticaj načina obrade zemljišta u vinogradu na prinos. Privredna komora. 1984. LOVIĆ R. Privredna Komora. 1998.. Beograd..: Ocena vrednosti novih sorti neoplanta. Paprić Đ. 2-3. PAPRIĆ Đ..Zbornik radova sa XVI savetovanja agronoma. KULJANČIĆ I. 372374.... KULJANČIĆ I.. 9-10. gajene na različitim loznim podlogama. 1-2.LITERATURA BURIĆ D. Poljoprivreda. MEDIĆ MIRA: Uticaj lozne podloge na neka biološka i tehnološka svojstva sorte sila.. KORAĆ NADA. kvalitet grožđa i vegetativni potencijal sorte župljanka. Jugoslovensko vinogradarstvo i vinarstvo. PAPRIĆ Đ. veterinara i tehnologa.. Beograd.. 1986.Savremena poljoprivreda. PAPRIĆ Đ. KULJANČIĆ I. 1994. Novi Sad. Poljoprivreda. Kuljančić I. 42 . MEDIĆ MIRA: Dinamika šećera i kiselina u vreme sazrevanja grožđa kod novih sorti gajenih na različitim uzgojnim oblicima. AVRAMOV L. Beograd-Padinska skela. 2-3. MEDIĆ MIRA: Uticaj lozne podloge na neke osobine sorti župljanka i sila. BURIĆ D.. 2-3. 1975.br. KULJANČIĆ I. PAPRIĆ Đ.: Rodnost novih sorti vinove loze sa neutralnom aromom vina gajenih na različitim uzgojnim oblicima.: Problemi đubrenja vinove loze u Vojvodini.1999. PAPRIĆ Đ. 388-389. Udžbenik.. PAPRIĆ Đ. Novi Sad. CINDRIĆ P. 1. KULJANČIĆ I. Beograd. br... Letopis naučnih radova Poljoprivrednog fakulteta. gajena na različitim loznim podlogama. 1980. 1987. sirmium i župljanka. Novi Sad. PAPRIĆ Đ. 1-2. 9. Beograd. Savremena poljoprivreda. 1994.. KULJANČIĆ I. 5-6....: Uticaj ekoloških ulova lokaliteta u smederevskom vinogorju na prinos i kvalitet kultivara rizling italijanski i rizling rajnski 239Gm. 1982.. Novi Sad.. SIVČEV BRANISLAVA. MEDIĆ MIRA: Novostvorena sorta sila. Jugoslovensko vinogradarstvo i vinarstvo. MEDIĆ MIRA: Rezultati folijarnih analiza kod sorte župljanka na različitim loznim podlogama. CINDRIĆ P.. 2003.. TOMIĆ T.: Uticaj lozne podloge i đubrenja na sadržaj NPK u lišću sorte italijanski rizling.... vanredni broj XXI ..: Sorte vinove loze. Zbornik radova sa Savetovanja o proizvodnji grožđa i vina u Vojvodini.: Variranje proizvodnje i prinosa grožđa po godinama u Vojvodini i činioci koji na ovo utiču. 2002. Novi Sad. br. Novi Sad.. ŽUNIĆ D. br. Beograd.. MEDIĆ MIRA: Analiza nekih bioloških i tehnoloških osobina sorte župljanka. Savremena poljoprivreda..

The best content of absorbed nitrogen. Kober 5BB and SO4) and in the period of eleven years (1995 to 2005) it showed the following results. KULJANČIĆ. Nutrient supply was significantly affected by the type of rootstock. Vegetative potential (weight of the vine pruned) varied a lot depending on the rootstock and was the best in rootstock SO4. Đ. was the best in the cultivar grafted on SO4 rootstock.. potassium content was low in all rootstocks.IMPORTANCE OF GRAPEVINE ROOTSTOCK FOR GROWING CULTIVAR ZUPLJANKA PAPARIĆ.. vegetative potential. sugar content. nutrient content in leaves. based on sugar and acid content in must. 43 . Grape quality. phosphorus and potassium in leaves was found when cultivar Zupljanka was grafted on to rootstock SO4. Concerning areas under white wine grape cultivars. SO4 in conditions specific to the area of Fruska gora. grape yield. In field conditions Zupljanka was grown on three grapevine rootstocks (Teleki 50. grapevine rootstock. Key words: cultivar. it ranked right after Riesling Italian in a very short period of time after being approved. Although we found good supplies of nitrogen and phosphorus. I. KORAĆ NADA. MEDIĆ MIRA Summary One of the first grapevine selections at the Institute for Viticulture and fruit growing from Sremski Karlovci was cultivar Zupljanka. Grape yield of Zupljanka is significantly higher when grafted on SO4 comparing to the other rootstocks. acid content.

„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. 55, 5 (2006) STR. 44–50, NOVI SAD

BIOLOŠKI I AKVAKULTURNI POTENCIJAL AFRIČKOG SOMA (Clarias sp.) KAO OSNOVA ZA GAJENJE U GEOTERMALNIM VODAMA
STEVAN MALETIN, MIROSLAV ĆIRKOVIĆ, BILJANA MALOVIĆ, ŽELJKA JURAKIĆ1 IZVOD: Afrički somovi (Clariidae) naseljavaju sporotekuće i stajaće vode tropskog i suptropskog klimata, podnose nisku koncentraciju kiseonika i imaju širok spektar ishrane (pretežno sa karakteristikama grabljivica). Gaje se u poluintenzivnim ribnjacima, kaveznim sistemima, tankovima i silosima ostvarujući veoma dobar prirast. Većina bioloških karakteristika, kao i preliminarni proizvodni rezultati gajenja u našim uslovima (prirast od 3500 kg/ha), preporučuju uvođenje u proizvodnju C. gariepinus na specifičnim i izolovanim lokacijama kao što su pojedina nalazišta geotermalnih voda koje po svojim fizičkim (pre svega temperaturnim) hemijskim i biološkim osobinama predstavljaju pogodne ambijentalne uslove. Imajući u vidu temperaturu kao limitirajući faktor (letalno dejstvo ispod 80C), sa aspekta ekologije i zaštite životne sredine, ne mogu se očekivati značajniji direktni pritisci na autohtonu ihtiofaunu i ostale članove životne zajednice ekosistema otvorenih voda u koje bi eventualno dospeo. Ključne reči: afrički som, Clarias, akvakultura, geotermalne vode UVOD Rod Clarias (porodica Clariidae - šetajući somovi) uključuje oko 50, pretežno afričkih vrsta, čiji je sistematski status još uvek diskutabilan. Prema novijim istraživanjima, taj broj je redukovan, a najviše su ispitivane dve, po svemu sudeći validne, a istovremeno i simpatričke vrste. To su C. gariepinus (Burchell, 1822), oštrozubi som, koji uključuje i neke ostale, često opisivane vrste (kao što su C. mossambicus i C. lazera) i C. Anguillaris (Skelton 1993). Sve njih karakteriše odsusutvo masnog peraja. Ono je, međutim, veoma dobro uočljivo kod roda Heterobranchus iz iste familije (H. longifilis). Njima treba dodati i azijsku vrstu C. batrachus (L., 1758), hodajući som. Biološke karakteristike Clarias gariepinus i C. batrachus Prirodni areal C. gariepinus (sl. 1) se prostire od južnog Natala i reke Oranž do zapadne, centralne i istočne Afrike i Bliskog Istoka, gde je u raznim vodenim bazenima izvedena translokacija (sl. 2). Introdukovan je u mnoga područja Srednjeg i Dalekog
Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Stevan Maletin, red. prof., dr Miroslav Ćirković, red. prof., Biljana Malović, dipl. inž., Željka Jurakić, dipl. inž., Poljoprivredni fakultet, Novi Sad

44

Istoka, Brazil i istočnu i zapadnu Evropu (Poljska, Mađarska, Belgija, Holandija, Češka, Slovačka, Francuska, Grčka i Rusija).

Slika 1. C. Gariepinus

Slika 2. Prirodni i deo proširenog areala C. gariepinus

Naseljava kopnene vode, pretežno plavnu zonu velikih reka, jezera i akumulacija. Toleriše visok turbiditet, velika saturaciona variranja (0–100%) i temperaturna kolebanja od 8 do 350C. Optimalna temperatura za intenzivan rast je 28-320C. Sposoban je da koristi atmosferski kiseonik zahvaljujući dodatnom lavirintnom arborescetnom suprabranhijalnom organu koji se nalazi u škržnoj duplji iznad škržnih lukova (Bruton 1979c). Podnosi raspon pH između 6 i 8. Tokom noći može da napusti akvatorijum krećući se po kopnu, ili kroz veoma plitku vodu pomoću snažnih žbica grudnih peraja u potrazi za hranom ili pogodnim mestima za mrest. Prema tipu ishrane pripada grupi svaštojedih riba sa širokim spektrom koji uključuje ribe, ptice, žabe, puževe, rakove i druge sitne beskičmenjake, ali i detritus, biljni materijal i planktonske organizme (više od 50 životinjskih i biljnih vrsta, Spataru et al. 1987). Ponekad lovi u grupi. Hrani se uglavnom noću, na dnu, samo povremeno na površini. Hranidbeni koeficijent iznosi oko 1,73. Polnu zrelost postiže na uzrastu između jedne i četiri godine, a najčešće sa dve godine starosti pri dužini od 30,5 do 37,5 cm. Mresti se grupno, na temperaturi iznad 220C odlažući ikru slobodno u vodu ili na supstrat različitog kvaliteta, najčešće na vegetaciju. Karakteristične su poprečne mresne migracije na relaciji plavna zona – korito reke ili jezera, u oba smera, dok mladunci ostaju u obalnom regionu (Bruton 1979d). Sezona mresta je veoma varijabilna i zavisi od geografskog položaja i klimatskih uslova. Na jugu Afrike (Malavi) traje od septembra do decembra, na zapadnom delu crnog kontinenta (Burkina Faso) od jula do oktobra, u Etiopiji u periodu februar-maj, a u Egiptu od marta do avgusta. U nativnom arealu mrest nastupa u vreme kišne sezone u plavnoj zoni rečnih ušća. Apsolutna plodnost je 2.084-650.000, prosečno 36.805 jaja ili 20.000-25.000/kg. Ženke u punoj polnoj zrelosti mogu da produkuju do 1.000.000 jaja (Gaigher 1977). U uslovima gustog nasada, pri intenzivnoj akvakulturi, može da dođe do značajne redukcije reproduktivnog potencijala. Ikra je sferičnog oblika, bentična, dijametra oko 1,5 mm. Inkubacija traje 25-40 časova, a izvaljene larve su veličine 4,4 do 4,8 mm i odmah slobodno plivaju (za razliku od nekih drugih vrsta somova nije izražena

45

roditeljska briga, Clay 1979, Bruton 1979a). U prvoj godini života narastu 200-300 mm, a svake sledeće između 80 i 150 mm. Optimalan zahtev za proteinima iznosi 38-42% i u takvim uslovima mladunci za 8-10 meseci postižu 800-1000 g (Quick & Bruton 1984). Najveća do sada izmerena težina je 60 kg (kapitalni primerci su najčešće do 20 kg), a dužina – 140 do 170 cm. Translokacija i introdukcija mogu da izazovu ugroženost autohtone ihtiofaune i drugih hidrobionata, naročito akvatičnih invertebrata (Bruton 1979b). Ova agresivna vrsta se veoma uspešno adaptira na uslove u novom staništu zahvaljujući svojim biološkim karakteristikama kao što su velika plodnost, fleksibilan fenotip, izražena tolerancija u odnosu na niske količine kiseonika i visok sadržaj amonijaka, efikasno korišćenje hranidbenog resursa usled širokog spektra ishrane i brz razvoj i rast (Willoughby & Tweddle 1978). Pored toga, najmanje 20 vrsta parazita mogu sa ovim domaćinom da dospeju u nove zoogografske oblasti. Nativni areal C. batrachus (L., 1758, sl. 3) obuhvata južnu i jugoistočnu Aziju (sl. 4), odakle je translociran i introdukovan u Kinu, Japan, Filipine, Tajvan, SAD i Centralnu Ameriku. (Juliano et al. 1989, Kottelat 1993, Ng 2001, Kapoor et al. 2002, Ma et al. 2003). U Evropi je prisutan isključivo kao ornamentalna (akvarijumska) vrsta (Ros 2004). U nekim od ovih zemalja je ograničen promet ove ribe zbog negativnih ekoloških uticaja koji nastaju nakon introdukcije. Tipična staništa ove vrste soma su sporotekuće slatkovodne i brakične vode, barski i močvarni ekosistemi, jezera i poluribnjaci, pirinčana polja, rečni rukavci i odsečeni delovi rečnih sistema posle povlačenja poplavnog talasa, sa dobro razvijenom plivajućom i podvodnom vegetacijom i muljevitim dnom.

Slika 3. C. Batrachus

Slika 4. Nativni areal C. batrachus

Kao i C. gariepinus, za vreme trajanja poplavnog talasa preduzima migratorna kretanja u pravcu obalnog regiona odakle se vraća u korito reke i tamo boravi za vreme sušne sezone. Može kraće vreme da provede izvan vode prelazeći manje razdaljine. Na taj način prelazi u druge vodene bazene zahvaljujući pomoćnim disajnim organima. Hrani se larvama insekata, glistama, školjkama, rakovima, sitnom ribom, akvatičnim biljkama i detritusom (Talde et al. 2004). Period reprodukcije je sa jasno izraženim godišnjim sezonskim pikom. Mehanizam razmnožavanja podrazumeva formiranje parova, građenje gnezda i čuvanje oplođene ikre i larvi (Knud-Hansen et al. 1990). Mrest se odvija nakon predigre u kojoj partneri jedan drugom dodiruju region genitalne pore nežno gurkajući leđnim perajem. Tom prilikom mužjak obuhvata ženku koja polaže ikru u gnezdo (sl. 5). U jugoistočnoj Aziji mresni period traje tokom kišne sezone kada raste vodostaj reka što omogućuje kopanje 46

Slika 5. Kao dodatna hrana koriste se živinska jaja i mleveni riblji otpad. i Pseudomonas sp. školjke i raznovrsni otpad domaćinstva i klanične industrije. Proizvodnja se nastavlja gajenjem mesečnjaka i mladunaca. Proizvodnja u tankovima se u Mađarskoj sprovodi već više od dve decenije. a rezultati u raznim zemljama pokazuju da je maksimalna produkcija u farmskim uslovima oko 40 t/ha/g. Gustina nasada iznosi 1000-3000/m2. 2001). Kasnije se proširuje spektar prihranjivanja i dodaju se riba. 1988). zahvaljujući bogatim nalazištima geotermalnih voda.). tankovima i silosima. dok se u malim holderima kreće između 2 i 3 t/ha/g (Hecht et al. Drugi izlov se organizuje na kraju ovog gajenog perioda perioda kada primerci imaju prosečnu dužinu 30-40 cm i težinu 400-500 g. a glavna dodatna hrana u početku su mlevene pirinčane klice. batrachus Maksimalna veličina iznosi 47 cm i 1190 g. sa aspekta ribarstva i akvaristike. Najčešće bolesti afričkog soma u proizvodnim uslovima su bakterijska infekcija bubrega (izazivač Trichodina sp. Izlov se obavlja posle deset meseci. Larve se izlovljavaju kada dostignu dužinu 3-5 cm. Gajenje larvi sa obavlja u objektima površine 400-1000 m2 dubine 80 do 100 cm. Ovaj period traje 3-6 meseci i za to vreme se dva puta izlovljava. Pored ovih oboljenja. gariepinus Afrički som se u ribnjacima uspešno reprodukuje. Eksperimentalno je utvrđeno da polna zrelost nastupa sa prosečnom dužinom od 28 cm (Zairin et al.) i helmintozna parazitska infekcija na škrgama i koži izazvana metiljima (Gyrodactylus sp. Prvi izlov je posle 4 meseca i tada riba dostiže veličinu 25-30 cm i oko 300 g. najčešće u objektima površine 200-1000 m2.gnezda u muljevitoj obali ili pirinčanim poljima. a značaj ove ribe je dvostruk. jedan od uzroka 47 .). ostale bakterijske infekcije (prouzrokovači Aeromonas sp. Gajenje konzumne ribe započinje nasađivanjem jedogodišnje mlađi sa gustinom 100-200 kom/m2. puževi. koji se danas široko koriste na dalekom istoku. Flavobacterium sp. Proizvodne karakteristike C. kako prirodnim tako i veštačkim mrestom primenom standardne laboratorijske tehnike. Pre nasađivanja u bazene se unose kokošiji stajnjak i pirinčane klice koji pospešuju planktonsku produkciju. Najbolji proizvodni rezultati se postižu u kaveznim sistemima.. Mrest C. a gajenje traje 2-4 nedelje.

Ostvareni prirast od 350 kg u toku 50 hranidbenih dana pokazuje ukupni dnevni prirast od 7 kg. Većina bioloških karakteristika.5) pokazuje sva svojstva visokokvalitetne hrane. pH vrednost se kretala od 10. što je veoma značajno za tržište tokom leta. te se sa uspehom može gajiti u našim klasičnim poluintenzivnim ribnjacima u toku letenjeg perioda (jun-septembar).5. Uz to.2 do 0. DISKUSIJA I ZAKLJUČAK Afrički som (C.0. a transport do maloprodaje je moguće organizovati bez dodatnog kiseonika. Imajući u vidu temperaturu kao limitirajući faktor (letalno dejstvo ispod 80C).6 mg/l. kada je 18. ne mogu se očekivati značajniji 48 . količina rastvorenog kiseonika 0. jula. gariepinus) na specifičnim i izolovanim lokacijama kao što su pojedina nalazišta geotermalnih voda koje po svojim fizičkim (pre svega tempereturnim) hemijskim i biološkim osobinama predstavljaju pogodne ambijentalne uslove (Marković et al. a komadni prirast oko 2 kg.5-11. poslužio je prethodno uneti srebrni karaš u količini od oko 500 kg. prosečna komadna težina je iznosila oko 4 kg. 2002. sa aspekta ekologije i zaštite životne sredine. gariepinus) toleriše nizak nivo rastvorenog kiseonika u vodi pa može da se gaji sa srebrnim karašem (kojeg koristi kao prirodnu hranu) uz minimalni mortalitet. Organoleptičke i hemijske osobine mesa imaju značajnu prednost u odnosu na druge ribe i ostale klanične životinje što omogućuje dobijanje kvalitetne industrijske prerađevine. gariepinus U NAŠIM USLOVIMA Dosadašnji tehnološki rezultati proizvodnje afričkog soma u našim uslovima datiraju iz 2002. t. Postiže veoma dobar prirast na temperaturama između 20 i 280C. kao i preliminarni proizvodni rezultati gajenja u našim uslovima (Ćirković et al. 2005)..1 ha i visine vodenog stuba 100-155 cm u oglednom ribnjaku “Mošorin”. Pored toga. komadne veličine 20-100 g. g. izražen organoleptičkim osobinama (bele boje) i procentualnim hemijskim sastavom muskulature (vlaga – 76. To znači da je nasađenih 350 kg sa po 2 kg prirasta dalo ukupnu proizvodnju od 700 kg ili 350 kg prirasta. 27. a utrošak KMnO4 90-140 mg/l. Dve nedelje kasnije nasađeno je još 250 kg (180 komada) prosečne težine oko 1400 g. proteini – 15. 2002). preporučuju uvođenje u proizvodnju afričkog soma (C. Ostvareni prirast ukazuje na veoma isplativu investiciju. u objekat površine 0. nasađeno 98 kg (42 komada) prosečne težine 2330 g. PROIZVODNI REZULTATI C. Ćirković et al. Na kraju ogleda. njegov temperament ga kvalifikuje kao veoma atraktivnu sportsku ribu. rado uzima i ekstrudirana hraniva.mortaliteta može da bude i povišena koncentracija vodonik sulfida koji se javlja u uslovima gušćeg nasada kao posledica intenzivnog hranjenja i istovremeno povećane količine ekskremenata. Kvalitet mesa. 20 g/kom/dan sa konverzijom 1. mast – 3 i pepeo – 1. a u objektima koji se napajaju iz geotermalnih izvora ili otpadnom vodom termoelektrana proizvodnja može da traje cele godine. Tokom celokupnog perioda ogledne proizvodnje ishrana je dopunjavana dodatnom hranom u vidu kompletnih krmnih smeša. Kao prirodna hrana. j. septembra. Temperatura vode za vreme ogleda je iznosila od 23 do 280C.0. odnosno 3500 kg/ha.

(Eds): The culture of sharptooth catfish. BATTERSON. South West Africa. R. G. Philippines (1989). I.: The role of diel inshore movements by Clarias gariepinus (Pisces: Clariidae) for the capture of fish prey. V Simpozijum o ribarstvu Jugoslavije.: The food and feeding behaviour of Clarias gariepinus (Pisces: Clariidae) in Lake Sibaya.J... DAYAL AND A.F.direktni pritisci na autohtonu ihtiofaunu i ostale članove životne zajednice ekosistema otvorenih voda u koje bi eventualno dospeo (Vooren 1972). Madoqua 10 (1): 55-59 (1979). Manila. I.: The survival of habitat dessication by airbreathing clariid catfishes. Bar (2002). M. D. Reproduction of the catfish (Clarias gariepinus) in the Hardap Dam.: Korišćenje geotermalnih voda za gajenje riba. JURAKIĆ. JURAKIĆ. Route de Fregiêcourt 96c. MA. 16(3&4):279-290 (2003). 3. Soc. MALETIN. Environmental Biology of Fishes 4 (3): 273-280 (1979c).: The breeding biology and early development of Clarias gariepinus (Pisces: Clariidae) in Lake Sibaya. X.. Ž. D. Philippines. M. growth and feeding of African catfish (Clarias gariepinus) with special reference to juveniles and their importance in fish culture. V. V. M. P. X. CLAY.O. Technical Report prepared for the Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ) GmbH and ViSCA-GTZ Ecology Program. Sci. C. CSIR. South Africa with emphasis on its role as a predators of cichlids Transactions of the Zoological Society of London 35: 47-114 (1979b). Case postale 57. JULIANO. India. Transactions of the Zoological Society of London 35: 115-138 (1979d). MUHAMMED EIDMAN: Hatchery techniques for egg and fry production of Clarias batrachus (Linnaeus). LITERATURA BRUTON. MALOVIĆ. N. ĆIRKOVIĆ.: Population biology. C. izv. South African National Scientific Programmes Report No 153. N. 83-90. R. a review of breeding in species of the subgenus Clarias (Clarias). G. 58-62 (2005) GAIGHER. M.: Technical report on the fishes from fresh and brackish waters of Leyte. T. T. D. Asian Fish. W. Switzerland. MCNABB..D. M.. STANAĆEV.. GUERRERO III AND I. 18-19. BANGXI.: Reproduction of the catfish (Clarias gariepinus) in the Hardap Dam. 154 p.) Exotic aquatic organisms in Asia. BRUTON. MINGXUE: Intentionally introduced and transferred fishes in China's inland waters. KNUD-HANSEN. Clarias gariepinus in Southern Africa.:Afrički som – Clarias. 49 . HADIROSEYANI. ĐORĐRVIĆ.. Madoqua 10 (1): 55-59 (1977). BALTIĆ. Archiv fur Hydrobiologie 87 (4): 453-482Gaigher.S. RONQUILLO: The introduction of exotic aquatic species in the Philippines. R. M.. II Međunarodna konferencija “Ribarstvo” zbor. Philippines. HECHT. N. Beograd-Zemun. 1977. M. BRUTON. PONNIAH: Fish biodiversity of India.. YINDONG AND W. p. Spec. National Bureau of Fish Genetic Resources Lucknow. Asian Fish. ĆIRKOVIĆ. Aquacult.. 89:9-19 (1990). CH-2952 Cornol...G. Pretoria (1988). & BRITZ. In: S. Asian Fisheries Society. South Africa.775 p (2002). DANA. Transactions of the Zoological Society of London 35: 1-45 (1979a). Visayan State College of Agriculture. zbor.R. Proceedings of the Workshop on Introduction of Exotic Aquatic Organisms in Asia. Y. M. Ž. N. S. pred. 54 p (1993).. H. W. South West Africa. UYS. De Silva (ed. KAPOOR. B. KOTTELAT. BRUTON. Publ.

P. G.L. H.: The ecology of the catfish Clarias gariepinus and Clarias ngamensis in the Shire Valley. J.. FURUKAWA AND K. Sri Lanka J. sharptooth catfish. H. ROS. TALDE.holes.J. they put up with a low oxygen concentration and they have a wide specter of food (mostly with characteristics of predators)..K.M.R. M.M. A. tanks and silos accomplishing very good body weight increase. geothermal water 50 . Fish Biol. Considering water temperature as a limitation fact (lethal below 8°C). South Africa.. BIOLOGICAL AND AQUACULTURAL POTENTIAL OF AFRICAN CATFISH (Clarias sp.. SKELTON. Sci 9:45-56 (2004).. C. BRUTON. Clariidae) in Lake Kinaret (Israel). WILLOUGHBY. C. K. VIREEN W. izv. Most of a biological characteristics. ZAIRIN JR.: Mogućnosti gajenja nekih afričkih vrsta riba u termalnim vodama Ovčar Banje. N. South African Journal of Zoology 19 (1): 37-45 (1984). Datz 57(7):13-15 (2004).534 (1978). Journal of Zoology (London) 186: 507. QUICK. GOPHEN M. 21-22. walking catfish. Southern Book Publishers. VOOREN.C. M. 144. African catfishes are reared in semi intensive ponds. VELJOVIĆ. Tara. a new species of clariid catfish from Eastern Borneo (Teleostei: Siluriformes). NIKOLIĆ. MAMARIL AND M.J.. 1:77-82 (1987). Zool.N.: Clarias microstomus. D. PALOMARES: The diet composition of some economically important fishes in the three floodplain lakes in Agusan Marsh wildlife sanctuary in the Philippines. A. P. Hydrobiology. aquaculture.. lazera)(Cypriniphormes. W. cages. 4:565-583 (1972). Stud. with special reference to the Netherlands and literature survey. Aquat. NG. ŽELJKA JURAKIĆ Summary Family of African catfish (Clariidae) populates slow and standing waters of tropical and subtropical climate. TWEDDLE.: Ecological aspects of the introduction of fish species into natural habitats in Europe.: Age and growth of Clarias gariepinus (Pisces: Clariidae) in the P. le Roux Dam. Biotropia 16:18-27 (2001). VI Simpozijum o ribarstvu Srbije.R.H.: Erfolgreiche Froschwels-Nachzucht im Aquarium.MARKOVĆ.D. preliminary production results in our conditions (increase of 3500 kg/ha) recommend introduction of Claries gariepinus on specific and isolated locations like some geothermal water drill. MIROSLAV ĆIRKOVIĆ. chemical and biological quality. D... SPATARU. P. Malawi. G. Bajina Bašta (2004). 40(2):158-162 (2001).) AS A BASE FOR BREEDING IN GEOTHERMAL WATERS STEVAN MALETIN. where is possibility for him to slide. AIDA: Induction of spawning in the tropical walking catfish (Clarias batrachus) by controlling water level and temperature. Halfway House (1993). BILJANA MALOVIĆ. zbor. there can be no direct pressure to autochthonous ichthyofauna and other members of milieu of ecosystem of open waters. that represent suitable environmental conditions according to their physical (temperature).: Acomplete guide to the freshwater fishes of southern Africa.A.: Food composition of Clarias gariepinus (= C.. Key words: Clarias.

a koje se odnose na oblike i uslove kreditiranja. godine. naročito dobija na značaju u uslovima kada su ekonomske performanse agrarnog sektora nepovoljne. donete od strane Vlade Republike Srbije i resornih ministarstava. usmerenom na praćenje promena u sistemu kreditiranja poljoprivrednih gazdinstava od 2004. MATERIJAL I METOD RADA Uredbe. upućena na korišćenje kredita. Ključne reči: agrarni budžet. Od 2004. godine u Republici Srbiji redovno se izdvajaju sredstva za kratkoročno i dugoročno kreditiranje poljoprivrednih gazdinstava. šumarstva i vodoprivrede. Čak i bez podrobnijeg elaboriranja činilaca koji su doprinosili nepovoljnom ekonomskom položaju našeg agrarnog sektora. 51–56. primenjena komparativna analiza. U skladu sa ciljem istraživanja. objavljene u Službenom glasniku i na sajtu Ministarstva poljoprivrede. pored ostalih mehanizama podrške. program razvoja. 55. poljoprivreda je. jasno je da se njegova revitalizacija ne može ostvaritivati uz izostanak adekvatne podrške u vidu podsticajnih razvojnih programa. od 2004. kao osnovni metod. Novi Sad 51 . Takvi uslovi su. asistent. 5 (2006) STR. u radu je. Analiza uslova i oblika kreditiranja poljoprivrede u našoj praksi primarni je cilj istraživanja u ovom radu. Poljoprivredni fakultet. koja se poljoprivredi obezbeđuje iz agrarnog budžeta. u cilju svog funkcionisanja i razvoja. Kredit. Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Mr Katarina Marković. do 2006. posužile su kao osnovni izvor podataka u ovom radu. kao jedne od mera agrarne politike usmerene ka unapređenju agrarnog sektora naše zemlje.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. S tim u vezi. Cilj ovog rada je da ukaže na oblike i uslove kreditiranja. stvarnost sa kojom se većina nosilaca poljoprivredne proizvodnje u našoj zemlji suočava dugi niz godina. NOVI SAD POLJOPRIVREDNI KREDIT KAO MERA PODSTICANJA RAZVOJA AGRARNOG SEKTORA REPUBLIKE SRBIJE MARKOVIĆ KATARINA 1 IZVOD: Poljoprivredni kredit poima se kao mera agrarne politike značajna u procesu revitalizacije agrarne proizvodnje. nažalost. kamatna stopa UVOD Kao privredna delatnost sa nedovoljnom sposobnošću samofinansiranja. godine ova mera je sastavni deo Programa za podsticanje razvoja poljoprivredne proizvodnje u Republici Srbiji. kao realni izvor finansiranja. kredit.

uslovljeno je upisom odnosnog gazdinstva u Registar. 2. poljoprivrednim gazdinstvima koja su upisana u Registar u cilju podsticanja poljoprivredne proizvodnje bila su odobrena kreditna sredstva za određene namene. Osnivanjem Fonda za razvoj Republike Srbije. poljoprivredna gazdinstva sa statusom pravnog lica i poljoprivrednici obavljaju poljoprivrednu proizvodnju. smatra se gazdinstvo sa manje od 0. Naime. Nastojanja naše zemlje za ulazak u Evropsku Uniju mogu se realizovati tek nakon ispunjenja mnogobrojnih uslova i standarda. dolazi se do zaključka da se. kao i unapređenje uslova života i rada u ruralnoj sredini. Budući da se Srbija. posebno se ističe harmonizacija analitike i statistike u ministarstvu nadležnom za poljoprivredu. Planirani modeli kreditiranja bili su: 1. dugoročno kreditiranje poljoprivrednih gazdinstava (pravnih i fizičkih lica) preko Fonda za razvoj Republike Srbije. a kao osnovni cilj vođenja ovakve evidencije navodi se sprovođenje mera za obezbeđenje razvoja poljoprivredne proizvodnje. živinarsku. pravo na korišćenje bilo kakvog oblika podrške iz sredstava agrarnog budžeta. Kratkoročni i dugoročni krediti poljoprivrednim gazdinstvima bili su jedna iz spektra mera za podsticanje razvoja poljoprivrede u Srbiji u 2004. naučnoistraživačke organizacije. čini se da bez kreditiranja. 45/04. Poljoprivrednim gazdinstvom. vodoprivrede i šumarstva. a u saradnji sa Ministarstvom poljoprivrede. ne može biti značajnijeg kvantitativnog i kvalitativnog agrarnog razvoja u nas. godini. odnosno druge oblike poljoprivredne proizvodnje (gajenje pečuraka. odnosno uzgoj ribe. (Službeni glasnik Republike Srbije. na kome preduzeća. uprkos relativno velikom značaju agrarnog sektora u ukupnoj privredi ove grupe zemalja. visokorazvijene zemlje izdvajaju značajna finansijska sredstva za potrebe očuvanja dohotka svojih poljoprivrednih proizvođača na željenom nivou. kao i Ministarstva finansija.). pčela i dr. i koje je upisano u Registar. voćarsko-vinogradarsku proizvodnju.5 hektara poljoprivrednog zemljišta. preko poslovnih banaka. i pored toga što agrarni sektor neznatno doprinosi stvaranju bruto domaćeg proizvoda. Posmatranjem prakse zemalja u razvoju. kao i 3. Upis poljoprivrednih gazdinstava1 u Registar je dobrovoljan. 1 Poljoprivrednim gazdinstvom. preduzetnici. U domenu poljoprivrede. pored ostalih relevantnih pitanja.5 hektara poljoprivrednog zemljišta na teritoriji Republike Srbije. smatra se gazdinstvo sa najmanje 0. Naime. ne mogu se ni zamisliti bez adekvatne podrške od strane države. pa samim tim i kredita. dugoročno kreditiranje poljoprivrednih gazdinstava (pravnih i fizičkih lica). a naročito privredno najrazvijenijih zemalja. i koje je upisano u Registar. ipak svrstava u grupu privredno manje razvijenih zemalja. samo simbolična sredstva izdvajaju za potrebe razvoja poljoprivrede i sela. zemljoradničke zadruge. kratkoročno kreditiranje fizičkih lica (poljoprivrednika) preko poslovnih banaka. u smislu ove Uredbe. Praksa svih. na osnovu relevantnih indikatora stepena privredne razvijenosti. odnosno adekvatnog fonda AP Vojvodine. u smislu ove Uredbe.) 52 . potvrđuje prethodnu konstataciju. Korak ka ispunjenju ovog zahteva svakako je donošenje i operacionalizacija Uredbe Vlade Republike Srbije o registru poljoprivrednih gazdinstava.REZULTATI Funkcionisanje i razvoj poljoprivredne proizvodnje. kao jednog od oblika podrške koju treba da uživa agrarni sektor. kao i svo drugo zemljište ili građevinska celina na kome nosilac poljoprivrednog gazdinstva obavlja stočarsku.

000. kao i opreme za navodnjavanje.000.767. Tabela 1. godini bili su predviđeni krediti sa rokom otplate do pet godina i to isključivo za sledeće namene: 1. po srednjem zvaničnom kursu Narodne banke Srbije na dan obračuna.08 40. Za investiciona ulaganja u oblasti unapređenja poljoprivrede u 2004.000 dinara (Službeni glasnik Republike Srbije. zajedno sa pripadajućom glavnicom. godini takođe su. Ovi krediti odobravali su se sa rokom vraćanja do 12 meseci i kamatnom stopom od 5.5 % na godišnjem nivou. Podsticajne mere u 2005. Programom su bila predviđena dva modela korišćenja budžetskih sredstava za kreditiranje poljoprivredih gazdinstava (Tabela 1).500. izgradnju i kupovinu sistema za navodnjavanje. broj 45/04). s tim što se u ovom slučaju primenjivala valutna klauzula2. 3.000.07 3. godini iz republičkog budžeta izdvojeno je 3. Planirani raspored ukupnih sredstava za kreditiranje poljoprivrede u 2005. bila su obezbeđena iz budžeta Republike Srbije3.000 1. broj 45/04 2 Valutna klauzula podrazumeva utvrđivanje iznosa duga u eurima u trenutku puštanja kredita u tečaj i preračunavanje duga u dinare. kreditiranje stočarske proizvodnje.000 2.Visina sredstava odobrenih u vidu kratkoročnih kredita bila je određena ispunjavanjem opštih i posebnih uslova. bez valutne klauzule.500. najvećim delom. Kamatna stopa kod dugoročnih kredita na godišnjem nivou iznosila je 3 %. godini u Srbiji Table 1.00 Izvor: Službeni glasnik Republike Srbije. kao i ukupnom površinom poljoprivrednog zemljišta koje gazdinstvo poseduje.000 100. Plan of disposition of total assets for credit in agriculture in 2005 in Serbia Namena Application Kratkoročni krediti Short-term loans Dugoročni krediti Long-term loans Sredstva «Mašine i oprema»koje koristi Ministarstvo poljoprivrede Resources «Machines and accessries» used by Department of agriculture Ukupni plasmani Total assets Iznos u dinarima Amount in dinars 1. Kamata se. bile realizovane putem kratkoročnog i dugoročnog kreditiranja registrovanih poljoprivrednih gazdinstava.85 53. podizanje plastenika i staklenika.727.000 Učešće u strukturi (%) Sharing in stucture (%) 45. Sredstva. 53 .000. podizanje višegodišnjih zasada. 3 Za ove namene u 2005. 2. kupovinu poljoprivredne mehanizacije. potrebna za ostvarivanje mera podsticanja razvoja poljoprivredne proizvodnje po ovom Programu.500. 4. i 5. vraćala po isteku ročnosti kredita.

400. Predviđeni grejs period iznosio je 12 meseci. šumarstva i vodoprivrede 54 . Plan of disposition of total assets for credit in agriculture in 2006 in Serbia Namena Application Kratkoročni krediti Short-term loans Dugoročni krediti Long-term loans Sredstva «Mašine i oprema»koje koristi Ministarstvo poljoprivrede Resources «Machines and accessries» used by Department of agriculture Ukupni plasmani Total assets Iznos u dinarima Amount in dinars 1. steklo je uslov za podnošenje zahteva za kratkoročni kredit u 2005. Predviđeno je da Ministarstvo poljoprivrede. Ministarstvo poljoprivrede.000 2.000. Takođe. dok je kamatna stopa iznosila 2. godini. Resorno ministarstvo za namene dugoročnog kreditiranja u 2005.000. šumarstva i vodoprivrede u saradnji sa Ministarstvom finansija prati ostvarivanje Programa. Ovi krediti obezbeđivani su sa rokom otplate do pet godina. Prema evidenciji resornog ministarstva.000. kao što je to bio slučaj i u prethodne dve godine.000. za kreditiranje poljoprivrednih gazdinstava. u 2006. Planirani raspred ukupnih sredstava za kreditiranje poljoprivrede u 2006.000.000 Učešće u strukturi (%) Sharing in stucture (%) 40. godinu.75 % na godišnjem nivou. 2006. samo u slučaju da je sve obaveze po prethodnom kreditu u potpunosti izmirilo. Fizičko lice – poljoprivrednik. koje je koristilo kredit po Programu za podsticanje razvoja poljoprivredne proizvodnje za 2004. godini iz agrarnog budžeta izdvojeno je 3. realizovati preko poslovnih banaka.86 3. očekuje se i priliv od oko 3 milijarde dinara od povraćaja kredita datih u prethodne dve godine.000 2.500. Programom mera za podsticanje razvoja poljoprivredne proizvodnje predviđen je nastavak prakse kreditiranja poljoprivrednih gazdinstava upisanih u Registar i u tekućoj. tako da bi ukupni plasmani trebalo da iznose između 6 i 7 milijardi dinara. Kratkoročni krediti se odobravaju poljoprivrednim gazdinstvima sa rokom vraćanja od 12 meseci i kamatnom stopom od 6 % ( 5% kamata i 1% provizija) na godišnjem nivou. Krediti će se. godini.Kratkoročni krediti su se krajnjem korisniku odobravali sa rokom vraćanja do 12 meseci i kamatnom stopom od 5 % na godišnjem nivou.14 100.00 57. Tabela 2. dok je ostalih 10 % bilo obezbeđeno iz potencijala poslovnih banaka.5 milijarde dinara (Tabela 2. kao i da administrira i kontroliše plasmane Fonda za razvoj Republike Srbije. godinu sprovodiće se tako što će se sredstva iz budžeta koristiti za kratkoročno i dugoročno kreditiranje registrovanih poljoprivrednih gazdinstava – fizičkih i pravnih lica. godini u Srbiji Table 2.). godinu. Mere podsticanja razvoja poljoprivrede za 2006.000 100 Izvor: Program mera za podsticanje razvoja poljoprivredne proizvodnje za 2006. bez valutne klauzule. godini obezbedilo je 90 % sredstava.

Sa druge strane.Sredstva za namene kratkoročnog kreditiranja obezbeđuje Ministarstvo poljoprivrde. ovi krediti. U oblasti dugoročnog kreditiranja u 2006. Analizom faktičkog stanja i funkcionisanja ove kreditne politike utvrđeno je da se u opserviranom trogodišnjem periodu navedena mera agrarne politike ostvaruje primenom modela kratkoročnog i dugoročnog kreditiranja. koji obezbeđuje Ministarstvo je 5. postaju povoljniji za poljoprivredne proizvođače.000 dinara. zastarele mehanizacije. Posmatrano sa aspekta visine kamatne stope.000 dinara. Iako u posmatranom periodu kamatna stopa kratkoročnih kredita kreće u proseku od oko 5 % na godišnjem nivou. trebalo bi da se nastavi i u buduće. površine od 1 do 5 hektara. 3. iznosi do 12 meseci. Poljoprivredna gazdinstva. može značajnije doprinositi rešavanju razvojnih problema usled nedostatka sistema za navodnjavanje. Najmanji iznos sredstava po ugovoru o kreditu. kako po osnovu kratkoročnih. Odloženi rok vraćanja glavnice. za registrovano poljoprivredno zemljište. poslovna banka je dužna da 80 % svog dela učešća u kreditu obezbedi garancijom Garancijskog fonda. godini 90 % sredstava obezbediće resorno Ministarstvo. a raspodeljuju se na sledeći način: 1. za registrovano poljoprivredno zemljište. Pri tom.25 % na godišnjem nivou. površine do 1 hektar. površine od 5 do 10 hektara.000 eura u dinarskoj protivvrednosti po srednjem zvaničnom kursu Narodne banke Srbije. koja na ovaj način obezbede potrebna investiciona sredstva. od 2004. smanjenja površina pod višegodišnjim zasadima. neophodnih za revitalizaciju poljoprivrednih gazdinstava. dužna su da kredit vraćaju u jednakim šestomesečnim anuitetima.000 eura. deva- 55 .000 dinara. za registrovano poljoprivredno zemljište. a najveći 200. prema odredbama Programa. odobrena sredstva iznose 60. odobrava se iznos od 12. iz svojih potencijala. Na taj način se. iz godine u godinu.000 dinara. s obzirom na aktuelne probleme sa kojima se suočava najvećih broj poljoprivrednih gazdinstava u Srbiji. ZAKLJUČAK U cilju obezbeđenja tekućih i investicionih sredstava. za registrovano poljoprivredno zemljište. koji se ukljlučuje u rok otplate kredita. i 4. je upis poljoprivrednog gazdinstva u Registar. kredit može iznositi maksimalno 240. Dugoročni krediti se poljoprivrednim gazdinstvima odobravaju sa rokom otplate od pet godina i efektivnom kamatnom stopom od 2. odnosno drugo zemljište ili građevinsku celinu površine iznad 10 hektara. odnosno drugo zemljište ili građevinsku celinu. godine u sklopu mera agrarne politike u našoj zemlji svoje mesto dobio je i poljoprivredni kredit. odnosno drugo zemljište ili građevinsku celinu. tako i dugoročnih kredita. odobrava se iznos do 120. dok poslovne banke. uz primenu valutne klauzule. Trend smanjenja kamatne stope na dugoročne kredite. 2. Primarni uslov za odobravanje sredstava. uočava se opadanje učešća sredstava predviđenih za te namene u ukupnim kreditnim plasmanima. obezbeđuju preostalih 10 %. pored primene ostalih mera agrarne politike. udeo sredstava za odobravanje dugoročnih kredita beleži tendenciju rasta. odnosno drugo zemljište ili građevinsku celinu.

stiranja stočarske proizvodnje, kao i drugih nagomilanih problema koji oslikavaju agrarni sektor naše zemlje. LITERATURA
MINISTARSTVO POLJOPRIVREDE, ŠUMARSTVA I VODOPRIVREDE REPULIKE SRBIJE: Informator o kreditiranju registrovanih poljoprivrednih gazdinstava, (2006), www.minpolj.sr.gov.yu VLADA REPUBLIKE SRBIJE: Uredba o utvrđivanju Programa mera za podsticanje poljoprivredne proizvodnje za 2004. godinu, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 45/04, (2004) VLADA REPUBLIKE SRBIJE: Uredba o utvrđivanju Programa mera za podsticanje razvoja poljoprivredne proizvodnje za 2005. godinu, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 139/04 i 10/05 (2004, 2005) VLADA REPBLIKE SRBIJE: Uredba o utvrđivanju Programa mera za podsticanje razvoja poljoprivredne proizvodnje za 2006. godinu, Službeni glasnik Republike Srbije, broj 05/2006, (2006)

AGRICULTURAL CREDIT AS A MEASURE OF DEVELOPEMENT OF AGRICULURAL SECTOR IN REPUBLIC SERBIA MARKOVIĆ KATARINA Summary Agricultural credit is a measure of farm policy that is important in process of reviving of agricultural production. Since 2004 this measure has been a fragment of developement programs of agricultural production in Republic Serbia. The concepcion of this paper is analysis of conditions and aspects of agricultural credit in our country. Key words: agricultual budget, developement program, credit, rate of interest

56

„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. 55, 5 (2006) STR. 57–64, NOVI SAD

LABORATORIJSKI TESTOVI U SLUŽBI KONTROLE KVALITETA TERMIČKE OBRADE SOJE
IGOR JAJIĆ, VERICA JURIĆ, DRAGAN GLAMOČIĆ
1

IZVOD: Laboratorijski testovi predstavljaju parametre, koji ukazuju na delove proizvodnog procesa termičke obrade soje kojima treba posvetiti pažnju. Kontrola kvaliteta u laboratoriji se sastoji iz brojnih testova od kojih su najznačajni: određivanje inhibitora tripsina i himotripsina, indeksa ureaze, rastvorljivosti (disperzibilnosti) proteina u vodi (PDI i NSI indeksi), rastvorljivosti proteina u KOH i krezol test. U našoj laboratoriji, ispitan je ukupno 41 uzorak punomasnog sojinog griza, soje, sojine sačme i sojine pogače na određivanje aktivnosti ureaze, rastvorljivosti proteina u vodi (PDI) i rastvorljivosti proteina u KOH. Na osnovu dobijenih rezultata možemo konstatovati veoma dobru korelaciju između testova indeksa ureaze i PDI indeksa, a nešto slabiju korelaciju sa testom određivanja rastvorljivosti proteina u KOH. U našim uslovima, metoda određivanja indeksa disperibilnosti proteina (PDI) se pokazala kao najosetljivija u službi kontrole kvaliteta termičke obrade soje. Ključne reči: punomasni sojin griz, aktivnost ureaze, rastvorljivost proteina u vodi (PDI), rastvorljivost proteina u KOH. UVOD Poznato je da soja već odavno predstavlja osnovni izvor proteina u obrocima svih vrsta domaćih životinja. Po ukupnom sadržaju proteina i njihovoj biološkoj vrednosti ona je najkvalitetnije proteinsko hranivo, čija aminokiselinska struktura može potpuno zadovoljiti potrebe domaćih životinja u svim esencijalnim aminokiselinama. Jedini preduslov da soja zaista bude odličan izvor proteina je njena prerada koja ima za cilj, ne samo ekstrakciju ulja, nego i inaktiviranje štetnih inhibirajućih supstanci koje imaju negativan uticaj na svarljivost i iskoristivost proteina soje. Kao najvažnije supstance identifikovani su: tripsin inhibitor, koji inhibira funkciju digestivnih proteolitičkih enzima tripsina i himotripsina; hemaglutin, koji proizvodi aglutinaciju crvenih krvnih zrnaca u nekih životinja; enzim ureaza, odgovoran za konverziju uree u amonijak i enzim lipoksidaza koja katalizuje oksidaciju lipida. Radi denaturacije termolabilnih antinutritivnih faktora prisutnih u sirovom zrnu soje primenjuje se toplotna obrada. Usavršeni su različiti tehnološki postupci prerade, ali svi se u osnovi zasnivaju na zagrevanju tokom određenog vremena, kod nekih uz prisustvo
Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Mr Jajić Igor, istraživač pripravnik; prof. dr Verica Jurić, vanredni profesor, Departman za stočarstvo, prof. dr Dragan Glamočić, vanredni profesor, Departman za stočarstvo, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad

57

vlage, obično u obliku pare. Najčešće se koriste kuvanje (autoklaviranje), tretmani sa talasnom emisijom (mikrotalasni tretman, mikronizacija), tretmani sa zagrejanim vazduhom (flekičenje, ekspanzija i “jet sploading“), prženje (od uobičajenih rotirajućih bubnjeva do prženja u fluidizovanom sloju) i na kraju najsofisticiraniji metod – ekstruzija, koja može biti vlažna i suva. Neophodno je napomenuti da cilj toplotne obrade nije potpuno razlaganje ovih termolabilnih antinutritivnih faktora. Preterana obrada bi uticala na sniženje nutritivne vrednosti proizvoda od soje kroz kvalitet njenih osnovnih hranjivih sastojaka, proteina i ulja. Iz tog razloga kontrola kvaliteta ima veoma važnu ulogu kako bi se proverila adekvatnost prerade sojinog zrna (Deneš i Predin, 2001). Kontrola kvaliteta se pre svega sastoji iz brojnih laboratorijskih testova od kojih su najznačajni: određivanje inhibitora tripsina i himotripsina, indeksa ureaze, rastvorljivost proteina u vodi (PDI i NSI indeksi), rastvorljivost proteina u KOH i krezol test. Često se pretpostavlja da kontrola kvaliteta predstavlja čisto laboratorijsku funkciju, ali ona zapravo započinje u proizvodnom procesu. Laboratorijski testovi služe kao parametri koji označavaju uspeh ili neuspeh u proizvodnji odnosno tačkama na koje u proizvodnom pogonu treba obratiti pažnju. 1. test ureaze – princip ovog testa se zasniva na pretpostavci da se stepen toplotne obrade podudara sa razaranjem ureaze, enzima koji je prirodno prisutan u zrnu soje. Indeks ureaze (UI) se danas izražava kao porast u jedinici pH nakon inkubacije 200 mg punomasnog zrna soje u fosfatnom puferu rastvora uree na 30ºC za 35 min (AOCS Official methods Ba 9-58, 1997a). Prema Garlichu (1988), vrednosti indeksa ureaze su sledeće: Punomasno zrno soje Full-fat soybeans Nedovoljno tretirano Under - processed Adekvatno tretirano Adequately - processed Pretretirano Over - processed Indeks ureaze (∆ pH) Urease Index > 0,20 0,05 – 0,2 < 0,05

Isti autor smatra da vrednost indeksa ureaze od 0,0-0,5 je prihvatljiva za svinje i živinu, dok bi za preživare trebala da iznosi manje od 0,12 kako bi se izbegla potencijalna intoksikacija amonijakom u slučaju kad je soja mešana sa ureom. Ukoliko se aktivnost ureaze izražava u mg N2/g/min onda su te vrednosti nešto više od onih gore prikazanih u ∆ pH. 2. aktivnost inhibitora tripsina – ovaj test podrazumeva ekstrakciju inhibitora tripsina iz uzorka punomasnog zrna soje na pH 9,5. Nakon toga sledi inkubacija sa standardnim rastvorom tripsina u BAPNA (benzil-DL-arginin-p-nitroanilid hidrohlorid) rastvoru i spektrofotometrijsko određivanje (AOCS Official methods Ba 12-75, 1997b).

58

processed Pretretirano Over .processed Adekvatno tretirano Adequately .Aktivnost inhibitora tripsina je izražena kao mg inhibiranog tripsina izraženi po gramu uzorka. Zasnivaju se na činjenici da povećanjem temperature termičke obrade soje opada rastvorljivost proteina u vodi. indeks disperzibilnosti proteina (PDI) i indeks rastvoljivosti azota (NSI) – predstavljaju rastvorljivost proteina soje (odnosno azota) u vodi.processed Rastvorljivost proteina u KOH (%) Protein solubility in KOH > 85 71 – 85 < 70 Arabe i Dale (1990) su uočili da je rastvorljivost proteina u KOH ispod vrednosti od 70% i iznad 85% negativno uticala na rast pilića koji su hranjeni obrocima u kojima je punomasna soja bila glavni izvor esencijalnih aminokiselina.2% rastvoru KOH (Arabe i Dale 1990) i vrednosti koje se uobičajeno koriste kao referentne su: Punomasno zrno soje Full-fat soybeans Nedovoljno tretirano Under . rastvorljivost proteina u KOH – ovaj test se sastoji u rastvorljivosti proteina u 0. uz napomenu da povećanje stepena termičke obrade se povećava apsorpcija boje. krezol test – zasniva se na sposobnosti proteina soje da apsorbuju crvenu boju krezola. Monary (1989) preporučuje sledeće vrednosti za ocenu kvaliteta termičke obrade: 59 . 1989) za adekvatnu obradu soje su sledeće: PDI15-28 % NSI 10-11 % 5. Ovi indeksi su definisani kao: % PDI = % proteina (azota) rastvorljivih u vodi % ukupnih proteina u uzorku × 100 Prihvaćene vrednosti (Monary. 4. a kao optimalne vrednosti se preporučuju sledeće: % proteina u punomasnom zrnu soje % protein in full-fat soybeans 50 40 30 Aktivnost inhibitora tripsina (mg/g) Trypsin Inhibitor Activity 5 4 3 3.

Smatra se da test ureaze nije naročito pogodan kada je u pitanju prekomeran termički tretman. i odgovaraju NSI-KOH indeksu od 78-60% ili niže. čije optimalne vrednosti od 2 do 5 mg/g odgovaraju niskim vrednostima aktivnosti ureaze (0.processed Apsorbovana boja (mg/g) Dye absorbed > 3.processed Adekvatno tretirano Adequately .Punomasno zrno soje Full-fat soybeans Nedovoljno tretirano Under . posebno kada se radi o niskim vrednostima aktivnosti ureaze (Debruyne. nego što su to testovi indeksa ureaze i rastvorljivosti proteina u KOH.05 ili niže. Odmereno je 0. U ovakvim slučajevima vrednosti ureaze se kreću oko 0.3 – 4. aktivnost ureaze je prilično siromašan indikator rastvorljivosti proteina. pipetira se deo tečne faze i centrifugira se na 2700 obrtaja.0 g uzorka i rastvoreno u 100 cm3 0. Rastvorljivost proteina u KOH je određena prema neoficijalnoj metodi razvijenoj od strane Arabe i Dale (1990). prema našim laboratorijskim uslovima.7 – 4. Literaturni pregled ukazuje da metoda indeksa rastvorljivosti proteina u vodi (PDI) (Bata i sar. Sadržaj je kvantitativno prenesen i titrisan sa rastvorom NaOH do pH 4. 60 . 20 min i izdvajanja faza. Ovi autori smatraju da je PDI indeks dosledniji i osetljiviji indikator minimuma adekvatnog termičkog procesa.5 MATERIJAL I METOD RADA Indeks aktivnosti ureaze je određen prema internacionalno standardizovanoj metodi ISO 5506 (1988). te mešano na mućkalici 30 min. Nakon toga je sadržaj centrifugiran na 2700 obrtaja.2 g uzorka. 1987). 10 min. REZULTATI I DISKUSIJA Višegodišnja kontrola kvaliteta termičke obrade soje se u našoj laboratoriji izvodi određivanjem aktivnosti ureaze.02-0.3 4. Istovremeno je rađena slepa proba u kojoj su uzorak. 1997c).processed Pretretirano Over .7.7 3.35 mg N2/g/min). 1987). Međutim. Nakon mešanja na 4500 obrtaja. Odpipetira se 15 cm3 centrifugiranog rastvora i odrede proteini prema važećem Pravilniku (Službeni list SFRJ. Odmereno je 1. Određivanje indeksa rastvorljivosti proteina u vodi (PDI) je modifikovana AOCS metoda (AOCS Official methods Ba 10-65.2% KOH. Odmereno je 5 g uzorka i rastvoreno u 100 cm3 na 25ºC. Ovaj parametar je takođe i dobar indikator aktivnosti inhibitora tripsina. puferni rastvor uree i HCl termostatirani zajedno pri identičnim uslovima. nakon čega je reakcija zaustavljena pomoću 10 cm3 rastvora HCl i hlađenjem pod mlazom hladne vode. 2000) daje pouzdanije podatke o kvalitetu termičke obrade soje. dodato 10 cm3 pufernog rastvora uree i termostatirano 30 min na 30ºC. koja je modifikovana prema našim laboratorijskim uslovima. 2004). profiltriran i u 15 cm3 rastvora su određeni proteini prema važećem Pravilniku (Službeni list SFRJ.

Table 1.20 34. Takođe.51 88.58 34. 12.257 0.13 37.395 0. 5. 4. Zakonska regulativa naše zemlje propisuje vrednost indeksa ureaze do 0.571 0. na kojem su u označenom kvadratom prikazane preporučene vrednosti za ova dva laboratorijska testa. 9. Na osnovu dobijenih vrednosti može se uočiti veoma dobro slaganje optimalnih vrednosti aktivnosti ureaze sa vrednostima indeksa proteina rastvorljivih u vodi.93 73.06 91. Tabela 1.61 28.45 28.087 0. Prekoračena vrednost indeksa proteina rastvorljivih u KOH u pomenutih 15 analiziranih uzoraka je utvrđena kod 8 uzoraka.29 Rastvorljivost u KOH (%) Protein solubility in KOH 88.38 35. 10.51 35. Određivanje indeksa ureaze.07 77. 13.81 28.U toku našeg ispitivanja smo analizirali 35 uzoraka punomasnog sojinog griza.465 0.21 35.48 73.26 28. 8.638 Indeks disperzibilnosti proteina (PDI) (%) Protein dispersibility index (PDI) 17.77 35. 7.711 2. čiji rezultati su prikazani u tabeli 1. PDI vrednosti iznad 35% ukazuju na nedovoljan termički tretman koji najčešće rezultuje digestivnim problemima tokom ishrane domaćih životinja pri čemu su naročito osetljive mlade životinje.197 0.71 37. protein dispersibility index (PDI) and protein solubility in KOH in full-fat soybeans. Optimalna vrednost proteina rastvorljivih u KOH iznosi 71-85%. 6.08 92. Dobijene vrednosti PDI indeksa ispod 15% ukazuju na pretretiranost punomasnog sojinog griza i verovatnu nisku konverziju hrane.07 90.23 18.28 98. u našim laboratorijskim uslovima.51 Proteini (%) Proteins 35.44 38. Uzorak sojinog griza Sample of soybeans 1.93 36. 11. uz konstataciju da je vrednost od 85% prekoračena u još 11 uzoraka u kojima su se vrednosti indeksa ureaze i PDI kretale u granicama optimalnih. a vrednost PDI u 10 slučajeva tih istih uzoraka.76 18. Od ukupnog broja analiziranih uzoraka dozvoljena vrednost aktivnosti ureaze je prekoračena u 15 uzoraka.28 82.56 79.214 0. Indeks ureaze (mg N2/g/min) Urease Index 0.07 37.89 28.44 36. se nije pokazao kao posebno pouzdan parametar termičkog tretmana punomasnog sojinog griza. Determination of urease activity. Ovaj odnos optimalnih vrednosti indeksa ureaze i PDI ideksa se još bolje uočava na slici 1.00 22.98 61 .33 24.37 0.729 0.99 93.45 88.4 mg N2/g/min (Pravilnik o kvalitetu i drugim zahtevima za hranu za životinje. 2000) i ovoj vrednosti bi odgovarale prihvaćene PDI vrednosti u opsegu od 15-28%.639 0.43 85.79 30. 2.38 19. 14.422 0. prikazani rezultati pokazuju da test rastvorljivosti proteina u KOH.92 21.142 0.48 38. 3.70 26. indeksa proteina rastvorljivih u vodi (PDI) i proteina rastvorljivih u KOH u punomasnom sojinom grizu.

078 34.11 28.19 19. 35. 20.58 11.25 37. 31.59 96.75 35.04 37. 18.71 76.25 84.47 58. 22.16 40.58 36.772 0.30 36. 23. 34.8 0 . Figure 1.6 0 .50 36. 62 . 17.91 36.387 0. 33. 26.73 34.24 95. 32.85 87.88 76.244 0. 29.20 Slika 1.133 1.258 0. Odnos vrednosti indeksa ureaze i indeksa rastvorljivosti proteina u vodi (PDI).182 1.4 1 .2 1 .01 23.35 78.182 0.00 39.086 0.87 37.18 90.88 20.61 20.20 96. 16.34 21.23 92.71 26.87 35.77 21. 30.55 13.52 25.43 38.159 0.133 1. 24.16 89.79 88.0 10 15 20 25 30 35 Indeks ureaze (mgN/g/min) P D I (% ) Pored punomasnog sojinog griza analizirano je i nekoliko uzoraka zrna soje.80 96.02 37.17 84.064 0.14 38.328 0.4 0 . 21.01 20. sojine sačme i sojine pogače.017 0. 1.99 87. 1 .00 40.18 0.90 35.10 0.13 21.09 36. te su ovi rezultati prikazani u tabela 2. 19.64 27.60 94.02 37. 25. Očekivano visoke vrednosti indeksa ureaze kod uzoraka zrna soje su potvrđene visokim vrednostima PDI-a i delimično visokom vrednošću proteina rastvorljivih u KOH.49 74.608 0.35 22.21 38.63 81.2 0 .04 19.0 0 .63 35.744 0.103 0. 27.852 0.84 93.32 36.15.56 34. 28.20 0.30 13.24 81. Relationship between urease activity and protein dispersibility index (PDI).12 17.

131 0.: Sampling and analysis of oilseed by-products. Svakako da bi ovakve rezultate trebalo uporediti sa nekim.: Sampling and analysis of oilseed by-products. a najmanje pouzdan se pokazao parametar rastvorljivosti proteina u KOH. Urease activity.707 Indeks disperzibilnosti proteina (PDI) (%) Protein dispersibility index (PDI) 71. Trypsin inhibitor activity. 1997c.20 13. protein dispersibility index (PDI) and protein solubility in KOH in soybeans and soybean meal.32 Rastvorljivost u KOH (%) Protein solubility in KOH 89.43 76.06 82. Uzorak Sample soja (soybeans) soja (soybeans) sojina sačma (soybean meal) sojina sačma (soybean meal) sojina pogača (soybean meal) sojina pogača (soybean meal) Indeks ureaze (mg N2/g/min) Urease Index 5.91 Proteini (%) Proteins 39. AOCS Official methods Ba 10-65.19 40. indeksa proteina rastvorljivih u vodi (PDI) i proteina rastvorljivih u KOH u zrnu soje.026 0.00 18.62 36.: Sampling and analysis of oilseed by-products. AOCS Official methods Ba 12-75.58 ZAKLJUČAK Na osnovu prikazanih rezultata naših istraživanja možemo zaključiti da se test određivanja rastvorljivosti proteina u vodi (PDI) pokazao kao najpouzdaniji parametar kontrole kvaliteta termičke obrade soje. koji bi dali još valjaniji odgovor o pouzdanosti laboratorijskih testova u kontroli kvaliteta termičke obrade soje.48 95. Određivanje indeksa ureaze.286 3.09 47.Tabela 2. sojinoj sačmi i pogači. budućim ogledima in vivo u našim proizvodnim uslovima.18 41. 1997a.16 83. 1997b.108 0.29 36. Protein dispersibility index (PDI).85 45. LITERATURA AOCS Official methods Ba 9-58. 63 .69 80.88 19.214 1.10 46. Table 2. Pouzdanim parametrom bi se mogao smatrati i test određivanje indeksa aktivnosti ureaze koji se godinama koristi u našoj laboratoriji. Determination of urease activity.

Službeni list SFRJ. C. 2001. International Organization for Standardization.: Punomasni proizvodi od soje. S. protein solubility in KOH and cresol test. 2000. 69:76-83.. In our laboratory were analysed 41 samples of full-fat soybeans. 78:1592-1596. Službeni list SRJ. ISO 5506: Determination of urease activity. 19-21. PARSONS. protein dispersibility index (PDI). DENEŠ.W. DOUGLAS. urease activity. VERICA JURIĆ. M.M. I.. 64 . Quality control consider a large amount of tests which include: trypsin inhibitor activity.B. LABORATORY TESTS IN QUALITY CONTROL OF HEAT PROCESS OF FULL-FAT SOYBEANS IGOR JAJIĆ. PRAVILNIK O METODAMA UZIMANJA UZORAKA I METODAMA FIZIČKIH. HEMIJSKIH I MIKROBIOLOŠKIH ANALIZA STOČNE HRANE. PREDIN. A. 1990.M. 1998. In: Fullfat soya handbook. Our results show very good corelation between urease activity and PDI index and partly good corelation between urease activity and protein solubility in KOH... M. DALE.: Evalution of protein solubility as an indicator of over processing of soybean meal. BATAL. Brussels. protein solubility in KOH.ARABE. GARLICH. 1988.: Soybean meal and measures of its quality. 1987. MONARY. G. ENGRAM.: Protein dispersibility index as an indicator of adequately processed soybean meal..: Quality control. 2004.: Protein dispersibility index. Poultry Sci. protein dispersibility index (PDI) and protein solubility in KOH. DRAGAN GLAMOČIĆ Summary Laboratory tests are parametars. The pacific northwest animal nutrition conference.E. 2000. soybean meal. 1989. E. S. A. Key words: full-fat soybeans. Poultry Sci. PRAVILNIK O KVALITETU I DRUGIM ZAHTEVIMA ZA HRANU ZA ŽIVOTINJE. protein dispersibility index (PDI and NSI). Belgium. which point on some parts of heat process where we need to pay attention on. In our conditions.. American soybean association. N. Feed International. PDI method has given the most precise results in quality control of heat process of full-fat soybeans. Savremeni farmer. WA. 5:32-33. DEBRUYNE. urease activity.. Spokana. on the urease activity.

red. Širenje ove proizvodnje posebno je izraženo na seljačkim gazdinstvima koja su posebno zainteresovana za organizovanje proizvodnje ovog useva u Vojvodini. vrednost proizvodnje.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Nivo ekonomske efektivnosti je pod uticajem ostvarenog prinosa i prodajne cene. 1 2 IZVOD:Poslednjih godina ispoljena je tendencija porasta površina pod sojom na seljačkim gazdinstvima. dr Vesna Rodić van. kao belančevinasto – uljana kultura ima veliki privredni značaj.. VESNA. prinos. Granica rentabilnosti se kreće u širokom intervalu u zavisnosti nivoa ulaganja po jedinici površine. RODIĆ. MILADINOVIĆ. Kao belančevinasto-uljana kultura soja je našla veliku primenu u ljudskoj i stočnoj ishrani. J. Ova gazdinstva u pogledu nivoa ostvarenog prinosa zrna soje po jedinici površine beleže značajne rezultate tako da ne zaostaju za još uvek prisutnim društvenim sektorom. prof. a imajući u vidu potrebu proučavanja organizaciono-ekonomskih obeležja pojedinih useva. NOVI SAD ORGANIZACIONO-EKONOMSKA OBELEŽJA PROIZVODNJE SOJE NA SELJAČKIM GAZDINSTVIMA BOŠNJAK. naučni saradnik.. Pored široke primene njenih proizvoda. Novi Sad 65 . Analiza je pokazala najveće efekte u proizvodnji soje ostvaruju ona gazdinstva koja u potpunosti koriste sopstvenu mehanizaciju i proizvodnji soje organizuju na vlastitim površinama. Velikom privrednom značaju doprinose. specifične osobine soje kao biljne vrste. DANICA. prof. Ključne reči: soja. 5 (2006) STR. ovaj rad ima za cilj da sa organizaciono-ekonomskog aspekta sagleda proizvodnju soje na seljačkim gazdinstvima. kao industrijska biljka. Mnogostruka primena i pozitivne organizaciono-ekonomske i agrotehničke osobine uslovile su da soja. finansijski rezultat UVOD Soja. međutim porast prinosa je veći u odnosu na rast granice rentabilnosti pa je proizvodnja soje u posmatranom periodu ekonomična što je jedan od razloga širenja ove proizvodnje na ovom sektoru. a takođe je značajna i kao sirovina u prerađivačkoj industriji za dobijanje širokog asortimana proizvoda. u Vojvodini poslednjih godina dobija sve veći značaj u strukturi setve. Poljoprivredni fakultet. Novi Sad 2 Dr Jegor Miladinović. 65–72. pre svega. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo. odlikuje se pozitivnim organizaciono-ekonomskim osobinama koje doprinose njenom sveukupnom značaju. Uvažavajući navedene činjenice. Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Danica Bošnjak. 55. troškovi proizvodnje. međutim. krajnji efekti zavise od učešća troškova mehanizacije. Posmatrano u proseku ona raste.

Proizvodnju soje u Vojvodini organizuju dva subjekta i to poljoprivredna preduzeća i seljačka gazdinstva. posmatrano u dužem vremenskom periodu imaju poljoprivredna preduzeća koja do 1995. troškovi proizvodnje.02 % svojih oranica što je 4. što je svega 0. Od naturalnih posmatran je prinos po jedinici površine. Rezultati istraživanja prikazani su tabelarno. Površine pod sojom u Vojvodini čine 92% ukupnih površina ovog useva u Srbiji i Crnoj Gori. Srbija i Crna Gora. do 2005. što daje prosečnu godišnju proizvodnju od oko 2. Doprinos pojedinih subjekata organizovanju proizvodnje soje je različit u zavisnosti od perioda posmatranja. godine soju gaje na svega 0.9 t/ha..86%). 1988. REZULTATI ISTRAŽIVANJA I DISKUSIJA Površine. Ukrajina. a od ekonomskih: vrednost proizvodnje. U periodu 1996 – 2005 66 .5% svetskih površina. Za ocenu dinamike i stabilnosti površina.86%) što uslovljava i značajnije učešće u površinama industrijskog bilja (12. Značajne promene požnjevenih površina pod sojom. prodajna cena i cena koštanja. Reljin i sar. godini na području Vojvodine. uslovile su i značajne promene ovog useva u vezi njegove zastupljenosti u oraničnim površinama pod industrijskim biljem. Statistički podaci ukazuju da seljačka gazdinstva 1956. 1997) što je uslovilo veću zastupljenost kako u oraničnim tako i površinama pod industrijskim biljem. 2006) u periodu 1996-2005. Poznato je da je veća ekspanzija površina pod sojom u Vojvodini usledila nakon 1975 godine kada se ona uvodi političkim putem (Bošnjak i Vasić. prinosi i proizvodnja soje Površine pod sojom u Evropi zauzimaju svega 1. Nešto veće učešće u oranicama seljačkih gazdinstava je evidentno 1985. prinosa i proizvodnje korišćena je statistička evidencija u periodu od 1956. godine (0. Značajno je napomenuti da je 87% ovih površina skoncentrisano u pet evropskih zemalja (Rusija. Ocena ekonomskog položaja proizvodnje soje sagledana je preko važnijih naturalnih i ekonomskih indikatora. godine po požnjevenim površinama u znatnoj meri prevazilaze seljačka gazdinstva. Jedna od značajnih karakteristika površina ovog useva i njihova varijabilnost. U pogledu regionalnog razmeštaja može se zaključiti da se soja uglavnom gaji u Vojvodini. Nakon tog perioda povećava se doprinos seljačkih gazdinstava proizvodnji ovog useva u Vojvodini.11% svetskih površina odnosno oko 7 posto površina pod sojom u Evropi. Analiza ekonomskih efekata proizvodnje soje izvršena je na osnovu evidencije o troškovima i vrednosti proizvodnje posmatranih seljačkih gazdinstava u 2002. i 2005. finansijski rezultat. Područje Srbije i Crne Gore se ubraja u one zemlje koje soju gaje na prosečnoj površini većoj od 100 000 ha.IZVORI PODATAKA I METOD RADA Predmet posmatranja u ovom radu je proizvodnja soje na seljačkim gazdinstvima. i na njima se proizvede prosečno 1.1 milion tona zrnba soje (Bošnjak i Rodić. U radu je primenjen komparativnoanalitički metod uz korišćenje odgovarajućih statističkih pokazatelja. Italija. Rumunija). godine.46% ukupnih površina pod industrijskim biljem na ovom sektoru. Dominantnu ulogu.

Izdvajaju se tri petogodišnja perioda sa negativnim trendom površina (1961-1965. adekvatna zaštita useva kao i kvalitetno izvođenje svih agrotehničkih mera). 1986-1990).1). Međutim.U pedesetogodišnjem periodu seljačka gazdinstva soju gaje prosečno godišnje na površini od oko 11 245 ha. Najveći rast površina zabeležen je od 1996. Najmanje površine konstantovane su 1972. Razlike u prinosima vremenski posmatrano ukazuju da je nestabilnost jedan od ograničavajućih faktora širenja proizvodnje soje.6 t/ha (1971) do 2. Prosečan prinos u poslednjih 50 godina iznosi 1706 kg/ha i obeležen je koeficijentom varijacije od 33. godine. potrebno je posebnu pažnju posvetiti uređenju odnosa između faktora proizvodnje. U posmatranom periodu (1956-2005) ostvareni prinosi soje se povećavaju po stopi od 1. 2006).06 t/ha (1996-2000) kao i 2.47 t/ha (2001 – 2005) je iznad proseka prinosa u Evropi (1900 kg/ha).55%). Kada se posmatra stabilnost prinosa. Značajno povećanje prinosa ova gazdinstva ostvaruju u poslednjoj deceniji ispitivanog perioda. Skraćivanjem perioda posmatranja zapaža se različita tendencija površina po pojedinim petogodištima. Pored toga. do 2000. Značajno je napomenuti da seljačka gazdinstva ne zaostaju za poljoprivrednim preduzećima u pogledu nivoa ostvarenog prinosa jer je razlika u poslednjoj deceniji ispitivanog peridoa svega 7 kg/ha (Bošnjak i Rodić. U ostalim posmatranim petogodištima površine imaju tendenciju porasta.29%. Posmatrajući kraća vremenska razdoblja. što angažuje oko 3% njihovih oranica ili 18% površina pod industrijskim biljem.1) Najveća požnjevena površina evidentirana je na ovim gazdinstvima 2000. Prisutne su izražene oscilacije površina (Cv =156.1976-1980. upotreba odgovarajućih količina mineralnih đubriva. Nakon tog perioda u ostalim posmatranim petogodištima prosečan prinos se povećava uz evidentne razlike u zavisnosti od perioda posmatranja (tab. Realizacijom ovih aktivnosti za očekivati je veću stabilnost prinosa po jedinici površine. Kada je reč o požetim površinama soje može se konstatovati da je soje sve više na oraničnim površinama Vojvodine što se duguje pre svega: – sigurnoj realizaciji proizvodnje – mehanizovanom proizvodnom procesu – činjenici da je soja dobar predusev mnogim ratarskim i povrtarskim kulturama. rast površina na seljačkim gazdinstvima je posledica ovladavanja organizacijom proizvodnog procesa soje od strane ovih proizvođača što potvrđuju detaljnija sagledavanja površina (tab. odnosno povećanim ulaganjem.20%. Međutim. a najveća stabilnost je 1986-1990. kao značajno obeležje za razvoj jedne proizvodnje.57%) kao i prosečno godišnje povećanje po stopi 17. Do povećanja se obično dolazi inteziviranjem. godine (stopa rasta 44. kako ovi subjekti ne raspolažu sopstvenim i još vek nisu u mogućnosti da pod povoljnim uslovima obezbede obrtna sredstva. Pri tome posebnu pažnju usredsrediti na kvalitet inputa (izbor sorte. godine u kojoj je požnjeveno svega 15 ha. razlike između pojedinih proizvođača na ovom sektoru koji organizuju proizvodnju u istim prirodnim uslovima ukazuju na mogućnost daljeg povećavanja prinosa.89 t/ha (2005). Prinosi soje ostvareni na seljačkim gazdinstvima Vojvodine variraju od 0. može se konstatovati da je još uvek prisutno variranje prinosa što potvrđuju nezadovoljavajuće vrednosti koeficijenata varijacije.64% prosečno godišnje. godine 64655 ha.seljačka gazdinstva učestvuju u ukupnim površinama pod sojom sa oko 41%. Prosečni nivo prinosa od 2. zapaža se da se prosečni nivo prinosa u odnosu na početni petogodišnji period smanjuje do 1970. 67 .

74 23.23 Period 1956-1960.47 352 116 72 138 3372 1612 15670 15963 59058 123280 14. Požeta površina (ha) – Harvested area 269 125. 1966-1970.74 108 69.76 55.67 -10. 1966-1970. Characteristics of area. yield and production of soybean in Vojvodina in 1956-2005 Seljačka gazdinstva – Family farms Prosečna vrednost Koef. Značaju doprinosi intenzivniji rast površina i prinosa ovih gazdinstava u odnosu na poljoprivredna preduzeća u poslednjoj dekadi ispitivanog perioda (Bošnjak i Rodić.88 33. 1981.49 50.15 9843 39. var. 1996-2000.65 18. 1986-1990. 1.62 178. 1976-1980. 2001-2005.10 89 150. 1961-1965.01 -7.37 24.97 1. 1976-1980. 1966-1970.55 34. 1991-1995.58 -27.91 1. 1976-1980.60 31536 65.01 24.33 32.88 62 22. 1996-2000.21 1.53 14.61 50090 27.53 -6.72 3.88 26.90 34.88 12.1985.To bi rezultiralo ekonomskim efektima i uslovilo dalje širenje na ovom sektoru koji postaje sve značajniji subjekt u organizovanju proizvodnje soje na prostoru Vojvodine.77 -20. 1071-1975.70 1.12 23. Average Coef.20 -23. 1991-1995.27 17.44 1.06 2.21 2997 48.44 27.87 -24.85 -8.07 46.09 Ukupna proizvodnja (t) – Total production 68 .78 2.1985.1985.55 18. 1991-1995.96 54. 1981.61 -13. 1996-2000.19 1.06 -1. 1986-1990. 2001-2005.1.69 1779 40.05 Prosečan prinos (t/ha) – Average yield 1956-1960. 1961-1965.58 17.96 33. 1986-1990.31 28.96 9.16 59. 1071-1975.20 74.04 15. Obeležja površina. 1071-1975. 2006).52 44.04 11.83 4.13 1. of var. 1.16 7.62 18. 1981. Stopa promene (%) Exange rate 24. Tab.01 0.09 31.32 1.49 42. 1956-1960.07 33.57 10896 20. 2001-2005. prinosa i proizvodnje soje na seljačkim gazdinstvima u Vojvodini Tab. 1961-1965.

Najveći obim proizvodnje ostvaren je u periodu 1966-1970. (1998). Ova gazdinstva ostvaruju oko dva puta veći finansijski rezultat u odnosu na gazdinstvo koje plaća sve usluge (tab. Nivo ukupnih troškova direktno se odražava na efikasnost proizvodnje.1) pokazuje da obim proizvodnje naglašeno varira. da bi u periodu 2001 – 2005. U posmatranim seljačkim gazdinstvima pri prosečno ostvarenom prinosu od 2895 kg/ha zrna soje i prodajnoj ceni od 13 dinara (0. Najveće efekte u proizvodnji soje ostvaruju ona gazdinstva koja u proizvodnji soje koriste u potpunosti sopstvenu mehanizaciju. (1997). do 2005. Imajući ovo u vidu posmatrana gazdinstva koja plaćaju sve usluge ostvaruju dobit od 268 (2002) odnsono 315 Є/ha (2005) dok ona koja koriste sopstvenu mehanizaciju ostvaruju dohodak od 479 (2002) odnosno 568 Є/ha. u odnosu na njih izražena kolebanja prinosa imala su uticaja i na obim proizvodnje soje na seljačkim gazdinstvima Vojvodine. Proizvodnja soje raste po prosečnoj godišnjoj stopi od 19. Poređenje obima proizvodnje u posmatranim razdobljima (tab.2). godine ova gazdinstva prosečno godišnje proizvedu oko 24000 tona zrna soje. Analize pokazuju da su razlike. Seljačka gazdinstva kako je već naglašeno u pogledu nivoa prinosa ne zaostaju za poljoprivrednim preduzećima. porastao na oko 123 000 tona. tako i u dinamici i stabilnosti proizvodnje (tab.216 €/kg) u 2002. godinu dok je prinos viši za oko 31%. Skraćivanjem perioda posmatranja zapažaju se razlike kako u nivou ostvarene proizvodnje. odnosno ne iskazuju posebno. odnosno korišćenje sopstvene mehanizacije. godini je niža (tab.22% i karakteriše je veoma izražena varijabilnost (Cv=170. Treba imati u vidu činjenicu da gazdinstva koja u potpunosti koriste sopstvenu mehanizaciju zapravo ostvaruju dohodak koji u sebe uključuje i dobit ali i lične dohotke proizvođača koji u našim uslovima svoj rad posebno ne vrednuju. U posmatranom periodu od 1956. ukazuju da je soja u pogledu ekonomskih karakteristika veoma konkurentna osnovnim ratarskim usevima. 69 . Nivo ekonomske efektivnosti se razlikuje i po pojedinim godinama. EKONOMSKA OBELEŽJA PROIZVODNJE SOJE Ocena ekonomskog položaja zahteva sagledavanje odnosa uloženog i ostvarenog u nekoj proizvodnji. tako da krajnji efekti zavise od učešća troškova mehanizacije. Nivo ekonomske efektivnosti pod uticajem je ostvarenog prinosa i prodajne cene. Reljin i sar. posmatrana seljačka u 2005. Analize pokazuju da je prodajna cena za oko šest posto niža u odnosu na 2002. Ranija ispitivanja: Živković i Munćan (1987 ). Evidentan je rast troškova proizvodnje bez obzira na stepen opremljenosti mehanizacijom. Rast troškova uslovljavaju pre svega cene inputa a ne upotrebljene količine. i iznosio je 72 tone.1).Konstatovana velika kolebanja požetih površina.36%). Za razliku od 2002. kao i nivo učinjenih troškova u direktnoj zavisnosti od opremljenosti gazdinstva mehanizacijom. godini ostvarena je vrednost proizvodnje od 37635 dinara odnsono 627 € /ha. Bošnjak Danica i sar. godini ostvaruju za 23 indeksnih poena veću vrednost proizvodnje zahvaljujući pre svega značajnijem povećanju prinosa jer prodajna cena realno posmatrano u 2005. Kada su u pitanju troškovi proizvodnje konstatuje se njihov različit nivo. Po pravilu bolja opremljenost. uslovljava niže troškove.2).

Pri tome treba imati u vidu da seljačka gazdinstva imaju nešto više varijabilne troškove u odnosu na poljoprivredna preduzeća (Bošnjak i Rodić.30 38860.204 65660.25 16058.79 35.216 37635.30 - 42.2 10440.20 359.42 42.0 0.9 69. Veća efikasnost je rezultat nižih troškova proizvodnje.00 147. Munćan i Živković.0 0.gorivo/fuel TROŠKOVI POGONSKIH MAŠINA COSTS of MACHINES .58 18.00 17.63 14.076 174.00 13.seme / seed .8 14. Soybean production costs structure in family farms Elementi troškova Elements TROŠKOVI MATERIJALA MATERIAL COSTS .0 16. 2006.62 2895. Struktura troškova proizvodnje soje na seljačkim gazdinstvima Tab.58 18.kombajni/comvbines OSIGURANJE I DOPRINOSI INSURANCE and TAXES POVREMENI RADNICI TEMPORARY LABOUR COSTS UKUPNI TROŠKOVI d/ha TOTAL COSTS €/ha Ostvareni prinos kg/ha Achived yeald Prodajna cena d/kg Selling price €/kg Vrednost proizvodnje d/ha Value of production €/ha Finansijski rezultat d/ha Financial result €/ha 2002 A €/ha B €/ha A €/ha 2005 B €/ha 42.216 37623.18 3791.50 627. Niže ukupne troškove ova gazdinstva ostvaruju na račun 70 .30 33.47 26799.29 53.00 13.46 A – plaća sve usluge / farms that pay entire service B – u potpunosti koristi sopstvenu mehanizaciju/fully equieped farms Konstatovane granice rentabilnosti su niže u odnosu na konstatovane u istom periodu za poljoprivredna preduzeća.00 17. 2006).204 65660.47 48319.Granica rentabilnosti u 2002.29 53.70 315.0 16.32 0.79 35.30 17340.2 21577. godini je na nivou prinosa 1665 kg/ha (gazdinstva koja plaćaju sve usluge) odnosno 684 kg (gazdinstva koja u potpunosti koriste sopstvenu mehanizaciju).29 20. godini granica renatbilnosti je povećana tako da je za pokriće troškova potrebno 2241 kg/ha odnosno 1000 kg/ha.01 3791.10 568.51 211.mineralno đubrivo/mineral fertilizers .zaštitna sredstva/pesticides .04 35.62 - 35. tako da je proizvodnja soje na seljačkim gazdinstvima efikasnija (Bošnjak i Rodić. Tab. 2.00 479.50 627.32 0.80 267.85 204.35 20. 2006). 2.74 2895.25 82.00 772.30 457.62 40. U 2005.traktori/tractors .20 42.25 27195.00 772.

Zbornik radova. (2006). Dalje povećanje efektivnosti treba tražiti u kvalitetnijoj organizaciji radnih procesa. 11-12. (1988): Organizacija i ekonomika proizvodnje soje u Vojvodini. godini je na nivou prinosa 1665 kg/ha (gazdinstva koja plaćaju sve usluge) odnosno 684 kg (gazdinstva koja u potpunosti koriste sopstvenu mehanizaciju). Jedna od mogućnosti je već naglašena a to je kvalitetnija organizacija radnih procesa. o kojoj treba da vode računa i ova gazdinstva. S. U 2005. D. Ekonomika poljoprivrede br. Novi Sad BOŠNJAK. VESNA (2006): Ekonomska obeležja proizvodnje soje.47 t/ha (2001 – 2005) je iznad proseka prinosa u Evropi (1. Poljoprivredni fakultet. Granica rentabilnosti u 2002. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo. Vo 42 . Novi Sad RELJIN. Proizvodnja soje je efektivna i efikasna u posmatranim godinama. N. P. rezerve za povećanje efektivnosti uvek postoje. J. M. P. M. godini granica renatbilnosti je povećana tako da je za pokriće troškova potrebno 2241 kg/ha odnosno 1000 kg/ha. V. Savremena poljoprivreda.. VASIĆ. TICA. N. • Nivo troškova proizvodnje gazdinstva zavisi od opremljenosti mehanizacijom. Poljoprivredni fakultet. MILADINOVIĆ. MUNĆAN.indirektnih troškova. (1998): Organizaciono-ekonomska obeležja proizvodnje osnovnih ratarskih useva. RODIĆ.. Bečej BOŠNJAK DANICA. Novi Sad MUNĆAN. ĐUKIĆ.. Sojaprotein.. VIDIĆ. DANICA. Beograd-Zemun HRUSTIĆ MILICA. (2006): Rekordna proizvodnja soje. Vo 42 . Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.. Prosečni nivo prinosa ovih gazdinstava 2. (2006): Menadžment ratarske proizvodnje. (1997): Soja-ekonomika proizvodnje. čiji je iznos zanemarljiv. Međutim. Zbornik radova. jer kvalitetnijim radom mogu značajno da povećaju konstatovani pozitivan finansijski rezultat u tom pogledu treba posebno izdvojiti ubiranje useva (kombajniranje) na šta ukazuju i ispitivanja Milice Hrustić i sar.. JOVANOVIĆ. 46. (1987): Proizvodno-ekonomska konkurentnost glavnih uljarica u odnosu na neke osnovne ratarske proizvodnje. DANICA.JOVANOVIĆ. Pored toga veća efikasnost se javlja delimično i kao posledica ovladavanja organizacijom proizvodnog procesa. TICA. Beograd BOŠNJAK. dok su poljoprivredna preduzeća u tom pogledu značajno opterećena. ŽIVKOVIĆ. Vol. Novi Sad 71 ..9 t/ha).. Agroekonomika br. M. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata istraživanja može se zaključiti: • U poslednjih deset godina ispitivanog perioda (1956-2005) seljačka gazdinstva soju gaje na prosečnoj površini od oko 40 000 ha što čini 3% njihovih oranica ili 18% površina pod industrijskim biljem. LITERATURA ŽIVKOVIĆ. D. LJILJANA.17..06 t/ha (1996-2000) kao i 2.

yield. value. financial result 72 . DANICA. The break . Regarding the achieved yields these farms have shown notable results and they do not lag behind the still present state agricultural companies. The level of the economic efficiency depends on the achieved yield and sale prices. Due to that fact the soybean production has been economical in the observed period which is one of the reasons why this production is growing in this sector. the growth tendency of the area under the soybean on the family farms has been evident. Key words: soybean. VESNA. In average it grows. J.even point has ranged in the broad interval depending on the input level per land unit. expenditure. MILADINOVIĆ. production.THE ORGANIZATIONAL-ECONOMIC CHARACTERISTICS OF SOYBEAN PRODUCTION ON FAMILY FARMS BOŠNJAK. Summary Recently. RODIĆ. but the yield growth is faster than the growth of breakeven point. The analysis has shown that the best effect in soybean production has been realized on those farms which entirely use their own mechanization and organize production on their own land. but the overall effect actually depends on the share of the mechanization costs in the total costs.

73–77. animal producers and their advisor need an estimate of what a feed is worth on a nutritional basis to facilitate the formulation of balanced diets and the purchase of appropriate and price competitive feedstuffs. assist. financed by the Ministry of Sciences RS. NOVI SAD MATHEMATICAL MODELS FOR ESTIMATION OF ECONOMICAL FEEDSTUFFS VALUES DRAGAN GLAMOČIĆ. 2001).. St-PIERRE. all methods used shared common flaws. Current methods are either extensions of the Petersen method. St-Pierre. USA Present results are the part of the researche project (TP. i mr Emilija Đorić-Nikolić. EQUATION-BASED METHODS For EBM. EMILIJA ĐORIĆ-NIKOLIĆ 1 ABSTRACT: Feed costs play role in the profitability of an animal enterprise. Columbus. The Ohio State University. implicitly or explicitly. Serbia and Monte Negro. feed manufacturers. NORMAN R. nutritionists.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. In many instances. 1932) and is presented and discussed at length by Morrison (1956). setting a set of two equations with two unknowns. All methods fall into one of two general categories: equation-based (EBM) and inequation-based methods (IBM). Key words: nutrient costs. breakeven prices. 55. (Glamočić at al. Although widely used. maximum likelihood estimates. Dr Norman R. except a maximum likelihood method that uses composition and prices of all feedstuffs traded in a given market to estimate unit costs of nutrients and break-even prices of feedstuffs. a set of equations developed from the nutritional composition of referee feeds is solved using their market prices. prof. or mathematical programming methods generally set as linear programming problems. Feed prices vary considerably in response to seasonal forces and changes in micro and global markets. Department of Animal Science. Faculty of Agriculture. 73 . The method dates back to 1932 (Petersen. INTRODUCTION A variety of methods have been proposed to estimate unit costs of nutrients and. Up until now. which dates back to 1932. the break-even price of feedstuffs. prof. Novi Sad. 5 (2006) STR.006822B). the method is Pregledni rad/Review paper 1 Dr Dragan Glamočić. The best known method among this group is the Petersen Method (PM) in which the energy and protein compositions of corn grain and soybean meal are equated to their respective prices.

INEQUATION-BASED METHODS The second series of methods. StPierre and Glamočić. and ei = error term. 2000). minimize Σei2). B is an m x 1 vector of unit costs of m nutrients. This set of equations can be easily expanded to multiple nutrients using matrix notation: Y = XB + ε where: Y is an n x 1 vector of prices for n feedstuffs. X is an n x m matrix of coefficients of m nutrients for n feedstuffs. Linear programming (LP) is the best known member of this group and became widely used in animal nutrition with the discovery of an efficient algorithm (Dantzig.fundamentally flawed in that it assumes efficient markets in commodity trading and implies economically incoherent behavioral patterns by buyers and sellers of commodities (St-Pierre and Glamočić. Additionally.. Nutrients with non-binding constraints have an implicit unit cost of zero. LP is limited in providing estimates of aggregate unit costs of nutrients within a given market (St-Pierre and Harvey.. This method based on barometer feeds can provide reasonable estimates of feed values and can be used with a simple pocket calculator (Glamočić at al. has a unique solution if we set for objective to minimize the sum of squares of deviations (i. and ε is an n x 1 vector of errors. Linear programs suffer from being case specific. Xij = amount of nutrient j in a ton of feedstuffs Yi = ∑ XijBj + ei j 2 i. 1986). this implies the minimization of: 74 . however. Bj = cost per unit of nutrient j. The method is based on maximum likelihood estimation of nutrient costs. In matrix notation. 1960) and the advent of highspeed computers. In the case where two nutrients are being valuated. 2002). 1973. St-Pierre and Glamočić (2000a) developed a new procedure that provides estimates of aggregate unit costs of nutrients and break-even prices of feedstuffs based on the trading of all feed commodities in a given market. The system of equations has an infinite number of solutions because it contains more unknowns than the number of equations (n unknown ei and m unknown Bj in a system of n equations). the set of equations is as fallows: where: Yi = price per ton of feedstuffs i. and they deliver little information on the unit costs of nutrients. 1998.e. The system. St-Pierre and Glamočić. To circumvent these problems. Within an LP model. a cost function is minimized subject to a series of inequations forcing the solution to meet the nutritional requirements of the animal for which the diet is being optimized. the information delivered has a very narrow inference range because it provides estimates that are sound only for one group of animals in a given herd. IBM. are basically constrained optimization models solved using mathematical programming techniques (Beneke and Winterboer. Shadow costs of binding nutrients provide information on unit costs that are valid only at the margin. 2000b). Consequently.

free-flow agents) are not evaluated properly by our method. a buyer would not keep buying an overpriced commodity and a seller would not keep selling commodities at discount prices. A direct benefit of using a ML approach is that various statistics can be calculated using conventional. Therefore..g.e. 2002): 1) Buyers and sellers of commodities act rationally. Consequently. then b is the maximum likelihood (ML) estimate of B. 3) The errors Σ are independently and manually distributed. CONCLUSION Method based on barometer feeds can provide reasonable estimates of feed values and can be used with a simple pocket calculator. 75 . In our software. if the errors are independent and identically distributed from a normal distribution with a mean of 0 and a variance of σ2.E'E = Y'Y – 2 B'X'Y' + B'X'XB Differentiating with respect to B and setting the resulting matrix equation equal to a vector of zeros. i. an estimate of the variance (σ2) is: σ2 = Y'Y – Y'X (X'X)-1 X'Y/n – m = Y'Y – Y'Xb/n – m = Y'Y – b'X'Y/n – m The variance of estimated unit costs of nutrients b is: Var (b) = (X'X)-1σ2 Lastly. we insure that this assumption is met by eliminating any outlier feedstuffs. a computer and a skillful nutritionist. it is important in the application of our ML method to ensure that these assumptions are realistic. Feedstuffs are used exclusively as sources of nutrients.. and importantly. irrespective of distribution properties of the errors. the elements of b are linear functions of Y1. 2) The value of a feedstuff is equal to the sum of the values of its nutrients. well-known statistical method. the least-squares estimate of B is the vector b: b = (X'X)-1 X'Y This solution b has a unique set of properties. b is an estimate of B that minimizes the error sum of squares E'E regardless of any distribution properties of the errors.. 2001. Yn and provide unbiased estimates of B. Second.. Y2. that is.. the variance of the predicted break-even price of feedstuffs is given by: Var (Yi) = Xi (X'X)-1Xiσ2 Maximum likelihood properties are obtained under the following assumptions (Glamočić at al. They do require a good ration balancing program. last equation produces ML estimates of the unit costs of nutrients using market prices and composition of feedstuffs in the residuals are independent. have common variance and are all distributed according to a normal distribution with a mean of zero and a variance of σ2.. These estimates have the minimum variances among any estimates that are linear functions of the Y's. Glamočić and St-Pierre. Iσ2). Feedstuffs with valuable characteristics other than nutrient content (e. First. . In particular. Linear programming methods are best when applied to individual farm cases. ε ≈ N(O. Last.

IA. St-Pierre (2002). The method has been programmed into a Windows application available from the author (St-Pierre and Glamočić. Inc. St-Pierre. Jovanović (2001). J. Zelenjak (2003). Lest squares estimates of nutrient values from market prices of feedstuffs. Harwey (1986): Uncerntainty in composition of ingredients and optimal rate of success for maximum profit total mixed ration. N. 1.SESAME ver. Linear Programming Applications to Agriculture.. Dairy Sci. Symposium of Livestock production with international participation. M. and W.. and D. 255. 3-4.. Co. 323-327. and D. and D. Inductive proof of the simplex method. 76 . Mlekarstvo.. Annals of Scientific Work. 83:1402-1411. Glamočić (2002). Glamočić (2000b).. D. Metodi određivanja vrednosti hraniva za krave muzare. of feed values but also require a computer.R.R. 22nd ed. Glamočić et al.R. St-Pierre. System for Estimates of Feedstuffs Values . Glamočić D..Maximum likelihood method uses the prices of all feedstuffs traded in a given market to estimate the implicit costs of nutrients. Morrison. Comparison of methods of estimation breakeven prices of feedstuffs. Dairy Sci. The Ohio State University and Church and Dwight.R. Dantzig. 139-142. Đorđević (2002).R. Co. 69:3074-3086. 2004). Weiss.. Inc. Glamočić D. N. 2002. and D. 2004. Anim. Ithaca. 81. The Morrison Publishing Company. Beuković. NY. Copyright. Because it is a statistically-based method. St-Pierre. R. 2003). Copyright. Ames.. St-Pierre. G..SESAME ver. 2. Jubilee year book. Određivanje novčane vrednosti hraniva. each feedstuffs used in the estimation can potentially have a break-even price above or below its market price. it provides measures of dispersion of estimated nutrient costs and break-even prices. Vol.B.R. F.R.. corn and soybean meal). St-Pierre. Glamočić (1998).1. Glamočić (2000a). Dairy Sci.g. Savremena poljoprivreda. The Ohio State University. Department of Animal Sciences.B. N. N. St-Pierre. (1956). 79-89. St-Pierre and Glamočić.. 51. Petersen. 76. Glamočić (2004). J. A formula for evaluating feeds on the basis of digestible nutrients. Estimating unit costs of nutrients from market prices of feedstuffs. Vladana Matić i M.. Supplement 1. The Ohio State University and Church and Dwight. because it does not use referee feeds (e. System for Estimates of Feedstuffs Values . IBM Journal of Research and Development. J.. and D. Glamočić. Supplement 1.0.R. (1960). N. System for Estimates of Feedstuffs Values . br. 15:293-297. The Iowa State University Press. St-Pierre i R. i N..SESAME ver. 3. and R. Vol. Also.. Macedonia. J.. Copyright. Feeds and Feeding. 2001. 2002. 2000. No. Dairy Sci. N. Vol. J. 2002. Glamočić D. (1932). Economics in animal nutrition: What is the feed worth?.0. REFERENCES Beneke. 5. 1. Winterboer (1973). N. J. Sci. This method give more accurate estimates (Weiss. Emilija Đorić-Nikolić i N.R. 295-299.

W. Daje najtačnije rezultate. 93-102.P. Ključne reči: cene hraniva. metod maksimalne verodostojnosti. Sadržaj hranljivih materija u najvećoj meri određuje novčanu vrednost hraniva. Proceedings TriState Dairy Nutrition Conference.P.R. 127-140. (2001): Assessing the merits of different corn hybrids for silage. N. Weiss. Postoji više metoda za određivanje novčane vrednosti hraniva. ali takođe zahteva kompjuter i već pomenuti softver. MATEMATIČKI MODELI ZA ODREĐIVANJE EKONOMSKE VREDNOSTI HRANIVA DRAGAN GLAMOČIĆ. St-PIERRE. u cilju određivanja novčane vrednosti za neko hranivo uzima u obzir cene svih hraniva na tržištu. Metod linearnog programiranja je najbolji kada se primenjuje na individualnim farmama.Weiss. Uprkos visoko razvijenoj tehnologiji i mogućnostima ljudskog uma. (2002): Relative feed value of forages and dairy cows: A critical appraisal. W. Zahteva kompjuter. EMILIJA ĐORIĆ-NIKOLIĆ Sažetak Određivanje cene hraniva i hranljivih materija je veoma važno sa aspekta ekonomskog razmišljanja u ishrani domaćih životinja. 77 . ni jedan od prikazanih metoda za određivanje novčane vrednosti hraniva ne uzima u obzir sve faktore koji determinišu cenu istih. Metod maksimalne verodostojnosti (Maximum likelihood method). kvalitetan softver za sastavljanje obroka i kvalifikovanog nutricionistu. Metod određivanja na osnovu cena barometar hraniva (Petersen metod) može da obezbedi prihvatljive rezultate. Proceedings Tri-State Dairy Nutrition Conference. a za upotrebu je dovoljno posedovati kalkulator.

dr Branislava Gološin.1 IZVOD: U cilju vegetativnog razmnožavanja perspektivnih podloga za trešnju i višnju u uslovima in vitro izvršena je izolacija vrha mladara četiri genotipa stepske višnje (Prunus fruticosa Pall. redovni profesor. 78–84. kultura vrha mladara. prof. dr Vladislav Ognjanov. Poljoprivredni fakultet. prof.) je nizak. Univerzitet u Novom Sadu 78 .„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Iz 1 Originalni naučni rad/ Original scientific paper mr Sandra Bijelić. redovni profesor Departman za voćarstvo. Pall. Gisela 5. Materijal Gisela 5 uzet je iz rasadnika Oglednog dobra Poljoprivrednog fakulteta na Rimskim Šančevima. Obzirom da tendencije u proizvodnji sadnica trešnje i višnje idu ka smanjenju bujnosti stabla u cilju lakše primene agrotehnike i smanjenja troškova proizvodnje. MATERIJAL I METOD Biljni materijal: G5 . nastalih 60-tih godina u Giessen-u. GOLOŠIN BRANISLAVA. mikropropagacija. 5 (2006) STR. danas se u svetu većinom koriste vegetativne srednje i slabo bujne podloge. Zbog svoje izrazito slabe bujnosti mogla bi da zameni do sada korišćene bujne podloga za trešnju i višnju. vinogradarstvo i hortikulturu. Metod rada: Izolacija vrhova mladara Gisela 5 i stepske višnje izvršena je u maju.) ili magrive (Prunus mahaleb L. a pogotovu berbe. Do sada je korišćena u stvaranju novih podloga kao jedan od roditelja.).Gisela 5. hibrid Prunus cerasus x Prunus canescens. V. asistent. S. NOVI SAD IN VITRO RAZMNOŽAVANJE PERSPEKTIVNIH PODLOGA ZA TREŠNJU I VIŠNJU BIJELIĆ SANDRA. redovni profesor. Nemačka. Ove podloge se uglavnom umnožavaju zelenim reznicama ili mikropropagacijom. U radu je ispitana mogućnost in vitro razmnožavanja vegetativnih podloga Gisela 5 (G5) i stepske višnje (SV). sejanci divlje trešnje (Prunus avium L. a sa ciljem da se utvrde optimalni uslovi za njihovu mikropropagaciju. tj. Ključne reči: stepska višnja.. 55.) i Gisele 5. slabo bujan žbun koji stvara obilje izdanaka. UVOD Kod nas se za trešnju i višnju gotovo isključivo koriste generativne podloge. OGNJANOV. prof. Izborom odgovarajuće hranljive podloge i optimalnih uslova gajenja postignuta je uspešna mikropropagacija ispitivanih podloga do regeneracije u kompletnu biljku. CEROVIĆ. SV Stepska višnja (Prunus fruticosa. kada su mladari dostigli dužinu od 25 cm u poljskim uslovima. dr Slobodan Cerović. selekcija iz Giessen serije podloga za trešnju.

33 66.0 mg l-1 .00 8 40.61 91.00 12 100 4 20. Ispitane su dve koncentracije IBA: (1.5). SV11 i SV12) i uvedeni u kulturu.69 16.MSO3. inozitol (100) i Ca – pantotenat (10). Shoots proliferation of Gisela 5 and steppe cherry Podloga Rootstock Hranlj. DKWO4 i WPO4). a povećan je sadržaj (u mg l-1): inozitola (200).2).66 12 50.prirodne populacije na Fruškoj gori izolovani su vrhovi mladara četiri genotipa stepske višnje (SV1. DKWO3 i WPO3. agar (0. Osnovna hranljiva podloga je sadržala mineralni rastvor (MS-Murashige i Skoog.00 16.66 16.33 83.0) i dodat je biotin (0. Za ožiljavanje izdanaka ispitano je šest hranljivih podloga na istim meneralnim rastvorima. IBA 0. B6 (0. na temperaturi 26±2 °C.00 G5 SV1 SV2 SV11 SV12 MS1 MS2 MS1 MS2 MS1 MS2 MS1 MS2 MS1 MS2 Bolja organizacija lisne rozete. Za organizaciju vrha mladara u lisnu rozetu ispitane su dve hranljive podloge obogaćene sa (u mg l-1): MS1 (BAP 2.1) i GA3 (0.66 50.30 83. 1962.00 0 0 0 0 Inficiran početni materijal Infection broj 4 2 4 12 4 4 0 4 8 0 % 15.09 4 20. SV2. i u mg l-1: B1 (0.2).66 100 Formirani aksilarni pupoljci Lateral buds broj % 4 18.5).00 16.8%). podloga Medium Broj izolata Number of culture 26 23 24 24 24 24 24 24 24 24 Formirana lisna rozeta Proliferation Broj 22 21 20 12 20 20 24 20 16 24 % 84.0) i MS2 (BAP 2.33 0.18 8 38. pri fotoperiodu 16 h svetlost/dan. Kulture su gajene u kontrolisanim uslovima. Statistička obrada podataka rađena je u programu »Statistika 6. Zavisno od faze rasta i razvića osnovnoj hranljivoj podlozi su dodati regulatori rasta u različitim koncentracijama.MSO4. pri čemu je osnovnoj hranljivoj podlozi smanjena koncentracija mineralnih soli na polovinu (kod MS i DKW) i saharoza na 1%. Prema ispitanom mineralnom rastvoru podloge za umnožavanje su obeležene: MS3. REZULTATI RADA Sa sterilisanog biljnog materijala izolovani su vrhovi mladara veličine 5 – 7 mm i kultivisani na odgovarajuće hranljive podloge u cilju formiranja lisne rozete (tab.5).66 33. Organizacija vrha mladara u lisnu rozetu Gisela 5 i stepske višnje Table 1. saharozu (3%).66 0.1).00 4 16.38 8.33 100 83. 1). a zatim posađeni u poljske uslove. IBA (0.2. Ožiljeni izdanci ispitivanih podloga presađeni su u plastične kontejnere i aklimatizovani.0. U fazi umnožavanja osnovnoj hranljivoj podlozi dodati su (u mg l-1): BAP (1. 1980).00 83. Izdanci SV2 su na obe podloge podjednako 79 .5 mg l-1 . i 2. GA3 0. Tabela 1. 1984 ili WP-Lloyd i McCown. DKW3 i WP3.33 50. ali i manji broj aksilarnih pupoljaka na MS1 podlozi zabeleženi su kod genotipa SV1 i SV11. vitamina B6 (4.0«. DKW-Driver i Kuniyuki.

19 340 1.42 58 0.34 59 0. koji je imao dosta slabiji indeks umnožavanja na svim ispitivanim podlogama.54 163 1. 2).75 izdanaka po kulturi) (sl.uspešno obrazovali lisnu rozetu. Formirane lisne rozete ispitivanih slabo bujnih podloga umnožavane su preko aksilarnih pupoljaka (tab. 80 . dok novoobrazovanih pupoljaka u ovoj fazi nije bilo ni na jednoj ispitivanoj podlozi.66 273 1. Na MS2 podlozi izdanci Gisela 5 su slabije formirali i lisnu rozetu i nove pupoljke u odnosu na MS1. dok kod SV1 nije uočena značajnost u formiranju novih pupoljaka na ispitivanim podlogama.87 858 4.24 656 3. Shoots multiplication of Gisela 5 and steppe cherry Podloga Rootstock Hranljiva podloga Medium MS3 DKW3 WP3 MS3 DKW3 WP3 MS3 DKW3 WP3 MS3 DKW3 WP3 MS3 DKW3 WP3 Ukupan broj kultura Number of culture 515 215 231 138 110 94 189 175 139 373 205 145 204 177 104 Novoobrazovani pupoljci New buds ukupan broj prosečan broj Number Average 992 1. što je i utvrđeno Duncan – ovim testom. Takođe.75 331 2. od koncentracije IBA u podlozi i od ispitivane podloge. Podloga MS3 bila je najbolja za umnožavanje genotipa SV11 (4.38 1815 4.93 izdanaka po kulturi). Tabela 2: Umnožavanje izdanaka Gisela 5 i stepske višnje Table 2. Multiplikacija SV2 na DKW3 podlozi pokazala se statistički značajnom u odnosu na WP3 i MS3 podloge. Izdanci koji su dostigli porast od 1 cm i više u fazi umnožavanja subkultivisani su na hranljivu podlogu za ožiljavanje.87 izdanaka po kulturi). 3). DKW3 podloga najviše je odgovarala za umnožavanje izdanaka genotipa SV2 (3. postignuto je različito ožiljavanje ispitivanih perspektivnih slabo bujnih podloga za trešnju i višnju u kulturi in vitro (tab.57 G5 SV1 SV2 SV11 SV12 Na ispitivanim podlogama dobro umnožavanje dobijeno je kod dva genotipa (SV2 i SV11).14 613 3.19 318 2. obzirom da postoje veoma značajne razlike u multiplikaciji SV11 na MS3 u odnosu na ostale ispitivane podloge.83 310 1. ali je na podlozi bez IBA i GA3 zabeleženo slabije formiranje novih pupoljaka.52 13 0. ali nije bilo značajnih razlika u odnosu na ostale ispitivane podloge. 1) i SV1.93 394 1. Vrhovi mladara SV12 bolje su se organizovali u lisnu rozetu na MS2 podlozi. Zavisno od mineralnog rastvora. najveća multiplikacija izdanaka Gisela 5 bila je na MS3 podlozi (1.

Do ožiljavanja celokupnog broja izdanaka SV11 došlo je na tri ispitivane podloge: DKWO4. a značajna razlika u dužini korena uočena je između MSO3 (50.37 50.86 0. WPO3 i WPO4.70 5.99 56.33 3.37 mm).83 4. 2).Tabela 3.00 81.00 62. Genotip SV2 imao je celokupno ožiljavanje na dve podloge: WPO3 i WPO4. Najmanja dužina korena SV11 formirana je na MSO4 (17 mm) i pokazala se značajnom u odnosu na ostale podloge.00 100.25 58.50 42.29 48.00 G5 SV2 SV11 MSO3 MSO4 MSO3 MSO4 DKWO3 DKWO4 WPO3 WPO4 MSO3 MSO4 DKWO3 DKWO4 WPO3 WPO4 21 19 18 19 16 14 16 16 48 39 30 24 24 32 Izdanci G5 imali su daleko bolju rizogenezu pri većim koncentracijama IBA u podlozi (89. 4).47%) (sl.57 4.00 100.17 5.83 3. Ožiljeni izdanci ispitivanih podloga presađeni su u plastične kontejnere i aklimatizovani (tab.50 0.47 22.00 2.47 16.20 63.60 2.23 4. 81 .00 100.14 36. a Duncan-ovim testom nisu ustanovljene značajne razlike u ovim parametrima.33 89.58 3.00 Prosečna dužina korena (mm) Average lenght of root 50. podloga Medium Broj izdanaka u kulturi Shoots number Prosečan broj korena po izdanku Average root per shoots 4. Ožiljavanje izdanaka ispitivanih podloga za trešnju i višnju Table 3. dok je na svim podlogama formiran dovoljan broj korena i nije značajno različit. formiran je dovoljan broj i dužina korena i na ostalim ispitivanim podlogama.50 5.72 21.86 100.00 29.75 Ožiljeni izdanci Rooted shoots broj Number 7 17 4 0 10 6 16 16 39 23 24 24 24 32 % 33.72 mm) i MSO4 (21.56 4. Shoots rooting of investigated cherry rootstocks Podloga Rootstock Hranlj.16 62.45 50.00 41. Rizogeneza kod SV12 nije postignuta.00 100.80 56. dok je kod SV1 došlo do ožiljavanja malog broja biljaka (10%) na MSO3 podlozi.22 0.97 80.

2004). Dobijeni rezultati su u skladu sa ispitivanjima Saponari i sar. 2005. 2003. Rizogeneza izdanaka se u kulturi in vitro postiže dodavanjem odgovarajuće koncentracije auksina (Skoog i Miller. Dobijeni rezultati umnožavanja perspektivnih podloga za trešnju i višnju u skladu su sa ranijim istraživanjima (Bijelić i sar. 2) podloga MS3 bila je najbolja za SV11 i Gisela 5. 1957). DISKUSIJA Pri uspostavljanju eksplantata u kulturi hranljiva podloga je obogaćena citokininom iz grupe adenina u kombinaciji sa niskom koncentracijom auksina. 2003. smanjuju neželjeni efekat visoke koncentracije citokinina i održavaju normalan rast izdanaka (Lundergan i Janick. ali 82 . Egzogeni auksini ne podstiču umnožavanje.0 mg l-1 BA. (1999). Aklimatizovane biljke ispitivanih podloga posađene su u rasadnik na Ogledno polje Poljoprivrednog fakulteta na Rimskim Šančevima (sl. Bijelić. Ožiljavanje izdanaka predstavlja naročito veliki problem kod drvenastih vrsta. mahaleb-a koristili DKW mineralni rastvor sa 1.20%).90%). na osnovu proučavanja formiranog korenovog sistema može se reći da je sa porastom koncentracije IBA dolazilo do pojave kalusa.20 12. (2001) koji navode da je najbolje umnožavanje stepske višnje postiguto na MS mineralnom rastvoru. Dobijeni rezultati (tab. kod kojih je aklimatizacija bila lošija (12. dok ispitivane koncentracije IBA nisu povoljno uticale na rizogenezu SV1 i SV12 (Bijelić i sar.90 53.47%). Saponari i sar. U fazi umnožavanja (tab. 3) imali su daleko bolju rizogenezu pri većim koncentracijama IBA u podlozi (89. DKW3 podloga najviše je odgovarala za umnožavanje SV2 i SV1.50%) (sl. mada višnja nije sklona tome (Riffaud i Cornu. WPO3 i WPO4. gde se dalje prati njihov rast i razvoj u poljskim uslovima. što je u skladu sa rezultatima Dai Han Ping i sar.. 2004). Aklimatization of in vitro veined shoots of steppe cherry Podloga Rootstock G5 SV2 SV11 Broj biljaka na aklimatizaciji Plants on aklimatization 43 93 288 Broj aklimatizovanih biljaka Aklimatizated plants 16 12 153 % aklimatizovanih biljaka % aklimatizated plants 37. Bijelić. 3) u odnosu na izdanke genotipa SV2. 1980). Osim što je postignuto veoma dobro ožiljavanje izdanaka SV11 genotipa.. 1981). Zadovoljavajuće prilagođavanje uslovima spoljašnje sredine postignuto je i kod biljaka Gisela 5 (37. Izdanci G5 (tab. Aklimatizacija in vitro ožiljenih izdanaka stepske višnje Table 4. a ožiljavanje celokupnog broja izdanaka SV11 postignuto je na tri ispitivane podloge: DKWO4. zavisno od genotipa i hranljive podloge. Iz tog razloga su vrhovi mladara ispitivanih podloga uvedeni u kulturu na podlogama sa i bez auksina. 1) ukazuju da su formiranje aksilarnih pupoljaka i rast lisne rozete bili različiti. (1999) su za umnožavanje P. 4). ali se primenom kulture tkiva često postiže bolje ožiljavanje u odnosu na klasične metode (Gološin i Galović.12 Izdanci genotipa SV11 daleko su bolje prošli kroz period humidne aklimatizacije (53. ali poboljšavaju rast kulture. 1995).Tabela 4.

2001. vol. GALOVIĆ. A. Utilization de la culture in vitro pour multiplization de merisiers adultes (P. A revised medium for rapid growth and bioassays with tobacco tissue cultures. McCOWN.. DAI HANPING. Plant. 4). KUNIYUKI.. H.50%). DRIVER.. Čačak. 20: 19 – 24. G. JANICK. SKOOG. MURASHIGE. X savetovanje o biotehnologiji. 2003. i zavisilo je od genotipa i od sastava hranljive podloge. LI BAOJIANG. što je u skladu sa ranijim istraživanjima mikropropagacije stepske višnje i Gisela 5 (Bijelić i sar. OGNJANOV. BIJELIĆ SANDRA. Int. 1980. No. 1995. 2004. A. 19: 507 – 509. OGNJANOV. V. Novi Sad. Soc. Preuzeto iz: Murashige. Letopis naučnih radova Poljoprivrednog fakulteta. BOTTALICO. Agronomie. 2. Novi Sad..232. In vitro propagation of Prunus mahaleb and its sanitation from prune dwarf virus. 226 . 1980. Comercially-feasible micropropagation of mountain laurel. Physiol. A. S. 1977. Mikropropagacija slabo bujnih podloga za trešnju i višnju. CEROVIĆ S. CEROVIČ. F. T. In vitro propagation of Paradox walnut rootstock. pp. GOLOŠIN. Regulation of apple shoot proliferation and growth in vitro.. V. No. ZAKLJUČAK Razmnožavanje Gisela 5 i stepske višnje u kulturi in vitro je moguće. SAPONARI. Zbornik radova. Prop. T. Plant Tissue Culture and Its Biotechnological Application. Uticaj mineralnih rastvora na in vitro razmnožavanje Prunus fruticosa. In: Proc. kao i prilagođavanje uslovima spoljašnje sredine ispoljio je genotip SV11. M. za koji je u potpunosti savladan postupak mikropropagacije.. 56 – 60. Feljton. Mikropropagacija. V.. Techniques of tip tissue culture for Prairie sour cherry. 1:198-203. SAVINO. 1984. V. Najbolje in vitro razmnožavanje. J. Poljoprivredni fakultet. 6. B. B. br. LITERATURA BIJELIĆ. avium L. 2005.to nije bitno uticalo na aklimatizaciju ožiljenih izdanaka (tab. GOLOŠIN. Kalmia latifolia.. Res. GOLOŠIN BRANISLAVA. HortScience. Bijelić. 13. BIJELIĆ... Hortic. S. D. O... 19 – 21. Novi Sad.) selectionnes en foret. str. 10. F. China Fruits. 2003. pp.. 1981. Plant. In: Dozet i sar. J. G. J. LIU FENGJUN. CORNU.. 1999. 30: 421 – 427. 10. RIFFAUD.. 1962.: Kultura tkiva u poljoprivredi. Uticaj mineralnih rastvora na in vitro ožiljavanje stepske višnje. SKOOG. 83 . B.. Magistarski rad. C. 1: 633 – 640. vol.. C. Advances in Horticultural Science. LUNDERGAN. 15: 437 – 497. S. 2004).. LlOYD. by use of shoot tip culture. MILLER. Izdanci genotipa SV11 najbolje su prošli kroz period humidne aklimatizacije (53. 392 – 403. LIN LIHUA.

Keywords: steppe cherry.. S. 2: Ožiljeni izdanci G5 na MSO4 Fig. 1: Umnožavanje izdanaka SV2 na DKW3 Fig. isolation and cultivation of shoots were carried out. GOLOŠIN BRANISLAVA. V. Gisela 5.) and Gisela 5. shoot tips culture. 4: In vitro biljke SV11 u rasadniku Fig. 1: Shoots multiplication of SV2 on DKW3 Sl. in the in vitro conditions.IN VITRO PROPAGATION OF PROMISSING CHERRY ROOTSTOCKS BIJELIĆ SANDRA. 4: In vitro plants SV11 in nursery 84 . Sl. OGNJANOV. Summary In the cause of vegetative reproduction four genotypes of steppe cherry (Prunus fruticosa. Pall. By choice of nutrient media and optimal growing conditions successful micropropagation of tested rootstocks has been achieved up to regeneration of complete plant. CEROVIĆ. micropropagation. 3: In vitro plants SV11 after three months Sl. 2: Rooted shoots G5 on MSO4 Sl. 3: In vitro biljke SV11 nakon 3 meseca Fig.

SAŠA ORLOVIĆ. (1986). Stalno unapređivanje tehnologije proizvodnje sadnog materijala je potrebno zbog konstantnog stvaranja novih genotipova kao i da bi se smanjili troškovi proizvodnje. Unapređenje je moguće kroz proizvodnju procentualno većeg broja kvalitetnih sadnica kao i kroz smanjenje troškova osnivanja i nege. karakteristika klona topole. izbora razmaka sadnje za koju su posledično vezane primenjene mere nege. Rasadnici topola. (1972). ZORAN GALIĆ. 5 (2006) STR. Ključne reči: proizvodnja sadnica topola.3 m na zemljištu tipa fluvisolu forma ilovasta. locirani su na zemljištima obrazovanim u polojima reka koja se odlikuju velikom varijabilnošću svojstava na malim prostorima Živković i sar. pri promeni hidrološkog režima ili pri intenzivnom korišćenju kao što je to Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Zoran Galić. Proizvodnja sadnog materijala crnih topola sekcije Aigeiros je specifična jer zavisi od fizičko-hemijskih svojstava zemljišta.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. klimatskih i hidroloških uslova sredine. Mr Verica Vasić. Poljoprivredni fakultet IRC Institut za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu. VERICA VASIĆ1 IZVOD: U radu su prikazani rezultati primene folijarnih đubriva u proizvodnji jednogodišnjih sadnica (1/1) četiri eksperimentalna klona američke crne topole u razmaku sadnje između redova 0. Najveće smanjenje troškova proizvodnje primenom mera nega u odnosu na prihode je utvrđeno kod klona Populus deltoides PE 19/66. američka crna topola UVOD Proizvodnja sadnog materijala crnih topola je neophodni preduslov za uspešno osnivanje zasada. Proizvodnja sadnog materijala navedene starosti proizilazi iz osobine crnih topola da se razmnožavaju vegetativnim putem (Marković i sar. Živanov i sar. U današnje vreme zasadi se najčešće osnivaju jednogodišnjim sadnicama tipa 1/1. Živanov i sar. Slaba obezbeđenost aluvijalnih zemljišta lakopristupačnim hranivima prema Ivanišević-u (1991) počinje biti akutna kao posledica izostanka poplava. Živanov (1979). (1986) navode da zemljišta u aluvijalnoj ravni Dunava oskudevaju u lakopristupačnim hranivima.8 i u redu 0. naučni savetnik. Izvršena je analiza broja sadnica koju je moguće proizvesti na jednom hektaru kao i moguć prihod prema trenutnim cenama sadnica. istraživač saradnik. 1986). 55. đubrenje. NOVI SAD EFEKTI FOLIJARNOG ĐUBRENJA NA PROIZVODNJU SADNICA Populus deltoides Bartr. 85–91. Dr Saša Orlović. Novi Sad 85 . Ivanišević (1991). naučni saradnik. U pogledu visina sadnica konstatovane su statistički značajne razlike kod svih istraživanih klonova tretiranog folijarnim đubrivima u odnosu na kontrolu. kao što je poznato.

Na kraju perioda rasta na sadnicama su izmereni prečnici u korenovom vratu i visina sadnica. (1986) za ožilišta se preporučuju razmaci sadnje (od 1 do 1.25 cm u redu). molibden.II .9% . 1985) je na istraživanoj rasadničkoj površini izdvojen tip zemljišta fluvisol forma ilovasta.00 metra.tabela 1). bakar. bor. 1991): do 1. MATERIJAL I METOD RADA Istraživanja su obavljena u poljskom rasadničkom ogledu koji je osnovan na lokalitetu Fišter na Oglednom dobru Instituta za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu. Ogled je osnovan sadnjom reznica četiri eksperimentalna klona američke crne topole Populus deltoides B-229. Na kontrolnoj površini su primenjivane sve agrotehničke mere osim folijarnnog đubrenja. 86 .15 do 0. Hemijske osobine zemljišta su prosečne i u skladu su sa hemijskim osobinama ove sistematske jedinice zemljišta u Srednjem Podunavlju. Sadnice su razvrstane u klase prema sledećim kategorijama (Ivanišević.IIIGso .8 m između redova i 0.5 metra.3 m uz primenu odgovarajućih agrotehničkih mera. I klasa od 2. Sadnja reznica je obavljena u prvoj dekadi aprila 2005.3 m u redu. kobalt i magnezijum.8 × 0. U morfološkom opisu profila se uočava da najnepovoljniji sloj za rast ožiljenica topola leži na dubini od 58 do 72 cm. Iz iste tabele se uočava da je najzastupljenija teksturna klasa ilovače. Korenov sistem biljaka se formira u slojevima I i IV Gso. i ekstra klasa visina sadnica iznad 3 metra. Reakcija zemljišnog rastvora je blago alkalna do alkalna.01 do 2.slučaj sa rasadnicima. Negativan uticaj se ogleda u povećanju stepena aeriranosti ovoga sloja i smanjenog kapaciteta za skladištenje vode na što ukazuje da korenov sistem biljaka prolazi kroz ovaj sloj. cink.51 do 3 metra. 1977. Populus deltoides B-81 i Populus deltoides 182/81 koje su izrađene u optimalnom vremenu. Primenjeno je folijarno đubrenje sa N:P:K 19:9:27 uz mikroelemente gvožđe..5 metra. sa morfološkom građom profila Ap .2 m između redova) × (0. REZULTATI ISTRAŽIVANJA Karakteristike zemljišta U smislu važeće Klasifikacije zemljišta (Škorić i sar. III klasa od 1.IV Gso Gr. godine u razmaku 0. s obzirom na veliko učešće frakcije sitnog peska (70.I . Fiziološki aktivna dubina profila je na 150 cm. Prema Marković-u i sar. Populus deltoides PE 19/66. U proseku je najzastupljenija frakcija sitnog peska (tabela 1). II klasa od 2. jako karbonatna i slabo obezbeđena humusom i lakopristupačnim hranivima (tabela 2). U radu su prikazani rezultati proizvodnje sadnica više klonova topola (tip 1/1) u razmaku 0. 1997). mangan. Reznice su pre sadnje bile potopljene u vodi u trajanju od 24 časa..51 do 2. Fizička i hemijska svojstva zemljišta određena su standardnim metodama (Grupa autora.

Upotrebom herbicida eliminišu se korovi u početnim fazama razvoja ožiljenica kada je negativan uticaj korova na topole i najnepovoljniji kao i mogućnost mehaničkih ozleda na koje su ožiljenice veom osetljive.58 0.44 16.002 < 0.5 37. Ilovača Pesak Tabela 2: Hemijske osobine zemljišta Table 2: Chemical properties of soil Horizont Horizon Ap I II III Gso IV Gso Dubina Depth cm 0-30 30-58 58-72 72-110 110-175 pH u H2O 7.3 71.7 Uk.9 15.133 0.1 56.3 m.52 N % 0.0 42. pesak S.02 . Mere nege u ovom razmaku sadnje su uslovljene upotrebom pluga „špartača“ i angažovanjem ljudske radne snage u okopavanju do 5 cm u širini svakog reda sa obe strane.076 0.2 Mere nege u rasadniku Primena mera nega u rasadniku topola u najvećoj meri zavisi od gustine sadnje u rasadniku i određenog sistema razmaka.464 0.4 45.023 P2O5 K2O mg / 100 g 8. Slaba obezbeđenost hraniva u zemljištu na kojem se nalazio ogled uslovili su aplikaciju folijarnih đubriva u drugoj dekadi juna meseca u procesu proizvodnje sadnica za 87 . Mehaničke mere bi imale za cilj održavanje takve strukture zemljišta koja obezbeđuje optimalno vodno-vazdušni režim zemljišnog sloja u kojem se razvija korenov sistem kao i suzbijanje korova koji su eventualno naknadno nikli.4 3.2 6.54 0.8 18.53 Humus % 1.00 16.3 70. angažovanje radne snage kao i troškovi proizvodnje po jedinici površine.24 m2 površine.97 20. broj mehaničkih obrada zemljišta (jedno u toku vegetacije).8 5.2 0. ilov.55 7.0 3.0.4 5.02 mm 62.5 1.Tabela 1: Granulometrijski sastav zemljišta i teksturna klasa Table1: Particle-size distribution of the soil and textural class Horizont Horizon K.7 57. Aplikacija herbicida obavljena je posle sadnje reznica. što svakoj biljci omogućava razvoj na 0.3 Teksturna klasa Texture class Ilovača Ilovača pesk.0.7 I 30-58 0.2 .8 2.63 0.5 37.9 II 58-72 0. a pre nicanja topola i korova uz utrošak vode od 350 l/ha.7 9.02 0. Glina Silt + clay < 0.5 88.28 8. pesak Prah Kol.5 PROSEK 0-175 cm 1.0 9.1 16.91 8.0 57.7 28.87 20.071 0.8 × 0.8 2.002 Cm Mm Mm Mm mm Ap 0-30 0.8 40.02 mm 37.2 53. Pesak sand > 0. Kombinacijom herbicida acetohlor+AD-67 (preparat Guardian u količini 2 l /ha) i herbicida prometrina (preparat Prometrin-SC u količini 2 l/ha) smanjena je zakorovljenost. U ogledu je primenjen razmak sadnje 0.08 8.2 Dubina Depth Granulometrijski sastav % Uk.90 0.4 21. Veoma dobri rezultati u suzbijanju korova u rasadnicim topola postižu se kombinovanom primenom hemijskih i mehaničkih mera.5 7.8 III Gso 72-110 1.9 34.8 46.3 40.27 CaCO3 % 17.8 19.0 5.3 42. Coarse Fine sand Silt Glina sand Clay > 0.6 26.9 12.3 91.9 IV Gso 110-175 2.

73 PE 19/66 24.31 a 2.98 %.79 3. Tabela 4: Srednje visine.05 2.33 23.39 b sign ** Folijarno đubrenje je uticalo i na distribuciju sadnog materijala.68 3. analysis of variance and LSD test Populus deltoides B-229 3. klon B-229 13%. Na kontrolnoj površini taj procenat je iznosio od 36 do 68 %.17 a 2.47 3. a klonovi PE 19/66.31 22.68 cm) (tabela 3). Mnogo izraženija je bila razlika u prosečnim visinama istraživanih klonova.32 a 2.normalnu sadnju. Ukupan broj proizvedenih sadnica prve i ekstra klase (visine preko 2. Tako je klon B-229 postigao u proseku za 58 cm.5 m) se kretao od 85.81 cm).39 Klon Populus deltoides B-81 je postigao za 8%.28 b sign** Populus deltoides B-81 3. 88 . Istraživanja Harvey i Kennedy (1981) su pokazala da se se problem ishrane mladih zasada lišćara na teškim glinovitom zemljištima uspešno rešava folijarnim prihranjivanjem.04 a 2. B-81 i 182/81 za 73 do 78 cm veće visine u odnosu na kontrolu.81 3.73 b sign * Populus deltoides PE 19/66 3. Tabela 3: Prosečan prečnik i visina proizvedenih sadnica Table 3: Average diameter and height of the produced rooted cuttings Tretirano Treated Kontrola Control Ds mm hs m Ds mm hs m B-229 25. Prečnik i visina sadnica Prosečni prečnik sadnica u korenovom vratu na površini gde su biljke tretirane folijarnim đubrivom je bio najmanji kod klona 182/81 (21.97 2.58 b Sign *** Populus deltoides 182/81 3. U tabeli 4 je prikazano procentualno učešće pojedinih klasa sadnica. Analizom varijanse je utvrđena signifikantna razlika kod svih istraživanih klonova tretiranog folijarnim đubrivima u odnosu na kontrolu. U toku intenzivnog rasta ožiljenica vršeno je uklanjanje bočnih letorasta u cilju pospešivanja visinskog prirasta U toku vegetacionog perioda su vršene redovne mere zaštite od bolesti i štetočina.58 182/81 21.17 16.59 2.29 2. Procentualno su visine u proseku bile veće na površini na kojoj su biljke tretirane folijarnim đubrivima od 21 do 32%.01 do 91. a klonovi PE 19/66 i 182/81 za 27 odnosno 28% veći prečnik u korenovom vratu u odnosu na kontrolu.01 19.28 B-81 24. analiza varijanse i LSD test Table 4: Mean heights. a najveći kod klona B-229 (25.

20 91.5 m 1. uklanjanje zaperaka.00 dinara 8.00 20. kod klona Populus deltoides B-229 27627.5 – 2. fertilization costs and aplication) Zaštita / protective measures UKUPNO 1 Euro – 88.94 84.78 75.39 4.5 below 1.00 30.5 m below 1.78 11.00 6.71 2. soil preparation.47 6.691.00 12. hoeing.00 3.00 64. cena đubriva i aplikacija) / Cultivation measures (herbicides application.0 II klasa I klasa Ekstra ukupno sadnica total rooted cuttings B-229 1.00 dinara (tabela 6).691.99 0.99 8.85 61.00 26.05 75.000.00 34.00 6. Populus deltoides B-81 27559 i 30660 kod klona Populus deltoides 182/81.00 53.200.63 16.00 182/81 0.00 36. okopavanje.00 0.26 23.Tabela 5: Procentualno učešće sadnica normalne sadnje u ukupnoj proizvodnji % Table 5: Percentage of rooted cuttings of normal planting in total production Visina (m) Height ispod 1. mehanička obrada zemljišta. Ekonomska analiza Ukupni troškovi zasnivanja i mera nega u proizvodnji sadnica topola tip 1/1 po hektaru iznose 156.00 48.00 B-81 1.49 77.00 Tretirano Treated Kontrola Control Količina sadnog materijala (ekstra i I klasa) koju je moguće proizvesti po jednom hektaru na jedinici površine je 26002 kod klona Populus deltoides PE 19/66.186 (Populus deltoides B-81) do 575.04 0.00 44.00 PE 19/66 1.00 6.00 12.03 8.01 8.00 52.00 U slučaju da se proizvedene sadnice (ekstra i I kategorija) prodaju po ceni od 54 dinara razlika u mogućem ostvarenom prihodu po hektaru između tretirane površine i kontrole je od 48.00 156.00 68.791.70 5.00 30.16 85.160 dinara (Populus deltoides 89 .74 4.98 2.00 13.55 89.5 1.5 – 2.800.0 II klasa I klasa Ekstra ukupno sadnica total rooted cuttings ispod 1.28 9.00 38.00 81.00 24.00 48. Tabela 6: Troškovi osnivanje i nege u ožilištu po ha (dinara) Table 6: Costs of establishment and tending in the rooting bed per ha (dinars) Priprema zemljišta / soil preparation Izrada reznica i sadnja reznica / cuttings preparation and planting Mere nege (aplikacija herbicida.

Procentualno učešće troškova u odnosu na prihode se u kontroli je iznosilo od 10.89 do 19. ZAKLJUČAK U radu je analizirana proizvodnja sadnica četiri eksperimentalna klona američke crne topole u gustini razmaka 0. Najveće smanjenje troškova proizvodnje je primenom mera nega u odnosu na prihode je utvrđeno kod klona Populus deltoides PE 19/66.70 × 0.80 × 0.30 m i 0. Uvođenjem užih razmaka međurednom obradom zemljišta špartanjem su smanjni negativni efekti na korenov sistem i zemljište uz smanjenje broja okopavanja.182/81).35 %.47 % do 11.3 m na fluvisolu forma ilovasta.2 m) × (0.25 cm). Primenom agrotehničkih mera udeo troškova u ukupnom prihodu se smanjuje od 9.30 m i 0.8 × 0. a hemijske osobine zemljišta su prosečno u skladu sa hemijskim osobinama ove sistematske jedinice zemljišta u Srednjem Podunavlju. Primena užih razmaka (0. Od 2001. Do uvođenja užih razmaka primenjivala se međuredna obrada zemljišta rotofrezama što je znatno skuplje od špartanja a ima i negativne efekte na korenov sistem i zemljište. DISKUSIJA Do 2001.80 × 0. Primenom agrotehničkih mera udeo troškova u ukupnom prihodu se smanjuje od 9. godine najpre na Oglednom dobru Instituta a kasnije i u rasadnicima JP „Vojvodinašume“ uvedeni su u proizvodnju uži razmaci. Pored toga broj okopavanja je bio znatno veći jer se kasnije formirao sklop.35 %.35 m) u ožilištu je omogućila značajno smanjenje potrebne površine za proizvodnju sadnica što je savakako uticalo na smanjenje troškova.47 % do 11. godine u proizvodnji sadnica u ožilištu (tip 1/1) su se najčešće upotrebljavali razmaci sadnje (1 do 1. Zemljište se odlikovalo prosečno najzastupljenijom frakcijom sitnog peska.11 %.35 m) u ožilištu je omogućila značajno smanjenje potrebne površine za proizvodnju sadnica što je savakako uticalo na smanjenje troškova. Uvođenjem folijarne prihrane koja značajno ne utiče na povećanje troškova učinjen je još jedan značajan pomak kroz veći broj proizvedenih sadnica.89 do 19.15 do 0. 90 . koji omogućavaju znatno manje troškove i veći broj proizvedenih sadnica. Procentualno učešće troškova u odnosu na prihode se u kontroli je iznosilo od 10.70 × 0. Kod klona PE 19/66 je kosntatovana najveća razlika u pogledu broja proizvedenih sadnica (ekstra i I klase) između površine tretiranoj folijarnim đubrivima i kontrole. U pogledu visina sadnica konstatovane su statistički značajne razlike kod svih istraživanih klonova tretiranog folijarnim đubrivima u odnosu na kontrolu.11 %. Uvođenjem folijarne prihrane koja značajno ne utiče na povećanje troškova učinjen je još jedan značajan pomak kroz veći broj proizvedenih sadnica. Primena užih razmaka (0.

JR. KENNEDY. Beograd. Novi Sad. statistically significant differences of plant height were observed in all studz clones treated with foliar fertilisers. STOJKOVIĆ. Bilten JNKT br. str. S. 91 .: Zemljišta za gajenje topola i vrba. Beograd. A. J. The highest reduction of production costs resulting from the application of tending was attained by the clone Populus deltoides PE 19/66. Key words: production of poplar rooted cuttings.: Zemljišta Vojvodine. as well as the potential income based on the current prices of rooted cuttings. 1972 EFFECTS OF FOLIAR FERTLISATION ON THE PRODUCTION OF Populus deltoides Bartr... Monografija «Topole i vrbe u Jugoslaviji». 1991 MARKOVIĆ. RONČEVIĆ.: Klasifikacija zemljišta Jugoslavije.: Rasadnička proizvodnja. 1986 ŠKORIĆ. V. FILIPOVSKI G. “Topola”. P. 1979 ŽIVANOV. DREZGIĆ.. N. soil tzpe fluvisol. ĆIRIĆ. Planting space between rows was 0. 1985 ŽIVANOV. NEJGEBAUER.. Odeljenje prirodnih i matematičkih nauka. 278. Knjiga 13. 1997 HARVEY. Plant and Soil No..3m. Compared to the control. N. IVANIŠEVIĆ.. The analysis included the number of rooted cuttings that can be produced per one hectare. Sarajevo. Priručnik za ispitivanje zemljišta.. E. fertilisation. JGPZ. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.: Zemljišta za uzgoj topola i vrba. 43-52.. P. 123-124. MILJKOVIĆ.LITERATURA GRUPA AUTORA: Hemijske metode ispitivanja zemljišta. Đ.63. P.. magistarski rad. 1971 GRUPA AUTORA: Metode istraživanja i određivanja fizičkih svojstava zemljišta. Novi Sad.. ROOTED CUTTINGS ZORAN GALIĆ. SAŠA ORLOVIĆ. JDPZ.193.8 and in a row 0.: Efekti đubrenja u proizvodnji sadnica topola na aluvijalnim zemljištima Srednjeg Podunavlja. VERICA VASIĆ Summary The results of foliar fertilisation in the production of one-year-old rooted cuttings 1/1 of four experimental clones of eastern cottonwood are presented. Šumarski fakultet Beograd. Priručnik za ispitivanje zemljišta. 1981 IVANIŠEVIĆ. M. str.: Foliar nutrient concebtracions and hardwood growth influenced by cultural treatments. 1986 ŽIVKOVIĆ. Knjiga I. N. Monografija «Topole i vrbe u Jugoslaviji». TANASIJEVIĆ. eastern cottonwood. B. clay form. L.

prof. zbog niza specifičnosti – visoki troškovi zasnivanja i održavanja zasada. nedostatak cinka u voćnjacima na aluvijalnim zemljištima. mikroelementi.. Dr DRAGAN ČAKMAK. Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr NEBOJŠA PROTIĆ . čiji je sadržaj visok. posebno u dubljim slojevima. Cilj rada je da se u vinogradima i voćnjaku kod Donjeg Stopanja u vlasništvu DP „Plantaže” utvrde najbitnije fizičke i hemijske osobine zemljišta. Institut za zemljište. a dobro pristupačnim K. naučni saradnik. 2002. naročito u voćarskoj i vinogradarskoj proizvodnji. koji često zahtevaju različite. Ukupan sadržaj teških metala ne ukazuje na zagađenost zemljišta. 5 (2006) STR. složenost programiranja potreba za đubrenjem. Poljoprivredni fakultet. černozemu (Gavrilović 1956) i peskovima (Marić et al. Brković i sar. 92–97. Beograd 92 . Ca i Mg. Istraživanja osobina zemljišta u vinogradima i voćnjacima su pokazala da se javlja niz problema u njihovoj ishrani. red. NOVI SAD OSOBINE ZEMLJIŠTA POD VIŠEGODIŠNJIM ZASADIMA DP „PLANTAŽE” – LESKOVAC NEBOJŠA PROTIĆ 1. višak Cu uslovljen dugogodišnjom zaštitom bakarnim preparatima (Protić i sar. Mr BILJANA SIKIRIĆ. otežano naknadno popravljanje osobina zemljišta. dok je koncentracija većine mikroelemenata srednja. Ključne reči: voćnjak. UVOD Ispitivanje osobina zemljišta i sistematsko praćenje njihovih promena su neophodne aktivnosti za dobijanje visokih i kvalitetnih prinosa. DRAGAN ČAKMAK1. Beograd 2 Prof. VESNA MRVIĆ1. Brun 2001). teški metali. slabo obezbeđeni P. deficit bora na različitim tipovima zemljišta (Stevanović i sar. sem Cu i Fe. 1996. pa i oprečne mere i precizno doziranje sredstava za popravku i đubriva: nedostatak fosfora u kiselim zemljištima (Stevanović i sar. Hellman 1998). viši naučni saradnik. 55.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Uzorci su uglavnom srednje i jako kisele reakcije. 1967). 2004. kao i mere očuvanja i popravke proizvodne sposobnosti rigosola. Dr VESNA MRVIĆ. ali sa visokim odnosom Ca i Mg. 1996). naučni saradnik. istraživač saradnik. vinograd. DRAGI STEVANOVIĆ2. dr DRAGI STEVANOVIĆ. BILJANA SIKIRIĆ1 IZVOD: Ispitivanjem osobina zemljišta u plantažnim zasadima DP „Plantaže” – Leskovac ustanovljeno je da je zemljište nešto težeg mehaničkog sastava u odnosu na optimalni.

peskovita glina. pa je ono po teksturi teža glina. gde je uglavnom sadržaj fosfora nizak i vrlo nizak.od jako kisele (profili 4.više od 40% mase zemljišta.0-6.) do slabo kisele reakcije (profili 2 i 3.. Na više lokaliteta uočena je pojava šljunka. delom i zbog povoljnih uslova za izbalansiranu ishranu biljaka. Pb. Rigolovanjem je došlo do mešanja horizonata i ujednačavanja osobina zemljišta po dubini. lepljivost i bubrenje u vlažnom stanju. . Zemljišta slabo kisele reakcije su veoma pogodna za uspevanje vinograda i voćaka. dok se sa dubinom smanjuje (prosečno za 0. Nivo lakopristupačnog kalijuma je u granicama srednje i visoke snabdevenosti.varij. Oko 75% uzoraka ima pH ≤ 4.95-2. U ovom ispitivanju se vidi da je obezbeđenost pristupačnim fosforom u slabo kiselim zemljištima dobra (srednja i visoka). Opseg variranja pH vrednosti je širok. i 3. na kojima su formirani različiti tipovi zemljišta. pa bi primena mera kojima se povećava aeracija (unošenje organskog đubriva. Geološki supstrat čine jezerski sedimenti miopliocena i aluvijalni nanosi. REZULTATI ISTRAŽIVANJA I DISKUSIJA Analize granulometrijskog sastava ukazuju da je u većini profila znatan udeo frakcije gline.88%) i u kategoriji srednje obezbeđenosti (1. sa izraženom tendencijom akumuliranja u površinskom sloju. na AAS). Zastupljenost većeg broja tipova zemljišta na ispitanom području uticala je na neujednačene hemijske osobine rigosola. zbog njegove hemijske inaktivacije. manju sposobnost infiltracije i filtracije vode. sadržaj pristupačnih mikroelemenata (različitim reagensima. pri čemu je nastalo antropogenizovano zemljište (rigosol).6.5 dolazi do povećanja prinosa vinove loze. razmenljivi Al (spektrofotometrijski sa aluminonom). a profil 10 površinu pod zasadom jabuke. posebno fosforom. peskovito-glinovita ilovača i donji sloj profila 9. Zapaženo je da se kod svih zemljišta javlja problem vertičnosti.godini uzeti su prosečni uzorci iz 10 profila. Veći deo ispitivanog kompleksa čini zemljište nešto težeg mehaničkog sastava u odnosu na optimalni (duboka.1. u profilu 4. na kome je najzastupljenije lesivirano zemljište.glinovita ilovača.37%). Prema Rice (1999) sa povećanjem pH na 6. Sadržaj humusa u površinskom sloju je ujednačen (koef. dobro drenirana zemljiša.54%). Najniže delove terena zauzimaju starije terase recentnih aluvijalnih nanosa na kojima su obrazovani humofluvisoli.MATERIJAL I METODE RADA Istraživanje je obavljeno na vinogradima i voćnjaku kod Donjeg Stopanja.) (tab. Radi određivanja osobina zemljišta u vinogradima i voćnjaku u 2003. koji se nalaze severno od Leskovca. 5 i 6. Nešto lakšeg mehaničkog sastava je zemljište u profilima 2. zbog čega zemljište ima povećanu plastičnost. 93 . Cd i Cr (sa HNO3 i H2O2. Na otkrivenoj podini miopliocena (MP1) nalaze se karbonatne gline na kojima su nastale smonice. na AAS) i ukupni sadržaj opasnih i štetnih materija – Ni. obrada pri povoljnoj vlažnosti) uticala na bolje uspevanje loze i voćaka. za razliku od zemljišta sa nižom pH. Profili 1-9 reprezentuju parcele sa različitim sortama vinove loze.= 12. ilovaste teksture i dobrih strukturnih karakteristika). Kod mlađeg miopliocena (MP2) od litoloških članova dominira glinovit sediment sa pojavom šljunka u zonama ispiranja.). manju raspoloživost lakopristupačne vode biljci (s obzirom na visoku tačku venjenja). sa dubina od 0-30cm i 30-60cm i u njima su određeni granulometrijski sastav i osnovni hemijski parametri standardnim laboratorijskim metodama.

1.90 2.0 31.5 58.5 52.3 0.06 2.0 42.50 4.8 30-60 35.8 14.0 26.0 1870.4 623.7 0-30 60.7 0.0 33.6 17.5 46.50 4.5 17.8 59.0 0.02mm 0.0 39.0 27. Depth pesak No.6 545. (Foy.8 30-60 34.02 7.33 1. njegovo prisustvo u većim količinama dovodi do promena permeabilnosti ćelijskog zida korena.80 4.0 639.60 4.0 39.2 0.002 >0.0 22.0 19.5 75.90 3.25 6.60 Humus Org.0 28.0 30-60 63.0 35.4 0-30 46.4 491.25 4.9 48.2 671.9 17.0 0.8 1.9 0. dok je uticaj pH na Mg slabo izražen.3 22.0 21.5 41.4 42. posledica je veće rezerve baza i relativno slabijeg ispiranja u glinovitijim zemljištima visoke adsorptivne sposobnosti.06 2.9 0.3 0-30 32.2 0. Al joni počinju intenzivnije da se oslobađaju iz mineralnog i organskog dela u jako kiselim zemljištima i pri pH u KCl nižoj od 4.92 14.002mm mm 0-30 34.44 2.0 55. Zato je i obezbeđenost pristupačnim Ca i Mg dobra (tab.Tab 1.4 27.9 30-60 40.10 15. ometa funkcionisanje organela.0 Veličina kapaciteta za adsorpciju katjona najmanja je kod ilovastih zemljišta (1520meq/100g). Korelacija između pH vrednosti i Ca je visoka (RCa-pH= +0.04 2.10 4.8 68.9 0.8 520.0 36.2 35.10 13.0 37.43 6.00 4.6 30-60 33.0 4.5 1380.04 19.1 30-60 39. Dominiranje baznih nad kiselim katjonima u adsorptivnom kompleksu i kod jako kiselih zemljišta.0 23.93 31.4 4.3 0-30 35.05 3.1 15.1 0.7 1.20 1.8 13.7 19.4 20. matter % 2.2 43.47 15. Visok odnos Ca/Mg (>5:1) ukazuje na mogućnost deficita Mg u ishrani vinove loze.18 4.0 0.8 924. a kod najkiselijih uzoraka oko 10 meq/100g.4 232.4 18.3 40.1 0-30 38.8 550.0 17.8 30-60 32.4 25.4 30-60 48. Međutim.posebno stepen zastupljenosti troslojnih minerala.0 35.2 611.0 42.95 25.4 0-30 37.61 2.4 14.89 9. Pored sadržaja mineralnih koloida na vrednosti T utiče i njihov sastav.58 2.3 63.30 4.0 28.8 26. a veća kod zemljišta koja pripadaju teksturnim klasama teže gline (2433meq/100g) i peskovite gline (33-54meq/100g).01 1.54 6.0 22.2 233.89 10.02pH u KCl 5.55 2.6 0.80**).54 1.2 30-60 51.32 33.51 2.3 40. Hidrolitička kiselost zavisi u velikoj meri od pH vrednosti – kod slabo kiselih zemljišta iznosi 1-2 meq/100g.32 2. Reakcija zemljišta je u veoma dobroj korelaciji sa sadržajem razmenljivog Al (tab.65 3.37 1. 94 .3 68.9 44.7 0-30 38.8 517.60 4.0 439.2 701.55 4.6 0. Granulometrijski sastav i osnovne hemijske osobine zemljišta Tab.88 pristupačni -available (mg/100g) P2O5 6.5 47.4 16.54 1.6 prah Silt 0.8 41.40 6.0 0.45 6.95 1.40 6.0 20.0 mogu dostići štetne koncentracije za biljku.64 0.55 4.3 18.1).50 2. replikaciju DNK itd.1 13.90 K2O Ca Mg Al 25.1 23.8 0.9 30-60 37.5 44.3 26.6 46.60 4.3 61.9 22.2 496.2 23.55 4.05 4.20 4.63 30.50 2.5 50.3 77. sem profila 4 (jako kisela glinovito-peskovita ilovača) zemljište svih ostalih profila je eutrično.0 542.37 2.8 16.6 0-30 46.8 36.91 16.sand 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 glina Clay <0. 1992). Mada ovaj elemenat može u malim koncentracijama povoljno delovati na biljke. iznad uobičajenih vrednosti za kisela zemljišta.Textural composition and the main chemical soil characteristics Broj Dubina ukupan prof.22 33. .3 0.6 25.77 2.15 24.6 603.35 5.05 4. cm Tot.0 63.2 913.3 40.4 0-30 35.0 21.1).

0 22.7 10.5 27.60 – 0.0 29.0 1.4 1.0 21.1 1. koja je otporna na visoke koncentracije ovog elementa. Istraživanje pokazuje da je najveći broj uzoraka (sem profila 2 i 3) jako i srednje kisele reakcije.15 1.0 17.0 43.0 29.0 39.0 2.0 19.0 34.0 37.5 28.6 13.73 – 0.0 47.0 32.4 10. 1967).0 20. Vrednosti pristupačnog Zn su u većem broju uzoraka na granici srednje i niske snabdevenosti.0 1. ali s obzirom na očekivano smanjenje rastvorljivosti mikroelemenata.0 34.8 1.0 1.50 – 0.65 1.0 32.15 1.6 67.5 19.08 – 1.0 43.73 – 0.0 Cu 16.5 20.93 – 1.0 18. Sem toga.0 Cr 40. ispod optimalnih za uspevanje vinove loze i većine voćarskih kultura. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Dubina Depth cm 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 0-30 30-60 Pristupačni mikroelementi Available trace elements Mn 46.0 35.0 25. posebno za vinovu lozu.1 16.0 0.0 38.0 38.5 32.5 34.5 28. 5 i 6.2).0 17. Marić et al.5 40.0 36.6 1.7 13.8 24.0 22.0 36.5 35.6 1.1956.0 31.0 1.77 – Pb 21.0 1.10 1.0 17.0 1.0 57.0 38.0 17.0 22.0 43. Content of available trace elements and the total content of harmful heavy metals (mg/kg) Broj profila No.0 52. Ni 62%).0 1. 2.0 28. Cd 49%.0 27.0 31.81 – 0.0 23.0 1. visok sadržaj Fe ometa intenzivno usvajanje Cu.4 8.0 18.0 43.0 28. 2.7 8.8 18.4 31.0 35.5 34.5 34.0 46.5 20.0 26.0 Zn 2.0 47.6 Fe 24. tačne količine krečnog materijala treba 95 .0 Koncentracija pristupačnog B i Mn je u okvirima srednjih vrednosti koje omogućavaju neometani razvoj biljaka (tab.0 24.5 28. Visok sadržaj bakra je posledica upotrebe zaštitnih sredstava.0 16.4 1.0 30. ali ne dostiže koncetraciju koja može biti štetna (> 50 mg/kg).5 32.1 1.0 64.0 40.0 16.5 Teški metali Heavy metals Cd 1.0 37.0 18.Tab. Analize štetnih teških metala u zemljištima vinograda kod Donje Stopanje ukazuju da ni u jednom slučaju utvrđene vrednosti ne prelaze granične vrednosti predviđene zakonskom regulativom.0 10.32 – 0.0 23.0 19.6 1. Koncentracija Fe je povećana naročito u dubljem sloju kod najkiselijeg zemljišta u profilima 4.0 31.0 12.0 1.85 1.0 17.0 32. Sadržaj pristupačnih mikroelemenata i ukupni sadržaj štetnih teških metala (mg/kg) Tab.5 32.0 1. Cr 34%.10 1.0 1.0 0.0 74. Nedostatak cinka je već uočen u pojedinim voćnjacima na različitim tipovima zemljišta (Gavrilović.5 24.1 15.67 – 0.5 17.0 11.0 25.85 0.0 20.0 43.0 35.2 27. s obzirom da su ovi elementi antagonisti.0 B 0.0 20.0 19.0 Ni 40.0 32.75 0.0 1.0 1. što je posledica veće rastvorljivosti i ispiranja Fe. kao i propisima EU (Pb je 19% od MDK.0 39.0 45.5 14.6 15.0 43.0 1.10 1.0 22.0 1.6 1.5 28.0 14.7 1.0 34.0 17.0 1.0 94.5 41.0 29.0 31. Zato se na kiselijim zemljištima preporučuje kalcizacija.0 21.0 22.

in: Hatfield J. – Parametri adsorptivnog kompleksa su u skladu sa količinom i sastavom koloida i pH vrednostima zemljišta. – Ukupan sadržaj ispitivanih teških metala ne ukazuje na zagađenost zemljišta. DELETIĆ N.: Evaluation of copper availability in copper-contaminated vineyards soils.. Fe i Al. nešto težeg mehaničkog sastava u odnosu na optimalni.. I na slabo kiselim zemljištima treba unositi đubrivo sa povećanim sadržajem Mg. posebno u dubljim slojevima najkiselijih zemljišta. PEPIN M. – Najveći broj uzoraka je srednje i jako kisele reakcije (75% uzoraka sa pH≤4. 293-302 (2001) FOY C. ZAKLJUČAK Istraživanjem osobina zemljišta u vinogradima i voćnjaku DP „Plantaže” – Leskovac. 383385.utvrditi poljskim ogledima (norme treba da obezbede smanjenje pristupačnosti Cu..A. Vol. a da se ne javi deficit nekih mikroelemenata (posebno Zn).L.6). 194-202 (1996) BRUN L.. Kao dopunska mera može se primeniti unošenje organskog đubriva i fiziološki neutralnih mineralnih đubriva. a da se ne javi deficit nekih mikroelemenata. kako bi se kompleksnije sagledali problemi ishrane loze i preporučile adekvatne mere popravke i norme meliorativnih sredstava. MAILLET J.: Plodnost zemljišta u metohijskim vinogorjima namenjenih gajenju sorti kaberne sovinjon.A. Kao dopunska mera može se primeniti depozicija organskog đubriva i fiziološki neutralnih mineralnih đubriva. Obezbeđenost ostalim mikroelementima je srednja. Fe i Al. pa bi primena mera kojima se povećava aeracija uticala na bolje uspevanje loze i voćaka. Ca i Mg. 24 (1956) 96 . Nedostatak cinka kod raznih vrsta I sorata voćaka u NR Srbiji i prihranjivanje voćaka cinkom. New York. Pri tome treba koristiti dolomit. 97-149 (1992) GAVRILOVIĆ N.19. Poljoprivreda. kaberne fran i merlo. – Kako bi se povećala plodnost na kiselijim zemljištima se preporučuje kalcizacija. ustanovljeno je: – Veći deo kompleksa čini zemljište koje pripada teksturnim klasama težih glina i peskovitih glina. kao posledica primena bakarnih preparata za zaštitu. pri čemu norme treba da su izbalansirane. Odnos Ca/Mg je visok i može doći do deficita Mg za ishranu biljke. Arhiv za poljoprivredne nauke. radi obezbeđenja povoljne ishrane magnezijumom. Soil chemical factors limiting plant root growth. HINSINGER P.. a dobro pristupačnim K. STEVANOVIĆ D. a takođe i gvožđa. kako bi se smanjila pristupačnost Cu. posebno Zn).. slabo obezbeđeno fosforom. Environmental Pollution 111.D.(Eds. Stewart B. – Rezultati istraživanja potvrđuju potrebu ispitivanja većeg broja hemijskih parametara zemljišta. – Koncentracija Cu je visoka. LITERATURA BRKOVIĆ M. BABIĆ S. Springer Vertag. unošenjem dolomita.) Advances in Soil Sciences: Limitations to Plant Root Growth.

196-202 (1996) STEVANOVIĆ D. especially in the deeper layers of the most acid soils. KASTORI R. International conference on sustainable agriculture and European integration processes.Taking intro account the rigosols properties. ČAKMAK D. 390-393. 383-385. poor content of phosphorus. II Ispitivanje mogućnosti lečenja jabuka od sitnolisnosti-rozetavosti i hloroze lišća. JAKOVLJEVIĆ M.. VESNA MRVIĆ. The concentrations of other trace elements are medium. PEŠIĆ N. Sadržaj i promene biogenih elemenata u vinogradarskim zemljištima i listu vinove loze u orahovačkom vinogorju. Vineyard Fertilization. heavy metals. Poljoprivreda. TURANOV S.. 3. Practical Winery & Vineyard Magazine. 7/8 (1999) STEVANOVIĆ D. septembar 19-24. NAKALEMIĆ A..HELLMAN E. and also the percentage of iron. Zbornik naucnih i preglednih radova. Texas Winegrape Network. orchard.. the adequate measures of soil protection and soil improvement have been proposed. DRAGAN ČAKMAK. so the measures which increase aeration would improve the yield of grape crop and fruit trees. J. 39 (2004) RICE T. 183189 (2002) SOIL PROPERTIES IN MULTIANNUAL PLANTATIONS OF THE DP „PLANTAŽE” – LESKOVAC NEBOJŠA PROTIĆ . Novi Sad. BILJANA SIKIRIĆ Summary The study of soil properties in the vineyards and in the orchard of DP „Plantaže” – Leskovac shows that the greater part of the complex consists of the soil textural classes of heavier clays and sandy clays. Texas Cooperative Extension (2004) MARIĆ A. MRVIĆ VESNA..Poljoprivreda. The parameters of adsorptive complex are in proportion with the quantity and composition of colloids and pH values of the soil. Cu concentration is high. Stanje i promene agrohemijskih osobina zemljišta vinograda Dobričevo. DRAGI STEVANOVIĆ...Winegrowing. 97 . Liming of Vineyard Soils.. The ratio Ca/Mg is high and can lead to the deficit of Mg for plant nutrition. ŠALIPUROVIĆ BILJANA. Key words: vineyard. Problem nedostatka cinka i gvožđa kod jabuka na subotičko-horgoškim peskovitim zemljištima. The total content of the study heavy metals does not indicate soil contamination. ARSENIJEVIĆ M. ZDRAVKOVIĆ MIRJANA The vineyard production near Jagodina in conditions of sustainable agriculturale production. The greatest number of samples are characterised by medium and very acid reactions. Savremena poljoprivreda. Ca and Mg.. and good concentrations of available K. microelements. 251-263 (1967) PROTIĆ N.

patomorfološke promene. Ministarstvo poljoprivrede. Efikasna zaštita od ovog oboljenja postiže se primenom zoohigijenskih mera. Ključne reči: origanovo ulje. zapaženi uspesi postižu se i upotrebom prirodnih lekova biljnog porekla koji se. Danas na tržištu postoji veliki broj antikokcidijalnih sredstava različitog hemijskog sastava (Donald 2002. kao i kretanje mortaliteta. u lečenju infekcije koja je veštački izazvana aplikacijom E. izbegavanja pojave rezistencije. Ispitivan je uticaj ovog tretmana na opšte stanje i kliničke znake infekcije. Prva grupa dobijala je potpunu krmnu smešu (PKS) bez prisutnog kokcidiostatika (kontrola grupa). Proizvođači i potrošači hrane prihvataju nove oblike „stimulisanja rasta”. kretanje telesne mase. 5 (2006) STR. brojleri UVOD Intenzivna proizvodnja pilećeg mesa zahteva ispunjenje mnogih uslova koji će joj omogućiti maksimalnu ekonomičnost. Origanovo ulje primenjuje se danas kao stimulator rasta životinja u tovu. Jedno od oboljenja koje ugrožava zdravstveno stanje u tovu brojlera je kokcidioza. takođe. Neki od tih uslova povoljno utiču na nastajanje i širenje zaraznih i parazitskih oboljenja. vodoprivrede i šumarstva.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. kao i prevencije kokcidioze. treća grupa lek Ropadiar koji je umešan u PKS. postizanja boljih proizvodnih rezultata. proširivanja terapijskog dejstva lekova. proizvodni indeks. odnosno njegovih aktivnih komponenti timola i karvakola. Poslednjih godina. utrošak i konverzija hrane. Calnec 1997). Na osnovu izvedenih ogleda i dobijenih rezultata ustanovili smo da ispitivani lek Ropadiar ima zadovoljavajuću efikasnost u sprečavanju izbijanja kokcidioze brojlera inficiranih sa E. Tenella. dok drugi utiču nepovoljno na fiziološko stanje organizma. 2006). Ratajac i sar. a kod četvrte grupe pilića ispitivani lek je aplikovan u vodu za piće. tenella. 98–103. Ogledi su izvedeni na brojlerima koji bili su podeljeni u četiri grupe sa po 100 jedinki. NOVI SAD ISPITIVANJE EFIKASNOSTI ORIGANOVOG ULJA U LEČENJU VEŠTAČKI IZAZVANE KOKCIDIOZE BROJLERA ZORICA NOVAKOVIĆ 1 IZVOD: U ovom radu ispitana je efikasnost origanovog ulja. ali imaju korene u 1 Originalni naučni rad/Original scientific paper. kokcidioza. dodaju potpunoj krmnoj smeši (Burt 2004. Dr Zorica Novaković. koji predstavljaju rezultat savremenih naučnih istraživanja. Dorman 1999. pravilnom ishranom i primenom lekova. druga grupa dobijala je PKS u kojoj je bio prisutan kokciostatik Sacox. R Srbije 98 . u cilju poboljšanja zdravstvenog stanja. U zemljama Evropske unije sve više se potencira proizvodnja i upotreba biljnih stimulatora rasta. 55.

dana. a nakon toga prava grupa (I) dobijala je PKS bez prisutnog kokcidiostatika (kontrola grupa). aplikovano je u voljku po 2 ml pripremljenog inokuluma. prosečne telesne mase 40 g. vođena je svaki sedmi dan. svakodnevno je praćeno zdravstveno stanje kliničkim posmatranjem. u eksperimentu je korišćen lek Ropadiar (proizvođač:Essentico. Kod uginulih pilića rađen je patoanatomski pregled svih partija creva (tanko. 1-35 i 1-42 dana. Brojleri su hranjeni potpunom krmnom smešom za tov pilića (PKS). U cilju praćenja telesnog prirasta pilići su mereni pojedinačno na dan početka ogleda. metodom slučajnog izbora formirane su četiri grupe životinja sa po 100 jedinki.Sacox sa aktivnom supstancom salinomicin-natrijum. provinijence Hybro. Aktivni principi su timol i karvakol. Ishrana i napajanje bili su po volji. Kod kontrolne grupe životinja u posmatranom terminu primećeno je znatno smanjenje utroška hrane i povećana žeđ. Na samom početku ogleda. Na osnovu merenja telesne mase u svim posmatranim terminima. bez prisustva stranih primesa. a trećeg dana nakon infekcije feces je bio vodnjikavo krvav. Dvadesetprvog dana od početka ogleda svakom piletu u eksperimentalnim grupama.tradicionalnoj čak i prastaroj ljudskoj medicini. 1-21. Sposobnost atkivnog kretanja i koordinacija pokreta bili su usklađen. 128. Tokom prvih 15 dana svi pilići su hranjeni hranom standardnog sastava sa poznatim kokcidiostatikom. do 42 dana. tenella izlovan iz cekuma obolele živine. (proizvođač: Veterinarski zavod Zemun). a kod četvrte grupe (IV) pilića ispitivani lek je aplikovan u vodu za piće. 28. dok je druga grupa (II) dobijala PKS u kojoj je prisutan kokciostatik . Takođe. Ove nove generacije stimulatora rasta obuhvataju biljne aditive koju potiču od mešavine biljaka i biljnih ekstrakata. Na kraju ogleda izračunat je proizvodni indeks. Kod treće grupe (III) lek Ropadiar je umešan u PKS u dozi od 900 g na tonu hrane. drugog dana nakon aplikacije inokuluma u voljku. Hammer i sar. broja uginulih. 21. a zoohigijenski uslovi su tokom eksperimenata u potpunosti su odgovarali tehnološkim normativima za ovu kategoriju pilića. MATERIJAL I METODE RADA U ogledu su korišćeni tovni pilići oba pola. Metodom po Ms Masteru ustanovljeno je da 1 ml pripremljenog inokuluma iz ispitivanog materijala sadrži 4 ×105oocista E. tenella. izračunata je prosečna telesna masa i konverzija hrane u vremenu od 1-7. imali su normalno formiran feces. U momentu stavljanja u ogled pilići su bili bili klinički zdravi. 14. 35 i 42 dana života. Kao inokulum korišćen je soj E. cekum i debela creva). Grčki naučnici su prvi upotrebili origano kao nefarmaceutski promotor rasta za prasad i piliće (Van Krimpen i sar. 99 . a mišićni tonus bio je bez promena. a smeša za završni tov od 28. stare jedan dan. Zatim su hranjeni 5 dana bez kokcidiostatika. 1-14. zatim 7. do 28. REZULTATI Pilići svih grupa. 2001. Životinje su posmatrane tokom celog eksperimentalnog protokola. 1999). Evidencija utroška hrane po grupama pilića. pri čemu je potpuna smeša za početni tov korišćena od 1. koji u 100ml uljne emulzije sadrži 5ml etarskog ulja dobijenog iz Origanum vulgaris. u dozi od 450 g na 1000 litara vode. Kula).

dana tova Number of chicken on day 42 of fattening Prosečna telesna masa 42. Četvrtog dana po infekciji kod jedinki prve grupe zapažen je krvavo-sluzav proliv. pospanost i skupljanje u gomile.210 Patoanatomskim pregledom ustanovljen je kataralni tifilitis. Zdravstveno stanje petog dana po infekciji kod jedinki prve grupe za razliku od pretodnih dana se pogoršalo.170 III 100 0. a bura fabrici je bila izrazito povećana.108 2.150 253. nakostrešeno perje. Kod druge. zategnuti sa staklastim zidovima.998 2. Sluznica cekuma je bila edematozna i tačkasto krvava. edematoznih zidova sa jako crvenom sluznicom koja je mestimično nekrotizovana. Productional results of fatteining the chicken from 1 to 42 days Grupa pilića – Groups of chicken Pokazatelji Parameters Broj pilića 1.40 35 0. žrtvovanih pilića prve grupe. Mukoza cekuma bila je edematozna i prožeta sitnim hemoragičnim poljima. dana tova Average body weight on day 42 of fatteining Utrošak pune krmne smeše za početni tov (kg) Full feed mix for the beginning of fattening (kg) Konverzija hrane Feed conversion I 100 0. treće i četvrte grupe nisu zabeležena uginuća u kontrolisanom periodu. dobre kondicije. a utrošak hrane i vode bilo je smanjen. opuštena krila i nekontrolisano kretanje. poremećeno opšte stanje.39 96 1. Pilići druge. a i uginuće se nastavlja.490 105.40 97 1. dana tova Average body weight on the 1st day of fattening Broj pilića 42. limfatično tkivo tonzila bilo je hiperplastično i mestimično prožeto ekstravazatom. Cekalne tonzile i burza bile su jako povećane. U lumenu cekuma bio je prisutan crvenkasto tamni sadržaj.41 97 1.050 II 100 0.300 3. uočavalo se bledilo kreste i sluznica. treće i četvrte grupe je bilo nepromenjeno. Opšte zdravstveno stanje i kondicija kod jedinki druge. smajen apetit.Tabela 1. ustanovljeno je da su cekumi bili skraćeni i zadebljani. Proizvodni rezultati tova pilića od 1 do 42 dana Table 1. Na obdukciji pilića prve grupe cekumi su bili skraćeni.330 265.190 IV 100 0. 100 . Sedmog dana po infekciji ustanovljeno je da su cekumi prve grupe bili plavičaste boje. ljubičasto modre boje ispunjeni zgrušenim krvavim sadržajem. feces je bio krvav. a vidljive sluznice bile su bez promena. treće i četvrte ogledne grupe u posmaranom terminu bili su živahni. Sadržaj cekuma je bio sluzavo kašaste konzinstencije uz primesu velike količine krvi.723 2. Šestog i sedmog dana po infekciji kod pilići prve grupe se uočavaju još izaženiji pomenuti klinički simptomi. dana tova Number of chicken on the 1st day of fattening Prosečna telesna 1.250 258. Patoanatomskim pregledom. Patoanatomski nalaz kod svih obdukovanih brojlera prve grupe šestog dana bio je isti kao i prethodnog. Kod jedinki ove grupe.

a pojava prvo profuznog. a patoanatomskim pregledom uočene su promene kao i prethodne nedelje. uočene su već trećeg dana nakon infekcije. gde se origanovo ulje koristi kao osnova za upoređivanje baktericidnih dejstava drugih supstanci (Belaiche 1979). Ilsley i sar. Na II Internacionalnom kongresu fito i aromaterapije prikazan je “Origanum indks“. Najveća aktivnost origanovog ulja potiče od prisutnih fenolnih jedinjenja. a najniže kod kontrolne grupe životinja (Tabela 2). Suprotno.( Gill 1999. a mortalitet se kretao do 65%.603 DISKUSIJA Kao i na hemoterapeutske tako i na čitav niz antikokcidijalnih lekova vremenom se razvila rezistencija. a kasnije krvavog proliva četvrtog dana nakon infekcije. Uginuća su se nastavljala. što ju u skladu sa navodima većine autora 101 . timola i karvakola.666 140. preporučeno je da se zbog pojave rezistencije počne sa istraživaljnjima kako bi se pronašli alternativni načini lečenja (WHO 2002).Tokom poslednje nedelje tova brojleri su i dalje ispoljavali pomenute kliničke simptome. Proizvodni indeks tova pilića po grupama Table 2. Kraća ili duža karenca kod primenjenih lekova takođe često predstavlja problem (Krnjajić 2002). pri čemu su najviše vrednosti zabeležene kod grupe pilića koja je dobijala kokcidiostatik Sakoks u hrani. Prosečna telesna masa kod eksperimentalnih grupa životinja kontinuirano je rasla da bi na kraju eksperimentalnog protokola. Tabela 2. Takođe.092 130. kod grupe koja nije dobijala kokcidiostatik u hrani ili vodi. Origanovo ulje se primenjuje kao antiseptično i germicidno sredstvo. utvrđena je efikasnost ispitivanog leka Ropadiara. 2002). Aromatična ulja poreklom iz raznih biljaka sve češće se koriste u terapiji kokcidioze. Patomorfolške promene karakteristične za kokcidiozu.666 do 140. Saopštenjem Svetske zdravstvene organizacije (WHO) iz 1961. bila daleko iznad nivoa nalaza kod kontrolne grupe životinja (Tabela 1). a može se koristiti i kao antihelmintik (Soldatović 1965). Proizvodni indeks kod eksperimentalnih i kontrolne grupe životinja kretao se u intervalu od 116. U našim eksperimentima na osnovu vrednosti posmatranih parametra u poređenju sa poznatim kokcidiostatikom. Origanovo ulje primenjuje se i kao stimulator rasta životinja u tovu. povećana žeđ drugog dana. Saznanja do kojih se došlo od tada se sve više usavršavaju i primenjuju (Bishop 2001).092.629 127. Productional index of the fattening the chicken according to groups Grupa pilića Groups of chicken I II III IV Proizvodni indeks Productional index 116. Zabeleženi simptomi su trajali sve do kraja eksperimenta. konverzija hrane kod eksperimentalih grupa bila je iznad nivoa kontrolnih nalaza. a samo procenat mortaliteta kod kontrolne grupe životinja je bio iznad nalaza eksperimentalnih grupa. primećeni su smanjen utrošak hrane.

Paris: Maloine S. Naime. Iowa. ispitivani lek Ropadiar je pokazao zadovoljavajuću efikasnost u sprečavanju izbijanja kokcidioze brojlera inficiranih sa E.tenella. 985-990 (1999). Y.F. 86. Iako je jedno pile uginulo u drugoj grupi . C. Iowa State Press. CALNEC.: Essential oils: their antibacterial properties and potential applications in foods – a review. Kod brojlera druge grupe kojima je aplikovan lek Sakoks nisu uočeni klinički znaci kokcidioze. a najviše kod brojlera koji su u hrani dobijali Sakoks 140. GREATHEAD.(1999) HAMMER.J. do 65%. Kod brojlera kojima je aplikovan lek Ropadiar u hrani ili u vodi. T.666) bile su značajno ispod nivoa vrednosti u ostalim eksperimentalnim grupama (127. US (2002). Iowa. Najniže vrednosti proizvodnog indeksa zabeležene su kod kontrolne grupe 116. K.: Herbs ahd plant extacts as growth promoters. Patomorfološkim pregledom.092). Iowa. Takođe. Glasgow (1999). što je u skladu sa podacima iz literature (Jezdimirović 1999). 8 –10 (2002). M.629. S. Ostale grupe brojlera nakon infekcije nisu ispoljavale kliničke simptome kokcidioze.A. Editeur (1979).130.. takođe nisu zapaženi klinički simptomi koji bi ukazivali na kokcidiozu. P.603. ILSLEY.(Šibalić 1996.D: Phytochemistry and bioactive properties of plant volatile oils: antibacterial.: The Veterinary Formulary. Pig Progress 18 (4).: Traite de Phytotherapie et d aromatherapie.: Antimicrobial activity of essential oils and other plant extracts. C. vrednosti proizvodnog indeksa kod prve grupe pilića (116. 20-23 April. Iowa State Universitety Press.092.666. MILLER H. Tome 1. GILL. University of Stratclye. USA (1984).USA(1997). Hofstad 1984).. Journal of Applied Microbiology.V. PhD Thesis. H.. LITERATURA BELAICHE. DONALD.S. C: Herbal sow diets boost pre-weaning growth.A. Feed international.: Diseases of poultry. 223-25 (2004). RILEY. a nije bilo ni uginuća treće i četvrte grupe. Fifth edition. dok kod brojlera oglednih grupe nisu uočene promene karakteristične za kokcidiozu. H. PLUMB: Veterinary Drug Handbook. antifungal and antioxidant activities. kod njega obdukcijom nisu uočeni patomorfološki znaci koji bi ukazivali na kokcidiozu.140. BISHOP. Iowa State Universitety Press. Pharmaceutical Press in association with the British Veterinary Association. 102 . S. HOFSTAD. International Journal of Food Microbiology 94.: Diseases of poltry. C. KAMEL. London (2001). DORMAN. ZAKLJUČCI Na osnovu pregleda liteature i dobijenih rezultata može se zaključiti da je prva grupa brojlera nakon infekcije manifestovala sve kliničke simptome kokcidioze sa izrazito visokim mortalitetom. CARSON. BURT. kod prve grupe brojlera utvrđene su karakteristične promene za kokidiozu. B..

893-895 (2006). clinical symptoms of infection. : Ropadiar as alternative for antimicrobial growth promoter in diets of weanling pigs. ANALYSIS OF EFFICIENCY OF ORIGANUM VULGARICUM OIL IN TREATMENT OF ARTIFICIALY CAUSED BROILER COCCIDIOSIS ZORICA NOVAKOVIĆ Summary In this study efficiency of Origanum vulgaricum oil has been analyzed in regard to Timol and Carvacol his active components in treatment of artificially caused infection by application of E. promoting healthy life. Fakultet veterinarske medicine. food consumption. According to performed essays and received results we established that the analyzed remedy Ropadiar have satisfied efficiency in prevention of broiler Coccidiosis caused by E.: Farmakognozijska studija Origanum heracleuticum L. Doktorska disertacija. Novi Sad. ISSN 0169-3689. WHO: World health report 2002: Reducing risks. Lelystad.1202-1205(1996). Geneva (2002). broilers.JEZDIMIROVIĆ. Biotechnology. ISBN 92 4 156207 2 ISSN 1020-3311. May 2001. International conference in Česke Budejovice. 248 (2002). BINNENDIJK. Journal of Agriculture and Food Chemistry.: Antimikrobial and cytotoxic activities of origanum essential oils. G.: Osnovi farmakoterapije i gotovi lekovi u veterinarskoj praksi. JEZDIMIROVIĆ M. pathomorfological changes as well as the changing in mortality was analyzed too. VAN KRIMPEN. ISBN 8085645 – 53 – X. M. Beograd (1999).: Examining efficiency of eugenol in treating broiler infection caused by Salmonelle Enteritidis. tenella.. D&M Grafika. World Health Organization. M. Veterinarski fakultet Beograd (1996). revised January 2002. 103 . production index. Key words: Origanum vulgaricum. body weight. Coccidiosis.. R. ARSENAKIS.. Praktijkonderzoek Veehouderij. The first group received complete fodder mixture (CFM) without coccidiostatic (control group). T. Geneva. KOKKINI. C. which have been divided in to four groups with 100 individuals. the second group was received CFM with coccidiostatic Sacox. STOJANOVIĆ D. S. M... 30 October 2002. SOLDATOVIĆ. Doktorska disertacija.P. IVROPOULOU. D. 14 (2001). tenella.S.M. KRNJAJIĆ.. PAPANIKOLAU. World Health Organization Fact sheet 237.: Ispitivanje rezistencije bakterija izolovanih od domaćih životinja prema hemoterapijskim sredstvima. STOJANOV I.44. WHO: Food safety and foodborne illness. LANARAS.: Parazitske bolesti domaćih životinja.. Beograd (2002). Czech Republic. RATARAJC.. Essay was performed on broilers. February 2006. Influence of this treatment on general condition. M. S. food conversion. the fourth group was receiving remedy in drinking water. NIKOLAU. E. ŠIBALIĆ. remedy mixed with CFM. the third group was receiving the Ropadiar. Beograd (1965). A..

55. MILAN TEŠIĆ. v. v.. Naučni institut za veterinarstvo. prof. zbog sprečavanja incidentnih situacija. prof. još na nivou farmskog uzgoja životinja. neophodno koncept primeniti mnogo ranije. i dr Zoran Aleksić. JELENA PETROVIĆ. 5 (2006) STR. koji finasira Ministarstvo naukе i zaštite životne sredine Vlade Republike Srbije. Pregledni rad/Review paper 1 Dr Ranko Kljajić. Bograd. Poseban problem predstavlja upotreba antibiotika i prisustvo kontaminenata (pesticida. BRANKA VIDIĆ. kontaminacija dioksinima ili razna trovanja (OIE 71st General Session. prof. dr Milenko Stevančević. 104–111. «pre-harvest» etapi. toksičnih elemenata. 104 . broj TR-6810. prerade. to jest u primarnoj poljoprivrednoj proizvodnji. Fakultet Veterinarske medicine....„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. hemijskih ili fizičkih agensa sa potencijalnim rizikom da izazovu negativne posledice po zdravlje) koje potiču od životinja i proizvoda životinjskog porekla. 2003). dr Milan Tešić. farma UVOD Glavna briga za bezbednost hrane danas ima svoje poreklo u proizvodnim etapama pre industrijske obrade i prerade u tzv. živine i goveda. zbog opasnosti (bioloških.B. prof. ZORAN ALEKSIĆ IZVOD: Osnovni cilj u pogledu bezbednosti hrane. sarad. međunarodne organizacije (OIE. Novi Sad. WHO) su konstatovale da je dosadašnja praksa primene HACCP sistema u industrijskim pogonima prerade i distribucije hrane dala dobre rezultate ali da je. Analizirajući stečena iskustva tokom primen HACCP sistema koji je u mnogim zemljama uveden kao obavezan. Novi Sad. dr Branka Vidić. red. 1 MILENKO STEVANČEVIĆ. poreklom iz hrane po ljudsko zdravlje. FAO. bezbednost. U radu su dati rezultati istraživanja po projektu Ev. mikotoksina. Sve ovo upućuje na zaključak da postoji hitna potreba da se razviju procedure bezbednosti hrane u farmskom uzgoju životinja koje treba da se dodaju postojećim merama za higijenu namirnica u toku primarne obrade. Primeri ovih pitanja bezbednosti hrane «pre-harvest» koji potiču od nedefinisanih i nestandardizovanih procedura poljoprivredne proizvodnje su brojni: latentne infekcije kao što su E. radionuklida) koji dodatno privlače pažnju javnosti na proizvodnu praksu u uzgoju životinja (Kljajić i sar. NOVI SAD FAKTORI RIZIKA ZA BEZBEDNOST HRANE U FARMSKOM UZGOJU ŽIVOTINJA RANKO KLJAJIĆ. skladištenja i distribucije. 2003a). red. hrana. coli O157:H7 u stadu. red. je da se smanji rizik. prof. Ključne reči: rizik. i mr Jelena Petrović istr. Salmonella kod svinja. Poljoprivredni fakultet – Departman za veterinarsku medicinu.

Coxiella Burnetii (Qgroznica). rezidue hemijskih produkata koji se upotrebaljavaju na farmi (pesticidi. dezinficijensi itd. hemijska ili fizička svojstva koji mogu prouzrokovati neprihvatljive opasnosti po zdravlje ljudi.U kontekstu ovih razmišljanja. bioloških. Taenia saginata i Trichinella spiralis. itd. Biološke opasnosti: podrazumevaju biološke agense i/ili opasne bolesti koje putem hrane ili proizvoda animalnog porekla mogu biti prenete na ljude u koje spadaju: Salmonella. Hemijske i fzičke opasnosti: prvenstveno podrazumevaju rezidue lekova (posebno antibiotike). Campylobacter coli i Yersinia enterocolitica. Brucella. tehnološki proces i procedure na farmi) koje imaju za cilj da spreče i/ili minimalizuju obim rizika koji potiče iz hrane. potrebne aktivnosti za «pre-harvest» bezbednost hrane može da se definiše kao: kompleks mera koje treba da se preduzmu na nivou farme (snabdevanje farme. Zato je pri razvoju integrisanog sistema za bezbednost hrane na nivou farmskog uzgoja životinja neophodno izvršiti analizu opasnosti i proceniti rizik (Blaha Thomas. promotore rasta (neovlašćena upotreba hormona i drugih supstanci kao što su tireostatici i anabolici).. Opasnosti u farmskom uzgoju životinja Opasnost (hazard) se definiše kao biološki. Na međunarodnom planu ravnoteža kontrole se pomera od klasične kontrole zdravstvene ispravnosti ka integrisanim sistemima bezbednosti sa težištem na preventivi i proaktivnim akcijama. PROCENA OPASNOSTI U FARMSKOM UZGOJU ŽIVOTINJA I BEZBEDNOST HRANE Rizik za stanovništvo od opasnosti koje su vezane za hranu u značajnoj meri zavisi od stepena kontrole koju vrše proizvođači. Razlog za to leži u činjenici da su potrošači širom sveta izrazili zabrinutost za bezbednost od aditiva u hrani. a prenose se u lanac ishrane putem životinja i proizvoda od životinja (Kljajić i sar. zagađenja radionuklidima i nekontrolisanog i neprihvatljivog rukovanja hranom i preradom koja dovodi do pojave opasnosti u svim fazama lanca u proizvodnji hrane.). kontaminanti iz životne sredine (dioksin. rezidua poljoprivrednih hemikalija i veterinarskih lekova. 105 . kvaliteta i bezbednosti namirnica (Regulation.. a rizik kao bilo koja biološka. 2.). od primarne proizvodnje do potrošača (Kljajić i sar.) kao i strana tela (slomljene injekcione igle. Listeria monocytogenes. PAHs. verotoksična Escherichia coli (VTEC). EC No 178/2002). zoonotska Salmonella spp. toksični elementi. PCBs. 2001). i paraziti kao što su Taenia solium. Mycobacterium (tuberculosis). prerađivači i ovlašćeni organi za kontrolu hrane kojim se opasnost sprečava ili minimalizuje na prihvatljiv nivo. 2003b). 2004). reizistentne bakterije ili zone bakterija.. prioni (BSE agens. a sa ciljem obezbeđenja što bolje higijene. Yersinia enterocolitica. kao i strana tela (na primer slomljene injekcione igle). fizički ili hemijski agensi koji zbog nedostatka kontrole mogu sa razumnom verovatnoćom prouzrokovati bolesti ili povrede. radionuklidi itd. plastike ili metala itd. Campylobacter. Na primer u slučaju klanice svinja. rizike pre klanja predstavljaju hemijske rezidue. uključujući Escherichia coli O157:H7.). Toxoplasma. Leptospira. naglašavajući važnost intervencija na mestima na kojima se gaje životinje i biljke (kontrola od «farme do trpeze»). hemijskih i fizičkih kontaminenata. Na nivou farmskog uzgoja životinja mogu se identifikovati sledeće opasnosti: 1. komadi stakla. Trichinella spiralis. Toxoplasma gondii.

ANALIZA RIZIKA U FARMSKOM UZGOJU ŽIVOTINJA I BEZBEDNOST HRANE Proces analize rizika uključuje tri odvojena elementa: • procenu rizika. da se postave odgovarajuće mere kontrole koje će sprečiti. Da bi se indentifikovale sve opasnosti. Navedeni elementi su prihvaćeni kao osnovna metodologija koja je značajna za razvoj standarda za bezbednost hrane. Nasuprot tome. 2005c). je od velike važnosti u razvijanju odgovarajućeg sistema kontrole za bezbednost hrane. Analiza opasnosti i identifikacija kontrolnih mera ima tri cilja i to: • identifikacija opasnosti i kontrolnih mera. ne postoji "nulti rizik" za hranu kao ni za bilo koju drugu oblast. ili uslov u hrani sa sposobnošću da izazove štetu. hemijski ili fizički agens. 106 . Pre sprovođenja analize opasnosti potrebno je napraviti odgovarajuću pripremu za ovu analizu. Standardi zahtevaju da se donesu potrebne odluke i da se odredi šta su opasnosti kao i da se definišu njihovi neposredni. popis sirovina i sastojaka (dodataka) potrebnih za proizvodnju proizvoda.U većini slučajeva neophodne akcije na nivou farme za smanjenje ili eliminaciju rizika od hemijskih i fizičkih opasnosti je neuporedivo lakše primeniti u odnosu na akcije i mere koje su potrebne za smanjenje biološkog rizika (Noordhuizen 2002). privremeni i dugoročni uticaji na zdravlje ljudi (procena rizika). korisno je da se upotrebi tehnika predstavljanja procesa u obliku dijagrama toka procesa. smanjiti ili minimalizovati ove rizike (upravljanje rizikom) i da se odredi najbolji način komunikacije i prenosa ovih informacija do stanovništva koje je pod uticajem rizika (komunikacija o riziku).. Sam proces analize opasnosti se izvodi u u dva koraka i to: • identifikacija opasnosti i • evaluacija opasnosti. Opasnost je biološki. rizik je povezan sa verovatnoćom i ozbiljnošću da prisutna opasnost u hrani izazove štetan uticaj na zdravlje izloženog stanovništva. Analiza opasnosti Pri analizi opasnosti neophodno je napraviti i shvatiti razliku između "opasnosti" i "rizika". Dijagram toka treba da obuhvata sve faze procesa od prijema sirovina i dodataka do skladištenja i distribucije gotovih proizvoda (Kljajić i sar. • upravljanje rizikom i • međusobnu komunikaciju o riziku između svih učesnika zainteresovanih za bezbednost hrane. Nažalost. Ova priprema obuhvata razvijanje opisa postupanja sa proizvodom. • stvaranje osnove za određivanje kritičnih kontrolnih tačaka. • identifikacija potreba za izmenama proizvoda ili procesa kako bi se unapred osigurala ili poboljšala bezbednost. Shvatanje povezanosti između smanjivanja opasnosti koja može biti povezana sa hranom i smanjenje rizika štetnog po zdravlje potrošača.

2005). Takvi faktori karakterišu scenario za datu hranu i bitan su elemenat za procenu rizika za opasnosti koje potiču od bakterije. patogene bakterije u hrani sigurno predstavljaju najvažniji. koje su patogene za čoveka uključujući 217 virusa i priona 538 bakterija i rikecija.Procena rizika Procena rizika je kvalitativna procena informacija o potencijalnoj opasnosti po zdravlje stanovništva kod izlaganja različitim agensima. Od svih opasnosti. Celokupni proces procene rizika zahteva upotrebu potvrđenih naučnih informacija i primenu prihvaćenih naučnih procedura koje su izvedene na jasan način. Ona uključuje procenu aditiva. Od toga 868 ili 61% se klasifikuju kao zoonoze i 175 kao patogene vrste za koje se procenjuje da mogu biti povezane sa pojavom oboljenja.. zoonoze koje se definišu kao infektivna oboljenja koja se mogu preneti prirodnim putem između ljudi i divljih i domaćih životinja. 132 vrste ili 75% imaju veliki zoonozni karakter (Vidić i sar. • Kvalitativnu i/ili kvantitativnu procenu štetnih efekata opasnosti na ljudsko zdravlje (karakterizacija opasnosti). rezidua veterinarskih lekova. Zato. Procena rizika zahteva procenu odgovarajućih informacija i izbor modela koji treba da se koriste u donošenju zaključaka iz tih informacija. Bilo koji metod za procenu rizika za opasnosti od bakterija koje potiču iz hrane iskomplikovaće faktore koji se odnose na metode upotrebljene za proizvodnju.. potvrđeni naučni podaci nisu uvek dostupni za kvalitativnu i kvantitativnu procenu koja je neophodna za donošenje apsolutne i konačne odluke. Za ovu procenu referentni izvor podataka sadržan je u Codex Alimentariusu (Kodeks za hranu ili Zakon o hrani) koji predstavlja zbir standarda za hranu. • Integraciju prva tri koraka u određivanju verovatnog štetnog efekta na ciljani deo stanovništva (karakterizacija rizika). Takođe. Ona uključuje četiri međusobno povezane faze: • Identifikaciju opasnosti i shvatanje opasnosti koju ono predstavlja. a procena rizika povezanog sa patogenim bakterijama predstavlja najsloženiji problem u svetu. U tom smislu poseban problem predstavljaju. 2005). Iz grupe od 175 patogena. Danas je poznato preko 1415 različitih vrsta infektivnih organizama. rezidua pesticida i drugih poljoprivrednih hemikalija. 2002). Ovi faktori mogu u velikoj meri da zavise od kulturnih i geografskih razlika. uticaj na ljudsko zdravlje i uslove u kojima predstavlja opasnost (identifikacija opasnosti). Nažalost. stepen neizvesnosti pri proceni rizika mora biti uvršten u konačnu odluku (Hansel. pravila i praksi i drugih preporuka koje su date na uniforman način i obezbeđuju da proizvodi za ishranu ne budu opasni za potrošača kao i da obezbede sigurnu trgovinu između zemalja (Tešić i sar. kada je pogodno. priznanje da je alternativno tumačenje dostupnih podataka naizgled prihvatljivo. preradu i skladištenje hrane za konzumaciju. Procena hemijskog rizika je prilično dobro uspostavljen sistem i u suštini omogućava procenu rizika pri dugoročnom hroničnom izlaganju hemikalijama. hemijskih kontaminenata iz bilo kojeg izvora i prirodnih toksina kao što su mikotoksini. 307 gljivica. • Kvalitativnu i/ili kvantitativnu procenu verovatnog stepena konzumacije ili unosa agensa opasnosti (procena izloženosti).. 66 protozoa i 287 helminata. Nesigurnosti u pogledu podataka se javljaju i zbog ograničenog broja dostupnih podataka i zbog procene i tumačenja aktuelnih podataka dobijenih iz 107 . zahteva i uočavanje nesigurnosti i.

upravljaju rizikom kao i drugim zainteresovanim stranama". Komunikacija o riziku Komunikacija o riziku je treća i konačna komponenta u procesu analize rizika. mišljenje i reakciju na poruku rizika ili na zakonske i institucionalne postupke za upravljanje rizikom". Na nivou pojedinih država vodiće se drugačije rasprave o upravljanjem rizikom prema različitim kriterijumima i različitim mogućnostima upravljanja rizikom. Definicija u Kodeksu ishrane je dosta oskudna: "interaktivan proces razmene informacija i mišljenja o riziku među onima koji procenjuju rizik. kako je to prihvaćeno od strane odbora u okviru Kodeksa ishrane. Posledica procesa upravljanja rizikom. Komunikaciju obavlja privatni i javni sektor dajući informacije o tome šta je potrebno za sprečavanje. Nakon implementacije odluke treba da usledi monitoring uspešnosti mera kontrole i uticaja na rizik izloženosti potrošača. 2005a).. kako bi se postiglo da se ciljevi bezbednosti hrane zadovolje. ne samo o riziku. kao proces merenja primenjenih alternativa u svetlu rezultata procene rizika.. Cilj procesa upravljanja rizikom je da se uspostavi značaj procenjenog rizika. da se uporedi procenjeni rizik sa društvenom koristi koja se javi kada do rizika ni ne dođe i da se sprovedu politički i institucionalni procesi za smanjenje rizika (CAC. Definicija sa širim opisom može da se nađe u Američkoj akademiji nauka: "Interaktivni proces razmene informacije i mišljenja među pojedincima. grupama i institucijama … (koje) uključuje mnogostruke poruke o prirodi rizika i druge poruke. 2005b). koje izražavaju zabrinutost. jeste da se razviju standardi. i ako je to potrebno. alergijom ili smetnjama u ishrani. uputstva i druge preporuke za bezbednosti hrane. Komunikacijom se javnost obaveštava o rezultatima stručnih i naučnih istraživanja o opasnostima u hrani i proceni rizika za celokupno stanovništvo ili za određenu kritičnu grupu kao što su deca ili stare osobe.epidemioloških i toksikoloških ispitivanja. Nesigurnosti se javljaju kada se pokuša da se upotrebe podaci u vezi sa fenomenom koji se najčešće javlja pod određenim skupom okolnosti za koje podaci nisu poznati (Kljajić i sar. U razvijanju pristupa upravljanja rizikom. Odluke koje se donesu trebaju biti zasnovane na uspostavljanju bezbednih procedura u postupku proizvodnje (rukovanja i prakse). neophodno je koristiti karakterizaciju rizika koja je rezultat procesa procene rizika. koristeći proces procene rizika (Kljajić i sar. Rezultat procene rizika treba da se kombinuje sa procenom dostupnih opcija menadžmenta rizikom kako bi se odluka o upravljanju rizikom mogla ostvariti. kvalitetnoj obradi hrane i obezbeđivanju kontrole i kvaliteta hrane i standarda bezbednosti za kontrolu opasnosti u hrani. smanjivanje ili minimalizaciju rizika na prihvatljiv nivo kroz sistem kvaliteta hrane i upravljanja bilo mandantnim ili dobrovoljnim načinima. Ove informacije su naročito potrebne kritičnim gupama sa poremećenim imuno sistemom. biranje i primena odgovarajućih opcija kontrole uključujući zakonske mere. 2003). Ovi standardi moraju da uzmu u obzir ispravnu upotrebu aditiva za koje je određeno da su bezbedni i njihov dozvoljeni nivo i naučno određene količine koje su bezbedne za kontaminente i poljoprivredne hemijske rezidue u hrani. Upravljanje rizikom Upravljanje rizikom je definisan u okviru Kodeksa ishrane. Pored toga neophodno je pružiti 108 . da se uporede troškovi za smanjivanje ovog rizika sa postignutim prednostima.

kao i dati opcije za postizanje i višeg stepena zaštite (Kljajić i sar. • Zdravlje životinja i higijenski uslovi na farmi..dovoljno informacija stanovništvu od neke određene opasnositi sa najvećim stepenom rizika. • stvaranje osnove za usaglašavanje zakonske regulative sa zahtevima STO i EU. • Napajanje životinja.povećanje proizvodnih performansi. transporta i isporuke na tržište). • zaštita zdravlja životinja . 2006). • Veterinarski lekovi. • treba da omogući farmeru da dokaže izvodljivost tih procedura trećoj strani za certifikaciju zdravlja stoke u svrhu osiguranja zdravlja i mogućnosti izvoza. • Ishrana životinja. U tom smislu inetgrisani sitem za bezbednost hrane koji se zasniva na proceni i anlizi rizika obezbeđuje realizaciju horizontalnih ciljeva koje čine sledeći elementi: • zaštita zdravlja potrošača .smanjenje izdataka za naknadnu sanaciju i sprečavanje zagađenja životne sredine.smanjenje izdataka za lečelje ljudi od bolesti koje su izazvane harnom. • Opšte i zajedničke mere. 2006). • Upravljanje farmom. Postoji osam područja u primarnoj proizvodnji u kojim je neophodno primeniti preventivne mere a koje se obično implementiraju po sledećem redosledu: • Zgrade i oprema: kontrola ambijenta i životne sredine. DISKUSIJA Bezbednost hrane danas predstavlja osnovni preduslov za nesmetani promet i trgovinu hranom. • stvaranje osnove za obezbeđenje konkurantske prednosti i izvoz hrane na svetsko tržište.. izlazak na svetsko tržište kao i uključivanje naše zemlje u Svetsku trgovinsku organizaciju i Evropsku Uniju (Tešić i sar. Instrumenti za određivanje kvaliteta za brigu o zdrvalju životinja u farmskom uzgoju kroz implementaciju integrisanog sistema za bezbednost hrane treba da zadovolji dve osnovne potrebe: • treba da obezbedi individualne farmere sa jasnim i jednostavnim procedurama za eliminaciju i kontrolu rizika oboljenja na farmi. izvršiti epidemiološku determinaciju i analizu opasnosti za glavne biološke i hemijske agense i 109 . Da bi se proces procne rizika primenio u farmskom uzgoju životinja neophodno je. • Priprema životinja za klanje. • zaštita životne sredine . za svaku vrstu životinja i za svaki glavni tip procesa od farme do klanice čitavom dužinom lanca (uključujući fazu utovara. smanjenje izdataka za lečenje životinja i sprečavanje pojave rezistentnih sojeva mikroorganizama i rezidua štetnih materija u mesu i indirektna zaštita zdravlja ljudi.

1/2.. 2001. M. M. Campylobacter itd. Collins. LITERATURA Blaha. 7-14.). coli O157. A. J. J.Veterinarski žurnal Republike Srpske. Faculty of Technology. KLJAJIĆ.303-310. G.: Human pathogens associated with on-farm practices – implications for control and surveillance strategies. 125-139. NEDIĆ. incorporates Hazard Analysis and Critical Control Point (HACCP) system and guidelines for its application. Vrnjačka Banja. H.74-79. 3-4. KLJAJIĆ. 4.19.2004. potrebno je razmotriti sve aspekte lanca proizvodnje prehrambenih proizvoda kao kontinuiranog oblika. KLJAJIĆ.4-2003)...J. Str. XI International Feed Technology Simposium.5-6. R. R. NEDIĆ. M. Z. CAC/RCP 1-1969 (Rev. Vol.: Programs for assuring quality in agricultural production : A precondition for entering world market. jer svaki element ima potencijalan rizik i uticaj na zdravstvenu ispravnost prehrambenih proizvoda.230-237.. NEUBAUER..utvrditi lista opasnosti za glavne patogene koji izazivaju oboljenja putem hrane (E. D. Food safety assurance in the pre-harvest phase (F. utvrditi specifične kritične kontrolne tačake za prevenciju i minimizaciju rizika za glavne patogene i hemijske agense. HENSEL.2002. KLJAJIĆ. 1. t.: The analysis of hazard and estimation of risk in the system of food safety. Novi Sad.. Salmonella. RACKOV.. O. Biotechnology in animal husbandry.2005a. Smudlers .2003a. B. Wageningen. Proceedings of the 4th International Symposium on the Epidemiology and Control of Salmonella and other food borne pathogens in Pork.. Str.197-206. N. Za svaku vrstu životinja i za svaki glavni tip procesa od farme do klanice čitavom dužinom lanca (uključujući fazu utovara. transporta i isporuke na tržište) potrebno je izvršiti analizu i procena rizika. Germany... mikotoksine.. lancu proizvodnje hrane životinjskog porekla. In Food safety assurance and veterinary public health. 1/2..: Integrisani sistemi za bezbednost hrane.: Pre-harvest Food Safety as Integral Part of Quality Assurance Systems in the Pork Chain from “Stable to Table”. Razvoj i implementacija integrisanog sistema za bezbednost hrane u farmskom uzgoju životinja zasnovanog na proceni i anlizi rizika su ključni elementi za sticanje konkurentske prednosti i opstanak na svetskom tržištu. PETROVIĆ. J.: Feed quality assurance as a part of taking measures for food safety of animal origin. U cilju osiguranja zdravstvene ispravnosti prehrambenih proizvoda. Recommended International Code of Practice — General Principles of Food Hygiene.M. TEŠIĆ. Leipzig. J. toksične elemente. VIDIĆ. AĆAMOVIĆ. D. radionuklide). 1. br. pesticide.2003b. Vol. str. May 30th – June 3rd 2005. ŽIVKOV-BALOŠ. MAŠIĆ. PETROVIĆ. ZAKLJUČAK Navedeni novi izazovi u zaštiti zdravlja životinja. Quality Assurance. str.. KLJAJIĆ.. TEŠIĆ. Veterinarski žurnal Republike Srpske.D. 110 . Wageningen Academic Publishers.50-58. PETROVIĆ.. R. R. koji uključuje primarnu proizvodnju i proizvodnju hrane za životinje sve do prodaje i snabdevanja potrošača prehrambenim proizvodima. J.) i glavne hemijske agense (antibiotike uključujući i pojavu rezistencije.2005b. Savremena poljoprivreda. PETROVIĆ. R. str. Proceedings Salinpork 2001.: Značaj i uloga veterinarske službe u sistemu bezbednosti hrane.. standarde i procedure. 54. UŠĆEBRKA. dobrobiti životinja i zaštiti životne sredine zahtevaju da zemlje u razvoju prihvate na međunarodnom planu usvojene propise.

Key words: hazard. 1. at the level of animal farming.Savetovanje veterinara Srbije. 128-135. BLAGOJEVIĆ..5. MILENKO STEVANČEVIĆ.. NEDIĆ.Veterinarski žurnal Republike Srpske. Zbornik radova i kratkih sadržaja. Z.: Pre-harvest health and quality monitoring. and which may be due to different harmful agents (biological.. KLJAJIĆ.2005.. In Food safety assurance and veterinary public health. Wageningen. however. risk assessment and their relevance to the food chain. 55.19-29. M. M. COLLINS.. M. Collins). R. NOORDHUIZEN.2005c.: Leptospirosis control on an intensive raising pig farm = Kontrola leptospiroze na farmi svinja sa intenzivnim uzgojem.: Kontrola zoonoza na farmi = Controling Zoonoses at Farm Level. B. M.2002..D. resulted in mutual assessment of the responsible international organizations (OIE. All this implies an emerging need for development of appropriate procedures for food safety in animal farming. TEŠIĆ. safety 111 . food. WHO) that application of HACCP system in the industrial food processing procedures and food distribution network has provided significant benefits. OIE 71ST GENERAL SESSION: SUMMARY OF THE PRESENTATION OF THE CHAIR OF THE OIE WORKING GROUP ON ANIMAL PRODUCTION FOOD SAFETY. STOJILJKOVIĆ.. TEŠIĆ.1/2. ŽUGIĆ. i.. STEVANČEVIĆ. R...2003. J. R. KLJAJIĆ. ROGAŽARSKI. M. chemical or physical agents that potentially may negatively affect human health) originating from animals and products of animal origin.. KLJAJIĆ. 55. RISK ASSESSMENT IN ANIMAL FARMING AND FOOD SAFETY RANKO KLJAJIĆ. Zlatibor 07-10.2006. str.T. Smulders J... VIDIĆ. N.2005.M. which should be enclosed to the actual hygienic measures applied in the primary processing. Wageningen Academic Publishers. 55. 17.: Evropska strategija za bezbednost hrane = European strategies for food safety. G. KLJAJIĆ. J. MILAN TEŠIĆ. TEŠIĆ.e.335-344. Acta Veterinaria. storage and distribution of food. Food safety assurance in the pre-harvest phase (F. 107-111. BJELAJAC. M. which is now mandatory in many countries. production process. ZORAN ALEKSIĆ Summary The principal aim with respect to food safety is to minimize the risk that food can pose to human health. 3-4. Str.: Novi zahtevi u zaštiti zdravlja životinja i bezbednosti hrane. 3-4.J. Experiences gained through application of HACCP system. D. str.. M. B. establishing the European Food Safety Authority and laying down procedures in matters of food safety. Str. REGULATION (EC) No 178/2002 of the European Parliament and of the Council of 28 January 2002 laying down the general principles and requirements of food law. ALEKSIĆ. str. G. 71 GS/FR – PARIS. Srpsko veterinarsko društvo.2006.P. Savremena poljoprivreda..M.. L.Vol. L.2005. (2006): Menadžment kontrole zdravlja i produktivnosti stada u uslovima dobre proizvođačke prakse. M. R. STEVANČEVIĆ. D. TRKULJA.2002. JELENA PETROVIĆ.. R. ROGAŽARSKI. Vol. FAO. TAJDIĆ.D. .09. STEVANČEVIĆ. Savremena poljoprivreda. STOJILJKOVIĆ.. br. estimation. Beograd. ŽUGIĆ.. TEŠIĆ. 4.. D.KLJAJIĆ.. R. in order to prevent or eliminate incidental situations it is essential to apply this concept much earlier.65-81. 115-124.

Najveće priraste.20 m sa ispustima dimenzija 4 × 8. u periodu od 2005. te da. TP-6822B. koje je sposobno da ispoljava normalne estrusne cikluse. Svaki sistem je činila grupa od 60 nazimica. u kontrolisanim uslovima. uspostavi i održi normalnu gravidnost. najveću dužinu rogova uterusa. godine. na vreme postizanje polne zrelosti. kao i (c) povezanost intenziteta porasta sa razvojem polnih organa i polnim sezrevanjem nazimica. Zbog toga je poznavanje faktora.ing. red. one koje nisu koristile ispust. 5 (2006) STR. (b) razvoj njihovih polnih organa. MATERIJAL I METOD Nazimice koje su uključene u eksperiment. Cilj ovog rada je da se. U boksevima sa ispustima koncentracija Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Mr Zoran Uzelac. Bečej. STANIMIR KOVČIN1 IZVOD: Ispitivan je uticaj tri načina smeštaja nazimica (sa ispustom. BLAGOJE STANČIĆ. koji utiču na fiziologiju polnog sazrevanja i reproduktivne funkcije polno zrelih nazimica. težinu uterusa kao i najveći broj folikula na jajnicima su imale nazimice druge grupe. v. prof. nazimice. ev.. NOVI SAD UTICAJ RAZLIČITOG NAČINA SMEŠTAJA NA POLNO SAZREVANJE NAZIMICA* ZORAN UZELAC. morfometrijske parametre reproduktivnih organa i ostvarene priraste. 112 . različitim sistemima smeštaja i sa istim genotipovima. UVOD U reproduktivnom pogledu. prof. posle normalnog partusa. Dr Blagoje Stančić. Što se tiče morfometrijskih parametara. Svaka grupa je podeljena u dva boksa od po 30 nazimica. donese zadovoljavajući broj zdrave. prof. do 2007.. Stanimir Kovčin.10 m. asistent. i mr Ivan Radović. br. od primarnog značaja za efikasnu proizvodnju i eksplataciju priplodnih nazimica (Stančić 2003). 112–118. bez ispusta i sa nadkrivenim ispustom). Poljoprivredni fakultet. PIK »Bečej«. priplodna nazimica predstavlja genetski kvalitetno žensko grlo. smeštene su u tri različita sistema držanja. dimenzija 4 × 8. IVAN RADOVIĆ.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. dipl. kao i poznavanje biotehnoloških metoda kojima se ovi procesi mogu kontrolisati i stimulisati. red. koji finansira Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. dr. vitalne i genetski kvalitetne prasadi u leglu (Stančić 2003). Novi Sad * Ovaj rad je deo tehnološkog projekta. Ključne reči: način smeštaja. MLADEN GAGRČIN. pubertet. odnosno one koje su koristile ispust sa nadstrešnicom. dr Mladen Gagrčin. 55. kako životne tako i u testu su ostvarile nazimice treće grupe. ispita uticaj načina smeštaja na (a) starost nazimica kod pojave puberteta. od ukupno 180 koje su činile eksperiment..

a 20 je žrtvovano. – starost na početku testa. al. sve nazimice su podeljene u tri grupe pubertetskog razvoja (Eliasson-Selling et. – broj folikula prečnika 6-7 mm folikuli u proestrusu). Sa navršenom starošću od 210 dana. – telesna masa na početku testa. – dužina rogova uterusa (od bifurkacije do vrha roga). odnosno telesnu masu. Efekat različitih sistema držanja. može teško odvojeno 113 .nazimica je bila 1. Na osnovu ustanovljenih funkcionalnih ovarijalnih struktura.1992): a) polno nezrele. kada su navršile 210 dana života. – u diestrusu (nazimice na čijim jajnicima su ustanovljena hemoragična ili žuta tela).09 m2 i 1. prepubertetske (nazimice na čijim jajanicima su ustanovljeni samo folikuli prečnika do 5mm). odnosno površina poda po grlu. pri formiranju grupa. Prva grupa je koristila ispust. a treća grupa je koristila ispust sa nadstrešnicom. REZULTATI I DISKUSIJA Uslovi smeštaja. – broj folikula prečnika 8-11 mm (predovulatorni folikuli). Grupe su činile nazimice F1-generacije (landras × veliki jorkšir).. po 40 nazimica iz svake grupe je pripušteno. mogu značajno uticati na njihovu starost kod pojave puberteta (Stančić. na intenzitet porasta. U drugom delu eksperimenta praćeno je vreme ulaska nazimica u estrus do 240 dana starosti nakon čega su tretirane hormonom. – telesna masa na kraju testa.09 m2 ispusta. Taj efekat se verovatno odražava i na intenzitet porasta. b) polno zrele: – u proestrusu (nazimice na čijim jajnicima su ustanovljeni samo folikuli prečnika 6 do 7 mm). – u estrusu. pored starosti. druga grupa nije koristila ispust. 1989). – prirast u testu od ulaza do 210 dana starosti. Nazimice su merene pojedinačno na početku. Ispitivanje njihovih polnih organa je izvršeno u laboratoriji. Sve nazimice su obeležene tetovir brojevima. pred ovulaciju (nazimice na čijim jajnicima su ustanovljeni folikuli prečnika 8 do 11 mm). i na kraju prvog dela ogleda. čiji se uticaj na postizanje puberteta. – starost na kraju testa. Ustanovljeni su sledeći morfometrijski parametri uterusa i jajnika: – težina uterusa bez širokih materičnih ligamenata. utvrđen je na osnovu sledećih parametara: – dnevni prirast od rođenja do starosti od 210 dana života (životni prirast). – broj folikula prečnika ≥ 12 mm (neovulirani folikuli) – broj corpora haemorhagica (sveža ovulaciona mesta) – broj corpora lutea i – broj corpora albicantia. pod kojim se podrazumeva broj nazimica u grupi.

25 62.68 0.00 42. 1999). da se povećanjem broja životinja u boksu od 3 114 . jer je ustanovljeno kontinuirano povećanje telesne mase sa povećanjem starosti (Gaur et al. 1992.posmatrati (Newton and Mahan.70 0.32 128.. Ova dva faktora su usko povezana.7 28. dok su grla treće grupe imala najmanju masu (108.53 kg).4 Grupa 3 Group 203.5 Grupa 2 Group 209.16 52.5 kg).713 117.4 28. Kirkwood et al. Ovo se može objasniti rezultatima do kojih su došli Kirkwood i Aherne.78 115. Na kraju ogleda nazimice prve grupe su imale najveću telesnu masu (116.674 260.68 kg). Jačinu uticaja površine poda i veličine grupe na ispoljavanje proizvodnih osobina ispitivali su mnogi autori (Harold and Ray.78 65.00 42. Summary results Vrednosti / Parameters Starost na kraju ogleda Age at start of experiment (d) Trajanje ogleda Experiment duration (dana/days) Telesna masa na početku ogleda (kg) Dody weight at start of experiment (kg) Telesna masa na kraju ogleda (kg) Dody weight at the end of experiment (kg) Dnevni prirast u ogledu Dily weight gain in experimet (g) Prosečna težina uterusa Average uterus weight (g) Prosečna dužina rogova uterusa (cm) Average cornua uteri lenght (cm) Polno zrelih nazimica Sexual mature gilts (%) Nazimice sa ispoljenim estrusom (%) Gilts with estrus manifestation (%) N Grupa 1 Group 208.25 128. Sumarni rezultati Table 1..95 kg). Rezultati do kojih su oni došli. Das and Bujarbaruah.47 129 30. registrovana veća masa uterusa i veći broj folikula na jajnicima.. koji navode da postoji negativna korelacija između telesne mase i nivoa gonadotropina u krvnoj plazmi.53 0.38 116.65 74. gde je. Kirkwood et al. 1998).60 113. Ova razlika je dovela do visoke statističke značajnosti. (1985). (1998) i Almeida et al. Ovo potvrđuju i naši rezultati. 1990.. 1998 i Stančić i Šahinović. najveću izlaznu masu su imale životinje iz prve grupe (118.03 63. u grupi nazimica sa manjom telesnom masom. Ovde nije ustanovljena statistički značajna razlika. Postoji mišljenje da je postizanje puberteta manje povezano sa postizanjem određene starosti nego određene telesne mase (Walker et al.. 1998). dok su nazimice druge grupe imale najmanju telesnu masu (113. koji su direktno odgovorni za konačno sazrevanje i ovulaciju jajnih ćelija (Einarsson et al.5 180 180 180 180 180 60 60 60 120 Kod nazimica koje su žrtvovane.05 65. 1997). 1998. 1998).95 51. Tabela 1. 1997 i Stančić. Gordon.684 179. (2000).

imali su smanjenje prirasta za 17. konzumaciju hrane za 11.95 g)..do 15 grla. Autori navode. dok su najveću masu imale nazimice druge grupe (260. (1991). Metodom najmanjih kvadrata je ustanovljeno da nema statistički značajnih razlika u starosti i masi između grupa.6%. Kirkwood et al. 2 ili 3 m2 po nazimici. citat. (1983) nalaze da je stepen (%) ispoljenosti pubertetskog estrusa znatno smanjuje. testiranih nazimica. Mlade životinje postižu pubertet kada dostignu oko 75% telesne razvijenosti odraslih životinja. odnosno rase kojoj pripadaju (Stančić.. smanjuje prosečni dnevni prirast (sa 899 na 822 g) kao i konzumacija hrane. telesna masa u značajnoj meri modifikuje starost kod postizanja puberteta (Guo et al. 15.5 (16-25) u trećem pubertetskom estrusu (Hafez-a. kao i životni prirast imale su nazimice druge grupe (0.. vidi se da postoji statistički značajna razlika.564. Grla koja su držana na manjoj površini. 1985. Najveću dužinu rogova uterusa su imale nazimice druge grupe 74.. Ovo je rezultiralo visoko statistički značajnom razlikom između grupa. Kada je raspoloživa površina boksa iznosila 1.60 kg/dan. vrste. 0. 12. gde je ustanovljena ovulaciona vrednost kod nazimica iznosila. Što se tiče težine uterusa. 1998). Slično ovom istraživanju.65 g). Posmatrajući prirast u našem ogledu i ukupni životni prirast.78 cm.. pri čemu se ostvaruje najbolja konverzija hrane. Ovulaciona vrednost se povećava sa povećanjem starosti (Guo et al. 1998). (1990). Najmanji dnevni prirast. Prema nakim autorima.1 (8-15) jajnih ćelija u prvom.1%. 0. Kod nazimica koje su žrtvovane. koji navode da postoji negativan odnos između životnog prirasta i starosti kod postizanja pubereta. Međutim.674. dok je prema drugima prisutna negativna korelacija između telesne mase i starosti kod postizanja puberteta (Kirkwood and Aherne. odnosno telesne mase. 115 . što je potvrđeno i u istraživanjima Stančića i sar. kao i na broj ovarijalnih struktura. 1994). Isti autori navode da je optimalni broj životinja u boksu 7. Neki autori nalaze da prenaseljenost može izazvati znatne morfološke i funkcionalne poremećaje endokrinih organa. Naši rezultati su saglasni sa rezultatima ispitivanja Beltranena et al.538 kg). (1998) su ispitivali uticaj površine boksa na osobine porasta u preiodu od 18 – 127 kg..9 m2. 1985 i Kirkwood et al. najmanju masu su imale nazimice treće grupe (117. Cronin i sar. 88% i 100%. odnosno da se sa povećanjem prirasta odlaže pojava puberteta kod nazimica. 1987).05 cm.. je od primarne važnosti za postizanje puberteta kod nazimica (Kirkwood and Aherne. Stančić.6 (14-19) u drugom i 18. negativno utiču na razvijenost polnih organa. Analizom varijanse životnih prirsta. koji kontrolišu reproduktivne funkcije (Rache i sar. u našem istraživanju smo ustanovili da visina prirasta u toku porasta. 1974. da je starost kod postizanja puberteta najmanja kada je visina dnevnog prirasta jednaka ili manja od 0.713 kg). vrednost otkrivenih pubertetskih estrusa je iznosila 79%. Određena visina prirasta. 1998). ako površina boksa po nazimici iznosi manje od 0. nije utvrđena statistički značajna razlika u prosečnim prirastima. vidimo da su nazimice iz treće grupe ostvarile najveći prosečni dnevni prirast kako na životni tako i u ogledu (0. kao i životni prirast. Edmonds et al.3% i konverziju 7. Analizom varijanse je ustanovljena visoko statistički značajna razlika između grupa. dok su nazimice treće grupe imale najmanju dužinu rogova 51.. 1998).

dok je kod druge i treće ustanovljen jednak broj (42. a najmanju nazimice treće grupe(51.01). R. najveću dužinu rogova uterusa su imale nazimice druge grupe (74. imale najveću masu (116. F.9 g). tako i prirast u ogledu (0. koje su koristile ispust. E. kako životnog tako i prirasta u ogledu.N. dok se taj procenat kod nazimica u pripustu kretao 42. 6.5%). a nazimice trerće grupe najmanju težinu uterusa (117.. R.. ostvarile najmanje priraste (0. Nije ustanovljena regresijska povezanost između mase na kraju ogleda i ispoljavanja estrusa.5%). pri čemu su nazimice prve grupe. R.0 cm). 78:6 1556-63 BELTRANENA. G. Utvrđena je razlika u telesnim masama na kraju ogleda sa 210 dana starosti. F. Journal of Animal Science. utvrđen je podjednak broj polno zrelih nazimica u sve tri grupe (kod žrtvovanih nazimica 60-65%. nije utvrđena razlika u ispoljavanju estrusa između grupa. 886-893. 69:3. . G. najveći broj estričnih životinja je ustanovljen kod prve grupe (52. druga grupa. jun.6 g). Ustanovljena je povezanost između intenziteta porasta i morfometrijskih parametara reproduktivnih organa kod nazimica.R. mogu se izvesti sledeći zaključci: 1. J Anim Sci. LITERATURA ALMEIDA. ostvarile su najveći prirast. AHERNE. c. 2. (2000): Consequences of different patterns of feed intake during the estrous cycle in gilts on supsequent fertility. koji navode da postoji korelacija između visine ovulacione aktivnosti i morfometrijskih parametara reproduktivnih organa (r=0. kako životni (0. 4. bez ispusta. 5. ZAKLJUČAK Na osnovu rezultata dobijenih u ovom istraživanju. Nazimice treće grupe. R..1994).5 kg). (1993). odnosno 0. X. FOXCROFT. Chen i Dziuk.. FOXCROFT.and postpubertal feeding on production traits at first and second estrus in gilts.4-52. Nije utvrđena regresijska povezanost između starosti nazimica i njihovog ostvarenog prirasta. X. 116 . nazimice druge grupe su imale najveću (260. imale najmanju masu (113. 3.674 g).564 g).7 kg). dok su nazimice druge grupe. Nije ustanovljena regresijska povezanost između starosti nazimica i ispoljavanja estrusa.4 odnosno 42. Utvrđen je uticaj načina smeštaja na morfometrijske parametre reproduktivnih organa: a..8 cm). KIRKWOOD. (1991): Effect of pre.38 P>0.. dok su nazimice koje nisu imale mogućnost korišćenja ispusta. tj. mart.713 g). KIRKWOOD. Što se tiče ispoljavanja estrusa. koje su koristile ispust sa nadstrešnicom.F. b.5 % od ukupnog broja iz grupe). AHERNE.538 g.

STERNING.. Poljoprivredni Fakultet. UK. EINARSSON. 70:12. 60:6. B. jan. (1997): Controled Reproduction in Pigs. CRONIN. 1895-1901. Anim. A. MENTE. R. R. S. (1989): Postizanje puberteta u nazimica (pregled). E... M. (1999): Growth intensity of indigenous pigs from birth to slaughter age. vol. (1998): Factors regulating initiation of Oestrus in Sows.K. 1518-1529. RAY.. Journal of Animal Science. P. A. 76. X. Nemački Landras i melezi F1 generacije. CHHABRA.. B. K. A. 5:199-206 DAS.K. B. AND MAHAN.G. development and sex ration in the pig. Journal Animal Science.. B. Anim. BLAIR. A. 52:1. J.. Reprod. Br... STANČIĆ. and factors associated with. 3774-3780. MADEJ.. W. D.. Sci. Mart. N. body composition and reproductive performance of the gilt. Acta Agrica. 76:5. !. A. Can. J. (1992): Sexual maturatio growth and carcass performance in gilts. 29. LIPOZENČIĆ. P. D. No. (1992): Effect of feed intake during late development on pubertal onset and resulting body composition in crossbred gilts.. (1987): Effect of animal density on endocrine development in gilts. vol.: (1998): Biotehnologija u reprodukciji svinja (citat po Dancan-u. Savremena poljoprivreda. Journal of Animal Science.. 1. (1998): Uterine and ovarian responses to puberty induction and pregnancy in prepubertal gilts. Feed. L. Dom.. B. L. jul. Str. (1998): Effect of protein levels and space allocations on performance of growing-finishing pigs. Sci. H. Journal of Animal Science. 1960) Univerzitet u Novom Sadu. 117 . Journal of Animal Science. Institut za stočarstvo STANČIĆ. Veterinaria. (1993): Influence of initial length of uterus per embryo and gestation stage on prenatal survival. K. (1990): Ovulaciona vrednost i embrionalno preživljavanje u nazimica rase Švedski Landras. MITARU. D..H. 65:439-445. P. GOONERATNE. B. maj.. AND DZIUK. KIRKWOOD.. B.: (1994): Reprodukcija domaćih životinja. 71:7. GUO. GRKOVIĆ.. DAVIS. N...76. 35-41. R. G. 33. F.CHEN. (1998): The influence of premating feed intake on the reproductive performance of gilts. HAROLD. S. 1463-1468. 814-821. GORDON.D. J. M. W. Scand. T. B.. ELIASSON-SELLING. CHAMLEY. N. 338. Oxon. Vol. PAUL. EDMONDS. R. 134-136.. M. Anim. Vol.C. WINIFIELD. STANČIĆ. Kuhlers. Pig News and Information. B.A. AND AHERNE. 1326-1330 KIRKWOOD. MULLER. GRIEGER. 5. Pig News and Information.. 4:8-13. Res.. J. L AND ANDERSSON. GAUR. C. L.D. M. E. Poljoprivredni fakultet. (1985): Energy intake. jun. NEWTON. I ŠAHINOVIĆ. S. HEMSWORTH. K. 39 (1-2). Marple. J.. G. Veliki Jorkšir × Švedski Landras. maj. L.. Univerzitet u Novom Sadu. STRIEKLIN. C. S. A. Rache.M. N. 36 (11-12) 555-562. I. 18. (1998): Effect of floor area allowance and group size on the producticity of growing/finishing pigs. ARENTSON. R. CAB int. 20. Vet. Journal of Animal Science. failure to mate by 245 days of age in the gilt. (1983): The incidence of. G. H. No. No. THACKER. Z.S. ŠAHINOVIĆ. Jungst. D. AND BUJARBARUAH. STANČIĆ. (1987): Effect of fioor space on on the performance of crossbred pigs. GONYOU AND W.

the similar proportion of gilts (63 to 65%) attained puberty at 210 days of age.. ZORAN UZELAC. MLADEN GAGRČIN. STANIMIR KOVČIN Summary The influence of three systems of gilts housing (indoors. L. vol. Namely. J.STANČIĆ. 1. reproductive organs morphology and daily gain was investigated.B. Poljoprivredni fakultet. Buth. lenght and weight of uterus horns was etimated in closely indoors housed gilts. the greatest number of antral ovarian follicles.. KOVČIN. WALKER. M. THE INFLUENCE OF GILTS HOUSING ON PUBERTY MATURATION BLAGOJE STANČIĆ. N. 11. KILPATRIK. puberty. Key words: housing systems. J. (1990): The effect of conception in gilts at puberty or second oestrus on reproductive performance over two parities. Univerzitet u Novom Sadu. S. 809. 118 . (2003): Nazimica za priplod–fiziologija i tehnologija i tehnologija reprodukcije.. Pig News and Information. outdoors and outdoors with roof) on the puberty maturation. GAGRČIN. according to ovarian activity estimation. D. It was estimated that sistems of housing was not affecting gilts age at puberty attainment. No. COURNEY. D.. gilts. IVAN RADOVIĆ.

Zemljište oglednog polja Instituta ˝Tamiš˝ iz Pančeva pripada tipu černozema glinovito ilovaste teksture.36 mg na 27. – 1973. K50) održavaju sadržaje humusa. đubrenje. K130) povećan je sadržaj humusa od 4. istraživač – saradnik. P130. humus. BOGDAN JOVANOVIĆ 1 IZVOD: U periodu 1970–2004. fosfora i kalijuma u količinama 0. NOVI SAD UTICAJ RAZLIČITIH KOLIČINA NPK MINERALNIH ĐUBRIVA NA OSOBINE ČERNOZEMA U PERIODU 1970–2004.17 % na 4. 100. Bez upotrebe mineralnih đubriva na ovom podtipu černozema. kalijuma i pH vrednost na početnom nivou.38 na 7. 50. GODINE DRAGAN LJUBOMIROVIĆ. sadržaj humusa je smanjen od 4. pšenicom. 119–124. fosfor. mr Vladimir Filipović. (1978) na ogledu od 1961.91 mg na 16.27 mg. 55. Varijante su kombinacije azota. godine. – 1990. zemljištu najveće proizvodne sposobnosti. fosfora od 17. Ključne reči: plodnost zemljišta. kalijum UVOD Iako je primarni zadatak primene mineralnih đubriva povećanje prinosa gajenih biljaka. ispitivane su promene u zemljištu nastale pod uticajem delovanja različitih količina NPK mineralnih đubriva. Sarić i Jocić (1993) su utvrdili promene u ogledu od 1966.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL.09 %.17 mg. 013/ 31 30 92 119 . 130 kg/ha. sadržaja lakopristupačnog fosfora i kalijuma upoređenje sa rezultatima agrohemijskih analiza iz 1970. P50. Institut ˝Tamiš˝. 26000 Pančevo. Uticaj dugogodišnje primene mineralnih đubriva na hemijske osobine pseudogleja i gajnjače su ispitiOriginalni naučni rad/Original scientific paper 1 Mr Dragan Ljubomirović.yu. Srbija i Crna Gora intam@panet. šečernom repom i suncokretom od 1965 godine sprovode se ogledi sa 20 varijanti mineralne ishrane. pH. Manje količine đubriva (N50.13 % na 4.93 mg. godine.33 %. mr Bogdan Jovanović. Značaj promena je merodavniji ukoliko je utvrđen u ogledima dugog trajanja. kalijuma od 17.77 mg i kalijuma od 19. godine. Novoseljanski put 33.09 mg na 21. Pod uticajem najvećih količina đubriva (N130. istraživač – saradnik. VLADIMIR FILIPOVIĆ. godine. Slična istraživanja na istom tipu zemljišta obavili su Ivović i sar. Veličina promene hemijskih osobina zemljišta je zavisna od količine i vrste upotrebljenih mineralnih đubriva. Nakon 34 godine primene mineralnih đubriva utvrđene su promene u zemljištu: ph vrednost. dok je pH vrednost ostala nepromenjena.co.0 mg na 13. istraživač – saradnik. sadržaja humusa. dok je izmenljiva kiselost smanjena sa 7. 5 (2006) STR. fosfora.33 jedinice. sadržaj fosfora od 20. za pravilan izbor sistema đubrenja neophodno je upoznati uticaj ove mere na osobine zemljišta. Na četiri ogledne parcele sa kukuruzom. Na černozemu.

šečerna repa. 1971). godine. do 2004. 9. Zato je od interesa za praksu đubrenja sagledati promene na podtipu černozema glinovito ilovaste teksture.v. 14. 7. 17. Ovo ima za posledicu da i rezultati istraživanja promene plodnosti zemljišta pod uticajem mineralnog đubrenja budu različiti. Rezultati uticaja 20 varijanti mineralne ishrane na osobine zemljišta. 12. prikazani su u tabelama 1 i 2. Varijante đubrenja su sledeće: 1. Rezultati analize zemljišta iz 2004. (1978). 8. Izvršena su sledeća analitiča određivanja: pH reakcija zemljišta – potenciometrijski. primenjena mineralna đubriva uticala su na promenu hemijskih osobina ovog podtipa černozema. 3. Uzorci zemljišta za agrohemijske analize su uzeti sa svih varijanti đubrenja iz sloja 0 – 30 cm dubine. Veličina osnovne parcelice je 100 m2. 120 . godine koji predstavljaju prosečnu vrednost četiri NPK ogleda sa 20 varijanti đubrenja. Kao početni podaci koristile su se analize zemljišta iz 1970. a postoje 20 varijanti mineralne ishrane u 5 ponavljanja raspoređenih prema metodi slučajnog blok sistema. 20. Različite nivoe ishrane sa azotom. Veličina promene zavisi od vrste i količine đubriva. godine. Dobijeni eksperimentalni podaci obrađeni su primenom LSD – testa za pragove rizika od 5 % i 1 % (Snedekor and Kohran. 13. 5. a po teksturnom sastavu je glinovita ilovača do dubine 120 cm. kao i prisutni nivoi značajnosti dobijeni primenom LSD – testa. MATERIJAL I METOD RADA Ogled za proučavanje uticaja različitih količina i odnosa NPK mineralnih đubriva na prinos osnovnih ratarskih kultura je postavljen 1966. n. pokazala je da u varijantama sa većim količinama azota dobijen veći prinos zrna pšenice. Kontrola(neđubr) N100P0K0 N0P100K0 N0P0K100 N100P100K0 6. 4. 2. (2001). 15. gde su eksperimentalna polja od po 10 ha. N100P50K50 N100P100K50 N100P100K100 N100P130K50 N100P130K130 16. godine. hemijskim i biološkim osobinama. Tipovi zemljišta. N100PoK100 N0P100K100 N50P50K50 N50P100K50 N50P100K100 11. koriste se kao krajni podaci za ocenu promena osobina zemljišta u periodu od 34. REZULTATI I DISKUSIJA U periodu od 1970. fosforom i kalijumom na prinos korena i sadržaj šećera istraživali su Marinković i sar. 18. a pristupačni fosfor i kalijum – Al metodom po Egneru i Riehm-u. (2006) višegodišnja primena različitih NPK doza. Humus – metoda po Kotzmann-u. godine na oglednom polju Instituta ˝Tamiš˝. i u okviru njih podtipovi se mogu veoma ralikovati po fizičkim. Ogled je postavljen u četvoropolju. kukuruz i suncokret. Prema Kastoriju i sar.). a redosled smene biljnih vrsta je pšenica.vali Marković i sar. 10. N130P50K50 N130P100K50 N130P100K100 N130P130K100 N130P130K130 Zemljište na kome se ogled sprovodi pripada podtipu černozema na lesnoj terasi (84 m. 19.

5 16.36 = 0.02 7.9 – 17.22 – 4.8 15.01 7.3 – 14.39 – 7.6 = – 0.4 = 0.1 17.9 17.0 – 16.4 17.6 – 18.Tabela 1 Uticaj đubrenja u periodu 1970–2004.1 = 1.0 = – 0.08 4.9 = – 1.7 = 0.9 = 1.38 – 7.37 = – 0.03 7.38 = 0. Kontrola Control 2.38 = 0.2 – 17.10 = – 0.39 – 7.04 4.07 = – 0.21 – 4.5 17.11 – 4.2 – 22.00 7.1 – 20.02 4.09 – 4.05 4. N100P130K50 15.15 – 4.01 7.23 = 0.38 – 7.04 = – 0.7 = – 0.7 18. razlika different 7.38 = – 0.0 16.1 18.12 = – 0.02 4.2 19.04 7.0 18.06 – 4.36 = – 0.09 – 4.1 – 16.38 – 7.37 = – 0.35 – 7.6 – 20.8 – 17.19 = – 0.35 = – 0. razlika different 4.37 – 7.1 = 6.2 – 16.1 = 0.0 20.01 7.00 19. N130P100K100 19.9 – 16.09 – 4.02 4. N50P100K100 11. N130P50K50 17.6 = 1.14 = 0.33 = – 0.29 = 0.4 – 27.8 20.1 = 3.37 = – 0.01 7.02 7.38 – 7.17 – 4.9 – 14.37 = – 0.4 – 19.2 19.39 – 7.4 = 1.09 – 4.3 – 21.8 – 18. N100P100K100 14.08 = – 0.20 – 4. N130P130K130 17. N100P130K130 16.0 – 19.00 7.02 7.38 = 0.5 – 16.5 – 19.9 – 13. N0P0K100 5.00 7.3 20.10 – 4.4 18.6 = 2.07 = – 0.2 – 23.8 – 21.6 – 16. phosphorous and potassium) pH (KCl) 1970.5 16.18 4.2 = – 3.34 = – 0.5 19.0 = – 0.03 4.02 7.02 7.4 = 2.03 4.1 16.02 7.9 = 5. godine na osnovna svojstva zemljišta (pH vrednost.2 = 0.37 – 7. N130P100K50 18.01 4.33 = 0.4 – 21.08 – 4.0 – 17.7 20.17 = 0.7 – 17.2 = – 2.7 20.4 = 1.03 4.35 = – 0.02 4.9 17. N100P0K100 7.4 – 23.3 17.6 19.8 = 0. N50P100K50 10.21 – 4.37 = 0.11 = 0.4 – 18.1 – 26. N100P100K0 6.6 16.41 = 0.12 = 0.37 = – 0. – 2004. N100P50K50 12.09 4.08 4.1 = – 1.7 17.39 = 0.6 19. sadržaj humusa.4 17. – 2004.6 19.12 4.1 – 21.6 = 0.36 – 7. 1970.6 = – 1.9 – 25. N100P100K50 13.2 = – 1.5 = 0.5 17.2 = – 0.8 18.37 – 7.14 – 4.04 4.6 = 0.0 – 13.39 – 7.40 – 7.13 – 4.15 = 0. N100P0K0 3.05 Humus (%) 1970.13 = 0.7 – 20.00 7.0 17.01 7.0 18.03 4.8 – 19.39 – 7.38 – 7.17 – 4.7 – 23.6 18.8 = 7.3 = – 1. N130P130K100 20.10 – 4. N50P50K50 9.22 – 4.1 = 3.2 121 .39 = 0.37 – 7.5 = 4.11 = 0. – 2004.5 = – 2.01 7.19 4. N0P100K0 4.7 = 2.7 20. – 2004.6 – 17.0 = – 0.8 = 1.02 7.3 = 3.0 18.9 – 21. N0P100K100 8.38 – 7.13 – 4.00 4.36 – 7.0 21.8 19.3 = 2.09 = – 0. razlika razlika different different Varijante ishrane Nutrition variants 1.7 = 2.24 = 0.9 – 23.20 Pristupačno mg/100 g zemljišta Available mg/100 g soil P2O5 K2O 1970. fosfora i kalijuma) Table 1 The Influence of nutrition during 1970–2004 year on the basic acgrochemical characteristic of soil (pH value and the content of humus.4 – 19.34 = – 0.01 = – 0.38 – 7.

2589 8.Tabela 2 Vrednosti LSD – testa ispitivanih parametara Table 2 LSD – test values of the analyzed parameters Nivoi značajnosti Levels of significations 0. godine).7873 3. Ovo je i razumljivo.5523 1970 1. Prema rezultatima Sarića i Jocića (1993) u periodu (1966 – 1990).6 mg na 22. Sadržaj lakopristupačnog fosfora je od svih ispitivanih osobina zemljišta najviše promenjen u odnosu na početni period.8 mg/100 g zemljišta ili 22.3 %. godine. povećava sadržaj humusa za 0.87 mg/100 g – 2004. odnosno za 0. godini.33 % u 2004.42 mg/100 g – 2004.003 godišnje. kalijum povećan sa 19. Tretman sa đubrenjem kalijumom u količini 50 kg/ha i 100 kg/ha održavaju nivo kalijuma u zemljištu.56 %.1 mg/100 g na 21. Primenom N150P150K150 Sarić i Jocić (1993) za period 1966 – 1990 su zabeležili smanjenje humusa sa 3. Pri đubrenju fosforom u količini od 100 kg/ha. nivo u zemljištu ostaje nepromenjen (17.0963 0.04 pH jedinice. Analiza varijanti sa istom količinom unetog fosfora. 13 – N100P100K100). godine).9 mg/100 g na 122 . godine povećan na 4. a u drugom slučaju sa 18.7334 2004 6. Primenom 130 kg/ha fosfora. dok je povećanje humusa najveće na varijanti 20 gde su primenjene najveće količine đubriva.14 mg/100 g ili 13.9 mg/100 g. Đubrenje srednjim dozama đubriva (var.08 % godišnje.1 mg/100 g je na varijanti 2. humus je sa 4. Primenom N130P130K130.2 mg primenom N100P100K100.4 mg/100 g na 17. Početni nivo od 19.1527 Vrednost izmenljive kiselosti (pH – KCl) je na neđubrenoj varijanti i nakon 34 godine ostala je nepromenjena. Na neđubrenoj varijanti nivo fosfora je umanjen za 3. nivo kalijuma u zemljištu je opao sa 17. kroz đubrivo pokazuje da pri đubrenju fosforom sa 50 kg/ha.1258 2004 0.13 % iz 1970. obzirom da je tekstura ovog podtipa černozema glinovito ilovasta.7833 2.4 % (20.9 mg/100 g na 16. dolazi do povećanja sadržaja fosfora u zemljištu.0276 0.0 mg/100 g na 16.4 mg/100 g zemljišta ili 36.1290 Pristupačno mg/100 g zemljišta Available mg/100 g soil P2O5 K2O 1970 2.43 mg/100 g – 1970.5 %.0242 2004 0.36 %.3 mg/100 g ili svega 11. nivo u zemljištu se uvećava za 25.0370 Humus (%) 1970 0.0181 0. Sa povećanjem količina đubriva.53 mg/100 g je povećan na 22.62 % na 3. 25.5 %. što se objašnjava nešto lakšom teksturom zemljišta. 17.3537 3. Najveće smanjenje nivoa kalijuma u zemljištu od 18. Na neđubrenoj varijanti. Rezultati sa varijante 8 (N50P50K50) ukazuju da đubrenje manjim dozama đubriva održava humus na istom nivou za ovaj podtip černozema.05 0. Najveće povećanje nivoa kalijuma je na varijanti 20.63 mg/100 g – 1970. Sadržaj lakopristupačnog kalijuma je znatno manje izmenjen od fosfora za protekli period.0939 0. U prvom slučaju prvobitni sadržaj kalijuma u zemljištu se neznatno povećao sa 17. godine. nivo fosfora u zemljištu je povećan za 18. Najveće povećanje sadržaja fosfora u zemljištu je na varijanti sa najvećom količinom upotrebljenog đubriva i iznosi 7.20 % ili 0. gde je primenjen samo azot sa 100 kg/ha.3887 2004 2.8 mg/100 g. Sadržaj humusa je za protekli period na neđubrenoj varijanti smanjen za 0.08 % ili 0.01 pH (KCl) 1970 0. smanjenje reakcije zemljišta je veće i na varijanti 20 iznosi 0.03 %. gde je za 34 godine.

SNEDEKOR. R. na 25.2 mg/100 g.. RALEV. 123 . P i K na hemijski sastav tvrde pšenice.4 % dolazi primenom 100 kg/ha.: Biološki potencijal gajenih biljaka u agrofitocenozi u zavisnosti od mineralne ishrane. Beograd. KASTORI. MARTINOVIĆ. 15 – 18 (1993). POPOVIĆ. Institut za zemljište. STEVANOVIĆ. TIJANA.19... Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo. D. Lakopristupačni kalijum se održava na početnom nivou primenom 50 kg/ha i 100 kg/ha.. CRNOBARAC. ZEREMSKI – ŠKORIĆ. Sveska 35. a povećanje kalijuma se javlja primenom 130 kg/ha. MARKOVIĆ. Do povećanja lakopristupačnog fosfora u zemljištu od 13. DŽ. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.. Lakopristupačni fosfor je bez upotrebe mineralnih đubriva umanjen za 3. Beograd (1978).. kao i pri primeni manjih doza hraniva. V. MIHAILOVIĆ.. Najveće količine đubriva smanjile su pH vrednost za svega 0.08 % bez upotrebe mineralnih đubriva pri poređenju humusa na kontroli 2004. ˝Vuk Karadžić˝. R. 291 – 306 (2001). N.: Rezultati višegodišnjih ogleda sa mineralnim đubrivima na nekim zemljištima Srbije. Novi Sad. RAJIĆ. Knjiga 68.7 mg/100 g na 20. Na varijantama gde je đubreno sa 130 kg/ha kalijuma. Istovremeno na neđubrenoj varijanti. 69 – 78 (1989). M. 187 – 193 (2006).00 mg/100 g. Sveska 42. D.4 % odnosno 130 kg/ha za ispitivani period.05 jedinice. LJ. Srpska akademija nauka i umetnosti. MARKOVIĆ. Z. Zbornik radova.: Statistički metodi. Novi Sad. Zemljište i biljka (1989) Vol 38. SEKULIĆ. LALIĆ BRANISLAVA: Optimalizacija tehnologije proizvodnje šećerne repe. T. KOHRAN. Nivo fosfora u zemljištu se odžava upotrebom 50 kg/ha fosfora. nivo kalijuma u zemljištu je smanjen za svega 1... LITERATURA IVOVIĆ. JOCIĆ. B. Sadržaj humusa je smanjen za 0. M. godine. dok se pri upotrebi najveće količine đubriva sadržaj humusa povećava za 0. P. R.. MALEŠEVIĆ. Manje doze đubriva održavaju humus na početnom nivou. N.. STEVANOVIĆ.20 %.3 mg/100 g zemljišta. SARIĆ.. TATIĆ.. J. mogu se izvesti sledeći zaključci: Reakcija zemljišta (pH u KCl) je ostala nepromenjena na neđubrenoj varijanti. (1971). sa sadržajem iz 1970. M. MARINKOVIĆ.. Zbornik radova. nivo kalijuma u zemljištu je povećan sa 18. P. B..: Uticaj dugogodišnje primene mineralnih đubriva na hemijske osobine pseudogleja i gajnjače. JORDANA: Uticaj višegodišnje primene različitih doza i odnosa N. ZAKLJUČAK Nakon 34 godine primene NPK mineralnih đubriva i uticaja na hemijske osobine černozema..83 mg/100 g.

27 mg. Ever since the 1965 year have been carrying out experiments with 20 variants of feeding by means of artificial fertilizers over four experimental fields sowed with maize. K130) the contents of humus has increased from 4. while the pH value stayed unchangeable. pH. contents of humus and contents of easy – accessible phosphorus and potassium by comparing the agrochemical analysis results with ones from the year 1970. phosphorus.33 unit. Without using of artificial fertilizers on this subtype chernozem soil. VLADIMIR FILIPOVIĆ.36 mg to 27. and the one of potassium from 17. sugar beet and sunflower. the one of phosphorus enlarged from 20. Fewer quantities of fertilizers (N50. humus. in the soil were fixed definite changes in relations to pH value.91 mg to 16. the contents of humus has cut down from 4. P130. while variable acidity decreased from 7.09 %.33 %. 130 kg/ha.THE INFLUENCE OF DIFFERENT QUANTITIES NPK MINERAL FERTILIZERS TO THE CHERNOZEM SOIL PROPERTIES IN PERIOD 1970 – 2004 YEAR DRAGAN LJUBOMIROVIĆ.93 mg. Key words: fertility of soil. The experimental type of field owned by Tamiš Institute from Pančevo belongs to a category of chernozem soil with clay argil texture. BOGDAN JOVANOVIĆ Summary In course of 1970 – 2004. Under the influence of the largest quantities of fertilizers (N130. The mineral fertilizers having been applied for 34 years. K50) keep up the contents of humus.17 mg. 100. potassium and pH values at the starting level. phosphorus and potassium in quantities of 0.00 mg to 13.38 to 7. phosphorus.77 mg and the one of potassium from 19.13 % to 4. the one of phosphorus from 17.09 mg to 21.17 % to 4. 50. P50. fertilizing. potassium 124 . Variations are combinations consisting of nitrogen. were examined the changes in soil which appeared under influence of different quantities of mineral fertilizers that have been applied to. wheat.

Najveće količine mineralnog azota utvrđene su na varijantama S+NPK i DVS+NPK. 1985). zagađenje životne sredine kao i na opterećenost prinosa cenom azotnog đubriva. neophodno je istovremeno pratiti zahteve biljaka i dinamiku pristupačnih oblika azota u zavisnosti od vlažnosti i temperature zemljišta (Bogdanović i Manojlović. Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Mr Dragana Latković. Za ocenu sposobnosti zemljišta da obezbeđuje biljke azotom. 125–131. NOVI SAD DINAMIKA MINERALNOG AZOTA U ZEMLJIŠTU DRAGANA LATKOVIĆ. organskih i mineralnih azotnih đubriva unetih u jesen. posebno ishrana azotom. dr Ljubinko Starčević. 55. Kako je dinamika pristupačnih oblika azota uslovljena sastavom i svojstvima zemljišta i u najvećoj meri elementima klime (pre svega temperaturom i padavinama). Ključne reči: kukuruz. jer omogućuje da saznamo da li je utvrđena količina dovoljna. UVOD Prinos svake gajene biljne vrste. pa i kukuruza zavisi od velikog broja činilaca. jedan od važnijih faktora je poznavanje dinamike mineralnog azota u zemljištu. Kod ove metode polazi se od pretpostavke da biljke zadovoljavaju svoje potrebe u azotu iz: rezerve mineralnog azota pre kretanja vegetacije (N min). LJUBINKO STARČEVIĆ 1 IZVOD: U radu je praćena dinamika mineralnog azota u zemljištu po određenim fazama. đubrenje. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. a najmanje na kontrolnoj varijanti. a jedan od njih je i mineralna ishrana. 5 (2006) STR. u zavisnosti od različite varijante primene organskih i mineralnih đubriva i tri doze azota unutar svake varijante. prof. koje može imati negativan uticaj na visinu prinosa (u sušnim godinama). Praćenjem dinamike azota u zemljištu smanjuje se mogućnost prekomernog đubrenja azotom. mineralizovanog azota tokom vegetacije i primenjenih azotnih đubriva. asistent i prof. te za procenjivanje dejstva azotnih đubriva.. Dinamika mineralnog azota zavisila je od varijante đubrenja. zbog povećanih potreba i intenzivnijeg usvajanja od strane biljaka kukuruza. Poznavanje dinamike mineralnog azota u zemljištu je višestruko značajno. Raspored i visina zaliha N-min u profilu do početka vegetacije zavisi od ostatka azota od prethodne kulture. red. 125 . Tokom vegetacije kukuruza došlo je do smanjenja količine mineralnog azota u zemljištu.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. Kao osnovni pristup za prognoziranje dejstva azotnih đubriva u svetu se najviše primenjuje "metoda rezidualnog mineralnog azota „N-min” (Scharpf und Werhmann. dinamika mineralnog azota. i da li treba intervenisati sa dodatnim količinama azota u cilju dobijanja visokih i stabilnih prinosa. 1975).

Mineralna đubriva + stajnjak (25 tha-1 svake druge godine)..mineralizacije i imobilizacije azota. U plodoredima. dovoljna za još jedan visok prinos zrna (Starčević i sar. a na drugom delu u dvopolju sa jarim ječmom. Dinamiku mineralnog azota pratili smo po sledećim fazama: – proleće – pre setve – faza sedam potpuno razvijenih listova – svilanje – voštana zrelost – puna zrelost Za određivanje mineralnog azota uzorci zemljišta su uzimani po dubinama profila od 30 cm do dubine 120 cm. stajnjak se unosi svake godine pod kukuruz. 1994). Od 1986. postavljenom na oglednom polju Instituta za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu 1965. primenjuju se tri nivoa azota: – 60 kg N ha-1 u jesen – 60 kg N ha-1 u jesen + 60 kg N ha-1 u proleće – 60 kg N ha-1 u jesen + količina izračunata na osnovu N-min metode u proleće. a posebno stajskog uticalo je na povećanje NO3 u zemljištu. kao i usvajanja azota od strane useva (Kuhlmann et al. Mineralna đubriva + kukuruzovina (K+NPK) 4. god. 1992). Količina NO3 nakon berbe bila je izrazito visoka na varijanti sa stajskim đubrivom. Ispitivali smo sledeće varijante đubrenja: 1. a na monokulturi stajnjak se primenjuje svake druge godine u količini od 25 tha-1. Na jednom delu ogleda kukuruz se gaji u stalnoj monokulturi. NPK mineralna đubriva 3. tako i nakon berbe useva. Bavec. na svakoj od navedenih kombinacija. Kontrola (bez đubrenja) 2. Dobijeni rezultati prikazani su tabelarno i grafički. kako pre setve. osim kontrole. Mineralna đubriva + stajnjak u dvopolju (DVS+NPK) Na delu ogleda gde se kukuruz gaji u dvopolju. u dvopolju soja-kukuruz 142±5 kgha-1. a u plodosmeni kukuruz-soja-pšenicalucerka 189±5 kgha-1. prosečna mineralizacija je bila 166±9 kgha-1 na varijanti bez đubrenja N. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na višegodišnjem stacionarnom poljskom ogledu. U radu su prikazani rezultati sa dela ogleda gde je monokultura i sa jednog dela dvopolja.. Carpenter-Boggsa et al. Svako unošenje đubriva. Pri gajenju kukuruza u monokulturi prosečna mineralizacija je bila 133±6 kgha-1. godine. Količina nitrata u zemljištu značajno varira između godina i varijanti đubrenja. (S+NPK) 5. Uzeti uzorci analizirani su po metodi koju su razradili Scharp und Werhmann (1975). visine padavina u toku zime. 126 . 147±10 kgha-1 na varijanti sa niskom dozom N i 152±10 kgha-1 pri visokom đubrenju azotom. (2000) ističu da veliki uticaj na mineralizaciju N ima plodored. 1983.

a posebno zbog toga što je prinos preduseva na dvopolju. Najveća količina NO3-N utvrđena je na varijanti DVS + NPK3 (262 kgha-1) gde je upotrebljeno 25 tha-1 stajnjaka i 60 kg Nha-1 u jesen. vlažnosti i sadržaja vazduha. Nakon višegodišnjeg unošenja mineralnih i kombinacije mineralnih i organskih đubriva i rastućih doza azota. analizom pre setve u proleće. Slično stanje sadržaja mineralnog azota bilo je i na varijanti S + NPK u monokulturi. 127 . temperature. utvrđeno je da se količina NO3-N u sloju od 0 do 120 cm kretala od 52 kgha-1 (na kontrolnoj varijnti) do 204 kgha-1 (prosek varijante DVS + NPK) (Tab. načina iskorišćavanja zemljišta. 1). Dinamika NO3-N u zemljištu po fazama uzimanja uzoraka Graph 1. Naši rezultati slažu se sa rezultatima Deutsch-a (1991) koji je u višegodišnjoj monokulturi kukuruza nakon primene svinjskog stajnjaka i azota iz mineralnog đubriva utvrdio velike zalihe NO3.REZULTATI SA DISKUSIJOM Sadržaj nitratnog azota u zemljištu zavisi od tipa zemljišta. 1). sistema obrade. Konačno. 280 260 Ukupno NO3-N kg ha -Total NO3-N kg ha -1 240 220 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 etve Pre s owing re s fo e B ova 7 list fs 7 lea Kontrola-Control NPK-NPK K+NPK-Stalk+NPK S+NPK-Manure+NPK DVS+NPK-Two filed with manure+NPK -1 Vreme uzimanja uzoraka-Time of soil sampling nje Svila hase gp in k il S elost na zr Vošta aturity m Va x st zrelo Puna turity a Full m Graf 1. NO3-N dynamics in soil per phase of soil sampling Visoke količine nitrata u dvopolju mogu se objasniti činjenicom da stalnim unošenjem stajnjaka i azotnih đubriva. sav azot nije bio u potpunosti usvojen od strane gajenih useva. Na dinamiku nitratnog azota veliki uticaj ima unošenje đubriva. bilo organskih ili pak mineralnih. bio nizak. važnu ulogu na dinamiku nitratnog azota u zemljištu imaju i faze rasta i razvića gajene biljne vrste (Graf. (jari ječam).

Najveće količine NO3-N nalazile su se u sloju od 30 do 60 i od 60 do 90 cm. Jedino je na varijanti DVS + NPK došlo do smanjenja količine NO3-N u zemljištu u odnosu na prethodne faze uzimanja uzoraka. S + NPK) se uočava dalje povećanje količine NO3-N. izuzev kod varijante DVS + NPK3 gde se najveća količina NO3-N nalazila u sloju 90120 cm. Malešević i sar. U fazi voštane zrelosti vrednosti NO3-N u zemljištu su se kretale od 21 kgha-1 na kontrolnoj varijanti do 153 kgha-1 na varijanti S + NPK. zbog intenzivnog usvajanja (Graf. 128 . S tim u vezi najveća količina pristupačnog azota se uočava u sloju zemljišta na dubini od 30 do 60 cm. U periodu od svilanja do pune zrelosti nedostatak padavina je bio jako izražen. (1991) zaključuju da premeštanje nitrata u profilu zemljišta u osnovi zavisi od njegove vlažnosti. 1). intenzivne mineralizacije i date predsetvene količine azotnih đubriva. U odnosu na prethodnu fazu uzimanja uzoraka. možemo videti da se najveće količine NO3-N nalaze na trećoj varijanti azota. U ovoj fazi došlo je do smanjivanja količine NO3-N na svim ispitivanim varijantama. U ovoj fazi najveće količine mineralnog azota utvrđene su na varijanti S + NPK (prosek 178 kgha-1) i DVS + NPK (prosek 143 kgha-1). a najmanja na kontrolnoj varijanti (34 kgha-1). Posmatrano po dubini profila. Do povećanja količine NO3-N došlo je zbog malog usvajanja od strane biljaka. što je sa jedne strane posledica primenjenih azotnih đubriva. tzv. N-min varijanti. Trend smanjenja količine mineralnog azota u zemljištu u periodu od početka vegetacije do faze svilanja u potpunoj saglasnosti sa rezultatima koje iznosi Bogdanović (1981).Ako posmatramo različite doze azota unutar varijante. što je posledica povoljnije vlažnosti zemljišta. a u uslovima suvišnih padavina ili nekontrolisanog navodnjavanja najveća količina nitrata se nalazila u profilu zemljišta između 60 i 90 cm dubine. 1). U sušnim godinama nitratni jon se u najvećoj meri akumulira u sloju zemljišta do 30 cm. Babić et al. najveće količine NO3-N nalazile su se u sloju 0-30 i 30-60 cm. naročito u sloju 0-30 i 30-60 cm. na nekim varijantama đubrenja (kontrola. K + NPK. Drugo određivanje NO3-N izvršeno je u fazi sedam potpuno razvijenih listova. a sa druge intenzivne mineralizacije na tim dubinama. Kao posledica premeštanja azota pod uticajem zimskih padavina. Naredno određivanje rezidualnog NO3-N izvršeno je u fazi svilanja. utvrđene su veće količine NO3-N na svim varijantama izuzev kontrole. značajne količine NO3-N nalazile su se u sloju 60-90 i 90-120 cm na svim varijantama (Tab. Pri određivanju količine NO3-N posle berbe. I u ovoj fazi najveće količine NO3-N nalazile su se u sloju 0-30 i 30-60 cm. što je uticalo na slabije usvajanje mineralnog azota od strane biljaka i povećanje njegove količine u sloju 0-30 cm. (1994).

N doses N1 N2 N3 29 37 57 32 48 67 38 50 62 35 54 69 255 134 184 85 85 36 92 60 40 64 55 67 51 64 70 292 264 213 59 66 34 34 65 33 33 56 40 27 49 43 153 236 150 64 67 53 51 35 32 30 23 20 28 32 22 173 157 127 50 87 42 27 64 40 8 44 48 24 27 23 109 222 153 DVS + NPK Two field with manure + NPK Doze N.N doses N1 N2 N3 16 18 29 20 20 44 19 19 40 15 23 36 70 80 149 23 42 23 34 43 27 22 60 38 20 36 38 99 181 126 19 55 17 10 50 18 10 27 15 5 24 24 44 156 74 37 44 32 15 32 14 7 12 6 6 16 9 65 104 61 22 39 35 17 24 16 10 5 10 10 18 24 59 86 75 Doze N. NO3-N dynamics in soil (kgha-1) V a r i j a n t e đ u b r e nj a – V a r i a n t s o f f e r t i l i z e r s Dubina (cm) Depth (cm) Kontrola Control NPK NPK K + NPK Stalk+NPK S + NPK Manure+NPK Vreme uzimanja uzoraka Time of soil sampling Pre setve Before sowing Faza sedam listova 7 leafs Svilanje Silking phase Voštana Zrelost Vax maturity Puna Zrelost Full maturity 0-30 30-60 60-90 90-120 0-120 0-30 30-60 60-90 90-120 0-120 0-30 30-60 60-90 90-120 0-120 0-30 30-60 60-90 90-120 0-120 0-30 30-60 60-90 90-120 0-120 11 16 10 5 52 11 14 12 8 45 8 8 6 12 34 9 7 3 2 21 11 5 2 7 25 Doze N. Dinamika mineralnog azota u zemljištu kgha-1 Table 1.Tabela 1.N doses N1 N2 N3 10 12 56 14 15 48 10 15 32 12 16 33 46 58 170 35 35 13 32 41 24 42 24 37 20 31 47 129 131 121 14 24 14 11 9 10 8 7 18 11 12 19 44 26 61 29 28 39 20 19 17 9 12 18 6 17 10 64 74 84 19 27 33 16 15 20 5 6 15 6 6 14 46 54 82 Doze N.N doses N1 N2 N3 42 42 46 55 64 72 38 38 70 35 36 74 170 180 262 46 70 37 64 50 45 41 32 64 44 41 105 195 193 251 44 52 52 30 36 27 25 38 39 23 23 40 122 149 158 38 58 64 17 24 31 17 20 38 14 19 64 86 121 197 25 35 35 11 13 25 6 8 19 4 16 39 46 72 118 129 .

von 90 auf 60 cm die Genaugikeit der N-Dungung nach N-min. W. 197 (1994/I).. Forsch. I. BOGDANOVIĆ DARINKA. – Raspored mineralnog azota po dubini profila bio je različit i zavisio je od količine padavina u vegetacionom periodu. L.. Institut za ratarstvo i povrtarstvo Novi Sad. 36. Poljoprivredni fakultet. – Tokom vegetacije kukuruza došlo je do smanjenja količine mineralnog azota u zemljištu.: Utvrđivanje i korištenje parametara za racionalnu upotrebu azota u ratarskoj proizvodnji (na primeru ozime pšenice).: Vegetacioni prostor i azot kao činioci obrazovanja lisne površine. Agrohemija. CARPENTER-BOGGSA. Soil.. Sonderheft – Kongressband.: Einfluss der Verminderung der Probenahmetiefe. M. DEUTSCH. Blick ins Land. Novi Sad (1992). 55.. Sa većim stvaranjem nadzemne mase. Soc. E. (1994).) grupe zrenja 100-400. 100-114(1975). VIGILC. 6: 407421(1985). LITERATURA BABIĆ SONJA.: Die Bedeutung des Mineralstickstoffvorrates des Bodens zu Vegetationsbeginn fur die Bemessung der N-Dungung zu Winterweizen. PIKUL. a zatim na NPK varijanti u monokulturi. S. SREDOJEVIĆ SLOBODANKA: Effects of Fertilizing on Mineral Nitrogen Distribution in Chernozem in Maize Growing. Poljoprivredni fakultet. 32. J. I. KUHLMANN. a najmanje na kontrolnoj varijanti.. 72-81(1983). MALEŠEVIĆ. 4:18-20(1991). C. RIEDELLB. 377-390(1991). 1926. und KOHLER. Methode. J.: Uticaj ekoloških činilaca na dinamiku nitrata u zemljištu. BOGDANOVIĆ DARINKA. VASIĆ. J.Research. Landw. iznošenja hranljivih elemenata i prinosa hibrida kukuruza (Zea mays L. PETROVIĆ. 130 . Doktorska disertacija . L. povećavalo se i usvajanje azota od strane biljaka. zbog povećanih potreba i intenzivnijeg usvajanja od strane biljaka kukuruza. MANOJLOVIĆ. Sci. A. Zemljište i biljka.Sc. WERHMANN. njihovo usvajanje i raspodelu u organima biljaka pšenice. 295-304 (1981). und WEHRMANN. M. Zbornik referata. Landwirtschaftliche Forschung. H. Usvajanje azota je bilo najmanje početkom vegetacije.. Najveće količine mineralnog azota utvrđene su na varijantama DVS+NPK i S+NPK. N. XXV Seminar agronoma. H. Am. G. BOGDANOVIĆ DARINKA: Dinamika mineralnog azota na černozemu pod kukuruzom. BAVEC.ZAKLJUČAK Na osnovu dvogodišnjih istraživanja i dobijenih rezultata o dinamici mineralnog azota u zemljištu mogu se izvesti sledeći zaključci: – Dinamika mineralnog azota zavisila je od varijante đubrenja. F.: Soil Nitrogen Mineralization Influenced by Crop Rotation and Nitrogen fertilization. SCHARPF. 64: 2038-2045(2000). 30(3). F.Ag.: Versuche geben Einblick uber Maisdüngung und Nitratfrage. J.

dynamics of mineral nitrogen. fertilization. M. NEIGEBAUER. M. N. B.STARČEVIĆ. ŽERAVICA. MILJKOVIĆ. kvalitet zrna i sadržaj NO3 u zemljištu. P. 42(4) 37-40(1994). LJ. The biggest amounts of mineral nitrogen was confirmed at manure + NPK and two field with manure + NPK variants.. STEVANOVIĆ. Poljoprivredni fakultet. DYNAMICS OF MINERAL NITROGEN IN THE SOIL DRAGANA LATKOVIĆ. VUČIĆ. 131 . Dynamics of mineral nitrogen was depending from fertilization variant. Savremena poljoprivreda.. 5-6.: Dinamika mineralnog azota pri različitim količinama NPK. V. TANASIJEVIĆ.. dynamics of soil mineral nitrogen per phases was followed in dependency of mineral and organic nutrition applied variants (and three nitrogen doses in each variant). N. LJUBINKO STARČEVIĆ Summary In this study.. the amount of soil mineral nitrogen was decreased. Novi Sad(1972).. B. and the smallest amounts at control variant. 19-27(1978). Novi Sad (1976). LATKOVIĆ DRAGANA: Uticaj organskih i mineralnih đubriva u monokulturi kukuruza na prinos...: Navodnjavanja poljoprivrednih kultura. Đ. STOJKOVIĆ. Savremena poljoprivreda.. During the maize vegetation phase. and the reason for this was increasing adoption of maize plant. L. ŽIVKOVIĆ. MARINKOVIĆ. DREZGIĆ.: Zemljišta Vojvodine. Key words: maize.

ukupna površina listova biljke. treća itd. 5 (2006) STR.. Zaključeno je da selekciju superiornih genotipova treba započeti u populaciji sejanaca krompira. RANĐELOVIĆ 1 IZVOD: U radu su analizirani odnosi između šest kvantitativnih osobina (broj listova po biljci. ing. od koje nastaje druga. Odgovor na ovo pitanje ima praktičan značaj u oplemenjivanju krompira. Koeficijenti korelacije između osobina unutar populacije sejanaca i unutar populacije njihovih klonova nisu se bitnije razlikovali. klonovi. Klonsko potomstvo zadržava istu naslednu osnovu koju imaju sejanci. 1991). selekcija UVOD Sejanci krompira F1 generacije niču iz semena dobijenog posle ukrštanja heterozigotnih roditeljskih sorti (Bugarčić i sar. Milošević. Ukoliko je odnos osobina kod sejanaca i klonova isti. Beograd. 132–138. 1996). Između sejanaca krompira nastalih ukrštanjem dva roditelja. V.. MANOJLOVIĆ2. 1992). selekcija superiornih genotipova može započeti ranije (Jovanović i sar. PRODANOVIĆ1. Ispitivanja su obavljena u savremenom mrežarniku Centra za krompir u Guči. NOVI SAD ODNOSI KVANTITATIVNIH OSOBINA F1 HIBRIDNIH SEJANACA I KLONOVA KROMPIRA S. kvantitativne osobine. Od sejanaca se proizvodi prva klonska generacija. 2 Mr Dejan Manojlović. F1 hibridi. sejanci. Raniji početak povećava efikasnost selekcije i smanjuje troškove rada u oplemenjivanjačkim institucijama (Jovanović i sar. 1996). ispoljavaju se genotipske razlike jer je F1 generacija heterozigotna. 1994. 55. 1992. dipl. prinos krtola po biljci i žetveni indeks) kod F1 hibridnih sejanaca i klonova krompira. prof. Neele i sar. 2001). prosečna površina lista. prosečan sadržaj hlorofila u lisnom tkivu.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. U ovom radu postavljeno je za cilj Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Slaven Prodanović. SO Ivanjica. Ključne reči: krompir. vanr. 132 . Prema Lutra i sar. Poljoprivredni fakultet. Sejanci krompira predstavljaju minijaturne biljke kod kojih su sve osobine slabije izražene nego kod klonova krompira (Bugarčić i sar. Postavlja se pitanje da li se kod bujnijih klonova F1 generacije menja odnos između osobina koji postoji kod sejanaca. Kao materijal za istraživanje korišćena je populacija od 150 genotipova dobijenih ukrštanjem dve holandske sorte: Cosmos i Van Gogh. Razlike u fenotipskim vrednostima osobina između sejanaca i klonova F1 generacije posledica su izmenjenog načina razmnožavanja (Gopal. Utvrđeno je da se prinos krtola F1 sejanaca i klonova krompira nalazi u najjačoj korelativnoj vezi sa ukupnom površinom listova i žetvenim indeksom. Violeta Ranđelović. D. (2005) uspeh u oplemenjivanju krompira zavisi od pravilne identifikacije superiornih genotipova u F1 potomstvu.

Tako je sprečeno genetičko izrođavanje. Za ukrštanje odabrane su dve holandske sorte: majka Cosmos i otac Van Gogh (Prodanović i sar. Može se konstatovati da postoji velika razlika u habitusu između sejanaca i klonova iste genotipske osnove. površine listova i prinosa krtola kod ispitivanih sejanaca bile su znatno niže nego kod njihovih klonova. dok je najrodni klon imao prinos krtola 529. Dobijena hibridna semena posejana su 1999. prinos krtola po biljci (g) i žetveni indeks. 1). Najbolji sejanac imao je 35 listova. što je očekivano (Tab. preventivne nege i zaštite biljaka adekvatnim hemijskim preparatima u tipu EC formulacije koji nemaju negativan uticaj na merenja i rezultate rada. Dobijene vrednosti osobina korišćene su za izračunavanje prostih koeficijenata fenotipske korelacije. izražena koeficijentom variranja bila je slična unutar populacije F1 sejanaca i populacije njihovih klonova.da se odrede korelativni odnosi šest osobina krompira i da se ocene razlike u odnosima osobina kod populacije sejanaca i kod populacije klonova F1 generacije od iste hibridne kombinacije roditelja. Na osnovu razlike između koeficijenata korelacije kod odabranih 150 sejanaca i koeficijenata korelacije kod njihovih 150 klonskih potomaka procenjene su promene odnosa fenotipskih vrednosti osobina unutar iste populacije genotipova krompira. prosečan sadržaj hlorofila u lisnom tkivu (mg/g). Lutra i sar. odnosno degeneracija materijala. a nakon 25 dana sejanci su pikirani u keramičke saksije. 1996).17 g. prenosnika virusne infekcije.63 g. Iz heterogene populacije. (2005) su predložili da je dovoljno ispitati oko 120 potomaka u generaciji sejanaca za dobijanje relevantnih genetičkih parametara. Korišćen je savremeni mrežarnik. Prinos krtola najrodnijeg sejanca bio je 123. dok je najlošiji klon imao 61 list. U obe istraživačke godine vršene su sve mere kultivacije. godini na rastojanju od 75 × 33 cm (gustina 40000 biljaka/ha) radi proizvodnje klonskog potomstva. Ovo je takođe očekivano jer je merena varijabilnost osobina biljaka iste genetičke osnove. Krtole izabranih sejanaca posađene su u 2000. 133 . Kod sejanaca i klonova praćene su vrednosti sledećih kvantitativnih osobina: broj listova po biljci. ukupna površina listova biljke (cm2). Najveća površina listova koja je zabeležena unutar populacije sejanaca (205.88 cm2). prosečna površina lista (cm2). koji onemogućava ulazak lisnih vaši.21 cm2) bila je manja nego što je imao najslabiji klon po ovom svojstvu (226. MATERIJAL I METOD RADA Ogledi sa sejancima i klonovima krompira obavljeni su u Centru za krompir u Guči. metodom uzorka izabrano je 150 hibridnih sejanaca za ispitivanja. Varijabilnost ispitivanih šest osobina. Vrednosti sadržaja hlorofila u listovima i žetvenog indeksa za proučavanih 150 genotipova nisu se značajnije razlikovale između sejanaca i klonova. godine u plastične kadice. REZULTATI Prosečne vrednosti broja listova.

600 0.2).379 1.24 529.14 4.356 0.043 3. 1.915 0.57 144.914).17 24.628 0. 1.192 3.14 28.917 0.483 20.777 0.21 35.72 205.914) i žetvenim indeksom (0.219 7.078 21.72 123.487 1.145 22.359 0. deviation K. Mean values and variability of traits in F1 hybrid seedlings and clones of potato Osobine Traits Ukupna Sadržaj površina hlorofila listova Chlorophyl Total l content leaf area (mg/g) 2 (cm ) 131.05 72.27 21.30 2.791 0.82 Žetveni indeks Harvest index (%) 0. Srednje vrednosti i variranje osobina F1 sejanaca i klonova krompira Tab.37 15 35 3.064 8.073 9.63 102.79 5.188 3. deviation K.48 13. 134 Klonovi Clones Sejanaci Seedlings .41 0.84 226.483 20.88 861.380 1.variranja CV % Prosek Average Minimum Minimum Maksimum Maximum St.947 3.devijacija St.42 12.250 7.918).29 61 141 14.62 Prosečna površina lista Single leaf area (cm2) 4.97 106.devijacija St.Tab.70 Materijal Material Prinos krtola Tuber yield (g) 33. odnosno prinosa i žetvenog indeksa (0.31 56.88 156.06 540.10 Prosek Average Minimum Minimum Maksimum Maximum St. Kod klonova je uočena slična vrlo jaka zavisnost između prinosa krtola i ukupne površine listova (0.87 2.17 70.30 Pokazatelji Parameters Broj listova Leaf numbe r 26.915) (Tab.559 1.variranja CV % Prosti koeficijenti korelacije ukazuju da je prinos krtola F1 sejanaca u najjačoj vezi sa ukupnom površinom listova (0.53 27.

017 0.038 0. povr. Matrica korelacionih koeficijenata između osobina F1 sejanaca (iznad dijagonale) i klonova (ispod dijagonale) krompira Tab.024 -0.836 0. povr.859 0.870 0. 2.915 Broj listova Leaf number Pros.008 0. Differences between correlation coefficients of F1 seedlings and clones (r clones – r seedlings) Osobine Traits Prosečna površina lista Single leaf area 0.468 Žetveni indeks Harvest index 0.843 0.053 Ukupna površina listova Total leaf area 0. povr.909 0.260 0. lista Single leaf area Uk. Matrix of correlation coefficients among traits in F1 seedlings (above diagonal) and clones (below diagonal) of potato Osobine Traits Broj listova Leaf number Prosečna površina lista Single leaf area 0. jer ukazuje da sitniji sejanci proporcionalno povećavaju ekspresiju svojih osobina u klonskom potomstvu. lista Single leaf area Uk. 2.478 0.516 Prinos krtola Tuber yield 0. ovo predstavlja iznenađenje.007 0.914 Ukupna površina listova Total leaf area 0.239 0.914 0. listova Total leaf area Sadržaj hlorofila Chlorophyll content Prinos krtola Tuber yield 135 .Tab. Tab.705 0. 3.500 0.918 0.655 0.250 0.013 -0.961 0.626 0. 3).506 0.643 0. Razlike između korelacionih koeficijenata F1 sejanaca i klonova (r klonova – r sejanaca) Tab.538 0.010 Prinos krtola Tuber yield 0. listova Total leaf area Sadržaj hlorofila Chlorophyll content Prinos krtola Tuber yield Žetveni indeks Harvest index Pri detaljnijem razmatranju promena korelativnih odnosa kvantitativnih osobina između F1 sejanaca i njihovih klonova zapaža se da se radi o malim razlikama (Tab. 3.596 0.010 -0.534 0. U izvesnom smislu.047 -0. povr.558 0.292 0.004 0.722 0.001 Broj listova Leaf number Pros.029 0.008 Sadržaj hlorofila Chlorophyll content -0.901 Sadržaj hlorofila Chlorophyll content 0.006 Žetveni indeks Harvest index 0.953 0.

Ni u jednom slučaju pozitivna korelacija nije postala negativna i obrnuto. Dayal i sar. Ova grupa autora utvrdila je da se žetveni indeks nalazi u stalnoj pozitivnoj korelaciji sa prinosom krtola.20 pri kojoj se menja ocena stepena zavisnosti osobina. Smanjenja nisu tako izražena kao povećanja. Naša istraživanja (rezultati nisu prikazani u ovom radu) pokazuju da odabir genotipova na osnovu izraženosti osobina može početi već od sejanaca.017). Autori su proučavali kako osobine semena utiču na prinos krtola i druge morfološke karakteristike sejanaca. Kod klonova dolazi do blagog povećanja međuzavisnosti broja listova i prosečne površine lista (+0. Ova konstatacija daje naučno opravdanje za ranije započinjanje selekcije krompira. dok su broj listova i površina listova u pozitivnoj korelaciji sa prinosom krtola samo u uslovima prirodnog vodnog režima. Najveće smanjenje korelacionog koeficijenta zabeleženo je za odnos između broja listova i prosečnog sadržaja hlorofila (0. Od 15 korelacionih koeficijenata u matrici. Bradshaw i Mackey (1994) konstatuju da se performanse sejanaca odražavaju na vrednosti klonskog potomstva. došlo je do smanjenja vrednosti 5 koeficijenata i do povećanja vrednosti 10 koeficijenata kod klonova u odnosu na sejance. Zapravo.053).50). Sve uočene tendencije u promenama odnosa kvantitativnih osobina minornog su karaktera i ne prelaze granicu od 0. broja listova i žetvenog indeksa (+0.047) i broja listova i prinosa krtola (+0. odnosno da nije potrebno čekati proizvodnju klonskih potomstava za ocenu superiornih genotipova. (2005) zaključuju da familije sejanaca sa visokim prosečnim vrednostima osobina imaju veću šansu da daju klonove sa poželjnim osobinama. a da selekcionisani genotipovi daju klonsko potomstvo koje je značajno bolje od proseka populacije. Naši rezultati u skladu su sa rezultatima istraživanja Tourneux i sar. (2003) koji su ispitivali korelacije između produktivnih osobina krompira (generacija klonova) u uslovima navodnjavanja i prirodnog vodnog režima. DISKUSIJA Na osnovu ovih rezultata može se konstatovati da će selekcija na pojedine osobine kod F1 sejanaca i selekcija na iste te osobine kod njihovih klonova imati vrlo sličan efekat.50) između srednjih vrednosti prinosa krtola kod sejanaca i prinosa krtola kod njihovih klonova.038) u odnosu na sejance.78) i prinos krtola (r = 0.Klonovi se najviše razlikuju od sejanaca po odnosu broja listova i preostalih kvantitativnih osobina. Utvrdili su da veličina semena pozitivno utiče na procenat preživljavanja sejanaca (r = 0. Kumar i Kang (2005) su proučavali treću i četvrtu generaciju klonova iz ukrštanja 4 testera sa 12 linija krompira u pogledu prinosa krtola i komponenata prinosa. osobina broj listova utiče nešto jače na druge produktivne osobine kod klonova nego što utiče kod sejanaca. Ovi istraživači su odredili pozitivnu korelaciju (0. 136 . (1984) u svojim istraživanjima su analizirali korelativnu zavisnost u još ranijem periodu nego što je to urađeno u ovom radu. Pande i sar.

R. T. BUGARČIĆ. B. 576 (1994) BUGARČIĆ. G. 40(5): 69-72 (1992) BUGARČIĆ. LOUWES. ĐOKIĆ. R. 15-22 (1992) JOVANOVIĆ. H. S. Z. R.. Potato Journal. PRODANOVIĆ S. VASILJEVIĆ. Plant breeding. DEVAUX. CHATURVEDI. 1-2: 40-46 (1996) NEELE. E. Acta Horticulturae. C. MACKAY. M. Ovakav zaključak je u skladu sa rezultatima drugih istraživanja i upućuje oplemenjivače krompira da sa selekcijom superiornih genotipova započnu što ranije. B..: Pravci selekcije u modeliranju savremenih sorti krompira. Ž. M. J. 392-397 (1994) KUMAR. Lepenski vir.: In vitro and in vivo genetic parameters and character associations in potato. Z. A. Potato Journal.. S. J. upoređeni su odnosi osobina koji se ispoljavaju kod sejanaca i kod klonova F1 generacije.: Inheritance and heratibility in F1 generation of potato hybrids. ĐOKIĆ. J. M..: Correlation studies on 100 true seed weight.. Ž..N. K.. J. KANG..: Effects of water shortage on six potato genotypes in the highlands of Bolivia (I): morphological parameters. LAKIĆ. P. K. S. E..: Stanje i problemi u proizvodnji krompira u Srbiji sa posebnim osvrtom na semenarstvo.: Genetic divergence and its relationship with heterosis in potato. Mackay).ZAKLJUČAK Brojna istraživanja iz oblasti oplemenjivanja krompira konstatuju na različite načine da selekcija zasnovana na korelativnim odnosima osobina i rana selekcija predstavljaju naučno opravdane i korisne metode pri stvaranju novih sorti. 27: 185–188 (1984) GOPAL. UPADHYA. B.. F. 32(1-2): 56-59 (2005) LUTHRA.. D. LEDENT. već u heterozigotnoj populaciji sejanaca. A. SHARMA. PRODANOVIĆ.R.. G.). A.. Savremena poljoprivreda. razlike u korelativnim odnosima njihovih osobina su minimalne. UK. Agronomie. MAMANI. S.: Heterosis and combining ability for yield and its components in potato in early planting heat stress conditions.. F. Bradshaw & G. Zbornik radova Jugoslovenskog savetovanja o krompiru.. C. growth and yield. Euphytica.. dobijenih iz ukrštanja istog roditeljskog para. Wallingford..: Genetička divergentnost osobina i njihov značaj za oplemenjivanje sorti krompira. LITERATURA BRADSHAW. VASILJEVIĆ. PRODANOVIĆ. Poljoprivredne aktivnosti. Z. CAB International.: Potato Genetics. JOVANOVIĆ. N.. E. J. 426: 267-273 (1996) TOURNEUX. CAMACHO. GOPAL.. 23: 169-179 (2003) DAYAL. Zbornik radova VI Simpozijuma “Povrće i krompir”. 118: 145-151 (2001) JOVANOVIĆ..: Components of visual selection in early clonal generations of a potato breeding programme. S. Ž. BUGARČIĆ Ž. 32(1-2): 28-31 (2005) MILOŠEVIĆ. P. Potato Research... Utvrđeno je da iako postoji velika razlika u fenotipskim vrednostima osobina između sejanaca i klonova. R. p. U ovom radu je primenjen drugačiji pristup.. (Eds J.: Uticaj roditeljskih komponenti na formiranje bobica kod krompira pri ručnom ukrštanju. Guča.. tuber yield and other morphological traits in potato (Solanum tuberosum L. VASILJEVIĆ.D. A. 106(2): 89-98 (1991) 137 . NAB.

F1 seedlings and clones. R..PANDE. MANOJLOVIĆ. D. B. PRODANOVIĆ. K. The population of 150 genotypes was obtained after crossing of two Dutch varieties (Cosmos and Van Gogh). Early selection of superior hybrid seedlings presents useful tool in potato breeding.: Ocena pogodnosti holandskih sorata krompira za gajenje u planinskom području Srbije. single leaf area. RANĐELOVIĆ Summary Correlations among six quantitative traits (leaf number per plant. clones. total leaf area of plant.. seedlings. S. P. SINGH. MALETIĆ. Key words: potato. Beograd (1996) RELATIONSHIPS AMONG QUANTITATIVE TRAITS IN F1 HYBRID SEEDLINGS AND CLONES OF POTATO S. Zbornik radova sa Prvog balkanskog simpozijuma ISHS “Povrće i krompir”. According to results. B. Potato Journal. C. Ž. LUTHRA.: Selection of superior crosses on the basis of progeny mean in potato. 32(3-4): 89-93 (2005) PRODANOVIĆ. BUGARČIĆ. V.. K. tuber yield per plant and harvest index) were analyzed in F1 hybrid seedlings and clones of potato. Within population of seedlings and within population of clones correlation coefficients among all studied traits were highly similar.. quantitative traits. JOVANOVIĆ. F1 hybrids. tuber yield was stronly correlated with total leaf area and harvest index in both.. Investigations were conducted in contemporary net house of Potato Research Center at Guča. chlorophyll content in leaves. S. S.. selection 138 . P. PANDEY.

BRANKO MARINKOVIĆ. Autori ističu ekonomski i ekološki značaj ovakvih saznanja. prinos rafinisanog šećera. P2O5 i K2O. godini na prosečno manje od 100 kgha-1 danas. dr Branko Marinković. koji svakako značajno utiču na prinos šećera. 5 (2006) STR. veliki uticaj imaju i propusti u tehnologiji proizvodnje. prof. ostvaren je na varijanti N50P100K100. najveći prinos šećera ostvaren je na varijanti đubrenja sa srednjim količinama sva tri hraniva (N100P100K100). 139–145. Ključne reči: šećerna repa. Novi Sad. Varijante sa najnižim prinosom rafinisanog šećera bile su kontrola i varijanta bez fosfora. JOVAN CRNOBARAC 1 IZVOD: Istraživanja u trajanju od dve godine izvedena su na stacionarnom poljskom ogledu Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo-Novi Sad. dok se u zemljama zapadne Evrope kreće od 8 do 12 tha-1. godini najveći prinos rafinisanog šećera. U dve posmatrane godine prinos rafinisanog šećera bio je značajno različit. UVOD Prosečan prinos korena šećerne repe u našoj zemlji je nizak. utvrđeni su najbitniji elementi tehnološkog kvaliteta repe. red. Poljoprivredni fakultet. Fürstenfeld i Horn (2003) navode da je smanjenje količine azotnih đubriva u gajenju šećerne repe. U ogledu je ispitivano osam varijanti đubrenja sa rastućim dozama N. Zbog toga se ostvaruje i nizak prinos šećera po hektaru. U 2002. asistent. a objekat ispitivanja bile su dve sorte šećerne repe. prof. a na osnovu istih određeni su i procenat iskorišćenja šećera i prinos rafinisanog šećera. kod obe ispitivane sorte. 55.. sa više od 200 kgha-1 u 1980. red. Nakon vađenja korena. utvrdili su podjednako negativno dejstvo kako suviška. na Rimskim Šančevima. bilo da se radi o niskim ili visokim količinama primenjenih hraniva. 139 . i dr Jovan Crnobarac.. a sadržaj šećera u repi (digestija) često je manji od optimalnog. Pored prirodnih činilaca.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL. od svega 5. U 2003. za uslove Nemačke. god. Marinković i Crnobarac (2000) ispitujući efekte 20 varijanti đubrenja na više sorata šećerne repe. rezultiralo boljim kvalitetom i povećanjem prinosa šećera. Povećanje količine azota delovalo je negativno na prinos rafinisanog šećera. ovde na prvom mestu dolaze propusti načinjeni pri đubrenju. Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Mr Goran Jaćimović. u proseku za obe sorte. sa velikim variranjem po godinama.4 tha-1. Tako. NOVI SAD PRINOS RAFINISANOG ŠEĆERA U ZAVISNOSTI OD NIVOA ĐUBRENJA ŠEĆERNE REPE GORAN JAĆIMOVIĆ. đubrenje. Prema brojnim autorima. tako i nedostatka tri osnovna elemenata mineralne ishrane.

N2P2K2. Ca. Međutim. Određivanje elemenata tehnološkog kvaliteta korena vršeno je standardnim metodama. te dolazimo do zapažanja da i efekat godine. a druga polovina N uneta je u proleće. N2P2.3-25. što utiče na slabije iskorišćenje šećera u procesu prerade repe. u cilju određivanja tehnološkog kvaliteta repe i utvrđeni su sledeći parametri: procenat šećera u korenu (digestija)-kao najvažniji kriterijum za određivanje kvaliteta korena. te najpovoljnija količina mineralnih đubriva za postizanje visokog prinosa šećera po jedinici površine. 3 =150 kg čistih hraniva po ha). U oraničnom sloju. 2 =100. Mg i dr. N2K2. Celokupna količina P2O5 i K2O.9-32. 1992). kao i mineralnih materija: K. sa veličinom osnovne parcelice 150 m2. u četiri ponavljanja. dobrih fizičkohemijskih svojstava.66 % u 2002. naročito α-amino azota.). Na ogledu je u obe godine ispitivanja primenjena standardna agrotehnika. Objekat ispitivanja bile su po dve sorte šećerne repe u svakoj godini.) u korenu šećerne repe dovodi do povećanja sadržaja šećera u melasi. pre osnovne obrade.. u automatskoj laboratoriji za repu «WENEMA». Na. pred setvu. Tehnološki kvalitet korena šećerne repe definisan je digestijom i sadržajem nešećernih materija. zemljište je na svim ispitivanim varijantama vrlo dobro obezbeđeno kalijumom (19. dok je obezbeđenost fosforom bila od 7. te niži prinos rafinisanog šećera. Ogled je postavljen po planu dvofaktorijalnog blok sistema. 140 . fosfora i kalijuma.Đubrenje šećerne repe specifičnije je od drugih ratarskih useva. sa osam varijanti đubrenja različitim kombinacijama doza N. zavisno od varijante đubrenja. Iz tih razloga zadatak ovih istraživanja bio je da se na osnovu primene različitih doza azota. i 2003.2 mg 100g-1 zem. godini i 13. Zemljište na kome je ogled postavljen je tipa karbonatni černozem.) izvedena su na stacionarnom poljskom ogledu Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo-Novi Sad. kao i polovina N đubriva primenjena je u jesen. god. utvrdi optimalni odnos ovih elemenata. u tome imaju značajnu ulogu. uzeti su prosečni uzorci korena sa svih varijanti đubrenja. po propisima koji su navedeni u «Metode za laboratorijsku kontrolu rada fabrika šećera» (Milić i sar. odnosno vremenski uslovi. a na osnovu istih određeni su i procenat iskorišćenja šećera te prinos rafinisanog šećera. na Rimskim Šančevima. MATERIJAL I METOD Istraživanja u trajanju od dve godine (2002. N1P2K2. REZULTATI I DISKUSIJA U dve posmatrane godine prinos »bele robe« bio je značajno različit. pored visokog prinosa korena veoma važan i njegov tehnološki kvalitet. N2P3K3. Veći sadržaj nešećernih materija (azotnih organskih jedinjenja. Nakon vađenja šećerne repe. P2O5 i K2O: Ø (neđubrena varijanta). koji je u velikoj meri određen đubrenjem. visok koeficijent varijacije prinosa rafinisanog šećera postignutog na različitim varijantama đubrenja (CV = 17.03 % u 2003. Ta specifičnost se ogleda u činjenici da je za postizanje visokog prinosa šećera po jedinici površine.) ukazuje na činjenicu da se pravilnim đubrenjem značajno može uticati na ublažavanje nepovoljnih vremenskih uslova. N3P3K3 (1 =50.4 mg 100g-1 zemljišta. N3P2K2. betaina i drugih organskih baza. sadržaj «štetnog azota» (α-amino N) i sadržaj «štetnog K i Na».

Influence of different amounts of mineral fertilizers on rafined sugar yield (t ha-1) in 2002. ostvaren je na varijanti sa najnižom dozom azota i srednjim dozama P i K (N50P100K100). a kod sorte Sara i N150P150K150.63 8.66 LSD % 1% 5% % 100 116 91 150 138 140 135 122 - % 100 124 100 163 152 160 158 158 - 100 120 95 156 144 149 145 139 - A B B×A A×B - 2.84 17.54 9.56 1.66 8.67 7. i 630 kgha-1 veći od najviše doze N.87 8. Prinos rafinosanog šećera postignut na varijanti N50P100K100 kod obe sorte bio je značajno veći i u odnosu na varijante kojima je nedostajao jedan od hranljivih elemenata. Povećanje prinosa na ovoj varijanti.00 8.39 Prosek Average (A) Prinos šećera Sugar Yield (t ha-1) 5.12 2.39 8.29 7.13 - 1. a kod sorte NS-Hy-8R i u odnosu na varijantu N150P150K150. značajno veći prinos šećera imale su i varijante N100P100K100.84 8.56 1.54 0. U 2002.75 2. N100P100 i N100K100.88 5.91 8.61 SARA Prinos šećera Sugar Yield (t ha-1) 5.10 0.73 8. Kod sorte NSHy-8R najnižom dozom azota (N50P100K100) ostvaren je veći prinos šećera za 790 kgha-1 u odnosu na varijantu N100P100K100 i za 990 kgha-1 u odnosu na varijantu N150P100K100. 141 . godini najveći prinos šećera.70 19.33 8. Table 1. međutim razlike nisu bile značajne. kod obe sorte. u odnosu na kontrolu. Kod obe ispitivane sorte nije bilo značajnih razlika u prinosu šećera između varijanti N50P100K100.53 6. Uticaj različitih količina mineralnih đubriva na prinos rafinisanog šećera (t ha-1) u 2002.70 9.85 7.98 16.Cultivars (B) NS-Hy-8R Prinos šećera Sugar Yield (t ha-1) 6. Količina mineralnog đubriva Amount of fertilizer (kg ha-1) (A) Ø N100P100 N100K100 N50P100K100 N100P100K100 N100P150K150 N150P100K100 N150P150K150 Prosek (B) Average (B) CV (%) Sorte . Varijanta bez kalijuma (N100P100) kod obe sorte dala je veći prinos šećera u odnosu na kontrolu.49 5.Prinos rafinisanog šećera u posmatranim godinama prikazan je u tabelama 1 i 2. kod sorte NS-Hy-8R. N100P150K150 i N150P100K100. U odnosu na varijante sa najnižim prinosom rafinisanog šećera (Ø i N100K100).72 7. N100P100K100 i N150P100K100.43 7.57 - Na varijanti đubrenja bez fosfora (N100K100). Tabela 1.19 5.85 9. iznosilo je kod sorte NS-Hy-8R 50 % (3230 kgha-1) a kod sorte Sara 63 % (3470 kgha-1) i kod obe sorte bilo je visoko značajno.98 8.98 7. pored varijante N50P100K100. iako je najniža doza N u proseku dala za 700 kgha-1 veći prinos šećera od srednje.70 8. a kod sorte Sara bio je na nivou kontrole. Sorta Sara ostvarila je na varijanti N50P100K100 za 610 kgha-1 veći prinos rafinisanog šećera od varijante N100P100K100 i za 270 kgha-1 veći od varijante N150P100K100. prinos rafinisanog šećera bio je za 9 % niži u odnosu na kontrolu.

03 LSD % 1% 5% % 100 99 96 116 129 113 117 139 - % 100 142 109 168 156 148 132 135 - 100 118 102 138 141 128 124 137 - A B B×A A×B - 2.91 6. u proseku je ostvarila samo za 110 kgha-1 niži prinos šećera od srednje (N100). Prinos rafinisanog šećera po sortama i varijantama đubrenja u 2003. a za 620 kgha-1 veći od najviše doze N (N150). prinos šećera i uopšte tehnološki kvalitet korena utvrdili su Marinković i sar.60 5. Prosek Sorte .74 0.06 - Najniža doza azota (N50) pri istoj količini P i K (P100K100). 2004)u brojnim radovima. godini najmanji prinos rafinisanog šećera dobijen je na kontrolnoj varijanti. Najmanji procenat šećera imale su varijante gde je upotrebljeno 150 kgha-1 azota. (2005).63 5. te Jaćimović i sar. Kod sorte Drena najveći prinos šećera postignut je na varijanti sa najvećim količinama hraniva (N150P150K150).Cultivars Average Količina (B) (A) mineralnog đubriva Amount of fertilizer (kg ha-1) (A) Ø N100P100 N100K100 N50P100K100 N100P100K100 N100P150K150 N150P100K100 N150P150K150 Prosek (B) Average (B) CV (%) DRENA Prinos šećera Sugar Yield (t ha-1) 4. Najveći prinos šećera ostvaren je na 142 .11 13. Prema istraživanju Jocića (1992) najmanja i srednja količina NPK hraniva nije uticala na smanjenje sadržaja šećera u repi.49 5.44 1. uz istovremeno značajna smanjenja kvalitetnih osobina.85 4. a bio je značajno veći i u odnosu na varijante N100P100 i N100K100. gde često konstatuju povećanje prinosa korena do srednjih ili najvećih doza N.40 6. ta povećanja nisu statistički značajna. Značajne razlike. međutim nisu statistički značajne. bez obzira na količinu P i K. Uticaj različitih količina mineralnih đubriva na prinos rafinisanog šećera (t ha-1) u 2003.67 4. međutim.84 5.14 4. N100P100K100 i N100P150K150. pojavljuju se ukoliko se sorte posmatraju odvojeno.96 1.05 5. Kod sorte Sara u 2003. Tabela 2. Ove razlike.32 13.68 5.64 4.29 5.11 5.88 4. Influence of different amounts of mineral fertilizers on rafined sugar yield (t ha-1) in 2003. ali se statistički nije značajno razlikovao od prinosa postignutog na ostalim varijantama.31 5.44 - 1.74 4. godini prikazan je u tabeli 2. gde je prinos u odnosu na kontrolu bio veći za 1840 kgha-1 (39 %). Ostale razlike nisu bile statistički značajne. (1997.51 1.38 SARA Prinos šećera Sugar Yield (t ha-1) 3. U proseku.90 16.85 Prinos šećera Sugar Yield (t ha-1) 4.38 1. 2001. N50P100K100.32 4. najveći prinos šećera ostvaren je na varijanti đubrenja sa srednjim količinama sva tri hraniva (N100P100K100).73 5. a značajno veći prinos šećera u odnosu na nju imale su varijante N100P100.Negativno dejstvo povećanih doza mineralnih đubriva na procenat šećera. Table 2.20 5.36 0.04 5. međutim.51 5.48 6.11 3.

veće količine azota utiču na smanjen sadržaj i iskorišćenje šećera. međutim. Ukupno smanjenje prinosa šećera. 1974). Najveći prinos šećera kod sorte Sara ostvaren je na varijanti N50P100K100. Sorta Drena je imala za 420 kgha-1 veći prinos rafinisanog šećera od Sare. Manje količine azota. povećavaju digestiju ili ona ostaje na nivou neđubrene varijante (Draycott i sar. Najniža doza N je u proseku ostvarila za 700 kgha-1 veći prinos šećera od srednje. često i prinosa lišća sa glavama. te Stanaćeva i Stefanovića (1974). Varijanta bez fosfora (N100K100) od svih đubrenih varijanti dala je najmanje povećanje prinosa u odnosu na kontrolu (svega 9 %). godini najveći prinos rafinisanog šećera. Dimov (1997). koje osiguravaju najveći prinos šećera i najbolje iskorišćenje. Campbell (2002) i dr.. Ukupno smanjenje prinosa šećera. Najveći prinos rafinisanog šećera ostvaren je sa srednjom količinom N (100 kgha-1). 68 % više od kontrole. Povećanje doze azota. Kod sorte Drena najveći prinos rafinisanog šećera postignut je na varijanti sa najvećim količinama svih hraniva (N150P150K150). a na najvećoj (150 kgha-1) ostvaren je nešto veći prinos korena i znatno veći prinos lišća sa glavama. Nikolić (1996) ističe da je đubrenje sa N pozitivno uticalo na prinos korena i lišća sa glavom. dok prinos korena ostaje na istom nivou ili se smanjuje. Međutim. kreću se u granicama od 60-120 kgha-1 zavisno od plodnosti zemljišta. sa dodatih 100 kg azota iznosilo je 1310 kgha-1. U 2003. pri istim količinama fosfora i kalijuma. 143 . U 2002. U prilog negativnom uticaju azota na tehnološke osobine repe idu i radovi brojnih stranih autora: Reiniefeld i Baumgarten (1975). što ima značajan uticaj na povećanje prinosa šećera preko povećanja prinosa korena.varijanti N50P100K100. a na varijanti N150P100K100 prinos šećera je smanjen za dodatnih 890 kgha-1. Frostgard (1989). i 630 kgha-1 veći od najviše doze N. god. ostvaren je na varijanti N50P100K100. a povećanje štetnog N. kod sorte Sara uticalo je na smanjenje prinosa rafinisanog šećera. a razlika u prinosu značajna je još samo u odnosu na varijantu N100K100. najveći prinos šećera ostvaren je na varijanti đubrenja sa srednjim količinama sva tri hraniva (N100P100K100). sa dodatih 100 kg azota iznosilo je 1310 kgha-1. Najmanja količina azotnog đubriva (50 kgha-1) nije dovoljna. kod sorte Sara izazvalo je smanjenje prinosa rafinisanog šećera: na varijanti N100P100K100 prinos je bio niži za 420 kgha-1 u odnosu na varijantu N50P100K100. dok je kod sorte Drena prinos na ovoj varijanti čak bio niži od kontrole za 4 %. zbog lošijih tehnoloških osobina prinos rafinisanog šećera bio je manji u odnosu na srednju količinu azota. smatraju ovi autori. Prema rezultatima Stanaćeva (1979). Optimalne količine N na černozemu u Vojvodini. kao i na sadržaj mineralnog N u zemljištu. ZAKLJUČAK U dve posmatrane godine prinos rafinisanog šećera bio je značajno različit. Varijante sa najnižim prinosom rafinisanog šećera bile su kontrola i N100K100. Povećanje količine azota pri istim količinama fosfora i kalijuma (po 100 kgha-1) delovalo je negativno na prinos rafinisanog šećera. u proseku za obe sorte. Na kvalitativna svojstva i na procenat iskorišćenog šećera pri preradi repe N je uticao negativno. Povećanje doze azota pri istim količinama fosfora i kalijuma. kod obe ispitivane sorte. za 2450 kgha-1 tj.

CRNOBARAC. IIRB-ASBT Congres. Vol. NIKOLIĆ. 40. REINIEFELD.: Višegodišnja istraživanja delovanja mineralnih đubriva na prinos šećerne repe u stacionarnom ogledu. D. MARINKOVIĆ B. »Zbornik radova«. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.. BAUMGARTEN. 76. HORN. In this trial were investigated eight fertilization variants with increasing doses of N. CRNOBARAC... 139-151 (1992). CRNOBARAC. 20. D. P. DRAYCOTT. I. Zbornik radova. Beograd.. 1/2. Poljoprivredni fak. JAĆIMOVIĆ. Zbornik radova. A. G.: Nutrient menagement in quality sugar beet cultivation. F. B. 373-378 (2004). JOVAN CRNOBARAC Summary Researches which lasted two years were carried out on stationary field trial.. G. J.. P2O5 and K2O. REFINED SUGAR YIELD IN DEPENDENCE OF SUGARBEET FERTILIZATION LEVELS GORAN JAĆIMOVIĆ. The subject of this investigation were two sugar beet cultivars. B.LITERATURA CAMPBELL. Sistem đubrenja. Acta Periodica Technologica. 345-350 (2000).: Zavisnost kvaliteta i prinosa šećerne repe od primene NPK hraniva. Novi Sad. fosforom i kalijumom u funkciji prinosa i kvaliteta. Zbornik rezimea. T. MARINKOVIĆ. J.: Šećerna repa (Biološke i fitotehničke osnove proizvodnje).. 31.: Verarbeitungseigenschaften der Zuckerube in Abhagigkeit vom Sticksoffangebot. J. JOCIĆ. No.: Sugar beet quality improvement. DARINKA. 215-231 (1979). 2. Novi Sad. Novi Sad.. MARINKOVIĆ. Z. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.. DURANT.: Effect of Fertilizers on Sugar Beet Quality. BRANKO MARINKOVIĆ. FÜRSTENFELD. Nolit.. After sugar beet pick-outing. Zucker. elements of 144 .. MIHAILOVIĆ. M. 5. 291-306 (2001). on Institute of Field and Vegetable Crops. CRNOBARAC J. at Rimski Šančevi. L.. P. Novi Sad (1996). J. 335-338 (1974). 61-65 (1975). E.: Tehnološki kvalitet šećerne repe pri različitim nivoima đubrenja. Magistarska teza. B. STANAĆEV. Vol.: Đubrenje šećerne repe azotom. S. B. International Sugar Journal. Arhiv za poljoprivredne nauke. 683-684 (2003). BOGDANOVIĆ.. Vol.. JAĆIMOVIĆ G. 94-95 (2005). L. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo. RAJIĆ. M. 35.: Dinamika formiranja prinosa i kvaliteta šećerne repe pri različitim nivoima đubrenja sa azotom. G.. LAST. Journal of Crop Production. 395-413 (2002). MARINKOVIĆ. LALIĆ BRANISLAVA: Optimalizacija tehnologije proizvodnje šećerne repe. KOVAČEV.20 years soil testing fertilisation advice.

the highest sugar yield was accomplished on variant with medium amounts of all nutrients (N100P100K100). and refined sugar yield was defined based on these results. In 2003 year. In two observing years. 145 . In 2002 year. Increasing the nitrogen amounts had negative effects on refined sugar yield. in average. Variants with lowest refined sugar yield were control and variant without phosphorus (NK). refined sugar yield was significantly different. K and Na”) was determined. fertilizing.technological quality of sugar beet (sugar content. refined sugar yield. content of “harmful N. the highest refined sugar yield was obtained on variant N50P100K100. Key words: sugar beet.

. U istočnoj Srbiji. naučni savetnik. Institut za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu. varijabilnost. populacija UVOD Oskoruša (Sorbus domestica L. SAŠA BOGDAN. a tokom obrade određen je i odnos dužine i širine semenke (DS/SS). doc. te soliterna stabla daju po stotinjak kilograma plodova (W. doc. u Nemačkoj do 800 m. Napuštanjem mnogih sela ostajale su oskoruše koje sada grade populacije. mada je visoko tolerantna na sušu (Rotach. Ključne reči: oskoruša. Miko i Gažo 2003). Obično raste pojedinačno ili u manjim grupama. 1983). 2003). te klaster analiza na osnovu matrice Mahalanobisovih udaljenosti između stabala. Institut za nizijsko šumarstvo i životnu sredinu. Šumarski fakultet Sarajevo. a tokom statističke obrade određen je i odnos dužine i širine ploda (DP/SP). a što ima poseban značaj za buduću selekciju u istoj populaciji. Plodonosi obilno. debljina semenke (DEBS). SAŠA ORLOVIĆ 1 IZVOD:U ovom radu su prikazani rezultati istraživanja varijabilnosti oskoruše (Sorbus domestica L. Kausch-Blecken von Schmeling. u zoni hrastova. i obično traži dobra i plodna zemljišta. istraživač saradnik. što je već ustanovljeno kroz niz istraživanja koja su sprovedena u Republici Slovačkoj (Miko 2001. te od srednje Nemačke do severne Afrike (Šilić. te je vidljivo i iz Originalni naučni rad/Original scientific paper 1 Dr Dalibor Ballian. na području Majdanpeka i Bora oskoruša je vrsta koja se javlja skoro na području svih sela. Dobijeni rezultati na osnovu provedenih morfoloških istraživanja su pokazali da je prisutna diferencijacija između stabala u populaciji što se može objasniti prisutnim polimorfizmom.) je vrsta koja pripada sredozemno. te sa prsnim prečnikom do 80 (105) cm.. Istraživana je dužina (DP) i širina (SP) ploda. jer je kod stanovništva postojala tradicija njene sadnje.) iz istočnog dela Srbije.) U ISTOČNOJ SRBIJI DALIBOR BALLIAN. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. 146 . a u Španiji do 1400 m.srednjevropskim šumskim zajednicama. a penje se i u više nadmorske visine. Oskoruša je vrlo varijabilna vrsta. Statističkom obradom je određena srednja veličina svojstava i analiza varijanse (ANOVA). Rasprostranjena je od Crnog mora do zapadne Španije. 146–152. TODOR MIKIĆ. širina semenke (SS). Šumarski fakultet Zagreb. diskriminantna analiza. Oskoruša je drvo koje naraste do 20 (28) m visoko. 5 (2006) STR. Zahtevna je prema kvalitetu zemljišta. Mr Todor Mikić. 55. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. 2000). zatim dužina semenke (DS). sa vrlo vrednim genofondom koji predstavlja vrlo vrednu bazu za daljnji rad sa oskorušom u Srbiji. Dr Saša Orlović. Dr Saša Bogdan. NOVI SAD VARIJABILNOST NEKIH MORFOLOŠKIH SVOJSTAVA PLODA I SEMENA OSKORUŠE (Sorbus domestica L.„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL.

Pored statističke obrade srednjih veličina. dok Šatalić i Štambuk. 1996). Selekcija je izvršena tako da stabla imaju delomično dobar urod. na po 30 sjemenki po stablu. Seme je naredna dva mjeseca držano na hladnom.5 mm (Tabela 1). (2000) navode veličine od 20 do 30 mm. a tokom statističke obrade određen je i odnos dužine i širine ploda (DP/SP). 12 i 32. debljina semenke (DEBS).19 i 31. 1.1 mm.01 g. a najmanju stablo br. u različitom broju plodova po stablu. a Miko (2001) za populacije Slovačke od 21. urađena je i analiza varijanse (ANOVA) pomoću SAS programskog paketa.5 mm kod stabla br.. MATERIJAL I METOD U toku devetog meseca 2003 god. Kod dužine semenke (DS) takođe najveću veličinu je imalo stablo br. sabrani su plodovi sa 32 stabala. Diskriminantna analiza obavljena je pomoću programskog paketa STATISTICA ver.. radi utvrđivanja statističke signifikantnosti utecaja efekta razlike između stabala za pojedina merena svojstva plodova i semenki. sa 2. prema mogućnosti. te da se na osnovu tih rezultata može propisati mogući pravac daljnjih istraživanja sa ovom vrednom vrstom. 147 . a tokom obrade određen je i odnos dužine i širine semenke (DS/SS). te da su plodovi pravilno razvijeni.nekih enciklopedija gdje autori raščlanjuju vrstu Sorbus domestica na varijetete (Brickell. najveći je kod stabla br. Analiza varijanse je pokazala da su razlike između stabala statistički značajne za sva istraživana svojstva (p< 0. (1998) i Jovanović.10 sa 8. Vaganje je obavljeno na laboratorijskoj vagi sa točnošću od 0. dok Kremer. tamnom i prozračnom mestu. do 17. Najveću debljinu semenke (debljina semenke – DEBS) ima stablo br 7.0 mm. dužina (DP) i širina (SP) ploda. 11.2 mm. 29. 10. a najmanju stablo br.4 mm. Odnos dužine i širine semenke (DS/SS). je najveći kod stabla br. Cilj ovog rada je da se kroz jedno preliminarno istraživanje vidi varijabilnost jedinki u tim populacijama. 5 i 13 sa 1. sa 6. 10 veličina 24.9 mm. Nakon sabiranja plodova odmah je merena masa. Merena su slijedeća svojstva: dužina semenke (DS). a kod stabla br.01 mm. 6. Širina semenke (SS) je takođe bila najveća kod stabla br. a najmanji kod stabla br.4 do 27. a merenje dimenzija semena izvršeno je elektronskim merilom sa tačnošću od 0. Starost stabala je bila različita i nije se mogla uzeti u obzir jer su stabla rasla pod jakim antropogenim uticajem. U novembru iste godine se pristupilo merenju mase i dimenzija.1 mm kod stabla br. 10. 15.3 mm.01). a najmanja kod stabla br. (1997) navode veličinu od 15 mm do 30 mm. Nakon odležavanja i prirodnog omekšavanja plodova.0. 10 sa 5.5 mm. Širina ploda (SP) se slično ponašala te je kod stabala br. a najmanji kod stabla br. širina semenke (SS).9 mm. 24. a klaster analiza provedena je na temelju matrice Mahalanobisovih udaljenosti između stabala. izvršena je maceracija i odvojeno je seme metodom flotacije u vodi. REZULTATI ISTRAŽIVANJA Svojstvo dužne ploda (DP) kretalo se od 35. 31. Odnos dužine i širine ploda (DP/SP). 24 sa 3.

7 4.3 5.1 1. Inače svojstvo dužine ploda ujedno predstavlja osnovu za određivanje oblika ploda.8 2.6 DP/SP 0.0 1.8 6.7 1.9 19.7 20.7 22.1 6.1 1.3 6.4 20.9 20.9 4.8 4.5 1.8 1.4 6.0 6.8 1.8 1.1 1.8 1.7 3.0 1.6 6.4 1.9 18.3 15.4 1.0 4.3 19.8 5.8 22.7 20.6 Rezultati koji su prikazani u tabeli 2 predstavljaju diskriminantnu analizu.5 25.5 7.5 22.6 24.9 1.1 4.5 1.1 20.7 1.1 1.1 1.3 5.9 1.6 18.1 1.1 4.4 1.6 1.6 1.0 1.5 1.0 20.5 5.0 1.0 7.8 1.4 1.4 1.4 DEBS 1.2 5.9 1.6 7.7 20.1 20.2 1.4 21.6 1.1 0.0 1.6 1.3 21.4 1.6 4.2 SS 4.4 1.2 1.2 0.6 4.7 6.8 5.4 1.4 5.7 23.1 1.1 24.2 4.3 DS/SS 1.4 1.9 DS 6.4 20.3 1.0 19.5 1.8 1.4 1. Vidljivo je da svojstvo dužine ploda (DP) najviše pridonosi razlikama između stabala što je vidljivo iz vrednosti Wilks' Lambda koja je najveća za ovo svojstvo.9 15.1 6.0 7.1 21.5 4.2 17.3 5.8 23.4 1.5 4.6 20.1 1.5 1.0 1.6 22.2 22.8 1.2 7.2 4.7 1.9 1.4 4.6 20.1 1.6 1.8 19.8 4.5 1.5 1.7 18.2 20.3 22.6 21.7 5.8 6.3 4.1 18.8 1.5 1.4 1.9 23.4 1.7 SP 21.2 1.6 1.0 4.9 1.1 1.3 1.2 20.3 6.0 1.6 1.9 1.8 5.1 20.8 1.3 1.5 21.0 35.0 20.6 7.9 21.8 1.4 19.1 1.0 7.0 1.4 21.7 6.0 6.8 8. a veća dužina – kruškoliki i kruškasti plodovi.4 1.9 1.4 1.4 4.3 18.7 1.9 1.8 22.6 1.1 1.5 18.0 6.0 19.5 5.0 7.1 1.9 6. Na osnovu rezultata diskriminantne analize svojstvo širine semenke pokazuje da najmanje učestvuje u 148 .1 16.7 1.6 22.9 8.4 1.2 1.9 5.5 1.6 6.4 20.4 7.1 20.0 4.5 6.5 22.5 22.Tabela 1: Srednje veličine istraživanih svojstava Table 1: Average value of investigation properties Stablo 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 DP 19.9 6.2 7.3 21.0 4.6 7.3 22.8 1.9 19.5 19.3 1.1 1.4 1.4 1.7 1. manja dužina – jabučasti plodovi.5 19.

47128 34. te pogleda u tabelu 1 primećuje se da se ono svojim veličinama značajno razlikuje od ostalih stabala. odnosno populacijama pojedinačnih stabala na širem području. verojatno postoji i prisustvo genetičkog drifta usled inbridinga što je ostavilo značajan trag na ovoj populaciji.04292 21. a koji ukazuju na postojanje varijabilnost kod oskoruše. koja ima vrlo mali i isprekidano prirodno rasprostranjenje. što se kasnije odražava na populaciju (Savolainen i Kuittinen 2000).723618 0.00 0. 0.61673 14.050326 0. te joj daje jedan specifikum.405954 0. a većinom su to pojedinačna stabla ili manje grupe stabala.571994 0. te je verojatno da oskorušu karakteriše i pojava samooplodnje te da postoje razlike u vitalnosti samooplodnog i stranooplodnog semena. DISKUSIJA Istraživana populacija oskoruše sa područja Majdanpek-Bor pokazuju da između stabala postoje značajnije morfološke razlike. Na osnovu naših rezultata moglo bi se ukazati na pojavu heterozigotnih jedinki u istraživanoj populaciji.428006 0. koja su tu dospela delovanjem čoveka.307176 0. Tabela 2.070032 Klaster je analiza urađena na osnovu matrice Mahalanobisovih udaljenosti između stabala.031241 0. Obzirom na to da se u većini slučajeva radi o pojedinačnim stablima. sa dugim periodima dormantnosti (Lenartowicz.00 0.00 Toler. te da svako od istraživanih stabala predstavlja specifičnu individuu (Tabela 1 i grafikon 1). (veći Wilks' Lambda – veći značaj svojstva u diskriminaciji).583214 F-remove (31. 0. Ovo upućuje na to da je istraživana svojstva mogu poslužiti za diferenciranje jedinki u populaciji. S obzirom na to da literatura kod svih vrsta roda Sorbus navodi probleme kod klijanja. S obzirom na to da se radi o vrlo retkoj vrsti.018658 0.929968 1-Toler. odnosno tri klastera.razlikama između stabala jer je mala vrednost Wilks' Lambda koeficijenta.679746 0.692824 0. 10 značajno izdvaja od ostalih.924) 88. jer kod četiri istraživana svojstva pokazuje najveće veličine.30078 p-level 0.021746 Partial Lambda 0.431833 0. te u jednom odnosu je takođe sa najvećom vrijednošću (DP/SP). što je jedan od mehanizama eliminacije embriona (jedinki) nastalih samooplodnom i eventualno ukrštanjem u bliskom srodstvu. Ako se detaljnije analizira stablo br. 149 . Ovim istraživanjem su potvrđeni dobijeni rezultati od strane Miko (2001) Miko i Gažo (2003) i Brickell (1996). Rezultati provedene klaster analize prikazani su grafikonom 1. a time i genetičke. 1988) to bi moglo ukazati na pojavu relativno velike letalnost embriona. dok se ostala grupišu u dva.252004 0.568167 0.00 0. Može se uočiti da se stablo br.461163 0. 10.82681 43.027501 0.276382 0.00 0. kao i pojava depresije u rastu mladih biljaka. Rezultati diskriminantne analize istraživanih svojstava Table 2: Results of discriminant analysis of investigated properties Svojstvo DP SP DS SS DEBS Wilks' Lambda 0.

Rezultati dojiveni diskriminancionom analizom su pokazali da svojstvo dužine ploda (DP) najviše pridonosi razlikama između stabala. možda samo preostaju heterozigotna stabla. Grafikon 1. odnosno jaki selekcioni pritisci na oskorušu. Sama činjenica da oskoruša iz godine u godinu iščezava. Situacija na terenu sa jakim delovanjem čoveka usmerava oskorušu na pojavu samooplodnje i ukrštanja u srodstvu.Ipak situacija na koja vlada terenu. što vremenom vodi ka sve većem smanjenju varijabilnosti. Ipak ta populacija na području Majdanpek–Bor može vremenom gubiti na varijabilnosti. Dobijeni rezultati kod stabla br. jer nema mogućnosti za stupanje u reprodukcione odnose sa jedinkama iz susednih područja odnosno populacija. Figure 1: Cluster analysis (complete linkage) Tree Diagram for Variables Complete Linkage Dissimilarities from matrix 250 200 Linkage Distance 150 100 50 0 10 25 24 28 20 11 29 13 8 6 7 31 23 26 16 14 4 19 21 17 22 9 15 3 27 18 5 30 2 32 12 1 ZAKLJUČAK Istraživana morfološka svojstva plodova i semena oskoruše (Sorbus domestica L. a svojstvo širine semenke najmanje (SS). mogu usmeriti populaciju u drugom pravcu od onoga koji se priželjkuje.) iz istočnog dela Srbije pokazala su statistički značajnu individualnu varijabilnost. 10 ukazuju da postoje jedinke sa izrazito krupnim plodovima koje bi mogle naći primjenu u voćarskoj proizvodnji. te da nakon tog selekcionog pritiska. Dobijeni rezultati pokazuju da istraživana populacija predstavlja interesantan „gen pool“ i kao takvu bi je trebalo koristiti za formiranje in situ i ex situ arhiva. Klaster analiza metodom complete linkage. 150 .

The fruits were collected in the regions of Majdanpek and Bor and they represent one population.T. 2000.: Technical Guidelines for genetic consrvation and use for service tree (Sorbus domestica). and the relation of seed length and width (DS/SS). and cluster analysis based on the matrix of Mahalanobis distances between the trees. C. Eigenverlag W.K. 218. SAŠA BOGDAN. 1998. 184. 2001. Boyle.. 1997.. 288. S.Principles and Practice.: Der Speierling. GAŽO. IPGR Institute. 536. Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.: Small Population Processes.) seeds. KAUSCH . ISHS Acta Horticulturae 226. Beograd. 2000. Sarajevo.) from East Serbia was studied. 54-59. Ed. MIKO. B. The Royal Horticultural Society.. 144. st.P. A. 2003. 1988. VARIABILITY OF SOME MORPHOLOGICAL CHARACTERS OF SERVICE TREE (Sorbus domestica L. B von Schmeling.: A-Z Encyclopedia of garden plants (2 volume). 2000.: Dendrologija. ŠATALIĆ. ŠTAMBUK. KREMER. TODOR MIKIĆ. Germany.. In: Young. B. The study of morphological characters of service tree (Sorbus domestica L. ŠILIĆ. KUITTINEN. : Genofond ovocných a okrajových druhov. Zagreb. 2003.: Šumsko drveće i grmlje jestivih plodova. 1996. Bovenden.) fruits and seeds from this part of Serbia 151 . Italy. Rome.. M. II izdanje. London.: Деревья. discriminant analysis. P. st. Wallingford 91-100.: Warm-followed-by-cold stratification of Mountaun –ash (Sorbus aucuparia L. S. 6. D. The statistic processing determined the mean values of the characters and the analysis of variance (ANOVA).. JOVANOVIĆ.. st. 1983. Boshier.BLECKEN VON SCHMELING.LITERATURA BRICKELL. A. CABI – Publishing. Mozaik Verlag GmbH. M. ROTACH. SASA ORLOVIĆ Summary The variability of service tree (Sorbus domestica L. st. then seed length (DS).) FRUITS AND SEEDS IN EAST SERBIA DALIBOR BALLIAN. Č. Biologia. SAVOLAINEN. Univerzitetska štampa. seed width (SS). Forest Conservation Genetics . 2 Auflage. st. O. 58: 35-39. J. st. H. LENARTOWICZ. MIKO.: Morfological diversity of Sorbus domestica at the level of fruits and leaves in the selected localities of Slovakia. seed thickness (DEBS).: Atlas drveća i grmlja. Državna uprava za zaštitu okoliša. and the relation of fruit length and width (DP/SP) was determined by the statistic processing.. The study included fruit length (DP) and width (SP). W.

Key words: service tree. The results obtained by discriminant analysis show that the character which contributes most to the differences between the trees is fruit length (DP). variability. The study results of the tree No. 152 .shows a statistically significant individual variability. and seed width causes the lowest difference (SS). population. which could be utilised in fruit farming production. The study results indicate that the researched population is an interesting “gene pool“ and as such it should be used also in the formation of in situ and ex situ archives. 10 indicate that there are individuals with markedly large fruits.

Poljoprivredni fakultet u Novom Sadu 153 . Pojedinačno i grupno odlučivanje podložno je pozitivnoj i negativnoj manipulaciji. 5 (2006) STR. savremene metodologije po kojima se sprovode ili podržavaju ovi procesi prilagođavaju se situacijama kada pojednačne i grupne odluke treba doneti. redom. subjektivnih i objektivnih faktora (pretpostavljeni ili demonstrirani kapacitet učesnika da donose pravilne odluke)(Srđević i Zoranović. Departman za uređenje voda. neodređenosti. u novije vreme. Ključne reči: odlučivanje. kao i u svim drugim oblastima. 153–159. saopštenja na kongresima i tehničkih izveštaja pokazuje da se proces odlučivanja diže na viši i odgovorniji nivo nego ranije. U poljoprivredi. Poljoprivredni fakultet u Novom Sadu 2 Dr Zorica Srđević. 55. odlučivanje se sprovodi kao: (1) individualizovani postupak. pri čemu se u drugom slučaju vrše agregacije individualnih odluka. WebHYPRE (Mustajoki and Hamalainen. Pregledni rad/Rewiev paper 1 Dr Bojan Srđević. Departman za uređenje voda. neizvesnostima i drugim okolnostima nepotpune informacije. višekriterijumske tehnike. i (2) grupni postupak. NOVI SAD VIŠEKRITERIJUMSKE I GLASAČKE TEHNIKE U INDIVIDUALNOM I GRUPNOM ODLUČIVANJU BOJAN SRĐEVIĆ1. U radu je dat pregled osnovnih tehnika iz obe klase metodologija polazeći od realnih interesa savremene nacionalne poljoprivrede. društveno odlučivanje. Glasačke tehnike se koriste samo za grupno odlučivanje. virtuelni pojedinac (npr. u metodologije poznate kao višekriterijumska analiza/optimizacija i društveno (izborno) odlučivanje. a broj naučnih radova. razvija se biznis u oblasti softvera. Tehnike koje se u oblasti koriste u stalnoj su utakmici za prevlast pri čemu se njihov kvalitet u razvijenom svetu proverava u realnim primenama. Neki kompjuterizovani sistemi za podršku odlučivanju instalirani su na Internetu (npr. ZORICA SRĐEVIĆ2. glasački metodi UVOD Procesi odlučivanja po definiciji sadrže konflikte elemenata od kojih zavisi konačne odluke. implementirati i. Poljoprivredni fakultet u Novom Sadu 3 Mr Tihomir Zoranović. TIHOMIR ZORANOVIĆ3 IZVOD: Višekriterijumske i glasačke tehnike spadaju. kada grupa deluje kao jedna individua). Posledično. pri čemu donosilac odluka (DO) može biti stvarni pojedinac ili tzv. višekriterijumska analiza. fer-nefer ponašanja. kada ima više stvarnih ili virtuelnih DO. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela. braniti naučno-stručnim argumentima. direktnih i indirektnih pritisaka na DO. Višekriterijumske tehike se koriste za individualno i grupno odlučivanje. 2000)). 2003).„SAVREMENA POLJOPRIVREDA” VOL.

Klase se međusobno razlikuju po kontekstima primene (individualni. statičkom i dinamičkom povratnom uticaju na učestvujuće individue u procesu odlučivanja. koherentnosti. 154 . Radi se o vrsti matematičkog programiranja za izbor najboljeg među dobrim rešenjima. transparentnosti. matematičkim mehanizmima koji ih teorijski oblikuju itd. 2005a): • MOLP (Multiple Objective Linear Programming) – Višekriterijumsko linearno programiranje. Ovi metodi nisu tako česti u poslovima poljoprivrede. Među MOLP pristupima poznate su još i tehnike otežanih suma i algoritmi vektorske optimizacije. VIŠEKRITERIJUMSKO ODLUČIVANJE Kasifikacija MCDM metoda Akronim MCDM se odnosi na klase pristupa. Obuhvata nekoliko grupa modela i metodologija kao što je gore pomenuto MOLP. navedeni metodi koriste linearne funkcije korisnosti. Drugu klasu čine glasačke tehnike iz oblasti Teorije društvenih izbora (Social Choice Theory). konzistentnosti. 2004). I u ovoj grupi je tipično Ciljno programiranje (GP).Ovde su od interesa dve klase tehnika za individualno i grupno odlučivanje. 'swing' težinama atributa) i SMARTER (pokušaj poboljšanja osnovnog metoda SMART). • MAUT (Multi-Attribute Utility Theory) – Višeatributska teorija korisnosti. Ova klasa alata traži najbolje na skupu nedominiranih rešenja a najčešće korišćeni su: AHP (Analytic Hierarchy Process). Srdjevic et al. SMARTS (SMART sa promenljivim. homogenosti. Kompromisno programiranje. nivou manipulacije. grupni i kombinovani). Analitički hijerarhijski proces i ELECTRE (Srdjevic et al. 2003. na primer. tzv. • MOMP (Multiple Objective Mathematical Programming) – Višekriterijumsko matematičko programiranje. tehnika i alata za višekriterijumske i višeatributske analize i optimizacije među kojim su najvažniji (Srđević. Prvu čine tehnike višekriterijumske analize i optimizacije (MCDM – Multi Criteria Decision Making) među kojima su. SMART (Simple Multiattribute Rating Technique). ali i MOILP (Multiple Objective Integer Linear Programming) – Višekriterijumsko celobrojno linearno programiranje i NMOO (Nonlinear Multiple Objective Optimization) – Nelinearna višekriterijumska optimizacija. U istu klasu spadaju i metodi delimičnog i potpunog rangiranja alternativa kao što su PROMETHEE i ELECTRE. Najpoznatije je GP (Goal Programming) – Ciljno programiranje. U daljem izlaganju pažnja se koncentriše samo na osnovne tehnike za koje se smatra da imaju najveći značaj za savremeno poljoprivredno odlučivanje.

ri1 . najbolje i najgore performanse od realnih alternativa po svim kriterijumima. Najčešće se koristi p = 2. ili da želi samo da zna koje je apsolutno dominirajuće rešenje (p = ∞.. rij . Mera udaljenosti je familija Lp–metrika koje se definišu tako da se variranjem parametra p imitira želja donosioca odluka da uravnotežava značaj kriterijuma (p = 1).... j r1j r2j . kolona jednoj alternativi. a u koraku 3 se otežani indikatori performanse po kolonama množe umesto da se sabiraju. Tabela 1. rM1 2 r12 r22 . Za M kriterijuma i N alternativa matrica se može postaviti tako da svaka vrsta odgovara jednom kriterijumu.. Ovde se može.. (2) skalarizovane vrednosti se množe težinskim koeficijentima dodeljenih kriterijumima.. Sprovodi se u tri koraka: 1– skalarizuju se indikatori performanse alternativa po vrstama da bi se postigla ravnopravnost metrika kriterijuma. • CP (Compromise Programming) – Kompromisno programiranje... rMj . međutim. Zatim se po nivoima elementi 155 . N r1N r2N .. Tabela 1. • TOPSIS (Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution) – Metod za rangiranje prema sličnosti sa idealnim rešenjem... izvršiti korak 1.. a element rij da predstavlja performansu j-te alternative u odnosu na i-ti kriterijum. ri2 . ali ne mora. da teži opadajućoj marginalnoj korisnosti (p > 1)..Matrica performanse Centralno mesto najvećeg broja višekriterijumskih metoda predstavlja matrica odlučivanja. rM2 Alternative . Kompleksni višefaktorski problem se dekomponuje u hijerarhiju. • SPW (Simple Product Weighting) – Jednostavni težinski produktni metod.. u poljoprivredi još uvek slabo koriste.. rMN Važnije MCDM tehnike koje direktno koriste matricu odlučivanja su: • SAW (Simple Additive Weighting) – Jednostavni težinski aditivni metod sa linearnim utility funkcijama za svaki kriterijum (atribut).. redom.. Metod rangira alternative prema udaljenosti od tačke označene kao 'utopia'. sličan prethodnom po jednostavnosti. Ove dve alternative su fiktivne i formulišu se tako da uzimaju. alternativa sa minimalnim Lp smatra se najboljom. Bez obzira koja se vrednost parametra p usvoji. a istovremeno je najdalja od ‘negativno idealne’ alternative. riN .. Matrica odlučivanja (Višekriterijumski kontekst) Kriterijumi 1 2 .. Čebiševljev slučaj). i .... Među naprednim MCDM metodima važni su: • AHP (Analytic Hierarchy Process) – Analitički hijerarhijski proces. M 1 r11 r21 . Do sada navedeni metodi imaju i fuzifikovane vezije koje se.. i (3) sabiraju se dobijene vrednosti po kolonama i utvrđuje najbolje rangirana alternativa. Identifikuje se ona alternativa koja je najbliža ‘idealnoj’..

porede u parovima korišćenjem semantičke skale dominantnosti, a rezultati transformišu u recipročne matrice. Iz matrica se nekim metodom prioritizacije izračunavaju težine elemenata, linearnim utility funkcijama vrše potrebne sinteze po nivoima hijerarhije i, konačno, za sve alternative (na najnižem nivou) određuju težinske vrednosti u odnosu na globalni cilj (na vrhu). AHP spada u najpopularnije tehnike jer uspešno objedinjuje subjektivne i objektivne komponente procesa odlučivanja, matematički je jednostavan i sledi čovekovu lakšu percepciju elemenata odlučivanja kada je problem struktuiran. AHP je takođe uspešno fuzifikovan, prati ga bogata strana literatura, kao i veći broj radova autorskog tima, npr. (Jandrić i Srđević, 2000; Srđević i Zoranović, 2003; Zoranović i Srđević, 2003; Srdjevic, 2005; Srdjevic et al, 2005c). • PROMETHEE i ELECTRE. Oba metoda karakterišu agregacije kriterijuma. Više kriterijuma se zamenjuje jednim i uspostavlja se kompletna relacija dominacije. Raznim postupcima ova relacija se obogaćuje, na primer fazi funkcijama dominantnosti. Metodi imaju više verzija sa manjim ili većim poboljšanjima. Na primer, postoje ELECTRE I, II, III i IV; u najčešćoj upotrebi je ELECTRE III. Verzije metoda PROMETHEE su I (parcijalno rengiranje) i II (potpuno rangiranje), a znatno manje se koriste verzije III, IV i V (Srđević et al, 2002). Smatra se da familije metoda PROMETHEE i ELECTRE vrše tzv. meko rangiranje alternativa. • DEA (Data Envelopment Analysis). Metod samo uslovno pripada kategoriji MCDM. Ne koristi direktno matricu odlučivanja, a za razliku od MCDM metoda koji identifikuje najbolju alternativu u višekriterijumskom smislu, DEA izračunava tzv. ‘efikasnost alternativa kao proizvodnih jedinica’ pri čemu jasno ne izdvaja najbolju među njima. Metod ima neka svojstva MCDM metoda, npr. zato što minimizira ulaze i maksimizira izlaze alternativa kao ‘proizvodnih jedinica’. Tačnije, ono što su kriterijumi kod MCDM, to su ulazi i izlazi kod DEA, te se na tom mestu i nalazi glavni metodološki imenitelj obe klase modela (Srdjevic et al, 2005b). Standardne verzije DEA ne dozvoljavaju definisanje težinskih vrednosti za ulaze i izlaze, ali neke novije sadrže i tu opciju. DRUŠTVENO ODLUČIVANJE Verovatno najpopularniji vid grupnog odlučivanja koji sve više zauzima mesto i u poslovima savremene poljoprivrede pripada kontekstu tzv. 'društvenog odlučivanja'. Radi se o izbornim (elektorskim) procedurama u kojima učesnici jesu grupa, tačnije grupa glasača, najčešće sa jednakim pravom glasa. Glasači iskazuju svoju odluku ili preferencu u vezi ponuđenih alternativa, a odlučuje se po (pozitivno) manipulisanoj glasačkoj tehnici, pri čemu je tehnika preferencijalna ili ne-preferencijalna, prema tome da li se ili ne koristi ordinalna informacija sadržana u tabeli preferenci formiranoj u toku glasanja. Tabela preferenci Tabela preferenci je slična matrici odlučivanja iz Tabele 1, s tim što je ovde M broj glasača, a N je broj alternativa o kojima se glasa. Element rij je ordinalna vrednost (redni broj/rang) alternative j za glasača i. Svaka vrsta predstavlja rangiranje alternativa za jednog glasača; ako je j najbolja alternativa za i-tog glasača, njen rang je rij = 1; ako je alternativa j najgora, tada je rij = N. Drugim rečima, u svakoj vrsti tabele nalazi se jedna 156

permutacija brojeva 1,2,..., N. Ordinalna informacija pri glasanju pojedinačnog glasača izvedena je na bazi performanse alternative, ali je u toj informaciji sakrivena informacija da li su i koji kriterijumi korišćeni kod glasačevog izjašnjavanja, a nije poznato ni kakav je bio međusobni značaj kriterijuma za glasača i sl. Elektivni metodi Osnovni društveni metodi odlučivanja jesu elektivni (izborni, glasački). Generalno se dele na preferencijalne i ne-preferencijalne, pri čemu svi koriste ordinalnu informaciju iz tabele preferenci. Elektivni metodi se baziraju na različitim konceptima i matematičkim formulacijama pravde i poštenja. Obično se dešava da dva različita koncepta daju različit rezultat. Pošto za pojedinačni slučaj nije uvek jasno koji metod koristiti, korisno je i za teoretičare i za praktičare uporediti više metoda i odabrati najprihvatljiviji. Pitanja pravde (justice) i poštenja (fairness) ovde neće biti detaljnije elaborirana, ali treba naglasiti da su u teoriji društvenog odlučivanja predloženi brojni kriterijumi za koje najveći broj ljudi smatra da treba da budu poštovani u fer glasanju. Dalje, teorija pokazuje da su i mnogi od ovih kriterijuma često konfliktni, da nema idealnog glasačkog metoda i da je izbor nejpogodnijeg često subjektivan. Najčešće korišćeni preferencijalni metodi su: Većinsko glasanje, Sistem Hare, Borda, Poređenje u parovima i Diktatorski metod. Među ne-preferencijalnim, najpoznatiji je Odobreno glasanje. Sledi sažet prikaz navedenih metoda (Srđević i Srđević, 2006). • Većinsko glasanje (Plurality Voting). Najbolja je alternativa sa najviše izglasanih prvih mesta. To, međutim, ne znači nužno da je pobednička alternativa dobila većinu prvih mesta od svih glasača. Iz tabele preferenci koristi se samo informacija o prvoj poziciji koja korespondira stavu glasača o tome da je data alternativa najbolja i stoga rangirana kao prvoplasirana; ostatak informacije u svakoj vrsti tabele se jednostavno ignoriše. Glavna mana metoda je podložnost manipulaciji, ali treba reći da se bilo koja ‘ne-diktatorska’ šema glasanja može manipulisati (Gibbard, 1973). Razlike su samo u tome da je kod nekih potrebno manipulisati većom, a kod drugih manjom količinom informacije. • Sistem Hare (The Hare System). Poznat je kao većinski sistem sa eliminacijom zato što se prethodni (većinski sistem) sprovodi u rundama. Posle svake runde glasanja, alternativa sa najmanje prvih mesta se briše i počinje nova runda sa preostalim alternativama. Kada se bira među N alternativa, Hare zahteva najviše N–1 rundi. Proces se završava kada postoji alternativa sa brojem prvih mesta koji je veći ili jednak sa polovinom broja glasača. Ako ima dve takve alternative, obe se uzimaju kao pobednice. Kada u rundi ostanu samo dve alternative, ona sa više glasova pobeđuje. Treba naglasiti da nema potrebe da se po rundama vrše nova glasanja. Kada je formirana tabela preferenci, najgora alternativa se u datoj rundi briše, a rangovi ostalih se koriguju. Ako ima više jednako najlošijih alternativa, sve se brišu. To znači da se u svakoj rundi briše bar jedna, a runde se odvijaju sekvencijalno dok alternativa nije najbolja za bar polovinu glasača, ili su sve preostale alternative najbolje za po isti broj glasača. Hare koristi samo izglasana prva mesta u svakoj rundi. Pošto glasovi za niže rangirane alternative (drugo, treće i niža mesta) utiču na prva mesta u kasnijim rundama, očigledno je da se ovde koristi više informacije nego kod običnog većinskog glasanja. Zbog toga se smatra da ovaj metod u teorijskom smislu nadmašuje prethodni.

157

• Borda (The Borda Count). Svaka alternativa za datog glasača dobija određeni broj bodova po principu 1 bod za poslednje mesto, 2 boda za pretposlednje, i tako redom do N bodova za prvo mesto. Alternativa koja za sve glasače dobije najveći broj bodova pobeđuje. Borda koristi kompletnu preferentnu informaciju u tabeli što predstavlja značajnu teorijsku prednost u odnosu na prethodne tehnike. Neke primene pokazale su, međutim, da i Borda ima nedostatke, kao što je, na primer, podložnost tzv. strateškoj manipulaciji. • Poređenje u parovima (Pairwise Comparisons). Svaka alternativa se direktno poredi sa svakom drugom za sve glasače. Alternativa dobija jedan bod ako u poređenju jedan-na-jedan pobeđuje alternativu-suparnika za sve glasače, a pola boda ako je rezultat nerešen. Ukupni pobednik je alternativa sa najvišim zbirom poena. • Diktatorski metod (Dictatorship). Ovde je ideja da se izabere jedan glasač i on označi kao 'diktator'. Alternativa koja je za njega najbolja je pobednik. • Odobreno glasanje (Approval Voting). Prethodni metodi su preferencijalni zato što koriste informaciju direktno iz tabele preferenci. Odobreno glasanje to ne čini i zato je ne-preferencijalno. Ovde svaki glasač može da glasa za koliko god želi alternativa, a najmanje jednu; u principu može da glasa za sve alternative. Svaka glasana alternativa je ‘odobrena’ i dobija poen, a ukupni pobednik je ona sa najvećim brojem glasova (poena) svih glasača. U odnosu na prethodne, metod je jednostavniji, a ima i neke važne prednosti. Na primer, metod glasačima pruža fleksibilnost, omogućava se izbor najjače alternative, redukuje se mogućnost negativne kampanje i smanjuje šansa nevažnijih (slabijih) da budu izabrane. Metod je praktičan i zato što dodavanje i/ili uklanjanje alternativa ne menja ukupne poene ostalih; ako data alternativa otpadne, ona se jednostavno izostavlja sa liste; ako se neka dodaje, broj glasova originalnih alternativa ostaje isti, a glasači treba samo da glasaju za dodatu (da li je odobravaju ili ne). ZAKLJUČAK Pregled tehnika višekriterijumske analize i optimizacije i društvenih izbora dat je da bi se ukazalo na neke od naprednih instrumenata kojima se podržavaju složeni poslovi u sferi savremenog odlučivanja uopšte, a time i poljoprivrednog. Tehnike su navedene i kratko opisane sa namernim izostavljanjem matematičkih detalja. Zainteresovani čitalac se upućuje na neke od citiranih izvora u ovom radu, kao i na izvore dostupne putem Interneta, uz napomenu da samo primene opisanih metoda prate desetine hiljada radova i izveštaja. LITERATURA
GIBBARD, A. (1973): Manipulation of voting schemes: a general result, Econometrica 41. MUSTAJOKI, J., HAMALAINEN, R. (2000): Web-HIPRE: global decision support by value tree and AHP analysis, INFOR 31. JANDRIĆ, Z., SRĐEVIĆ, B. (2000): Analitički hijerarhijski proces kao podrška odlučivanju u vodoprivredi, Vodoprivreda 32 (186-188), 327-334. SRĐEVIĆ, B., SRĐEVIĆ Z., ZORANOVIĆ T. (2002): PROMETHEE, TOPSIS i CP u višekriterijumskom odlučivanju u poljoprivredi, Letopis naučnih radova 26 (1), 5-23.

158

(2003): Metodi i rešenja višekriterijumske analize u poljoprivredi. (2005a): Advanced decision support tools in agricultural and water management. Computers & Operations Research 32 (7). and (2) social choices.. ZORANOVIĆ. B.. p. B.. Brief description of both clases of techniques is presented assumingthat they could be of interest for national contemporary agriculture. SRĐEVIĆ. (2006): Podrška odlučivanju sa ciljem daljeg unapređenja dvonamenskog korišćenja kanalske mreže u Vojvodini. Elsevier. Agroekonomika 32. SRĐEVIĆ. Key words: decision-making. SRĐEVIĆ.. Voting techniques are used only in group contexts.P.SRĐEVIĆ. Elsevier. Naučna dostignuća u stočarstvu i konkurentnost poljoprivrede. SRĐEVIĆ. (2005c): Participatory Decision Making Model for Regional Hydro-System Nadela in Serbia: Case Study. social decision-making. SRĐEVIĆ. Z. FARIA. TIHOMIR ZORANOVIĆ Summary Multicriteria and voting techniques belong to well known methodologies: (1) multicriteria analysis and optimization. Sweden. B. Y. Poljoprivredni fakultet. 172. R. T.P. ZORANOVIĆ. Herceg-Novi. Z. 1-2. MEDEIROS. Stockholm.. T. TOMIN. multicriteria analysis. PORTO.S. POTKONJAK.. voting techniques 159 .D. Vol 54. Kluwer.D. S. ZORICA SRĐEVIĆ. 359-372. multicriteria techniques. In Abstract Volume of the 15th Stockholm Water Symposium (World Water Week). SRĐEVIĆ. (2003): Primer primene AHP u grupnom odlučivanju u poljoprivredi.L. SRĐEVIĆ. SRĐEVIĆ. 727-730. 18 (1). A. 307-312. Herceg-Novi. SRĐEVIĆ. Univerzitet u Novom Sadu. SYM-OP-IS 2003. B.. B. Computers & Operations Research 32 (12). MULTICRITERIA AND VOTING TECHNIQUES IN INDIVIDUAL AND GROUP DECISON-MAKING BOJAN SRĐEVIĆ... (2005b): Data envelopment analysis of reservoir system performance. SYM-OP-IS 2003. B. Poljoprivredni fakultet. ZORANOVIĆ. Studija. Multicriteria techniques are used for individual and group decision-making. International Journal of Water Resources Management. T. SRĐEVIĆ. 65-84. 723-726. 1897-1919. in later case individual decisions need to be appropriately aggregated. respectively. Novi Sad. B. 3209-3226. (2004): An objective multi-criteria evaluation of water management scenarios. MEDEIROS.. M. Savremena poljoprivreda. Y. (2005): Combining different prioritization methods in analytic hierarchy process synthesis. B... (2003): AHP u grupnom odlučivanju sa potpunom i nepotpunom informacijom. SRĐEVIĆ. B. Z.

UPUTSTVO AUTORIMA ZA PISANJE RADOVA U ČASOPISU „SAVREMENA POLJOPRIVREDA” U časopisu „Savremena poljorivreda”. Za kucanje rada koristiti font Times New Roman. Rad se piše na srpskom jeziku. LITERATURA (bold). Tekst normal. niti dirati razmake između slova i njihovu poziciju). sheme. u kojoj se navodi titula. centrirano. Font Size 10. crteže i fotografije. Justify. Font Size 10. Font Size 10. a maksimalno 6 reči. MATERIJAL I METOD RADA (bold). Justify. važniji rezultati i zaključak (maksimalno 500 znakova). grafikone. IME I PREZIME autora se pišu velikim slovima (normal). u superskriptu. Right 4. centrirano. Naslov spustiti ispod gornje margine sa 4 entera. 161 . objavljuju se originalni naučni radovi. Font Size 10. NASLOV RADA se piše velikim slovima (bold). pregledni radovi i prethodna saopštenja. sa jednim razmakom ispod naslova rada. zvanje i ustanova u kojoj rade pojedini autori. Font Size 10. može da ima maksimalno 6 kucanih stranica. Oznakom 1.7 cm. 10 pt.2 cm. centrirano. Font Size 11. IZVOD: (italik).2 cm. ZAKLJUČAK (bold). Font Size 10. materijal i metod rada. sa jednim razmakom ispod naslova. sa jednim razmakom ispod naslova. Opciju Character Spacing (Format → Font) ostaviti na default vrednostima (ne skalirati slova. centrirano. Font Size 10 (Justify). Justify poravnanje sa uvlakom prvog reda 0. Justify. normalnog proreda (Single). Margine: Top 2. centrirano. Tekst normal. (komandom Insert Footnote).6 cm).6 cm (Format → Paragraph → Indents and Spacing → Special → First Line 0. Tekst normal. U izvodu se daju osnovni cilj. Font Size 10. Ključne reči: minimalno 3. centrirano. Font Size 10. Font Size 10. Font Size 10. centrirano. Font Size 10. Tekst normal. uključujući tabele.0 cm. Font Size 10. Ispod izvoda. Celokupan tekst rada. sa jednim razmakom ispod naslova. Justify. A4 formata (Portrait). sa jednim razmakom ispod naslova. sa jednim razmakom ispod imena i prezimena autora rada. REZULTATI (bold). iznad imena zadnjeg autora. centrirano. Tekst normal. latiničnim pismom. Treba da sadrži i kratak izvod na engleskom jeziku (summary). Left 4. UVOD (bold). a pisanje početi u petom redu. Bez paginacije (numerisanja stranica rada). DISKUSIJA (bold). Justify. sa jednim razmakom ispod naslova. označava se Footnote. ime i prezime. Bottom 8.

. normal). 1. Posle literature. Naslov. malim slovima.: Ovulacija i fertilitet nazimica kod sinhronizacije estrusa preparatom Regumate. A. centrirano. 11. Radovi. (normal) Justify. Ako su samo dva utora. Obradovića 8. Tekst rada neće biti podvrgnut jezičkom lektorisanju. Tekst. što jednostavnije i pregledne. Ili. Font Size 10. zavisno od godišnje sezone (Font Size 9. engleski italik). Rad se dostavlja uredništvu časopisa u 2 štampana primerka. (2005). Radove poslati na adresu: Uredništvo časopisa »Savremena poljoprivreda« Poljoprivredni fakultet. crteži. Ispod ilustracije staviti potpis.. kao i jedan primer pravilno odštampanog rada u časopisu »Savremena poljoprivreda«. dr Milan Krajinović 162 . italic) Citiranje autora u tekstu radu: (Stančić i sar. možete naći i na sajtu Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu (http://polj. Glavni i odgovorni urednik Prof.. 1. kako na srpskom.yu/). PIVKO. Zbog toga. crteže.ns. centrirano. Sperm concentration in ejaculates according to seasons of year (Font Size 9. napisati kratak sadržaj na engleskom jeziku i to: NASLOV. postaviti na svoje mesto u tekstu. grafikoni) i na 3. molimo autore da svoje radove napišu gramatički korektno. velikim slovima (normal). Koncentracije spermatozoida u ejakulatu nerast.ac. P. Biotehnologija u stočarstvu.5'' Disketi (90 mm) ili na CD. koji nisu napisani striktno po ovom uputstvu. M. tako i na engleskom jeziku. velikim slovima (bold). grafikone i sheme. – ako je više od dva autora. Key words: malim slovima. a dati ih i u posebnom fajlu (format fajla – TIF. Font Size 10. god. centrirano. AI). 2005). Graph. 16(3–4)49–54(2000). ili vektorski format sa slovima pretvorenim u krive – CDR. 2005. 1995).. GRAFENAU. onda (Stančić i Šahinović. zaglavlja (tekst) i podtekst u tabelama.STANČIĆ. JPG sa 300 dpi. sheme. treba da budu napisani na srpskom i engleskom jeziku (srpski – normal. Stančić i sar. 21000 Novi Sad Tel. IME I PREZIMA AUTORA. Font Size 10. Fotografije. OBERFRANC. J. BUDINČEVIĆ. Tabele se stavljaju na određeno mesto u tekstu. bez numeracije! Tekst literature Font Size 9. Font Size 9.: ++021/450-355 Svim autorima se zahvaljujemo na saradnji. na primer: Graf. Font Size 10. 16. sa svim prilozima (fotografije. Trg D. Tabele treba da budu jasne.. Summary. ŠAHINOVIĆ. R. neće biti prihvaćeni za štampu! Ovo uputstvo. B. (bold). Redosled radova je po abecednom redu početnog slova prezimena prvog autora. Novi Sad.

centred. Justify. Font Size 10.2 cm. THE NAME AND SURNAME of the authors are written in normal letters. 10 pt. including tables. drawings and photographs. ( click Insert Footnote) above the name of the last author. R. Font Size 10 (Justify) with a single space below the name and surname of the author of the paper. Font Size 10. THE PAPER TITLE is written in bold letters. SAHINOVIC. 163 . with a single space below the paper title. Justify with a single space below the table. should be used. Justify with a single space below the title. Justify with the indent of the first line 0. Font Size 10. A. in Latin alphabet. in single spacing. stating the title. Text normal. Margins:Top 2. surveys and former reports. graphs. centred.. schemes. the name and surname. J. centred. the material and method of the study. INTRODUCTION (bold) . Right 4. With mark 1. No pagination. centred. Justify with a single space below the title.7 cm.0 cm. the rank and the institution in which the respective authors are employed.. centred. Biotechnology in livestock breeding . the Footnote is marked. Left 4. Key words : minimum 3 and maximum 6 words.6 cm).INTRODUCTIONS TO AUTHORS ON WRITING PAPERS FOR THE JOURNAL “CONTEMPORARY AGRICULTURE” The journal „Modern Agriculture” publishes original scientific papers. OBERFRANC. Text normal. Bottom 8. Font Size 10. Font Size 10. Font Size 10. P. the significant results and the conclusion (500 characters maximum). Font Size 10. in superscript. B. Font Size 10. The title should be lowered below the upper margin clicking enter 4 times and writing should be commenced in the fifth line.. Portrait. RESULTS (bold). Font Size 10. M. Text normal. Font Size 10. Font Size 11.6 cm. STANCIC. with a single space below the title. LITERATURE (bold). MATERIAL AND METHOD OF THE STUDY (bold). Font Size 10. (Format → Paragraph → Indents and Spacing → Special → First Line 0. centred. centred. centred. DISCUSSION (bold). Justify with a single space below the title. The summary presents the basic objective. Text normal. A paper is written in Serbian. BUDINCEVIC. can have 6 typed pages at the maximum. Text normal.. CONCLUSION (bold). 16(3–4)49–54(2000). PIVKO. SUMMARY: ( italic). For typing the paper the Times New Roman font. It should comprise a short summary in English. GRAFENAU. Font Size 10.. Below the summary. The whole script of the paper. : The ovulation and fertility in suckling pigs at the synchronization of estrus with Regumate.2 cm.

you can find on the web site: http://polj. For instance: Graf. in small letters (bold). Font Size 10. Font Size 10.ac. The photographs. should be in Serbian and English ( Serbian – normal. 21 000 Novi Sad Phone: ++ 021/450-355 We are grateful to all the authors for their cooperation.5'' floppy disc or on CD. Koncentracije spermatozoida u ejakulatu nerasta. graphs) and on 3. or a vector format with letters turned into curves – CDR. The tables are set in a specific place in the text. Sperm concentration in ejaculates according to seasons of year (Font Size 9. These introductions to autors and one sample of the correct printed paper in the Journal “Contemporary Agriculture”. 1. in capital letters (normal). centred. The papers which have not been done in accordance with these instructions will not be considered for publishing. Summary. centred. zavisno od godisnje sezone (Font Size 9. 1995). schemes.yu/ (Faculty of Agriculture in Novi Sad). Font Size 9. Key words: in small letters. (2005). If there are only two authors. normal). English –italic). with all the supplements (photographs. Font Size 10. The paper is submitted to the editor’s office of the journal in 2 printed copies. After the literature a short table of contents should be written in English as follows: TITLE. centred. should be put on their place. in capital letters (bold). Obradovića 8 Square.The order of papers is arranged according to the alphabetical order of the initial letter of the surname of the first author. Therefore. with 300 dpi. drawings. headings (text) and subtext in tables. The papers should be sent to the following address : The editor’s office of the journal “Contemporary Agriculture” The Faculty of Agriculture. drawings. without numbering. The titles. as simple and neat as possible. Font Size 10 (normal). Literature text Font Size 9. Or – Stančić et al. we ask the authors to write their papers grammatically correct both in Serbian an English.ns. The caption should be written below the illustrations. 8 D. Citing the authors in the paper: Stančić et al. Editor-in-chief Prof. and also given in a separate supplement (an original file format – TIF. AI). Justify. NAME AND SURNAME OF AUTHORS . The text of the paper will not be proof-read. italic). Text. The tables should be clear. Graph. dr Milan Krajinović 164 . JPG. 1. graphs and schemes. then – ( Stančić and Šahinović . 2005) – if there are more than two authors.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful