You are on page 1of 194

T.

C MARMARA NVERSTES TRKYAT ARATIRMALARI ENSTTS TRK TARH ANABLM DALI ORTA A TARH BLM DALI

TRKYE SELUKLU TOPLUMUNDA KADIN ( XI-XIV. yy )

( YKSEK LSANS TEZ )

SEDAT BAK

STANBUL-2007

T.C MARMARA NVERSTES TRKYAT ARATIRMALARI ENSTTS TRK TARH ANABLM DALI ORTA A TARH BLM DALI

TRKYE SELUKLU TOPLUMUNDA KADIN ( XI-XIV. yy )

( YKSEK LSANS TEZ )

SEDAT BAK

Tez Danman: PROF. DR. GLAY N BEZER

STANBUL-2007

NDEKLER

NDEKLER ZET NSZ. KISALTMALAR. KAYNAKLAR. GR

I IV VI-VII VIII IX-XVII 1

ABSTRACT. V

BRNC BLM SYAS HAYATTA KADIN I. Balangtan Mool stilasna Kadar..9 II. Mool stilasndan Ykla Kadar.......... 38 III. Sava Ve stila Durumunda Kadn..........43 KNC BLM SOSYAL HAYATTA KADIN I. Gndelik Hayatta Kadn...........48 A. Ev Yaants ve Ev leri.....48 B. ocuk Bakm......51 C. Mutfak Kltr (Mutfak Malzemeleri)........55 D. Ev D Gndelik Hayat...62 E. Eitim-retim Hayat.67 II. Evlilik... ...69

A. Evlilik ncesi likiler. 70 B. Dn Hazrlklar....75 C. Dn Treni....................76 D. Kar-Koca likileri...78 E. Boanma....83 F. Gayr Meru likiler.86 III. Seluklu Toplumunda Kadna Bak (Erkein Dnyasnda Kadn Algs)...88 IV. Cariyeler, Kle Ve Hizmeti Kadnlar92 A. slam Hukukunda Cariye......92 B. Cariyelerin Alm ve Satm...95 C. Esir Kadnlarn Durumu....96 V. Giyim Ve Kuam..99 A. Yazl Kaynaklarda.......99 B. Grsel Malzemelerde...103 NC BLM EKONOMK HAYATTA KADIN I. Gelirleri Bakmndan Kadn.106 II. Ticari Hayata Kadn....110 III. Mesleki Hayatta Kadn..115 DRDNC BLM KLTREL HAYATTA KADIN I. Kltr-Sanat Faaliyetleri..119 A. Edebiyat..119 B. Mzik..121 II. Trkiye Seluklular Vakf Eserlerinde Kadnn Yeri121 BENC BLM DN HAYATTA KADIN I. Kadnn Dini Yaants.131 II. Tasavvufi Hayatta Kadn133

II

SONU.. 142 BBLYOGRAFYA.. 144 EKLER.. 157-174

III

ZET Tarih boyunca Trk toplumlarnda kadn, sahip olduu konum ve elde etmi olduu haklar itibariyle, ada toplumlardakinden daha ayrcalkl bir yer almt. Gerek slm ncesi dnemde, gerekse slm dnemde Trk kadn, bireysel ve sosyal zgrlkler bakmndan herhangi bir kstlamaya maruz kalmam, aksine kendisine ok geni bir yaam alan bulmutu. Kadna has olan bu kazanmlar, Malazgirt Zaferini mteakip Anadoluya tanm ve bu yeni corafyada da kadn, eski durumunu belli oranda korumutu. Ancak Trkiye Seluklular dneminde kadn, zellikle siyasi ve idari hayattaki etkinliini eskiye nazaran kaybetmi grnmektedir. Kadnn siyasi hayata dahli, daha ok diplomatik evlilikler yoluyladr. Bu srete hanedan kadn, zellikle yaptrm olduu hayratlarla n plana kmaktadr. Sosyal hayatta ise kadn, yine rahatlkla kamusal alan kullanabilmektedir. Bir taraftan gndelik ileriyle megul olan kadn, bir taraftan da bireysel ve sosyal faaliyetlerde bulanabilmektedir. Bu dnemde kadn, dindar grnmyle dikkati ekmekte ve tasavvufi faaliyetler ierisinde yer almaktadr. Ekonomik hayatta kadn, kendisine farkl meslekler edinebilmekte ve eitli i kollarnda alabilmektedir. Bireysel birtakm ticari etkinliklerde bulunabilen kadn, tanmaz mlk sahibi olmakta ya da hayr ilerinde bulunabilmektedir. Bu dnemde Anadolu Trk kadnnn yaam ekli genel anlamda ekillenmi ve bu yaam tarz yzyllarca bu topraklarda benzer ekilde devam edegelmitir.

IV

ABSTRACT All through the history, women in Turkish societies have had more privileges than women in other contemporary societies, with respect to their status and the rights they have. Both in pre-Islamic era and in post Islamic era, Turkish women have not faced any individual or social restrictions; on the contrary, they owned a space of their own. After the Malazgirt War, these privileges of women were taken to Anatolia and were preserved to some extent. However, during the time of Anatolian Seljuqs, women seem to lose their influential roles in political and administrative areas, when compared with previous eras. The involvement of women in politics was mainly due to diplomatic marriages. In this era, royal women were mostly visible through the foundations that they got built. Women in social life could use public area freely and could take part in social activities easily. Women could on one hand, deal with daily duties and on the other hand, they could take roles in social and individual activities. In this era, women were noticeably religious and they participated in Sufi orders. When the role of women in economical life is considered, it can be said that women could have various occupations. In addition to the fact that they could trade individually, they could also have properties and have significant roles in charity work. In this era, it can be said that the life style of a traditional Turkish women took shape and this style was preserved more or less in the same way for centuries.

NSZ

Trkiye Seluklu Devleti tarihi ile ilgili yaplm birok spesifik ve genel almalar bulunmasna karn, bunlarn hibirisinde kadn konusu derinlemesine ele alnmamtr. Yine Anadolu ve Trk kadnnn tarihi sreci ile ilgili eitli aratrmalar yaplmsa da, bunlarda da Seluklular dnemi yzeysel olarak ilenmitir. Bu aratrma, Trk kadnn binlerce yllk serveninde, Trkiye Seluklu Devleti dnemine ait boluu doldurmak zere kaleme alnmtr. almamz be farkl blmde tamamlamay uygun grdk. Trkiye Seluklularnda kadnn mevcut durumunu siyasal, sosyal, ekonomik, kltrel ve dini hayat erevesinde inceledik. Her bir blmde mmkn olduu kadar derinlemesine almaya gayret gsterdik. Ancak, gerek kaynak yetersizlii, gerekse var olan kaynaklarda kadnn mevcut statsne fazla deinilmediinden tr, ayrntlara ulamada sknt yaadk. Yine de tm bu zorluklara karn, Trkiye Seluklu dnemi kadn hakknda genel birtakm kanlara ulatmz dnyoruz. Tezimizi olutururken yazm kurallar hususunda Trk Dil Kurumunun hazrlam olduu Yazm Klavuzundan (2005 basm) yararlandk. Transkripsiyon hususunda ise Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisindeki kurallara uyduk. almalarmn salkl bir ekilde ilerlemesinde bana yol gsteren ve yardmlarn esirgemeyen deerli hocam sayn Prof. Dr. Glay n Bezere teekkrlerimi arz ederim. Ayrca gerek tez konumun belirlemesinde bana yardmc olan, gerekse almalarm esnasnda beni srekli olarak yreklendiren ve destek olan, bilgi ve tecrbesiyle yolumu aydnlatan saygdeer hocam Yrd. Do. Dr. Osman Gazi zgndenliye de kranlarm sunmay bir bor bilirim. Minyatrlerin fotoraflanmasnda byk yardmlarn grdm fotoraf sanats Ahmet Akmana teekkrlerimi sunarm. Yine minyatrlerin yorumlanmasnda yardmc olan Hesna Haral ile evirilerim esnasnda desteklerini grdm Dr. Akil irinov, Anar Gafarov ve Gonca Harala mteekkir olduumu belirtmek isterim. Aratrmalarm

VI

esnasnda devaml suretle istifade ettiim SAM ktphanesinin deerli alanlarna da sonsuz teekkrlerimi sunarm. yllk lisansst eitim almalarm sresince maddi-manevi srekli yanmda olan ve beni almalarm hususunda yreklendiren bata annem Kadriye Bak ve babam Mustafa Bak olmak zere tm aileme ne kadar teekkr etsem azdr. Yine bu srete benden dostluklarn esirgemeyen ve zor gnlerimde yanmda olan sevgili arkadalarm Mustafa zmen, Glseren Ceceli, Egemen ar Mzrak ve Semra Merala teekkrlerimi sunmak isterim.

VII

KISALTMALAR b. bkz. DA Ed. haz. Hz. A EFTD nr. l. Dergisi trc. ty yy . : Tercme Eden : Basm tarihi yok. : Basm yeri yok. : bin : Baknz. : Diyanet slam Ansiklopedisi. : Editr. : Hazrlayan. : Hazreti. : Milli Eitim Bakanl slam Ansiklopedisi. : stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi. : Nereden : lm

EFTDED : stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat Dergisi.

SDFEFSBD: Sleyman Demirel niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Sosyal Bilimler

VIII

KAYNAKLAR
Trkiye Seluklular hakknda bilgi veren kaynaklar, her ne kadar o dnemi btnyle anlamak iin yeterli deillerse de, baz tahminlerde bulunmay mmkn klan nemli ipular vermektedirler. Bu dnemin siyasi tarih kayna olarak vekyinmeler ne karken, sosyal hayat hakknda da menkbnmeler, seyahatname ve edebi eserler daha fazla bilgi vermektedirler. Ayrca kltrel ve ekonomik hayat hakknda, dneme ait vakfiye ve kitabeler de bir o kadar nemlidir. Trkiye Seluklu toplumunda kadnn sosyal, siyasal, kltrel, ekonomik ve dini hayattaki yerini ite bu kaynaklarn vermi olduu malumat erevesinde yorumlamak mmkn olabilmektedir. A. Vekyinmeler: Trkiye Seluklular siyasi tarihini konu alan en nemli kaynak, 1182- 1282 tarihleri arasn anlatan ve bn Bibi (l. 1285den sonra) tarafndan Farsa olarak kaleme alnan elEvamirl Alaiye fil-umurl-Alaiye isimli eserdir.1 bn Bibi, zellikle ailesinin sarayda grevli olmas hasebiyle birok olaya yakndan ahit olmutur. Bu eser, daha sonra tarihi Yazcolu Ali tarafndan yeniden dzenlenmitir. Trkiye Seluklu siyasi tarih srecinde kadnn yerini belirlemek amacyla byk oranda bu kaynaktan istifade edildi. Trkiye Seluklular siyasi tarihi bakmndan bn Bibiyi tamamlayc zellii nedeniyle byk neme sahip olan dier bir kaynak ise Aksarynin (l. 1332) Farsa kaleme ald Msmeretl-Ahbar ve Msameretl-Ahyar isimli eseridir.2 Mellifinin mrnn byk bir ksmn devlet ilerinde geirmesi nedeniyle gvenilir bir kaynak olma zelliini
bn Bibi, el-Evamirl Alaiye fil-umurl-Alaiye, trc. Mrsel ztrk, I-II, Ankara, 1996, I-II. bn Bibi ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. M. Fuad Kprl, Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, Belleten, 7/27, Ankara, 1943, s. 388-389; Abdulkerim zaydn, bn Bibi, DA, XIX, s. 379-382; Adnan Sadk Erzi, bn Bb, A, V/II, s. 712-718. 2 Kerimeddin Mahmud Aksary, Msameretl-ahbar, ev. Mrsel ztrk, Ankara, 2000. Aksary ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. M. F. Kprl, Anadolu Seluklular, s. 389-391; smail Aka, Kermddin Aksary, DA, II, s. 293.
1

IX

tayan eser, zellikle Mool istilas sonras Seluklu siyasetinde kadnn yerini anlamak hususunda faydal olmutur. Trkiye Seluklu tarihinin genel bir zeti mahiyetinde olan Anonim Seluknme 765/1363 den sonra Farsa olarak kaleme alnmtr.3 zellikle Mool stilas sonras Seluklu siyasi hayat hakknda nemli bilgiler ieren bu eser, kadnn siyasetteki yerinin tayini hususunda yararlanlan kaynaklar arasnda yer almtr. Ahmed bin Mahmd (l. 1570) tarafndan Osmanl dneminde kaleme alnan ve Byk Seluklular ile birlikte Trkiye Seluklular hakknda da bilgiler veren Seluknmeden arlkl olarak siyasi tarih konusunda faydalanlmtr.4 Ermeni tarihi Urfal Mateosun (l. 1136dan sonra) yazd Vekyinme, ilk dnem Seluklu siyasi tarihine k tutmas hasebiyle nemli bir eserdir.5 Zeyliyle birlikte 956-1163 tarihleri arasndaki hadiselere k tutan bu eserden, ilk dnem Seluklu siyasi hayatnda kadnn yerini belirlemek hususunda istifade edilmitir. Dier bir Ermeni tarihisi ise Simbattr (l. 1277). Kilikya Ermeni Krallnda baronlua kadar ykselen ve mrnn byk bir ksmn sarayda geiren Simbatn eseri yaad dnemin olaylarn ihtiva eder.6 Kendisinden sonra ad mehul bir tarihi, 1286-1331 yllar arasndaki olaylar ihtiva eden bir zeyl yazmtr. Kilikya Ermeni Krall ile Trkiye Seluklular arasndaki mnasebete de deinen mellif, zellikle Sultan Aleddin Keykubad ile Aliye hkimi Kyr Vartn kz Mahperi Hatun ile evliliine geni bir ekilde deinmitir. Sryani Mihail (l. 1199)in Hz. Ademden balayarak 1195 tarihine kadar olan nemli hadiseleri anlatt eseri Vakainame, ilk dnem Seluklu siyasi hayatnda kadnn yerini belirlemek hususunda faydalanlan bir kaynak olmutur.7 Abul Farac Bar Hebraeus (l. 1286) tarafndan kaleme alnan ve Abul Farac tarihi olarak bilinen Kronografya ise Seluklu siyasi tarihini Mool istilas sonrasna kadar ele almas bakmndan nemli bir eserdir.8 Seluklu siyasi hayatnda kadna dair verdii bilgilerden istifade edilmitir.

Anadolu Seluklular Devleti Tarihi: Tarih-i l-i Seluk, nr. ve trc. Feridun Nfiz Uzluk, Ankara, 1952. Ahmed b. Mahmud, Seluk-name, I-II, haz. Erdoan Meril, I-II, stanbul, 1977. 5 Urfal Mateos, Vekayiname, ev. Hrand D. Andreasyan, Ankara, 2000 Sryani Mihail, Sryani Patrik Mihail'in Vakainamesi,(2.ksm: 1042-1195), trc. Hrand D. Andreasyan, stanbul niversitesi, Baslmam Doktora Tezi, stanbul, 1944 6 Bakumandan Simbat, Vekayinamesi, trc. Hrant D. Andreasyan, SAM Ktphanesinde baslmam nsha. 7 Sryani Mihail, Sryani Patrik Mihail'in Vakainamesi,(2.ksm: 1042-1195), trc. Hrand D. Andreasyan, stanbul niversitesi, Baslmam Doktora Tezi, stanbul, 1944. 8 Gregory Abl-farac bnl-bri Bar Hebraeus Abl-Farac Tarihi, I-II, ev. mer Rza Dorul, Ankara, 1999.
4

slm Tarihinin en nemli kaynaklarndan olan bn el-Esirin (l. 1232) el-Kmil fit-tarih isimli eseri, Trkiye Seluklular siyasi tarihine dair (630/1232 senesine kadar) nemli bilgiler iermektedir.9 XVII. yzylda Mneccimba Ahmed b. Ltfullah (l. 1702) tarafndan kaleme alnan ve yaratltan balayarak 1083/1672-1673 tarihine kadar olan olaylar ele alan Cmiud-dvel isimli eserin Trkiye Seluklular ile ilgili olan ksm bn Bbnin genel bir tekrar gibi grnse de, yeni birtakm bilgileri iermesi hasebiyle nemlidir.10 Siyasi hayatta kadnn yerini belirleme hususunda bu eserden istifade edilmitir. Kemalddin bnl Adm (l. 1262), Bugyett-taleb fi Tarihi Haleb adl eserinde, Trkiye Seluklularna dair verdii bilgilerin yan sra, zellikle Sultan II. Gyaseddin Keyhsrevin Eyybi melikesi Gaziye Hatun ile yapt evliliin grg ahidi olmas hasebiyle deerli malumat aktarmaktadr.11 Memlk hkmdar Bayparsn saltanat dnemini (1260-1277) ele alan Baypars Tarihi, zellikle onun 1277de yapt Anadolu seferi mnasebetiyle Trkiye Seluklular hakknda mracat edilen eserler arasndadr.12 XIV. yzylda Sivas hkmdar Kad Burhaneddin adna 800/1397-1398 senesinde Aziz b. Erdeir-i Esterbd tarafndan Farsa olarak kaleme alnan Bezm u Rezm isimli eser, Trkiye Seluklularna da deinmesi nedeniyle faydalanlan kaynaklar arasnda yer almtr.13 Trkiye Seluklular siyasi tarihi iin Bizans kroniklerinden de yararlanlmtr. Bizans imparatoru Alexios Komnenosun kz Anna Komnena (l. 1153) tarafndan kaleme alnan Alexiad14, ilk dnem Seluklu tarihi iin ok nemli bir kaynaktr. 1081-1118 yllar arasndaki olaylar ihtiva eden eserden siyasi tarih konularnda yararlanld. lk dnem Trkiye Seluklu tarihini aydnlatan bir dier Bizans kronii ise Niketasn (l.1215) kaleme ald ve 1118-1206 yllar arasn kapsayan Historiadr.15 Uzun yllar Bizans saraynda memur olarak alan Niketas, yaad devrin birok kaynana ulama imkn elde etmitir.
bnl Esr, El-Kmil Fit-Tarih Tercmesi, trc. Abdulkerim zaydn, XI-XII, stanbul, 1987. bnl Esr ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Abdulkerim zaydn, bnl Esr, DA, XXI, s. 26-27. 10 Mneccimba Ahmed b. Ltfullah, Cmiud-dvel. Seluklular Tarihi: Horasan-Irak, Kirman ve Suriye Seluklular, yay. Ali ngl, II, zmir, 2001. Mneccimba ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Ahmet Araka, Mneccimba Ahmed Dede, DA, XXXII, s. 4-6. 11 bnl-Adm, Bugyett-taleb fi Tarihi Haleb (Semeler), Biyografilerle Seluklular Tarihi, trc. Ali Sevim, Ankara, 1982. nbl-Adm ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Ali Sevim, bnl Adim, DA, XX, s. 478-479. 12 Melik'z-Zahir Rkneddin el-Bundukdari Baybars, Baypars tarihi, trc. M. erefettin Yaltkaya, II, stanbul, 1941. Baybars ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Asri ubuku, Rkneddin el-Bundukdari Baybars, DA, V, s. 220-221. 13 Aziz b. Mahmud Erdeir Esterbadi, Bezm u Rezm, trc. Mrsel ztrk, Ankara, 1990. Esterbadi ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Tahsin Yazc, Esterbd Aziz b. Erdeir, DA, XI, s. 438. 14 Anna Komnena, Alexiad, trc. Bilge Umar, stanbul, 1996. 15 Niketas Khoniates, Historia (oannes ve Manuel Komnenos Devirleri), trc. Fikret Iltan, Ankara, 1995.
9

XI

zellikle Sultan Mesd dnemi siyasi tarihi iin nemli bir kaynaktr. Sultan Mesd dnemi (1116-1155) siyasi hayatta kadnn durumu ile ilgili olarak bu kaynaktan yararlanld. Bizans kronikleri ierisinde Seluklu tarihine k tutan bir dier kaynak ise onnes Kinnamosun yazd Historiadr.16 Uzun yllar mparator Manuelin sekreterliini yapan onnes, bizzat Manuelin yapm olduu Anadolu seferlerine katlm ve grdklerini eserinde anlatmtr. Siyasi srete kadnn yerini belirlemek husunda bu eserden istifade edildi. B. Seyahatnmeler: Seyahatnmeler ierisinde ilk dikkatimizi eken Ortaan en byk seyyahlarndan birisi olan bn Batttann (l. 1369) Seyahatnmesidir.17 Yapm olduu uzun soluklu seyahat erevesinde 732/1332 senesinde Anadoluya giri yapan bn Battta, Antalya, Isparta, Akehir, Denizli, Mula, Konya ve Erzurum gibi nemli yerleim merkezlerine uram ve buralarn sosyo-ekonomik yapsn ayrntl bir ekilde eserine yanstmtr. Beylikler dneminde yazlm olmasna ramen, henz tarih sahnesinden ayrlan Trkiye Seluklu mirass olan toplumun gndelik hayattaki uralar ve ekonomik etkinliklerini anlamak bakmndan olduka faydal bir eserdir. Deiimin olduka yava cereyan ettii o dnemi gz nnde bulundurursak, aslnda anlatlanlarn Seluklu dnemi sosyal yapsn zmlemede bizim iin ne derecede nemli olduunu anlayabiliriz. Yararlandmz bir dier seyahatnme ise Endls asll mellif Ebul Hseyin Muhammed bni Ahmed bni Cbeyr el-Kinannin (l. 1217) kaleme alm olduu seyahatnmedir.18 bni Cbeyr 1183de hacca gitmek amacyla Granadadan yola km ve birok ehri dolaarak Mekkeye ulamtr. Burada Seluklu sultan II. Kl Arslann kz Seluka Hatunun da yer ald kafileye katlm ve bu kafile ile birlikte yapm olduu yolculukta elde etmi olduu izlenimleri ayrntl bir ekilde eserinde anlatmtr. Mellifin Seluka Hatun hakknda vermi olduu bilgiler, zellikle kadnn ekonomik ve dini hayattaki yerini anlamamz hususunda nemli ipular iermektedir. stifade ettiimiz bir baka seyahatnme de Ruy Gonzles de Clavijonun (l. 1412) kaleme alm olduu seyahatnmedir.19 spanyada Kastalya ve Leon hkmdar Kral III. Hanri tarafndan 1402 senesinde Timura eli olarak gnderilen heyetin ierisinde yer alan Clavijo, yolculuu esnasnda Anadoludan gemi ve burada grdklerini,
16 17

onnes Kinnamos, oannes Kinnamosun Historias (1118-1176), haz. In Demirkent, Ankara, 2001. bn Battta Tanc, Ebu Abdullah Muhammed, bn Battta Seyahatnmesi, eviri, nceleme ve Notlar: A. Sait Aykut, stanbul, 2004. bn Battta ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin bkz. A. Sait Aykut, bn Battta, DA, XIX, s. 361-368; brahim Kafesolu, bn Battta, A, V/II, s. 708-711. 18 bni Cbeyr, Endlsten Kutsal Topraklara, ev. smail Gler, stanbul, 2003. bni Cbeyr ve eseri hakknda ayrntl bilgi iin ayrca bkz. Nasuhi nal Karaaslan, bni Cbeyr, DA, XIX, s. 400-402. 19 Clavijo, Ruy Gonzles Clavijo, Anadolu Orta Asya ve Timur Nezdine Gnderilen spanyol Sefir Clavijonun Seyahat ve Sefaret zlenimleri 1404-1406, trc.mer Rza Dorul, stanbul, 1993.

XII

bandan geen olaylar eserine kaydetmitir. Bu ynyle sosyal hayatta kadnn yeri ve konumu ile ilgili olarak bu eserden istifade edilmitir. Bunlardan baka, Papa IV. nnocentius tarafndan XIII. yzylda eli sfatyla Mool lkesine gnderilen Plano Carpini (l. 12481252 aras) ve yine XIII. yzyln kei seyyahlarndan olan ve Mool lkesini ziyaret eden Wilhelm Won Rubrukun kaleme aldklar seyahatnmeler de faydalandmz kaynaklar arasnda yer almtr.20 C. Edebi Eserler: Trkiye Seluklular dneminde vcuda getirilmi edebi eserler, zellikle dnemin sosyal tarihiyle ilgili fikir edinmek bakmndan nemli bavuru kaynaklardr. Dnemin sosyal hayat hakknda yararlandmz edebi eserlerin banda byk mutasavvf Mevln Celleddinin (l. 1273) Mesnevisi gelmektedir.21 Hikmetli hikyelerin anlatld eser, dnemin sosyal hayatna dair birok ipucu vermektedir. Yine Mevlnnn, eitli yer ve zamanlarda syledii beyitlerden oluan Divn- Kebir, bizim iin nemli bir kaynak mesabesindedir.22 Bu eserde de dnemin sosyal hayatna ynelik nemli bilgiler bulunmaktadr. Yine Mevlnnn sohbetlerinin bir araya getirildii ve lmnden sonra kitap halinde derlenen Fh Mfh23 ile onun vaaz ve sohbetlerinden oluan Meclis-i Saba da dnemin sosyal ve dini hayat ile ilgili faydalanlan kaynaklar arasndadr.24 Mecdeddn Ferdn b. Ahmed (l. 1312) tarafndan kaleme alnan ve Mevln ile evresinin hayatlarndan sz eden Risley Sipehslr, zellikle dnemin sosyal ve dini yaants hakknda verdii faydal bilgiler nedeniyle yararlanlan dier bir kaynaktr.25 Trkiye Seluklular dnemine ait edebi kaynaklar ierisinde dier nemli eser ise Mevlnnn olu Baheddin Sultan Veled (l. 1231) tarafndan kaleme alnan btidnmedir.26 Mevln ve etrafndakilerinin hayatlarnn anlatld eser, ayn zamanda dneminin sosyal ve dini hayatna k tutmas nedeniyle nem arzetmektedir. Yine Sultan

20

Johann de Plano Carpini, Mool Tarihi Ve Seyahatname, trc. Ergin Ayan, Trabzon, ty; Wilhelm Von Rubruk, Moollarn Byk Hanna Seyahat 1253-1255, trc. Ergin Ayan, stanbul, 2001. 21 Mevln, Mesnevi, haz. Amil elebiolu, I-VI, stanbul, 2000. Mesnevi hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Semih Ceyhan, Mesnevi, DA, XIX, s. 325-334. 22 Mevln Celleddn, Dvn- Kebr, haz. Abdulbaki Glpnarl, I, stanbul, 1955; II-III, stanbul, 1958; IV, stanbul, 1959; V, stanbul,1960; Mevln Celleddn, Dvn, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1971; Mevln Celleddn, Dvn, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul,1974. 23 Mevln, Fh Mfh, trc. Meliha lker Anbarcolu, stanbul, 1969. 24 Mevln Celleddn, Meclis-i Saba, trc. Abdlbki Glpnarl, Konya, 1965. 25 Feridun Bin Ahmed-i Sipehslr, Mevlana ve Etrafndakiler, Risale, trc. Tahsin Yazc, stanbul, 1977. 26 Sultan Veled, btid-nme, trc. Abdulbaki Glpnarl, Ankara, 1976.

XIII

Veledin beyitlerinden mteekkil olan Maarif ile27, mesnevi tarznda yazlm olan Rubailer adl eserleri de dnemin sosyal ve dini yaants hakknda faydalanlan kaynak eserlerdendir.28 Trkiye Seluklular dneminde yaam en byk mutasavvflardan birisi olan Yunus Emrenin (l. 1320-1321) 707/1307-1308de kaleme ald Rislat al-Nushiyya isimli risale de nemli bavuru kaynaklarndan birisi olmutur.29 Tasavvuf edebiyatnn en nemli eserlerinden birisi olan ve XIII. yzylda Hac Bekta Vel (l. 1271) tarafndan kaleme alnan Maklt adl eserde de konumuz bakmndan faydal bilgiler bulunmaktadr.30 Trkiye Seluklu dnemi minyatr sanatnn en nemli rnlerinin yer ald Varka ve Glah mesnevisi, XIV. yzylda Anadoluda yazlm bir eserdir.31 Eserin mellifi air bir meddah olduu dnlen Yusuf- Meddahdr. Eserde ilenen konu, aslnda slmn ilk zamanlarnda yaam olan Arap airi Urvat b. Hizmn hayat hikyesiyle hemen hemen ayndr. Varka ve Glh Mesnevisi yetmi varak olup, ierisinde yetmi bir minyatr bulunmaktadr. Trkiye Seluklular dnemi kadn giysileri ile ilgili olarak byk lde bu kaynaktan istifade edildi. Trkiye Seluklular zamannda Anadolu halknn sosyal yaants ve gndelik hayatna k tutan bir baka edebi eser ise Danimend-nmedir.32 Szl edebiyatn yazya geirilmi rnlerinden biri olan bu eser, XIII. yzylda Tokatta kaleme alnmtr. zellikle dnemin mutfak kltr hakknda vermi olduu geni malumat, tezin konusu bakmndan nemli malzeme sunmaktadr. Ouz topluluklarnn hikyesini anlatan Dede Korkut Kitab da, faydalanlan bir dier yazya geirilmi szl edebiyat rndr.33 D. Menkbnmeler: Menakbnmeler ierisinde tez iin en ehemmiyetli olan hi phesiz Ahmed Eflkinin (l. 1360) Menkbul-Arifin isimli eseridir.34 Mevln Celleddin ve evresinin hayat hikyelerini menkbevi bir tarzda ele alan eser, dnemin sosyal ve dini yaants
27 28

Sultan Veled, Marif, trc. Meliha Anbarcolu, stanbul, 1991. Sultan Veled, Rubailer, trc. Veyis Deirmenay, Erzurum, 1997. 29 Yunus Emre, Rislat al-Nushiyya ve Divn, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1965. 30 Hac Bekta Veli, Maklt, haz. Esad Coan, Ankara, t.y. 31 Yusuf- Meddah, Varka u Glah, TSMK, H. 841. Eser hakknda ayrntl bilgi edinmek iin bkz. Ahmet Ate, Farsa Eski Bir Varka ve Glah Mesnevisi, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Trk Dili ve Edebiyat Dergisi, V. Cildinden Ayrbasm, stanbul, 1954. 32 Danimend-nme, haz. Necati Demir, Horvard niversitesi, 2002. Eser hakknda ayrntl bilgi edinmek iin bkz. Ahmet Yaar Ocak, Danimend-nme, DA, VIII, s. 478-480. 33 Dede Korkut Kitab, yay. Muharrem Ergin, I, Ankara, 1958. 34 Ahmed Eflki, Menkibul rifin, yay. Tahsin Yazc, I, stanbul, 1964; Ahmed Eflki, Menakibul rifin, yay. Tahsin Yazc, II, stanbul, 1989. Eflki ve eseri hakknda ayrntl bilgi edinmek iin bkz. Tahsin Yazc, Ahmed Eflki, DA, II, s. 62; Tahsin Yazc, Menkbl-rifn, DA, XXIX, s. 114-115.

XIV

hakknda emsalsiz bilgiler iermektedir. Eserin bir ksm Sipehslrn Rislesinin tekrar mahiyetindedir.35 Bu tez hazrlanrken eserden zellikle sosyal hayatta kadnn statsn belirleme bahsinde oka istifade edildi. Yine Mevlnnn menkbelerini anlatan ve Menkbul-Arifinin bir hlasas olarak kabul edilen Sevkb- Menkb isimli eser, faydalanlan kaynaklar arasnda yer almtr.36 Bizim iin byk bir nemi haiz olan dier bir menakbnme ise nl mutasavvf Hac Bekta- Velinin hayatnn konu alnd Vilyet-nmedir.37 Eserin tr gerei mbalaal bir anlatm olmasna ramen, zellikle tara kadnnn sosyal yaantsn ele almas bakmndan faydalandmz eserler arasndadr. Kendisi de bir tarikat eyhi olan Elvan elebinin (l. 1358-1359 sonras), Baba lyasn haleflerinin hayatlarn konu ald Menkbul- Kudsiyye fi Mensbil nsiyye isimli eseri faydalandmz bir dier menakbnmedir.38 Bu eserde de dnemin sosyal yaantsna dair nemli bilgiler vardr. E. n ve Mneat Mecmualar: Hasan b. Abdlm'min el-Hoyinin Gunyet'l-Katib ve Munyet't-Talib ile Rusumr-resail ve ncuml-fazail adyla bilinen in kitaplar faydalandmz iki nemli eserdir.39 Bu eserlerde, kadnlara nasl hitap edilmesi gerektiine dair nemli bilgiler yer almaktadr. rnein sultann hatunlarna ya da herhangi bir arkc kadna ne ekilde hitap edilmesi gerektii aka belirtilmitir. Hitaplarda yer alan ifadeler, kadnlarn siyasal ve sosyal durumunu belirlemek bakmndan nemli bilgiler sunmaktadr. Mevln Celleddinin farkl sebeplerden tr eitli kiilere yazm olduu mektuplardan oluan eser, dnemin sosyal ve dini yapsna k tutan nemli bir kaynaktr.40 Ayrca Osman Turann Trkiye Seluklular Hakknda Resmi Vesikalar isimli eserinde de bir takm ina eserlerine yer verilmitir.41 Bu eserde yer verilen Erguvn Hatun ile ei arasnda teti olunan mektuplar ile baz menur ve tayin vesikalar da nemli belgeler arasndadr.

35

Ulu Arif elebinin emriyle eserini ilk kez 718/13181319 da bitiren Eflki, daha sonra yapm olduu ekleme ve tashihlerle 754/1353de tamama erdirmitir. 36 Sevkb- Menkb, Mevlndan Hatralar, trc. A.Sheyl nver, stanbul, 1973. 37 Vilyet-nme, Menkb- Hnkr Hac Bekta- Veli, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1958. 38 Elvan elebi, Menkbul- Kudsiyye f Mensbil- nsiyye, Baba lyas- Horasni ve Sllesinin Menkabevi Tarihi, haz. smail E. Ernsal, Ahmet Yaar Ocak, Ankara, 1995. 39 Hasan b. Abdlm'min Hoy, Gunyet'l-katib ve munyet't-talib; Rusumr-resail ve Ncuml-fazail, yay. Adnan Sadk Erzi, Ankara,1963. 40 Mevln Celleddn, Mektuplar, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1963. 41 Osman Turan, Trkiye Seluklular Hakknda Resmi Vesikalar, Ankara, 1988

XV

E. Siyasetnmeler: Byk Seluklu Devletinin hizmetinde vezirlik makamnda bulunmu olan Nizml-mlk (l. 1092) tarafndan kaleme alnan Siyaset-nmenin, zellikle siyasi hayatta kadnn rolne dair verdii bilgiler konumuz bakmndan nem arzetmektedir.42 Ahmed b. Said b. Mehdi b. Abdis Samed el-Osmn ez-Zencn tarafndan yazlan ve 628/1228 ylnda devrin Trkiye Seluklu sultan Aleddin Keykubada sunulan elLetaifl-Aliyye fil-Fedilis-Seniyyeden sosyal hayatta kadnn durumunu belirlemek hususunda bu eserden istifade edilmitir. 43 F. Vakfiyeler ve Kitbeler: Trkiye Seluklular dnemine ait vakf vesikalar, zellikle dnemin sosyal, dini ve ekonomik yapsna byk oranda k tutmaktadrlar. Bu vesikalarda yer alan malumattan yola karak, Trkiye Seluklu kadnnn sosyal ve dini yaants hakknda bilgi sahibi olabildiimiz gibi, ekonomik durumu hakknda da nemli sonulara ulaabilmekteyiz. Bu dneme ait vakfiyelerin byk bir ksm yaynlanmtr.44 Trkiye Seluklularnda zellikle kadnlar tarafndan ina ettirilen yaplarn kitabelerinde, bu eserlerin banilerine dair nemli bilgiler bulunmaktadr. Bu bakmdan kltrel hayatta kadnn yerini belirleyebilmek hususunda kitabeler, faydalandmz kaynaklar arasnda yer almtr. G. Aratrmalar: Trkiye Seluklu devletinde kadn ile ilgili daha nce hazrlanm mstakil bir alma bulunmamaktadr. Ancak bu tezin konusunu da kapsayan Seluklular Dneminde

42 43

Nizml-Mlk, Siyset-nme, haz. Mehmet Altay Kymen, Ankara, 1999. Zencani, Sultana tler Alaaddin Keykubata Sunulan Siyasetname, haz. Hseyin Adalolu, stanbul, 2005. 44 Ali Haydar Bayat, Anadolu Seluklu Hastahane Vakfiyelerinin Tek rnei Olarak Sivas Darifas Vakfiyesi I Muharrem 615/30 Mart 1218, Trk Kltr, XXIX/333, Ankara, 1991, s. 5-19; Sadi Bayram, Amasya-Taova-Alp Arslan Beldesi Seyyid Nureddin Alp-Arslan Er Rufainin 655H./1257M. Tarihli Arapa Vakfiyesi Tercmesi ile 996H./1588M. Tarihli Seyyid Fettah Veli Silsile-nmesi, Vakflar Dergisi, 23, Ankara, 1994, s. 31-74; Sadi Bayram, Sahib Ata Fahrd-din Alinin Konya, maret ve Sivas Gkmedrese Vakfiyeleri, Vakflar Dergisi, 13, Ankara, 1981, s. 31-69; smet Kayaolu, Rahatolu ve Vakviyesi, Vakflar Dergisi, XIII., Ankara, 1981, s. 1-29. smet Kayaolu, Turumtay Vakfiyesi, Vakflar Dergisi, XII., Ankara, 1978, s. 91-112. M. Mesud Koman, Konyada Kutlu Melik Hatun Darlhffazna Dair Bir Vakfiye ve eyh Siracddin rmevi Hakknda Birka Sz, Konya, 51, Konya, 1943, s. 50-53; Ahmet Temir, Krehir Emiri Caca Olu Nur el-Dinin 1272 Tarihli Arapa-Moolca Vakfiyesi, Ankara, 1959; Osman Turan, Seluk Devri Vakfiyeleri I. emseddn Altun-Aba, Vakfiyesi ve Hayat, Belleten, XI/42, Ankara, 1947, s. 197-236; Osman Turan, Seluk Devri Vakfiyeleri III, Celleddin Karatay, Vakflar ve Vakfiyeleri, Belleten, XIII/45, Ankara, 1948, s. 17-172.

XVI

Kadn (1040-1308) isimli bir yksek lisans tezi bulunmaktadr.45 Bu almada, Seluklularn kurmu olduu tm devletlerde kadnn durumu incelenmitir. Fakat ele alnan konunun genilii ve uzun bir sreci iermesi, doal olarak aratrmann derinlemesine olmasn engellemitir. Bundan dolaydr ki bu aratrma, Trkiye Seluklu dneminde kadnn yeri ve konumunun anlamak bakmndan yeterli deildir. Yine Trkiye Seluklularnda kadn konusunu ele alan bir takm makaleler yaynlanmtr. Emine Uyumazn kaleme alm olduu Trkiye Seluklu Sultanlar, Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri isimli alma bunlardan birisidir.46 Bu aratrma, Seluklu melikelerinin yapm olduu evlilikleri ayrntl bir ekilde ele almas ynyle nemlidir. Aynur Durukann hazrlam olduu, Anadolu Seluklu Sanatnda Kadn Baniler isimli alma ise, kadnlarn yaptrm olduu mimari yaplar ilemesi ynyle faydal bir aratrmadr.47 Ayrca yine bu konuda Mjgan Cumburun kaleme alm olduu Seluklu Dnemi Kadn Hayrat isimli makale de konumuz asndan byk bir nemi haizdir.48

45

Sevim Can, Seluklular Dneminde Kadn (1040-1308), Baslmam Yksek Lisans Tezi, Ankara niveristesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Anabilim Dal, Ankara, 1997 46 Emine Uyumaz, Trkiye Seluklu Sultanlar, Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri, I. Uluslararas Seluklu Kltr ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler II, Konya, 2001, s. 397-421 47 Aynur Durukan, Anadolu Seluklu Sanatnda Kadn Baniler, Vakflar Dergisi, XXVII, Ankara, 1998, s.1536 48 Mjgn Cumbur, Seluklu Dnemi Kadn Hayrat, Erdem, IX/26, Ankara, 1996, s.585-619

XVII

GR
nsanln geliim sreci ierisinde kadnn49 yeri ve konumu, tarih aratrmalarnn en nemli ilgi alanlarndan birisi olmu ve bu husus ile ilgili birok alma ortaya konmutur. Bu aratrmalarla birlikte deiik toplumlarda kadnn durumu tespit edilmeye allm ve var olan farkllklar ele alnmtr. Elde edilen veriler, baz toplumlarda kadn haklarnn ok geni olduunu, bazlarnda ise dar bir alanda skp kaldn gstermitir. imdiye kadar yaplm olan almalarda grlmtr ki, sahip olduu kazanmlar itibaryla kadn, tarih boyunca Trk toplumlarnda mstesna bir yere sahip olmu ve bireysel olarak hayatn her alannda yer almtr. Erkekten aa grlmeyen Trk kadn, ada birok milletten farkl olarak, yaad toplumda en st dzeyde temsil edilmitir.50 slm ncesi Trk toplumlarnda kadn, erkein yapm olduu her trl faaliyete itirak ediyordu.51 Bu dnem kadnnn en temel iki zellii analk ve kahramanlkt.52 Mehmet Kaplann ifadesiyle ideal erkek tipi olan Alp tipine yaklaan Trk kadn ata biniyor, ok atyor, kl kullanyor ve gerektiinde dmanla kahramanca arpyordu.53 rnein skitlerde, her kadnn skit erkekleri gibi sava

49

Kadn szcnn kkeni ile ilgili yaplm olan aratrmalarn sonucunda farkl grler dile getirilmitir. Bir gre gre Soda xwten kelimesinden retilen kadn szc Trkede xatun, xotun, katun ve kadn gibi ekillerde kullanlmtr. Bir baka dnceye gre ise kadn szc tamamen Trke asll bir kelime olup, katmak fiilinden tretilmi bir isimdir (Hseyin Kl, Kadn Szcnn Kkeni, Tarih ve Toplum, 40, stanbul, 1987, s. 21). Bu bilgiler iin ayrca bkz. Lszl Rsonyi, Trklkte Kadn Adlar, Trk Dili Aratrmalar Yll Belleten, 234, Ankara, 1964, s. 77. 50 Necdet Sevin, Eski Trklerde Kadn ve Aile, stanbul, 1987, s. 30-31; Burhan Gksel, alar Boyunca Trk Kadn Ve Atatrk, Ankara, 1993, s. 105-106. 51 Zhre ndirka, slam ncesi Trk Kadnna Bak, Toplumsal Tarih, 2/9, 1994, stanbul, s. 8; Yunus Vehbi Yavuz, Kuranda Kadn Hak Ve zgrl, stanbul, 1999, s. 46. 52 Burhan Gksel, alar Boyunca Trk Kadn Ve Atatrk, s. 107; Meral Altndal, Osmanlda Kadn, stanbul, 1994, s. 9. 53 Mehmet Kaplan, Dede Korkut Kitabnda Kadn, Trkiyat Mecmuas, IX, stanbul, 1951, s. 99; Bu bilgiler iim ayrca bkz. Cahit ztelli, Tarih Boyunca Trk Kadn Tipleri, Sivas Folkloru, 4/39, 1976, Sivas, s. 3; brahim

ve asker olarak yetitirilmesi gelenei vard. Bundan dolaydr ki, skitli gebe kadnlar, her savata erkekleriyle birlikte arpyorlard.54 Devlet ynetiminde Hatundan bamsz i yaplmyordu. Kanun nitelii tayan emirnameler Hatunun imzas olmadan yrrle giremiyor ve yabanc devletlerin elileri yalnz bana Hakann huzuruna kamyorlard. Eli kabul trenlerinde muhakkak Hatun da Hakann yannda yer almaktayd.55 Hatun dilerse elileri bireysel olarak da kabul edebiliyordu.56 Yine eitli tren ve kutlamalara katlan Hatun, buralarda ifade edilen grleri dinliyor ve gerektiinde kendi dncelerini dile getiriyordu.57 Bununla beraber kadn, harp meclisinin de yesiydi ve sava taktikleri belirlenirken bizatihi karar mekanizmasnda yer alyordu.58 Hatunlarn kendilerine ait bir saray ve bununla birlikte de mstakil gelirleri vard.59 Bu hatunlar ierisinde devlet siyasetine yn verenler, devlet bakanl yapanlar ve nib olarak devleti idare edenler de vard.60 slm ncesi Trk devletlerinde hukuk, kadn ile erkek arasnda eitlik esasna dayanyordu.61 Miras hakkndan mahrum braklmayan kadn, ayn zamanda ocuklarn da varisi oluyordu.62 Toplumda yaygn olan tek eli evlilikti.63 Evlilikler, annenin izni olmadan gereklemiyor ve onun fikrine gre hareket ediliyordu. Evlenecek olan kza erkek taraf bugnk mihrin karl olan kalng vermek mecburiyetinde idi.64 Buna karlk kz taraf da eyiz hazrlamakla mkellefti.65 Evliliklerde nce sz kesiliyor, sonra nian yaplyordu.66 Dnler ok renkli geiyordu. Dn trenlerinde

Kafesolu, Trk Mill Kltr, stanbul, 2000, s. 229; M. Altndal, Osmanlda Kadn, s. 10; Z. ndirka, slam ncesi, s. 8. 54 Aytun Altndal, Trkiyede Kadn, stanbul, 1991, s. 36. 55 Uygur bakentine, in adna eli olarak gnderilen Vang Yen T, eli kabul trenlerinde Hatunun yan sra kzlarnn da hazr bulunduunu ve hotozlu apkalar giyindiklerini yazmtr (N. Sevin, Eski Trklerde, s. 31); B. Gksel, alar Boyunca, s. 108; M. Altndal, Osmanlda Kadn, s. 9. 56 . Kafesolu, Trk Mill, s. 270. 57 N. Sevin, Eski Trklerde, s. 31. 58 N. Sevin, Eski Trklerde, s. 31; B. Gksel, alar Boyunca, s. 108. 59 rnein Atillann ei Arkan Hatunun ayr bir saray, mabeyncisi ve kendisine ait gelirleri vard (N. Sevin, Eski Trklerde, s. 31). Bu bilgiler iin ayrca bkz. . Kafesolu, Trk Mill, s. 270. 60 . Kafesolu, Trk Mill, s. 270; Bahaeddin gel, Dnden Bugne Trk Kltrnn Gelime alar, stanbul, 1998, s. 347; B. Gksel, alar Boyunca, s. 108. 61 N. Sevin, Eski Trklerde, s. 48. 62 N. Sevin, Eski Trklerde, s. 74; B. gel, Dnden Bugne, s. 347. 63 . Kafesolu, Trk Mill, s. 228; N. Sevin, Eski Trklerde, s. 79; B. Gksel, alar Boyunca, s. 109; Lszl Rsonyi, Tarihte Trklk, Ankara, 1971, s. 57; Y. V. Yavuz, Kuranda Kadn, s. 46. 64 N. Sevin, Eski Trklerde, s. 69; L. Rsonyi, Tarihte Trklk, s. 56; A. Altndal, Trkiyede Kadn, s. 37; M. Altndal, Osmanlda Kadn, s. 10; B. gel, Dnden Bugne, s. 256; Osman Turan, Trk Cihn Hkimiyeti Mefkresi Tarihi, stanbul, 1998, s. 132. 65 B. gel, Dnden Bugne, s. 263. 66 B. gel, Dnden Bugne, s. 266.

davetlilere ziyafet veriliyor ve ayn zamanda sa salyordu.67 Evin sahibi kadn idi ve bunun iindir ki, ev kadn iin evci szc ska kullanlyordu.68 ayet byk karde lrse, kk karde, aabeyinin kars ile evlenip, ocuklarn kendi ailesine katabiliyordu.69 slm ncesi Trk toplumlarna ait destanlarda kadna oka yer verilmi ve bu destanlarda kadna kutsallk atfedilmitir. Ouz Kaan ve Manas destanlarnda bu durum aka grlebilmektedir.70 Yine Trk tarihinin yazl ilk belgesi niteliindeki Orhun kitabelerinde de kadndan vgyle sz edilmekteydi. Bu duruma vurgu yapan Osman Turan, Bilge Kaan kitabesinde yer alan: Tanr Trk milleti yok olmasn diye babam l-Teri Kaan ile anam l-Bilge Hatunu ykseltti ve Sizler anam Hatun, hala ve teyzelerim, ablalarm ve kzlarm ibarelerinden hareketle kadnn siyasi ve itimai mevkiinin ne derece yksek olduuna dikkatleri ekmitir.71 slm ncesi Trk toplumlarnda kadnn, olduka rahat bir sosyal hayat vard. Ev dna kmasnda hibir engel bulunmayan kadn, yzne pee takmyor ve ka-g yapmyordu.72 Bu dnem kadnyla ilgi bn Fazlan Seyahatnamesinde u gzlemlere yer verilmiti: Kadnlar yerli ve yabanc erkeklerden kamazlar. Ayn ekilde kadn, vcudunun hibir yerini insanlardan gizlemez... Zina diye bir ey bilmezler. Byle bir su ileyen birini ortaya karrlarsa, onu iki paraya blerler yle ki; bu kimseyi iki aacn dallarn bir yere yaklatrarak balarlar. Sonra da dallar brakrlar. Dallarn eski durumuna gelmesi neticesi o kimse iki paraya blnr Evlenme detleri yledir: lerinden birisi dierinin kzn, kzkardeini veya velayeti altnda bulunan bir kadn u kadar Harezm kuma karlnda ister. Bal veliye verdikten sonra kz alr evine gtrr. ok kere balk (mihr) deve, hayvan veya baka bir ey olabilir. Velisi ile anlat bal (mihri) demeden hi kimse bir kadnla evlenemez Bir adam lr, arkasnda kars ve ocuklar kalrsa, z anas olmamak artyla, byk olu babasnn dul karsyla evlenir.73

67 68

B. gel, Dnden Bugne, s. 268. B. gel, Dnden Bugne, s. 251. 69 B. gel, Dnden Bugne, s. 256; L. Rsonyi, Tarihte Trklk, s. 57. 70 B. Gksel, alar Boyunca, s. 105; Z. ndirka, slam ncesi, s. 7. 71 O. Turan, Trk Cihn, s. 126; Ayrca bu konuyla ilgili bkz. B. Gksel, alar Boyunca, s. 105. 72 Faruk Smer, Trkmen Kadnlar Hakknda Notlar, Trk Dnyas Tarih Dergisi, 3/31, stanbul, 1989, s. 4-5 73 Ahmed b. Fadlan b. Abbas bn Fadlan, bn Fazlan Seyahatnmesi, trc. Ramazan een, stanbul, 1995. s. 35-36.

slm hukuk sistemine gre kadnn hak ve sorumluluklarn belirleyen iki temel kaynak vardr. Bunlar Kuran Kerim ve Hz. Muhammedin szlerinden mteekkil olan hadislerdir. slm sonras Trk toplumlarnda kadnn durumu ite bu iki ana kaynak erevesinde ekillenmiti. Dnya hayatn dzene koymay amalayan slm hukuku, kadn hayatnn snrlarn da belirlemiti. slmi dneme gei ile birlikte Trk toplumlarnda kadnn yeri ve stats eskiye nazaran byk bir deiiklik gstermemiti. Kalabalk kitleler halinde slm dinini kabul eden Trkler, zamanla bu yeni dine uyum salamaya balam ve toplum yaants da bu srele birlikte deiime tabi olmutu. slm inancna gre temelde kadn-erkek arasnda herhangi bir ayrm yoktu ve her ikisi de Allahn huzurunda eittiler.74 slmiyetin kadn ve erkee bu ekilde yaklam olmas, ayn zamanda Trklerin bu yeni dine kolaylkla uyum salamasnda belirleyici etkenlerden birisi olmutu.75 Mslman Trk toplumlarnda kadn, nceden olduu gibi, sosyal ve siyasi statsn devam ettirmi ve mevcut mevkiini korumutu.76 Bu dnemde kadn, yine devletin siyasi-idari faaliyetlerinde grev alm, eli karlam ve gerektiinde savalara katlarak kahramanca savamt.77 rnein slm sonras Trk edebiyatnn en nemli eserlerinden biri olan Dede Korkut kitabnda kadnn en dikkat ekici zellii kahramanlk olarak gsterilmektedir.78 Yiit ve cesur kadn tipi idealize edilmi ve erkein arad e rnei olarak yanstlmtr.79 Erkein azndan bu durum u ekilde verilmektedir: Men yerimden turmadn ol turge gerek, Men kara ko atma binmedin ol binmeh gerek. Men krma varmadn ol bana ba getirmek gerek.80 Bununla birlikte, Dede Korkut kitabnda Trk kadnna evcimenlik de izafe edilmiti. Kadn evin direi,

74

Ey insanlar! phe yok ki, biz sizi bir erkek ve bir diiden yarattk ve birbirinizi tanmanz iin sizi boylara ve kabilelere ayrdk. Allah katnda en deerli olannz, O'na kar gelmekten en ok saknannzdr. phesiz Allah hakkyla bilendir, hakkyla haberdr olandr (Kuran- Kerim, 49/13). 75 Nevin Korucuolu, slmiyette Kadn, Milli Kltr, 90, Ankara, 1991, s. 34. 76 O. Turan, Trk Cihn, s. 127; N. Sevin, Eski Trklerde, s. 42. 77 N. Sevin, Eski Trklerde, s. 35. 78 M. Kaplan, Dede Korkut, s. 111; Nesrin nal, Dede Korkut Ve Trk Kadn, Azerbaycan, 286, 1992, Ankara, s. 18; Tahir Alangu Ortazaman Anadolu Komu Milletlerinin Eposlarnda Kadn Kahramanlar , Trk Dili, 3/27, Aralk, 1953, s. 146; O. Turan, Trk Cihn, s. 130. 79 T. Alangu Ortazaman Anadolu , s. 144; N. nal, Dede Korkut, s. 18. 80 T. Alangu, Ortazaman Anadolu , s. 145.

vefal, sadk ve iyi bir hayat arkadadr.81 Ev hayatnda ei ile eit haklara sahip ve verilen kararlarda da sz sahibidir.82 lk Mslman Trk hanedanlarna mensup kadnlar, zellikle siyasi ve idari hayattaki arlklarn muhafaza etmi ve zaman zaman gereini ifa etmilerdir. Terken83 unvan ile anlan bu Hatunlarn kendilerine ait yurtluklar, divan tekilatlar, askerleri ve nemli gelirleri olan hazineleri vard.84 Osman Turana gre Terkenlik messesesi, slm ncesi Trklerde var olan kadn hukukunun slmi dnemdeki tezahryd.85 te Terkenlerin sahip olduu bu g, Trk devletlerinde kimi zaman aksaklklara neden olmu ve ynetim kademelerinde zafiyete yol amt. Terkenler bu iktidar, zaman zaman ahsi menfaatleri dorultusunda kullanm ve hem siyasi, hem de askeri mdahalelerle emellerine ulamaya almlard. rnein be yandaki olunu veliahd ve sultan yapmak isteyen Sultan Melikahn ei Terken Hatun, ayn zamanda halifeden doan torununu da halife namzedi yapmak amacyla byk bir mcadeleye girimiti. zellikle bu mcadele vezir Nizml-Mlk ve veliahd Berkyaruka kar yrtlmt.86 Mevcut veraset sisteminin bir sonucu ve hatunun sahip olduu haklar gerei Terken Hatunun meru bir mcadeleye giritii sylenebilir. Zira erkek hanedan

81 82

T. Alangu , Ortazaman Anadolu , s. 146. N. nal, Dede Korkut, s. 18; Evcimen kadn tipi, Dede Korkut hikyelerinde u ekilde yanstlmt: Dede Korkut dilinden ozan aydur: Karlar drt drldr. Birisi solduran soptur. Birisi tolduran topdur. Birisi iv tayadur. Birisi nie syler-ise bayadur. Ozan iv taya oldur ki yazdan yabandan ive bir konuk gelse, er adam ivde olmasa, ol an yidrr irr arlar azizler gnderr. Ol yie Ftma soydur hanm. Anun bebekleri yets. Ocaua bunlayn avrat gelsn. Geldk ol kim solduran sopdur: abadana yirinden r turur, elin yzin yumadun tokuz bazlama ilen bir klek yourd gzler, toyna tka basa yir, elin bgrine urur aydur: Bu ivi harab olas ere varaldan ber dah karnum toymad, yzm glmedi, ayaum pamak yzm yamak grmedi dir, ah nola-y-idi, bu le-y-idi, birine dah vara-y-idm, umarumdan yah uyar ola-y-idi dir. Anu kibin hanum bebekleri yetmesn. Ocauna bunlayn avrat gelmesn. Geldk ol kim tolduran topdur: Depidine yirinden r turd, elin yzin yumadn obanu ol undan bu una bu undan ol una arpdurd, kov kovlad di diledi, yledene gezdi; lede sonra ivine geldi, grdi-kim or kpek yike tana ivini bir birine katm, tavuk kmesine sr tamna dnmi; konularna arur ki kz Zeliha, Zbeyde, rveyde, an, Kz, an Paa, Ayna Melek, Kutlu Melek lmege yitmege gitmemi-idm, yatacak yirm gine bu harab olas-y-idi, nola-y-idi benm ivme bir lahza baka-y-idz, ko hakk Tanr hakk diy syler. Bunu kibin hanum bebekleri yetmesn. Ocaua bunu kibi avrat gelmesn. Geldk ol-kim nie syler-ise bayadur: te yazdan yabandan bir odlu konuk gelse, er adam ivde olsa, aa dise ki: Tur etmek getr yiyelm, bu ada yisn dise, pimi etmeg baks olmaz yimek gerekdr: avrat aydur: Neyleyeyim, bu yklacak ivde un yok elek yok, deve degirmeninden gelmedi dir; ne gelrise benm sarma gelsn diy elin gtine urur, yni aaru sarsn erine dndrr; bi syler-ise birisini koymaz, er szini kulana koymaz. O Nuh Peygamber eegi asldur. Andan dah sizi hanum Allah saklasun ocauuza bunlayn avrat gelmesn ( Muharrem Ergin, Dede Korkut Kitab I, Ankara, 1958, s. 76-77). 83 Osman Turana gre, Terken ad bir isim olmaktan ok unvan olma zellii tamakta ve hanedan mensubu kadnlar iin kullanlmakta idi ( Osman Turan, Terken nvan, Trk Hukuk Tarihi Dergisi, I, Ankara, 1944, s. 67). 84 O. Turan, Trk Cihn, s. 127; F. Smer, Trkmen Kadnlar, s. 5. 85 O. Turan, Terken nvan s. 73. 86 brahim Kafesolu, Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatotluu, stanbul, 1953, s. 200-203; O. Turan, Trk Cihn, s. 129; Terken Hatun hakknda ayrntl bilgi iin ayrca bkz. Zekeriya Kitap, Abbasi Hilafetinde Seluklu Hatunlar Ve Trk Sultanlar, Konya, 1994, s. 163-182.

mensuplar arasnda cereyan ettiinde en liyakatlinin arand eklinde tevil eden mesele, kadn szkonusu olduunda tarihi haklarna ramen bozguncu olarak yorumlanmaktadr. ncelikle Sultan ile vezirin arasn aan Terken Hatun, devlet adamlar ve kumandanlar zerindeki nfuzunu da kullanarak harekete gemiti. Terken Hatunun kendisine ait vilayetleri, hazinesi ve on iki bin askerden oluan ordusu vard. Devletin hazinesinden yirmi milyona yakn altn, taraftar kazanmak amacyla kumandanlara datm ve etrafna byk bir ordu toplamt. Berkyaruku tahttan indirmek amacyla sfahana doru ordu ile harekete geen Terken Hatun, devleti paralanma tehlikesinin eiine getirmiti.87 Nizml-Mlk doabilecek sorunlar nceden fark etmi olmalyd ki, eserinde kadnn siyasetten uzak tutulmas gerektiini sylemiti. Ona gre kadn, kesinlikle devlet ilerine karmamalyd. Aksi takdirde bu durum devlet iin ykm demekti.88 slmi dnem Trk toplumlarnda kadn, sosyal hayatta da sahip olduu haklarn korumu ve devam ettirmiti. Ailede anne hala nfuz sahibiydi ve grleri dikkate alnmaktayd.89 Evliliklerin gereklemesi iin erkek, kz tarafna balk vermek zorundayd. ayet kz taraf evlilie onay verirse, dn treni dzenleniyor ve bu evlilik halka duyuruluyordu.90 Gndelik hayatta kadn ev ileriyle ilgileniyor ve ocuunun bakmyla megul oluyordu. Darda da kadn byk bir gven ierisindeydi ve rahatlkla ev d uralaryla alkadar olabiliyordu. 91

87 88

O. Turan, Trk Cihn, s. 129. Nizml-Mlk, Siyset-nmesinde yle sesleniyordu: Padiahn astlar st yapmalar lazmdr. Zira, bundan byk zararlar doar. Padiah gsz ve hametsiz olur. Bilhassa, pee tayan ve akllar mkemmel olmayan kadnlar. Onlarn gayeleri, yerinde kalacak olan asil bir delildir. Ne kadar daha asil olurlarsa, o kadar layk, ne kadar namuslu ve dindar olurlarsa o kadar vlmeye deer. Padiahn karlar ferman verici olduklar takdirde, (onlar) hep garaz sahiplerinin duyurduklarn emrederler; erkeklerin dardaki ahvali kendi gzleriyle grmekte olduklar gibi, gremezler; sonra kadn hcib veya hizmeti (Hdim) gibi onlarn yardmclnda bulunanlarn syledikleri gereince ferman veririler. Bunun neticesi olarak onlarn fermanlar, ounlukla hakikat hilafna olur. Bundan ise, fesat doar; padiahn hameti ziyan grr; halk (merdum) sknt iine atarlar; mlk ve dinde karklk meydana gelir; insanlarn veya reayann mallar telef olur; devlet bykleri incinmi olurlar. Btn devirlerde padiahn karsnn padiaha musallat olduu her zaman, rsvaylk, er, fitne ve fesattan baka hibir ey hasl olmamtr. Birok noktalarn aydnlanmas iin bu husustan da biraz sz edelim. Kadnn emrine uyan, ona yetki veren, (buna karlk) sknt ve mihnete den ilk adam Adem-i Sf-selam zerine olsun- idi. Zira, Havvnn emrine uyup, buday yedi; yle ki, bu nimet zerine cennetten kt. Bir sze gre, (Adem) 200 yl; bakabir sze gre 300 yl alad ve tvbe etti. Nihayet, Allah kuvvet ve evket ona olsun- onu balad ve tvbesini kabul etti (Nizml-Mlk, Siyset-nme, haz. Mehmet Altay Kymen, TTK, Ankara, 1999, s. 131132). 89 Mehmet Altay Kymen, Alp Arslan Ve Zaman II, Ankara, 1983, s. 306. 90 M. A. Kymen, Alp Arslan, s. 312. 91 M. A. Kymen, Alp Arslan, s. 360-361.

1071 Malazgirt zaferini mteakip Anadolu ile Trkistan arasnda byk bir g vukubulmu ve uzun yllar srecek olan Trk muhacereti balamt.92 Trkler gebeyar gebe ve yerleik gruplar olmak zere byk kitleler halinde Anadoluya gelirken beraberlerinde adrlarn,
93

hayvanlarn,

silahlarn,

kyafetlerini,

trelerini

ve

kltrlerini de getirmilerdi. Yine Anadoluya gelen kalabalk Trkmenlerin tamamna yaknn Mslman olduu ve dolaysyla slmi deerlerini de buraya tadklar bilinmektedir.94 Kalabalk kitleleri pelerinden srkleyerek Anadoluya gelenler arasnda en nemlilerinden birisi phesiz Kutalmolu Sleyman ah idi. Kalabalk Trkmen topluluklar, Bizansn i ekimelerinden faydalanarak ksa bir sre ierisinde devlet kuran Sleyman ahn etrafnda toplanrken, Trkiye toplumunun temelleri de atlmt. Toprak bulmak arzusuyla Anadoluya gelen Trkler nihayet snabilecekleri geni dzlklere sahip olmu ve buralar yurt edinmilerdi. Nitekim Claude Cahenin ifadesine gre, Anadoludaki Trk beylerinin temel dncesi de zaten bu idi.95 Trkiye Seluklular, Anadolu topraklarnda yeni bir g olarak ortaya karken, ayn zamanda birok dmanla uramak zorunda kalmlard. zellikle Hal Seferleriyle birlikte byk yara alan Seluklular, sadece toprak kaybetmekle kalmam; uzunca bir sre Orta Anadoluda skp kaldklar iin ihtiya duyduklar medeni hamleyi gerekletirememilerdi.96 I. Hal serferinden sonra uzun mddet etrafn saran barikatleri krmaya alan Trkiye Seluklular, bu zaman zarfnda sadece ran ile ilikilerini srdrebilmilerdi. te bu srele birlikte devlet medeni hamlesini rani etki altnda gerekletirmek mecburiyetinde kalmt. Sz konusu ranllama kendini balca iki alanda gstermiti: Birincisi devletin idari tekilat, ikincisi de resmi dil olarak da kullanlan Farsa vastasyla dorudan sosyal hayat ve kltrel eilimler zerinde olmutu.97

92 93

Faruk Smer, Anadoluya Yalnz Gebe Trkler mi Geldi, Belleten, 24/96, Ankara, 1960, s. 592. F. Smer, Anadoluya Yalnz, s. 593-594; Claude Cahen, Trklerin Anadoluya lk Girii, ev. Yaar YcelBahaeddin Yediyldz, Belleten, 51/201, Ankara, 1987, s. 1431. 94 F. Smer, Anadoluya Yalnz, s. 594. 95 Claude Cahene gre Trk beylerinin temel dncesi uydu: Gaza esprisi, cihad arzusuyla yceltilmi iktisadi ihtiya ve ayn zamanda ne kadar zt gzkrse gzksn, snacak bir topraa kavuabilme arzusu (C. Cahen, Trklerin Anadoluya, s. 1429). 96 Glay n Bezer, Trkiye Seluklularnn Gneydou Siyaseti Ve I. Hal Seferinin Bunun zerindeki Etkileri, Trklk Aratrmalar Dergisi, 12, Eyll, 2002, s. 89 97 G. . Bezer, Trkiye Seluklularnn, s. 106.

Balangta gerek siyasi, gerek sosyal hayatta Trk kltrnn varisi olan Seluklular, rani etkilerle zellikle de devlet yapsnda bir kabuk deiikliine urad. te bu sre kadnn mevcut durumunda da birtakm deiiklikleri beraberinde getirmiti. rnein hatunlarn idari hayattaki etkinlii bu dnemde hemen hemen kaybolmutur. Bu husus salt kadnn konumu ile ilgili bir durum olmasa gerek. Zira Trkiye Seluklular Byk Seluklunun idari tecrbeleri nda, devleti sarsntya uratabilecek rolleri azaltmlard. Mesela artk byk iktalar verilmiyor, hanedan yelerine de idari zerklik tannmyordu. Bu dnemden nceki Trk devletlerinde grld gibi, hatunlarn saray, divan, yurtluk ya da zel ordular yoktu. Hatunlar eli karlamyor ve idari kararlara mdahil olmuyorlard. Trkiye Seluklularnda ilk dnemde idari hayatta kadn merkezli baz vakalar cereyan etmise de, daha sonra benzer olaylar yaanmad. Bu dnem siyasi hayatnda kadn, daha ok diplomatik evliliklerin bir paras, dolaysyla devletleraras ilikilerde ittifak vesilesi olmutur. Buna karn sosyal hayatta kadna baktmzda, eskiye nazaran byk farkllklar grlmemektedir. Sosyal hayatta kadn yine darda serbest bir hayat srmekte ve evinde gndelik ileriyle megul olmaktadr. Bu dnemde din, kadn zerinde daha etkilidir. zellikle Anadoluda yaygn olan tasavvufi akmlarn manevi havas, kadn da etkisi altna almtr. Saray kadnlar dahi bu sreten uzak kalamam ve bilfiil tarikatlarla iliki kurmulardr. Seluklu kadn bu dnemde daha ok yardmseverliiyle n plana km ve gerek kurduklar vakflar, gerekse ina ettirdikleri yaplarla hizmetlerde bulunmulardr. Yine kurmu olduklar tekilatlar vastasyla da organize birtakm faaliyetlerde bulunmulardr. Bu aratrmada, Trk kadnnn Anadoluda geirmi olduu deiim, Seluklu bak asyla verilmeye allacaktr. Seluklu dnemi Trk kadnnn siyasi, sosyal, dini, kltrel ve ekonomik hayattaki durumunu tespit edilerek, gzler nne serilecektir.

BRNC BLM SYAS HAYATTA KADIN

I. BALANGITAN MOOL STLASINA KADAR Trkiye Seluklu devletinin kurucusu Sultan Sleyman ah (1075-1086) dnemi siyasi hayatta kadnn yeri ve ilevi ile ilgili olarak, kaynaklarn yetersizliinden tr geni bir malumat bulunmamaktadr. Bu dnemi ele alan ana kaynaklarda ise, siyasi srete kadna ynelik herhangi bir ifade yer almamaktadr.98 Sultan I. Klcarslan dnemi (1092-1107) kadnn siyasi hayatta yeri ve etkisi ile ilgili olarak kaynaklarda dikkatimizi eken ilk ey, sultann aka Beyin kz ile yapm olduu evliliktir. Sultan Klcarslan, dnemin teamllerine uyarak diplomatik amal bir evlilik yapm ve zmir beyi aka'nn kzn99 almtr.100 zmir ve yresinin hkimi konumunda olan aka, her geen gn biraz daha g kazanm ve blgede etkili bir konuma gelmiti. Bizans tahtna gzn diken aka, Klcarslan ile ilikileri iyi tutmak istemi ve bundan dolay da kzn ona vermeyi arzulamt. Bu nfuzlu Trk beyi ile akrabalk ilikilerinin kendisine yarayacan dnen Klcarslan da bu evlilie scak bakm ve nihayetinde kaynaklarda adna rastlamadmz aka Beyin kz ile
98

Emine Uyumaz, bnl Esirin et-Tarihl-bahir fid-devletil-Atabekiyye adl eserini (Alt ile sekizinci sayfa aras) referans gstererek, Sleyman ahn 1086 senesinde, daha nce vefat etmi olan (26 Safer 478/23 Haziran 1085) erefd-Devle Mslimin dul kalan kars Muna Hatun ile evlendiini belirtir (Emine Uyumaz, Trkiye Seluklu Sultanlar, Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri, I. Uluslararas Seluklu Kltr ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler II, 2001, Konya, s. 397). Ancak bu eserde Sleyman ahn erefd-Devle Mslim ile olan mcadelesine yer verilmi olmasna karn, bahsedilen evlilikle ilgili herhangi bir ifadeye rastlanlamamtr. (bnl-Esir, et-Tarihl-bahir fid-devletil-Atabekiyye, nr. A. A. Tolaymat, Kahire, 1963, s. 6-8). 99 Mkrimin Halil Ynan, bu kadnn ismini Aye Hatun olarak kaydeder. (Urfal Mateos, Vekayiname, ev. Hrand D. Andreasyan, Ankara, 2000, s. 282.) Yine Sultan I. Klcarslan dnemi ile ilgili aratrmas bulunan In Demirkent de bu kadnn ismini Aye Hatun olarak kaydetmitir. ( In Demirkent, Trkiye Seluklu Hkmdar Sultan I. Kl Arslan, Ankara, 1996, s. 57, 59) Ancak her iki aratrmac da kaynak ismi vermemilerdir. Bu nedenle Aye Hatun adnn nerden geldii bilinmemektedir. 100 Anna Komnena, Alexiad, ev. Bilge Umar, stanbul, 1996, s. 270, 328; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul, 2002, s. 97; Akdes Nimet Kurat, aka Ortazamanda zmir ve Yaknndaki Adalarn Trk Hkimi, stanbul, 1936, s. 24; Bilge Umar, Trkiye Halknn Ortaa Tarihi Trkiye Trklerinin Ulusunun Olumas, stanbul, 1998, s. 89.

evlenmitir (484-485/1092).101

Anlald kadaryla evlilik yoluyla kurulan bu

ittifaktan rahatsz olan Bizans bo durmam ve her iki Trk beyinin arasn amak iin eitli yollara bavurmutur. Gerekte de abalar sonu vermi ve aka Bey ldrlmtr.102 Birinci Hal ordusu Trkiye Seluklu Devletinin bakenti zniki muhasara ettiinde, mdafilere yardm iin ehrin nlerine gelen Sultan Klcarslan geri ekilmek zorunda kalm, karsn, kzkardeini (kaynaklarda ismi belirtilmeyen) ve iki olunu ise znikte brakmt.103 ehirdekiler Bizansllara teslim olmaya karar verince znike giren Hal ordusunun komutan Boutoumites, Bizans imparatorundan ald ferman okuyarak halka aman vermeyi ve Sultann kz kardei ile eine saygl davranlacan vaad etmiti.104 Ancak verilen szde durulmam ve Klcarslann kars da dier Trk kadnlarla birlikte esir alnmt.105 Sultann hanm nce Bizansn bakenti stanbula gtrlm, ardndan da mparator tarafndan oannes Dukasa teslim edilmiti. Bizansllarn amac akann kz olan Klcarslann karsn, zmir ve evresindeki Trk beylerine gstererek znikin dtne inandrmak ve Trklerin cesaretini krp, savasz olarak kentleri almakt.106 Bu olaydan da anlald zere, savalarda hanedan yesi bir kadnn dmann eline dmesi tabii olarak malubiyetin bir gstergesi olarak telakki ediliyor ve dman tarafndan pazarlk konusu yaplabiliyordu. Alexiadda geen ifadeye gre Klcarslann ei daha sonra fidye denmeksizin Sultana iade

101

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 97; A. N. Kurat, aka Ortazamanda, s. 24; B. Umar, Trkiye Halknn, s. 89. el-Hoynin kaleme ald Rusmur-Resil isimli in kitabna gre sultan hanmlarna u ekilde hitap ediliyordu: Sultanlarn elerine yle hitap edilir: Yce makamn kapsayc adaletinin melteminin kokular, dnya kadnlarnn sahibi, melikelerin melikesi, saadet tacnn incisi, byk Rabia, byk Hatice, zamann Belks, hayrn ve faziletin yaycs, btn ycelikleri kendinde birletiren, memleketi dzene sokan, sultanlarn akitlerinin cihana yaylmasnda arac olan, ebedi saadetlerin doduu ve ebedi devletin kayna olan kii. Rabbani yardmla daim, korunmu ve gvenilir olsun ( Hasan b. Abdlm'min Hoy, Gunyet'l-katib ve munyet't-talib; Rusumrresail ve Ncuml-fazail, yay. Adnan Sadk Erzi, Ankara,1963, s. 3). 102 Bizans mparatoru, Sultan Klcarslana yazd mektupta yle sesleniyordu: an Byk Sultan Kl Arslan! Biliyorsun ki Sultanlk sana baba miras olarak gemitir. Oysa, senin kayn baban aka grnte Rum devletine kar silahlanyor ve kendisine Basileus dedirtiyor ama, besbelli ki bu bir aldatmacadr. (Anna Komnena, Alexiad, s. 270-271). Yaplan menfi propagandalardan etkilenen Klcarslan, akann artan kudreti karsnda bir eyler yapmak gerektiini dnm ve akaya kar Bizans Devleti ile ittifak yolunu tercih etmitir. Esasnda lkenin batsnda kaybedilen topraklar yeniden ele geiren Klcarslan, ynn tekrar gneydouya evirmek ve babasnn siyasetini devam ettirmek istiyordu. Bunun iinde arakasnda aka gibi iddial ve gl bir beyi brakmak istemiyordu. Yani akay ortadan kaldrmak amacyla Bizans ile yaplan bu ittifak, aslnda Klcarslann dncesine de uygun dmekteydi. G. . Bezer, Trkiye Seluklularnn, s. 86. 103 Anna Komnena, Alexiad, s. 328; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 104. 104 Anna Komnena, Alexiad, s. 328. 105 Anna Komnena, Alexiad, s. 337; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 101; A. N. Kurat, aka Ortazamanda, s. 32. 106 Anna Komnena, Alexiad, s. 329, 337; A. N. Kurat, aka Ortazamanda, s. 32.

10

edilmiti.107 Bu bilgiyi baka bir kaynan verdii bilgi ile teyid etme imkn olmad iin Komnenaya dayanmak durumundayz. Sultan I. Klcarslan dneminde, bir baka diplomatik evlilik denemesi ise Dnimendliler ile olmutu. Aksarynin verdii malumata gre Bizans basksna kar Sultan Klcarslandan yardm isteyen Dnimend Gazi, kzn ona vermeyi vaat etmiti.108 Dnimend Gazi kendisine yardmc olmas durumunda Klcarslana sadece kzn deil, yz bin dinar ile birlikte Elbistan da vermeyi taahht etmiti. Klcarslan, yaplan teklifi kabul etmi ve gerekli yardm yapmt. Bizans tehlikesini bertaraf eden Dnimend Gazi, yz bin dinar Sultana gndermi, ancak Elbistan verme iini erteleyerek ondan zr dilemi ve kznn eyizini hazrlamakla megul olacan, gerdek vakti Elbistan vereceini sylemiti. Bu duruma zlen Klcarslan yz bin dinar geri gndermi ve beklenen evlilik gereklememiti.109 Yine bu dnemde ayrntlar bilinmemekle birlikte Sultan Klcarslann, kz Seyyide Hatunu Hsn- Keyfa Artuklularndan Rknd-Devle ile evlendirdiine ahit olunmaktadr.110 Anlald kadaryla, Hallarla olan mcadele erevesinde Klcarslan, bu Trkmen beyinin desteini almak maksadyla kzn ona vermiti. Seyyide Hatun 524/1130 senesinde vefat etmi ve Silvanda bulunan Sultan Klcarslan trbesine defnedilmiti.111 Sultan Klcarslann vefatndan sonra (1107) Seluklu emirlerinden Bozm, Sultann dul kalan karsn yanna alarak Malatyaya gtrm ve burada bu hatunun olu olan Turul Arslan sultan ilan etmitir.112 Olunun sultan olmasyla birlikte harekete geen bu hatun, ncelikli olarak Malatyada bulunan l-Arslan isminde bir emirle anlam ve Bozm ldrterek onunla evlenmitir.113 Bylece Seluklu hanedanndan bir kadn, ilk defa siyasi hayatta aktif bir role soyunmutur. l-Arslan, halktan zorla altn toplamaya balam ve bu durum halkta byk bir bkknla neden
107 108

Anna Komnena, Alexiad, s. 329. Kermddin Mahmud- Aksaray, Msmeretl-Ahbr, trc. Mrsel ztrk, Ankara, 2000, s. 20-21. 109 Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 20-21. 110 E. Uyumaz, Trkiye Seluklu, s. 399-400. 111 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 109. 112 Sryani Mihail, Sryani Patrik Mihail'in Vakainamesi,(2.ksm: 1042-1195), trc. Hrand D. Andreasyan, stanbul niversitesi, Baslmam Doktora Tezi, stanbul, 1944, s. 54; Gregory Abul Farac bnl bri Bar Hebraeus, AblFarac Tarihi, I-II, ev. mer Rza Dorul, Ankara, 1999, s. 349; Claude Cahen, Osmanllardan nce Anadolu, ev. Erol yepazarc, stanbul, 2000, s. 19; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 148; Muharrem Kesik, Trkiye Seluklu Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dnemi (1116-1155), Ankara, 2003, s. 11-14. 113 Mihail, Vakainamesi, s. 54; Abul Farac, Tarihi, s. 349; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 19; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 149; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 14.

11

olmutu. Vaziyetin farknda olan Turul Arslann annesi olu ile anlaarak bu emiri yakalatp bir yl sreyle hapsetti ve ardndan da Byk Seluklu sultan Muhammede gnderdi. Yanndaki Trkleri de, Sultan Muhammede yardmc olmak amacyla Yukar Kilikya ve Ceyhan havalisinde bulunan Frank-Ermeni prensliklerine kar sefere kard.114 Anadoludaki karklklara el koymak isteyen Byk Seluklu Sultan, Sultan Klcarslan olu ahin ah serbest brakt. Bu arada Klcarslann hanm etrafndaki birok siyasi g arasnda varln koruyabilmek iin tedbirler ald. Dnemin hretli beylerinden olan Artuklu Belek ile evlenmek ve nfuzundan yararlanabilmek iin olu Turul Arslan atabeginin yanna brakarak Paluya gitti (1113).115 Burada Beleke hitaben Sultan (Klcarslan) nice defalar sizi medhederek dedi ki, btn Trk emirleri iinde Belek derecesinde akll ve kudretli bir kimse yoktur. Beni ve ocuklarm adnzla korumanz istiyorum eklinde konuarak evlenmek isteini bildirdi. Hatunun bu arzusunu geri evirmeyen Belek onunla evlendi (1113).116 Gcn daha da artran Hatun tekrar Malatyaya dnd ve atabegi ehirden kovarak olunu Malatya kalesine yerletirdi (1114). Malatyadaki Seluklu sultanl ile birlikte siyasi nfuzu ve hreti de artm oldu.117 Dou Anadouda ki Trk beyleri arasnda zaman zaman mcadeleler olmaktayd. Mengckler 1118 de Turul Arslann kontrolnde bulunan Harput ve Dersim havalisine aknlar yaptlar. Bunun zerine Turul Aslann annesi, Urfa kontu Josceline adam gndererek Hallardan yardm talep etti.118 Hatun, Malatyada olunun hkimiyetini devam ettirebilmesi iin elinden geleni yapyor ve siyasi dengeleri kurmaya alyordu. Ei Belekin siyasi nfuzunu ve gcn kullanarak varlk mcadelesi veriyordu. Fakat beklenmedik bir olay bir anda dengeleri alt st etti. Belek Gazi, 517-518/1124 de Franklar ile mcadele ederken hayatn kaybetti.119 Trk beylikleri arasnda Dnimendliler byk bir g olarak Anadoluda etkisini artrmaya balam ve zellikle de Dnimendli Emr Gazinin, damad Sultan

114

Mihail, Vakainamesi, s. 54; Abul Farac, Tarihi, s. 349; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 19 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 149-150; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 12. 115 Mihail, Vakainamesi, s. 60; Abul Farac, Tarihi, s. 351; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 153; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 15; Glay n Bezer, Harputta Bir Trkmen Beylii: ubukoullar, SDFEFSBD, I, Isparta, 1995, s. 97. 116 Mihail, Vakainamesi, s. 66; Abul Farac, Tarihi, s. 351; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 153. 117 Abul Farac, Tarihi, s. 351; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 153; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 15. 118 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 162. 119 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 167.

12

Mesudu Seluklu tahtna karmasndan sonra blgede en byk g konumuna gelmiti.120 Anadoluda siyasi birlii kurmaya alan Dnimendliler, dikkatlerini daha nce Klcarslana ramen zaptedip sonra kaybettikleri Malatyaya evirmilerdi. Artk ember daralmaya balam ve zellikle Belekin lmnden sonra iyice g kaybeden Turul Aslan, Dnimendli basksn zerinde fazlasyla hissetmeye balamt. Gerekte Belekin lmnden sonra onun atabeyinin varisi ve Harput emiri Sleyman ile Turul arasnda Malatya mcadele konusu olmaya balamt. Bu durumdan yararlanan Dnimendli Emr Gazi, damad Sultan Mesud ile ittifak yaparak ehri muhasara altna ald ( 27 Rebilahir 518/13 Haziran 1124).121 Muhasara uzaynca ehirde ktlk ba gsterdi. Halk kedi, eek, aa yapra, ksacas ne bulursa yemeye balad. Yine ehirde zenginler ile fakirler arasnda atmalar ba gsterdi. Nihayetinde kuatmaya daha fazla dayanamayan Turul Arslan ve annesi Minr kalesine ekilerek ehri Emr Gaziye teslim ettiler.122 Bundan sonra Hatun hakknda elimizde yeterli bilgi yoktur. Cahenin verdii bilgiye gre Minr kalesine ekilen hatun burada kalenin hkimiyetini elinde tutmaya devam etmitir.123 mrn, olunun iktidar mcadelesine adayan ve Seluklu siyasi hayatnda nemli bir iz brakan bu hatunun akbeti hakknda bundan te bir bilgi bulunmamaktadr. Sultan Turul Arslana gelince, Osman Turann verdii bilgiye gre 524/1130 ylnda Meyyafarikinde len kz kardei Seyyide Hatunun cenazesinde bulunmak iin Hsn Keyfadan buraya gelmi ve Artuklu hkmdar Davudun damad olarak, onun yannda kalmtr.124 Sultan I. Mesud dneminde (1116-1155) kadnn siyasi hayattaki yerine bakldnda, bu dnemde de kadnn diplomatik amal evlilikler yoluyla siyasi hayata mdahil olduu grlmektedir. Kaynaklar Sultan Mesudun Dnimendli Melik Gazinin kzyla evli olduunu yazar fakat ayrnt vermezler.125 Bu evlilik vastasyla iki

120 121

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 167. Mihail, Vakainamesi, s. 82; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 168; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 23. 122 Mihail, Vakainamesi, s. 83; Urfal Mateos, Vekayiname, s. 282; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 168; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 23; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 38. 123 C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 23. 124 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 170. 125 Mihail, Vakainamesi, s. 82; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 167.

13

taraf arasnda ittifak kurulmu ve g birlii yaplmt. Melik Gazi, damad Sultan Mesudu tahta karm ve bylece Seluklu devletini kendi nfuzu altna almt.126 Sultan Mesud, zellikle kaynpederi Melik Gazinin lmnden sonra daha serbest hareket etmeye balam ve Dnimendlilerin kendi ilerindeki taht kavgalarndan yararlanmak iin frsat kollamaya balamt. ncelikli olarak Sivasta Dnimendli Yabasan zerine yryen Sultan Mesud, tez zamanda Sivas kontrol altna alm ve ynn Malatyaya evirmiti. Daha sonra kendisine engel olmasn nlemek maksadyla da kzn Yabasana vermiti. Cahen bu durumu yle anlatmaktadr: Ancak Mesud Yabasan tehdit ederek ve kzn vererek kendisine boyun emesini salad ve Malatyaya saldrd.127 Bu evliliin kesin tarihi belli olmamakla beraber dnemin ana kaynaklar bu evliliin Sultan Mesudun Kilikya seferi ncesi olduunu sylerler. rnein Abul Farac ve Sryani Mihail yle anlatrlar: Konya sultan Mesud, kzn Yakup Arslan ( Dnimendli Yabasan) a verdi ve bunlar ikisi birlikte Kilikyaya taarruz etmeye karar verdiler.128 Bilindii zere bu sefer 1153 ylnda yaplmt ve bu seferden bir yl nce de Malatya kuatmas vuku bulmutu. Yani bu evliliin 1152 ya da ncesinde gereklemi olmas kuvvetle muhtemeldir. Olaylar bize gsteriyor ki, bu evlilik tamamen diplomatik amal yaplm ve evlilik sonrasnda iki taraf arasnda ittifak kurulmutu. Kaynaklarn belirttiine gre Dnimendli Yabasan 1164 de vefat edince kardeinin olu smail onun yerine gemi ve Yabasann dul kalan karsyla ( Sultan Mesudun kz) evlenmiti.129 Malatyada hkimiyeti elinde tutan Dnimendli Aynddevle ayn zamanda Sultan Mesudun yeeni ile evliydi.130 Bu evliliin ayrntlar ile ilgili kaynaklarda bilgi bulunmamakla beraber Sryani Patrik Mihail, bu kadnn Sultan Mesudun kardeinin ( hangi kardei olduu belirtilmemi) kz olduunu belirtir.131 Sultan Mesud ehri kuattnda aresiz kalan Aynddevle k yolu olarak karsn Sultan Mesuda gnderdi. Fakat kardeinin kznn yalvarmalarna kulak tkayan Mesud kuatmay devam ettirdi. Muhasaray ay srdrd ve daha sonra da ciddi bir hcumda
126

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 167. Bununla beraber Claude Cahen, ahin ahn da ankr ve Ankara yresine sndktan sonra Dnimendli beyinin kzyla evlendiini belirtmitir. C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 33. 127 C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 32. 128 Abul Farac, Tarihi, s. 391; Mihail, Vakainamesi, s. 170. 129 Abul Farac, Tarihi, s. 400; Mihail, Vakainamesi, s. 196. 130 Mihail, Vakainamesi, s. 166; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 28; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 189. 131 Mihail, Vakainamesi, s. 166.

14

bulunmadan ekildi ( 2 Rebiulevvel 538/14 Eyll 1143).132 Bu olaydan anlald zere yneticiler gerektiinde elerini siyasi hayata dahil etmilerdir. Diplomatik amal yaplan evliliklerin bu duruma zemin hazrlad tahmin edilebilir. Genelde g birlii yapmak amacyla gerekleen evlilikler sonucunda bazen taraflarn anlamazlnda bu hanmlar arabulucu grevi yapabiliyorlard. Bir anlamda kadnlar, siyasi hayatta faal bir rol stleniyorlard. Malatyada Aynddevle 1152 de vefat edince, yerine olu Zulkarneyn geti. Bu durumdan yararlanmak isteyen Sultan Mesud son bir defa Malatyay kuatma altna ald (1152).133 Olu Zulkarneynin ehri mukavemette zorlandn gren annesi bir kez daha Sultan Mesudun huzuruna kt ve olu adna ondan aman diledi. Sultan yeeni olan bu hanma, ancak olu Zulkarneyn gelip itaat arz ederse kuatmay kaldrabileceini bildirdi. Zulkarneynin Mesudun huzuruna karak balln arz etmesi zerine Sultan ona kendisine tbi olmas artyla Malatya beyliini verdi.134 Bu olayn ardndan Zulkarneynin annesi olunun kk yata olmasndan istifade ederek ehirde ynetimi eline geirdi. Bylece Malatya ikinci defa yine Seluklu hanedanndan bir hanmn hkimiyeti altna girmi oldu. Mihailin naklettiine gre, bu kadn, ehrin yalnz oluna deil kendisine de ait olduunu, nk sultann kendi ricasn kabul ettiini sylyor ve ehri, bycler ve okuyucular vastasyla kendisinin kurtarm olduunu iddia ediyordu.135 Bu hatun, etrafna byc kadnlar toplam ve onlarn kehanetleri ile hareket eder olmutu. Byc kadnlarn kehanetlerine gre o; uzun bir hayat srecek ve hkimiyetini icra edecekti. Kendi ahsi ihtiraslar dorultusunda hareket eden bu kadn, ehir halkna kar baskc bir ynetim uyguluyor ve onlardan, mslim-gayrmslim ayrm yapmadan yksek oranda vergi alyordu. Yine kaynaklarn verdii bilgiye gre ehri istedii gibi ynetmek ve arzu ettii adamla birleebilmek iin, olunu dahi ldrmenin hesabn yapyordu.136 Bu dorultuda bir suikast plan hazrlamt. Ancak plann harekete geiremeden bizzat olu tarafndan alaa edilerek, evresinde ki kadnlar ile birlikte plak ve yalnayak bir biimde ehirden

132 133

Mihail, Vakainamesi, s. 120; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 178-179; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 47. Mihail, Vakainamesi, s. 166; Abul Farac, Tarihi s. 390; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 189-190; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 32. 134 Mihail, Vakainamesi, s. 166; Abul Farac, Tarihi, s. 390; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 189-190; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 32; M. Kesik, Trkiye Seluklu, s. 48-49. 135 Mihail, Vakainamesi, s. 167. 136 Mihail, Vakainamesi, s. 167; Abul Farac, Tarihi, s. 390.

15

kovuldu. Byc kadnlarn ise mallar msadere edildi ve idam ettirilerek hayatlarna son verildi.137 Bu dnemde bir baka diplomatik evlilik ise Sultan Mesudun kz ile Atabeg mameddin Zengnin olu Nreddin Mahmud arasnda gereklemiti.138 Mneccimbann verdii malumata gre Sultan Mesud, kz Seluka Hatunu ( Baka kaynaklarda bu isme rastlanlmamaktadr) g birlii yapmak amacyla Nreddin Mahmud ile evlendirmiti.139 Hallarn elinde bulunan Tel-beri kuatmaya karar veren Sultan Mesud, kuatma ncesi Nreddin Mahmud ile ortak hareket edebilmek iin kzn ona vermi ve eyiz olarak da ehri ona vermeyi teklif etmiti.140 Sultan Mesud, Bizansn i karklklarndan faydalanmay ihmal etmemi ve Bizansdan iltica edenlere kucak amt. Bizans tahtn ele geirme teebbsnde bulunan sak, kardei mparator Yuannis ile ba edemeyeceini anladnda Anadoluya iltica etmi ve Sultan Mesuda snmt.141 1139 senesinde Bizansn Niksar muhasaras esnasnda Bizans ordusunda mcadele veren sakn olu Yuannis de, ordusunu terk ederek Seluklu tarafna gemiti.142 Konyaya gelerek Mslman olan Yuannis, Sultann vgsne mazhar olmu ve onun kz ile evlenmiti. Sultan Mesud, elebi nvan alan Yuannise birok mlk balam ve bylece o da Konyaya yerlemiti.143 Diplomatik bir manevra olarak Yuannisi kendisine damat yapan Mesud, bylelikle Bizansa kar elinde koz bulundurmu oluyordu. Sultan Mesudun glenmesinden rahatszlk duyan mparator Manuel byk bir ordu toplayarak 1146 senesinde Konyay kuatt. Birka ay sren sonusuz kuatmada Seluklu ordusu nihayet Bizans ordusunu pusuya drd. Bizans mparatoru Manuel kaan ordusunu cesaretlendirmek iin, Sultan Mesudun ldrldn ilan etti. Osman Turann naklettii bilgiye gre bu srada Sultann hatunu kocasnn hayatta olduunu

137

Mihail, Vakainamesi, s. 166; Abul Farac, Tarihi, s. 390; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 189-190; C. Cahen, Osmanllardan nce Anadolu, s. 32. 138 Mneccimba Ahmed b. Ltfullah, Cmiud-dvel. Seluklular Tarihi: Horasan-Irak, Kirman ve Suriye Seluklular, yay. Ali ngl, zmir, 2001, II, s. 17; Abul Farac, Tarihi, s. 388; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 32. 139 Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 17. 140 C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 32. 141 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 171; Mustafa Da, Seluklu lkesinde Bizansl Mlteciler, Toplumsal Tarih, 14/84, stanbul, 2000, s. 6. 142 Niketas Khoinates, Historia, trc. Fikret Iltan, Ankara, 1995, s. 23; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 176; M. Da, Seluklu lkesinde, s. 7. 143 Niketas, Historia, s. 23; O. Turan, Seluklular Zamannda,s.176; M. Da, Seluklu lkesinde, s. 7.

16

temin ve zafere yardm etti.144 Buna karn Niketasn verdii malumata gre, Manuel ehri kuattnda Mesud, Konyadan kaarak Aksaraya gitti. Konya surlar zerinde ehrin savunmasn Mesudun kzlarndan birisi, babas adna baaryla yrtt. Baarszla urayan Bizans ordusu geri ekilmek zorunda kald.145 onnes Kinnamos ise Historiasnda, mparator Manuelin sultann esir alnd eklindeki bir yalanla orduyu toparlamaya altn, hatta Sultann hanmna mektup yazarak sultann ellerinde ve hayatta olduunu bildirdiini, bunun iinde hanmn mparatoru iyi karlamak amacyla iki bin koyun ve ok sayda yiyecek hazrladn syler.146 Bu farkl anlatmlardan, Seluklu hanedanndan bir hanmn Konyann savunulmasnda yararllk gstermi olduu anlalmaktadr. Seluklu hanedan kadnnn geri planda kalmayp, bizzat savaa mdahil olduu ve hatta sava ynlendirdii grlmektedir. Babasnn yerine geen Sultan II. Klcarslan (1155-1192), komu beyliklerle iyi ilikiler kurma anlayyla 1160 senesinde Erzurum hkmdar zzeddin Saltukun kz ile nikhland. Nikhl eini getirtmek amacyla da Erzuruma bir gelin alay gnderdi.147 Gelin alay Erzurumdan ykl miktarda eyiz ile Konyaya doru yola kt. Dn yolu zerinde, Dnimendli Yabasan gelin alayna baskn yaparak Sultan Klcarslann nikhl eine ve eyizine el koydu.148 Gelini, kardeinin olu Zunnn ile evlendirmek isteyen Yabasan, fakihlere danarak bir hileli yol bulmalarn istedi. Fakihler gelinin slm dininden dnmesi halinde nikhnn geersiz saylacan sylediler. Yaplan basklar neticesinde gelin irtidat etti, sonra tekrar Mslman olunca Zunnn ile evlendirildi.149 Olay, Seluklu sarayna ulatnda lgna dnen Sultan Klcarslan, derhal orduyu hazrlayarak Dnimendli Yabasan ile savamak zere harekete geti. Fakat Bizans ile ittifak halinde olan Yabasan karsnda sava kaybederek geri ekilmek zorunda kald.150 Tarihte rneine az rastlanr bu olayda, Dnimendli Yabasan hibir ekilde izahat mmkn olmayan bir davran gstermi

144 145

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 181. Niketas, Historia, s. 36. 146 onnes Kinnamos, oannes Kinnamosun Historias (1118-1176), haz. In Demirkent, Ankara, 2001, s. 39-40. 147 bnl Esr, El-Kmil Fit-Tarih Tercmesi, trc. Abdulkerim zaydn, XI, stanbul, 1987, s. 257; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 19; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 201; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 37, 47. 148 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 257; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 19; Mihail, Vakainamesi, s. 190; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 201; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 37, 47. 149 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 257; Mihail, Vakainamesi, s. 190; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 19; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 201; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 37, 47. 150 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 257; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 19; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 201; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 37, 47.

17

ve kar taraf, adeta aalayc bir tavr sergilemitir. Bu rnekte de grld gibi kadn, istemese de bazen siyasi ekimelerin tam merkezinde yer alabiliyordu. Bir baka gereklemeyen diplomatik evlilik giriimi ise Sultan ile Alman mparatoru F. Barbarossann kz arasnda olmutu. Myriokephalon zaferi sonras Sultan, Alman mparatoru Barbarossaya eli gndermi ve kazand baary anlatmt (1176) . Eli aracl ile ona ittifak teklifinde bulunmu ve ayn zamanda kzna talip olmutu. 151 Fakat bu kzn lm evliliin gereklemesine engel olmu ve bylece bir evlilik giriimi daha baarszlkla sonulanmt.152 Siyasi kazanmlar elde etmek iin yaplan evlilikler, bazen iki devlet arasnda savaa kadar gidebilecek anlamazlklara da neden olabiliyordu. Hanedan yesi hatuna yaplan bir hakszlk ya da kt muamele, o hatunun ailesine yaplm bir hakaret olarak alglanabiliyor ve bu da iki devleti kar karya getirmeye yetiyordu. Trkiye Seluklu Sultan II. Klcarslan, iyi ilikiler kurmak amacyla kzn153 Hsn Keyf ve Diyarbekir Artuklu Hkmdar Kara Arslann olu Nureddin Muhammede vermiti.154 Evliliin zerinden henz ksa bir sre gemiti ki, Nureddin Mahammed bu kadna kt muamelelerde bulunmaya balam, hatta bir arkc kadna gnl vermiti.155 Sultan Klcarslan, kznn dt bu durumu renince Nureddin Muhammedin topaklarn istila etmeye ve kzna eyiz olarak verdii kaleleri geri almaya karar verdi (1180).

151 152

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 210. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 221. 153 Bu kadnn ismi eenin makalesinde, Seluka Htun binti Kl Arslan b. Mesud b. Kl Arslan olarak gemektedir. Burada verilen bilgiye gre bu kadn kocasnn lmnn ardndan Abbasi Halifesi en-Nsr Lidnillah ile evlenmitir. Seluka Hatun, lnceye kadar onun nikhnda kalm ve lmnn ardndan bu duruma ok mteessir olan Halife, onun iin, kabri zerinde ok byk bir trbe yaptrmt (Ramazan een, md AlDn Al-Ktib Al-sfahnnin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle lgili Bahisler, Seluklu Aratrmalar Dergisi, III, Ankara, 1971, s. 268); Ayrca bu hususlar, Zekeriya Kitapnn Seluka Hatunun hayatn konu ald makalesinde derinlemesine ilenmitir. Seluka Hatunun Artuklu emiri Nureddin ile olan evliliine deinen Kitap, daha sora onun yapm olduu Hac yolculuunu ele alm ve nihayetinde Abbasi Haifesi en-Nsr Lidinillah ile olan evliliine deinmitir (Zekeriya Kitap, Melike Seluka Hatun ve Trk Milli Kltr, Trk Dnyas Aratrmalar, 82, stanbul, 1993, s. 103-146). 154 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 370; Abul Farac, Tarihi, s. 425-426; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 212; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 44; R. een, md Al-Dn, s. 268; Z. Kitap, Melike Seluka, s. 111. 155 Ktib Al-sfahn bu durumu yle anlatyor: Sonra, onun stne bir muganniyeyi sevdi. Kl Arslann kz buna ramen iffetli hareket ediyor, kocasnn zulmne sabrediyordu. zntsn saklyor, ikyette bulunmuyordu. Kocasnn bu davran kzn kusurundan veya irkin olmasndan ileri gelmiyordu. Zira bu kz iki kamerin peinden gelen, ay ile gnein ncs, Seluklu soyundan ve sultan slalesindendi. Kocas ise arkc kadnlara dknd. Karsn sevmekle beraber onlarn sevgisi kendisine daha hakimdi. Karsn terk etmiyordu. Fakat ihtiyar bir muganniyeyi gen karsna tercih etmiti Zira ak mantk tanmaz. Onun yolunda mitsizlie yer yoktur R. een, md Al-Dn, s. 268; Z. Kitap, Melike Seluka, s. 111-112.

18

Klcarslandan ekinen Nureddin ise areyi Selhaddn Eyybnin himayesine snmakta buldu ve ondan yardm istedi.156 Selhaddn Eyyb, Sultan II. Klcarslana bu konuyla ilgili bir mektup yazd. Mektuba cevaben Sultan Klcarslan, unlar sylyordu: Ben kzmla evlendii zaman Nureddine lkesinin snrnda birka kale vermitim. imdi vaziyet sizin de bildiiniz hale geldi, bu sebeple kzmla evlendii iin benden ald yerleri iade etmesini istiyorum.157 Arada gidip gelen eliler zm olmaynca Selhaddn, Hallarla sulh yaparak, Seluklu topraklarna aknlar yapmaya balad. Durumun ciddiyetini gren Sultan Klcarslan, veziri htiyaruddin Hasan Selhaddne gnderdi ve u mesaj iletti: Bu adam (Nureddin) kzma yle yle yapt; mutlaka onun lkesine gitmeli ve ona haddini bildirmeliyim.158 Bu mesaja ok fkelenen Selhaddn ise, htiyaruddin Hasana yle dedi: Efendine deki: Eer geri dnmezse Allaha yemin ederim ki, Malatya zerine yryeceim. Malatyaya iki gnlk mesafedeyim, oraya varmadan da atmdan inmeyeceim, sonra da btn lkesine saldrp elinden alacam. 159 htiyaruddin Hasan, Selhaddnin kararl ve emin duruunu grm, ayn zamanda Eyyb ordusunun asker, silah ve at bakmndan okluuna ahit olmutu. Bunun iin, muhtemel bir sava nleyebilmek amacyla tm diplomatik yeteneklerini kulland. O gece sabrederek Selhaddnin fkesinin dinmesini bekledi. Ertesi gn Selhaddne haber gndererek onunla grmek istediini bildirdi ve huzura kabul edilince de: Ben efendim adna deil, kendi adma size bir ey sylemek istiyorum dedi ve devam etti: Ey efendimiz! Bu irkin i senin gibi bir Sultana yakmaz. Sen Sultanlarn en byk, en anl, en hretlilerinden birisin. Halkn senin Hallarla anlama yaptn ve cihad terk edip lkenin karlarn bir kenara ittiini, sana, emrindeki halka ve btn Mslmanlara faydal bir iten gz evirdiini, uzak yakn her taraftan asker toplayp, senin ve askerlerinin bir kahpe arkc iin yollara dp byk masraflar ettiini duymas kadar byk bir ktlk dnebiliyor musun? Yarn Allah Taalya ne mazeret beyan edeceksin? Sonra halifenin, dier Mslman hkmdarlarn ve btn halkn nezdindeki itibarn ne olur? Onlara bunu nasl anlatrsn? Dn ki, hi
156

bnl Esir, El-Kmil, XI, s.370; Abul Farac, Tarihi, s. 426; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 23; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 212; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 44; R. een, md Al-Dn, s. 268-269; Z. Kitap, Melike Seluka, s. 112. 157 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 371; R. een, md Al-Dn, s. 269. 158 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 371; Abul Farac, Tarihi, s. 426; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 212 159 bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 371; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 23.

19

kimse senin yzne kar bunlar sylemez, fakat meselenin byle olduunu bilmezler mi? Sonra farz et ki, Klcarslan ld, bu kz da beni sana gnderdi. O sana snyor ve kocasndan hakkn alman istiyor. Zaten senden beklenen de budur, sen bunu reddetmezsin. Buna karlk Selhaddn: Vallahi sen haklsn! And olsun ki, mesele senin dediin gibidir; fakat bu adam (Nureddin) yanma geldi ve bana yapt. imdi onu brakrsam bu bana yakmaz. Sen onunla gr ve aranzdaki meseleyi dilediimiz gibi halledin. Ben bu meselede size yardmc olur ve onun yannda yapt iin kt olduunu sylerim dedi ve her trl iyilikte bulunmay vaad etti.160 Selhaddnden yardm sz alan vezir htiyaruddin Hasan, bu defada Nureddin Muhammedin yanna gitti ve meselenin zm iin grmelerde bulundu. Nihayet bir anlamaya vardlar. Buna gre, Nureddin bir sene sonra arkc kadn yanndan uzaklatracakt. Eer bu sznde durmaz ise Selhaddn ondan elini ekecek ve Klcarslann yannda yer alacakt. Verilen sre dolunca Nureddin verdii sz tuttu ve arkc kadn yanndan uzaklatrd.161 Sultan II. Klcarslan yalanp gten dnce, lkeyi on bir olu arasnda taksim etmiti. Kendilerine verilen blgeleri idare eden melikler daha sonra aralarnda hkimiyet mcadelesine girimilerdi.162 zellikle Sivas ve Aksarayda hkm sren Kutbeddin Melikh, Orta Anadoluda hkimiyet alann geniletmek istemi ve bu dorultuda Malatyada hkm sren kardei Muizeddin Kayserh sktrmaya balamt. Bunun zerine Muizeddin 587/1191 de Selhaddn Eyybye snm ve kardei Melikhn babasna tahakkm ederek memleketini elinden almak istediini ikyet etmiti.163 Selhaddn, Muizeddin Kayserh izzet ve ikram ile karlam ve onunla Melik dilin kzn evlendirmiti.164 Daha sonra Selhaddn, Melikha mektup gndererek onu sindirmi ve ondan cesaret alan Muizeddin de gnl rahatl iinde Malatyaya dnmt.165 Sultan II. Klcarslan, Selhaddn Eyybnin giderek artan nfuzundan faydalanabilmek amacyla, onun kzlarndan birini olu Kutbeddin Melikha istemiti. bnl Esire gre Kutbeddinin dier kardeleri buna kar

160 161

bnl Esir, El-Kmil, XI, s. 371-372; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 23-24. bnl Esir, El-Kmil, XI, s.371-372; Abul Farac, Tarihi, s. 426; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 24. 162 bnl Esir, El-Kmil, XII, s. 84; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 217, 220. 163 Abul Farac, Tarihi, s. 458; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 227; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 57. 164 Abul Farac, Tarihi, s. 458; bnl Esir, El-Kmil, XII, s. 84; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 227; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 57. 165 Abul Farac, Tarihi, s. 458; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 227.

20

kmlard.166 Bu evliliin gerekleip gereklemedii ile ilgili kaynaklarda herhangi bir malumat verilmemitir. Ayrntlarn bildirmemekle beraber Sryani Mihail, Sultan Klcarslann bir kz ile Erzincanda hkm sren Behram ahn evli olduunu yazar.167 Fakat kaynakta evliliin ne zaman ve ne ekilde olduuna dair herhangi bir bilgi verilmemitir. bn Bibi, zzeddin Keykvusun Behram ahn kz Seluka Hatun ile olan evliliinden bahsederken bu hatunla ilgili olarak yle der: stelik o parlak inci, kymetli mcevher, paha biilmez sedef, Sultan Klcarslann fazilet ve ihsan denizinden, pk sulbnden ve soylu nesebinden karlm Seluk aacnn dallarndan ayrlmt.168 bn Bibinin Seluka Hatundan bu ekilde bahsetmesi, onun Klcarslann kzndan olduunu ak bir ekilde gsterir ki, bu da Sryani Mihailin rivayetini doru klar. Sultan I. Gyseddin Keyhusrev (1192-1196 [kinci saltanat 1205-1211] ), babas Sultan Klcarslann lmnden sonra Seluklu tahtna oturdu. Ancak aabeyi Sleyman ah, Keyhusrevin Hristiyan bir anneden domu olmas hasebiyle onun saltanatna muhalefet ediyordu.169 Sleyman ah, taht ele geirmek iin girdii mcadelede bu durumu Keyhusrevin aleyhine olarak kulland. Nihayetinde yaplan mcadeleyi Gyseddin kaybetti ve Konyadan ayrlarak, dokuz yl srecek olan gurbet hayatna raz olmak zorunda kald (1196). Bu durumdan anlaldna gre, Seluklularn henz Trkmen kimliklerinin nemli olduu bu dnemde Hristiyan anneden domu bir melikin tahta kmasna olumlu baklmyor ve byle bir durum siyasi arenada onun konumunu zayflatabiliyordu. Buna benzer bir olay da Sultan Aleddin Keykubad dneminde vuku bulmu ve Sultan, byk olu II. Gyseddin Keyhusrev yerine henz ok kk yata olan olu zzeddin Klcarslan veliahd tayin etmiti. Bunun nedeni Gyseddin Keyhusrevin kifayetsiz olmas ile birlikte Hristiyan Kyr Vardn kzndan domu olmas idi.170

166 167

bnl Esir, El-Kmil, XII, s. 83. Mihail, Vakainamesi, s. 281; V. Gordlevski, Anadolu Seluklu Devleti, trc. Azer Yaran, Ankara, 1988, s. 56. 168 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 193. 169 Anonim-Seluk-nmeye gre Keyhsrev, Bizans hanedanndan Kaloyann karsnn kz kardeinin olu idi. Keyhsrev, stanbula geldiinde teyzesi Despina tarafndan en iyi ekilde arlanmt. Anadolu Seluklular Devleti Tarihi: Tarih-i l-i Seluk, nr. ve trc. Feridun Nfiz Uzluk, Ankara, 1952, s. 27. Bu bilgiler iin ayrca bkz. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 237, 245; B. Umar, Trkiye Halknn, s. 249. 170 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 357.

21

Konyadan ayrlnn ardndan eitli beldelere urayan Keyhusrev,

k z

kardeinin bulunduu Diyarbekire gelmiti.171 Keyhusrev Diyarbekirde bizzat enitesi Eyybi Melik Salih tarafndan karlanm ve misafir edilmiti. bn Bibinin verdii malmata gre, Keyhusrev ile kz kardei haremde grm ve kz kardei ona hitaben unlar sylemiti: Cihan padiah hibir ekilde hatr lkesinin alann, devletini kaybetmi olmaktan dolay kederle doldurmasn. nsann durumunu perian eden ve rahat ve huzuru ortadan kaldran endieleri parlak dncesinin yanna sokmasn. Yldzlarn ahnn (gne), yedi menzili dolamaktan uslanmad gibi gezmekten usanp sklmasn. Benim konuandan konumayandan, susandan susmayandan, eskiden, yeniden, yakndan, uzaktan, hizmetiden adamdan neyim varsa sizin emrinize vereyim. Bu ehirde ikamet edin de insanlarn durumunu deitiren, ileri halden hale eviren Tanrnn hikmeti olan takdir perdesinden garip ve acayip srlarn kmasn beklesin. Bu arada belki de ayrln aresi bulunabilir. nk ihtimal ki holanmadnz ey sizin iyiliinizedir diye buyrulmutur.172 Keyhusrev, kz kardeinin bu talebini geri evirmi ve Diyarbekirden de ayrlarak stanbulda son bulacak olan yolculuuna devam etmitir.173 stanbula vardnda Keyhusrev, burada mparator tarafndan saygn bir ekilde karland; ikram ve ihsan grd.174 Gerekte Keyhusrevin annesi Grek asll bir hanmd. Buna karn Keyhsrev stanbulda sade bir hayat srmek zorunda kalmt. nk mparator, Sleyman ah ile ihtilafa dmek istemiyor ve Keyhusreve mesafeli yaklayordu. evlenmiti.
175

Keyhusrevin

kendisi

de

stanbulda

Mavrozomesin

kz

ile

Keyhusrev, Konyadan ayrlmak zorunda kaldnda Diyarbekirde kz

kardeinin yanna gitmi ve orada kz kardeinin yardmlarn grmt. stanbulda gurbet hayat yaayan Keyhusrev, ehir Latinler tarafndan igal edildiinde de einin destei sayesinde kaynbabas Mavrozomesin yannda gven iinde kalmt.176
171

bn Bibi, el-Evamirl Alaiye fil-umurl-Alaiye, trc. Mrsel ztrk, I, Ankara, 1996, s. 63; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 269; Tuncer Baykara, I. Gyaseddin Keyhusrev (1164-1211) Gazi-ehit, Ankara, 1997, s. 23. 172 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 65-66. 173 Tarih-i l-i Seluk, s. 27; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 269. 174 bnl Esir, El- Kmil, XII, s. 169; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 34; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 269, 270; T. Baykara, Gyaseddin Keyhusrev, s. 24. 175 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 101; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 328; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 270; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 60; T. Baykara, Gyaseddin Keyhusrev, s. 25; B. Umar, Trkiye Halknn, s. 249. 176 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 270; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 328; T. Baykara, Gyaseddin Keyhusrev, s. 25.

22

Anlald kadaryla, siyasi ekimelerde kadn, meselelerin zm iin faal rol oynayabiliyordu. Keyhusrev Sleyman ahn lm haberini duyunca stanbuldan Konyaya gelmi ve 1205de tekrar Trkiye Seluklu tahtna oturmutu.177 Sultan I. zzeddin Keykavus (1211-1220) dnemi siyasi srete olaylarn seyrine baktmzda, kadnn yeri ile alakal kaynaklarda tafsilatl bir bilgiye rastlamyoruz. Ancak Sultannn Erzincan beyi Behram ahn kz Seluk Hatun ile yapt evlilik, mevcut kaynaklarda zellikle de bn Bibide ayrntl olarak ilenmitir.178 Kendisine uygun bir e bulmak dncesiyle aray ierisine giren Sultan, yapm olduu istiarelerin ardndan Erzincan hkmdar Behram ahn kz Seluka Hatunda karar klmt.179 Bylece kurmu olduu akrabalk ilikisi sayesinde Dou snrlarn da gvence altna alm olacakt. Ayn zamanda bu Hatun, Sultan Klcarslann torunuydu ve dolaysyla Seluklu soyundand.180 Kz istetmek zere bir eli grevlendiren Sultan, trl hediyeler ve sekin kimselerle birlikte onu Erzincana gndermiti. Kendisine doru Seluklu lkesinden bir elinin geldiini duyan Fahreddin Behram ah, bu duruma ok sevinmi ve onu yolda karlayarak byk bir izzet ve ikramla konuk etmiti. Bir gn sonra huzura kabul edilen eli, Sultandan getirdii mektubu Behram aha sunmu ve onun isteklerini dile getirmiti. Alm olduu habere ok sevinen Behram ah, orada bulunanlara dnerek yle bir konuma yapmt: Yce ve Ulu Allahn sonsuz ltuf ve kerem hazinesinden ben kulu iin gnderdii byle bir iyilik hangi dille anlatlabilir. Eer Hazreti Sultandan, evladmn onun kutlu haremine katlmas emri gelmise, bu benim iin en byk iftihar vesilesi, benden sonra gelecekler iin de itibar kayna olacaktr. Byle byk bir padiahn bize bylesine bir iltifatta bulunmu ve kulunu yceltmek iin byle bir karar alm olmas bizi son derece memnun etti. Bize ay mhlet verilirse, dn ve eyiz hazrlklarn eksiksiz yerine getiririz. imdi yaplacak i, habercilerin buradaki ilerini bitirdikten sonra Padiahn huzuruna giderek, ona bu iin olacan ilan etmeleridir. Hazrlklar bittikten sonra Padiah, kz almaya kimi isterse onu gndersin.181 Daha sonra eliye eitli hediyelerle birlikte bir de mektup veren Behram
177 178

Tarih-i l-i Seluk, s. 27; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 274; T. Baykara, Gyaseddin Keyhusrev, s. 29. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 198-201; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 322-324; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 72; Salim Koca, Sultan I. zzeddin Keykvus (1211-1220), Ankra, 1997, s. 88-89. 179 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 192-193; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 322. 180 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 193; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 322; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 72. 181 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 193.

23

ah, onu Seluklu lkesine yolcu etmiti. bn Bibi, vakit kaybetmeden eyiz hazrllarna balanldn belirterek bu hazrlklarla ilgili u bilgilere yer verir. Vilayetinin her yerinden her snftan tecrbeli sanatkrlar ve becerikli ustalar ard. ay mddetle gece gndz o ile megul oldu. Sanatkrlar, kumalar kesme, bime ve mcevherlerle ileme ilerini yaptlar. Sultann temiz haremine huri olacak olan o gelin iin mcevher ilemeli bartlerinden, kymetli talarla sslenmi halhallardan, nefis yzklerden, kymetli kpelerden, srmal paha biilmez elbiselerden, altn ve gm kaplardan, ev eyalar ve kselerden, kymetli kitaplardan, Hoten ve in kokularndan, ay yzl erkek ve kadn klelerden, altn nall katrlardan, rzgr ve imek gibi hzl giden atlardan, yklenmi soylu develerden oluan dnyann muhasebecilerinin, hesap adamlarnn yazp hesabn tutmaktan aciz kaldklar, denizin kskanlktan gz ya aktt, en zengin kimselerin dahi gpta ile bakt cehizi ssleyip hazrlad.182 eyiz hazrlklar tamam olunca Kad erefeddin, hazrlklarn tamam olduunu bildirmek ve nikh ilemleri ile ilgilenmek zere Erzincandan Sivasa yolcu edilmiti. Kadnn Sivasa varmas zerine Emir-i Meclis Mbrizddin Behram ah, durumu Sultana arz etmi ve Sultan, Emirlerden Seyfeddin Ay-aba, Zeynddin Baara, Baheddin Kutluca ve Mbrizddin avl gibi devlet byklerini onu karlamaya gndermiti. Karlama merasiminden bir gn sonra Sultan, halka ak toplant dzenleyerek Kad erefeddini huzuruna kabul etmi ve ertesi gn de ehrin ileri gelenleriyle birlikte bir baka toplant tertip etmiti. Toplantya katlanlarn her birinin nne altn ve gmle sslenmi tabaklar iinde ve zerinde rakamla yazl olarak 1000, 500, 200 ve 100 miskal arlnda altnlar konulmutu. Daha sonra her iki tarafn ahitleri ile birlikte, nikh kyacak olan mam-Kad Humam Sadreddin Lehaveri toplantya itirak etmilerdi. Topluluk tamam olunca nikh ilemine geilmi ve Kad Sadreddin Lahaveri u hutbeyi okuyarak nikh srecini balatmt: Allaha ve onun elisi Muhammede selm olsun. Allahn kitab bize doru yolu gstererek, inizdeki bekrlar, klelerinizden ve cariyelerinizden iyi olanlar evlendirin. Eer yoksul iseler, Allah onlar ltfu ile zenginletirir buyurmutur. Nazil olmu ayetlerden ve Peygamberin szlerinden baka evlilii tevik eden pek ok sz vardr. Akl banda

182

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 194.

24

olanlar ona koar. Galip Sultan zzeddin Ebul-Fetih Keykvus b.Keyhusrev b.Kl Arslan, Melik Fahreddin Behram ah b.Davudun kz Seluk Hatunu e olarak istedi. Yars pein, yars sonra denmek zere 100 bin krmz altn dinar balk vermeyi stlendi. Evlilik konusunda iyi eyler syleyin ve isteyeni evlendirin. Allaha hamd ve onun peygamberine salat ve selm olsun.183 Bu konuma zerine sz sras kz tarafna gemi ve onlar, stei kabul edip istenileni verdik. Fazilet yamuru her zaman onlarn zerine yasn. Sevgi mutluluk yoldalar olsun. Bu mutlu nikh ve uurlu evlilik hayrl olsun. Kymetli hediyeler ve armaanlarla sonulansn. Huzur ve mutluluk onlardan ayrlmasn. Onlarn Hazreti Peygamber ve ailesi iin sevgi duygular daim olsun demilerdi.184 Bu ekilde nikh ilemleri tamamlanm ve mecliste byk bir sevin gsterisi vukubulmutu. Mecliste her tarafa altn ve mcevherler salm ve daha sonra da halka ak bir ziyafet tertip edilmiti. Sultan tarafndan Kad erefeddine altn, hilt, ok miktarda elbise ile birlikte erkek ve kadn kleler gnderilmi, adet zere Kad erefeddin de sultann atnn rikabn pmt.185 Ertesi gn Sultan, mihr hazrlklar iin hazine emirlerine buyruk vermi ve onlar da altndan, gmten mcevher ilemeli ev aletlerinden, renkli elbiselerden, deve ve katr yklerinden, eyeri ve gemi altndan, rts atlastan atlardan meydana gelen mihri hazrlamlard. Mihri Erzincana ulatrma grevi ise Emir-i Meclis Emir Mbrizddin Behram aha verilmi ve Emir, hatunlar ile birlikte kalabalk bir grupla yola koyulmutu. Misafirlerin Erzincana yaklatklarn haber alan Fahreddin Behram ah, onlar karlamak zere sarayn dadlarn, hocalarn, itibarl hatunlarn, beylerin ileri gelenlerini ve divan naibleriyle birlikte yaknlarn grevlendirmiti. ehrin giriinde ihtiaml bir tren hazrlanm ve bizzat Fahreddin, davul ve zurnalarla birlikte onlar karlamaya kmt. Yine yanlarnda saray ve ehir musiki takmlar da bulunuyordu. Nihayet karlama treni gereklemi ve iki tarafn karlkl iltifat dolu konumalarnn ardndan ehre girilmiti. Erzincan hkmdar Fahreddin, misafirler iin sarayda sofra kurdurmu, sonrada kadn ve erkek arkclarn grev ald bir elence meclisi tertip etmiti. Tm bunlardan sonra Emir, mihri Melik Fahreddine teslim etmi

183 184

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 196. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 196. 185 bn Bibi, el-evamirl, I, s. 196.

25

ve buna karlk Melik Fahreddin saysz hediyelerle onu dllendirmiti. Hazrlanan eyizler byk bir sanda konulmu ve Emir-i Meclis ile birlikte Sultana gnderilmiti.186 nden Sivasa varan Mbarizeddin, olan biten hakknda Sultana bilgi vermi ve Sultan, ehrin sslenmesi ve elence meclisinin hazrlanmas iin emir vermiti. eyizin gelmekte olduunu haber alan emirlerin ve byklerin hanmlar, onu karlamaya kmtlar. eyiz ehre ulanca her iki tarafn hatunlar, ipekten elbiseler giyinmi halde, gelini sultann haremine getirmilerdi. Gece olunca Emir-i Meclis, Sultan Keykvusu gelinin yanna gndermi ve bunu haber alan her biri iffette zamann Asiyesi ve devrinin Meryemi olan ay yzl, huri ehreli, peri grnl hatunlar kendi odalarna ekilmilerdi187. Ertesi gn Sultan, elence meclisi dzenlemi ve Erzincan beylerine izzet ve ikramda bulunmutu. Dn bir hafta srm ve bu sre ierisinde de Sultan, Kad erefeddin araclyla Erzincan emirlerine byk miktarda hediyeler dattrmt (613/1217).188 bn Bibinin zellikle Sultan Keykvusun evlilii ile ilgili olarak vermi olduu bilgiler sayesinde, Seluklu lkesinde sultanlarn evlilikleri ile alakal olarak ayrntlar grme olana elde edip, kz isteme, eyiz hazrlama, mihrin belirlenmesi, nikhn olu ekli ve dn merasimi gibi birok konuda fikir sahibi olunabilmektedir. Sultan Aleddin Keykubat dneminde, kadnn siyasi hayattaki etkinlii nceki dnemlerde olduu gibi daha ok diplomatik evlilikler vastasyla olmutur. Seluklu sultanlar menfaatler gzeterek Mslim-Gayrmslim komularyla kz alp vermilerdir. Sultan I. Aleddin Keykubad (1220-1237) tahta oturur oturmaz fetih hareketlerine girimi ve Aliye kalesini kuatmt. Ar kuatma karsnda fazla direnemeyeceini anlayan kalenin sahibi Kyr Vart nihayetinde kaleyi Sultan Keykubada teslim etmiti (1221).189 Kyr Vart, Sultan Keykubada gnderdii eli vastasyla ondan baz isteklerde bulunmu ve yle demiti: Cihan padiahnn gen
186 187

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 197- 198. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 198-199. 188 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 200. 189 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 262-266; Bakumandan Simbat, Vekayinamesi, trc. Hrant D. Andreasyan, SAM Ktphanesinde Baslmam Nsha, y.y., t.y., s. 80; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 336; Emine Uyumaz, Sultan I. Aleddn Keykubad Devri Trkiye Seluklu Devleti Siyas Tarihi (1220-1237), Ankara, 2003, s. 24.

26

talihi karsnda bizim yalanm talihimiz aciz kalr. Onun iin dnya padiahlarnn gneinin dnyay aydnlatan nn glgesine snmak ve orada barnak aramak gerekir. Eer ahn efkati ve merhameti, ben zavally kapsarsa ve can gvenliim salanr, onun vilayetlerinden biri bana balanrsa, bu davran byk bir iyilik ve engin bir kul severlik olur.190 Kyr Vartn bu szlerinden holanan Sultan, Bu adam, iyi yetimi, bilgili ve akll biridir. Onun isteklerini yerine getirmek gerekir. Eer onun sadakat niyetinin balarn akrabalk yoluyla glendirme isteimizi en ksa zamanda ona duyurursak, o zaman onun bize olan gveni daha da artar, bizim merhamet denizimizden dostluk erbeti ier diyerek onun isteklerini kabul etmi ve ayn zamanda onunla akrabalk ba kurmak istemiti.191 bn Bibiye gre bu habere ok sevinen Kyr Vart, daha nce satn ald edepli ve namuslu kadnlarnn sekinlerinden birini, Muhammedin eri emirlerine uygun olarak hazrlayp Sultann kutlu haremine gndermiti.192 Buna karlk Bakumandan Simbat Vekayinamesinde Sultann, Kyr Vartn kz ile evlendii yazar.193 Osman Turana gre bu kadn Kyr Vardn kzyd ve Keykubad, bu kadnla evlenirken dinine dokunmayacan da vaat etmiti.194 Seluklu saraynda Mahperi Hatun olarak anlan bu kadn, Hristiyan olarak saraya gelin gelmi, fakat sonradan dinini deitirerek Mslman olmutu. Hayrsever bir kadn olarak anlan Mahperi Hatun, yaptrm olduu hayratlar ile nemli hizmetlerde bulunmutu.195 Mahperi Hatunun olu II. Gyseddin Keyhusrev (1237-1246), Keykubadn mnden sonra Seluklu tahtna oturmutu. Kseda savan mteakip Seluklu lkesi 1243 senesinde Mool istilasna uraynca Mahperi Hatun, beraberinde kzn, cariye ve hizmetileri ile hazinelerini alarak Kilikyaya kam, burada Ermeni kralna snmt.196 Moollara yaranmak ve onlar honut etmek isteyen Ermeni kral Hetum, Mahperi Hatunu Moollara teslim etti.197 Ermeni kral Hetumun devletleraras hukuka
190

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 265. Aleddin Keykubad, Kyr Vardn bu talebini geri evirmemi ve ona Akehir beglii ile birlikte birka kyn mlkiyetini vermiti. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 336. 191 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 266. 192 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 266. 193 Simbat, Vekayinamesi, s. 80. 194 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 403. Ayrca bu konuyla ilgili ayrntl bilgi iin bkz. E. Uyumaz, Aleddin Keykubad, s. 24. 195 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 403; B. Umar, Trkiye Halknn, s. 249-250. 196 Abul Farac, Tarihi, s. 542; bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 73; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 442; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 228; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 65. 197 Abul Farac, Tarihi, s. 542-543; bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 79; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 442; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 228; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 65.

27

aykr bu davran byk tepki grmt. Abul Faracn nakline gre: Bu son derece menfur ve mstekreh hareket btn hkmdarlar nazarnda hibir vehile vukuu caiz saylmyordu.198 Bu olay sonrasnda Mahperi Hatunun akbetiyle ilgili olarak kaynaklarda herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadr. Sadece Abul Farac: Valide sultan bylece esir edilmi ve kendisi bugne kadar serbest braklmamtr diyerek esaretinin o zaman iinde devam ettiine dair son bilgiyi vermitir.199 Ancak Mahperi Hatunun trbesinin Kayseride olduu bilindiine gre, bu durum Hatunun Seluklu lkesine dndn gsterir. Kayseride yaptrm olduu camiye bitiik olarak ina edilen Mahperi Hatuna ait bu trbenin 1238-1243 yllar aras bir tarihte ina edildii tahmin edilmektedir.200 Mahperi Hatunun mezar kitabesinde u ifadeler yer almaktadr: Bu kabir, Keykubd olu, dnya ve dinin koruyucusu merhum [ehid] sultan Gyseddin Keyhusrevin annesi, namuslu, saadetli, ehide [bu tabir onun ehid edilmi olabileceini gstermektedir], takva sahibi, ibadet ehli, dindar, mcadeleci, korunmu, [Gnahsz], adalet sahibi, dnyada kadnlarn sultan, iffetli, temiz, ann Meyemi zamann Haticesi, maruf dost, binlerce mal sadaka veren, din ve dnyann yzak, hanm (kadn) hanmefendi, Mahperi Hatunundur Allah cmlesine rahmet eylesinAmn.201 Bu dnemde, diplomatik ama gderek yaplm bir baka evlilik ise Eyyblerden Melik dilin kz Gaziye Hatun ile Sultan Keykubad arasnda gereklemiti (624/1227).202 Yaklaan Harezmh ve Mool tehlikesi karsnda komu devletler ile daha yakn ilikiler kurmak isteyen Sultan, zellikle Eyybler ile olan gergin ilikileri yumuatmak amacyla akrabalk ba kurmaya karar vermiti. Bu dncesini Hokkabaz olu Seyfeddine aan Sultan, ona yle demiti: Benim dnceme gre, ballmz glendirmek ve akidlerimizi geerli klmak iin Adilin oullaryla akrabalk ilikisi kurmak lazm. O durumda saltanatmzn gc ve padiahlmzn etkinlii artar. Dostlarmzn says kabarr. Bunun zerine Seyfeddin
198 199

Abul Farac, Tarihi, s. 543. Abul Farac, Tarihi, s. 543. 200 Orhan Cezmi Tuncer, Anadolu Kmbetleri-1- Seluklu Dnemi, Ankara, 1986, s. 169. 201 Halil Edhem Eldem, Kayseri ehri Seluklu Tarihinden Bir Blm, Haz. Kemal Gde, Ankara, 1982, s. 92; Mjgn Cunbur, Seluklu Dnemi Kadn Hayrat, Erdem, IX/26, Ankara, 1996, s. 611; Kerim Trkmen, Seluklu Dneminde Kayserinin mar Faaliyetine Katkda Bulunan Hanmlar, II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri 16-17 Nisan 1998, Kayseri, 1998, s. 441; Mehmet ayrda Mahperi (Huand) Hunat Hatun, Kayseri Kltr, 1/3, Kayseri, 1981, s. 3. 202 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 310-315; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 65; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 350-351; E. Uyumaz, Aleddin Keykubad, s. 72.

28

Sultana, Bu doru dncenizi gerekletirmek iin acele etmek, birleme artlarn hazrlamak iin vakit kaybetmemek gerekir. nk dncenizin zerinde baar klar grnmekte, onun sonucunun emniyet ve huzur olaca sezilmektedir. Eer siz Sultanmz izin verirseniz, ben kulunuz bu ii gerekletirmek iin can gnlden alrm diyerek greve talip olmutu.203 te bu ekilde grev Hokkabaz olu Seyfeddine verilmi ve o, Sultann emriyle hazineden, elbise odasndan, ahrdan, kymetli, ei ve benzeri bulunmayan zarif talardan, kakmal bileziklerden, altn halhallardan, kymetli elbiselerden, huri gzl sekin cariyelerden, soylu atlardan, Horasan ve Irak ii kaplardan, yk develerinden meydan gelen hediyeler hazrlayarak yola koyulmutu. Fakat Seyfeddin, Malatyaya vardnda aniden hastalanm ve vefat etmiti. Haberi alan Sultan, onun yerine anigir emseddin Altun-abay grevlendirmi ve Malatyaya varan emseddin, hediye eyalar teslim alarak yola devam etmiti.204 Seluklu lkesinden kendilerine doru bir elinin geldiini haber alan Eyyb hkmdarlar, byk bir karlama treni hazrlayarak onu cokuyla karlamlard.205 Melik dilin oullar bir gn sonra ama varm ve emseddin, getirdii hediyeleri orada bulunanlara sunmutu. Bylece nikh merasimine geilmi ve bu merasim esnasnda misli grlmemi sayda eker datlmt. Nikh merasimini mteakip gelin ve eyizin hazrlanmas iine giriilmi, bunun iin de emseddin Altun-abadan bir mddet beklemesi rica edilmiti. Onlarn bu ricasn kabul eden emseddin, Sultana olup biten hakknda haber gndermi ve ona Eer siz padiahmzn rikab Malatya mahrusesine hareket ederse, o sizin meliklere ilgi gsterdiiniz manasna gelir. Onlarn kalplerinin rahatlamasna ve sevinmelerine vesile olur. Hem de saadet burcu, mutluluk yeri ve cmertlik arsas olan Malatya mahrusesinde gne ile ay birlemi olur demiti.206 emseddinin gnderdii habere ok sevinen Sultan, onun bu teklifini kabul etmi ve emirlerle birlikte Malatyaya hareket etmiti. Saltanat kafilesi Malatyaya ulamadan nce, amdan yola kan gelin alay Malatyaya varmt.

203 204

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 310. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 310; O. Turan, emseddn Altun-Aba, s. 198; E. Uyumaz, Aleddn Keykubad, s. 71. 205 Bunun ncesinde Seluklulara esir den Eyyb komutan zzeddin bin Bedir, Keykubad tarafndan iyilik ve ihsan grm ve daha sonra Eyyb lkesine teslim edilmiti. te bundan dolay Eyyb hkmdarlar, Seluklu Sultanna kar ayr bir muhabbet duymaya balamlard. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 349-350. 206 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 311.

29

Yolculuu esnasnda Sultann boynunda bir ban km ve onun derin bir ac duymasna sebep olmutu. Malatyaya vardnda Sultan, devrin en mehur doktorlarn artm, fakat doktorlar yaraya bir are bulamamlard. Bu durum, Eyyb ve Seluklu emirleri ile birlikte halk da skntya sokmu ve huzursuzlua neden olmutu. Nihayetinde Vasil isminde bir cerrah Sultann yarasna neteri vurmu ve baarl bir operasyonun ardndan yara hzla iyilemeye balamt. Bu olayla birlikte n her tarafta yaylan Vasil, zellikle Sultann Benim salma kavumama sevinen kimse Cerrah Vasile sayg gstersin eklindeki buyruuyla birlikte vglere mazhar olmutu. Vasil, Eyyb ve Seluklu emirlerinin, hatunlarn ve harem grevlilerinin yaptklar batan elde ettii zenginlik ile byk bir servete kavumutu.207 yileir iyilemez Sultan, emirlerine tren ve elence aralarnn hazrlanmasn emretmi ve emirler, ehri batan aa sslemilerdi. Eyyb emirleri, kendi rf ve adetlerine uygun olarak, mcevher ve talarla ssledikleri, altn ve gmten yaptrdklar yedi kk katrlarn srtna yerletirmilerdi. Onlarn yannda ise Msr, am, Anadolu ve Musul beldelerinden getirdikleri oyuncular, hokkabazlar ve kavalclar marifetlerini sergilemi ve halk elendirmilerdi. Harput Artuklu hkmdar Nizmeddin Ebubekir Sultann sadc olmak istemi ve bu teklif kabul grmt.208 Dn bir hafta srm ve sekizinci gn halka ak bir ziyafet dzenleyen Sultan bu mecliste, hastal dolaysyla vermi olduu rahatszlktan dolay Eyyb emirlerinden zr dilemiti. Ziyafet meclisinde yemekler yenilip iirler okunurken, gelin mavi renkli bir adra getirilmi ve o gece buluma gereklemiti. Gerdek gecesinin sabahnda Sultan, harem dadlarna (dyegn harem) ve hizmetilerin sekinlerine, kendisinin balarndan faydalanmak midiyle am tarafndan gelmi olan grevlilere byk bir hazine balad. Onlarn phelerini datp, emniyet ve gven duygularn glendirdi.209 Ertesi gn Sultan, yerli ve yabanc emirleri huzuruna kabul etmi ve onlara hediyeler datmt. Yedi gn boyunca grkemli elence trenleri dzenlenmi ve sekizinci gn Sultan, Eyyb emirlerinin lkelerine dnmesine izin vermiti. Daha sonra Sultan Kayseriye hareket etmi ve yol zerinde urad her ehirde trenler dzenlemiti.210 Bu ekilde bir evlilik giriimi daha baarl bir ekilde gereklemi ve
207 208

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 312. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 313; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 350; E. Uyumaz, Aleddn Keykubad, s. 72. 209 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 314; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 350-351. 210 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 315; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 351.

30

evlilik yoluyla kurulan akrabalk ilikileri sayesinde Seluklu-Eyyb ilikileri yoluna girmiti. Ancak Gaziye Hatunun akbeti kocas Keykubadn lmnden sonra kt oldu. Gyseddin Keyhusrevin saltanat srasnda iddialara gre ei Grc Hatunun kkrtmalaryla Sultan, nce Gaziye Hatunun iki olunu Borguluda hapsettirmi, sonra da Emir Sdeddin Kpek araclyla Hatunu Kayseriden Ankaraya naklettirmi ve burada onu bodurarak ldrtmt.211 Mool tehlikesi gnden gne Seluklu ve komu lkeleri tehdit etmeye balam ve hkmdarlar bu hale kar tedbir alma ihtiyac hissetmilerdi. Seluklu Sultan Aleddin Keykubad, Moollarla ibirlii yapt gerekesiyle Grc topraklarna aknlar dzenlemeye balam, daha nce Harezmahlar tarafndan yenilgiye uratlm olan Grcler ise bu aknlara mukavemet gstermekte zorluk yaamlard (1232).212 Seluklu Sultan ile sulh yapmaktan baka bir zm yolu olmadn gren Grc Kraliesi Rasudan, Sultana bar teklifinde bulunmu ve Mool tehlikesine kar g birlii yapmann uygun olacan dnen Sultan, bu teklifi kabul etmi, bylece iki lke arasnda bir antlama imzalanmt. Yaplan antlama gerei iki lke arasnda sulh yaplaca gibi, Kralie Rasudann kz Thamara (Grc Hatun) Sultan Keykubadn olu Gyseddin Keyhusrev ile evlenecekti. Vaat edilen bu evlilik Sultan Aleddin Keykubadn lmn mteakip olu Gyseddin Keyhusrev dneminde gereklemiti.213 Sultan II. Gyseddin Keyhusrev, Seluklu tahtna oturunca ilk olarak ileri dzene koymu ve daha sonra evlilik ilemleriyle ilgilenmeye balam, bu i iinde Mstevfi ehabeddin Kirmnyi grevlendirmiti.214 Onu, ok miktarda hediye ve
211

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 27; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 93; C. Cahen, Osmanllarda n nce, s. 89. bn Bibi ldrlme hadisesini u ekilde nakleder: Her hareketinde asil yaratlnn izleri grlen, son derece iffetli ve namuslu olan bu Merhume, cellatlar gelmeden nce izin alp abdestini yeniledi. Hayatna veda etmek iin iinden gelerek iki rekat namaz kld. Yzn dua kblesi olan ge evirerek, Allahm, ben senin kulunum ve kulunun zulm grm, mitsizlie dm, deersiz kzym. Benimle ocuklarm arasna karanlk perde koydular. Ruhumu ve vicdanm kreltip kanm aktmaya niyet ettiler. Allahm, ocuklarm sana emanet ediyorum. Onlar koru. Sen tvbeleri kabul eder, kullarna acrsn dedi. O anda orada bulunan saray hocalar, bu duay ezberleyip bir yere kaydettiler. Merhume devaml, Zalimlere hak ettii cezay ver. Bana ac ve beni bala, tvbelerimi kabul et dedikten sonra bartsn iki kat dolayp yzn kapayarak Kbleye dnp oturdu. Hizmetilerle helalleti. Kelime-i ehadet getirip Kuran okumaya balad. Cellatlar gelip, byle dnya iffetlisi bir kadn cennet bahesine gnderdiler ( bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 27). 212 Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 73; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 376; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 74; E. Uyumaz, Aleddn Keykubad, s. 68. 213 Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 73; Abul Farac, Tarihi, s.537; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 376; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 84. 214 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 37; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 415.

31

hazine ile yolcu etmi ve Grc lkesine varan ehabeddin, hazrlklarn tamamlanmas amacyla birka gn orada kalmt. Hazrlklar tamam olunca ehabeddin, gelin alay ile birlikte yola koyulmu ve Erzincana vardnda Sultana bir haberci gndererek gelinin muazzam bir tahtrevan zerinde, byk bir grkemle gelmekte olduunu haber vermiti.215 O srada en byk dmanlarndan biri olan Sdeddin Kpekten kurtulmu olan Sultan, bu haberi alnca tm asker sahiplerine, emirlere ve memurlara, getii yollarda ve ehirlerde gelini merasimle karlamalarn emretmiti. Gerektende gelin alaynn geecei ehirlerde elence kasrlar kurulmu ve grkemli karlama trenleri yaplmt. Bu trenlerde, ehirlerin emirlerinin ve ileri gelenlerinin eleri gelinin elini pme erefini kazanmak iin sraya girmiler ve bu hrmete binaen gelin tarafndan her biri yzer dinar ile dllendirilmilerdi.216 Gelini Kayseride karlayan Sultan, ehirde ok byk ve atafatl bir elence meclisi dzenlemi ve o gnn akamnda gerdee girmiti. Ertesi gn Saltanat tahtna oturan Sultan, emirleri, devlet byklerini, lke sekinlerini ve itibarl kimseleri huzurunda kabul etmi, ok sayda dinar ve dirhem datm, renkli elbiseler ile birlikte sekin ve deerli hediyeler vermiti.217 Kaynaklarda bu dnn tarihi ile ilgili herhangi bir bilgi gememekle beraber bn Bibi, bu evliliin Sdeddin Kpekin ldrlmesini mteakip gerekletiini syler.218 Osman Turana gre Sdeddin Kpek 1238 de ldrlmt ve ayet bu tarih doru ise evliliin ayn yla tekabl ettii sylenebilir.219 Seluklu lkesinde Grc Hatun olarak anlan Prenses Thamara, Seluklu sarayna daha nce yaplm olan anlamada n grld gibi Hristiyan olarak gelin gelmi, ayn zamanda beraberinde bir papaz, mukaddes eyas ve hizmetilerini getirmiti. Grc kraliesi Rasudann yeeni David de beraberinde gelenler arasndayd. Grc Hatun ksa bir zaman sonra dinini terk ederek Mslman olmu ve beraberinde getirdii Papaz ile David hapsedilmilerdi.220 Keyhusrev, Grc eini ok seviyor, onun bir dediini iki etmiyordu.221 Bu sevgisi o kadar ileri gitmiti ki, onun resimlerini ake ve dinarlar zerine tasvir ettirmek
215 216

bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 37; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 415. bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 37-38. 217 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 38, O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 415. 218 bn Bibi, el-Evamirl, II, s.37. 219 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 413. 220 Abul Farac, Tarihi, s.537-538; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 415; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 91. 221 Ahmed b. Mahmud, Seluk-name, I-II, haz. Erdoan Meril, I-II, stanbul, 1977, s. 155; Abul Farac, Tarihi, s. 537; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 93.

32

ve ona halk arasnda itibar kazandrmak istemiti. Daha sonra bu dncesinden vazgeirilmi, bunun yerine paralarda kendisini arslan, eini de onun stnde kadn yzl doan bir gne resmi ile tasvir ettirmiti.222 Kaynaklarda verilen malumata gre Grc Hatun, Sultann kendisine olan sevgisini ahsi istek ve arzular dorultusunda kullanm, kt emellerine alet etmiti. Mneccimbann ifadesiyle Grc Hatun: Sultan dinine ve devletine zarar verecek birok ktlklerin iine drd. Kendi olunu tahta kartabilmek iin Sultan, kardelerini ldrmeye tevik etti.223 Sultan II. Gyseddin Keyhusrev gerektende vey kardelerini ldrmeye teebbs etmiti. Daha nce Sultan, vey kardelerini Emir Sdeddin Kpekin kontrolnde Borgulu kalesinde hapsettirmiti.224 Balangta ocuu olmad iin vey kardelerine bir zarar dokunmayan Sultan, daha sonra ocuklar dnyaya gelince onlarn lm emrini vermiti. Sultann Grc Hatundan baka iki kars daha vard. Kaynaklarn verdii bilgiye gre Keyhusrevin Berdliye isminde bir kars olup, zzeddin Keykvus ondan domutur. Bu kadn, Konyal bir Rum papaznn kz idi. Bir dieri ise Rum cariyesi idi ve o da, Klcarslann annesiydi.225 Seyyah Von Rubruk, Sultann elerinden birinin Trk olduunu ( Claude Cahen de bu bilgiyi destekler)226 belirtir ve bu konuyla ilgili unlar syler: Sultan, beryal bir kadnla evli idi ve ondan bir ktrm olu vard. Onu kendisine veliahd tayin etti. Bir de Rum cariyeden de gl bir emre sahip olan olu vard. Bir Trkden de nc bir olu vard ki, birok Trk ve Trkmen, Hristiyan annelerden olan oullarn ortadan kaldrmak iin onunla birlemilerdi. Fakat bu nc olu malup olmu ve adamlarndan ou da hayatlarn kaybetmilerdir227. Mellifin vermi olduu baz bilgiler kaynaklarla rtmekle beraber, zellikle Keykubadn hastalkl olmas ya da Trkmenlerin Hristiyan hatunlardan doan meliklere kar Trk hatundan doan meliki desteklemeleri ile ilgili verdii bilgiler teki kaynaklarda yer almamaktadr. te bu ocuu dnyaya gelince Sultan, Atabeg Armaan-h vey kardeleri zzeddin ve

222 223

Seluk-nme, s. 155; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 415. Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 93; Sultan Gyseddin Keyhusrevin Grc Hatundan olu Aleddin Keykubad dnyaya gelmi ve Sultan, doumu esnasnda bu olunu veliahd ilan etmiti. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 458. 224 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 27; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 410; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 89. 225 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 458, 513; B. Umar, Trkiye Halknn, s. 250. 226 C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 229. 227 Wilhelm Von Rubruk, Moollarn Byk Hanna Seyahat 1253-1255, trc. Ergin Ayan, stanbul, 2001, s. 141.

33

Rkneddini ldrtmek amacyla Borgulu kalesine gndermiti.228 bn Bibinin anlatmna gre, iyi ileriyle tannan ve drst bir kiilie sahip olan Armaan-h onlar ldrme grevini yerine getirmemi, onlarn yerine iki kle ldrm ve Sultan ldrldklerine dair ikna etmiti. Cahene gre, Davidin kontrolnden kurtulmak isteyen Grc Hatun baz entrikalardan sonra onu Grc kraliesi ile zina yapmakla sulayp hapse attrmt.229 Osman Turann Grc kaynaklarndan alntlayarak verdii bilgiye gre ise: Allahtan korkmayan kralie (Grc Kraliesi Rasudan) yeenini tahtan uzaklatrmak ve olunu kral yapmak maksadyla korkun bir plan tasarlad. Davidi ldrtmek iin damad Gyseddine ve kzna mektup yazd. Bununla beraber Sultan ve kz buna aldrmadlar. Fakat Rasudan damadna yazd son mektupta kznn Davidi korumasn onunla gayri meru mnasebette bulunmas ile izah ediyordu. Rivayete gre bu tertip ve iftira muvaffak oldu. Filhakika bu mektupla perian olan Sultan, karsn iddetle dvd, mukaddes tasvirlerini krd, iftaraya urayan David ile papaz hapse att, hizmetilerini kovdu ve onu zorla slm dinine evirdi.230 Bu bilgilerle elien baka bir Grc Hatun portresi de grlmektedir. Grc Hatun devrin sevilen ve saylan, hayr ilerinden geri kalmayan, lim ve dervilerle yakn ilikiler kurmu, Mevln ile dostane mnasebetler gelitirmi nemli bir ahsiyeti idi.231 Devrin siyasi kaynaklar Grc Hatun hakknda olumsuz bilgiler verirken, Mevlevi kaynaklar ise ondan daima msbet bir ekilde bahsetmilerdir. Bu anlatm farkllnn Grc Hatunun daha sonra bir Mevlevi mridi olmasndan kaynakland da tahmin edilebilir. Ei sultan Gyseddin Keyhusrevin lmn mteakip (1246) bir mddet dul olarak yaayan Grc Hatun, daha sonra Pervne Munddin Sleyman ile evlenmiti.232 Kaynaklarda tarihine rastlanlamayan bu evlilik, muhtemelen Pervnenin Seluklu siyasetine hkim olduu 1262den sonra gereklemi olabilir.233 Anlald
228 229

bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 27; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 410; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 89. C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 91. 230 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 415-416. 231 rnein dnemin en nemli Menakb-nmelerinden birisi olan Eflkinin Menkibul-Arifin isimli eserinde Grc Hatun ile ilgili u ifadelere yer verilmiti: Zamann kraliesi, dnyann hanm ve Sultann kars olan Grc Hatun (Tanr rahmet etsin) hanedann (Mevlna hanedannn) muhiplerinden ve has mritlerindendi. Daima Mevlnann verdii evkn atei iinde yayordu ( Ahmed Eflaki, Menakibul Arifin, I, yay. Tahsin Yazc, stanbul, 1964, s. 374). 232 Seluk-nme, s. 156; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 162; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 107. 233 Birtakm aratrmaclar, Pervne ile evli olan Grc Hatunun Sultan II. Gyseddin Keyhusrevin kz olduunu iddia etmektedirler. rnein Zeki Oral, Seluklularda Grc ismiyle maruf kadnlarn sayarken Pervnenin ei olan Grc Hatun iin bu ifadeye yer vermektedir ( M. Zeki Oral, Tarihin Karanlklarn Aydnlatan ki Vesika,

34

kadaryla Mool basksnn ar bir ekilde hissedildii ve emirlerin Seluklu siyasetine hkim olduu bu dnemde Pervne, Sultann dul kalan eiyle evlenmeye cesaret edebilmitir. nk daha sonra da grlecei gibi vezir Sahib emseddin sfahni, Sultan II. zzeddin Keykvusun annesi Berdliye Hatun ile evlenmi, fakat bu evlilik her kesimden byk tepki toplamt. Aleddin Keykubadn lmn mteakip komu hkmdarlar, taziye dileklerini bildirmek amacyla yeni sultan Gyseddin Keyhusreve eliler gndermilerdi. Bu amala Haleb hkmdar Melik Nsr, mehur tarihi Kemaleddin bnl-Admi eli olarak Seluklu lkesine gndermiti. bnl-Adm, Keyhusreve hkmdarnn basal dileini iletmi ve onunla Sultan Aleddin Keykubad arasnda yaplan anlamalar yenilemiti (1237).234 Bunun sonrasnda Keyhusrev, Tokat kads zzeddini Halebe gndermi ve aradaki dostluk balarn kuvvetlendirmek iin Melik Nsrn kz Gaziye Hatuna talip olmu, buna karlk kendi kz kardeini de ona vermeyi teklif etmiti.235 Yaplan teklif Halep yneticilerince kabul grm ve Melik Nsrn Halep kalesindeki saraynda nikh treni yaplmt. Tokat kads Sultan adna bu trende hazr bulunmu ve nikh bnl Adm kymt. Cihaz olarak 50 bin altn verilmi ve tren srasnda da pek ok altn salmt.236 Bunun ardndan Melik Nsr, bnl Admi yaplan anlama gereince, Gyseddin Keyhusrevin kz kardei (Haleb hkmdarnn halazadesi) Melike Hatun ile kendi adna nikh kymak zere tekrar Anadoluya gndermiti (Mays 1238).237 Bu i iin grevlendirilen tarihi bnl Adm, yaadklarn u ekilde anlatmtr: Konyaya gitmek zere olan Sultan Gyseddin Keyhusrev, benim gelmekte olduumu haber alnca, ben daha henz Aka-Derbendde iken, bana ulak gnderip seyahatini ertelediini ve ivedilikle Kayseriye gelmemi bildirdi, hatta bir an nce gelmem hususunu teyid iin bana ikinci bir ulak gnderdi. Bu ulak bana, Zamant yaknlarnda eriti ve sultann sz konusu buyruunu bildirdi. Ben de bunun zerine,

Konya, 122, (1948), s. 7) Ancak kaynaklarda bu ynde bir ifade bulunmad gibi, en azndan Seluk-nmede bu kadnn Sultan Keyhsrevin ei olan Grc Hatun olduuna dair bir ifade bulunmaktadr. Bu noktadan hareketle Pervne ile evli olan kadnn Sultan II. Gyseddin Keyhusrevin ei olan Grc Hatun olduu kabul edilebilir. Seluk-nme, s. 156. 234 bnl-Adm, Bugyett-taleb fi Tarihi Haleb (Semeler), Biyografilerle Seluklular Tarihi, ev. Ali Sevim, Ankara, 1982, s. III; Osman Turan, Seluklular Zamannda Trkiye, s. 405-406. 235 bnl-Adm, Bugyett-taleb, s. IV; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 406. 236 bnl Adm, Bugyett-taleb, s. IV. 237 bnl Adm, Bugyett-taleb, s. IV.

35

ivedilikle Kayseriye vardm. Sultan Keykubdiye Kknde idi. Onun beni dorudan doruya yanna armas zerine, kentte kalmayp doruca kke gittim ve beni hemen huzuruna kabul etti (2 Haziran 1238). Sultan, nikhn derhal kylmasn buyurdu ve emir Kemaleddin Kmyar, kendi adna, kz kardei Melike Hatunun vekili atad. Biz hemen kente indik, kent kads ve tanklar hazr idiler. Ben ve Kemaleddin Kmyar birlikte, Melik Nsrn nikhnda olduu gibi, 50 bin sultan altn deerindeki cihaz karlnda nikh kydk. Ayn gn, tanmlanamayacak derecede ok altn, gm, eya ve buna benzer eyler gsterildi. Ben de Halebden beraberimde getirdiim bin altn sa olarak satm. Ayrca sultann saraynda pek ok altn, gm, giysi ve eker sald ve mjde davullar vuruldu, kentin her yerinde sevin gsterileri yapld. Btn bunlardan sonra ben, bizimle birlikte gelenlerden birisini, nikh ve yaplan treni mjdelemesi iin derhal Halebe Melik Nsra gnderdim. Bu haber zerine Halebde mjde davullar vurulmu ve mjdeyi getirene deerli giysiler armaan edilmi. Daha sonra ben, 23 Haziran 1238de halebe dndm ve sultan Melik Nsr ile buluup nikh kym konusunda kendisine bilgi verdim.238 Melike Hatun, Tokat kads zzeddin ve Kamereddin Ll ile birlikte Halebe gnderilmiti. Bu evliliin ardndan Melik Nsr, Seluklu tabiiyetini kabul etmi ve hutbeyi Sultan Gyseddin Keyhusrev adna orada hazr bulunan Tokat kads zzeddine okutmutu.239 Evlilik araclyla kurulan akrabalk ba neticesinde iki lke arasnda ilikiler en st seviyeye km, hatta bu ba sayesinde Haleb hkmdar Seluklu tabiiyetini kabul etmiti. Sultan II. Gyseddin Keyhusrev dnemi kadn ierikli baka bir siyasi olay ise Sdeddin Kpekin iktidar tesis etmek amacyla kurgulam olduu komploda gze arpmaktadr. Rivayete gre taht ele geirmek isteyen Sdeddin Kpek nfuzunu artrmak amacyla her yola bavuruyor, Seluklu lkesinde adeta terr estiriyordu. Seluklu tahtna oturabilmesi iin hanedandan olmas gerekiyordu. Sdeddin Kpek, maksadna ulamak iin Sultann Konyann zengin ve ileri gelenlerinden birinin kz olan annesi ehnaz Hatun ile ilikisi olduu eklinde bir hikye yayd. Annesi bir gn bu gzel kz saraya gtrmt. Babasnn evine dnen ehnaz Hatunun bu macerasna annesinden baka kimse vakf deildi. O gelin olup Kpekin babasnn evine gittii zaman iki aylk hamile idi. Fakat ok zeki olan gelin maharetle bkire olduunu
238 239

bnl Adm, Bugyett-taleb, s. IV. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 406.

36

gsterdi ve bir pheye imkan vermedi. Sdeddin Kpek bylece Ben yedi ay sonra dnyaya geldim diyerek kendisinin Seluk soyundan olduunu ileri sryor; buna mukabil sultan da artk yaplan btn fenalklarn fili gsteriyor; onun Seluklu sancan deitireceini ve Abbasilerin hilafetini tanmayaca propagandalarn da iliyordu.240 Bu defa kadn, siyasi ihtiraslarn tatmini iin kullanlmak istenmiti. Sdeddin Kpek eer yleyse bile utanmas ve rtbas etmesi gereken bu hadiseyi ifa etmi; deilse annesine iftira etmek suretiyle her halkarda, annesini kullanmaktan ekinmemiti. Kadna dair baka bir olay ise Emir Taceddin Pervnenin ldrlmesi srasnda yaand. Kadn, bazen kt emellerin peinde koan ve siyasi ihtiraslar iin her yolu mubah gren bozuk karakterli kiilerin elinde iftira malzemesi olarak kullanlabiliyordu. te Taceddin Pervne byle bir iftirann kurban olmu ve cariye bir kadn da bu ie alet edilmiti. Bir ksm insanlar, Sdeddin Kpek Akehirde bulunduu srada ona gelerek: Taceddin Pervne buraya gelince Harput melikinin algc ve arkclar arasndan bir cariyeyi satn almadan yatana ald dediler.241 Sdeddin Kpek, gayr meru bir ilikide bulunduu iddiasyla Taceddin Pervneyi ortadan kaldrmak iin harekete geti. Kpek, orada bulunan imam ve kadlara bu crmn hkmn sordu. Onlarda: Evli birinin zinada bulunmasnn cezas talama (recm) dr dediler. Bu fetvayla birlikte Sultann huzuruna kan Kpek ona: Eer siz cihan padiah bu sua gz yumar, ona msamaha gsterirseniz btn kullarnz haddini ap, efendilerinin ve velinimetlerinin evlerine gz dikerler ve edepsizlii ele alrlar. O hareketlerden doacak kt ad siz efendimizden bakasnn olmaz dedi.242 Kpekin szlerine kanan Sultan, cezalandrma iini yerine getirmesi iin ona ferman verdi. Ferman alan Kpek ok ksa bir zamanda Ankaraya ulat. Taceddini zincire vurdurttu ve tm mallarn msadere etti. Daha sonrada Ankara meydannda ehrin imamlar ve bykleri karsnda onu recmettirdi.

240 241

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 411-412. bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 28. 242 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 28.

37

II. MOOL STLASINDAN YIKILIA KADAR Sultan Gyseddin Keyhusrevin lmn mteakip Seluklu tahtna olu II. zzeddin Keykvus karlmt. Bu dnemde Seluklu emirleri ynetimde kontrol ele geirmiler ve istedikleri gibi davranr olmulard. Mevcut durum, emirler arasnda rekabet ve srtmeyi de beraberinde getirmi, bu nedenle de emirler menfaat ilikileri dorultusunda gruplamaya balamlard. Bu amala karlkl akrabalk ilikileri gelitirmilerdi. Bunun bir rnei beylerbei emseddin Hasouz ile atabek Esededdin Ruzbeh arasnda yaanmt. emseddin Hasouz, g birlii yapmak amacyla kzn Esededdinin yeeni cmedar Mbarizeddin Bayrama vermiti.243 Bu yaknlamann ardndan byk bir g kazanan bu iki emir, ynetim mekanizmasnda hatr saylr bir yere sahip olmu ve nemli nemsiz hibir i bu ikisinin olurunu almadan yaplamaz olmutu. Trkiye Seluklu devletinde Emirlerin faaliyetleri sadece bununla snrl kalmam, vezir Sahib emseddin sfahni biraz daha ileri giderek Sultan Keykvusun annesi Berdliye Hatun ile evlenmiti.244 Bu hareket, halkn ve baz Emirlerin nazarnda byk bir saygszlk ve hakaret olarak deerlendirilmiti. Sahib emseddine fke kusmular ve onu knamlard. Hizmet ettii kimsenin yatak odasna kadar girdi diyerek bu ayb onun yzne vurmulard. Sahib emseddinin zr dilemesi dahi fayda etmemiti.245 Bu olaydan anladmz kadaryla hanedan yesi bir kadnnn devlet iinde herhangi bir emir ile ya da daha alt seviyeden birisiyle evlenmesi, yanl hatta ayp olarak telakki ediliyor ve bu davran hanedana, dolaysyla da devlete kar yaplm byk bir hakaret olarak alglanyordu. zelliklede bu kadnn bir Sultan annesi olmas durumu daha da arlatryordu. Osman Turann Baybars el-Mansuriden yapt nakle gre, Arslan-domu 1256da Baycu ile savamak zere ilerlerken, Sultan II. Keykvus Konyada onun evine gitmi ve ailesini sktrmt. Arslan-domu bu haberi aldnda kplere binmi ve Ben onun ve slmn dman karsnda hizmetinde iken o bana byle bir muamele eder ve aileme saldrr diyerek Baycuya haber gndermi ve sava esnasnda ona

243 244

bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 89. bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 100; Abul Farac, Tarihi, s. 548; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 462. 245 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 100.

38

yardm edeceini bildirmiti. Nitekim dediini yapm ve Baycu sava kazanmt.246 Sultann bu tavr, bir savan kaybedilmesine neden olmutu. Seluklu hanedan kadn da bu karmak dnemde eitli zorluklarla karlam ve meakkatli gnler yaamak zorunda kalmt. Sultan zzeddin Keykvus Seluklu lkesinden iltica etmek zorunda kaldnda, oullar ile birlikte annesini de yanna alarak kadrgalarla stanbula gitmiti.247 mparator Mikhail Palaiologos onlara sahip km ve stanbulda onlar misafir etmiti. Burada zzeddin Keykvus, kendisine dzenlenen bir komplo sonucunda mparator tarafndan tutuklanm, annesi ve iki oluyla birlikte 1262 senesinde Meri nehri kysnda Enez kalesine hapsedilmiti.248 bn Bibiye gre Sultan, bir takm insanlarn oyununa gelmi ve Mikhaile ikyet edilerek hapsedilmiti.249 Aksary ise, Sultann stanbulu alma hrsna kapldn ve bu dorultuda Mikhaili ldrme planlar yaptn syler. Fakat planlar aa km ve tutuklanmlard.250 Orada bir sre hapis hayat geirdikten sonra Sultann Berke Han ile evli olan halas araclyla hapisten kmalar salanmt.251 bn Bibiye gre, sadece Sultan serbest braklm, sultann annesi kalede hapis kalmt.252 Yine bn Bibinin verdii malumata gre, bir takm kimseler Sultann annesine gelerek Yolda Sultann bana felaket geldi diyerek bu yalan haberle onu zntye garketmilerdi. Hatun bu acya dayanamayarak kendisini kaleden aa atarak ldrmt.253 Mool tahakkm altnda zor gnler yaayan Trkiye Seluklu devleti, zellikle Emirlerin bitmez tkenmez hrslar sonucunda iten ie krlmalar yaamaya balam ve bu durum iyice gze batar olmutu. Sultan III. Gyseddin Keyhusrev dneminde (1266-1284) Munddinnin uygulad tehlikeli siyaset Mool Han Abakann dikkatinden kamam ve mevcut durumu grmek zere Mool beyleri ile birlikte onu huzuruna armt.254 Bunu vesile bilen Abaka ayrca, merhum Sultan Rkneddin Klcarslann Fatma Hatundan olma kz ve Sultan III. Gyseddin Keyhusrevin de kz

246 247

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 480-481. bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 160. 248 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 499. 249 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 161. 250 Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 56-57. 251 Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 57; bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 161; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 107. 252 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 161. 253 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 162. 254 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 537.

39

kardei olan Seluki Hatuna olu Argun adna talip olmutu.255 bn Bibi bu olay yle anlatmaktadr: Cihan Padiah lhan- Azamn (Abaka) yldzlar beii olan bargahndan kan mbarek bir dnceye, etkili bir emre, kadere benzeyen bir fermana ve yaplmasndan kanlmayacak bir hkme gre, yarat ve endam gzel, yaps meymenetli, huyu iyi, devrinin sekini, zamannn gzdesi, iffeti ve namusuyla melikelerin rnei, Mmin kadnlarn erefi olan ehid Sultan Rkneddin Klcarslann mbarek hareminin temiz iffetlilerinden ve parlak incilerinden biri, dman balayan, dnyay elde eden, lke balayan ehzadelerinden biriyle nikahlanma mutluluuyla ereflensin. Onun erefiyle Seluk hanedann bayrann mahesi ayyuka ksn demekteydi.256 Argun Hann Budist olmas, bu teklifin Seluklu lkesinde baz evrelerce tepki toplamasna neden olmutu.257 Bilindii zere slam fkhna gre Mslman bir kadn ancak Mslman bir erkekle evlenebilirdi. Mool tahakkm altnda teklifi reddetme imkn bulunmayan Sultan bu talebi kabul etti. Bu amala Seluki Hatunun eyiz hazrlklar balam ve bu i iin Kemaleddin bn Rahat grevlendirilmiti.258 Seluki Hatun, Pervne Muineddin Sleyman araclyla Tebrize gnderilmi, Pervne gelini saraya sa salim teslim etmi ve bylece evlilik gereklemiti.259 Yine bn Bibi bu evlilii u ekilde tasvir etmektedir: Pervne, Melike-i Muazzama Seluki Hatunun yannda (Abaka Hann) huzuruna kp btn kurallar yerine getirdikten sonra gelini cilve krssnden zifaf odasna, ikbal hcresine gtrdler. O tarihte Merih ve Zhre kran birleti. Geline sevgi ve evkatle muamele edildi. O evlilikten herkese sevin ve mutluluk geldi. Ondan dolay Rum diyar sakinlerinin gveni artt.260 Bu yorum, Seluklu devletinin ierisinde bulunduu durumu aklkla ortaya koymaktadr. Konyaya giren Karaman olu Mehmed Bey, Aleddin Siyavu ( Cimri)u Seluklu tahtna oturtmutu.261 Kendisini vezirlik makamna tayin ettiren Mehmed Bey, Sultan Aleddin Siyavuu IV. Klcarslann kz ile evlendirmek iin annesi Gazly

255

Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 77; bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 179; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 537; smet Kayaolu, Turumtay Vakfiyesi, Vakflar Dergisi, XII, Ankara, 1978, s. 92. 256 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 179. 257 smet Kayaolu Rahatolu ve Vakviyesi, Vakflar Dergisi, XIII, Ankara, 1981, s. 1-2. 258 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 179. 259 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 183; Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 77; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 114; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 538. 260 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 183. 261 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 561.

40

Hatun ile grm ve drt ay srecek eyiz hazrlklarnn tamamlanmasnn ardndan evlilik akdinin yaplmas zere anlamaya varmt (1277).262 Ancak henz drt ay dolmadan Cimri tahttan indirilmi ve dolaysyla bu evlilik gereklememiti. Bu kaos dneminde kadn, siyasi srete daha etkin rol almaya balam ve siyasi olaylara mdahalede bulunarak, sreci ynlendirmeye balamt. II. zzeddin Keykvusun lmn (1279) mteakip Krmda bulunan olu Mesud, Karadeniz zerinden Sinopa gelmi ve oradan da Kayseriye gemiti. Bunun ncesinde Altunordu hkmdar Meng-timur Han, Mool geleneine gre Mesudu, vey annesi Orbay Hatun ile evlendirmek istemiti. nanc gerei bu istei ret eden Mesud, iki kardeini de yanna alarak Kayseriye gitmiti.263 Orbay Hatun da onun pei sra toplad mallar ile birlikte bir gemiye binerek Anadoluya hareket etmi ve Samsun zerinden Amasyaya varmt. Burada bir ay kadar Emir Seyfeddin Torumtayn ei Grc Hatun yannda misafir kalm ve Abagann talebi zerine buradan Hann huzuruna gitmiti.264 Grc hatun, Orbay Hatuna olunun Msrda esaret altnda olduunu anlatm ve kendisine yaplan iyilii unutmayan Orbay Hatun da durumu Abaga Hana anlatarak ondan yardm istemiti. Gerektende Abagann abalar sonu vermi ve Grc Hatunun olu Sinneddin Musa serbest braklmt( 681/1282).265 Sultan Mesudun Trkiye Seluklu tahtna oturmas ve ardndan Gyseddin Keyhusrevin ldrlmesi zerine Keyhsrevin annesi devletin kendi iki olu ile Mesud arasnda paylalmasn istemiti.266 Hatun, bu dncesini arz etmek gayesiyle Argun Hana gitmi ve istei Argun tarafndan kabul grmt.267 Bahaeddin Vurukurdi ve bir Mool elisiyle Kayseriye gelen Hatun, muhtemel tepkilerle ba edebilmek amacyla da Karamanolu Gneri Beye beylerbeylik ve Eref olu Halil Beye de saltanat naiblii teklif ederek onlar Konyaya davet etmiti.268 Beklenen olmu ve taraflar arasnda atmalar balam, Konyada kargaa ortam olumutu. Araya Ahi Ahmed ah ve Konya kadsnn girmesiyle atmalar durulmutu. Bu esnada Karaman ve Eref oullarnn Konyaya yaklatklar haberini alan Konyallar, silahlanarak ehri
262

bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 210; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 563; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 267. 263 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 582. 264 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 582. 265 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 582; . Kayaolu, Turumtay Vakfiyesi, s. 93. 266 Tarih-i l-i Seluk s. 44; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 589; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 277. 267 Tarih-i l-i Seluk, s. 44; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 277. 268 Tarih-i l-i Seluk, s. 44-45; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 589; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 277.

41

korumaya gemiler ve Gyseddin Keyhusrevin oullarn tahta karmlard (15 Mays 1285/8 Rebilevvel 684).269 Fakat bu saltanat uzun srmemi ve vezir Fahreddin Aliye bal Has Balabann ordusu ile birlikte Konyaya gelmesi zerine Hatunun adamlar ehri terk etmek zorunda kalm ve bir sre sonra da talep zerine Hatun ve ocuklar Sultan Mesud tarafndan Argun Hana gnderilmiti ( 6 Eyll 1985/4 Receb 684).270 Burada yaplan muhakeme sonucunda bu iki ocuk, Sultan Gyseddin Keyhusrein oullar olmadklar gerekesiyle ldrlmlerdi. Gyseddin Keyhusrevin annesine ise Sivrihisar ikta olarak verilmiti.271 Trkiye Seluklu siyasetine bu defa Gyseddin Keyhusrevin annesi damgasn vurmu ve ocuklarn tahta tayabilmek amacyla byk bir mcadele vermiti. Siyasi dengeler kurmaya alm ve adeta bir sultan gibi hareket etmiti. Arzulad hedefe ulamay baarm ve ocuklarn Seluklu tahtna karabilmiti. Seluklu soyundan gelen bir kadnn bu derece siyasi faaliyetlerde bulunmas, Trkiye Seluklu devletinde hanedan mensubu bir kadnn etki alann gstermesi bakmndan nemli bir gstergedir. 13. yzyln sonlarna gelindiinde Trkiye Seluklu devleti ynetim mekanizmas artk ilemez olmu ve devlet, Moollarn adeta bir oyunca haline gelmiti. Mool ynetimi, Anadoluda istedii meliki sultan yapyor, istediini de azledip varlna son verebiliyordu. Bu dnemde Moollara kz alp-vermek, itibar elde etme arac olarak kabul grlmt. rnein Akasary, Sultan Aleddinin Mool ehzadesi Hlgnun kz ile evlenmesine u ekilde bir yorum getirmiti: Ayrca ( Sultan Aleddin b. Feramurz), ehzade Hlcunun kzyla evlenerek byk bir saygya, hamete ve gce kavutu.272 Seluklu sultanlar bu yolla kendilerini gvence altna almak istemilerdi. te bu olaylardan birisi de, Sultan Aleddinin Gazan Han tarafndan yarglanp, idama mahkm edilmesi hadisesiydi. dam kararnn uygulanmasn, ayn zamanda ehzade Hlcnn kz olan Aleddinin ei engellemiti. Bu hatunun srar zerine Aleddinin ldrlmesinden vazgeilmi ve Sultan, sfahana gnderilmiti ( 701/1301-1302).273 Bu olay Aksary u ekilde anlatr: Aratrma, soruturma ve yargdan sonra ona verilen lm hkmn
269 270

Tarih-i l-i Seluk, s. 44; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 589; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 277. Tarih-i l-i Seluk, s. 45; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 589; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 47-48. 271 Tarih-i l-i Seluk, s. 45; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 589; C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 278. 272 Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 226. 273 Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 235; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 139; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 634.

42

uygulamak istediler. Fakat ehzade Hlacunun kznn himayesi sayesinde onu hizaya getirmek iin vurduklar birka sopayla yetindiler. Su defterinin stne af yazs yazdlar.274 Seluklu devleti inkizaya uradnda bu hanedandan hala birok kadn hayattayd. Mneccimbann verdii bilgiye gre Timurta b. Emir oban, Sultan Ebu Said Han tarafndan 718/1318- 1319 ylnda Anadolu valiliine tayin edildiinde Seluklu ailesinden geride kalanlar aratrd. ocuklarn dahi brakmazszn hepsini ldrd. Bunlarn bazlar dalara ve sarp yerlere kap Karamanllara sndlar. Karamanllar saltanat elde etmek midiyle bunlarn kzlaryla evlendiler. Ancak daha sonra erkeklerine gark edip onlar tamamen ortadan kaldrdlar.275 Bylece Seluklu hanedanna mensup olan kadnlardan geriye kimse kalmamt.

III. SAVA VE STLA DURUMUNDA KADIN Kuruluundan itibaren gerek komu devletlere kar, gerekse Hallara kar verilen mcadele, Anadolunun Trk yurdu olarak kalmasnda Trkiye Seluklarnn nemini gzler nne sermitir. Bu sre dahilinde Anadolu, savalarn ve igallerin etkisi altnda kalm, zaman zaman mevcut dzen yerini kaosa brakmt. Savalar ve sonrasnda gerekleen istila hareketleri neticesinde asayi ve gven ortam kaybolmu, halk bu durumdan olumsuz etkilenmiti. zellikle kadnlar, sava ve istila dnemlerinde birok olumsuzluk ve ktlklerle karlamlard. Tecavze uram, ikence grm, topran terk etmek zorunda kalm ve ou zamanda esir alnarak kle pazarlarnda satlmlard. Kimi zamanda, vatann ve halkn kendi canndan mukaddes bilip lkesini korumak adna seve seve lme gitmilerdi. Kadn, mizac ve yaps gerei savaa yatkn ve dayankl bir bnyeye sahip olmadndan sava dnemlerinde ounlukla cephe gerisinde bulunmutur. Mevln Celleddin Mesnevide kadnn mevcut olan bu yapsyla ilgili olarak unlar syler:
Zira kadnlar savaamazlar. Hele bu, byk cihad iin mahaldir. Kadnda Rstemlik nadir olur276. Kadnlar savata bulunsalar bile dman

274 275

Aksaray, Msmeretl-Ahbr, s. 235-236. Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 142-143. 276 Mevln, Mesnevi, haz. Amil elebiolu, stanbul, 2000,VI, s. 367.

43

safna saldramazlar, ancak alayp feryad ederler. Geri onlar, saf iinde arslan gibi ellerinde kl grnrler ama elleri titrer durur277.

Seluklu kadn savalarda birebir cephede grev almamakla beraber gerektiinde bir ehrin ya da kalenin savunmasnda elinden gelen abay gsteriyor, aktif grev alabiliyordu. rnein daha nce de bahsedildii gibi, Sultan Mesud dneminde Bizans mparatoru Manuel bakent Konyay kuattnda (1146) Sultann ei olan Hatun (Niketasa gre Sultann kz) 278, ehrin savunmasnda byk yararlar gstermiti.279 Anlald kadaryla sava zamanlarnda kadnlar cephe gerisinde daha korunakl bir yerde bekletiliyor, zellikle hanedan kadnlar daha gvenli bir yere naklediliyordu. rnein Alexiadda Komnena, Klcarslann znikde Seluklu sultan olmasn takiben savalarn kadnlarn ve ocuklarn bu ehre getirttiini yazar.280 Hanedan mensubu herhangi bir kadnn dmann eline dmesi malubiyetin gstergesi olarak telakki ediliyor ve dmann siyasi karlar dorultusunda bir ara olarak kullanlabiliyordu. Bunun iindir ki sava ve istila dnemlerinde hanedan kadnn gvenliine nem verilmiti. Memlk hkmdar Baybars 1277 de Anadoluya girdiinde durumun ciddiyetini gren Pervne, ei Grc Hatun ve baz emirleri yanna alarak Tokatta ok iyi korunan bir kaleye gtrmt.281 Baypars tarihine gre Memlk Sultan bir Cuma gn Kayseriye girmi ve Cuma namazn burada klmt. Namaz sonras sultana eitli hediyeler sunulmutu ki, bu hediyelerin byk ounluunu Grc Hatunun ardnda brakt eyalar oluturuyordu.282 Kseda sava sonras Anadolu Mool istilasna uraynca Sultan Gyseddin Keyhusrevin anas Mahperi Hatun kzn, cariye ve hizmetileri ile birlikte hazinesini de yanna alarak Kilikyaya kamt.283 Sava ya da istila dnemlerinin oluturmu olduu menfi tablodan kadn, tarihin her dneminde olduu gibi bu dnemde de olumsuz etkilenmiti. zellikle Hal Seferleri ve daha sonra gerekleen Mool stilas, Anadoluda asayiin kaybolmasna
277 278

Mevln, Mesnevi, V, s. 483. Niketas, Historia, s. 36. 279 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 181. 280 Anna Komnena, Alexiad, s. 206. 281 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 546; C. Cahen, Osmanllardan nce , s. 265. 282 Melik'z-Zahir Rkneddin el-Bundukdari Baybars, Baypars tarihi, trc. M. erefettin Yaltkaya, II, stanbul, 1941. s. 88 283 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 442.

44

yol am, birok sivil kannn akmasna neden olmutu. Sivil hayatn nemli bir ounluunu oluturan kadnlar, ldrlmekten ziyade dnemin bir gereklii olarak esir alnyor ve ticari amal satlyordu. bn Bibi Erzurumdan Anadoluya giren Mool askerlerinin sivil kadnlara yapt muameleler ile ilgili olarak unlar syler: Gzellikleri dillere destan, iffetleri fazla ve ismetleri snrsz olan, ibadet ve dindarlkta Asiye ve Meryem ile yarp onlara eitlik salayan halkn hareminin saf kadnlarnn dudaklarn yardlar. Cierlerini yakp yzlerini yaralayarak kahrn esiri, zalim kimselerin tutsa yaptlar284 Mneccimba da benzer ifadeleri kullanarak Erzuruma giren Moollarn ehirde erkeklerden hibir canl brakmadn, kadnlar esir alp bunlarn dnda st ocuklar dahil herkesi ldrldklerini yazar.285 Yine Kayseriye giren Mool ordusu ehirde alm olduklar esirlerden erkekleri ldrm, kadn ve ocuklar ise aralarnda paylamlard.286 Benzer durum Seluklu cephesinde de grlmekteydi. Kazanlan savalarn ve fetihlerin ardndan ele geirilen kadn esirler ticari olarak deerlendiriliyordu. Sryani Patrik Mihaile gre Bizans saldrlarnn intikamn almak isteyen Trkmenler Grek mntkalarna girmi ve takriben yz bine yakn esir almt (1176). Trkmenler bu esirlerden erkek olanlar ldrm, kadn ve ocuklar ise esir tacirlerine satmlard. Tacirler bu esirleri ran tarafna gtrmlerdi.287 Verilen rakam abartl olmakla birlikte meseleye iaret etmesi bakmndan dikkate ayandr. Sultan zzeddin Keykvus, Antalyada Hristiyan halk isyan edip Mslmanlara kar ktlk yapmaya balaynca derhal orduyu toplayarak harekete gemi ( 612/1216) ve askerlerine btn kfirlerin ldrlmesini, buna karn kadn ve ocuklarn esir alnmasn emretmiti.288 Yine zzeddin Keykvus, Ermeni lkesinde eitli fetihlere girimi, fethettii kalelerde erkekleri ldrtm, kadnlar ve ocuklar ise esir aldrmt.289

284 285

bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 63. Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 88. 286 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 75; Mikil Bayram, Kayseriye giren Mool ordusunun alm olduu esirler arasnda, Ahi Evrenin kars Fatma Hatunun da yer aldn syler. Onun Menkb-i eyh Evhadud-Din-i Kirmnden aktararak vermi olduu malumata gre, Sultan IV. Rukneddin Klcarslan dneminde, vezir Munddin Slayman Pervne, Beylerbei Hatrolu erafeddin ve Sahib Fahreddin Ali yardm ve siyasi destek almak amacyla Hulagunun yanna gitmilerdi. stekleri arasnda Moollarn elinde esir bulunan Fatma Hatunun serbest braklmas da yer almt. Gerektende bu istekleri yerine getirilmi ve Fatma Hatun serbest braklarak Kayseriye getirilmiti. ( Mikil Bayram, Fatma Bac ve Bacyn- Rm, Konya, 1994, s. 15, 19). 287 Mihail, Vakainame, s. 246. 288 Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 47. 289 Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 51

45

Sava ve istila dnemlerinde sivil kadnlar her zaman esir muamelesine tabi tutulmuyor, zaman zamanda tecavz ve ldrlme hadiseleriyle karlaabiliyorlard. rnein lhanllar adna Anadoluyu idare eden Kongurtay, istedii gibi halk esir ediyor ve kadnlara tecavz edip satyordu.290 Maraa giren (1157) Baron Torosun kardei Stephan, Trklerin erkeklerini ldrtm ve kadnlarna alenen tecavzde bulunulmasna izin vermiti.291 Mneccimbana gre Sivasa giren III. Aleddin Keykubad, ehir halkna Mool kfirlerinin dahi yapmad zulm yapm ve adamlarna, Mslmanlarn kadnlarna tecavz serbest brakmt.292 Mevln, mektuplarndan birinde Konyada var olan emniyetsizlikten bahsetmi ve bununla balantl olarak her gece evlerin baslp ocuklarn ve kadnlarn ldrldn anlatmt.293 Erzuruma giren Mool askerleri Ilca mevkiine gelerek burada banyo yapan iki bin kadar kadn plak bir halde yakalam, balangta mzik aletleri aldrmak ve ark syletmek istemilerse de daha sonra hepsini ldrmlerdi.294 Bu ve buna benzer olaylarn varlndan anlyoruz ki Trkiye Seluklu dneminde Anadolu kadn, karlam olduu sava ve istilalar neticesinde zorluklarla dolu gnler geirmi ve birok ktle maruz kalmt. Kaynaklarda zellikle gebe Trkmen kabileleri ile ilgili olarak kadnlarnn sava kimliinden bahsedilir. rnein, bn Bibi Baba isyanlarn anlatrken u ilgin anektoddan bahseder: Baba resulullah diye bararak ateteki kelebekler, dalgalar zerindeki rdekler gibi naralar atp erkek kadn hep birlikte elerinde kl ve mzraklarla ileri atldlar. leri, gnden gne amalar dorultusunda ilerleme ve gelime gsterdi.295 Baba isyan sresince Trkmenler, yanlarnda evleri, hayvanlar, ocuklar ve kadnlar olduu halde hareket etmiler ve fetih hareketlerine girimilerdi.296 Benzer bir duruma Hal ordularnda da rastlyoruz. Niketasn verdii bilgiye gre Anadoluya gelen Hal ordularnn ierisinde kadn savalar da vard ve bunlar bacaklarn ayrarak erkekler gibi ata biniyorlar, erkek elbisesi giyiniyor ve sahip

290 291

O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 578. Mihail, Vakainame, s. 180. 292 Mneccimba, Cmiud-dvel, s. 138. 293 Mevlana Celleddin, Mektuplar, ev, Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1963, s. 94. 294 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 431. 295 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 51. 296 Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 87; Fuad Kprl, Osmanl mparatorluunun Kuruluu, stanbul, 1981, s. 96.

46

olduklar sava malzemeleriyle erkeklere benziyorlard. Baklar cengaveraneydi ve Amazonlardan daha erkeksiydiler.297

297

Niketas, Historia, s. 40.

47

KNC BLM SOSYAL HAYATTA KADIN

I. GNDELK HAYATTA KADIN A. Ev Yaants Ve Ev leri Seluklu kadn, gndelik hayatta zamannn byk bir ksmn evde geiriyor ve ev ileriyle ilgileniyordu. Evin ekip evrilmesi kadnnn sorumluluunda olan bir vazifeydi. Bunun iindir ki kadn, evin gndelik temizlik ileriyle megul oluyor, yemek hazrlyor ve evin dzenini salyordu. Seluklu evleri genel olarak tek kat olarak planlanmt. Evin ii, odalar ve odalar aras mterek alandan yani sofadan oluuyordu. Sofa, ev iinde odalar aras dolam salamakla birlikte, ayn zamanda toplanma alanyd. Odalarn yerleim plan kullanm amacna gre farkllk arz ediyordu.298 rnein odalardan birinde ocak veya sedir yer alrken bir baka odada ise eyalar muhafaza etmek amacyla dolaplar yer alabiliyordu.299 Dolap ayn zamanda baz evlerde banyo vazifesi de gryordu.300 zellikle tarada yer alan evlerde odalardan birisine tandr yerletiriliyordu.301 Kaynaklarda belirtilmemekle beraber, odalardan birinin mutfak vazifesi grd

298

Kmil Uurlu, Seluklularn Oturduklar Evler Dnden Bugne, Kubbealt Akademi Mecmuas, 18/3, stanbul, 1983, s. 59, 69. 299 Bir defasnda Hac Bekta, evde yer alan dolabn iinden bir boha alm ve Kadncka gndermiti. Vilyetnme, Menkb- Hnkr Hac Bekta- Veli, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1958, s. 64. 300 K. Uurlu, Seluklularn Oturduklar, s. 59, 69. 301 Vilyet-nme, s. 64

48

dnlebilir.302 Muhtemelen baz evlerde, ocan bulunduu odalar ayn zamanda mutfak vazifesi gryordu.303 Ev eyasnn eitlilii sahibine gre deimekle birlikte genel olarak ortalama bir evde yer alan eyalar unlard: Yerler hasr, kee, kilim ya da hal ile rtlyordu.304 Uyumak iin yer yataklar, yorgan ve battaniye kullanlyordu.305 Aydnlanmak amacyla mum ve buna bal olarak mumu tayan amdan ya da kandil ve kandilin iinde yer alan gaz ya kullanlyordu.306 Yerleri sprmek iin ferr ad verilen bir tr sprgeden faydalanlyordu.307 Sslenme vb. ihtiyalar karlamak amacyla ayna bulunduruluyordu.308 Bunlardan baka, ayrntlarna daha sonra deinilecei gibi mutfak malzemeleri de ev eyas ierisinde nemli bir yere sahipti. Tm bu eyalarn dzen ve tanzimi kadnn sorumluluundayd. Bundan dolaydr ki bu eyalar ayn zamanda gndelik hayatta kadn hayatnn bir parasyd. Seluklu toplumunda ev, kadn hayatnn merkezinde yer alyordu ve en nemli yaam alan idi. Bu alan ierisinde kadn sadece ev ileriyle deil, ayn zamanda gndelik ibadetleri ile megul oluyor, zaman zaman misafir arlyor ve ayrca bo vakitlerinde de ev ekonomisine katkda bulunacak almalarda bulunuyordu.

302 303

Aydn Taneri, Trkiye Seluklular Kltr Hayat Menkibl-Arifinin Deerlendirilmesi, Konya, 1977, s. 69. Hac Bekta erenlerinden olan drisin anas yemei evin iinde yer alan bir ocakta piiriyor ve ocan yer ald bu oday mutfak gibi kullanyordu. Vilyet-nme, s. 27. 304 K. Uurlu, Seluklularn Oturduklar, s. 64. Yere sermek iin kullanlan hal ve hasrn, ev eyalar arasnda ayrcalkl bir yere sahip olduu anlalyor. Bir evin gsterii ve ekicilii, sahip olduu halnn kalitesiyle doru orantlyd. Bu hususla ilgili aklayc rnek iin bkz. Sultan Veled, Marif, ev. Meliha Anbarcolu, stanbul, 1991, s. 117-118. 305 Mevln, Mesnevisinde anlatm olduu bir hikyede yer yataklarndan bahseder: Birine anszn bir konuk gelmiti. Ev sahibi onu bir gerdanlk gibi boynuna takt. Sofra kurup kusursuz ikramda bulundu. O gece komuda bir dn vard. Kocas, karsna gizlice Bu gece iki yatak ser. Benim yata kapdan yana, misafirinkini de dier tarafa hazrla deyince, Kars A gzlerimin nuru, ba stne evkle bu ileri greceim! diyerek, iki yatak hazrlayp dnn olduu yere yolland ( Mevln, Mesnevi, V, s. 707- 708). 306 A. Taneri, Trkiye Seluklular, s. 70. Eflki, Kira Hatundan naklederek amdan ile ilgili u olaya yer verir: Bizim evde bir adam boyunda bir amdan vard. Mevln akamdan afak sknceye kadar ayakta durarak Baha Veledin Marifini mtala ediyordu. Bir gece bizim oturduumuz yerin sakinleri olan cinler tayfasndan bir grup bana: Bizim mum na tahammlmz yoktur. Mumun ndan ok zahmet ekiyoruz. Bu yzden ev halkna bizden bir elem gelmesinden korkuyoruz diye ikyette bulundu ( Eflki, Menkib, I, s. 90). 307 Erdoan Meril, Trkiye Seluklularnda Meslekler, Ankara, 2000, s. 73. 308 Mesnevide aynadan u ekilde bahsedilir: Kars, Hocam, ite aynaya bak, hasta msn? Ben bu dmanla layk mym? deyince Hoca, Aynanda, sen de var git dedi ( Mevln, Mesnevi, III, s. 303). Bu bilgi iin ayrca bkz. E. Meril, Meslekler, s. 74).

49

Baz ailelerde ev ilerine yardmc olan hizmetiler bulunuyordu.309 Bu hizmetiler genel olarak cariyelerden oluuyordu. rnein Mevlnann ei Kira Hatunun bir hizmetisi vard.310 Bir gn Kira Hatun, Sultan Veledin hizmetkrlara kar kt muamelede bulunduundan ikyetle Mevlnya yle demiti: Btn evin hizmetkrlarna kzyor, onlar incitiyor. Biz onun hiddet ve iddetinden byk bir zahmet iindeyiz.311 Mevlnnn kz Melike Hatunun da bir cariyesi vard ve ev ilerinde ona yardmc oluyordu.312 Yine Emir Baheddin-i Bahrinin Rum bir hizmetisi vard ve Eflkinin vermi olduu malumata gre yemek, bulak vb. ilerle o ilgileniyordu.313 Seluklu kadn muhafazakr bir yapya sahipti ve ibadetlerine zen gsteriyordu. Bu nazar itibaryla ev, kadn iin nemli bir ibadet alanyd. Sultan Veledin ei Fatma Hatun ok dindar bir kiilie sahipti ve geceleri ibadetle megul olurdu.314 Kira Hatun, namazlarna zel bir ehemmiyet verir ve zaman zaman da Mevln ile birlikte namazn eda ederdi.315 Kadn, gndelik ev hayatnda sorumlu olduu (evin ekip evrilmesine ynelik) vazifeleri yerine getirdii gibi zaman zaman da farkl uralarda bulunuyordu. rnein misafir arlamak bu trden bir iti. Geleneksel Trk misafirperverlii, varln Seluklu Trkiyesinde de en gzel ekliyle korumutu. Hatta misafir arlamak, baz ailelerde gndelik faaliyetlerin bir parasym gibi telakki edilmiti. Mesela Hac Bekta mridelerinden birisi olan Kadnck Ana, mrn bu ie adamt. Hac Bekta, Sulucakarayke vardnda Kadnck Anann evine yerlemi ve lkenin drt bir

309

Eflki, kadn hizmetiler ile ilgili u olaydan bahseder: Bir gn kadn hizmetilerinden biri malnn ve parasnn azlndan ikyet etti. Mevln: Eer sana bin dinar verip kulan, burnunu, ve dier bir uzvunu kesseler raz olur musun? diye sordu. Hizmeti: Hayr dedi. Mevln: O halde niin yoksulluk iddiasnda bulunuyorsun. Mademki bunlara maliksin, o halde fakir deil, zenginsin. Sende bu kadar kymetli eyler olduu halde niin onlarn kymetini bilmiyor, kretmiyor ve fakirlerin sabrn sermaye yapmyorsun dedi (Eflki, Menkib, I, s. 438). 310 Eflki, Kira Hatunun hizmetisinden bahseder: Kira hatunun hizmetisi yapraklar alp tekrar eve geldi ve hikyeyi anlatt (Eflki, Menkib, I, s. 89). Ayrca Mevlnnn Mesnevisinde de hizmeti tabirine rastlyoruz: Habersiz grnp A cariye ne zamana kadar ahr spreceksin diyerek kapy vurdu Sonra dedi ki, Haydi yr, rtn de git, falan hatunu ara!... ( Mevln, Mesnevi, V, s. 273-279). 311 Ahmed Eflki, Menkibul rifin, yay. Tahsin Yazc, II, stanbul, 1989, s. 202, 203. 312 Eflki, Menkib, I, s. 394. 313 Eflkide yle anlatlr: o gelip oturunca [Mevln] bir yemek hazrlamay dndm. Mevln tam bu srada Bir eycik getir buyurdu. Ben getirmek zere kalktm. Mevln: Hizmetiye bar da o getiriversin dedi. Bunun zerine ben hizmetiye Rumca Hazr neyin var? diye sordum. Hizmeti imdi yemek yedik ve kablar ykamak iin tencereye scak su koydum dedi. Mevln: Hizmeti o tencereyi getirsin buyurdu (Eflki, Menkib, I, s. 333). 314 Eflki, Menakib, II, s. 136. 315 Feridun Bin Ahmed-i Sipehslr, Mevln ve Etrafndakiler, Risale, trc. Tahsin Yazc, stanbul, 1977, s. 91-92.

50

tarafndan gelen mritler bu evde arlanmt.316 Kadnck Ana, gelen misafirleri ho geldiniz diyerek gler yzl bir ekilde karlyor ve onlar en iyi ekilde arlamaya zen gsteriyor, ikramlarda bulunuyordu. O, misafir arlama iini o kadar nemsemiti ki, btn maln mlkn bu uurda harcamt.317 Eve gelen misafire gerekli ikramn yaplmas kadnn sorumluluunda olan bir iti. rnein, Mevlny ziyaret iin Trkistan ve Buharadan gelen misafirlere, ei bir sini dolusu helva getirmi ve nlerine koymutu.318 B. ocuk Bakm Kadnn gnlk uralar iinde en nemli vazifelerinden birisi de ocuklarnn bakm idi. Doumdan itibaren, ocuun geliim ve olgunlama srecinde annenin etkisi ok bykt. Kadn, hamilelii sresince dikkatli davranmaya zen gsteriyor ve ocuunun salkl bir ekilde domas iin aba harcyordu. Sultan Veledin ei Fatma Hatun defalarca doum yapm, ancak her defasnda bir mddet sonra ocuklar lmt.319 Bir kez daha hamile kalan Fatma Hatun, tekrar lr dncesiyle ocuu drmek istemiti. Bu amala, eitli ilalar imi ve hamile bir kadnn yapmamas gereken ar hareketlerde bulunmaya balamt.320 Bunu haber alan Mevln Celleddin, Fatma
316 317

Vilyet-nme, s. 21. Kadncka atasndan birok mal kalmt. Hnkr, Sulucakarayke yerleince btn maln, mlkn erenler yoluna harcad, hibir eyi kalmad, eninde yalnz bir gmlek kald. Bir gn, Horasan tarafndan bir blk Kalender topluluu geldi. Hnkar Saru smaili Kadncka gnderdi, gelen toplulua sofra yaysn, nimet versin dedi. Saru smail, Hnkrn szn Kadncka syleyince Kadnck, smailim dedi, ite gryorsun, nesnem kalmad arkamda ancak bir gmlek kald. Gmleini kard, kendisi tandr iine girdi, al dedi, sat bu gmlei de ne ederse onunla yiyecek al, o topluluu arla. Saru smail, alp satt, yiyecek ald, sofra yayd, yemekler yenip, dualar edildi. Kadnckn adetiydi, her gelen toplulua gelip safa geldiniz derdi. Hnkr, Sar smaile smail dedi, git Kadncka syle, gelip erenlere safa geldiniz desin. Saru smail, Hnkrn szn Kadncka syledi. Kadnck, gryorsun dedi, rlplam, tandr iindeyim. Saru smail gitti, bu hali hnkara bildirdi. Hnkrn yannda bir dolap vard. Besmeleyle dolab at. inden bir boha kard, Saru smaile verdi, gtr dedi, iindeki elbiseyi giysin Kadnck, sonra gelsin, Horasan erenlerine safa geldiniz desin. Kadnck elbiseleri giydi. ylesine ar elbiselerdi ki gzler grmemiti. Kalkt, geldi, erenlere, safa geldiniz dedi. Hnkrn elini pt. Hnkr, Kadnck dedi, ileri gel, eteini a. Kadnck ileri varp eteini anca Hnkr, seccadesinin altna elini soktu, bir avu altn alp, Kadnckn eteine koydu, git dedi, harca, eksildike gel, iste ( Vilyet-nme, s. 64). Ayrca bu bilgiler iin bkz. Vilyet-nme, s. 35. 318 Eflki, Menkib, I, s. 417; Mesnevide geen u ifadelerde de bunu grmek mmkndr: Kocas, Misafir geldi et nerede? Ekmek hani? Konuun nne yemek karmak lazm deyince, kadn, Eti kedi yedi. Sana lazmsa baka bir et al! dedi ( Mevln, Mesnevi, s. 663). 319 Eflki, Menkib, II, s.234-235; Anlald kadaryla doum ncesinde, doum esnasnda ya da sonrasnda ocuk lmleri vakasna ska rastlanyordu. Mesnevide de bu duruma u ekilde iaret ediliyordu: Bir kadn, her sene dourduka ocuu, alt ay yaamadan lrd. ocuk daha veya drt aylkken lrd. Birinde kadn feryad edip dedi ki, Ey Allahm, bu ocuk bana dokuz ay yk, ay da hafiflik oluyor. Nimetim abucak gama dnyor. Kadncaz hak erleri nnde bu ikyetle alayp inledi. Bu ekilde yirmi ocuu lp cann ayrlk atei kebaba evirdi ( Mevln, Mesnevi, III, s. 637-639). 320 Eflki, Menkib, II, s. 235.

51

Hatuna bir eli gndermi ve yle demiti: Byle eyler yapma, ocuunu koru; yoksa bizim neslimizden ar m ediyorsun? Bu mekn merkezine, gurbet leminden gelen bu lmekn konuu ok latif, erif ve byk bir candr. Seni korumalar iin onu tam bir dorulukla koru321 Mevlnnn bu szleri zerine ocuunu drmekten vazgeen Fatma Hatun, gerekli itinay gstermiti. Doum esnasnda anne adayna gerekli tbbi yardm ve destek, bu iin uzman ebe kadnlar tarafndan verilmekteydi. Nihayetinde doum olay kadn sal asndan tehlikeli sonular dourabilecek bir sreti ve bu srecin salkl atlatlmas iin bir uzman yardmna gereksinim duyulmaktayd.322 Doum esnasnda kadn, byk sanclar ekiyor ve fenalklar geiriyordu. Mevln, bir doum ann yle tasvir eder: Hani hr kadn, doum sanclarna tutulurda arlar-szlar iinde tehlikelere der, tad ykn kendisine hibir faydas olmaz ya, tpk onun gibi.323 Sultan Veled ise doum esnasnda ekilen acya vurgu yaparak, bunun salkl bir doum iin temel art olduuna iaret eder.324 bn Bibinin aktardna gre, bir defasnda hamile bir kadn doum sanclarna tutulmu ve kan kaybetmeye balamt. Bunun zerine Sultan Rkneddin Sleyman ahn i amarlarn bu kadnn zerine atmlar ve kanamasn durdurmulard.325 Trk kadnlarnn doum konusunda ok mahir olduklar ve birlikte olduklar kervan, durdurmaya dahi gerek duymadan doum yapabildikleri sylenir.326 ocuk sahibi olmak, her kadna nasip olamayabiliyordu. Ksrlk problemi yaayan kadnlar vard ve bu sorunu gidermek iin eitli yollara bavuruyorlard. ocuu olmayan, bazen de ocuu olduu halde erkek ocua sahip olamayan kadnlar, keramet gsterdiklerine inandklar kiilerden yardm istiyorlard. Gnmzde de ahit olduumuz benzer gelenekler, Seluklu Trkiyesinde zellikle de tarada mevcut idi. Hac Bekta Vilyet-nmesinde yle bir olay anlatlr: Hacm Sultan [ Hac Bektan halifelerinden] halka ziyafet ektikten sonra dua-sen oldu, sohbet tamama erdi. Baktlar ki bir nice kimseler, iki bac hatunla geip giderler. Hacm Sultan, bunlara nereye gidiyorsunuz diye sordu. Onlar, muradmz var, Seyyid Gazi derghna gidiyoruz

321 322

Eflki, Menkib, II, s. 235. E. Meril, Meslekler, s. 111-112. 323 Mevl n Celleddin, Divn- Kebir, III, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1958, s. 383 324 Doum esnasnda hamile bir kadn iin yz trl ilim ve fen bulunsa bu hnerlerin hibiri ona fayda vermez; yalnz bu esnada ektii ac, dert onu maksadna eritirir(Sultan Veled, Marif, s. 122). 325 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 84. 326 Ricoldo de Monte Croceden naklen C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 109.

52

dediler. Muradnz nedir dedi. Onlar, olumuz olmuyor, ziyarete gidiyoruz, belki erenlerin yz suyu hrmetine Ulu Tanr bize bir olan verir dediler. Kolu Ak Hacm Sultan, hacetiniz olunca geri dnecek misiniz dedi. Evet dediler dneceiz. Hacm Sultan, varn u geni yerde durun dedi. Hatunlar vardlar geni bir yerde durdular. Hacm Sultan ayaa kalkt, aygr gibi kineyip stlerine yrd. ki kadnn birisi durdu, birisi kat. Hacm Sultan o kamayan kadn yatrp arkasna eliyle bir kere vurdu, senden dedi, bizim olumuz gelecek, ad Osman olacak.327 ocuk sahibi olmak nemli olmakla beraber, erkek ocuu sahibi olmak toplum nezdinde daha itibarlyd. Erkek ocuk, kz ocuuna tercih ediliyordu.328 ocuk sahibi olmann bir baka yolu ise evlat edinmek idi. Bu, kimsesiz bir ocuk olabilecei gibi fakir bir ailenin ocuu da olabiliyordu. Mevlnnn Kimy isminde evltlk bir kz vard.329 Anne olmak, kadn toplum nezdinde de stn klyordu ki, Seluklu dnemi n eserlerinde anne olan kadna u ekilde hitap edilmesi belirtilmektedir: Korunmu rtnn erefli zamanna sahip, byk, cmert, efkatli, iyi, zahide, abid olan, zamann z, onlarn Rabias, hatunlarn ereflisi, hanmlarn seyyidesi olan annenin hayr merasimlerinin ortaya konmasnda ve harcanm olan gzellik kokularnn yaylmasnda hanmlarn seyyidesi olan anne.330 ocuun dnyaya gelmesi mutluluk verici bir olayd ve yaknlarnca sevinle karlanyordu. Yeni doan ocua altn taklmas dettendi. Torunu Arif elebi

327

Vilyet-nme, 85; Buna benzer bir baka vaka ise yleydi: Hac Bekta, eteini ap harman sahiplerinden bir ey istedi, bir eyimiz yok dediler. Hnkr, bir ey olmasn dedi, geri dnd. e sahipleri, elerini atlar, grdler ki ne kadar arpa, buday, mercimek, nohut varsa hepsi ta olmu. .. Hnkra vardlar, Erenler ah dediler, insana nasip olacak tanelerin hepsi ta olmu, hibir ie yaramaz. Hac Bekta ie yarar dedi, bizi sevenlere armaanmz olsun, olu kz olmayan kadnlar gn oru tutsunlar, Cuma gecesi dilerine dedirmeden bu tanelerden birini yutsunlar, o gece helalleriyle Ulu Tanr ona bir olan nasip eder. Mercimek yutarsa kz olur ( Vilyet-nme, s. 34). 328 Bu durum, Vilayet-namede ilgin bir hadiseyle anlatlmtr: Hacm Sultan, bir gn dervileriyle Mentee iline gezmeye gitti. Vakit akam olmutu. Bir kye vardlar. Kydeki bir zengine adam yollad, konuklanmalarn istedi. Ev sahibi, bunca zamandr bir erkek evlad isterim, ancak bir kzm var. Bu umutla nice dervii doyurdum, ilerinden bir az dual kmad. Size mnkir oldum ben, git, syle, nerde konaklasn dedi. Dervi gelip bu szleri bildirdi. Ky dnda kondular. Hac Sutan, ben o adama giderim dedi. Derviler, vakit ge, belki bir mkl hl olur dedilerse de Hacm Sultan eslemedi, srp gitti o kiinin kapsna geldi. Besmeleyle kapya el vurdu, kap hemen ald. eri girdi. Ev sahibinin kz yataktayd, doruca yanna vard, ban sad, dua eti, elini yzne srd. Erin himmetiyle o kzn diilik aleti yok oldu, kendisinde erlik aleti peydahland. .. Kz uyand, bana el vurdu, erin duasn aldn anlad, derken kendisini yoklad, grd ki erkek olmu. Koup babasn, anasn uyandrd, hali bildirdi. Pek sevindiler ( Vilyet-nme, s. 87-88). 329 Sipehslr, Mevln, s. 129; Yine Hac Bekta, Karaykte Bacyan- Rumdan Hatun Anay kendisine kz edinmiti (Hac Bekta Veli, Maklt, haz. Esad Coan, Ankara, t.y, s. XXXII). Ayrca bu bilgi iin bkz. M. Bayram, Fatma Bac, s. 20. 330 Hoy, Gunyet'l-katib, s. 14.

53

dnyaya geldiinde, koarak doum yaplan odaya giren Mevln Celleddin, sevin gsterilerinde bulunmu ve Fatma Hatunun bana altn dinarlar serpmiti. Daha sonra, ocuu Ltife Hatun (anneannesi)a teslim etmiler ve o da ocuun gmleinin ucuna birka altn balamt. Fatma Hatun, bu altnlar uur olarak kabul etmi ve uzun yllar saklamt. Doum haberini alan Sultan, vezirler ve devlet bykleri krler edip hediyeler gndermilerdi.331 Doum sonrasnda ocuk, ounlukla z annesinin style besleniyordu. rnein Eflkide, Sultan Veledin ei Fatma Hatunun olu Emir Arifi emzirmesi bahsi geer. Bir defasnda Fatma Hatun gn boyunca Emir Arifi emzirmemiti. Bunun zerine dier kadnlar Emir Arifi emzirmek istemi, fakat o hibirinin stn kabul etmemiti. 332 Trkiye Seluklu toplumunda stanneliin olduu tesbit edilebilmektedir. Herhalde annesinin st yetersiz kald durumlarda stanneler devreye giriyor ve ocuu onlar emziriyorlard. rnein Sultan Veledin bir stannesi vard ve ismi Kiramana Hatun idi.333 Anne, ocuunu belli bir zamana kadar beikte muhafaza ediyordu. Beik, hem ev ierisinde hem de ev dnda iyi bir koruma aracyd.334 Ev dnda, ocuu gezdirmek iin beik ya da ocuk arabas kullanlyordu. Mevln, bir keresinde

331 332

Eflki, Menkib, II, s. 236-237. Fatma Hatun bu olay yle anlatr: gn, gece hi Emir Arifin bana gitmedim ve ona st vermedim. O da Musa gibi hibir dayann stn kabul etmedi ve bir ey yemedi. Bir gece Mevlny ryamda grdm. Mevln, mel-i alnn ykseklerinden bana iaret ediyor ve:Fatma Hatun niin bu kadar alayp szlyorsun, eer bunu benim iin yapyorsan ben bir yere gitmedim. Eer beni ararsan, ben, Arifin beiindeyim. Beni orada ara. Benim nurlarm ve srlarm onun zerindedir diyordu. Ben bu ryann heybeti ile uykudan uyandm ve sevgi stleri mememden yle bir akmaya balad ki elbiselerim sland. Gsmde bir scaklk peyda oldu ( Eflki, Menkib, II s. 240). Bir baka vaka ise yledir: Emir Arif yedi aylk olunca birden bire boaznda byk bir i peyda oldu. Yedi gn yedi gece st emmedi ve bir erbet imedi. Btn gece inledi. Annesinin, onun yaayacandan tamamen midi kesildi. Btn arkadalar zldler. Ben de, onun derdinden gece ve gndz znt ve kararszlk iinde idim Bunun zerine Arif, hemen gzlerini at ve ana stn arad. Dostlar enlikler yaptlar, annesi kurbanlar kesip fakirlere ve miskinlere adad ( Eflki, Menkib, II, s. 244-245). 333 Eflki, Menkib, II, s. 230; Ayrca Mevln, eitli kereler stanne szcn kullanmtr: Bu ocuk st ve stannesinden baka bir ey bilmez ( Mevln, Fhi m fih, ev, Meliha lker Anbarcolu, stanbul, 1969, s. 243). nle ki, o feryadlar iiten bizim komumuzdur. Yalvar ki, ocuun alamas anne sevgisindendir. Her ne kadar canlar emziren o st annesi kendini balamsa da sen yine ala ve inle ( Mevln, Rubailer I-II, ev. M. Nuri Genosman, stanbul, 1974, s. 75). 334 Bir gn Mevln hazretleri mbarek medresesinin sahanlnda geziniyor ve bilgiler sayordu. Arkadalarn bir ksm ayakta durmu, bir ksm da oturmutu. Birdenbire bir kadnn koltuunda bir beik olduu halde cemaathaneden karak Hdavendigrn evine doru gittii grld. Mevln: Bu kimin beiidir diye sordu. Kadn da: Emir Arifindir diye cevap verdi. Bunun zerine Mevln: Onu buraya getirin dedi. Beii yanna getirdikleri vakit, mbarek eliyle zerindeki rty kaldrp inayet nazarlar ile mtemadiyen beiin iine bakt ( Eflki, Menkib, II, s. 238). Ayrca bu bilgi iin bkz. Eflki, Menkib, II, s. 240.

54

torununu ocuk arabasnda gezdirmiti.335 ocuklarn oyuncaklar vard ve onlarla oynuyorlard. rnein Mesnevide, kz ocuklarnn oyuncak bebeklerle oynadklar anlatlr.336 ocuk yetitirmek meakkatli bir iti ve bu ykmllk annenin zerindeydi. ocuk sevgiyle bytlyor ve ona oka deer veriliyordu.337 ocuun beslenmesi338, bakm ve temel eitimi anne tarafndan salanyordu.339 Okul ana geldiinde anne, ocuuna velilik yapyordu. ocuklarn okula gnderiyor ve onlarn eitim hayatlarn takip ediyordu.340 C. Mutfak Kltr (Mutfak Malzemeleri) Mutfak ileri ile ilgilenmek, gndelik uralar ierisinde kadnn en nemli vazifelerinden birisiydi. Bunun iindir ki kadn, gn ierisinde zamannn nemli bir ksmn mutfak ilerine ayryordu. Kadn yemek hazrlyla ilgileniyor, yemek piiriyor ve sofra kuruyordu. Kadnn mutfak ile ilikisi kaynaklarda ak bir ekilde ilenmitir. rnein, bu durum Vilyet-nmede yle anlatlmtr:Kadnck, amar ykamaya gidince drisin anas gelin amara gitti dedi, bari yemei ben piireyim.

335

Sraceddin Mesnevihan hikye etti ki: Bir gn Hakkn halifesi Hsameddinle birlikte Hdavendigar ziyaret etmek iin medreseye gelmitik. Birdenbire bahenin kaps ald, birde baktm ki elebi Emir Arifi kk bir arabaya oturtmular, lalas da onun arabasnn ekiyor. Mevln, hemen yerinden kalkarak arabann ipini mbarek omzuna koyup: Arife kzclk edilebilir dedi. Bunun zerine elebi Hsameddin de kalkarak arabann bir tarafn tuttu, bir iki defa medresesinin avlusunu dolatrdlar. elebi Arif tatl tatl glyor ve seviniyordu ( Eflaki, Menkib, II, s. 241). 336 Hoa vakit geirmesi, ayn zamanda sosyal zek geliimine yardmc olmas amacyla ocuun oyun oynamas salanyor ve ona eitli oyuncaklar veriliyordu. rnein kz ocuklarna, oyuncak bebekler verilirdi. Kz ocuklarnn oyuncaklar cansz bebeklerdir. Zira onlar canl oyuncaklardan habersizdirler ( Mevln, Mesnevi, V, s. 697). 337 Kir-y Buzurg (Byk Kira) hazretleri elebi Arifi ok severdi. Daima onu dizinin zerinde oturtur, ona iyi yemeklerden yedirirdi ve: Bu ocuun tad, ne kadar muhteem ve nazenin bir ruhtur derdi. Biribiri arkasndan per ve kolunun altnda uyuturdu ( Eflki, Menkib, II, s. 311). Melikelerin melikesi Mevlnnn kz Melike Hatun elebi Hazretlerini kucaklar, yzn onun yzne kor ve: Arifte Mevlnann kokusu geliyor derdi ( Eflki, Menkib, II, s. 311, 312). 338 Kadn, ocuklar iin tutma piirirken ( Mevln, Mesnevi, II, s. 85). 339 Eflkide u mesel anlatlr: efkatli bir anne, st emen ocuunu, oka tat almak, sayesinde lokma yiyip hazmedebilsin diye, (nce) azar azar yemek ve ikilerin tadna altrr (Eflki, Menkib, I, s. 192). Bu meselde grld zere, ocuun beslenme eitimiyle bizzat annesi ilgileniyordu. 340 ocuklar sevin iinde evlerine dndler. Anneleri onlar, Mektep zaman oyun oynuyorsunuz, imdi sizin tahsil anzdr. Mektepten ayrlmadaki bu aceleniz nedir? diye azarlad. zr dileyip, Ey anne, bizim bir suumuz kabahatimiz yok. Hoca takdir-i ilahi icab hastaland dediklerinde anneleri dedi ki, Hile ve yalan sizdedir. Siz bir oyun iin yzlerce yalan sylersiniz. Yarn hocay ziyaret ettiimde, bunun dorusu da, yalan da meydana ksn. ocuklar, Peki anne git iyice aratr, doru ve yalan anlalsn dediler. Sabah olup ocuklarn anneleri hocay ziyarete gidince onun ar hasta olduunu grdler. Yzn kapatp ban balayp yorgan zerine ektiinden bir hayli terler iinde kalm. Hafif hafif inleyip ah etmede. Hepsi, La havle diyerek zgn, Hayr ola hocam, bu bann ars ne? Ondan hi haberimiz yoktu dediler. Hoca, benimde haberim yoktu. O kahpe oullar haber verdiler. Ben alyor, ilim talimiyle urayordum. Meerse iimde ar bir hastalk varm dedi. ( Mevln, Mesnevi, III, s. 307, 309).

55

Yemei ocaa koydu, ya almak iin ya kpn at bir sofraya hazrda ne varsa koyup Hnkra gtrd, bari ltfedin yeyin de bize hayr dua edin dedi Kadnck ne kadar yemek getirdiyse yemedi.341 Fatma Bac (Kadnck Ana), henz evlenmedii dnemlerde, vaktini Sivrihisarda erenlere yemek hazrlamakla geiriyordu.342 Eflki, Mevlnnn gelini Kirake Hatundan rivayet ederek u malumata yer verir: Mevln hazretlerinin bir aya yakn yemek yemediini grdm. Ben yeni gelin olmutum. Muallimim de Mevln hazretleri idi. Bir gn Mevln benden: Fatma hanm evimizde yourt var m? diye sordu. Ben Evet var, fakat son derecede ekidir dedim. Buyurdu, onu byk bir kseye doldurup nne koydum. Mevln: Yirmi ba sarmsak dv, iine dk de lezzetli olsun dedi.343 bn Battta ise unlar nakleder: Burann deti gereince ekmek haftada bir gn piirilir, teki gnlere yetecek kadar. Ekmek gn erkekler scak ekmekler ve nefis yemeklerle evremizi doldurur yle derlerdi: Bunlar size kadnlar gnderdi, sizden hayr dua bekliyorlar!344 Bu rneklerde de grld zere mutfak ileri, kadnn sorumluluunda olan bir vazife idi. Kadn sahip olduu mutfak bilgisi ve becerisi dorultusunda yemek hazrlyor ve sofra kuruyordu. Seluklu Anadolusunda zengin bir mutfak kltr vard ve bu zenginlik blgelere gre deiiklik gsteriyordu.345 Clavijo, bu zenginlikten yle sz eder: Gece olsun gndz olsun nereye urarsak altmza hallar seriliyor, sofra kurulup
341

Vilyet-nme, s. 27, 28; Ayrca bu durum hakknda Vilayet-namede u meseller anlatlr: Bir gn, Horasan tarafndan bir blk kalender topluluu geldi. Hnkr, Saru smaili Kadncka gnderdi, gelen toplulua, sofra yaysn, nimet versin dedi ( Vilyet-nme, s.64). Aksaray yaknlarnda Dindiken adl bir ky vard. Hnkr, Sulucakarayke gelip yerleince n her yana yayld. Bu kyden nasipli bir can kalkt, Hnkra geldi, teslim oldu Hnkr grmeyi arzulaynca halis buday unundan, ihtiyar anasna rekler yaptrr, Hnkra gtrr, oturur, sohbetinde bulunurdu ( Vilyet-nme, s. 78). 342 Vilyet-nme, s. 18; M. Bayram, Fatma Bac, s. 55. 343 Eflki, Menkib, I, s. 393. 344 Ebu Abdullah Muhammed bn Battta Tanc, bn Battta Seyahatnmesi, I, eviri, nceleme ve Notlar: A. Sait Aykut, stanbul, 2004, s. 400-401; Bu rneklerden baka kaynaklarda u misallere rastlyoruz: tacirin kars Kurban bayram arifesi gecesinde oka helva yaparak fakirlere, zavalllara ve komulara birer birer sadaka olarak datt. ekerli helva ile dolu byk bir siniyi de mritler yesinler ve kocasna hayr dua etmekle yardm etsinler diye Mevln hazretlerine gnderdi (Eflki, I, s. 162). Kira Hatun yalnz oturmu havu ve algam temizliyor ( Eflki, Menkib, II, s. 230). Kadn, ocuklar iin tutma piirirken ( Mevln, Mesnevi, V, s. 85). Bir adamn, pek sahtekr, pis ve kt huylu bir kars vard. Kocas eve her ne getirse onu ziyan ederdi. Adam bu israf, muztar brakmt. O fakir adamcaz, misafir iin evine glkle biraz et ald. Kadn, o eti, araba meze yapp bitirdi. Kocasn da yalanlarla savmaya alt. Kocas, Misafir geldi et nerede? Ekmek hani? Konuun nne yemek karmak lazm dedi. Kadn, Eti kedi yedi. Sana lazmsa bir baka et al dedi ( Mevln, Mesnevi, V, s. 661-663). 345 Seluklu dnemi mutfak kltr ile ilgili ayrntl bilgi iin ayrca bkz. Mehmet Altay Kymen, Seluklular Zamannda Beslenme Sistemi, Trk Mutfa Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1982, s.35-45; Mehmet nder, Seluklu Devri Konya Yemekleri, Geleneksel Trk Yemekleri ve Beslenme, haz. Feyzi Halc, Konya, 1982, s. 249-254; M. Zeki Oral, Seluk Devri Yemekleri ve Ekmekleri, Trk Etnorafya Dergisi, I, Ankara, 1956, s. 7376; M. Zeki Oral, Seluk Devri Yemekleri II, Trk Etnorafya Dergisi, II, Ankara, 1957, s. 29-34; Mjgn Cunbur, Mevlnann Mesnevisinde ve Divan- Kebirinde Yemekler, Trk Mutfa Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1982, s. 69-85.

56

yemekler getiriliyordu. Kylerde ky ekmei yiyorduk. nmze bol bol, trl trl etler konuyordu. Bundan baka yaa krlm yumurtalar, st dolu anaklar, tereyalar, ballar ikram olunuyordu. Her yerde bu ayn ikram ve ho karlanmay gryorduk. Bir yerde geceleyecek olsak, nmze getirilen yemekler yiyeceimizden fazla oluyordu.346 bn Battta, Anadoluda tatt yemeklerden vgyle sz etmi ve yle demiti: Dnyann en gzel insanlar, en temiz kyafetli halk burada yaar ve en leziz yemekler de burada pier.347 Dnemin edebi kaynaklarnda, Seluklu dnemi Anadolu mutfana ait birok yemek ismine yer verilmitir. rnein Danimend-nmede, bir dn treni esnasnda hazrlanan yemekler ayrntlaryla anlatlm ve birou gnmzde de var olan bu yemekler hakknda u ifadelere yer verilmiti: Melik buyurdu, grevli kimseler gelip bin koyun, be yz kei, yz kz, iki yz deve, yz elli at boazladlar. On bin batman undan yufka yapld. On bin batman pirin aykland. Be yz batman tuz, on batman soan, sekiz batman nohut, on bin dirhem zaferan, be yz batman niasta, bin batman bal, bin batman ya hazrladlar. Be yz batman zm, drt yz batman incir, yz batman erik, iki yz batman kays, yz batman buday, yz vakiyye hurma, yz kile gendme, drt yz kile kekeklik, iri ufak bin kuzu hazrladlar Hazrlk yaptlar, yemekler piirdiler evirme kuzularn
ii dolmutu, ii d ok gzel pimiti. Sahanlarn iine onu doradlar, ayrca tepsilere

yahni koydular. Taneli tatl boalttlar. Ayrca zerine hamur tatllar drlmt. Yumurta tatls, kimyonlu et yahnisi ve pirin boranas, kfteli sucuklar ile byk tencereler doluydu. Eki orbalar da vard, kekek ile heriseleri348 de mevcuttu. Unlu scak tavuk orbalarnn btn mevcudu anaklara boaltlmt. Kalyal349 tutma350 ve
Ruy Gonzles Clavijo, Anadolu Orta Asya ve Timur Nezdine Gnderilen spanyol Sefir Clavijonun Seyahat ve Sefaret zlenimleri 1404-1406, trc. mer Rza Dorul, stanbul, 1993. s. 76. 347 bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 400. 348 Kabuu karlm ve bir geceden fazla suda bekletilerek bol su ile kaynatlmak suretiyle yumuam buday kevgirden geirilir. Siniri km et ve et suyu ile piirilip zerine sumak ve kimyon ilavesi ile yenir ( Trk Yemekleri XVIII. Yzyla Ait Yazma Bir Yemek Risalesi, haz. Nejat Seferciolu, Ankara, 1985, 58-59). Herise yemei hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Nevin Halc, Konya Yemek Kltr Ve Konya Yemekleri, stanbul, 2005, s. 137. 349 Ya ile kavrulduktan sonra kaynatlm, etsiz pimi sebze yemekleridir (M. Z. Oral, Seluk Devri Yemekleri II, s. 30). 350 Tutman ana malzemesini buday unu ve et tekil ediyordu. Undan hazrlanan hamur, tpk yufka gibi alyor, sonra alan bu hamur bakla baklava biiminde kesiliyordu. Kesilen paralarn her birine tutma p deniliyordu. Anlaldna gre, tutma plerinin iine zel olarak doranm etten bir para konuyordu ve bugnk mant yemei hazrlanrken yapld gibi, karlkl ular birletirilerek para kapatlyor; bu i bylece devam ediyordu. Pitikten sonra szgele szlmesinden sz edildiine gre, tutma tencerede bol su ile piiriliyor ve bu esnada kartrlyordu ( M. A. Kymen, Beslenme Sistemi, s. 40). Ayrca tutma yemei hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Nevin Halc, Konya Yemek Kltr ve Konya Yemekleri, stanbul, 2005, s. 114-115.
346

57

erite, basmaca salmaca ite gr. ine ok miktarda kyma koymular, iine sirkeli bal da koyulmu. ine ceviz ii de katmlar, zerine de badem ii dkmler. ekerli yemekler de vard. Sirkeli ve sarmsakl balar dorand. Tane kalayl pirinli erite, siniler helva ile dolu. Eki ata incir ve kays ok, kuru zm ve hurmas fazla. evirme kaz, tavuk ve gvercin, tepsinin iini sslemiti. Kete ve klde yal rekler, katmer ile yal brekler, tarhana ve yourtlu orbada yiyebilmek iin bulgur fazlayd.351 Bundan baka, eserde farkl isimlere de deinilmitir. rnein u satrlarda yeni yemek isimlerine rastlyoruz: O kfir beylerinin hepsi topland, hepsi o meclise misafirlie gelir. Ne kadar eki ac, ne kadar soan, sarmsak ve tuzlu havyar. Ayrca i nohut ve mercimek de vard. Pek ok ad belirsiz yemekle, souk su ile bakla sladlar, tabaklara dizip sslediler. Kuru baklann ne kadar olduu belli deildi, uskumru bal da pek oktu. Deniz yengeci ve ya balk snrsz Lhana orbas ve spanak, kndrl orbalar anak anak. mlekler batan baa getirilip dizildi, kimi blgurdu, kimi tarhana.352 Yine dnemin edebi kaynaklarnda farkl isimler zikredilmitir: Kadn ocuklar iin tutma piirirken.353 Seher a bana cokun bir ses geldi; kalyadan, boraniden354 gzel bir koku geliyor burnuma.355 Bir gece, o kandrc, o dzenbaz ak, bu kula geldi de hadi dedi, senin iin bir bulama piirmiim.356 Bu dnyadan kp can meyhanesine gitmedike arap yerine lezzetsiz tarhanay yersin, yiyedur.357 Kfrn atarken sakn imnun vurmayasun, yoksa srsn gveci sebil olur gveci.358 Sfatun arl bulgur nohud gibi, iki kaun ay alnun gencaya verir sabak.359 Ben, Ramazan aynn elinden tekrar nasl kurtulurum da her zaman kebapla kirde ekmei yerim.360 ki kz on iki md buday, on katn yer herise ola say, bu kamu sihr

351 352

Danimend-nme, haz. Necati Demir, Horvard niversitesi, 2002, s. 152-154. Danimend-nme, s. 192. 353 Mevln, Mesnevi, II, s. 85. 354 Suda halanp yada kavrularak hazrlanan sebze yemeklerine borani denir ( M. Z. Oral, Seluk Devri Yemekleri II, s. 30). 355 Mevlana Celleddin, Dvn- Kebr, IV, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1959, s. 120. 356 Mevln Celleddin, Dvn- Kebr, V, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul,1960, s. 401. 357 Mevlana Celleddin, Divn- Kebir, I, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1955, s. 327. 358 Yunus Emre, Rislat al-Nushiyya ve Divn, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1965, s. 131. 359 Yunus Emre, Rislat al-Nushiyya, s. 75. 360 Sultan Veled, Rubailer, ev. Veyis Deirmenay, Erzurum, 1997, s. 72.

58

cazulkdur dir ne ki kendye laykdur yir.361 Yarlm nohud buuk diremdr, bal iki direm ola ho niemdr Bulup yz direm arpa kavuralar, dgeler kapaegini savuralar. Un eyleybeni ince elekden, eyleyp pak ide an kepekden. Daha yz dirhem ola bula badem, kavura bile fndk alt dirhem. Ola dirhemde on kknar ii hem ceviz zafran ikisi ikki dirhem.362 O aziz kii, onlar iin kaz ve pirin pilav hazrlad.363 Grc Hatun hazretleri dostlarn yemesi iin iki byk sini hotab gndermiti. Birdenbire bir kpek ieri girip hotablar yedi ve bir ksmn da pisletti.364 Ben ba yemem; ardr ba; paa da yemem, kemikten ibarettir o. Kebap da yemem ziyan verir.365 Birazck tirit, birazck paa yedim, fakat paadan ziyan geldi bama.366 Bu mercimek, alarn pirinci, yoksa ortada ne pirin var, ne mercimek.367 A hezeyanlarla avunan tamahkr, a prasadan daha kokmu herif, belaya uramadka bir kerecik bile Allah demezsin ha.368 Ayrca, eitli vakflara ait vakfiyelerde de yemek isimlerine rastlayabiliyoruz. Turumtay Vakfiyesine yle bir art konulmutu: Vakf bu karyeyi imaretine tayin ve bu imarette bir lei orba ve iki lei hayr iin olmak zere gnde lek buday piirilip fakirlere verilmesini art kld.369 Dar- Ziyafetde mtevelli, mrif, mderris eitli yemekler yaptracak, bayramlarda safranl zerde370 pilav yaplacak, sofra denip pide, ekmek konduktan sonra.371 Yine vkf mevelli, mrif ve nzrn reyine gre, hana inen ve oraya gelen yolculara, imtiyaz gzetmeksizin, her Cuma akam msvi olarak bal helvas datlmasn art kotu.372

361

Elvan elebi, Menkbul- Kudsiyye Fi Mensbil nsiyye, Baba lyas- Horasni veSllesinin Menkabevi Tarihi, haz. smail E. Ernsal, Ahmet Yaar Ocak, Ankara, 1995, s. 36. 362 Kemal Eraslan, Baba lyas-i Horsniye Ait Halvetle lgili Manzum Bir Risale, Trkiyat Mecmuas, 20, (1997), s. 152, 154. 363 Sipehslr, Mevln, s. 93. 364 Eflki, Menkib, I, s. 367. 365 Dvn- Kebr, V, s. 233. 366 Mevln, Dvn- Kebr, V, s. 233. 367 Mevln, Dvn- Kebr, V, s. 293. 368 Mevln, Dvn- Kebr, IV, s. 332. 369 . Kayaolu, Turumtay Vakfiyesi, s. 105. 370 Zerde denilen bu yemek zafiranl sar renk verilmi bir nevi pirin tatlsdr. yle yaplr: nce pirin suda suluca piirilir. yice pidikten sonra zerine kfi miktarda eker ilave olunur. Ayrca bir kapta scak su ile slatlm zafirann sarmtrak renkteki suyu alnr. Kendisi de ufalanr ve ekerli pirincin zerine dklerek kartrlr. Sonra bir miktar niasta alnr. Souk suda ezilir. nce hazrlanan ekerli ksmn zerine dklr ve birazck kaynatlr ( M. Z. Oral, Seluk Devri Yemekleri II, s. 29). 371 Sadi Bayram, Sahib Ata Fahrd-din Alinin Konya, maret ve Sivas Gkmedrese Vakfiyeleri, Vakflar Dergisi, 13, Ankara, 1981, s. 56. 372 Osman Turan, Seluk Devri Vakfiyeleri III, Celleddin Karatay, Vakflar ve Vakfiyeleri, Belleten, XIII/45, Ankara, 1948, s. 115.

59

Yemek kltr denilince akla gelen bir baka tr ise tatllar ve ieceklerdi. Trkiye Seluklu mutfa, yemeklerde olduu gibi tatl ve ieceklerde de zengin bir eitlilie sahipti. Tatl ve iecek ikram Trkiye Seluklu toplumunda yaygn bir detti. Kira Hatun, Mevlny ziyarete gelen misafirlere helva ikram etmiti.
373

Clavijo

Erzincanda bir elence meclisine katlm ve bu mecliste kendisine ikram olarak bir srahi dolusu gzel kokulu eker erbeti ikram edilmiti.374 bn Battutaya ise limon suyundan yaplm, iine byk tatl paralar atlm bir tr erbet ikram edilmiti.375 zellikle zel gnlerde tatl ya da iecek bir eyler hazrlanr ve halka datlrd. rnein Konyada, kocas hacca giden bir kadn, Kurban Bayram arifesinde oka helva yapm ve halka datmt.376 Yine Konyada Kad Kemleddin-i Kbi, Mevlnya sem tertip etmek istemi ve bu trende davetlilere eker erbeti ikram etmiti.377 Tatl trleri ierisinde en yaygn olan helva idi.378 Bundan baka kadayf,379 plze,380 pekmez381 ve samsa tatls gibi tatllar yaygn idi.382
373

Tatl yiyecek ve

Bu olay Eflki yle nakleder: bir grup Trkistan ve Buhara lkelerinden Konyaya geldiler ve Mevln hazretlerini aradlar. Onlara, Mevlnnn, elebi Hsameddinin banda olduunu sylediler. Hemen daha yol tozlarn temizlemeden o padiah grmek isteyip baa geldiler. Mevlnann nnde ayakta durmak erefiyle ereflendikleri anda, Fahrun-nisafil alem hatunlarn melikesi evde yaplm bir sini dolusu helvay misafirlerin nne koydu ( Eflki, Menkib, I, s. 417). 374 Clavijo, Sefaret zlenimleri, s. 79-80. 375 Limon suyundan yaplm, iine byk tatl paralar atlm bir tr erbetle dolu altn ve gm taslar getirildi, yannda altn ve gm kaklar vard. Ayrca yine erbet doldurulmu kseler ve tahta kaklar da vard ortada (bn Battta, Seyahatnmesi, I, s.422). 376 Eflki, Menkib, I, s. 162-263. 377 Bu olay Eflkide yle anlatlr: Aziz dostlarla mavere ettim ve: Mevln hazretlerine sem verip mutlaka onun mritliini kazanmak istiyorum dedim. Btn Konyada aradlar, otuz zembil hlis nebet ekerinden fazla bulamadlar. Birka sepet nebet daha kattlar. nk o tarihte herkes emniyet iinde olup toplantlarn, semlarn ve enliklerin okluundan hibir nimet Konya halkna ve onun mlhakatna kfi gelmiyordu. Kalktm sultann kars olan Tokatl Guma hatunun yanna gidip durumu anlattm. Guma hatun on zembil nebet ekeri daha verdi. Ben yle bir toplantnn ihtiyacn bu kadar eker erbetinin nasl karlayacan dnyordum. Sonra, ayak takm iin bal erbeti yapmalarn dndm. Ben bu dncede idim ki, Mevln hazretleri kapdan ieri girdi ve: Kemleddin! Daha fazla misafirler gelince erbetin yetmesi iin suyu artrrsn buyurdu Bunun zerine btn ekerleri Karatay medresesinin havuzuna doldurarak birka byk kp erbet daha yaptm ve sulu olmasn diye sultann arapsna gnderdim.Sk sk tadna bakmak gerekiyordu. Bir tas doldurup bana verdi. erbetin, dili ve boaz ok yaktn grdm ve: Daha su lazmdr dedim. Birka testi su daha ilve ettiler, tekrar tattm, bu sefer evvelkinden daha tatl idi. Bylece havuzdan baka on kp erbet daha doldurdular, fakat yine tatl idi (Eflki, Menkib, I, s. 171-173). 378 Helva, sadece normal nlerde tketilmiyor, ayn zamanda kutsal gecelerde de yaplp datlyordu. rnein Rahatolu vakfiyesinde u ifadeler gemektedir: Cuma, kadir ve berat gecelerinde yaplacak helvaya ( . Kayaolu, Rahatolu ve Vakviyesi, s. 10). 379 Onu vmiye kalkma, darln, paylayn da rtmiye, gizlemiye koyulma; kadayf verme ona, tok kiiyi arlamak gtr, karma onu ortaya ( Mevln, Dvn- Kebr, III, s. 277). Vakf Ramazann Cuma gecelerinde Ball Kadayf alnmasn ( S. Bayram, Sahib Ata, s. 56). 380 Gelime yolunda Plze gibi pimeye aln. Arklama ve riyazat yolunda perhize uygun hareket edin. Plze tenlilerin zevkine erebilmek iin yol budur ( Mevln, Rubailer, s. 236). yle tatlar var sende, ylesine tatlsn ki yalya-ballya bo vermisin; kendi yanla gavrul, kendi balnla tatlan, zaten plzesin, tattan, lezzetten ibretsin sen ( Mevln, Dvn- Kebr, IV, 124). Plzenin yapl yledir: Beyaz ekerden erbet yaplr. Bir miktar niasta su ile ezilip, kl elekten geirilir ve erbete katlr.Ate zerinde devaml kartrlp bir fincan glsuyu katlr ( Merref Gizerler, Trk Mutfa ve Edirneden Yemek Kltrmz, Edirne, 2004, s. 52). Plze tatls hakknda ayrntl bilgi iin bkz. N. Halc, Konya Yemek, stanbul, 2005, s. 300.

60

ieceklere olan bu rabet, ayn zamanda ekere olan ihtiyacn vard boyutu gstermektedir. eker, Seluklu mutfa iin vazgeilmez bir gda idi. Evlerde uvallar ile eker bulunduruluyordu. Mevln bir dizesinde yle sesleniyordu:Bana ho, kavgac bir sarho put geldi. Karmda bir eker uval gibi oturdu.383 Yemekler ekmekle birlikte yeniliyordu. Bunun iindir ki ekmek, Seluklu sofralarnn ana yiyecei idi. Ekmek frnlarda yaplp satlabildii gibi, evlerde ya da ev dnda belirlenmi herhangi bir yerde, kadn tarafndan da yaplabiliyordu. rnein Kadnck, ekmeini kendi evinde yapyordu.384 Yine, kaynaklarda ekmekilerden de bahsedilir.385 Ekmekler eitli tr ve ekillerde idi. rnein somun,386 lava387 ve pide gibi farkl trlerde ekmek yaplyordu.388 Ekmek, buday unundan yaplabildii gibi, avdar unundan da yaplabiliniyordu.389 Mutfak kltrnn tamamlayc bir baka unsuru ise mutfak malzemeleri ve sofra takmlar idi. Bunlarn eitlilii ayn zamanda mutfak kltrnn zenginliine

381

Eflki, Sultan Veledden aktararak u malumat verir: Bir gn arkadalarla birlikte balara gezmeye gitmitik. Son baharn balarnda idi. Balarda zmler sona ermiti, pekmez kaynatyorlard ( Eflki, Menkib, II, s. 250). 382 Ey sarho k! Eer yediim o samsa tatlsndan birka tane varsa, bizzat imdi gnder; nk kuvvetli olmam gerek; eer kalmadysa hi endie etme; eer varsa da ihmal etme ( Sultan Veled, Rubailer, s. 37 ). Samsa tatls hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Tercman Altn Tabak Byk Yemek Ansiklopedisi, stanbul, 1981, s. 463. 383 Mevln, Rubailer, s. 182. 384 Bir gn, kalabalk bir topluluk geldi. Kadnck, Hnkra gidip erenler dedi, ekmek yapmak iin un yok, deirmene gnderdiimiz buday, np gelmedi dedi. Hnkr, komudan isteyin buyurdu. Komuya bavurdular. Onda da bulunmad. Bunu zerine Hnkr, uvallar silkin dedi. Silktiler, bir avu kadar un kt. Hnkrn emriyle onu bir tekneye koyup yourdular, stn bir bezle rttler, huzuruna getirdiler. Hnkr, mbarek ellerini bezin stne koyup Bismillahirrahmanirrahim , Allah bereketler versin, piirin, fakat teknenin stndeki bezi amayn dedi. Kadnck, kylnn kzn, gelinini ard. Geldiler, birka yere sa koydular, tamam krk gn, o teknenin hamurunu piirdiler, takatlar kalmad, aciz kaldlar. Kadnck, Hnkra gelip Erenler ah dedi, artk gcmz, kuvvetimiz kalmad. Hnkr, tekneyi getirin dedi. Getirdiler, stndeki rty at, hamuru drt para yapt. Bunlar bazlama yapn, piirin, tkensin dedi. Dedii gibi piirdiler, hamur tkendi ( Vilyet-nme, s. 35). 385 Somunumuz piti, kokusu burnumuza geliyor; o kokuyu aldk da geldik ekmekinin yanna ( Mevln, Dvn- Kebir, IV, s.219). Cihan bir tandr, orda renk renk ekmekler var; fakat ekmekiyi gren ne yapsn tandr, neylesin ekmei ( Mevln, Dvn- Kebir, III, s. 219). Nuhun tandrndan nasl su fkrdysa sen de su gibi fkr da btn dnyay tut; ne diye ekmeki tandr kesilirde hep ekmekle dolarsn ( Mevln, Dvn- Kebr, III, s. 311). 386 Fakat ateten kamasan tam piersin, olgunlarsn, pimi somun gibi sofrann ba kesine geersin, aziz olursun, arlanrsn ( Mevln, Dvn- Kebr, III, s. 332). Somunumuz piti, kokusu burnumuza geliyor; o kokuyu aldk da geldik ekmekinin yanna ( Mevln, Dvn- Kebr, IV, s. 219). 387 Pes andan bir lava ekmek gerekdr, iki pare an itmek gerekdr, lavan nsfn yisn etile, yarusun alka yisn lezzet ile ( K. Eraslan, Baba lyas, s. 149). 388 Pide ekmek yendikten sonra ( S. Bayram, Sahib Ata, s. 56) Ben, Ramazan aynn elinden tekrar nasl kurtulurum da her zaman ekmekle kirde kebab yerim (Sultan Veled, Rubailer, s. 72). Dar- Ziyafette senenin her gn piirilen en iyi yal koyun, bulunmaz ise kei, sr etinden bir okka et ve beraberinde iki okka temiz, pikin pide tertip edilip( S. Bayram, Sahib Ata, s. 56). 389 Hnkr, Kayseriden rgpe gelirken yolda, Sineson adl bir Hristiyan kyne ulat. Hristiyanlar avdar ekmei piirmilerdi. lerinden bir kadn, bana bir tekne alm, ekmek gtrmekteydi. Hnkr grnce hemen tekneyi bandan indirdi; dervi dedi, ltfet, bir para al ye; bizim yerimizde buday bitmez, ayplama. Hnkr, bu sz duyunca, bereketli olsun, avdar ekin, buday biin; kk hamur yapn, byk somun aln dedi. imdi hl o kyde avdar ekerler, buday bierler. Kk hamurlar yapp frna atarlar, byk somun karrlar ( Vilyetnme, s. 23-24).

61

iaret idi. Clavijo, nne serilen bir sofrada grm olduu malzemeleri yle anlatr: Hepsi yere indirildikten sonra sofralar kuruldu. Etler sinilere kondu. Yaklak yz tane kadar tencere karld. Bunlarn hepsi de yuvarlak ve derindi. Bu tencereler bana svarilerimizin giydii miferleri hatrlatmt. Sinilere konan etlerden baka, tencereler et ve pirin ile dolduruldu. Her taban grnts bakayd. Vali ile bizim nmze kurulan sofrann rts ipektendi. Sofralar kurulunca herkes bunlarn etrafna toplat. Herkesin et kesmek iin ba ve yemek yemek iin bir tahta ka vard.390 Mutfak eyalar eit eit idi ve bu eyalar farkl maddelerden imal ediliyorlard. Bir mutfak eyas tahtadan imal edilmi olabilecei gibi, bazen de demir ya da bakrdan imal edilmi olabiliyordu. rnein Celaleddin Karatay vakfiyesinde bu eitlilik yle ifade edilmiti: Hayr iine tahsis edilen mezkr hana, imardan sonra artan gelirle, elli byk kse anak, yirmi bakr tabak, ve yz byk odun anakla birlikte elli odun tabak, ve bakrdan on byk, be orta, be kk tencere, iki byk leen, iki byk kazan, iki byk havan391 Yiyecekler eitli ekillerde muhafaza ediliyordu. rnein yalar, bozulmamas amacyla kplerde muhafaza ediliyordu.392 Dervileriyle birlikte Aksaray isimli bir kye varan Hac Bekta, burada kadnn birinden yiyecek bir eyler istemiti. Onu bo evirmeyen kadn evine varm, ya kpnden biraz ya karm ve onu ekmek iine koyarak Hac Bektaa vermiti.393 Bununla beraber Vilyet-nmede birok defa kpte muhafaza edilen yadan bahsedilmitir. Yemekleri korumak iin ise buzhanelerden buz tedarik ediliyor ve bu ekilde yiyeceklerin souk bir ekilde muhafazas salanyordu.394 D. Ev D Gndelik Hayat Trkiye Seluklu toplumunda kadn, evinde olduu gibi ev dnda da gndelik hayatn iindeydi. Kadn, toplumun izdii snrlar erevesinde evin dndaki hayata mdahil oluyor gndelik ileriyle ilgileniyordu.

390 391

Clavijo, Sefaret zlenmleri, s. 78. O. Turan, Celaleddin Karatay, s. 113. Menkbul Kudsiyyede sofra takmlar yle anlatlmt: Kad sultan nne bir sn, yidi kse ne Ki v ne ini, Au sn anak gibi sultan, nki grmedi kim gre iy can. Birez andan iki kii vezir nine, tol ta alt kse sn bile ( Elvan elebi, Menkb, s. 30, 31). 392 Erdoan Meril yalarn tulumlarda, sirkenin ise kplerde saklandn ifade etmitir. ( E. Meril, Meslekler, s. 62). 393 Vilayet-name, s. 24. 394 E. Meril, Meslekler, s. 59.

62

Kadn, gndelik ev ilerinin bir ksmn darda hallediyordu. zellikle evlerde su tesisatnn bulunmamas ve eve tanan suyun yetersiz kalmas, buna karn su kaynaklarnn darda olmas, suya bal temizlik ihtiyacnn dardan karlanmasn mecburi klyordu. amarlarn ykanmas bu trden bir iti. Genelde bu i iin su kaynaklarnn gidiliyordu.397 zellikle tara blgelerinde, gndelik ev ilerinden olan ve kadnn sorumluluunda bulunan ekmek yapm, bazen ev dnda gerekletiriliyordu. Kaynaklarn verdii bilgilere gre tarada ekmek yapm iin belirli yerlerde ortak frnlar vard ve kadnlar ekmeklerini buralarda piiriyorlard. Vilyet-nmede anlatlan u olay bu durumu daha net ortaya koymaktadr: Hnkr, Kayseriden rgpe gelirken yolda, Sineson adl bir Hristiyan kyne ulat. Hristiyanlar, avdar ekmei piirmilerdi. lerinden bir kadn, bana bir tekne alm, ekmek gtrmekteydi. Hnkr grnce hemen tekneyi bandan indirdi; dervi dedi, ltfet, bir para al ye; bizim yerimizde buday bitmez, ayplama. Hnkr, bu sz duyunca, bereketli olsun, avdar ekin, buday biin; kk hamur yapn, byk somun aln dedi. imdi hl o kyde avdar ekerler, buday bierler. Kk hamurlar yapp frna atarlar, byk somun karrlar.398 Kadn, zaman zaman ar-pazara kyor ve alveri yapyordu. Kaynaklarda bu durum net olarak ifade edilmemekle beraber, kadnn parayla olan mnasebetine bulunduu yerler tercih ediliyordu.395 Yine banyo ihtiyacnn karlanmas amacyla, ya kadnlar hamamna,396 ya da kaplca tr yerlere

395

Bir gn Kadnck, baz kadnlarla beraber amar ykamaya, kaynak bana gitmiti. leriden Hac Bekta, belirip kageldi amar ykayan kadnlara, baclar dedi, karnmz a, Tanr rzas iin yiyecek bir eyiniz varsa verseniz. Kadnlar dervi dediler, burada yemek ne gezer ki sana verelim. Kadnck hemen kalkp kotu, evine vard, bir para ekmein iine ya koydu, getirip Hnkra verdi ( Vilyet-nme, s. 27). 396 Merkezi yerlekelerde erkek hamamnn yan sra kadnlar iin de hamam ina edildiini biliyoruz. rnein Sahib Ata Vakfiyesinde u ifade gemektedir: Sivasn iinde Sahne Hamam nam ile maruf biri erkeklere, biri kadnlara mahsus iki hamamn tamam ki bu hamam Sultn- muazzam Gyasd-dnya ved-din Keyhsrev bin Klarslan tarafndan vakfedilmitir (S. Bayram, Sahib Ata, s. 55). Bundan baka edebi metinlerde de kadnlar hamam ifadesine rastlayabiliyoruz: Nasuh adnda bir adam vard. Kadn dellklii yapard. Yz kadn yzne benzemekle o daima erkekliini gizlerdi. Kadnlar hamamnda dellkt ( Mevln, Mesnevi, V, s.437-439). Kadn bir gn hamama gitmiti. Tasn evde kaldn birden hatrlayp, cariyeye, A cariye, ku gibi ko, evde kalan gm tas getir gel! deyince.( Mevln, Mesnevi, V, s. 427). 397 Osman Turan u notu aktarr bize: Erzuruma giren Mool askerleri Ilca mevkiine gelerek burada banyo yapan iki bin kadar kadn plak bir halde yakalam ( O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 431). bn Batuta, Bursa civarnda grd kaplcadan bahseder ve burann bir ksmnn kadnlara ait olduunu syler. ( bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 428) bn Battta Seyahatnmesie gre Anadoluda kadnn mevcut durumuna genel bir bak iin bkz. Mehmet eker, bn Batutaya Gre Anadolunun Sosyal-Kltrel ve ktisadi Hayat ile Ahilik, Ankara, 1993, s. 36-37. 398 Vilyet-nme, s. 23, 24.

63

bakarak byle bir neticeye varabiliyoruz. Zira leride de grlecei gibi kadn, kendisine maddi gelir salamak amacyla kk apta birtakm ticari faaliyetlerle megul oluyor, eitli i kollarnda alyor, zaman zaman da einin vermi olduu harlk ile alverie kyordu. rnein bir defasnda Hac Bekta, Kadncka bir avu altn vermi ve yle demiti: Git, harca, eksildike gel, iste.399 Yine Mevlnnn mritlerinden Osman- Guyende, elindeki parann bir ksmn hanmna vermiti.400 bn Battta, kendisine yardmc olan kadnlarn bu yardmlarn karlksz brakmam ve belli miktarda cret demiti.401 bn Bibide ise, ocuklarna ekmek almak amacyla yourt satan bir kadnn hikyesi anlatlr.402 Yine unu iyi biliyoruz ki, ayn dnemlerde dier Trk ehirlerinde, rnein Tebrizde kadnlar rahata alverie kyorlard.403 Kadnlar d dnya ile irtibat halindeydiler ve kurmu olduklar rgtler vastasyla kendi aralarnda eitli faaliyetlerde bulunuyorlard. Bu rgtler iinde en dikkat ekici olan ise Ahi tekilatnn kadnlar kolu olan Bacyn- Rm (Anadolu Bclar) tekilat idi. Bu tekilatn mensubu olan kadnlar eitli i kollarnda aktif olarak alyor, ayn zamanda sosyal, dini ve kltrel faaliyetlerde bulunuyorlard. Yeri geldike ayrntlar belirtilecek olan Bcyan- Rm tekilat, Mikil Bayrama gre el sanatlarn icra eden kadnlar aras bir sanatkrlar kuruluu idi.404 Kadnn d dnya ile irtibat kurmasn salayan vastalardan birisi de cenaze trenleri idi. Cenaze trenlerine katlan kadnlar aclarn ifade ediyor ve atlar yakyorlard. Mevlnnn cenaze treninde kadnlar da yer alm ve gzya dkmlerdi.405 Yine kadnlar, Sultan Veledin cenaze treninde de bulunmu ve yasn
399 400

Vilyet-nme, s. 64. Eflaki, Osman- Guyendenin yle naklettiini syler: Ayam sudan kardm vakit orada dm ve sim-i sultani ile dolu bir kese grdm. Keseyi koltuumun altna sktrp gtrdm. Evde saydm, yedi yz diremdi. Bir ksmn karma verdim, dier bir ksmn da kendi ihtiyacma sarfettim ( Eflki, Menkib, I, s. 332). 401 bu kk kasabada [ Keynk=Gynk] yal bir Hristiyan kadnn evinde konakladk. K mevsimi gelmi, kar yamaya balamt. Bu yzden kadna para vererek geceyi onun evinde geirdik ( bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 433). Kadncaza birka kuru vermek istediimizde bu naml cimrinin bize: Ona vereceinize bana verin! dediini, kendisine -be kuru uzatnca sevinten havaya frladn sylemek yeterlidir sanyorum! Kz kardeine onun haberi olmadan gizlice bahi verdik, ne yapalm! ( bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 436). 402 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 84. 403 Clavijo Tebrizde grd manzaray u ekilde anlatr: arlarn belli baz yerlerinde, kadnlar iin ziynet eyas ile trlar satlmaktadr. Kadnlar buraya gelerek alveri ediyor. Alverie kan kadn beyaz bir araf giyiyor ve yzne at klndan yaplma bir maske koyuyor. Bylece dardan gren yabanclar kim olduunu anlayamyor ( Clavijo, Sefaret zlenimleri, s. 97). 404 M. Bayram, Fatma Bac, s. 39. 405 Sonra cenazeyi dar kardlar. Byk kk btn insanlar balarn amlard. Kadnlar ve ocuklar da orada idiler. Byk kyamete benzer bir kyamet koptu. Herkes alyordu ( Eflki, Menkib, II, s. 13).

64

tutmulard.406 Glpnarl, at yakmakla mkellef olan ve bu ile uraan kadnlarn varlndan bahseder. Bunlara nevhager ( Arapada nevvah) deniliyordu. Bunlar lnn soyunu, iyiliklerini anarak, hatralar dile getirerek makamla atlar yakp alyor ve ayn zamanda halk alatyorlard.407 Sadi Bayram, Seyyid Nureddin Alparslan Vakfiyesinde geen kadnlarn alad yerler den bahseder.408 ayet byle bir yer var ise, herhalde yasl gnleri iin kadnlara tahsis edilmi olup, kadnlar bu tr yerlerde teselli buluyorlard.409 Ayrnts ilerleyen blmlerde belirtecek olan ve kadnn d dnya ile irtibat halinde olduunun bir gstergesi olan dier bir husus ise, kadnlarn camiye gitmeleri idi. Kadnlar Cuma namazlarna katlyor ve camilerde tertip edilen sohbet meclislerinde bulunuyorlard.410 Kadn, etrafnda cereyan eden hadiseleri yakndan takip ediyordu. Kadnn d dnyaya dair aktif olarak itirak ettii etkinliklerden birisi de karlama trenleri idi. Karlama trenleri, hanedan mensubu biri ya da devlet erkn iin yaplabildii gibi, toplumun din nderleri iin de yaplabiliyordu. Sultan Gyseddin Keyhusrev tahtn yitirip gurbete kmak zorunda kaldnda, eitli beldeleri ziyaret etmiti. Bunlardan birisi olan Diyarbakra geldiinde Sultan, byk bir cokuyla karlanm ve bu karlama treninde kadnlar da yer almt. bn Bibi bu an yle anlatr: Diyarbekir halk hep birden Sultan karlamaya kt. Onlarn arasnda bulunan haremin mensuplar ve kadnlar, kocalarnn houna gitmeyecek ekilde peelerini ve rtlerini takmay ihmal edip o ii hafife aldlar.411 Benzer bir hadise Grc Hatunun Anadoluya
406

Bah Veled, vefat edip dnyadan, ulu Rabbin civarna gidince, cenaze treni gn kyamet gnne dnd; kadn-erkek, kanl gzyalar dkt Konyada kadn-erkek, yce-aa, hibir kimse kalmad ki, o yasta, cenaze treninde hazr bulunmasn ( Sultan Veled, btid-nme, trc. Abdulbaki Glpnarl, Ankara, 1976, s. 244). Mevlna, yas tutan kadnlar u ekilde tasvir etmiti: Yas tutan kadnlar gibi ban, yzn dvmeden onlarla bulumann deerini bilmeye bak ( Mevln, Divan, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul,1974, s. 156). 407 Mevln, Mektuplar, s. 222. 408 Vakfiyede geen metin yledir: Btn ad geip snrlar belirtilen kylerden, mezralardan ve buna mensup olup da onlardan saylan yerlerin baheleri, deirmenleri, katlar, meskenleri, yerleri, kuleleri, kaleleri, kanallar, gzleri, aalar, kuyu ve nehirleri, hamamlar, kprleri, baheleri, glckleri, havuzlar, meralar, lleri, imar edilen yerleri, tepeleri, dalar, binalar ve koyun allar, zellikleri olan hamam, plkleri, erkeklerin topland yerler, kzlerin topland yer, ocuklarn oynad yer, kadnlarn alad yerler ve dier gerekli eyler, bunlara ek olan yerlerin yakn olsun veya uzak olsun eski ve yeni btn buraya girip kan haklarn hepsi, gnlerinin sona erdii vakf yerlerindendir ( Sadi Bayram, Amasya-Taova-Alp Arslan Beldesi Seyyid Nureddin Alp-Arslan Er Rufainin 655H./1257M. Tarihli Arapa Vakfiyesi Tercmesi ile 996H./1588M. Tarihli Seyyid Fettah Veli Silsilenmesi, Vakflar Dergisi, 23, Ankara, 1994, s. 41). 409 Mevln Divanda yas tutup alayan kadnlarla ilgili u msraya yer vermitir: Kadnlar, yas tutarken geceleri uyumazlar, alayp dururlar; sense ak bir ersin; nasl oluyor da uykuya zebun oluyorsun? ( Mevln Celleddin, Dvn, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1971, s. 107). 410 Eflaki, Menkib, II, s. 222-223; Mevln, Mesnevi, V, s. 647-649. 411 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 64.

65

gelii esnasnda vuku bulmutu. Sultan II. Gyseddin Keyhusrev ile evlenen Grc Hatun, Grc lkesinden gelin alay ile birlikte Anadoluya getirildiinde, Kayseriye kadar olan yol boyunca byk karlama trenleri dzenlenmiti. Bu trenlerde emirlerin eleri de bulunmu ve Grc Hatunun elini pebilmek iin sraya girmilerdi.412 ems-i Tebrizi Konyaya geldiinde kadnlar da onu karlamaya kmt.413 Yine Ldike giren Arif elebi, erkek ve kadnlar tarafndan karlanmt.414 evresinde olup bitenlere duyarsz kalmayan Seluklu kadn, toplumsal problemlere de hassasiyetle yaklayordu. zellikle sosyal yardmlama gibi konularda zerine deni yapyor ve gcnn yettii nispette yardmc olmaya alyordu. elebi Arifin annesi Fatma Hatun yardmsever bir kiilie sahipti. Yemeini fakirler, yetimler ve dul kadnlarla paylard. htiya sahiplerine elbiseler alr ve eitli hediyeler verirdi.415 eyh Selhaddnin kz Hediye Hatun, evlenmek iin gerekli olan ehizi biriktiremeyince, bata Grc Hatun olmak zere, emirlerin hanmlar ellerinden gelen yardm esirgememilerdi.416 Yine imece usul yardmlamalar da, kadnlar aras dayanmann en gzel rneklerinden biriydi. rnein bir defasnda Kadnck Ana, ekmek piirmek amacyla kylnn kzn ve gelinini yardma armt.417 Kadnlar kendi aralarnda gezintiye kyor ve karlkl ziyaretlerde bulunuyorlard. Caddelerde ya da sokaklarda kadnlar grmek sradan bir durumdu.418 Tarada bu durum biraz daha deiiyor ve kadn at srtnda dahi grmek mmkn

412

Beldelerin emirlerinin ileri gelenlerinin ve serverlerinin namuslu eleri ve iffetli kadnlar slam melikesinin elini pme erefini kazanmak iin sraya girdiler. Son derece cmert ve iyi kalpli oluundan dolay satklar her bir dirhem karlnda Melikeden yz dinar aldlar. Melikenin eiinde hizmet grmekten dolay hatunlarn ellerine geen balarla ve onun efaatiyle ( bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 37-38). 413 Eflki, Menkib, II, s. 114. 414 Eflki, Menkib, II, s. 275-276. 415 Eflki, Menkib, II, s. 136 416 Eflki, Menkib, II, 142-143 417 Kadnck, kylnn kzn, gelinini ard. Geldiler, birka yere sa koydular, tamam krk gn, o teknenin hamurunu piirdiler, takatlar kalmad, aciz kaldlar ( Vilyet-nme, s. 35) 418 Eflkide u olay anlatlr: Yine bir gn, uzaktan bir grup kadn geiyor, Kmil-i Tebrizi de duruyordu. Kmil-i Tebriz: O kadnlar arasnda bir nur parlyor ve bu nur paras Mevlnnn nurlar madeninden kma benziyor dedi. Bunun zerine tahkik ettiler ve kadnlarn arasnda Mevlnnn kz Melike Hatunun bulunduunu grdler. Kmil-i Tebrizi, Melike Hatunu eve gtrmelerini emretti. Melike Hatunu evde misafir edip byk inayetlerde bulundu ( Eflki, Menkib, II, s. 54). Mesnevide ise konuyla alakal u olay ilenir: Birisi dkknna gidiyordu. Bir sr kadnn yolu tkam olduunu grd. Acele yrmekten ayaklar yanyordu. Yol da ay gibi gzel kadnlarla kapanmt. O kadnlardan birisine, A kzlar, ne kadar da oksunuz? deyince, kadn ona dnp dedi ki, Bizim bu okluumuza kzma! Grk bizim dnyadaki bu okluumuz bile sizlere az geliyor ki, kadn ktl livata fiiline sebep oluyor. Failini de mefuln de rezil rsva ediyor ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 341).

66

olabiliyordu.419 Kadnlar birlikte ba, bahe ve mesire tr yerlere gezintiye gidiyorlar ya da hoa vakit geirebilecekleri toplantlara katlyorlard. rnein Kimy Hatun, kadn arkadalar ile birlikte gezinti yapmak amacyla baa gidiyordu.420 Mevlnnn ei Kira Hatun, Konya Hatunlar ile birlikte ehre gelen hokkabazlar izlemek zere Karatay medresesine gitmiti.421 Zaman zaman da kadnlar, birbirlerine misafirlie gidiyorlard. Bir defasnda Gumac Hatun, akrabalarn ve pek ok hanm evinde toplamt. Bu esnada beklenmedik bir ekilde Mevln ieri girmi ve Bu evden knz diye buyurmutu. Bunun zerine kadnlarn hepsi yalnayak darya kam ve ardndan sofann kemeri yklmt.422 D dnya ile irtibat halinde olan kadn, bana gelen kanunsuz davranlardan tr mahkemeye bavurup ve hakkn arayabiliyordu. Sultan II. Rkneddin Sleyman ahn klesi tarafndan gaspa urayan kadn, Seluklu sarayna kadar gelmi ve ikyetini dile getirmiti. Sultan bu kadnn szlerini kaale alm ve Emir-i Dada bu olay soruturma emri vermiti. Sonu olarak klenin bu haksz fiili iledii ortaya km ve lm cezasna arptrlmt.423 Mesnevide de mahkemeye giden ve burada hakkn arayan bir kadndan sz edilir.424 E. Eitim-retim Hayat Kz ocuklarna temel eitim aileleri tarafndan veriliyordu. Ailelerince verilen bu eitimin boyutu ebeveynlerinin durumuna gre deimekteydi. Menkb- EvhadudDininde anlatldna gre eyh Evhadddin-i Kirmani, kz Fatmann eitimi iin zel bir aba harcyor, onun Kuran ve dier dini bilgileri renmesi hususunda oka gayret gsteriyordu. Ancak sz dinlemez ve yaramaz bir kz olan Fatma, babasnn tm bu abalarna ramen eitiminde baarl olamam ve bunun zerine de dokuma ve rg sanatlarna ynlendirilmiti. Buna karlk Evhadud-Din, dier kz Amine

419

Oradan ayrlnca ata binmi bir Trk hatununun, yannda hizmetkrlaryla Yenic [=Yenice] ehrine yneldiini grnce onlarn ardna dtk. Yolu kaybetmemek iin yaptk bunu. Deli bir nehrin kenarna vardk; ad Sakaridir. Sanki Sakara [=Cehennem] nispet edildii iin bu ad verilmi! Allah korusun bizi ondan! Kadn rma gemeye balad. Tam ortada hayvann aya srt; az kalsn sulara gmlecekti, hizmetiler kurtarmaya altlar. Ama nehir azgnd; ald, gtrd her ikisini. Irmak kenarnda bir grup insan derhal atladlar suya, hatunu kurtardlar ( bn Battta, Seyahatnmesi,s. 431). 420 Eflki, Menkib, II, s. 60. 421 Eflki, Menkib, II, s. 132-133. 422 Eflki, Menkib, I, s. 326; Sipehslr, Mevln, s. 93. 423 bn Bibi, el-Evamirl, I s. 84-85; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 33. 424 Bylece kadn, kadya gitti. Kocasndan feryad edip yaknd ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 829).

67

Hatuna tahsil yaptrm ve sanatta da ilerlemesini salamt.425 Mevln da evresinde bulunan kz ocuklarnn eitimiyle bizatihi ilgilenmiti. rnein eyh Selhaddnin kz Fatma Hatun, Mevlnnn yannda yetimi, onun yannda okuma ve yazmay renmiti.426 Bundan dolaydr ki Eflki, Fatma Hatun hakknda u ifadeler yer verir: Fatma Hatun, velyet elde etmede, terbiyede, eteinin temizliinde ve iffet hususunda o terbiye edici sultann yetitirmesi idi ve onun yannda hnerli bir sanatkr olmutu.427 Yine Mevln, gelini Kirake Hatunun eitimiyle de birebir ilgilenmiti.428 zellikle ilmiye snfna mensup ailelerin kz ocuklarnda grlen bu ayrcalkl zellik, mezartalarna dahi yansmt. rnein Akehir Nasreddin Hoca Mezarlnda bulunan ve tahmini olarak 14. yzyln ilk yarsna tarihlendirilen Davud kz Aye adl bir hanma ait mezartanda yer alan kabartmada (Resim 1) bu kadn ba sarlkl, rahle nne oturmu, kitap okur bir surette resmedilmiti.429 Bylelikle ilmiye snfndan bir aileye mensup bulunduu, tahsil grd ve ilimle megul olduu anlatlmak istenmiti.430 Kz ocuklarnn eitimiyle sadece ebeveynleri ilgilenmiyor, zellikle baz ailelerde bu eitim zel hocalar araclyla yrtlyordu. rnein Eflkinin verdii bilgiye gre Hoca erefeddin-i Semerkandi, Mevln Baheddin Veledin evinin mahremlerinden ve ocuklarnn lalas idi.431 Yine Eflkide, elebi Arifin lalasndan bahsedilir.432 Bunlardan baka kz ocuklarnn erkek ocuklarla birlikte eitim grd mahalle mektepleri vard. Genellikle mahalle imamlarnn ayn zamanda retmenlik

425 426

M. Bayram, Fatma Bac, s. 24. Eflki, Menkib, II, s. 135. 427 Eflki, Menkib, II, s. 136. 428 Bu durumu Kirake Hatun yle ifade etmiti: Ben, yeni gelin olmutum. Muallimim de Mevln hazretleri idi ( Eflki, Menkib, I, s. 393). 429 Cemal Kafadar, Tanzimattan nce Seluk Ve Osmanl Toplumunda Kadnlar, alar Boyu Anadoluda Kadn, Anadolu Kadnnn 9000 Yl, yay. haz. Selmin Kangal-Nurhan Turan, stanbul, 1993, s. 259. 430 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 259. 431 Eflki, Menkib, I, s. 312. 432 Sraceddin Mesnevihan hikye etti ki: Bir gn Hakkn halifesi Hsameddinle birlikte Hdavendigar ziyaret etmek iin medreseye gelmitik. Birdenbire bahenin kaps ald, birde baktm ki elebi Emir Arifi kk bir arabaya oturtmular, lalas da onun arabasnn ekiyor. Mevlna, hemen yerinden kalkarak arabann ipini mbarek omzuna koyup: Arife kzclk edilebilir dedi. Bunun zerine elebi Hsameddin de kalkarak arabann bir tarafn tuttu, bir iki defa medresesinin avlusunu dolatrdlar. elebi Arif tatl tatl glyor ve seviniyordu ( Eflki, Menkib, II, s. 241).

68

yapt bu mahalle mekteplerinde Kuran- Kerimi okuma ve temel dini bilgiler retilmekteydi.433 Hanedana mensup kz ocuklarnn eitimi ise, sarayda grevli bulunan bir takm kadn hocalar tarafndan yrtlmekte idi. rnein bu hocalardan birisi olan Usta Hatun, Sultan II. Gyseddin Keyhusrev dneminde, sarayda sultann kzlarna hocalk yapmakta idi. Eflki, Usta Hatun ile ilgili u ifadelere yer vermitir: Bu Usta Hatun, veliye bilgin stad ve sultanlarn kzlarnn hocas idi.434

II. EVLLK Trkiye Seluklu toplumunda evlilikler, slm hukukunun tanm olduu haklar ve koymu olduu snrlar erevesinde yaplyordu.435 Bu dorultuda geekleen evlilikler iin herhangi bir engel ya da kstlama sz konusu deildi. Sultan Veled iki cariyesini de nikh altna almt.437 Seluklu Anadolusunda evlilikler genel olarak ayn rk, din ya da sosyal grup iinde gerekletiriliyordu. Yerli unsurlarla da kan ba kuran Trkler, onlardan kz alm ve Mslman olan erkeklerine de kz vermiti.438 zellikle Rum kadnlar ile Trk
433

Evlilikler

ounlukla tek eli olmakla birlikte, ok eli evliliklere de rastlanabiliyordu.436 rnein,

Tuncer Baykara, Trkiye Seluklularnn Sosyal ve Ekonomik Tarihi, stanbul, 2004, s. 228-229. Mevln, Mesnevide u ifadeye yer verir: Sufi, Onun grebileceimiz bir hizmeti var m? Minnetsizce onu yapalm dedi. Kars da dedi ki, Bizimle akraba olmak arzu ediyor. Gzel yaradlta temiz bir hatuncaz! Kancaz kz grmek istiyordu ama, tesadfen o da mektepte ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 65). 434 Eflki, Menkib, II, s. 142; E. Meril, Meslekler, s. 190; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 303-304 435 Bu hukuka gre bir kii birinci dereceden kan hsml bulunan yaknlar ( annesi, nineleri, kzlar, torunlar, kz kardeleri, yeenleri, amca ve daylar), shri hsml bulunan yaknlar ( babann evlendii kadn, babann zina ettii kadnla ve hatta bu kadnn enesi ve kzyla, kaynbabann kendi geliniyle, vey kzlar ile), st anne ve st kardeleri ile evlenemez. Ayrca evlenmeye geici engel tekil eden durumlar da vard ki bunlar, din fark (Mslman erkein Allaha irk koan bir kadnla, Mslman kadnn ise Mslman olmayan bir erkekle evlenmesi), drt kadnla evli olma (birtakm artlarla drde kadar evlenme ruhsat verilmitir), ein yakn olma (ayn anda birbirine mahrem olan iki kadnla evli olma, rnein iki kz karde ), kere boanma (karsn defa boayan erkein birtakm artlar yerine gelmeden ayn kadnla yeniden evlenmesi yasaktr) ve bir bakasyla nikhl olma durumu idi ( Asife nal, Yahudilikte, Hristiyanlkta Ve slmda Evlilik, Ankara, 1998, s.145-153). 436 Kuran- Kerimde ok elilie ruhsat verilmekle beraber, tek ele evlilik tavsiye edilmiti: Eer (kendileriyle evlendiiniz takdirde) yetimlerin haklarna riyet edememekten korkarsnz, beendiiniz (veya size helal olan) kadnlardan ikier, er, drder alabilirsiniz. ayet (aralarnda) adaletsizlik yapmaktan korkarsanz bir tane aln, yahut sahip olduunuz ile yetinin. Bu, adaletten ayrlmamanz iin en uygun olandr ( Kuran- Kerim, 4/3). 437 Eflki, Menkib, II, 386; Mevln, tek eli evlilii desteklemi ve birden fazla evlilii hrs olarak nitelemiti: Can aynasna bak da gr, hem suretten mnezzeh, hem surete brnm; her an yeni bir put yapmada, sanki bir aman. Gh gnln yanna akmada, gh balk derdine dmede; hrsndan iki kar alm adama benziyor adeta ( Mevlana Celleddin, Dvn- Kebr, II, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1958, s. 68). Ayn dnemde rnein Moollarda bir erkek be, elli ve hatta yz kadna kadar evlenebiliyordu. Bakabilecei kadar kadnla evlenme hakkna sahipti. z anneleri, kendi kzlar ve kz kardeleri hari dier tm kadnlarla evlenmek serbest idi ( Johann de Plano Carpini, Mool Tarihi Ve Seyahatname, trc, Ergin Ayan, Trabzon, ty, s. 30, 31). 438 C. Cahen, Osmanllardan nce, s. 107, 161, 162.

69

erkekleri arasnda cereyan eden evlilikler dikkat ekici idi.439 Trk baba ve yerli anadan doan ocuklara di deniliyordu.440 diler Seluklu lkesinde, idari ilerin yrtlebilmesi iin yerlilerin dillerini ve geleneklerini bilenlere ihtiya duyulmas sebebiyle kurumlamt. Vergi toplamak idilerin bilinen grevleri idi.441 Toplum tarafndan sayg gren idiler, yaadklar blgenin nde gelenleri arasnda kabul edilmilerdi.442 Tuncer Baykara, idilik kurumunun sadece melezler iin geerli olan bir kurum olmadn syler. Ona gre bu kurum iktisadi bir nitelik arz ediyordu ve bata Konya olmak zere Seluklu saraynn, ehirli halkn ve ordunun her trl yiyecek ve eya ihtiyacn temin ediyordu.443 A. Evlilik ncesi likiler Trkiye Seluklu toplumunda evlilikler, genel olarak grc usulyle gerekleiyordu. Evlilik ana gelen kadn veya erkek iin uygun bir nasip aranyordu. Bu ii de genel olarak genlerin anne veya babalar, ya da toplumun nde gelen bykleri stleniyordu444. Bazen de bir kz beenen erkek, durumu byklerine arz ediyor, onlarn grlerini alarak kz ailesinden istetiyordu.445 Kz istemeye hutbe deniliyordu.446
439

Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 332. Trk erkek ve Rum kadndan doan ocuklar iin Bizansta Yar barbar tabiri kullanlyordu. rnein bu ifadeye Alexiadta oka rastlayabiliyoruz: nk onlarn iinde Helen dilini bilen yar Barbarlar da vard Beri yandan, bir yar barbar Trklerin haberi olmakszn oraya gelerek, mparatora, Sultann yanna kaan kiinin ona (Sultana) nasl akl rettiini, tmyle aklad ve Rum ordusuna kar hazrlanm tasarmlarn hepsini aka bildirdi (Anna Komnena, Alexiad, s. 493, 495). 440 Faruk Smer, Seluklu Tarihinde diler, Trk Dnyas Aratrmalar, 35, Nisan 1985, stanbul, s. 18 441 F. Smer, diler, s. 18. 442 F. Smer, diler, s. 18. 443 T. Baykara, Trkiye Seluklularnn, s. 315-319. 444 Kadnckn (Fatma Bac) olu vard. En byk olu Habib olgunlap evlenme ana gelince Erenler onu evlendirmek istediler. Etrafa kadnlar saldlar. Nihayet byk birisinin kzn beendiler ve kz bu olan iin istediler ( Vilyet-nme, s. 65). Mevln, olu Sultan Veled evlenme ana gelince onu evlendirmek amacyla kuyumcu Salahaddin Zerkubun kz Fatma Hatuna olu adna talip olmu ve olunu bu kzla evlendirmiti ( Eflki, Menkib, II, s. 135). Mesnevide Mevln bu duruma u szlerle yer verir: Padiah, olunu evlendirip nesli devam etsin diye bir gelin aramaya koyuldu neslimi hatrlatmak iin olumu evlendirmek isterim ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 595-597). Bundan baka, geleneksel olarak srdrlen ve nesilden nesile sregelen evlilikler vard ki, bu ekilde cereyan eden evliliklerde, erkein ya da kadnn evlenecei isim nceden tahmin edilebiliyor ve vakti geldiinde bu evlilikler gerekleiyordu. Bu durum daha ok tarikat modeli gruplamalarda grlyordu. Mikil Bayram, Ahi Evrenin eyhi Evhadud-Dinin bal olduu tarikatta byle bir yaplanma olduunu syler. Buna gre tarikat silsilesindeki eyhler, kzlarn en nde gelen halifelerden birisiyle evlendiriyordu. Bu durum nesiller boyu byle devam etmi ve eyh Evhadud-Din de bu gelenei srdrerek kz Fatma Hatunu Ahi Evren ile evlendirmiti. ( M. Bayram, Fatma Bac, s. 17-18). 445 Kabilemin byklerini bir araya getirdim, halimi bunlara syledim. Bunlarn arasnda bir yal var idi. Adam gnder, ah attat, Harana yani Amasiyye beyinin kzn istet dedi. Behnam adl bir hizmetim var idi. ok armaan ile onu gnderdim, kz istettim. ( Danimend-nme, s. 12). Mesnevide, evlenmek isteyen bir gencin durumu yle anlatlr: Adam, gnlndeki srlar amaya kuvvet bulamad. Alay yoluyla konumaya balayp dedi ki, Evlenmek istiyorum, ama benim bahtma layk olan kimdir. eyh, Dnyada trl kadn vardr. kisi dert ve mihnet, biri de gzel bir hazinedir. Biri senin iin tamamen hayr olur. brnn yars senin olur, yars da

70

Gnl ilikileri ve bununla balantl olarak evlilik ncesi grme sreci de bir evlilie zemin hazrlayabiliyordu. Birbirini beenen iftler buluup gryor ve belirli bir sreci mteakip evlilie karar verebiliyorlard. Erkek beendii kadna bir eli gnderiyor ve grme talebini iletiyordu447. ayet kadnda erkee kar meyilli ise, buluma gerekleiyordu. Kimi zaman ise, bir arabulucu vastasyla iki kiinin aras yaplyordu448. Baz durumlarda da bir kz beenen erkek, durumu dorudan kzn ailesine ayor ve evlenme isteini dile getiriyordu449. Grme yeri ve zaman iftler arasnda nceden belirleniyordu. Buluma iin mekn olarak genellikle tenha yerler tercih ediliyordu450. Bulumalarda sevgililer, karlkl ak szckleriyle birbirlerine sevgilerini ifade ediyor451, zaman zamanda serzenilerini dile getiriyorlard452. Ak duygusu derin bir ekilde hissediliyor ve yaanyordu. klarn kavuamamas ise onlarn byk bir zdrap yaamasna neden oluyordu453.
senden ayr kalr. nc ise sana hi yar olmaz. Madem iittin, ge git, ben gidiyorum. Sylediklerini daha aka syle. O kadnlarn her birini anlat dedi. eyh onun yanna varp; Bakire tamamiyle senin olur. Yars senin dediimde dul kadnlar. Hi senin olmayanda bakasndan ocuu olandr. ( Mevln, Mesnevi, s. 517-519). 446 Mevlnnn Divannda u beyitlere yer verilir: O padiahlar padiah, ne yaparsa iyi yapar; tpk incir aac gibi, hani hep incir verir ya. Nerede hutbe okur, bir kz isterse yzlerce kii nikhn kyar, yzlerce erkekle kz stle bal gibi birbirine katar. Abdulbaki Glpnarl burada geen hutbe tabirinin kz istemek anlamna geldiini belirtmitir ( Mevln, Dvn- Kebr, IV, s. 177). 447 Mevln, Fh Mfhinde bu durumu yle anlatr: Bir bakkal bir kadn seviyordu. Hanma hizmetisiyle haberler gnderip: Ben yleyim, byleyim; am, yanyorum. Rahatm, huzurum yok. Bana zulmediliyor. Dn yleydim. Dn akam byle oldum. Gibi uzun uzun masallar okudu. Hizmeti de hanmn yanna gelip: Bakkaln selam var. Diyor ki, gel sana unu yapaym bunu edeyim. dedi. Hanm: Bu kadar souk mu syledi? deyince, cariye: O uzun syledi, fakat demek istedii buydu cevabn verdi ( Mevln, Fh Mfh, s. 135). Vezir Ziyeddin hannda Tavus adnda harp alan bir hanm vard. Bir gn sultann hazinedar olan erefeddin o hana uram ve orda Tavus hanm grmt. O an o kadna k olmu ve emin olduu adamlar ona gndererek onunla evlenme isteini iletmiti (Eflki, Menkib, I s. 305). 448 Mesnevide Mevln, arabuluculuk ile ilgili olarak u ifadeleri kullanr : O patana benzer: -A oul, sana pek gzel bir gelin buldum. Ho, gzel ve stelik bizi sevindirici bir ey de onun helvac kz olmas- deyince adam da, -Buna kim zlebilir? Helvacnn kz daha tatl olur ya! demi ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 145). 449 Mevln emseddin, Mevln Celleddinin yetitirmesi olan Kimy Hatunu beenmi ve onunla evlenmek istemiti. Bu isteini direkt olarak Mevln Celleddin hazretlerine anlatm ve bu arzusu memnuniyetle kabul grmt ( Sipehslr, Mevln, s. 129). 450 Mesnevide iki an buluma yeri ile ilgili olarak ssz ve hatta havadan baka yaprak kmldatan yok tabirleri kullanlyor ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 51). Buluma yeri ve zaman ile ilgili olarak ise Mesnevide sevgili ana yle sesleniyor: Falan yere git, gece yarsna kadar bekle o vakit sen armadan ben gelirim.( Mevln, Mesnevi, VI, s. 135). 451 Bir ak, sevgilisinin yanndayken ona ak mektubunu okumaya balad. Mektupta beyitler, medh- senlar, yzlerce niyaz ve muztarip feryadlar vard ( Mevln, Mesnevi, III, s. 273). 452 Bir ak yarine, onun iin yapt hizmetleri anlatr: Senin iin ok iler yaptm, nice oklara hedef oldum. Tamamen malda gitti, nam da gitti. Aknn derdinden neler ektim, neler?! evk iinde olduum ve gldm bir sabahm ve rahat bir gecem hi olmad diyerek her ne ac ve tortulu itiyse etraflca bir bir sayd. Bundan murad, yarini minnet altnda brakmak deil, ancak aknn doruluunu ispatlamakt Sklmadan o, derdini tekrar tekrar syleyip duruyordu ( Mevln, Mesnevi, V, s. 251-253). 453 Ova iinde birka insan grdm. lerinde ay yzl, kara gzl, servi boylu bir kz grdm. Binlerce can ve gnl ile o kza ak oldum ( Danimend-nme, s. 12). Bir civan, bir kadna delice k olmusa da ona kavumas hi mmkn olmamt. Gece gndz uykudan, yiyip imeden kesilmi, alayp duruyordu. k, perian, halsiz bir mecnundu ( Mevln, Mesnevi, III, s. 887).

71

Evliliklerde genel olarak iftlerin ve ailelerinin birbirine denk olmas art aranyordu.454 Aksi takdirde, aileler arasnda var olan sosyal ve ekonomik farkllk evliliin gereklemesine mani olabiliyordu455. Toplumda evlenilecek kadnda aranan balca zellikler, kadnn gzel456, namuslu457, ahlakl458 ve zengin olmasyd459. Trkiye Seluklu toplumunda evlilikler toplum tarafndan tevik ediliyor ve evlilik messesine nem veriliyordu. Evlilik ana erimi yetikinlerin evlendirilmesi iin ebeveynler ve toplumun bykleri fazlaca aba sarf ediyorlard. Eflkinin verdii bir bilgiye gre Sultan Veled, rif elebinin evlenmesi iin onu devaml surette bu konuda sktryordu460. Hz. Muhammedin Hayr geciktirilmemeli hadisine vurgu yapan Mevln, evliliklerin geciktirilmemesi gerektiini belirtmi ve bununla ilgili olarak, olunu Beylerbeyi emseddin Yavtan kzyla evlendirmek isteyen Atabek Fahreddin Aliye gnderdii mektupta yle seslenmiti: O akrabaln geri kaldn, geciktiini duyunca da gamlandm. nk Allah rahmet etsin, esenlik versin, Mustaf, Hayr geciktirilmemeli buyurur. nk geciktirmede ftlar vardr.461 Mevlna, vaazlarndan birinde ise evlilik ile ilgili olarak unlar sylemiti: Bu bakmdan

454

Mevln, u beytiyle durumu ok iyi zetlemitir: Nikhta erkek ve kadn birbirine denk olmal, yoksa huzur gidip geim kalmaz ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 65). 455 Denklik mevzusu ile ilgili olarak Mesnevide u hikyeye yer verilir: Zengin bir tccar ve onun Zhre yanakl, ay yzl, baht ak bir kz vard. Kz, bulua erince onu kocaya verdi. Ama koca, kzn dengi deildi. Karpuz vakti gelip olgunlanca kesilmezse bozulup gider. Babas da kzn bizzarure, batan kmas korkusuyla dengi olmayan birisiyle evlendirdi. Ve kzna Kocandan gebe kalma, kendini koru! Bu fakirle seni, zaruri olarak everdim. O gariptir, garipte vefa olmaz. Anszn evi bark terk edip giderse ocuu, boynuna ar bir yk olarak kalr dedi ( Mevln, Mesnevi, V, 721). Yine Mesnevide anlatlan bir meselde kadn, kocasna yle sesleniyordu: Dnsene, aklda nakilde kfr gerektirir! Sense cimriliinden olumuzla bir fakiri akraba ediyorsun ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 599). Efendisinin kzna ak olan bir kle ise u tepkiyle karlamt: Kle, Kzn bir yabancya verme, senden bu umulmazd. Efendinin kz ele gitsin, ben hasta olaym, cierim yansn, yazk deil mi? deyince, kadn kzgnlndan kleyi damdan aa ata yazd. Hintli bir kahpenin olu olan o, kim oluyor ki efendisinin kzna tamahlanyor. dedi ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 73-75). 456 Mevln, Fh Mfhinde, Gzel bir kadna meyletmeyen bir erkek var mdr? diyerek gzelliin nemini net bir ekilde dile getirmitir. Mevln, Fh Mfh, s. 283. 457 Bir gece Seyyit Ecel, Delhaka, Ey zari niye bir kahpeyi aldn? Nasihatimi dinle. O kahpeden vazge. Sana namuslu bir kadn lazm dedi. Delhak, Dokuz tane namuslu kadn aldm, hepsi kahpe oldu. Ben de elemle doldum. Nihayet bir marifeti olmayan kahpeyi aldm. Bakalm bunun sonu nasl olur? dedi ( Mevln, Mesnevi, II, s. 503). 458 Kars dedi ki, Nerede onun ehiz olarak verecei ehir ve kaleler veya dataca inciler, altnlar ve malar? Padiah, Yr git, kimde din kaygs varsa Cenab- Hak onu baka dertlerden emin eyler diyerek galip gelip temiz asll, cevheri pak o kz ald. Onun gzellikte bir ei yoktu; parlak yz gne gibiydi. Kzn huyu da gzellii gibiydi, anlatlacak olsa misal gsterilemezdi. ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 603) 459 Mesela bir adam zengin, koyun, at srleri ve daha baka eyleri olan bir kadn almak istemi olsa ve bu koyunlara, atlara baksa, baheleri sulasa, geri o bu ilerle megul olur; fakat o, iin zevkini kadnn varlndan almaktadr. nk o kadn ortadan kalknca, bu ilerde hibir tat kalmaz, hepsinde sour ve hepsi ona cansz grnr. ( Mevln, Fihi m fih, s. 302-303) 460 rif elebi: Sultan Veled daima ev bark sahibi olmam iin evlenmemi istiyordu diyerek bu durumu dile getirmiti. Sultan Veled rif elebiye srekli olarak: Benim szm kabul edip evlenmeye raz olmalsn diyordu ( Eflki, Menkib, II, s. 250-251). 461 Mevln, Mektuplar, s. 200.

72

Peygamber: Mslmanlkta bekrlk yoktur buyurmutur. Rahipler yalnz oturur ve dalarda yaarlar. Evlenmezler ve dnyay terk ederler. Aziz ve yce olan Tanr Peygambere ok ince bir yol gsterdi. O yol nedir? Kadnlarn kaprislerine, ktlklerine tahamml etmek ve onlarn syledikleri imkn olmayan eyleri dinlemek ve ona kar sert davranmak suretiyle, kendini iyiletirmek ve dzeltmek iin evlenmektir. 462 Evlilik, ayn zamanda dinin bir gerei olarak kabul gryordu. Hac Bekta, evliliin dindeki yeriyle ile ilgili olarak unlar sylyordu: Ve amma eriatun evvel makam iman getrmekdir, ikinci makam ilim renmekdr, nc makam namaz klmakdur ve zakt vermekdr ve oru tutmakdur ve gci yiterse hacca varmakdur ve hem gaza eylemekdr Drdnc makam halal kesb kazanmakdur ve hem ribay haram bilmekdr, beinci makam nikh klmakdur463. Trkiye Seluklu toplumunda, bulu ana erimi olan kzlar evlendiriliyordu.464 Ortalama evlenme ya, on be olarak kabul grmt. Rahatolu Vakfiyesinde bu durum u ekilde yanstlmt: mer Bein Dilad isimli kk kznn yiyecek, giyecek ve sair ihtiyac iin be yana kadar yllk 480 dirhem, on yana kadar yllk 720 dirhem, on be yana kadar ylk 1200 dirhem tahsis edip sonra btn bu yllar iinde zaruri harcamalarndan artan ksmlarn cihazna sarf olunarak mukadder olan bir kimse ile evlendirilmesine art etti465. Vakfiyede aka grld zere, on be yan mteakip Dilad ismindeki kzn evlendirilmesi isteniyordu. ki taraf anlar ve evlilik karar karsa sra nikh ve dn hazrlklarna geliyordu. Nikh iin gerekli olan artlardan birisi erkein kadna vermek mecburiyetinde olduu mihr idi.466 Seluklu dnemi kaynaklarnda mihr iin nikh paras deyimi de kullanlyordu467. Ayrca kz taraf, bugnk balk parasna benzer bir taleple erkek tarafndan maddi istekte bulunabiliyordu468. Bu masraflar erkek iin byk
462 463

Mevln, Fh Mafh, s. 135. Hac Bekta, Maklt, s. 19-20. 464 Kz, bulu ana yaklanca talipleri, kymetli arlklar teklif etmeye baladlar. ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 69). 465 . Kayaolu, Rahatolu ve Vakviyesi, s. 11. 466 rnein sultann hazinedar erefeddin, Tavus Hanma elli bin dinar mihr vermiti. (Eflki, Menkib, I, s. 305). 467 Bir koca kar iin ne vakte dek nikh paras kaydna deceksin (Mevln, Divn- Kebr, II, s. 245). Padiahn yznn gzelliinden her solukta bir gzel, mekanszlk aleminden ba karr ve der ki: Kimde var nikh paras? ( Mevln, Dvn- Kebr, IV, s. 319). 468 Erenler, Habibi evlendirmek istedi, kadnlar sald, Malyada byk birisinin kzn beendiler, gelip Hnkra haber verdiler. Hnkr adamlar gnderdi. Kz istedi. O zat, ben mehur bir adamm, onlardan birok eyler isterim, onlarsa yoksul kiilerdir, dilediimi bilmem verebilirler mi dedi. Hnkr, bu sz duyunca Tanr ganidir,

73

bir klfet oluturuyor ve zellikle maddi durumu iyi olmayan erkekler iin evlenmeye mani bir durum tekil ediyordu469. Evlilik ana gelmi kz iin eyiz hazrlanmas dettendi470. ayet byle bir hazrlk yaplmazsa, bu durum toplum nezdinde ho karlanmyor ve olumsuz bir hal olarak telakki ediliyordu471. eyiz ounlukla bir evin ihtiyac olan malzemelerden, elbiselerden ve ziynet eyalarndan oluuyordu. Eflkide Hediye Hatunun ehizinde yer alan eyalar u ekilde sralanyordu: Birka takm elbise, her cinsten birer kat amar, yirmi ssl kpe, yirmi tane kymetli yzk, inci gerdanl, altn ilemeli klah, ok nefis yz rtleri, kymetli bilezikler, kymetli hallar ve seccadeler, Grc, iraz ve Aksaray perdeleri, sini, tepsi, kazan, bakr ve sini kselerden, havanlardan, amdanlardan teekkl eden tam bir mutfak takm472. Nikh kym ilemleri mahkemelerde kad huzurunda yaplyordu473. Nikh akidleri mahkeme ktipleri tarafndan defterlerde kayda alnyor ve bir nshas da nikh yaplan iftlere veriliyordu474. Seluklu dnemi in eserlerinde nikhl bir kadna yazl metinlerde u ekilde hitapta bulunulmas tavsiye ediliyordu: Nikhl kadn ayet ocuk deilse bu kadar dua yazlmaldr: Dindarlk perdesinde ve Salih kadnlkta daim olsun. Tanrnn korumasnn glgesinde korunmu olsun. Rabbani koruma perdesinde daim olsun. lahi yardmn himayesinde sonsuz saadetlere ulasn ve onlar elde

ne kadar nesne isteyebiliyorlarsa istesinler dedi. Gittiler kzn atasna haber verdiler. O da pek ok nesne istedi Hnkra bildirdiler. Hnkr dolab besmeleyle at, bir torba altn kard Gtrp verdiler. Dn yapld ( Vilyet-nme, s. 65). 469 Osman- Guyende evlendii vakit maddi olarak byk bir skntya dm ve bu durumu yle nakletmiti: byk bir para yokluuna tutuldum. Hlbuki evime de yeni bir gelin getirmitim ve masraf cihetinden de byk bir sknt iinde bulunuyordum (Sipehslr, Mevln, s. 92). Mevln, mektubunda yle sesleniyordu: Aziz karde, i bitirenlerin en ileri geleni, dindar inan ss Seyfeddin; Allah ona esenlik versin; tapnza tezce hareket etmitir. Yapt hizmeti size arz etmek istemektedir. Umarz ki sadakalardan, ihsanlardan ne elde edildiyse, onlar aziz karde Seyfeddine vererek, hi durmadan bize yollarlar; bylece de o hayrl evlenme Nikh benim snnetimdir buyruunca tamamlanr ( Mevln, Mektuplar, s. 72).Grld zere Seyfeddinin evlilik masraflarnn karlanmas iin Mevln, yardm talebinde bulunmutu. 470 eyh Selhaddinin kz Hediye Hatunu kocaya vermek istedikleri vakit, eyh Selhaddinin, kza verilmesi adet olan cehiz namna hibir eyi yoktu. ( Eflki, Menkib, II, s. 142). 471 eyh Selhaddnin kz Hediye Hatunu hattat Mevlna Nizameddine vermek istemiler, fakat kzn eyiz namna herhangi bir eyasnn olmamas, bu evliliin gereklemesini cehiz eyas bulunana kadar ertelemiti. Mevlnnn araya girmesi ile mevcut durum Grc Hatuna iletilmi ve onun yapt yardmlar ile ehiz tamamlanmt. ( Eflki, Menkib, II, s. 142, 143 ). 472 Eflki, Menkib, II, s. 142, 143. Mutahhare ve eref Hatunun eyizleri sadece otuz dinar ve iki miskal olan paradan oluuyordu. ( Eflaki, Menkib, II, s. 236). 473 Osman Turann yaynlam olduu kad menurunda kadya, nikh akidlerine itina gstermesi emrediliyordu. (O. Turan, Trkiye Seluklular, s. 42). 474 Mahkeme ktiplii ( muvarrih-i hucac ve kablat) ile ilgili bir menurda ktipten, nikh ve sair vesikalar her vilayet ve ehir iin ayr bab ve ksmlara ayrarak defterlere yazp tarihlemesi ve nikh akidelelerini tanzim etmesi emrolunmaktadr. (O. Turan, Trkiye Seluklular, s. 43).

74

etsin.475 Nikhl bir hanm ocuksa: Selam ve dolu bir vg edilip beyan edilir. Bu kadar kifayettir. Hibir zaman bu isteklerin zikrolunmasna balamasnlar. nk bu allm bir ey deildir.476 B. Dn Hazrlklar Gelini dn trenine hazrlamak, dn hazrlnn bir baka boyutuydu. Geline farkl renkler ihtiva eden bir gelinlik giydiriliyordu. Bu dnya bir gelindr yeil kzl donanm Kii yeni geline bakuban toyamaz477 Gelinin yz pee ya da duvak ile kapatlyordu. Ne gelindir, ne nikhtr ki gkyz, sanki bu geline duvak.478 can dnde de bedeni duvak olarak kullanr, yasta da. Duvak altnda bir yeni gelin; sert huylu, ters479 Gelinin sslenmesine ihtimam gsteriliyordu. Ssleme ii ile uraan kiiler vard. Mevlna bu ii yapan gelin bezeyiciler den bahseder. Gaz boyamas yokken, gelin bezeyen kadn yokken gl, O rengi nereden buldu da parl parl parlayp l l ortal parlatarak gizlilik perdesinden nasl yz gsterdi.480 Anladld kadaryla gelin, bezeyiciler tarafndan bir eit sim ile ssleniyordu. Bunun iindir ki Divannda Mevlna, parl parl parlyor ve l l ortal parlatyor ifadelerini kullanyordu. zellikle
481

yz

blgesi

dikkatlice

ssleniyordu. Ayrca geline kna yaklmas da dettendi.

Gnmzdeki kna gecesi

geleneine benzer bir uygulamann o dnemde de var olduu tahmin edilebilir. Bilindii zere geline kna yaklr ve hznl trklerle gelin alatlr. Mevlnada geen u beyitte Trkiye Seluklularnda da benzer bir merasimin var olduunu dndrmektedir:

475 476

Hoy, Gunyet'l-katib, s. 14. Hoy, Gunyet'l-katib, s. 16. 477 Yunus Emre, Rislat al-Nushiyya, s. 70. 478 Mevln, Divn, 1974, s. 319. 479 Mevln, Divn, 1974, s. 535; Ayrca mesnevide Gelinler gibi peeleyip giydirdiler ifadesi yer almaktadr. Anladmz kadaryla gelinin yz pee ya da duvak ile rtlyordu ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 79). 480 Mevln, Divan, 1974, s. 11. 481 Mevln, Mesnevi, VI, s. 79

75

Denizden gebe kalan buluttan, gelinin gzndeki alaya benzer alay seyret482 Dn hazrlklar zellikle damat evinde ayr bir telan yaanmasna neden oluyordu. Damat evinde temizlikler yaplyor ve ev tren iin ssleniyordu.483 Mesnevide Mevlna: Damat evi bir telaa dmtr. Kz evininse meseleden hibir haberi yoktur. Dn hazrlklarnn velvelesi haddi amtr. Bizim yapmamz gerekenler yaplmtr. Evleri temizleyip ssledik. Bu hevesle her eyi yerli yerine koyduk. eklindeki dizeleriyle duruma aklk getirir. Dn trenleri iin mekn olarak genellikle kapal alanlar, zellikle de damat tarafna ait evler tercih ediliyordu.484 Bununla birlikte dn trenleri ak alanlarda da yaplabiliyordu. C. Dn Treni Trkiye Seluklularnda dn trenleri ayr bir renklilik arz ediyor ve halkn katlmyla birlikte len havas iinde yaanyordu. Halk nezdinde yaplan dn trenleriyle ilgili ayrntl bilgi bulunmamakla birlikte, Trkiye Seluklu meliklerinin ve melikelerinin dn trenlerine bakarak sosyal hayatta halka ait dn gelenekleriyle ilgili sonuca varmak mmkn grnyor. Dn trenlerinde temel ama dne katlan halk elendirmekti. Elence denilince akla ilk gelen ise mzik idi. Dnlerde eitli mzik aletleri alnyordu. Bu mzik aletlerinden balca kullanlanlar def485, davul, zurna486, kaval487 ve darbuka idi.488 Trene katlan misafirler alnan mzie elik ediyor, zaman zaman da mziin vermi olduu evk ile nara atyorlard.489 Bir baka etkinlik ise oyuncu ve hokkabazlarn yapt gsteri idi.490 Bunlar yapm olduu gsterilerle halk gldryor
482 483

Mevln, Dvn- Kebr, V, s. 368 Mesnevide Mevln: Damat evi bir telaa dmtr. Kz evininse meseleden hibir haberi yoktur. Dn hazrlklarnn velvelesi haddi amtr. Bizim yapmamz gerekenler yaplmtr. Evleri temizleyip ssledik. Bu hevesle her eyi yerli yerine koyduk. eklindeki dizeleriyle duruma aklk getirir ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 485). 484 rnein Mesnevide geen u ifadelerde bu durumu net bir ekilde grebilmekteyiz: O gece komuda bir dn vardki yatak hazrlayp dnn olduu eve yolland ( Mevln, Mesnevi, V, s. 709). 485 Mevln, Mesnevi, VI, s. 79. 486 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 197; Danimend-nme, s. 154. 487 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 313; 488 Danimend-nme, s. 154. 489 def alanlarn grltsnden kimse bir ey duymuyordu. Def dlmesi, kadn ve erkeklerin el rpmalar, atlan naralar, Mevln, Mesnevi, VI, s. 79 490 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 313.

76

ve neeli bir zaman geirmelerini salyorlard. At zerinde gsteri yapmak da bir dn deti idi.491 Atn zerinde yaplan akrobatik hareketlerle halkn elenmesi salanyordu. Dnlerde grlen bir baka etkinlik ise iir, gazel veya rubai okuma gelenei idi. zellikle Mevlnnn dnlerde okumu olduu gazeller gnmze kadar ulamtr. Mevlna Hediye Hatunun dnnde u gazeli okumutu: Bu dn, bize kutlu ve mutlu olsun. Bu zevc ile zevce daima stle eker, arap ve helva gibi birbirleriyle ho kaynasnlar. Bizim iin bu evlenme, hem yaprandan, hem yemiinden bizi faydalandran hurma aac gibidir. Bu evlenme, bugn ve yarn cennet hurileri gibi ebediyen saadet yz gstersin. Bu evlenme, hem bu dnyada hem de teki dnyada Tanrnn bir rahmet nian ve devlet tevkii olsun. Bu evlenme, ay ve yeil gkler gibi iyi olsun. Sustum, nk bunun vasf sze smaz. nk bu dnn sevinci bizim ruhumuza sinmitir.492 Dn adetlerinden birisi de sa geleneiydi. Dn sahibinin ekonomik gcne gre dn esnasnda etrafa altn, gm, giysi ya da eker salrd.493 Etrafa salan eyler dne itirak etmi olan halk tarafndan toplanyordu. kramlarda ve salarda tercih edilen eker tr ise badem ekeriydi.494 Dn trenlerinin en nemli ksm yemek ikramyd. Eski bir Trk gelenei olarak dn trenlerinde davetlilere ziyafet verme deti Trkiye Seluklu devletinde de devam ede gelmiti. Bu durum Danimend-nmede yle dile getirilmiti: Gaziler ve ulu kiiler Melikin huzuruna gelip: Biz dn ve ziyafet isteriz dediler. Melik: Ba stne. Neyim varsa hep sizindir dedi.495 Trene katlan davetlilerin says

491

Malatya hakimi Ebul-Kasm bizzat kendi dnnde at srtna binerek hnerlerini sergilemek istemi, fakat atndan derek hayatn kaybetmiti. ( Abul-farac, Tarihi, II, s. 410) 492 Eflki, Menkib, II, s. 143-144; Bundan baka Mevlnnn, olu Sultan Veled ile eyh Salhuddin Konevinin kz Fatma Hatunun dnnde okuduu iir gnmze ulamtr. ( Mevln Celleddin, Dvn- Kebr, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1955, s. 57). Ayrca bkz. Eflki, Menkib, II, s. 135. 493 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 196; bnl-Adm, Bugyett-taleb, s. IV. 494 Eflki yle anlatr: Yine bir dostun dnnde bulunmutum. Biri Badem ekeri yok mudur? Getirsinler diye bard. Mevln eker var, fakat tuzakla beraberdir buyurdu (Eflki, Menkib, I, s. 435. 495 Danimend-nme, s. 152.

77

nispetince eit eit yemekler hazrlanyor ve davetlilere sunuluyordu. Dn yemekleri ok zengin bir eitlilik arz ediyordu. Yemei mteakip Kuran tilavet ediliyor ve pei sra dualar ve salvatlar okunuyordu.496 Baz gsterili dnler halkn hafzasnda kalc izler brakyordu. rnein Hediye Hatunun dn treni o kadar gsterili olmutu ki, Konya halk uzun seneler bu dn konumutu.497 Gerdek gecesi yeni evlenen iftler kendileri iin tahsis edilmi olan gerdek evine gidiyorlard498. Kimi zaman gerdek gecesi iin ayr bir ev tahsis edilemediinden kzn ya da erkein ailesine ait evde ayr bir oda tahsis ediliyordu. rnein Mevln emseddin Kimy Hatun ile evlendiinde gerdek iin ayr bir ev bulunamadndan Mevln Celleddin evin bir blmn onlar iin hazrlatmt.499 Gerdek gecesi, yeni iftler ikier rekt namaz klyor ve daha sonra birlemenin artlarn yerine getiriyorlard.500 D. Kar-Koca likileri Seluklu toplumunda, kadn-erkek aras i blm sosyal kurallar dorultusunda belirlenmiti. Seluklu kadn gnlk ev ileri ile ilgileniyor, evin dzenini salyor ve einin beklentilerine cevap veriyordu.501 Buna karn evin erkei, alarak evin geimini salamak ve ev halknn ihtiyalarn karlamak ile mkellefti.502 Kadnn

496

Yemek yediler ve eker erbetleri itiler. Kuran okuyup dualar ettiler/ Yenen yemein sonu duadr, duadan sonra salvat uygundur. ( Danimend-nme, s. 87, 154). 497 Eflki, Menkib, II, s. 143. 498 Eflkide gerdek evi tabirine u olayda rastlamaktayz: Mahmude Hatun adnda bir kadn bir azize vermilerdi. Damadn houna gitmedi. Duhul yapmad. Her ikisi gerdek evinde tutulmulard. Byk bir adem-i iktidar onlar kaplamt. Birdenbire Mevln hazretleri gerdek evinin kapsndan ieri girdi: Mbarek olsun deyip birka dinar att ve: Hayr hayr Mahmude [ Mahmude ayn zamanda mshil iin kullanlan bir bitkinin addr. Mevln burada hanmn ad ile bitkinin adnn lgat anlamnda kullanmtr] tutucu ve balayc deildir. Mahmudede tutukluk ne arar dedi. Hemen o anda, her ikisinde bir alma ba gsterip tutukluk ortadan kalkt. Sonra birka defa muamelede bulundular ve neticede o baln lezzetine hayran oldular. Bunun zerine gelin ve gveyi ba koydular ve byk bir sevin duydular. (Eflki, Menkib, I, s. 434). 499 Sipehslr, Mevln, s. 129- 130. 500 Danimend-nme, s. 87. 501 Seluklu kadn, ev ierisinde hemen hemen einin her eyiyle ilgileniyordu. rnein Eflki, Kira Hatunun Mevlnnn yrtlan elbisesini diktiinden bahseder: Yine bir gn Mevlnnn kars Kira Hatun Mevlnnn yrtlan ferecesini, Mevlnnn zerinde dikiyordu. Bir elbiseyi insann zerinde dikerken azna bir ey almak bilinen bir adettir. Mesela bir yaprak, bir saman p, veya bir kt paras alnr. Byle bir eyi azna almadan dikmeyi ok uursuz sayarlar. Kira Hatunun hatrndan: Acaba Mevln da mbarak azna bir ey ald m? diye geti. Mevln hemen, Bunun ehemmiyeti yok; sen adamakll dik. te ben azma: Kul h vallahi ahad de, o Allah tekdiri aldm va Allah diimle adamakll yakaladm buyurdu. ( Eflki, Menkib, I, s. 243). 502 Kadn iin rzk kazanan erkek gibi gk de gece gndz dnp dolanmada. Sanki yeryz ev kadn, dourduklarn emzirip beslemede ( Mevln, Mesnevi, III, s. 823).

78

erkekten temel beklentisi bu idi.503 Mesnevide geen bir hikyede bu durum yle resmedilmiti: Kadnn biri helaline, Ey mrvvet yolumu yok eden, bana hi bakyor musun? Ne vakte kadar byle hor ve perian kalacam! deyince kocas, Seni geindirmek iin alyorum. Yoksulum ama elim ayam tutuyor. Seni giydirmek ve doyurmak bana vaciptir. Bu iki bakmdan seni eksik brakmyorum dedi.504 Kadnn ve evin ihtiyalarn karlamak, erkek iin ayn zamanda dini bir zorunluluktu. Mevln bu hususu yle vurgulamt: te Peygamberin yolu, yz gsterinceye kadar, (yani eriatn ruhu insanda hsl oluncaya kadar) kskanl, hamiyeti terk etmek, kadnn masraf, giyim sknts gibi yz binlerce saysz, snrsz zahmete katlanmak ve sknt ekmektir.505 ayet aksi bir hal tecelli eder ve erkek bu vazifesini yerine getirmez ise, ite bu durum eler aras gerilimin ve atmann nedeni olabiliyordu. Kar-koca arasnda salam bir ilikinin temelini, karlkl sevgi, sayg, sadakat, anlay ve hogr oluturuyordu. Tm bunlar, salkl ve dengeli bir evliliin olmazsa olmaz artlaryd. Mevln, olu Sultan Velede yazd mektupta onun, ei Fatma Hatuna sayg gstermesini ve haklarna riayette bulunmasn tavsiye ediyordu.506 Elerin evliliklerine sadk kalmas ve birbirlerine sadakat gstermesi, evliliin gidiat
503 504

Kadn, boyuna evin ihtiyalarn, evin erefini, ekmek, sofra, makam mevki ister ( Mevln, Mesnevi, I, s. 649). Mevln, Mesnevi, VI, s. 347; Meclis-i Sabada ise Mevln bu durumu yle hikye etmiti: Habib, utan terleri dkerek, aknlktan elini geveliyerek elibo dnerken karma, ocuklarma ne zr getireceim diye evine geldi. Kars, bir ey getirdin mi diye sorunca Habib, ustam cretimi Cuma gn verecek dedi.504 ( Mevln Celleddn, Meclis-i Saba, trc. Abdlbki Glpnarl, Konya, 1965, s. 83). Grld zere kadnn kocasndan temel beklentisi evin, kendisinin ve ocuklarnn ihtiyalarn karlamas idi. Aksi takdirde bu durum eler aras atmann da nedeni olabiliyordu. 505 Mevln, Fh Mfh, s. 137 506 Mevln, Mektubunda olu Sultan Velede yle sesleniyordu: Bugn sen olumuzun nikhnda bulunan va hakknda Zekeriya ona kefil oldu yeti (sylenebilen), sana, seni denemek iin teslim edilen, ehzademiz, gnl ve gzmzn ve btn dnyann gnl ve gznn aydnl (Fatma Hatun)un gzetilmesi iin (unu) vasiyet ediyorum: Bir an bile kadnn gnlne Babamn lmnden sonra vefaszlk ediyorlar diye bir dncenin girmemsi iin olumuz ona hibir zaman bilerek veya bilmeyerek kt bir harekette bulunmaz ve ona kar olan murakabe vazifesini de brakmaz. O kadn, cevherinin temizliinden, ehzadelik unsurundan ve tevars ettii sabrdan dolay ikyette bulunmaz Fakat Selhaddnin temiz olan ocuklarnn koruyucusu ilhi ruhlarn gzetilmesinden saknmak lazmdr. Zira Cennette zrriyetlerini biz onlara katarz buyurulmutur. Allah, Allah, Allah, Allah, Allah, Allah, Allah. Bu babann, kendinin ve btn kabilenin yzn ak etmek iin Fatma Hatunun hatrn aziz tutasn. Her gn ve geceyi, dn gn ve gecesi gibi bilesin. Sen onu gnl ve can tuza ile avlamaya al. Onun avlandn ve artk avlanmaa ihtiyac kalmadn zannetme; nk bu, ii sathi grenlerin mezhebidir. Bunlar hakknda Kuranda onlar, dnya hayatnn d yzn bilirler buyurulmutur. Fatma Hatun eskiyecek unsurdan deildir ( Eflki, Menkib, s. 147, 148). Bir baka mektubunda ise Mevln, olu Sultan Velede kar u ifadelere yer vermiti: siz olumuzun nikhnda, eli altnda olan, byk bir snama olarak size emnet edilen padiahmzn kznn hatrna riyet etmeniz iin u birka satr yazld. Umarz, sizden unu bekleriz ki zrlerin temellerine ate vurup bir an, bir soluk, ne bilerek, ne yanlarak onu incitecek bir harekette bulunmazsnz; grp gzetme devini brakmazsnz da onlarn hatrna da bir zerrecik vefszlkta bulunduunuza dair bir ey gelmez, kederlenmezler. Zti onlar, sezseler bile, yaradllarnn temizlii, padiah kz olular yznden miras yoluyla elde ettikleri gibi doutun da sahibolduklar sabr sebebiyle hibir sz sylemezler u babann yzn, kendi yzn, btn soyumuzun-sopumuzun yzlerini aketmek istersen, onun hatrn aziz, ama pek aziz tut; onu, can ve gnl tuzayla avlamak iin her gn, ilk gn, her geceyi gerdek gecesi say. Hem de av oldu sanma; av olmaya ihtiyac da yotur onun ( Mevln, Mektuplar, s. 14).

79

bakmndan ok nemliydi.507 Mevlnya gre, kadn olduu gibi kabul etmeli ve deitirmek iin de aba sarf etmemeliydi.508 Zencani, Sultan Aleddin Keykubada sunduu siyasetnamesinde kar-koca ilikilerinde dikkat edilmesi gereken hususlar ile ilgili olarak unlar sylyordu: Sultan (hanmn) sana yaklasa da sen ona mesafeli dur. Sultan (hanm) sana rabet etse de, aleyhine dnmeyeceinden emin olma. ocua gsterdiin efkat gibi, sultana da yumuak davran, onunla arzulad ekilde nezaketle konu. Sultann (hanm) sana gsterdii ltuftan dolay, onunla ailesi, ocuu ve hizmetisi arasna girme. Onun katnda itibarn olsa bile, ailesi ile arasna girecek olursan telafisi olamayan hatalara der ve yanl eyler syleyebilirsin.509 Karlkl sevgi ve saygnn temelinde aranan zelliklerden birisi, istiareyle bir karara varlmas ve mterek hareket edilmesiydi. Elerin, yaplacak ilerde birbirlerine danmalar ya da en azndan birbirlerini haberdar etmeleri, salam temeller zerine kurulmu evliliin nemli bir art idi. ayet aksi bir durum cereyan ederse, bu durum ilikiler iin hi de msbet bir netice dourmuyordu. Eflkinin Menkibinde bu konuyla ilgili olarak Mevlna ile ei Kira Hatun arasnda yaanan u olaya yer verilir: Bunu haber alan [Konyaya gzbac bir grup gelmiti] Konya hatunlar, toplanp Mevlnnn ei Kira Hatuna geldiler. Ondan dervilerin bu marifetlerini seyretmek iin kendileriyle Karatay medresesine gelmesini rica ettiler. Kira Hatun da onlarn srarlarna dayanamad ve Mevln hazretlerinden izin almadan onlarla birlikte gitti. Tesadfen o gnde Mevln btn dostlar ile Meram mescidine gitmiti. Akam zeri dnp geldii vakit bunu duydu. Fena halde kzarak Kira Hatunun yzne set sert bakt ve: Ne de souk dedi. Bunun zerine Kira Hatun yere dp bayld. Bir mddet byle yerde kaldktan sonra kendine geldi, titreyerek kalkt. Alayarak eyh Selhaddnin

507

Bununla ilgili olarak Mesnevide Mevln yle sesleniyordu: Ey birader, sen de kendini imtihan et. Erkein sadakati, kadnnkinden aaysa, onun ad kalp olmaz, ikembe olur ( Mesnevi, III, s. 587). Vefann nemine vurgu yapan Sultan Veled ise bunu yle dile getirmiti: Gzel bir kadndan vefa grrlerse onu, eskisinden daha ok severler. O kadnn, vefa gstermekle, sreti baka trl olmutur. Vefasz bir gzelden nefret ederler, vefaszlk onun sretini deitirmemitir (Sultan Veled, Maarif, s. 251). 508 Sen desen de, demesen de o kendi bildii gibidir ve bildiinden amaz. Sylemekle ona tesir edilmez; hatta daha kt olur Onda eer kt bir ii yapmamak cevheri varsa, sen mni olsan da olmasan da, o gzel yaradlna temiz ve iyi huyuna uyacaktr. Sen merak etme. Akln, iini, gcn kartrma; bunun aksine de olsa, o yine kendi bildii yolda gidecektir. Ona mni olmak, muhakkak ki rabetini artrmaktan baka bir eye yaramaz ( Mevln, Fh Mfh, s. 138-139). Gece gndz kavga edip bir kadnn huyunu gzelletirmek ve dzeltmek istiyorsun. Onun pisliini kendinle temizliyorsun. Kendini onunla temizlemen, onu kendinle temizlemenden daha iyidir. Sen onun vastasyla iyile, gzelle, ona doru git. mknsz olsa bile, onun dedii eyi kabul et ( Mevln, Fh Mfh, s. 135). 509 Zencani, Sultana tler, Alaaddin Keykubata Sunulan Siyasetname, Haz. Hseyin Adalolu, stanbul, 2005, s. 150-151

80

ayaklarna kapand ve feryat ederek: Ben hi gitmek istemiyordum. Fakat Konya hatunlar (rica ve srarlaryla) beni utandrdlar. Allah akna bana efaat et. Hdavendigarn gazabndan beni kurtar diye yalvard. eyh Selhaddn hemen ban at. Mevlnnn ayaklarna kapand, efaatte bulunmak zere pay maan vaziyetinde ( Bu durua 'ayak mhrlemek' denilir. Hafif ne eilmi halde, sa el kalbin zerinde, sol el serbeste uzatlmtr. Sa ayak parmaklar sol ayak baparmann stne gelecek ekilde vaziyet alnmtr) karsnda durdu. Mevln: Ok yaydan kmtr. Yalnz teki dnyann zahmetlerinden selamette kalabilir ve Tanrnn rahmetine kavuanlarn rahmetinden mahrum kalmaz buyurdu. Bunun zerine Kira Hatunun mbarek vcuduna bir hastalk geldi ve bir me arz oldu. O kadar titredi ve inledi ki, anlatlamaz. 510 Mterek hareket etmek ve birlikte bir eyler yapmak, uyumlu bir evliliin gstergesiydi.511 Mevln, belirli gnlerde ei Kira Hatun ile birlikte Ilcaya gitmeyi det haline getirmiti.512 Yine Mevln namazlarn bazen Kira Hatun ile birlikte klyordu.513 Eler mterek hayatn gerei zaman zaman eler birbirlerine yardmc oluyorlard. rnein Eflki, Erzincanda doktor olan kocas ile birlikte alan ve ona yardmc olan bir kadndan bahseder.514 Var olan bir eyi paylamak da mterek olmann bir gstergesi idi. Vilyet-nmede yle anlatlr: Bostanc kavunlar kesti birazn karsna gtrd, kalann erenlerle yedi.515 Osman- Guyende Mevlndan alm olduu paralarn bir ksmn eine vermiti.516 Kar-koca ilikilerini etkileyen unsurlardan birisi de kskanlk duygusu idi. Bu duygunun baskn olduu ilikilerde atma, bask ve tahakkm gibi davranlar da
510

Eflki, Menkib, II, s. 133-134; Konuyla ilintili olarak Eflki, bir baka olay u ekilde nakleder: Mevln emseddinin nikhls olan Kimy Hatun ok gzel ve iffet sahibi bir kadnd. Bir gn kadnlar, emsten izin almakszn Sultan Veledin byk annesi ile birlikte Kimy Hatunu gezmek maksadyla baa gtrdler. Birdenbire Mevln emseddin eve geldi, onu evde bulmad. Sultan Veledin byk annesiyle birlikte kadnlarn onu gezmee gtrdn sylediler. Mevln ems fena halde kzd. Kimy Hatun eve gelince hemen boynu tutuldu. Kuru bir odun gibi hareketsiz kald. gn feryat ve figan edip teki dnyaya gt ( Eflki, Menkib, II, s. 60-61). 511 Her ite meveret vaciptir. Ta ki sonunda pimanlk olmasn mmet, Meveret ehli kimdir deyince nebiler Gzel sfatl imamdr dediler. Dediler ki, Akl ve tedbirden beri bir ocuk veya kadn da olsa meverette bulunalm m? Peygamber, Onlar da meveret edin, yalnz ne derlerse aksini yapn dedi ( Mevln, Mesnevi, II, s. 489, 491). 512 Eflki, Menkib, II, s. 28-29. 513 Kira Hatun, bu durumu yle anlatr: Sabah vaktine kadar kaldm. Mevln birdenbire odamn dam zerine gelerek: Namaz vaktidir, kalk namaz klalm dedi. Sarn kard, iki ucunu yere serip seccade yapt. Farz iin niyet etti. Ben de ona uydum ( Eflki, Menkib, I, s. 327). Ayrca bkz. Sipehslr, Mevln, s. 92. 514 Eflki, Menkib, I, s. 337, 338. 515 Vilyet-nme, s. 23. 516 Eflki, Menkib, I, s. 331-332.

81

grlebiliyordu. Bu durum evlilikleri olumsuz etkiledii iindir ki, Mevln Celleddin kskanlk duygusunun terk edilmesi gereken bir huy olduunu syler.517 Kskanlk duygusu ounlukla bir erkein karsn dier erkeklerden kskanmas eklinde yaanyordu. Mevln ems, Kimy Hatun ile evlendiinde kalacak bir yeri bulunmadndan Mevlna Celleddinin evinde kalyordu. Mevlnnn Alaeddin elebi isminde bir olu vard ve onun bu evde bulunmas emsi rahatsz ediyordu. Alaeddin elebinin evin iinde rahata dolamas emsin kskanlk duygularn depretirmiti. Bir gn ems Alaeddini karsna alm ve ona hitaben u konumay yapmt: Ey gzmn nuru! Her ne kadar d ve i edeple sslenmi isen de, bundan byle bu evde hesapl gidip gelmen gerekir.518 Kar-koca arasnda cereyan eden geimsizlikler ve bunun neticesinde oluan krgnlklar, tasvip edilmeyen bir durumdu. Fakat zaman zaman iftler arasnda kavga kanlmaz bir hal alyor ve dargnlklar oluyordu.519 Elerin arya giden davranlar ister istemez tahamml snrlarn zorluyordu. Einin ar cimrilinden ikyeti olan Melike Hatun, bu durumu babasna yani Mevlnya anlatm ve yle demiti: O, bu kadar eyas ve mal, kleleri ve cariyeleri olduu halde a ve plak duruyor. Bunun zerine Mevln u karl vermiti: yi yapmyor galiba ban kayor. Eer bu cimrilerin cimrilii olmasayd, bu dnyaya ait mal ve eya nasl toplanrd.520 Baz durumlarda ise geimsizlikler dayanlmaz bir hal alyor ve bu hal ileye dnyordu.521 Bykleri tarafndan, evli iftlerin birbirlerini incitmemeye zen
517

Kskanlk her ne kadar erkeklerin vasflarndan ise de bu huyu brak, O [baka] erkeklerin sfatlarn sana sylese de kskanma; nk sendeki iyi vasflarla, sonra kt vasflar meydana gelir. ( Mevln, Fh Ma fh, s. 135). 518 Sipehslr, Mevln, s. 130. 519 Mevln, kar-koca arasnda cereyan eden bir kavgay Mesnevide yle tasvir eder: Hoca korku ve evhamdan hastalanp yataa yneldi. Karsnn vefaszlna kzp niin halime dikkat edip merak etmedi. Yzmn renginden haber vermedi. Maksad benden sonra bir bakasn almak. Kendi gzellii ve cilvesinden sarho olmu. Leen damdan dm haberi yok! diye dnerek evine gelip hiddetle kapy ald. ocuklarda hocann ardna geldiler. Kars Hayr ola, bu srat nedir? Byle abuk niye dndn? deyince hoca Yzmn rengine bir baksana, kr msn? Eller bana zlmede sense seviniyorsun. Kadn, Ey Efendi senin bir rahatszln yok. phesiz bu senin evhmndandr dediyse de hoca, A kahpe! Bu inadn ne? Bu halimdeki deiiklik, krgnlk nedir? Sen krsen, benim ne suum var. Hastaym, iim dertten alyor dedi. Kars, Hocam, ite aynaya bak, hasta msn? Ben bu dmanla layk mym? deyince hoca, Aynan da, sen de var git. Zira bana buzetmekten, inatlk ve dmanlktan vazgemedin. abucak yata hazrla. Yataymda belki bamn ars hafifler dedi. Kadn biraz duraklaynca adam, Acele etsene, bu dmanca halin nedir? diye barmaya balad ( Mevln, Mesnevi, III, s. 301, 303). 520 Eflki, Menkib, I, s. 314. 521 Viyet-nmede Hac Bektan bandan geen u olay anlatlr: Hnkr, bir toplulukla Develi iline seyrana vard. O ilde Akakoca Sultan adnda bir eren vard. Bir gece, o erene konuk olup sohbet etmek istedi, bir adam gnderdi. Akakocann kt huylu bir kars vard, gelen adama, ne diye rahatszlk veriyorsunuz, sizin elinizden rahatmz kat, maksadnz Akay grmekse varn bulun, burak yolmadadr, buluup grn, sonra yolunuza gidin dedi. Giden zat, geri gelip Hnkra, kadnn szlerini syledi. Hnkrn da can skld, maksadmz dedi, o

82

gstermesi ve ksknlklere neden olacak davranlardan uzak durmas tevik ediliyordu. Sultan Veled ile Kirake Hatun arasnda biraz krgnlk olmutu. Bu duruma ok zlen Mevln, Kirake Hatuna bir mektup yazm, olu adna zrlerini dile getirmi ve mevcut durumu asla tasvip etmediini belirtmiti.522 Baz durumlarda eler arasnda vuku bulmu olan ksknlklerin zm iin farkl yollar aranyor ve halledilmeye allyordu. bn Bibi aralarna soukluk ve dmanlk den karkocalarn Baba shaka giderek ondan muska istediklerini ve onun yazd muskayla zme ulatklarn, aralarndaki soukluun yaknla, dmanln ise dostlua dntn yazar.523 E. Boanma Eler arasnda ortaya kan ve zlemeyen meseleler bazen boanma ile sonulanabiliyordu. slm hukuku, boanmay meru saym ancak ho karlamamtr. Hz. Peygamberin ifadesine gre Allahn en sevmedii mbah olarak ifade edilmitir.524 slm hukukunda boanma yetkisi erkee verilmitir.525

erle birleip konumak, o akl kt ve kt huylu kadnn sznden bize ne. Akakocann bulunduu tarafa yneldiler. Gelince grdler ki, Akakoca, iki bklm, burak yolmada. Hnkr grnce karlad, ho geldiniz Erenler ah dedi, lutfettiniz. Geldiniz, yoksa biz, buna demezdik, buyurun eve gidelim, mbarek ayanz, evimize bassn, didarnzla eref bulalm. Derviler birisi gitti, karnz raz olmam dediler. Akakoca, Erenler ah dedi, ben krk yldr o kancn kahrn ekerim, siz de bizim hatrmz iin bu gececik dayann Akakoca, Hnkrn nne dt, o toplulukla eve vard. Yere dek serdi. Hnkr oturttu. Sofra geldi, yendi, iildi, dua edildi. Bundan sonra Akakoca, ky halkn ard. Kyller gelince bir bez ald nlerine koydu. Onlar bu nedir deyince ev sahibi erenleri rahatsz etmi, imdiye dek biz, onun kahrn ekerdik, fakat ne yapalm, vadesi tamamlanm, varn onu aslna ulatrn dedi. Kyller ieri girdiler grdler ki kadn lm, ykanm. Kefene sarp namazn klarak aldlar, gtrdler, gmdler ( Vilyet-nme, s. 37,38). 522 Mevln mektubunda unlar sylyordu: Eer aziz olum Bahaeddin sizi incitirse, Tanrya tekrar tekrar yemin ederim ki gnlm ondan eker, onun selmn almam, benim cenazeme gelmesini istemem. Bunun gibi ondan baka kim byle yaparsa ona da ayn muameleyi yaparm. Fakat hi gam yememeni ve kederlenmemeni istiyorum. nk celli celil olan Tanr ve onun kullar sizin yardmcnzdr. Sizin hakknzda her kim fena sylerse (bil ki) deniz kpein azyla pislenmez ve eker dengi bir sinein konmasyla kymetten dmez. Ve yakinen bilirim ki, eer bu gibi kimseler biz mazlumuz diyerek yz bin trl yemin etseler, yine bence onlar zalimdirler. Sizi sevmeyen ve duacnz olmayanlar mazlum tanmam ve onlarn yemin ve zrlerini kabul etmem. Vallahi, billhi, tallahi sana fena syleyenin hibir zrn, yeminini, hilesini, alamasn kabul etmem. Mazlum sizsiniz. Onun iin size hrmet ederler, sizi hanm ve efendizade diye arrlar. ster yznze kar, ister arkanzdan riyasz olarak ayplanacaklarn dnmeden kendilerinin mcrim olduklarn zerlerine alsalar da yine onlar zalim, siz mazlumsunuz; nk sizin ve o sultann (Selhaddn) hakk onlarn yaptklarnn yz mislidir Allah akna! Bu babadan hibir ey saklamaynz ve durumu bir bir syleyin de imkn nispetinde Tanrnn yardm ile size yardm edeyim ( Eflki, Menkib, II, s. 149-150). Ayrca bkz. Mevln, Mektuplar, s. 85, 86. 523 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 49. 524 Mehmet Soysald, Kurn Ve Snnete Gre Evlenme ve Boanma, stanbul, 1999, s. 76-77 525 M. Soysald, Evlenme ve Boanma, s. 86. Bir erkek eini boamak isterse, kars detinden temizlendikten sonra onu boayp bekler. Kadn bir det daha grp temizlendikten sonra bir daha boar. Yine bekler, kadn bir det daha grp temizlenir. Bundan sonra bir daha boar ve bu ekilde btnyle boanm olur.( M. Soysald, Evlenme ve Boanma, s. 90).

83

Seluklu toplumunda boanmalar ho karlanmad gibi, bu tr vakalarn engellenmesi hususunda gerekli hassasiyet gsterilmekteydi. zellikle toplumun nde gelen isimleri ve bykleri, boanma noktasna gelmi olan eleri bu kararlarndan vazgeirmek iin oka gayret gstermilerdi. Ei Munddin Pervnenin davranlarna krlan Grc Hatun ok zlm ve incinmiti. Btn bykler ve divan naipleri, Pervneyi affetmesi iin Grc Hatun ile konumular fakat bir sonu alamamlard. Pervne ile barmaya yanamayan Grc Hatun, Yalnz bir artla raz olurum demi ve yle sylemiti: Pervne kendisinden rica ettiim her eyi vereceine dair talkla yemin etsin. Bu art kabul ettiini syleyen Pervneye Grc Hatun Beni boamasn istiyorum demiti. aresiz kalan Pervne, yardm almak amacyla Mevlnnn huzuruna gelmi ve Mevln, Pervneye yle sylemiti: Onun bu isteini askda brak ve her zaman Veririm, veririm de dur.526 Baka bir hanm ise kocasna: Ey efendi, gel de senden ne istersem vereceine dair talkla yemin et, yoksa boarm demiti. Kocasnn kabul zerine kadn Yce Tanrnn dnyada yaratt her nimet ve garip eyi benim nmde hazr etmeni istiyorum dedi. Bu istei yerine getirmekten aciz kalan adam, Mevlnnn huzuruna gelmi ve yardm dilenmiti. Durumu renen Mevln, Git, Tanrnn kitabn tedarik et ve onu mendiline sarp karnn eteine koy, nk bylece dnyadaki ya ve kuru nimetleri onun eteine koymu ve dnyann garip eylerini onun nnde hazr etmi olursun. Zira: ya ve kuru hibir ey yoktur ki, Kuran da olmasn buyurulmutur. Bylece asla talk ve ayrlk vk olmaz buyurmu ve boanmaya engel tekil edecek zm dile getirmiti.527 rneklerde de grld zere zellikle Mevln Celleddin boanmalar konusunda ok hassast ve mmkn olduunca bu tr hadiselere engel olmak istemiti. Yine Mevln zamannda adamn biri meyve toplamak amacyla aaca km ve bu esnada bahenin sahibine yakalanmt. Bahenin sahibi adam aatan inmesi iin ikna etmek istemi, fakat bunu kabul etmeyen adam Eer bu aatan inersem, karm bo olsun demiti. Adam gn boyunca aata kalm ve tm uralara ramen aa inmemiti. Nihayet olay Mevlnya intikal etmi ve o da zm yolunu u ekilde ifade etmiti: Yemininin bozulmamas iin o adam, o aatan dier bir aaca gesin ve ondan insin. Eer bu aacn yannda baka bir aa yoksa bir
526 527

Eflki, Menkib, I, s. 418-419. Eflki, Menkib, I, s. 419.

84

atn zerine, oradan da yere insin. Bylece yemini bozulmaz. O adam, Mevlnnn dediini yapm ve kurtulmutu.528 Buna ramen boanma olaylarna rastlanabiliyordu.529 Boanma olaylarnda, ana neden olarak maddi yetersizlikler n plana kyordu. htiyalarnn karlanmamas ya da gerekli ihtimamn gsterilmemesi kadn iin ayrlk nedeni olarak kabul edilebiliyor ve kocasndan boanma talebinde bulunabiliyordu.530 Trkiye Seluklularndan gnmze kadar ulam herhangi bir boanma belgesi bulunmamaktadr. Ancak 14. yzyln ilk eyreine tarihlendirilen ve lhanllar devrinde ran topraklarnda oluturulmu olan anonim bir mneat mecmuasnda slm hukuk kurallar erevesinde hazrlanm bir boanma belgesine ahit olunabilmektedir. Belge yledir: Boanma Belgesi (Talk-nma): Filan b. filan b. filan, eri hkmlere uygun olarak, kendi ehli (hanmn) Filana bin Filan boayarak serbest braktn, geri dnme ve vazgemede bulunmayacan beyn ve ikrr eyledi. Yce Allh der ki: Erkek zevcesini boarsa ondan sonra kadn kendinden baka bir ere nikahlanp varncaya kadar ona helal olmaz. Filana bint filan, kocas Filan b. filann zerine vazife olan nakit 50 Tabiz ehri saf gm dinar -ki bunun yars 25 dinar eder- mihr ile boand ve kendisini azad kld. Giyecek, eya vb. deerli eylerden her ne var ise, taraflardan her birisi kendi arzusuna ulat ve birbirinden ayrldlar. Bu durum ihtiya annda ibraz edilmek zere hccete kaydedildi. 4 Rebilevvel 1056(?)/ 16 Aralk 1330(?).531

528

Eflki, Menkib, I, s. 304; Bundan baka Eflkide u olay anlatlr: Bir ahsa, kars Ne sylersem onu yapacaksn ve eer yapmazsan talk ile bo olaym diye yemin ettirdi. Kocas raz oldu. Kadn: Bir batman domuz eti yemen lazmdr dedi. O Mslman bu vaziyet karsnda arp kald. Hibir bilgin onun bu mkln halledemedi. Kalkp Mevln hazretlerine geldi. Alayp szlayarak durumunu bildirdi. Mevln Kadnn mahkemesinden bir batman ekmek satn alp ye de boanma vk olmasn buyurdu ( Eflki, Menkib, I, s. 418). 529 Dvnda Mevln boanma ann yle tasvir eder: Birisi, komusunun, karsn nasl boadn anlatrken kendi karsna bo ol, hot dedi. Kars, neden bo oluyormuum deyince de o kahpeye cevap verirken a irkin yerine a rkn dedi. Zaten maksad, boamakt; nk o, ylan gibi iplerle balyd, hl hl hlayp duruyordu ( Mevln, Dvn- Kebr, V, s. 29). 530 Bu hususla ilgili Mevln, Mesnevide u hikyeye yer verir: Kadnn biri helaline, Ey mrvvet yolumu yok eden, bana hi bakyor musun? Ne vakte kadar byle hor ve perian kalacam! deyince kocas, Seni geindirmek iin alyorum. Yoksulum ama elim ayam tutuyor. Seni giydirmek ve doyurmak bana vaciptir. Bu iki bakmdan seni eksik brakmyorum dedi. Kadn gmleinin yakasn gsterdi. Gerekten pek kirliydi ve kabayd. Kabalndan tenimi yiyor. Kimse kimseye byle bir kisve giydirmez deyince, kocas dedi ki, A kadn, sana bir sualim var; ben yoksul bir adamm, cevap ver! Haklsn bu, kaba ve irkin, lkin a hatun, iyice bir dn! Bu kabalk m daha kt yahut boanmak m? Bu mu daha irkin veya ayrlk m? ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 347). 531 Osman G. zgdenli, lhanl Devrine Ait Anonim Bir Mneat Mecmas: Risla Al-habiyya, Belleten, 63/238, Aralk 1999, Ankara, s. 741.

85

F. Gayr Meru likiler Trkiye Seluklu toplumunda dinen yasaklanm olmasna ve toplum nezdinde tasvip edilmemesine ramen gayr meru ilikiler de yaanmaktayd. Bu tr ilikiler gizli bir ekilde veya belirli meknlarda da srdrlebiliyordu. Eflki, Konyada Sahip sfahani hannda bulunan bir genel evden bahseder.532 Bu handa ok gzel bir fahie kadn vard ve yannda birok kz altryordu. Bu kadn, bir gn Mevln bu hann nnden geerken dar koup onun ayaklarna kapanm ve yalvarp yakarmaya balamt. Mevln, Rabi diyerek defa barm ve o srada haber alan dier kzlarda dar km ve onun ayaklarna kapanlard. Mevln onlara kar unlar sylemiti: Ne de byk pehlivanlar, ne de byk pehlivanlar! Eer siz bu ykleri zahmetleri ekmemi olsaydnz bu kadar nefs-i levvame ve emmareyi kim yenerdi? ffetli ve namuslu kadnlarn iffet ve namuslar nasl anlalrd? Mevlnnn bu szlerini iiten devrin byklerinden biri yle demiti: Mevln gibi byk bir adamn, bir genel evin fahieleri ile byle ilgilenmesi ve onlara byle iltifatlarda bulunmas manszdr. Bu szlere karlk ise Mevln: Bu kadn olduu gibi riyasz grnyor. Eer sen de erkeksen onun gibi ol. in ve dn bir olmas iin ikiyzll ve iki renklilii brak. Eer iin dn bir olmazsa iin batldr ve botur. demiti. Nihayet bu kadn tvbe ederek emrindeki kzlar azad etmi, evinin eyasn fakirlere datm ve Mevlnya mrit olmutu.533 Genel ev benzeri yerlerin Anadoluda dier ehirlerde de var olduu ve hatta devlete vergi dedikleri ileri srlebilir. bn Battta, Denizlide kadnlarn parayla fuhu yaptndan bahseder.534 Walter Hinz ise Ankarada fahielerin vergi dediini syler.535 Abul Farac ve Sryani Patrik Mihailde, Malatya emirinin bir fahie ile iliki kurarak ehir halkna yapt ktlkler anlatlr.536

532 533

Eflki, Menkib, I, s. 536-537. Eflki, Menkib, s. 536-537. 534 Bu yrenin halk hatta btn yre ahalisi, irkin davranlar ayplamyor. Kadnlar elde ettikleri kazanlarn bir miktarn sahiplerine veriyor. Hatta gzel Rum kadnlarnn erkeklerle birlikte hamamlarda ekinmeden elendiklerini, gnaha daldklarn iittim. Bana anlatlanlara gre yre kadsnn bile hamamlarda byle alan cariyeleri varm ( bn Battta, Seyahatnmesi, s. 408). 535 Walter Hinz. Ortaa Yakn arkna Aid Vergi Kitabeleri, trc. Fikret Iltan, Belleten, XII/52, 1949, s. 778. 536 Abul-farac, Tarihi, II, s. 409; Mihail, Vakainamesi, s. 210-211. Yine Mevlnda fahielii tahkir ve tezyif eden dizeler de vardr: nnde ezeli aktr, sonunda o olacaktr.. artk orospu karlar gibi her gece, baka bir kocann koynuna girme (Mevln, Dvn, 1974, s. 368). Sen lmle de, dirimde de ondan baka hi kimseyi bilmiyorsun; her gece bir dostu tarafndan alnp gtrlen orospu deilsin sen (Mevlna, Dvn, 1974, s. 234). mrn, ktyle, iyiyle, hayrla, erle yolculukta geti gitti; hani odadan odaya, kocadan kocaya giden akn kadnlar gibi (Mevln, Dvn, I, s. 135).

86

Zina, bilindii zere dinen yasaklanm ve Kuranda cezas belirlenmi bir su idi. Trkiye Seluklular kanunlarn slm hukuku zerine ina etmiti. Bu nedenle zina suu slm hukuku gereince cezalandrlyordu. Eflki zina sulamasyla bir kadn ve erkein anigir kaps denilen yerde talanarak ldrldnden bahseder.537 Bazen eler birbirlerini aldatarak zina suu ileyebiliyorlard.538 Bundan baka kadnlarn hayvanlarla ilikiye girdii durumlar da sz konusu olabiliyordu. Mesnevide bir eek ile cinsi mnasebette bulunan hizmeti kadn ve hanmnn akbeti ayrntl bir ekilde anlatlr.539 Toplumda en fazla tepki gren ve infiale neden olan davran tecavze yeltenmek idi. Malatyada Ermeni bir papaz nianl gen bir kz kiliseye gtrm, onunla zina etmek istemi, fakat kz barmaya balaynca eliyle azn kapatarak onun rzna gemi ve daha sonra ldrmt. ldrd kz bir yere gmm, lakin yaplan tahkikat sonras suunu itiraf etmek zorunda kalmt. Ceza olarak papazn diri diri derisi yzlm, azas kesilmi ve cesedi yaklmt. Mslm-gayrmslm tm ehir halk ldrlen kzn cenaze treni iin bir araya toplanm ve matem tutarak onu topraa vermilerdi.540

537

Eflki, Menkib, II, s. 192,193; Sultan Veled btid-nmesinde: Sonra haddi-hesab olmayan u insan topluluundan olanlar Bu topluluun bir bl Tanrya niyaz etmekte, Tanry anlamakta; bir bl namazdan ayr dm. Bir bl hrsz; dine olmayacak eyler kartrm; yol kesici. Erkek, kadn, bir bl zina edip durmada diyerek zinann toplumdaki varlndan bahseder. ( Sultan Veled, btid-nme, s. 281). Mesnevide ise Ekseri, zina ocuklar ve zina edenler, herkesin hakknda zanda bulunurlar msrasyla bu duruma iaret edilir ( Mevln, Mesnevi, s. 473). Zina suu ayn dnemde dier lkelerde de ho karlanmyor ve cezalandrlyordu. rnein Moollarda, fuhu yapan bekar kadn ve fuhu yapt adam ldrlyordu ( Carpini, Seyahatname, s. 49) 538 Mevln, Mesnevide ayr hikyede aldatma mevzusunu iler. Hikyelerden birincisinde koca, karsn evin hizmeti cariyesi ile aldatr ve gizlice bu kadnla ilikiye girer.( Mevln, Mesnevi, V, s. 425, 427) kinci hikyede ise kocasnn nnde ayla ilikiye giren kadnn durumu anlatlr. ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 673-675) nc hikyede Mevlna aldatma konusunu yle hikye eder: Sf bir gn gndz vakti evine geldi. Evin bir kaps vard ve kars ierde bir yabancyla beraberdi. Kadn, teninin hilelerinden odada o kulla hemdem olmutu. Sf, kuluk vakti kapy alnca her ikisine de hile yollar kapand. Sfnn, bu vakitte dkknn brakp eve gelmesi hi adeti deildi. Bir phe yznden byle vakitsiz olarak kasden eve gelmiti. Karsysa, onun iini brakp bu vakitte eve gelmeyeceinden emindi. Ama kader, bu kyasnda yanltt. . Geri Cenab- hak sular rter, ama cezasn da verir.. Kadnda bu kt i, defalarca olmutu. Kolaylkla geitirdiinden bunu kolay sanmt. Gevek ayakl akl, emeden testinin her zaman krlmadan getirilemeyeceini bilemedi. Fakat bu defa kader onu, mnafkn lmnn anszn gelmesi gibi daraltmt. Bir yol, bir yolda, bir aman olmayarak Azrailin mnafn cann ald sradaki gibi; kadn da ayla odada yle cefa ekip belalarla kurumutu. Sf iinden , A iki kfir, size kin duyuyorum ama sabr stn geldi. Bu an bunu bilmezden geleyim de bu ann sesi her kulaa vasl olmasn dedi ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 59- 61). 539 Mevln, Mesnevi, V, s. 271, 273, 279. 540 Abul-Farac, Tarihi, s. 395- 396; Mevln, Mesnevisinde tecavz vakasn u ekilde tasvir etmitir: Ayakyolunda ay gibi bir cariye grd. Padiahn cariyelerindendi, pek gzeldi. Onu grnce az ak kald. Akl bandan gitti. Vcudu titremeye balad. mr bekrlkla gemiti. Sarho bir haldeydi; elleriyle o gzele sarlmaya kalkt. Kz rpnarak barmaya baladysa da barp rpnmasnn ona bir faydas olmad. Vuslat zaman erkek elinde kadn, ekmekinin elindeki hamur gibi olur. ( Mevln, Mesnevi, VI, s, 737).

87

III.

SELUKLU

TOPLUMUNDA

KADINA

BAKI

(ERKEN

DNYASINDA KADIN ALGISI) Seluklu toplumunda kadn algsnn ve toplumun kadna baknn, toplumun nde gelen ve onu ynlendiren kanaat nderlerinin kadn ile ilgili dnceleri ve kadn iin syledikleri etrafnda ekillendiini dnebiliriz. rnein Mevln Celaleddinin Seluklu Konyasnda ve evre ehirlerde var olan manevi nfuzu gz nne alndnda, onun kadn ile ilgili dncelerinin halk zerindeki etkisi de anlalabilir.541 Zira bilindii gibi, toplumun dnce evrenine bu gibi fikir nderleri yn vermitir. Bu balamda, toplumun kadna bak ve kadn algs bu ahsiyetlerin gznden genele temil edilerek verilecektir. Ayrca burada mevzubahis edilen kadn algsnn daha ok ehirli kadn yanstt da gzden karlmamaldr. nk bu kaynaklarda daha ok ehirli veya sarayl kadn ele alnm, tara kadnna ise hemen hemen hi deinilmemitir. Yaygn olan bak asna gre, kadnn fikri alnmal ancak dediinin tersi yaplmalyd. Bu erevede Mevln Celleddin, eitli kereler dncelerini dile getirmi ve yle seslenmiti: Onlara (kadnlara) dann, fakat sylediklerinin aksini yapn. phe yok ki, o ehvet sahiplerinin dediini yapan telef olur.542 Terssin, yalancsn da her eyi tersine gryorsun; kadna dantn m, ne dese aksini yap a bilgisiz.543 Sultan Velede gre kadnn karar ktyd ve kale alnmamalyd.544 nk kadnn akl zayf ve dncesi dard. Sultan Rkneddin Sleyman ah, Kralie Rasudana yazd mektupta ona yle sesleniyordu: Gk kubbesi altnda bulunan sultanlarn en ycesi, Allahn glgesi ve meleklere benzeyen ben Rkneddin, Grclerin hkmdar sen Thamaraya bildiririm ki, kadnlarn akl zayftr545. Mesnevide ise, Kadnn ryas, akl noksan, can zayf olduu iin erkein ryasndan

541

Mevlnnn kadn algs ile ilgili geni bilgi iin ayrca bkz. Celaleddin B. elebi, Hz. Mevlnnn Eserlerinde Kadn Konusuna Ksa Bir Bak, II. Milletleraras Mevln Kongresi 3-5 Mays 1990 Tebliler, Konya, 1991, s. 103-107; Semih Sergen, slmda ve Hz. Mevlnda Kadna Sayg, Seluk niversitesi I. Mevln Kongresi, Konya, 1986, s. 357-363; efik Can, Mevln Hayat ahsiyeti Fikirleri, stanbul, 1995, s. 187-197. 542 Mevln, Mesnevi, I, s. 721; Ayrca bu bilgiler iin bkz. Eflki, Menkib, I, s. 493; Mevln, Mesnevi, II, s. 489491; Mevln, Dvn- Kebr, II, s. 319. 543 Mevln, Dvn- Kebir,V, s. 462. 544 Akldan doan erkektir; o erkek hekime benzer, derdin devasdr o. Nefisten doansa kadndr; kadnn karar ktdr; bu karar al onun suratna ( Sultan Veled, btid-nme, s. 183). 545 Osman Turan, Seluklular Zamannda, s. 257; Bu bak as ataszlermizde sa uzun, akl ksa eklinde karlk bulmutur ( Aye Duvarc, Trk Ataszlerinde Kadn Kavramnn Deerlendirilmesi, I. Trk Dnyas Kadnlar Kurultay, haz. hsan Glsn, 2002, Ankara, s. 91).

88

daha aadr 546 ve kimde kfirlerden bir hususiyet varsa, o kadn gibi akl ve dince eksiktir547 eklindeki dizelerle bu noktaya vurgu yaplmt. Akl eksik olduu iin kadna ve kadn iine gvenilmemeliydi.548 Ayrca kadnlarn dostluuna fazla bel balanlmamas gerektii ve bu dostluun sreklilik arz etmeyecei dncesi vard.549 Ayn zamanda kadnn gelecek ngrs zayf ve yanltc idi.550 Kadn, korku-korkaklk, zayflk, cesaretsizlik gibi sfatlar ile yan yana anlm ve byle grlenler kadn gibi nitelendirilmilerdi. Kadn, tabiat gerei yumuak huyluydu ve zorluklara gelemiyor, cesaret gsteremiyordu.551 Aadaki dizeler gz nne alndnda bu bak asn net bir ekilde grmek mmkndr.
0rdu, her nerede bir hezimete urarsa, sebep bil ki birka kar tabiatldr.552 Kendi kanndan daha deerli arabmz dkt. imdi de kalkm bizden kadnlar gibi kamada.553 Yiitlerin zevki gaza etmek, dmana saldrmaktr. Kar tabiatllar gruhu iinse baka zevkler vardr. Onlarn nefisleri ehvetten haz eder. Uramalar, tamamen bir zillet olan zevk iindir.554 Sen beni kuvvetli bir adam sanma. Sava zamannda koca kardan daha aaym dedi.555 eytan gibi gazaplar galip gelmemeli, sultan, zaruret olmadka kan dkmez! Kadn klkllar gibi de yumuaklk etmemeli; nk kars cehennemli ie meyleder.556
546 547

Mevln, Mesnevi, VI, s. 807. Mevln, Mesnevi, I, s. 337. 548 Kadna ve kadn iine gvenilmez. Akl eksik olana itimat edilmez ( Mevln, Mesnevi, II, s. 473). Trk ataszlerinde bu bak as u ekilde karlk bulmutu: Dnyaya dayanma, karya gvenme. At ile avrada inan olmaz. tte vefa olur, avratta vefa olmaz ( A. Duvarc, Trk Ataszlerinde, s. 95). 549 Zencani, Sultan Aleddin Keykubada sunduu siyasetnamesinde yle sylyordu: Alt ey srekli olamaz. Bulutun glgesi, ktlklerin erri, kadnlarn dostluu, yalan haber, zalim sultan ve ok mal ( Zencani, Sultana tler, s. 104). 550 Erkeklerin, kadnlara stnl kazan, kuvvet, mevki ve hret bakmndan deildir. Byle olsayd, arslan ve fil, insandan stnlk ve kuvvete daha yce olur. Erkeklerin, kadnlara gerek stnl onlarn, akbeti grebilmeleriyledir. Erkek, akbeti grmese o, akbeti grene nazaran kadndan da gszdr! ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 325-327). 551 Mevln, kadnn yumuak huylu ve efkatli olduu vurgusunu yapm ancak devamnda yle demiti: u kadnlar ki herkesten ok mfiktirler. Ama iki ortak olunca hasedden birbirlerinin kanna kasdederler ( Mevln, Mesnevi, V, s. 245). 552 Mevln, Mesnevi, II, s. 611. 553 Mevln, Mesnevi, V, s. 689. 554 Mevln, Mesnevi, II, s. 675. 555 Mevln, Mesnevi, II, s. 679. 556 Mevln, Mesnevi, IV, s. 473.

89

Erkeklerde de kadn yrekli olanlar vardr. Zayf gnlleri korku iindedir. Erlik stn vasf olmazsa yle suret sahibi kadn gibidir.557 Sus ve bo yere konuma; mademki kadn sfatlsn, o halde yiitlerle savamaya kalkma. Erkeklerin safnda oynamak canla ve bala olur558 Biz gnee tapanlar gibi ovalarda gezer dolarz. Glge arayanlarda kadnlar gibi duvar ardnda kalrlar559 Kendi aralarnda hep yiittirler ama, sava vakti evdeki kadnlara dnerler.560 Nerede edepsizler gruhu varsa onlar, erlerin yzsuyunun dklmesine sebeptirler. Cenk erleri onlar uzaklatrr. Zira bu kadn huylular mahcubiyete vesile olurlar.561

Kadn ile ilikilendirilmi benzetmelere bakldnda, toplumun kadna bak asyla ilgili sonulara ulalabilmektedir. Tebihlerde farkl anlamlarda kullanlan kadn, ounlukla nefis ile ilikilendirilmi ve nefise benzetilmitir.562 nk kadnn nefsine hkim olmakta glk ektii ve bu nedenle de ona yenik dt ynnde yaygn bir kan vard.563 Yine benzetmelerde kadn ile yeryz arasnda bir ba kurulduu grlmektedir. Yeryzne diil zellikler atfedilmi ve bu dorultuda da kadna benzetilmiti.564 Zamann dedikodu yaparak geiren kadnlar, olumsuz benzetmelerde kullanlmt. rnein Urfal Mateos Antakyallar iin unlar yazmt: Onlar, sokaklarda oturup dil uzatan ve bakalarnn aleyhinde lafazanlk eden hastalkl ve aciz kadnlara benziyorlard.565
557 558

Mevln, Mesnevi, VI, s. 369. Sultan Veled, Rubailer, s. 56. 559 Mevln, Dvn- Kebr, I, s. 181. 560 Mevln, Mesnevi, III, s. 747. 561 Mevln, Mesnevi, III, s. 751. 562 Kadn, ona derler ki renk, koku, ona yol olsun, kble kesilsin; gerekte kadn, insann niyetinde Nefs-i Emaredir ( Mevln, Dvn- Kebr, V, s. 462). Nefisten doansa kadndr; kadnn karar ktdr; bu karar al onun suratna ( Sultan Veled, btid-nme, s. 183). Mustafa, kadna danma demitir; u nefsimiz zahit bile olsa kadndr ( Mevln, Dvn- Kebr, II, s. 319). Nefis kadn, akl erkektir ve sana doru olan akldan hsl olmu bulunan iman ve marifette senin sandr ( Sultan Veled, Marif, s. 122). Erkekle kadnn maceras bir hikyedir. O insandaki nefis ve akla benzer. Bu kadn ve erkek nefisle akl gibidir ( Mevln, Mesnevi, I, s. 649). 563 Mevki hrs ve aalk dnya devleti iin kadn gibi nefsine malup olma ( Mevln, Mesnevi, II, s. 657). Yiitlerin zevki gaz etmek, dmana saldrmaktr. Kar tabiatllar gruhu iinse baka zevkler vardr. Onlarn nefisleri ehvetten haz eder. Uramalar, tamamen bir zillet olan zevk iindir ( Mevln, Mesnevi, II, s. 675). 564 Gkyz erkek, yer de kadn gibi. Gn verdiini yer besler, yetitirir. Yere, hararet ve rutubet ihtiyac olunca ondan gelir Kadn iin rzk kazanan erkek gibi gk de gece gndz dnp dolanmada. Sanki yeryz ev kadn, dourduklarn emzirip beslemede ( Mevln, Mesnevi, III, s. 823). Yeryz bir kadn gibi, gkyz de sanki kocas. Bu kadn, kedi gibi yavrusunu yiyor. Fakat ne bu kadn biliyorum ben, ne o kocay ( Mevln, Dvn- Kebr, I, s. 52). 565 Urfal Mateos, Vekayiname, s. 162.

90

Gen ve gzel olan kadndan vgyle sz ediliyordu.566 Kadnn gzellii erkei etkileyen, kendine balayan ve kar konulamayan bir eydi.567 irkin ve yal olan kadndan ise yergiyle bahsediliyor ve erkekler zerindeki olumsuz etkileri vurgulanyordu.568 Kadn, zaman zaman ivesi, zaman zaman da gzya ile erkekleri etkiliyordu. Erkek uyank olmal ve bu oyunlara gelmemeliydi.569 Sayg ve takdir gren kadnlar ise yceltilmiti. Onlarn gzel ynleri ve hasletleri n plana karlmt. rnein, Mevln bir kadndan vgyle sz ederken u cmleleri sralamt: Allah o hanmn ismetini daim etsin, bykln artrsn; zevali bulunmayan eczaneden, sonu olmayan kendi kerem ve ba hazinesinden, o azizeye ifa erbetini, beden, din ve gnl shhatinin ilacn ihsan etsin. nk onun aziz varl, yoksullara e-dosttur yoksullara snaktr. Bir soluu bile yitirmeyen tapda, doru yol yolcularna, her admda, her solukta, doru yolu gstermededir; onlara elinden geldii kadar tler vermededir; boyunca hayrlarda, ihsanlarda bulunmadadr; kulluk etmede, yanllk leminde Tanrya yalvarp yakarmaktadr Allaha hamdolsun ki, bu yce anlamlar, o tek hatuna aydndr, perdesiz olarak gznn nnde durmaktadr.570
566

Gzel bir kadna meyletmeyen erkek var mdr? ( Mevln, Fh Mafh, s. 283). Bunun tersine olarak evi mamur ve iinde her trl kymetli hallara ve kskanlkla gnl verdii ve perilerin kskanaca kadar gzel bir kadna ve yiyecee sahip olan bir kimse, evine girince artk kmak istemez. Mhim bir i iin dar kt zaman akl tamamen evde kalr. Eve dnmek iin alelacele o ii bitirir. nk evinde bulunan ey, darda grdklerinden daha sevimli ve daha tatldr ( Sultan Veled, Marif, s. 118). 567 eytana, erkeklere bela tuza olarak kadn gzellii gsterilince, o kt huylu ellerini rparak oynamaya balad ve imdi bununla murad hasl olmutur dedi. nsann akln ve sabrn kararsz eden mahmur ve uh gzleri, zerinde klarn gnlnn zerlik tohumu gibi yand gzellerin yananda ki safay, o yz, o ben ve kalar, akik gibi dudaklar, ince bir perdeden Hak nurunun aksini, o naz iveyi ve cilveyi grnce sevinip hile perdesine bunu kfi buldu ( Mevln, Mesnevi, V, s. 199). 568 Mesela bir adamn evinde ne hal, ne hasr, ne ekmek, ne arap ve ne de et olsa, stelik ok irkin ve ihtiyar bir kars bulunsa, tabiatyla o adam byle bir eve girince bu irkinlik ve holanmad eylerden uzaklamak ve kendisini dar atmak, sokaklarda, pazarlarda dolamak ve baka insanlar seyretmek ister ( Sultan Veled, Marif, s. 117-118). u dzenbaz, u riyakar kocakary, binlerce defa boa, kocakarnn nefesi, genliini ypratr, prsr gidersin ( Mevln, Dvn- Kebr, III, s. 135) 569 Ey makbul padiah, ben senin hapsinde olan bir Yusufum. Sen beni kadnlarn hilesinden kurtar. Arta oturuyordum. ehvet, ini emriyle aa inmeme sebep oldu. Ycelerdeyken aalara dtm. Kadnn hilesi, rahim zindann mekn etti. Ruhu, artan aalara indirdi. Hsl, kadnlarn hilesi pek byktr. ncede sonrada iniim kadn yznden. Zira ruh idim, nasl beden sahibi oldum? ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 529). Kadn gibi iveyle gzellemek istedin. Yalan iveyle senin iin bir kurtulu yok. Tatl szler, aldatc yaltaklanmalar senin iin ok ssl bir kadn gibi olur ( Mevln, Mesnevi, II, s. 555). Zaten alamak kadnlarn tuzadr ( Mevln, Mesnevi, I, s. 599). Kadnlarn hilesinin sonu yoktur ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 835). Kadnn gammaz gamzesi, yan bak fitnedir. Ama bu fitneyi sesi, yz kat daha artrr ( Mevln, Mesnevi, VI, s. 849). 570 Mevln, Mektuplar, s. 190; Yine Mevln, mektuplarndan birisinde u ifadeleri kullanmt: Tanyeri dolaylarnn melikesinin, kadri yce, gnl geni, hilim kerem ss, Rabbine ulamaya zlem eker, himmeti yce, iin sonunu dnr, Tanrdan korkar, dindar, asrn Fatmas, devrann Hadicesi, zamann Meryemi, sayg deer harem, Din ve devlet kasr htunun Allah yceliini daimi etsin; ycelii artsn; hayrlara kble kesilsin, tatlara kbe olsun. Ruhanileri mescidi, gkyzndekilerin kalesi gibi zamann kt ilerinin mancnndan, dnyalar durduka, zaman yrdke korunsun Muhammed ve soyu hakkyin ( Mevln, Mektuplar, s. 209). Grc Hatuna yazld dnlen bir baka mektupta ise Mevlna u vg dolu szlere yer veriyordu: Ltuflarda,

91

IV. CARYELER, KLE VE HZMET KADINLAR A. slam Hukukunda Cariye Sava sonras esir alnan kadna cariye denilmektedir.571 slam hukukuna gre bir kadnn cariye hkmnde muamele grmesi iin temel art, onun bir muharebe sonras esir alnmasdr.572 Sava hukuku gereince savaanlarn kadnlar, devletin ganimeti olarak esir alnabilmektedirler.573 Elerinin sava meydannda kaybedilmesi ve bu nedenle kendilerine bakacak kimselerinin bulunmamas, ldrlmelerinin dinen yasaklanm olmas ve Mslmanlatrlabilmeleri gibi nedenlerden tr kadnlar, erkek esirlere oranla daha fazla kle haline getirilmilerdir.574 Sava esiri olarak ele geirilen bir kadnn cariye olarak kabul grmesi iin temel art, devlet bakann cariyelie ilikin karardr.575 Bir kiinin cariye sahibi olmas, cariyenin o kiiye sava ganimeti olarak dm olmas ya da meru olarak kendisine intikal etmesi artna balanmtr.576 Efendi ile cariye arasnda vuku bulan ilikinin snrlar slm hukukunun koymu olduu kanunlar erevesinde belirlenmitir. Buna gre cariye ile efendi arasnda iki trl iliki kurulabilir. Bunlardan birincisi hizmetilik ilikisidir. Bu tr ilikilerde efendisi dahil kimsenin cariye zerinde istifra ( efendinin cariyesi ile nikhsz olarak kar-koca hayat yaamas) hakk yoktur. Bu durumda efendinin cariye zerinde sadece istihdam hakk vardr.577 Hizmeti pozisyonunda bulunan cariyeler efendilerinin iznini alarak hr veya kle baka erkeklerle evlenebilirler. ayet efendi bu izni tanmaz ise mahkemeye bavurabilirler.578 Cariye bakas ile evlenmi olsa dahi

ihsnlarda bulunan, pheli nesnelerden ekinen, kulluk klan, htunlarn vnc, onlarn en korunmu ve namuslusu, gzel huylu, yce himmetli, sonu dnen, hayrlar yayan, ad-san iyi, pdih yaradll, efendiler efendisinin soyundan gelen Htnun yce, rtl kutluluunu, devletini, ismetini Allah dimi etsin, ikbalini artrsn; gn-gnden, ebedi olarak artk etsin; dostlarnn gzlerini aydn etsin; dmanlarnn burunlarn yerlere srtsn; din ve dnya hcetlerini rev edip iki dnyada da muradlarna eritirsin; iki dnyann kutluluuna ulatrsn onu; Muhammed ve soyu hakkyin ( Mevln, Mektuplar, s. 69). 571 Ahmet Akgndz, slm Hukukunda Klelik-Criyelik Messesesi ve Osmanlda Harem, stanbul, 1995, s. 113. 572 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 113; Hasan Tahsin Fendolu, slm ve Osmanl Hukukunda Klelik ve Cariyelik Kamu Hukuku Asndan Mukayeseli Bir nceleme, stanbul, 1996, s. 132 573 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 119; H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 127-128. 574 A. Akgndz, slm Hukukunda, s.119-120. 575 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 132. 576 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 132. 577 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 153; H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 167. 578 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 153; H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 167.

92

efendisin istihdam hakkndan bamsz deildir. Bu durumda bulunan cariye, bir taraftan kocasna kar hanmlk dier taraftan da efendisine kar cariyelik sorumluluu yerine getirir. Burada cariyenin efendisine kar sorumluluu sadece i mnasebeti iledir.579 kinci bir uygulama ise, efendi cariyesiyle ya evlenir ya da istifra hakkn kullanr. Bu durumda cariyenin hr veya kle baka bir erkekle evli olmamas art aranr. slm hukukunun tanm olduu hak gereince, herhangi bir nikh ilemine gerek duymakszn efendi ile cariye, kar koca hayat yaayabilirler ki buna istifra hakk denmektedir. Eer bir cariye, bu trden bir ilikinin sonucunda efendisinden ocuk sahibi olursa mm-i veled statsne geer. Doan ocuk hr olarak dnyaya gelir ve efendisinin lmn mteakip de mm-i veled olan cariye hrriyetine kavumu olur.580 ayet efendi cariyesi ile evlenmek isterse bu durumda iki yoldan birini tercih eder. Dilerse cariyesini azad eder ve o ekilde onunla evlenir. Ya da cariye statsn devam ettirmekle birlikte onunla nikh kyabilirdi.581 Bir kiinin sahip olabilecei cariye saysna herhangi bir snr getirilmemitir. Bir cariye herhangi bir evlilik ahdi olmadan sadece sahibine verilebilir. Sahibinin olu da dahil olmak zere baka kimse onunla cinsel ilikide bulunamaz.582 Erkek ve kadn klelerin birbirleriyle evlenebilmesi iin efendilerinin izni art koulmutur. Bu tr evlilikten doan ocuklar, annenin efendisine ait olurlar.583 Esir alnm bir cariye ile ganimet taksimi yaplmadan ve klelik statsne konulmadan nce ilikiye girmek dinen uygun grlmemitir.584 Yine ayed sahibi cariyeyi azad etmi ise, cariye efendisine haram olur ve herhangi bir iliki durumunda had cezas uygulanr.585 slm hukuku cariyelerle evlilii tevik etmitir. Bununla ilgili Kuranda eitli ayetler bulunmaktadr: inizde evli olmayanlar, klelerinizden ve cariyelerinizden Salih olanlar evlendirin. Eer fakir iseler Allah, kendi fazlndan onlar zengin eder. Allah genitir, bilendir.586 imdi cariyeleri efendilerinin izniyle nikhlayn ve
579 580

A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 153. A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 164; H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 226. 581 A. Akgndz, slm Hukukunda, s.162; H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 168. 582 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 168. 583 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 175. 584 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 169. 585 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 170. 586 Kuran- Kerim, 24/32

93

herhangi bir mazeret ileri srmeden maruf bir ekilde mehirlerini verin; ancak iffet sahibi cariyelerle zinadan ve onlar gizli dost hayat yaamaktan yani metres edinmekten iddetle kanmak artyla.587 Bundan baka Peygamberin hadislerinde de bu teviki grmek mmkndr: Kimin bir cariyesi varsa ona bir tahsil, fakat iyi bir tahsil versin. Onun hr bir kadn olarak evlenebilmesi iin azat etsin. Byle yapan Allah tarafndan iki katyla ecir grecektir. slm hukuku cariyelere tesettr mecburiyeti getirmemitir. Bir cariye iin avret mahalli, dizine kadar olan ksm ile kollar ve ba hari vcudun geri kalan blgeleridir. Cariye hkmndeki bir kadn ba ak gezebilir, kollarn ve bacaklarnn dizine kadar olan ksmn rtmeyebilir.588 Ayrca slm hukukuna gre cariyelerin mirastan istifade etme hakk bulunmamaktadr. Hr olan ee bu hak tannmken, cariye statsndekilere bu hak tannmamtr.589 slm hukukuna gre ocuk dourmam olmas artyla cariye satm yaplabilir. Bunun iin herhangi bir engel bulunmamaktadr.590 slm hukuku, baz durumlarda efendiye kle azadn mecburi klmtr. Mslman efendinin ilemi olduu bir sua karlk olarak eriye Mahkemelerince ayet sahip ise klesini azad etme cezas verilebilir. Bu ceza ilenilmi olan byk bir gnahn kefaretine karlk olarak verilir. Bir kimse lmn mteakip cariyesinin azadn art koabilir ki, buna tedbir denilir. Efendisinin lmmden sonra hr olsun dedii cariye mdebber pozisyonuna geer ve efendisinin lmn mteakip hrriyetine kavuur. Artk ne satlabilir ne de balanabilirler.591 Hz. Muhammed Mslmanlara ellerinde bulunan cariyelerini azad etmelerini tavsiye etmitir: Hangi mmin bir kleyi azad ederse, Allahda azad ettii klenin her uzvuna karlk kendisinin bir uzvunu cehennem ateinden azad eder592 slm hukukuna gre, efendinin cariyesini fuha zorlamas kesinlikle haram klnmtr. Aksi bir durum cereyan ederse, cariye hrriyetini kazanm olur.593

587 588

Kuran- Kerim, 4/24. A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 157; H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 169. 589 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 169. 590 H. T. Fendolu, slm ve Osmanl, s. 168. 591 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 128-129. 592 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 135. 593 A. Akgndz, slm Hukukunda, s. 135.

94

Kuranda yle buyrulmutur: Nikh imkan bulamayanlar, Allah onlar kendi fazlndan zenginletirinceye kadar iffetli davransnlar. Sa ellerinizin malik olduu (kle ve cariyelerden) mkatebe isteyenlere eer onlarda bir hayr gryorsanzmkatebe yapn. Ve Allahn size verdii malndan onlara verin. Dnya hayatnn geici metan elde etmek iin rzlarn korumak istiyorlarsa- cariyelerinizi fuha zorlamayn. Kim onlar fuha zorlarsa, phesiz onlarn (fuha) zorlanmalarndan sonra Allah onlar balayandr esirgeyendir.594 B. Cariyelerin Alm ve Satm Daha ncede bahsedildii gibi ocuk dourmam olmas art ile efendi, sahip olduu cariyesini ya da cariyelerini satma hakkna sahipti. slm hukukunun tanm olduu bu hak gereince Trkiye Seluklu topraklarnda da cariye alm ve satm yaplm, hatta bu i ciddi bir ticari faaliyete dnmt. Seluklu zamannda Anadoluda canl bir esir ticareti vard ve bu ticaret, iktisadi hayatn nemli bir parasyd. Anadoluda her yl kurulan ve uluslararas olan Yabanlu pazarnda, en nemli ticari metalardan birisi de cariyelerdi. Hususen Kpak ve Rum cariyeleri bu ticaret kapsamnda nemli bir yer tutmaktayd.595 Bundan baka, ehir merkezlerinde kurulan pazarlarda da cariye ticareti yaplmaktayd. zellikle kazanlan savalar mteakip ele geen cariyeler buralarda satlmakta idi. bn Bibinin verdii malumata gre, zzeddin Keykvusun Ermeni Leonu malup ettii savata (1216) o kadar ok ganimet (esir alnan cariyeler de ganimet kapsamndadr) ele gemiti ki, Kayseri ehrinde gzel yzl Ermeni bir cariyenin fiyat elli direme kadar dmt.596 Bir cariyeyi cazip klan ey, fizikinin dzgnl ve yz gzellii idi. Seluklu Trkiyesinde cariye ticareti meslek olarak icra edilmekte idi. Fatma Bacnn annesinin bir cariye olduu ve Bakrclar pazarndan (Bazr- Nahhsn) satn alnd rivayet edilmektedir. Kirmni bir gn Bakrclar pazarndan geerken dellaln: Kt huylu, kt yaradl, aklsz, az bozuk bir cariye satyorum dediini duymu, btn bu kusurlara ramen melmet mesleinin gerei olarak kendisine riyazet yaptrmak nefsini zelil tutmak, insanlar da onun errinden kurtarmak iin bu cariyeyi
594 595

Kuran- Kerim, 24/33. O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 501. 596 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 188; Ayrca bu bilgi iin bkz. Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 169, 235; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 315; E. Meril, Meslekler, s. 183.

95

satn almtr597. Bu malumata istinaden, Anadoluda esir pazarlarnn bulunduu ve buralarda tellllarn esir sattklar sylenmektedir.598 Kle ticareti gebe Trmenler iin nemli bir gelir kayna idi.599 Bizans hudutlarna saldr dzenleyen gebeler, esir aldklar kle ve cariyeleri esir tccarlarna satyor ve bu iten byk gelir elde ediyorlard.600 rnein Bizans saldrlarnn intikamn almak isteyen Trkmenler, Greklerin oturduu blgelere girmi ve rivayete gre yaklak yz bine yakn esir almt (1176). Alm olduu esirlerden erkek olanlarn ldren Trkmenler, kadn ve ocuklar ise esir tacirlerine satmlard. Tacirler bu esirleri ran tarafna gtrmlerdi.601 C. Esir Kadnlarn Durumu Kuruluundan Mool istilasna kadar, Anadolu, Suriye ve el-Cezirede fetihlere devam eden Seluklular tabii olarak birok esir de elde etmilerdi. Bu esirlerin iinde cariyeler, nemli bir yekn tutmaktayd.602 savalar arasnda paylatrlyordu.603 Devletin mlkiyetine geen cariyeler, genel olarak saray hizmetisi olarak altrlyordu.604 Sarayda grev alan cariyeler, fiziki gzelliklerine ve sahip olduklar
597 598

Savalardan elde edilen bu esir kadnlar,

mevcut hukuk gerei ganimetin bete biri devlete ayrldktan sonra bete drd

M. Bayram, Fatma Bac, s. 24. E. Meril, Meslekler, s. 183. 599 Said Polat, Mool stilasna Kadar Trkiye Seluklular'nda timai Ve ktisadi Hayat (Baslmam doktora tezi) , stanbul, 1997. s. 53. 600 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 508. 601 Mihail, Vakainamesi, s. 246. 602 rnein, Hristiyan halkn isyan zerine Antalyaya giren zzeddin Keykvus, askerlerine ehirdeki tm kfir erkeklerin ldrlmesini, buna karn kadn ve ocuklarn esir alnmasn emretmiti (1216/612). Mneccimba, Camiud-dvel, II, s. 47. Yine Ermeni topraklarnda bir dizi fthatta bulunan Sultan zzeddin Keykvus, birok kadn ve ocuu esir almt. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 188; Mneccimba, Camiud-dvel, II, s. 51. bn Bibi, Sudak seferi esnasnda elde edilen ganimet iin u ifadeye yer vermiti: Ondan sonrada mallardan, merkeplerden, yamalardan, dillere destan olan klarn ba belas Kpak gzellerinden meydana gelen ok miktardaki ganimeti Sinop ve Kastamonuya gnderdikten sonra kendisi de Sudak savana dnd [ Hsameddin oban] (bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 53). 603 rnein Baba shak isyann bastran Seluklu gleri, haricilerin kadnlarn, ocuklarn ve mallarn bete biri hazine hissesi olmak zere geri kalann kendi aralarnda paylamtlar (bn Bibi, el-Evamirl, II, s.53). 604 Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 168. Cezerinin Kitap fi Marifet el-Hiyal el-Handasiya adl eserinde yer alan minyatrlerden birisinde (Resim 2) sarayda grevli cariye tipi tasvir edilmitir. Diyarbakr Artuklu beyi Nasreddin Mahmud adna 13. yzyln balarnda telif edilen bu eserde, cariye kadn elinde bir kadeh ile resmedilmitir. Otomatik iki ikram cihazn tantmak amacyla minyatre yerletirilen cariye figr, diz kapaklarnn altna kadar inen bol ve uzun kollu mavi bir entari ile betimlenmitir. Kollarnn st ksm ile etek kenarlar geni yaldzl eritlerle sslenmitir. i beyaz astarl olan krmz alvar ayak bileklerine kadar uzanr. Kenarlar dilimli siyah pabu giydirilmi olup, ayak bileklerinde halhallar dikkati ekmektedir. Banda yeil bir rt vardr ve zlfleri ile yz ak bir vaziyettedir. ( C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 259). Bu minyatr hakknda yarntl bilgi iin bkz. Doan Kuban, Anadolu Seluklu anda Resim, Seluklu anda Anadolu Sanat, Ed. Doan Kuban, stanbul, 2002, s. 358.

96

meziyetlere gre eitli hizmet birimlerinde altrlyorlard. rnein fiziki gzellikte stn olanlar sultann haremine dahil edilirken605, sesi gzel olanlar ve herhangi bir mzik aletini kullanabilenler elence meclislerinde grevlendiriliyorlard.606 Bununla birlikte Trkiye Seluklu sultanlar ve devlet ricali, cariyeleri ayn zamanda hediyeleme vastas olarak kullanmlard. rnein dinlemi olduu bir iirden dolay ok etkilenen Sultan Rkneddin Sleyman ah, iirin sahibine hediye olarak iki bin Sultani dinar, on ba at, on ba katr, on iki hrgl deve ve be gzel yzl Rum cariyesi vermiti.607 Yine Sinopun fethini (1214) mjdelemek amacyla Abbasi Halifesine (Mecdeddin shak ile birlikte) bir ok hediye gnderen Sultan zzeddin Keykvus, bu hediyelerle birlikte ok sayda kle ve cariye gndermiti.608 Sultan Aladdin Keykubad ise, Celleddin Hrzmahn ittifak teklifine mukabele ederken elisi ile birlikte (Kad Mucireddin Tahir) otuz bin dirhem, be rahvan katr, on idi at ve beraberinde Rum, Rus ve Kpaklardan oluan on adet cariyeyi hediye olarak gndermiti.609 Bundan baka Yass-imen zaferini mteakip (1230) Aleddin Keykubad yardmlarndan tr Melik Erefe hediye olarak iki yz hilat, altn takml at, ay yzl bir cariye vermiti.610 Seluklu emirleri ise Sultan Aleddin Keykubada hediye olarak elbise, altn, gm vb. eyalarla dolu sandklar ile birlikte erkek kleler (gulam) ve ho endaml, iyi huylu cariyeler vermilerdi.611 Bunun benzeri bir uygulamay komu beyliklerde ve devletlerde de grmekteyiz. Seluklu tahtn terk etmek zorunda kalan Sultan Gyseddin Keyhusrev, gurbet hayat sresince urad her yerde hrmetle karlanmt. rnein Diyarbakr Meliki Salih, Sultan Gyseddinin misafirlii sresince rahat etmesi iin elinden geleni yapm ve ona trl trl hediyeler sunmutu. bn Bibinin vermi olduu malumata gre Gyaseddinin haremini, gzellikleri ve cazibeleriyle insan hayrette brakan,
605 606

Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 304. bn Bibide bu hususla ilgili yle ifadelere yer verilmiti: Kn ortasnda sak odada (tbhane) altndan yaplm sazn sesi gklere ulat. ark syleyen algclarn namesi, zemin ve zamanda sarsnt meydana getirdi. Ho yryl keklik gibi yryen gzeller, kalp ateini alevlendirip cierleri kebap ettiler ve gzlerden kanl yalar akttlar arkclar, blbl gibi tp insana huzur veren arklar sylemeye, orada bulunanlar arap kadehlerini yudumlamaya, barbut (lavta) ve rebabn sesini dinlemeye baladlar. Sabahn balangcndan gece yarsna kadar zaman zevk ve elence ile geirdiler Orada huzur ve rahat iinde elence meclisi (bezm) dzenledi. O meclisi elence aralar ile donatt (bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 181, 229, 256). Ayrca bu bilgi iin bkz. Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 295, 296. 607 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 82. 608 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 176. 609 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 377; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 364. 610 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 413-414. 611 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 237.

97

grene parmak srtan ve hurilere benzeyen cariyelerle doldurulmutu.612 stanbula vardnda ise Bizans mparatoru Vasilyus Gyseddin Keyhusreve iinde ay yzl cariyelerin de bulunduu birok hediye sunmutu.613 Erzincann fethini mteakip (1228) Erzuruma ynelen Aleddin Keykubad bu amala bir dizi hazrla girimiti. Buna karn Aleddin Keykubad ile baa kamayacan anlayan Erzurum meliki Rkneddin Cihan ah ona birok hediye gndermi ve tabiiyetini kabul ettiini bildirmiti.614 bn Bibiye gre bu hediyeler, altndan, mcevherden, attan, tacdan, muhtelif yerlerde imal edilmi olan kymetli elbiselerden, Kpakl, Altayl ve Kemirli cariye ve klelerden oluuyordu.615 zzeddin Keykvus ile mnasebetlerini gelitirmek isteyen Ermeni Kral Leon, yazm olduu bir mektup ile birlikte iinde gzel yzl Frank cariyelerinin de bulunduu birok hediyeyi Sultana gndermiti.616 Erzincan Meliki Davudah, Aleddin Keykubada kar Melik Erefle ittifak kurmak istediinde, ilikileri gelitirmek amacyla birok hediye ile birlikte gzel engi alan, arklar ve nkteleri ile seyircileri mest eden bir kadn gndermiti.617 Gndelik hayatta da cariyeler, slam hukukunun izdii snrlar erevesinde muameleye tabi tutuluyorlard. Buna gre bazen hizmeti olarak istihdam edilirken, bazen de sahipleri tarafndan nikh altna alnyorlard. Sultan Veledin iki cariyesi vard ve ikisini de nikh altna almt.618 Kadnck Ana sahibi olduu cariyesine hayvan gtme iini vermiti.619 bn Battutaya gre Ldikte cariyeler, para karl fuhu yapmalar iin hamamlarda altrlyorlard.620 Eflki, Vezir Ziyeddin hannda

612

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 66; Diyarbakra varmadan nce Elbistan ve Malatyaya urayan Gyseddin Keyhusrev, benzer muamelelerle karlamt. Elbistandan ayrlaca vakit Elbistan Meliki Mugisddin Turul h, Gyseddin Keyhusreve hediye olarak yz bin adet sikke, otuz bin ba katr, otuz ba sekin at, elli deve, yirmi erkek kle ve on cariye vermiti. Yine Malatyada misafir olan Sultana hediye olarak cariye sunulmutu ( bn Bibi, el-Evamirl, s. 59-61). 613 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 75. 614 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 356. 615 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 368-369. 616 bn Bibi, el-Evamirl, s. 189. 617 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 355. 618 Eflki bu durumu u ekilde anlatr: Sultan Veled bu cariyelerin yzlerinde hakikat srrn grd iin onlar Halil Hazretlerinin Haceri, Mustafa Hazretlerinin Mariyet-l Kptiyeyi nikhladklar gibi nikh altna ald. smail Hacerden dnyaya gelmitir. Peygamber daima: Cariyelerden ayrlmaynz; nk onlarn rahimlerinde bereket vardr. smail Hacerden dnyaya gelmitir. Hacer de bir cariyedir diyerek evlerde gzel yzl cariyeler bulundurma tavsiye ederdi. Tanrnn elisi doru syledi. Sultan Veledin bu cariyelerden ocuu oldu. Bunlardan elebi emseddin Emir Abid, Nusret Hatundan; elebi Selhaddin Emir Zhid ve Hsameddin Emir Vcid de Snble Hatundan dnyaya gelmitir ( Eflki, Menkib, II, s. 386). 619 Vilyet-nme, s. 31 620 bn Battta, Seyahatnamesi, s. 408

98

Tavus adnda harp alan bir kadndan bahseder ve bu kadnn emrinde birok cariyenin altn syler. Daha sonra sultann hazinedar erefeddin ile evlenen bu hanm, tm cariyelerini azad etmi ve evlendirmiti.621 Sultan II. zzeddin Keykvusun kz Fatma Hatun tm cariyelerini, yaptrm olduu trbenin hizmetini grmeleri art ile azad etmi ve trbenin gelirlerini de onlara brakmt.622 Cariye haklar gzetiliyor ve onlara kar yumuak bir tavr sergileniyordu. Mevlnnn kz Melike Hatun, bir defasnda sahibi olduu cariyeyi kt bir ekilde azarlamt.623 Bu durumu tasvip etmeyen Mevln, kzna yle demiti: Onu niin dvyor ve niin incitiyorsun. Acaba o hanm, sen de cariye olsaydn ne yapardn? ster misin ki, btn dnyada Tanrdan baka hi kimsenin kle ve cariyesi yoktur diye bir fetva vereyim. Hakikatte onlarn hepsi bizim kardelerimiz ve hemirelerimizdir. nk Tanr: Tanr sizi bir nefis gibi yaratt ve dnyaya getirdi buyurmutur. Bunun zerine tvbe eden kz, zerinde ne varsa cariyesine giyindirmi ve onu azad etmiti.624

V. GYM VE KUAM A. Yazl Kaynaklarda Seluklular zamannda Anadoluda kadnn giyim ve kuamna ynelik dnemin yazl kaynaklarnda birok bilgi yer almaktadr. Bu ifadelerden yola karak zellikle ehirli kadnlarn gndelik hayattaki giyim tarz, kullanm olduu makyaj malzemeleri ve ziynet eyalar ile ilgili birtakm somut verilere ulalabilmektedir. Kaynaklarn vermi olduu malumata gre kadnn yaygn bir ekilde kullanm olduu giyim eyas araf idi. eitli renk, desen ve kumalarda olabilen araf,

621 622

Eflki, Menkib, I, s. 365-366 brahim Hakk Konyal, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Konya, 1964, s. 598. Eserin vakfiyesinde azadl cariyelerin isimleri u ekilde sralanmt: Yava Hatun, Kumruhatun, Abdullah kz Mahican Hatun, Narin, irin, nci, Sangurca kz Mahmurre, Eyp kz Aye, Hzr kz Hma ( . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 599). 623 Erkeklerin olduu kadar, kadnlarnda cariyesi olabiliyordu. Gebe toplumlarda klelik messesesinin ok nemli olduunu belirten Said Polat, erkeklerin erkek, kadnlarn da kadn klelere sahip olduunu syler. S. Polat, Mool stilasna, s. 40. 624 Eflki, Menkib, I, s. 394; Ayrca klelere kar efkatle muamele edilmesine dair Mevln u hikyeyi anlatr: Tacir Hindistan tarafna yola kmak iin niyetlendi. Kle ve cariyelerinin her birine ne istediklerini sordu. Her biri ondan bir istekte bulundu. O iyi adamda isteklerini getireceine dair hepsine sz verdi. Tacir alveriini tamamlayp sevin iinde evine dnd. Her kleye bir hediye getirdi. Her cariye istedii eye kavuup memnun oldu ( Mevln, Mesnevi, I, s. 409, 431).

99

zellikle ehirlerde oka kullanlyordu.625 arafla birlikte yzler pee626 ile rtlyor ve bu ekilde kadnlar kimliklerini gizliyorlard.627 Bir sohbeti esnasnda bu hususa deinen Mevln Celleddin, Konya halkna u ekilde nasihatte bulunmutu: Tanrnn yle kullar vardr ki bir kadn arafl grnce ona : yzndeki peeyi a da yzn greyim; bakaym kimsin, nesin? Eer sen yzn kapal olarak geersen ve ben de seni gremezsem bu kimdi, nasl bir kimseydi? Diye merakmdan rahatm huzurum kaacak. (Yoksa) Ben senin yzn grnce seni rahatsz edecek ve sana gnl balayacak bir adam deilim tanr beni oktan beri sizden temiz fari klmtr. Sizi grnce huzurumu, rahatm ve iyi dncelerimi bozmayacanzdan eminim. Fakat grmezsem acaba kimdi diye merak ederim. Nefislerine dkn olan dier bir grubun aksine olarak ki bunlar gzellerin yzlerini ak olarak grrlerse, huzurlar kaar ve onlar rahatsz ederler. O halde onlar iin yzlerini amamalar haklarnda hayrldr. Gnl ehli olanlara ise, fitne ve fesattan kurtarmak iin amalar yerinde olur.628 araf, kadnn gzelliini perdeleme ve nefsan baklardan korumada nemli bir ileve sahipti ve bundan dolay da oka tercih ediliyordu. Mevlnnn msralarnda bu durum yle ifade edilmiti: Bu mahallede kadna dkn benim, ben; her gzel yzlnn arafn ekip dururum. Gzellerin hepsi de, irkin ansn grenler diye pis araflara brnm.629 O arab, zevcinden bakasna bakmayan kadn gibidir. Testiyse araf gibi onun perdesidir.630 A Zhre, hele bir arafa brn; edebin yok, kahpe bir kadnsn sen.631

625

Toplant salonundan halvet yerine gittiler. Mavi arafl kzlar, gnee benzeyen yzlerinden rty attlar. Btn vcudu dosta, dudan dile yaknl gibi yaklatrdlar.( bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 116); Bir gn Hac Mbarek Hayderi mritleriyle birlikte Meram mescidine gezmee gidiyordu. Birdenbire Mevln hazretleriyle karlatlar. Hac mbarek kadnlarn brndkleri Deirmi araf (mizer-i yemeni) rtnp zmedi. Mritler: Bu kadnlara yarar harekettir, ne yapyorsun diye onu aypladlar. eyh Byle bir er olu er geldii vakit herkesin kadnlar gibi araf giyip kapnn ardnda melip oturmas ve kendini kadndan daha kk grmesi lazmdr dedi. ( Eflki, Menkib, I, s. 453) 626 Kadnlarn sokakda yze rtdkleri kafes gibi seyrek dokunmu rt; tutuk; nikab ( Read Ekrem Kou, Trk Giyim, Kuam ve Sslenme Szl, Ankara, 1967, s. 189). 627 Yzn gsterir ama araf altndan, pee altndan bir koca kardr, irkin bir karttr, gzellii yoktur onun ( Mevln, Dvn, 1974 s. 482) Diyarbekir halk hep birden Sultan karlamaya kt. Onlarn arasnda bulunan haremin mensuplar ve kadnlar, kocalarnn houna gitmeyecek ekilde peelerini ve rtlerini takmay ihmal edip o ii hafife aldlar (bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 64). 628 Mevln, Fh Mfih, s. 244. 629 Mevln, Dvn, 1971, s. 458. 630 Mevln, Mesnevi, V, s. 641. 631 Mevln, Dvn- Kebr, V, s. 201

100

Konca kapanp gizlenen kadnlar gibi yzn gizlemi; fakat yel, hadi be gzelim, a yzn diye arafn ekiyor.632 Anadoluda zellikle ehirli ve varlkl kadnlarn kulland dier bir elbise tr ise krkt. thal olarak Seluklu topraklarna giren krk, pazarlardan alcsna ulayor ve pahal bir elbise olarak dikkat ekiyordu. Mevlnann ei Kira Hatunun Bartaa ehrinden (Gordlevskiye gre bu, Volga boylarndan satn alnm krklerden dikilme burtas mantosudur)633 gelme bir krk vard ve snmak amacyla bu krk giyiniyordu.634 Bunlardan baka Seluklu kadnnn giysi olarak kulland deiik trde elbise ve rtlerde mevcuttu. rnein Mevlnnn mridi olan Nizam Hatunun buri kumandan yaplma bir rtden baka giyecei yoktu ve elbise olarak onu kullanyordu.635 Kira Hatun ise ban rtmek iin ibriimden yaplma bir rt kullanyordu.636 Barts olarak kullanlan bir dier giysi tr ise yamakt.637 Anladmz kadaryla kadnlarn rtlerinin stne bir eit balk ya da sark takyorlard.638 Yine kadnlarn zel gnlerde giyindikleri eitli elbiseler vard. rnein kocas len kadnlar yasl olduklarn gstermek amacyla karalara brnyorlard:
632

Mevln, Dvn- Kebr, IV, s. 310; Anladmz kadaryla, kiiyi sakl klan bu zelliinden dolay araf, bazen farkl amalarla da kullanlabiliyordu. Anlatm olduu hikyelerde arafn bu ynne de deinen Mevln, arafa girerek kimliini gizleyen ve bu ekilde kadn gibi grnmeye alan erkeklerle ilgili mesellere yer vermitir: Nasuh adnda bir adam vard. Kadn dellklii yapard. Yz, kadn yzne benzemekle o daima erkekliini gizlerdi. Kadnlar hamamnda dellkti. Hile fenninde pek ustayd. Nice yldr dellkti ama kimse onun srrn, halini bilmiyordu. Lkin ehveti fazlasyla mevcuttu. araf giyinir, ban ve yzn rterdi ( Mevln, Mesnevi, V, s. 437-439); Anlat gzel bir vaiz vard. Kadn erkek herkes onun vazna meftundu. Cuh da bir araf giyip yzn rterek kadnlar arasna karp oturmutu ( Mevln, Mesnevi, V, s. 647); Kadn, adam arafyla rtp onu kadn klna sokarak kapy at. Adamsa arafn altnda rsvay olup grnmede, merdiven zerinde bir deve gibi durmadayd. Sufi hayret edip, Bu yz rtl kimse acaba kim ola? deyince kars, ehrin rtl kadnlarndan olup malyla, ikbaliyle mehurdur[dedi] ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 63-65). 633 Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 209. 634 Eflki, Menkib, II, 133-134. 635 Eflki, Menkib, II, s. 21 Yine zamann Efltunu, Hoca Ekmeleddin Tabib (Tanr onun topran iyi etsin) bir gn Mevlnnn ziyaretine gelmiti. Mevln o gn elebi Hsameddinin evinde idi. Ekmeleddin ok gzel elbiseler giymi, samur krk krmz bir skarlat uhasn da omzuna atmt. Bir an sonra Mevln hazretleri, Ekmeleddinin kulana gizli bir ey syledi. Ekmeleddin hemen ba koyup elbiselerini verip gitti. elebi Hsameddin hazretleri Ekmeleddinden: Mevln senin kulana ne syledi. Bu secde ve bu halin sebebi ne idi? diye sordu. Ekmeleddin: Bu kadnlara mahsus gzel elbiselerle Tanr erlerinin gz nne nasl gelip bulundum. Bu hareketim hi doru deildi diye iimden geti. O anda kendimi son derece zavall ve mahup grdm, halim deiti. Tam bu srada Mevln hazretleri kulama: Aldrma, dnme ve mahubolma, ruhumuzun elbisesi olan tenin bile bizim yanmzda itibar yoktur. Dta olan yamur elbisesinin nasl itibar olabilir ( Eflki, Menkib, I, s. 392-393). 636 Eflki, Menkib, II, s. 134. 637 Balarna altn rty alp akl kartrdlar. Elma yanaklarn rt ve yamak felaketinden kurtarp gm renkli eneleriyle aklarn kalplerini yamaladlar. ( bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 116) Yamak: slm kadnlarnn sokakda ferce giydikleri vakit yzlerine tutunduklar ince beyaz dlbentten rt ki biri yukardan ve biri aadan gelerek gzlerin birinde bir aralk brakan iki paradan ibarettir ( R. E. Kou, Trk Giyim, s. 240). 638 bn Batuta Denizlide kadnlarn balarna koca koca sarglar doladklarn syler. Kadnlar bu sarglar ile tannyordu (bn Battta, Seyahatnamesi, s. 408); Kayseride kuatld zaman Sultan zzeddin Keykvus, hareme

101

Ey ay, onun yzn m grdn, gzellii ondan m aldn? Ey gece zlfn m grdn onun? Hayr, hayr, hayr. Olsa olsa, salarnn bir telini grdn ancak. Bu gece, karalar giyinmi, yasl olacak herhalde; kocas lm dul kadn gibi siyah elbiselere brnm639 Giyinmi olduu elbise ile birlikte Seluklu kadn, ayn zamanda eitli taklar kullanyordu. Bu taklar ierisinde en fazla kullanlanlar yzk, kpe640, bilezik, gm tokal kemer641, halhal ve gerdanlk idi.642 rnein Hediye Hatunun eyizinde tak olarak yirmi ssl kpe, yirmi tane kymetli yzk, inci gerdanlk ve bilezikler vard.643 Gndelik hayatnda giyimine ve kuamna zen gsteren kadn, bunlarla beraber makyaj yapmay da ihmal etmiyordu. Makyaj malzemeleri eitlilik arz etmekteydi. rnein kalarn boyamak iin rastk kullanan kadn, gzlerine srme ekiyor ve yzne de allk sryordu.644 Ayrca ele kna yakmak da yaygn olan bir adetti.645 Mevln, Mesnevisinde makyaj yapmak isteyen yal bir kadn u ekilde resmeder: Doksan yanda bir kocakar vard. Yznn rengi safran gibi ve buru burutu. Yanaklar safra bezi gibi kat katt ama koca ak devam ediyordu. Dileri kalmam, salar st gibi aarmt. Boyu yay gibi bklm, hisleri deimi, kocalmt. Yalnz koca ve ehvet ak tamamen yerindeydi. Koca avlamaya akt ama tuza para para olmutu O kocakar bir gelin gibi olmak istedi. Kalarn yoldu. Yzn, aznn etrafn sslemek iin kocakar, aynann karsna geti. Yzne o
gitmi ve kzkardeinden mcevherlerle ssl bir sark alarak, bunu Ermeni kralna gndermiti (bn Bibi, elEvamirl, I, s. 136; Mneccimba, Camiud-dvel, s. 43). Bundan baka Seluklu kadn, skf denilen tepesi devrik, ucu pskll ve klah eklinde bir tr balk kullanyordu. Yine brk ad verilen farkl bir balk kullanlyordu ki, bu da uha ya da keeden yaplmaktayd ( M. Zeki Oral, Seluklerde Giyim Eyas, Trk Etnorafya Dergisi, V, Ankara, 1962, s. 18). 639 Mevln, Dvn-,Kebr, I, s. 153-154 640 Boynun yuvuk boynundan hi farkeyleyemedm, Gmna viren beni kpeli iki kulak ( Yunus Emre, Rislat alNushiyya, s. 75) 641 lker Erginsoy, slam Maden Sanatnn Gelimesi, stanbul, 1978, s. 308 642 Kuyumcular altn, gh yzk, gh kadnlara halhal (ayak bilezii) yaparlar. ( Mevln, Mesnevi, IV, s. 215). 643 Eflki, Menkib, II, s. 142-143 644 Korkak onu satt zaman, parasn alla ve rasta verir. Baka ne yapacak. Satnca bundan daha iyi ne olabilir ki? Gzlerdeki tabii kara renk, srme ile meydana getirilen renk gibi deildir. ( Mevln, Fh Mfh, s. 174197); Dnya bayram yeri olmaz bana, grdm onun irkinliini, o sapsar suratl kahpe allk sryor yzne Takma salarn brakm da kel kafasyla km ortaya; kalarn rastkla karartm, bezenmi sanki ( Mevln, Dvn- Kebr, II, s. 182); Blbl seyret, gl bahesine gidiyor; alla bak, sevgilinin nar iei gibi krmz yzne gitmede Gk havannda ezilip toz haline gelen ey srme deildir; srme diye ekme onu gzne ( Mevln, Dvn- Kebr, II, s. 346, 394). Srme, cam isinden yaplan aa tlarla kirpiklere srlyor, allk ise krmz boyadan imal ediliyordu. Nurhan Atasoy, Seluklu Kyafetleri zerine Bir Deneme, Sanat Tarihi Yll, IV, stanbul, 1971, s. 768. 645 Gice gndz olancklar syleriken blbl gibi, Ayrlmlar analar, sinlerini bekler yatur. Elleridr knal, hep karavalar [Hizmeti kz, cariye] ekerleb, Kargu [ucu sivri demirli sava arac olan uzun sopa, mzrak] gibi uzun boylu gl yzl hatunlar yatur, El balamdur komusu Hak alab dandur umus, Nkerli kzdur kimisi alnmadn oklar yatur ( Yunus Emre, Rislat al-Nushiyya, s. 162).

102

kadar allk srdyse de sofra yaygs gibi krklklar gemedi. Mushafn tezhiplerini kesip pis suratna yaptrarak onu sslemeye alt. Bylece sofra bezi gibi olan yznn krklklar gizlenecek, gzeller safna dahil olacakt. arafn giydike yaptrd tezhipler, yznden her yana bir bir dyordu.646 B. Grsel Malzemelerde Trkiye Seluklularnda kadnn giyim ve kuamna dair zellikle minyatr, resim ve mezartalar gibi grsel malzemelerde yer alan tasvirlerde nemli veriler yer almaktadr. Bu verilerden hareketle, yazl kaynaklardan elde edilen bilgileri tamamlayc mahiyette de olsa yeni yorumlar yaplabilmektedir. Gndelik hayatta kadnn giyim ve kuamn ayrntl bir ekilde tasvir etmesi bakmndan Varka ve Glah Mesnevisinde yer alan minyatrler, grsel malzemeler ierisinde en nemlileridir (Resim 3-12). XIV. yzylda Anadolu topraklarnda Yusuf- Meddah tarafndan kaleme alnan bu eserde, anlatlan hikyeyi tasvir etmek amacyla Hoylu Abd El-Mmin bin Muhammed adl bir nakka tarafndan izildii tahmin edilen ok sayda minyatr yer almaktadr.647 Varka ve Glah Mesnevisinde yer alan minyatrlerde kadn hem i, hem de d meknda tasvir edilmitir. rnein baylma sahnesini temsil eden minyatrde (Resim 9) Glah, i meknda resmedilmitir. Bu i mekn tasvirinde Glah, u ekilde betimlenmitir: Glahn elbisesi lacivert olup, ellerini de rtecek ekilde uzun kolludur. Etek ksmndaki drapeler daha koyu lacivert izgilerle vurgulanmtr. Etek altndan grlen alvar altn rengindedir. Ayandakinin kna m, ya da ayakkab m olduu anlalamamktadr. Nerdeyse bel hizasna kadar ak yakasndan Glahn gerdan gzkmekte ve gerdanln iki sra inci sslemektedir. Elbise kolunun st ksm (tiraz)648 altn rengindedir. Salar ortadan ikiye ayrlm olup, dz olarak omuzlardan aa dklmektedir. Bu sa ekli Seluklularda hem erkek, hem de kadn figrlerinde yaygn bir ekilde grlmektedir. Bu minyatrde olduu gibi, Varka ve Glah

646 647

Mevln, Mesnevi, VI, s. 251, 259, 261. smail Hikmet Ertaylan, Varaka ve Glah, stanbul, 1945, s. 2; Doan Kuban, Anadolu Seluklu, s. 361; Gnl ney, Anadolu Seluklu Mimarisinde Sslenme ve El Sanatlar, Ankara, 1978, s. 145; Filiz aman, Zeren Tannd, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul, 1979, s. 11; Eserde ele alnan hikye ile ilgili ayrntl bilgi iin bkz. Gner nal, Trk Minyatr Sanat, Ankara, 1995, s. 49-50; Ahmet Ate, Farsa Eski Bir Varka ve Glah Mesnevisi, EFTDED, V. Cildinden Ayrbasm, stanbul, 1954, s. 36. 648 pek ve srma ile esvaba yaplan nak, ss ( R. E. Kou, Trk Giyim, s. 229).

103

Mesnevisinde yer alan teki minyatrlerde yer alan kadn ve erkek figrlerinin balarnda hale yer almaktadr. Bu i mekn tasvirinde Glah, Seluklu minyatrlerinde d mekn betimlemelerindeki kadnlardan farkl olarak banda rt olmakszn resmedilmitir. Varkay, Glahn mezar nnde gsteren minyatrde (Resim 10) ise d mekn kadn tasviri olarak Gahn annesi ayrntl bir biimde tasvir edilmitir. Ferace649 olmas muhtemel uzun kollu krmz bir elbise ile betimlenen bu kadn, bir koluyla gzyan siler vaziyette gsterilmitir. Baylma sahnesinde Glahta grld gibi bu tasvirde de eller gizlenmitir. Kadn, d mekn betimlemelerinde grmeye alk olduumuz zere banda bir rt ile gsterilmitir. Yznde ince tlden bir pee yer almaktadr. Siyah beyaz rts altndan kan uzun salar beline kadar uzanmaktadr. Eteinin altndan grlen alvar siyah-beyaz renkte ve kareli, ayak ksm ise altn renginde tasvir edilmitir. Trkiye Seluklular dnemi kadn giyim ve kuamnn tasvir edildii bir dier grsel malzeme ise mezartalardr. zellikle Akehir Nasreddin Hoca Mezarlnda yer alan ve 14. yzyla tarihlendirilen mezartalarnda bu durum ak bir ekilde grlebilmektedir. rnein bunlardan birisi Davut kz Ayeye ait olan mezartadr ki (resim 1), bu mezartanda bada kurarak oturmu bir kadn kabartmas yer almaktadr.650 Bu kabartmada kadn yle tasvir edilmitir: zerinde bol ve drapeli bir elbise vardr. Banda etraf sark ile sarl ykseke bir hotoz651 bulunmaktadr. rtsnn ular arkasndan omuzlarna kadar inmitir.652 Bir dier kadn tasvirli kabartma ise Mehmed kz Rana Hatuna ait, Ramazan 737/Nisan-Mays 1337 tarihli mezar tanda (Resim 13) yer almaktadr.653 Bada kurarak oturmu bu kadn figrnn zerinde bol ve drapeli bir stlk ile uzun kollu bir entari yer almaktadr. Banda diadem (ta ya da alnba) biiminde alak bir hotoz yer alrken, hotozun altndan sarkan rt omuzlarna kadar inmektedir.654

649 Kadnlarn sokakta yamakla beraber giydikleri st esvab ki muhtelif biimlerde olup en marufunun, eteklerle bir boyda yakas vardr ( R. E. Kou, Trk Giyim, s. 108). 650 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 258. 651 Kadnlarn kendi salarndan veya yemeni ve saire ile yaptklar bass ( R. E. Kou, Trk Giyim, s. 131). 652 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 259. 653 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 218. 654 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 218.

104

Grsel malzemeler ierisinde kadn figrlerinin kullanld duvar inileri (Resim 14-15) ile seramik tabaklar (Resim 16-17) da giyim-kuam hakknda nemli veriler sunmaktadr. Beyehir Kubadabad Saray inilerinde yer alan kadn tasvirlerinde zellikle saray kadnnn giyim-kuamna ynelik ayrntl bilgilere ulalabilmektedir. Bu inilerden birisinde (Resim 14) kadn, sola bakar vaziyette profilden resmedilmitir. Banda bir rt ve rt altnda bir tepelik655 bulunmaktadr. zerindeki entari, benekli kumatan imal edilmi olup, nden ak ve kollar tirazldr. Yz peesizdir.656 Kalarnn zerinde ular abartlarak izilmi kabasts657 grnmektedir. Yz yuvarlak bir ekilde resmedilen kadnn kalar ise iki izgi halinde betimlenmitir. Dudaklar hayli kk olup, gzleri badem eklinde tasvir edilmitir. Grsel malzemelerin sunmu olduu bu bilgiler, genel anlamda Trkiye Seluklularnda kadn giyim ve kuamnn benzer zellikler tadn gstermektedir. Ayrca minyatrlerde dikkatleri eken bir zellik ise kadn-erkek ayrmnda keskin izgiler bulunmamasdr. zellikle Varka ve Glah Mesnevisinde yer alan minyatrlerde bu durum olduka dikkat ekicidir. rnein Varka ve Glahn dirilme sahnesinin yer ald minyatrde (Resim 12) her ikisi de plak olduu halde neredeyse ayn surette tasvir edilmilerdir. Keza giyimli surette tasvir edilen minyatrlerde de durum farkszdr. rnein Varka ve Glahn buluma sahnesinin tasvir edildii minyatrde (Resim 4), yine her ikisi benzer grnm ve elbiseler ile betimlenmitir. kisi de ayn boyda elbise giyinmitir. Elbiselerinin kollar benzer ekilde uzundur. Salar da rgler halinde belden aalara kadar uzanr.658 Yine minyatrlerde dikkati eken bir zellik ise (Resim 3, Resim 6, Resim 9), elbiselerin genel olarak nden ak, iki n paras belde yan yana getirilerek bir kemer ile tutturulmu olmasdr.659 Ayakkab giyimi olarak ise daha ok pabu, ark ve izme kullanld dikkatleri ekmektedir.660

655 Kavuk ve fesin tepesine dikilen bir pafta ki ekseriya srma ve inci ile donanm olur ( R. E. Kou, Trk Giyim, s. 227). 656 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 260. 657 Kalarn stnden alna smsk balanan bir dlbent, enber, herhangi bir bez ( R. E. Kou, Trk Giyim, s. 147). 658 G. nal, Trk Minyatr, s. 128. 659 G. nal, Trk Minyatr, s. 140 660 G. nal, Trk Minyatr, s. 144

105

NC BLM EKONOMK HAYATTA KADIN

I. GELRLER BAKIMINDAN KADIN Trkiye Seluklu devletinde kadn, sahip olduu konum itibaryla farkl gelir gruplarnda yer alabiliyordu. Bu noktada en yksek gelir grubunda bulunanlar, hanedan ailesine mensup kadnlar idi. Hanedan mensubu kadnlar, muhtemelen kendileri iin belirlenmi birtakm gelirlere ve yine yalnzca kendilerine tahsis edilmi hazinelere sahiplerdi. Ana kaynaklarda her ne kadar bu ynde somut ifadelere yer verilmemi olsa da, bir takm ifade ve gstergelerden yola karak, byle bir sonuca varmak mmkn grnmektedir. rnein Abul Farac, Kseda yenilgisi sonras Seluklu lkesini terk etmek zorunda kalan Sultan Gyasddin Keyhusrevin annesi Mahperi Hatun iin u ifadelere yer vermiti: Sultan Gyasddinin validesi bu tahribattan haber alnca kzn yani sultann kz kardeini, klelerini, cariyelerini, servetini alarak Kilikya memleketine gitti661 Burada servetten kast, hatunun kiisel hazinesi olmaldr. Yine Aleddin Keykubad, aabeyi zzeddin Keykvusu Kayseride kuattnda, Keykvus ok zor durumda kalm ve Kayseri valisi Celleddin Kayserin tavsiyesi zerine, bu durumdan kurtulmak iin farkl bir zm yolu denemiti. Bu amala Keykvus, kz kardeinin haremine gitmi ve ondan, Keykubadn mttefiki olan Ermeni kralna verilmek zere on iki bin dinar deerinde mcevherlerle ssl bir sark almt.662 Daha sonra bu sark Ermeni kralna iletilmi ve Kral, ittifak bozarak Keykubadn yanndan ayrlmt.663 Ermeni Kraln ittifak bozmaya yneltecek kadar byk bir deere sahip olan
661 662

Abul-farac, Tarihi, s. 542. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 136; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 43. 663 Mneccimba, Camiud-dvel, II, s. 43.

106

mcevherlerle ssl bu sarn bizzat Keykvusun kz kardei tarafndan verilmesi hanedan mensubu bir kadnn sahip olduu ekonomik gc gstermesi bakmndan nemlidir. bni Cbeyr, Sultan II. Klcarslann kz Seluka Hatunun hac yolculuundan bahsederken, onun serveti ile ilgili olarak grm olduu manzaray yle tasvir etmitir: Mesudun ( II. Klcarslan) kz, evresini kuatm askerleriyle cariye grubunun nnde kente girdi. O da iki hayvann tad mahfesini, dinar biiminde, avu ayas byklnde dkme altnlarla, zincirlerle ve zgn ekilli armalarla hilal gibi ylesine sslemiti ki, hibir taraf gzkmyordu. Bu sslerin ngrts insan sar ediyordu. Kendisinin ve cariylerinin hayvanlarnn boyunlar da altnla sslenmiti. Kullanlan altnn miktarn tahmin etmek zordu. Gzleri kamatran, ibret alnacak bir manzarayd. Orta bulunmayan ve tek g sahibi olann mlk dndakilerin hepsi yok olacaktr.664 Mellifi bu denli etkilemesi, Seluka Hatunun sahip olduu maddi gc gstermesi bakmndan nemlidir. Yine Sultan IV. Klcarslann kz Sultan Hatun ise, yz dirhem gm vererek kendisine Tokat yresinden bir mezra satn almt.665 Kaynaklarn ifadesine gre, Sultan II. Gyseddin Keyhusrevin ei Grc Hatun ok cmert bir kadnd ve yapm olduu balarla tannmt. Daha Anadoluya ilk giriinde dahi Grc Hatun, kendisini karlamaya gelen hanmlara yzer dinar para datmt.666 Bir defasnda Grc Hatun Almeddin Kaysere, Mevlnaya olan sevgisinin ve ballnn karl olarak yz bin altn vermiti.667 Yine Grc Hatun, bir defasnda kendine sunulan yakut karlnda 180 bin dirhem para demiti.668 eyh Selhaddnin kz Hediye Hatunu evlendirmek istediklerinde eyizini tamamlamak iin Grc Hatundan yardm istemiler ve o da seve seve bu yardmda bulunmutu.669 Gumac Hatun ise, Mevlnnn hayatn kurtarmasna bir kran nianesi olarak yedi bin dirhem para datmt.670 Tm bu gstergelerden yola karak, hanedana mensup kadnlarn byk bir ekonomik gce sahip olduunu ve bu gc diledikleri gibi sarfedebildiklerini syleyebiliriz.

664 665

bni Cbeyr, Endlsten Kutsal Topraklara, ev. smail Gler, stanbul, 2003, s. 173-174. Zeki Oral, Sultan Hatun Senedi, Belleten, 19/75, Ankara, 1955, s. 385-394. 666 bn Bibi, el-Evamirl, II, s. 37- 38. 667 Eflki, Menkib, I, s. 445; Yine baka bir zaman Almeddinin okuduu beyitleri ok beenen Grc Hatun, onu oka takdir edip, seksen bin direm-i sultan vermiti. ( Eflki, Menkib, II, s. 203-204). 668 Bedreddin-i Tebrizi, Mevlnnn yakuta evirdii ta parasn Grc Hatuna gtrm ve o da bu ta parasna yz seksen bin direm-i sultani demiti. ( Eflki, Menkib, I, s. 136). 669 Eflki, Menkib, II, s. 142-143. 670 Eflki, Menkib, I, s. 326.

107

Hanedan mensubu kadnlar iin en byk gelir kaynaklarndan birisi evlenirken alm olduklar mihr idi. zellikle Seluklu sultanlarnn eleri, evlilik vastasyla elde etmi olduklar mihrlerden yksek oranda gelir salamlard. rnein Sultan zzeddin Keykvus, Erzincan hkimi Behram ahn kz Seluk Hatuna mihr olarak yars pein, yarss da sonra denmek zere yz bin krmz altn dinar vermi idi.671 Sultan II. Gyseddin Keyhusrev ise Melik Nsrn kz Gaziye Hatuna elli bin altn mihr vermiti.672 Hanedan ve devlet ricalinin hanmlar dnda yksek gelir grubunda yer alan kadnlara rastlamak, baz istisnalar hari pek mmkn deildi. Konyada Avriyann kz olarak bilinen kadn, byk miktarda nakit para ile birlikte, eitli gelirlerin ve birok kyn sahibi idi. Bu tip istisnalar hari kadn, genel olarak orta gelir grubunda yer alyordu. Kendisine ekonomik gelir salamak isteyen kadn, ya ticaret ile megul oluyor, ya da bir takm meslek kollarnda alyordu. Bunlarn haricinde zellikle ev kadnlar iin en nemli gelir kayna evlenirken elerinden alm olduklar muayyen miktarlardaki mihrler idi.673 Kadn iin bir baka gelir ise mirastan alm olduu payd. slm hukukunun tanm olduu hak gerei kadn, mirastan payna deni alabilmekteydi. Buna gre mirastan kadna den pay, erkee den payn yarsyd.674 Kadnck Anaya atasndan miras olarak birok mal ve mlk kalmt. Hac Bekta, Sulucakarayke yerleince Kadnck Ana, elindeki her eyi erenler yoluna harcamt.675 Mevln vefat ettiinde ise elebi Hsameddin, Kira ve Melike Hatunun payna den hisseleri eksiksiz olarak vermi ve onlar daima gzetmiti.676

671 672

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 196; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 323. bnl-Adm, Bugyett-taleb, s. IV. 673 rnein sultann hazinedar erefeddin, evlendii vakit ei Tavus Hatuna elli bin dinar gibi yksek bir mebla mihr olarak vermiti ( Eflki, Menkib, I, s. 305). 674 Abdullah Tunca, Ebu Tahir Muhammed b. Mahmud Abdurraid es-Secvendi Metnl Feraiz Tercmesi, slm Miras Hukuku ve Felsefesi, yy, ty; Bu husus Kuranda u ekilde belirtilmiti: Allah size, ocuklarnz(n alaca miras) hakknda, erkee kadnn paynn iki katn tavsiye eder. (ocuklar ikiden fazla kadn iseler, lenin geriye braktnn te ikisi onlarndr. Eer (ocuk) yalnz bir kadnsa (mirasn) yars onundur. lenin ocuu varsa, brakt mirasta, ana babasndan her birinin altda bir hissesi vardr. Eer ocuu yok da ana babas ona vris oluyorsa, anasna te bir der. Eer kardeleri varsa, anasnn pay altda birdir. (Bu hkmler lenin) Yapaca vasiyetten, ya da borcundan sonradr. Babalarnz ve oullarnzdan, hangisinin fayda bakmndan size daha yakn olduunu bilmezsiniz. Bunlar, Allahn koyduu haklardr. phesiz Allah bilendir, hikmet sahibidir (Kurn- Kerim, Nis Sresi, 11. ayet). 675 Vilyet-nme, s. 64. 676 Eflki, II, s. 190

108

Bununla beraber, Seluklu Trkiyesinde herhangi bir gelire sahip olmayan ve ancak yaplan yardmlar ile geimlerini idame ettiren yoksul kadnlara da rastlamak mmknd. Hatta ihtiyacn karlamak amacyla dilencilik yapan yoksul kadnlar dahi grlebilmekteydi.677 Seluklu toplumunda bu gibi yoksul kadnlara yardm yapan eitli kurulular vard. Yardmlar Anadoluda yardmlama kltrnn en gzel rneini sergileyen vakflar aracl ile yrtlmekteydi. Kendilerini bu ie adayan vakflar, mslim-gayrmslim ayrm yapmadan ihtiya sahibi kadnlarn elinden tutmu ve verilmesi gereken destei onlardan esirgememilerdi. Hemen hemen her vakf messesesinin vakfiyesinde bu ynde ifadelere yer verilmiti. rnein, Celleddin Karatay vakfiyesinde u ifadeler yer almaktayd: Vkf akraba veya azadl klelerinden kazanmaktan aciz olup kervansaraya snan kadn, erkek, Mslman ve kfir herkese her yl mezkr dirhemlerden yz yirmi dirhem para ve yirmi drt mudd zahire sarfedilmesini art kld.678 Yine Rahatolu vakfiyesinde de benzer ifadeler yer almaktayd: Vkfn muhtac olan akrabasna, karnlarn doyuracak ve giyimlerine yetecek miktar; dullar, kocakarlar ve muhtac kadnlara devaml surette her ay menn (833 gr) atlm iyi pamuktan her birine birer okka pamuk, yal erkeklere birer dirhem para, fakirlerin, llerin techiz ve tekfinine yllk 250 dirhemden her birine eran vacib olan miktar sarf olunmasn art etti.679 Sahib Ata vakfiyesinde ise vakfn belirli bir geliri vakf kuran ailenin erkek ve kz nesline ayrlmt.680 Cacaolu Nureddin de, kurmu olduu vakfta benzeri bir art komu ve Emir Bahaddinin kz Devlet Hatuna mevcut gelirden belirli bir pay ayrmt.681
677

rnein Mevln Dvnda, yoksulluundan dolay dilencilik yapmak isteyen bir kadnn durumundan bahseder: Yoksul bir kadn Abbasn yanna gitti de dedi ki: Bana bir eit dilencilik ret. Tanr, sana hiyle kapsn am; dilencilik yollarn sen retirsin. Bu yolda Numansn sen; rivayetin gzel, tarzn ho; ders ver bana. Bir yoksulum ki donmu buz kesmi bir nefesim var; diken inemekten baka da rzkm yok. Bana hararetli, scak bir dilencilik usul ret; nk sen nice er dilencilere ustasn Abbas, o kadna git dedi, usanmm imdi ben; zahmet verme bana, ok yaa de de git. O kadn tekrar tekrar yalvard; beni mitsiz brakma dedi. Usta da, bana zahmet stne zahmet versen de faydas yok sana, git diye tekrar tekrar kovdu kadn. Usanmm, hatrmda bir ey yok imdi; hilem-dzenim fayda vermez imdi dedi. O kadn yere kapand da yokluktan ocuklarm lp giderler diye alamaya koyuldu. Bir hayli alad; Abbas ona dedi ki; Hep byle davran ite, sen bizden de ustasn. u iki gzn yok mu, senden ayrlmayan iki Abbas; alamakla en kat yrekler bile yumuar. Gzyayla cennet bile elde edilir, kalk, yr daha ne eleniyorsun ( Mevln, Dvn, 1971, s. 466-477). 678 O. Turan, Celaleddin Karatay, Belleten, XIII/45, Ankara, 1948, s. 115. 679 . Kayaolu, Rahatolu ve Vakviyesi, s. 11. 680 Yukarda beyan olunduu gibi vakf olunan gayr menkullerden Cenab- Hakn ihsan buyurduu haslat tahsildar toplayp onu eit ekilde, be sehim yapp sonra vkfn torunu Hasib Nesip, ilim ve adaleti haiz bulunan Emir-i Kebir emsd-din Mehmed bn-i merhum Tacd-din Hasan bn-i Vkfa, sonra onun nesilden nesile, gbekten gbee, erkek, kz evladnn drstne ait olmasn Vkfn dier erkek ve kz evldna ait olasn ( S. Bayram, Sahib Ata, s. 55). 681 Krehirin darsnda Sallak deirmeni ad verilen yerdeki ban tamamn ki, snr Hdr lyas mescidi vakfna, ad geen vkfn mlkne, Sarm el-Din Sarca mlkne, eref el-Din Muhammed mlkne dayanr ve Nur el-Din

109

II. TCAR HAYATTA KADIN Tarih boyunca canl bir ticari hayata sahne olan Anadolu, zellikle Seluklu hkimiyeti ile birlikte alnan bir dizi tedbir ve yaplan bir takm tevikler ile birlikte nemli bir ticari merkez haline dnmt. Bu dorultuda Kayseri ve Sivas gibi nemli ticari ehir merkezleri oluturulmu ve ayn zamanda nemli ticaret yollar vcuda getirilmiti. Anadoludaki bu canl ticaret hayatna, kadn da mdahil olmu ve eitli ticari etkinliklerde bulunmutu. Genel olarak bireysel ticari faaliyetlerde bulunan kadn, bazende rgtl almalarda yer almt. Ahi Evren, Kayseride Trkmen kadnlarn organize etmi, rgclk ve dokumacla ynlendirmiti. Bu dorultuda, debbalanan derilerin ynleri kadnlar tarafndan Klah-duzlar (rgcler) mahallesinde ilenmi ve elde edilen hal ve kuma gibi rnler stanbul ve benzeri Hristiyan beldelere satlmt.682 Denizlide de dayankl yre pamuundan altn ilemeli pamuk elbiseler dokuyan kadnlar, bu ii ciddi bir ekilde icra etmi, hatta yaptklar bu iten dolay vergi dahi vermilerdi.683 Bylece kadn bizatihi retim sektrnde yer alm ve ticari hayata mdahil olmutu. Akehir Nasreddin Hoca Mezarlnda yer alan ve 14. yzyln ilk yarsna tarihlendirilen birtakm mezartalarnda gergef ileyen kadn figrlerinin yer alyor olmas da (Resim13), el ilemelerinin ne kadar yaygn olduunu gstermesi bakmndan nemlidir.684 Anlald kadaryla bu mezartalar, vefat eden kadnn hayattayken icra ettii meslei belirtmek amacyla bu ekilde ilenmilerdi. Kadn, elinde bulunan imknlar nispetinde bireysel bir takm ticari faaliyetlerde de bulunuyor ve bu ticaretten kk apta kazanlar salyordu. Bir defasnda, elinde yourt ana bulunan yal bir kadn, sultan Rkneddin Sleyman ahn klesi tarafndan gaspa uramt. Sultann klesi olan Ayaz, susuzluunu gidermek amacyla kadnn elindeki yourda zorla el koymu ve kamt. Bunun zerine yal kadn,

mlk ile yolda sona erer; ayn mahalde Emin el-Din el-Debbag adl yerde bulunan zmln tamamn ki, snr Hac Ebi Bekir mlkne, sulak araziye, Rumah arazisine ve yola dayanr: bunlar btn istifade edilebilecek cihetleri ve maslahatlar ile, nesebe kendisinin kardei olan, iffetli ve saygdeer ve Emir Baha el-Dinin kz Devlet Hatuna kayd hayat artiyle vakfetti. O ldkten sonra vakfn geliri, ona vakfedilmi olan trbenin ihtiyalarna harcanr. Trbe, ad geen vkfn medresesi yanndadr ( Ahmet Temir, Krehir Emiri Caca Olu Nur el-Dinin 1272 Tarihli Arapa-Moolca Vakfiyesi, Ankara, 1959, s. 121-122). 682 M. Bayram, Fatma Bac, s. 39, 52. 683 bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 408. 684 C. Kafadar, Tanzimattan nce, s. 218.

110

sarayn nne kadar gelmi ve yle demiti: Bir kle, yetimlerime ekmek almak iin aldm yourdu, karln vermeden kapp kat.685 Yal kadn, ocuklarna bakabilmek amacyla yourt yapp satyor ve bu kk ticari faaliyetten gelir salyordu. Yine bn Battutann misafir kald evin sahibesi, onu tccar zannetmi ve elindeki safranlar ona satmak istemiti.686 Kaynaklardan anlaldna gre, zellikle gayr Mslim kadnlar ticaret konusunda daha serbest hareket ediyorlard. rnein Hristiyan bir kadn, Konyada kuyumcu dkkn iletiyordu.687 Seluklu Trkiyesinde kadnn ticari hayata katlmn salayan vesilelerden birisi de toprak alm-satmyd. Trkiye Seluklu devleti mir toprak rejimini benimsemiti ve bu sistem gereince ferdi toprak mlkiyeti baz istisnalar dnda mmkn deildi. Buna gre bir kii arazi mlk edinemez, satamaz, vakf ve hibe edemezdi.688 Ancak Mool istilas sonras bu sistem bozulmu ve keyfi toprak satmlar vuku bulmutu. lhanllar miri topraklar halka, zellikle zenginlere satm ve bylelikle bundan istifade ile bir ksm insanlar da mlk sahibi olmulard.689 te bu ekilde toprak sahibi olan kiiler ellerindeki mlk bir bakasna satabilmilerdi. Bu ekilde kadn da mlkiyet elde etmi ve bu mlkiyetini istedii ekilde sarf edebilmiti.690 rnein Samsun kadsnn (Mehmed olu Mahmud) 700/1301 ylnda, eri mahkemede karara balad bir sat vesikasna gre, Saliha Hatun isminde eraftan bir kadn byle bir arazi sat yapmt. Samsunda ikamet eden Saliha Hatun, Amasyada kendi mlkiyetinde bulunan Ortaky isminde bir kyn n eyh Alp Arslan isminde bir ahsa satmak istemi ve bu sat ilemi Samsunda eri mahkemece gerekletirilmiti.

685 686

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 84. K mevsimi gelmi, kar yamaya balamt. Bu yzden kadna para vererek geceyi onun evinde geirdik. Bu kasabann evresinde ne meyvelik ne de ba var. Safrandan baka bir ey retilmiyor. htiyar kadn da bizi safran almaya gelen tccarlardan sanarak epeyce safran getirdi yanmza( bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 433). 687 O. Turan, Trk Cihn, s. 130. XI. yzylda yaayan Nsr- Hsrev (l. 1088) eserinde, gayr- mslimlerin ounlukta olduu Vanda, kadnlarn dorudan ticari hayatn iinde olduklarn, hatta kadn-erkek dkknlarda ekinmeden arap itiklerini syler. Nsr- Hsrev, Sefername, Trke terc. Abdlvehab Terzi, stanbul, 1950, s. 10. 688 Osman Turan, Faizle Para krazna Dair Hukuki Bir Vesika, Belleten, XVI/62, Ankara, 1952, s. 253. Merkezi ynetim zayfladka ikt sistemi geveme gstermi ve zel mlklere yakn haklara sahip iktlar verilmeye balanmtr. zellikle Mool istilas sonras dnemde asl mr olan birok arazi, artk fiili olarak zel mlkiyete gemi bulunmaktayd. Sadi S. Kucur, kt, DA, XXII, s. 48-49; Osman Turan, kt, A, V/II, s. 957. Ayrca bu konu hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Osman Turan, Trkiye Seluklularnda Toprak Hukuku, Trkler, VII, Ed. Hasan Cell Gzel, Ankara, 2002, s. 189-199. 689 O. Turan, Faizle Para, s. 255. 690 O. Turan, Faizle Para, s. 251-260; Osman Turan, Seluklu Devrine Aid Ky Sat Hakknda Bir Vesika, Vakflar Dergisi, X, Ankara, 1973, s. 127-128; Z. Oral, Sultan Hatun, s. 385-394.

111

Kyn satndan Saliha Hatun, bin talgami dirhem gm gelir elde etmiti. Bu sat akdi, resmi vesikada yle yer almt: Bu akd eyh ve riflerin meliki, muhakkklarn rnei, iyilik ve yardmclarn efendisi, lim ve fakirlerin mrebbisi, din ve milletin , slm ve Mslmanlarn gnei, melik ve sultanlarn mviri Mehmed olu Alp Arslann, zzeddin Alinin olu, Kutlu Begin kz, hanmlarn asil ve ycesi olan Saliha Hatunun vekili Amasyal Arabh olu Alinin olu Bedreddin Ebu Bekirden satn ald eye dairdir. Amasyal Ebu Bekirin vekaleti Simreli ekmeki Mehmed olu Recep olu Husmeddin Hseyin, Zileli Kasap Ivaz olu Nureddin Murad, byk emir merin azadls Abdullah olu Kutluca ve Abdullah olu Husameddin Altun-tan ahadetleri ile subt buldu ve bu akdn vukna dein mlkn mekkilinin mal olduu ve tasarrufunda bulunduu anlald. Sliha Hatunun mlk Amasya havalisinde hreti dolays ile hududlarn gstermekten mustani bulunan Ortaky olup drt hissesinden hissesinin hepsini, btn hudd ve haklar, tarla ve tepeleri, akar sular ve kuyular, meyveli ve meyvesiz aalar, odunluk ve kerestelikleri ve evleri ile Rm (Anadolu) beldelerinde mtedvil bulunan 3000 talgami gm dirhem ve bir anak fuls bedeli mukabilinde eri sat ve iki tarafn rzas ile icp ve kabl zere teslim ve tesellm yaplm; bu hkm ve hidlik yedi yz yl zilkadenin ortalarnda (1301) vukubulmutur.691 Yine Sahib Ata Vakfiyesinde de, Fahreddin Subann einin satt emlktan sz edilir.692 Bu ve benzeri faaliyetler sk rastlanan bir durum olmamakla birlikte ticari bir faaliyet olmas ve kadnn bu faaliyetten gelir elde ettiini gstermesi bakmndan nemlidir. Trkiye Seluklularnda toprak sisteminin bozulduu bu dnemde (Mool istilas sonras) kadn, arazi edinebiliyor ya da hane sahibi olabiliyordu. Yukarda da bahsedildii gibi Saliha Hatun, bir kyn mlkiyetini zerinde tayordu. Bundan baka yine ayn kadnn farkl araziler zerinde mlkiyet hakknn olduuna dair belgeler bulunmaktadr. Dier bir vesikaya gre Saliha Hatunun ei Emir ucaddin Sleyman, Emir Nsrddin Muhammedden bir sene mddetle bin be yz sultani gm dirhem bor alm ve buna karlk olarak karsndan ald vekletle ona ait olan para

691 692

O. Turan, Seluklu Devrine, s. 128. Emir Nasrd-din Behram ahtan, Emir Nrd-din Beyden ve Fahrddin Subann zevcesinden satn ald emlkn tamam (S. Bayram, Sahib Ata, s. 57).

112

iftlik araziyi rehin vermiti.693 Yine Konyal Emir Biremannin kz Zmrt Hatunun ise Konyada kendisine ait bir han vard.694 zellikle Mool istilas sonras Anadoluda oka vuku bulan bu trden toprak alm-satmlar, hanedan mensubu kadnlarda da gze arpmakta idi. Nitekim Anadolu Mool istilas altnda idi ve lhanllarn Anadolu zerindeki keyfi uygulamalar Seluklu hanedannn geleceini belirsiz klmaktayd. Bu dorultuda Sultan IV. Klcarslann kz Sultan Hatun, mlkiyet edinmek amacyla giriimde bulunmu ve Tokat yresinden bir mezra satn almt.695 Seluklu kaynaklarnda, zellikle vakfiyelerde kadnlarn mlk edindiklerine dair birok ifade bulunmaktadr. Vakfedilen arazi ve vakfa ait snrlar belirtilirken baz mlkler sahibelerinin ismiyle ifade edilmi ve bu ekilde kayda geirilmiti.696 Hatta kadn, sahip olduu mlkiyet ve maddi gc nispetinde vakf dahi kurabiliyordu. Seluklu Trkiyesinde bunun birok rneine rastlamak mmkndr.

Vesikann asl yledir: Asl ve emrlerin efendisi mesud emr Aliyyeli ucuddn Slayman bin Muhammed bin Devlet bin Gen, bu yaznn tarihinden itibaren bir yl mddetle, emr ve byklerin efendisi ulu ve yce emr Nsrud-din Muhammed bin merhum emir Seyfud-dn Ferdn (ycelii devam etsin)un, ryc sultani gm dirhemlerden bin beyz (bunu tekid iin te biri beyz) dirhemini alp lzm, czm ve hak bir bor olarak zimmetine geirdiini ikrar etti. Ona, mezkr mebl karl olarak, kars ve Necmud-din Kutlu Beg bin Hac zzeddin Alinin kz Sliha hatun denilen aff hanmdan, rehin hususunda sbit olan ve sudr edip kendisine takdim klnan veklet hkm ile, aada zikr ve erh edilmi akarn hepsini btn czlerile rehin etti. Ve eyh Emir Ali bin Muhammed bin Rstem ve brahim bin Musnn ehdetiyle rehin edilmi (yeri) in drtte biri yarsn rehin edilen kimseye mubah kld (verdi). Bu (rehin edilmi yerler) Amasya mlhakatndan ksi kynde birincisi eskiden Ahi Ali feddn (iftlii), imdi dris ve Osmann mukeresi (ortak ziraat ettikleri yer); ikincisi (eskiden) Devlet-h feddn, imdi Sarrc Danimend ve Kk diye maruf olan Hoca Alinin mukeresi olarak tanlan ve btn hudud ve hukuku ile sahh, eri ve kabzedilmi bir rehin olarak verilen feddnn hepsidir. Bu mddet zarfnda, veklet hkm ile, rehin edilen (yer) in drtte biri yarsn ve haslatn ona verdi (ibhe etti) ve bu mddetin inkzasnda rehin devam ettike ona mubah ve makbul olarak ait olacaktr. Bu hkm ve ahid klma ii alt yz doksan yedi yl rebiul ahirin yirmi nde vuku buldu ( O. Turan, Faizle Para, s. 251-260). 694 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 840. 695 Z. Oral, Sultan Hatun, s.385-394; Gnmze kadar ulam ve mahkemece kayda alnm olan bu sat belgesinin Trke tercmesi u ekildedir: Maksat anlald (vesikann mazmunu yanmda sabit oldu). Doruluuna hkmettim. Bu tarihte Darn-Nasr Tokat-Ulu Tanr esirgesin- hkimi olan (Bir kelime siliktir.) olu smail onu yazd. Keyhsrev olu esirgenmi, mafiret olunmu, Rknddin Kl Arslann kz, yksek talihli, hayrlarn ba (fatihas) byk kralie (Melike) Sultan Hatunun vekili Abdullah olu ca d-Din Uurlunun sat hakkndaki ifadesi (ikrar) ve Ahmet Foni olu Tac d-din Ebubekir ile Sad d-din mubarekin azatl klesi Abdullah olu Srim d-din, Yahyann ahitlikleriyle Abdullah olu ve beylerin iftihar ettii byk bey Hsam d-din Gndodu ycelii devaml olsun- dan ad geen ca d-din Uurlu vekleti hasebiyle aada yazl mezraay satn ald. Bu suretle Sultan Hatunun eline ve tasarrufu altna gemi olan, Tokatn sa Mehet kynde kin Arkn mezraas ki bir taraf ad geen sa Mehet ky arazisi, dier taraf Kzlukayas ky arazisi, nc taraf Seirdicek mezras, drdnc taraf Kasn ky arazisi ile hudutlanmtr. te bu mezraa btn hudutlar, haklar, evleri, arazisi, gezinti yerleri ve baka iten, dtan haklar ile ve rayice gre 300 dirhem gm mukabilinde ki bunun te biri 100 dirhemdir- cmle muteber artlara, din esaslarna uygun ve doru olarak alnd, verildi. Bedeli dendi. Sat muamelesi 702 Hicret yl Zilhicce aynn 28 inci (13 Austos 1303 Sal) gn cereyan etti ve yazld ( Z. Oral, Sultan Hatun, s. 387-388 ). 696 rnek olarak bkz. O. Turan, Celaleddin Karatay, s. 111, 112, 141; S. Bayram, Sahib Ata, s. 39, 54, 57, 58; A. Temir, Krehir Emiri, s. 110, 123; Ali Haydar Bayat, Anadolu Seluklu Hastahane Vakfiyelerinin Tek rnei Olarak Sivas Darifas Vakfiyesi I Muharrem 615/30 Mart 1218, Trk Kltr, XXIX/333, Ankara, 1991, s. 12 de gdterilen yerler.

693

113

rnein Sahib Ata vakfiyesinde kadnlara ait u vakflardan sz edilir: Sivasn iinde Kasaplar arsnda dier dkknn tamam. Bunun bir taraf Suba Medresesi vakf, bir taraf Hanm Hatun Vakf, bir taraf Bulgarl Medresesi vakf ve bir taraf yol ile mahduttur697. Sivasn iinde Semerkandi nam ile maruf Tabgh dkkannn tamam. Bunun bir taraf Mteri Hatun Vakf, bir taraf Fahrd-din Vakf, bir taraf Biyzar milki ve bir taraf yol ile mahduttur698. Yine benzer ekilde Celleddin Karatay Vakfiyesinde de vakf kuran kadn isimlerine rastlamaktayz: Konyann d ksmnda Garipler arsnda hudutlar Lusunk (?) veresesi mlkne, Halul bin Barsauma vrisleri mlkne, Rhile Hatuna mensup vakfa ve yola nihayetlenen birbirine bitiik iki dkknn hepsi; Konyann d kapsnda Kasaphane kaps blgesinde, kasaplar srasnda, snrlar Abdullah kz Meryemin mlkne, eref Hatuna mensup vakfa...699. Kadn vakf kurabilmesine karn, genel olarak kurulmu olan vakflarn tevliyeti kadnlara verilmemekte ve son seenek olarak kadn, vakfn tevliyetine getirilmekte idi. rnein Turumtay Vakfiyesinde bu durum yle ifade edilmiti: Vkf kendisi hayatta olduu srece vakfn tevliyetini ve btn ilerini zerine ald. ld zaman bu grev olunun olu ve ocuunun ocuu ikbal sahibi, yce, reid, mdebbir, said ve mtefekkir, merhum Emir Sinaneddin Musa olu Mehmed Beye sonra onun kadnlar hari soyu ve nesli boyunca taakup ve tenasl eden oullarnn en yetkinine, oullar ve erkek evld tkenince kz evld ve torunlarna, bu kz evld ve ahfadndan en salahiyetlisine, btn ahval ve maslahat ile tefvizine, sonra gnlerin ve yllarn birbirini takip etmesi ile akraba ve soyundan hi kimse kalmad zaman evkafn tevliyet ileri ve istilal Amasya beldesinde eri ileri deruhte eden kiiye yani ad geen yerdeki kad ve valinin emrine verilir700.
697 698

S. Bayram, Sahib Ata, s. 54. S. Bayram, Sahib Ata, s. 56. 699 O. Turan, Celaleddin Karatay, s. 156. 700 . Kayaolu, Turumtay Vakfiyesi, s. 106; Celleddin Karatay Vakfiyesinde ise u ifadelere yer verilmiti: Ad geen vakf tevliyet iini, hayatta bulunduka, kendisine, sonra, hayatta kaldka kardei byk sipehslr, lim, dil, mueyyed, Mnsr, muzaffer, mcahid, seyfeddin, slm ve Mslmanlarn dayana, melik ve sultanlarn yardmcs, emirlerin meliki emir Karasunkur bin Abdullaha ondan sonra iki kardei olan byk emir Kemaleddin Rumta ve ad geen Seyfeddinin en iyi oullarna, bunlardan sonra, nesilden nesile, batndan batna oaldka kadnlar hari olmak zere, en iyi erkek ocuklarnn ileri gelenlerine ve oullarnn oullarna tefviz etti. Eer erkek evlatlarndan ve nesillerinden bir kimse kalmazsa azadllarnn en iyi oullarnn oullarna, eer azadllarnn erkek evld ve nesillerinden biri kalmazsa kadn tarafndan en iyi ve reid oullarna; bunlardan da kimse kalmazsa Konya kadln yapan iyi ve afif her kadya tevliyet tefviz edilir (O. Turan, Celaleddin Karatay, s. 143); Yine Seyyid Nureddin Alp Arslan vakfiyesinde ise yle denilmekteydi: Vefatndan sonra, [vakfeden] btn bunlarn tevliyeti artlarn yerine getirilmesi akl ve dindarlk ynnce en rt olan evladn evlad

114

Bunlardan baka, edebi kaynaklarda da kadnn mlk sahibi olduuna dair bilgilere ulaabiliyoruz. rnein Eflki Menkbul Arifinde, Konyada yaayan, birok kyn sahibesi konumunda olan ve Avriyann kz olarak tannan bir kadndan bahseder. Bu kadn, gnln Arif elebiye kaptrm ve ona kavumak arzusuyla elinde var olan tm nakit paray, gelirlerini ve mlkiyetinde olan kyleri elden karmt.701 Yine Eflki eserinde, Kiramana Hatuna ait bir badan bahseder.702 Anladmz kadaryla kadna ait olan bu mlkiyetler, ya miras yoluyla intikal ediyor, ya da bizzat kendi geliriyle elde ediliyordu.

III. MESLEK HAYATTA KADIN Mesleki olarak snrl bir alma alanna sahip olan kadn, daha ok mizacna ve fiziki yapsna uygun ilerde alyordu. zellikle kadn el sanatlarnn n plana kt rg ve dokumaclk gibi i sektrleri, kadn iin nemli bir istihdam sahas idi. Daha ncede bahsedildii gibi eitli Anadolu ehirlerinde kadnlar iin bu tr imknlar oluturulmu ve mesleki hayatta onlardan istifade edilmi idi.703

evlad evladna, nesilden sonraki nesline; karndan sonraki karna, sonundan sonraki sonuna, erkek ocuklarnadr. ayet, Allah korusun bunlar, son bulurlarsa, aynen yukardaki gibi kz ocuklarnadr ( S. Bayram AmasyaTaova-Alp Arslan, s. 43). Ayrca Cacaolu Nureddin Vakfiyesinde de benzer ifadeler yer almt: Ad geen vkf, Tanr onun himayesini devaml eylesin, snrlar gsterilmi olan mterek bu mlklerin yarsnn tamamn erkek ocuklarna ve bundan sonra doacak erkek evldna vakfetti. Bu mlkler, bir nesilden sonra gelen dier erkek nesillerle intikal eder. Bunlardan birinin ve evltlarnn erkek evld olmad takdirde, onun hissesi kalan erkek kardelerine intikal eder. O nesilden kimse sa kalmazsa ve onlarn erkek evlatlarnn nesilleri kesilirse o nesilden gelen kadnlarla onlarn evldnn evldna intikal eder. Bu takdirde erkek ve kadn olmalarna bakmadan vakflar vkfn erkek ve kadn kardelerinin evldna, bir nesilden sonra dieri olmak zere intikal eder. Vakfn erkek v e kadn kardeleri neslinden kimse sa kalmad taktirde, bu vakflar, vkf tarafndan azat edilmi olan klelerine intikal eder ( A. Temir, Krehir Emiri, s. 119-120). Ayrca bu bilgi iin bkz. A. Temir, Krehir Emiri, s. 135). 701 Eflki, bu olay yle nakleder: Konya ehrinde bir kadn vard. Son derece gzel, cemal ve kemal sahibi ve devrinin mucizesi idi. Ona mehur Avriyann kz derlerdi ve ok zengindi. Birdenbire Arif hazretlerine gnln kaptrd. Gece ve gndz karar kayboldu. Kendi maln mlkn terkedip Arif elebinin yanna gitti. ok defa harp eline ald vakit muhalifler arasndan ihtilaf kalkard ve yolda yanmlarn scak cierleri kururdu. Nakit paradan, gelirlerden, kylerden neyi varsa hepsini o hazretin urunda feda etti. Onun vuslat arzusu ile yanyordu. Uzun zaman bu hasret iinde yaad. Bir gn ondan uygun olmyan bir hareket ve ayplanacak bir hl sadr oldu. Bu yzden elebinin mbarek kalbi ondan incindi. O gece mbarek sarnn kenarndan bir pee kadar yrtp ona verdi. O hatun: Ne buyuruyorsun, ne yapaym? diye sordu. elebi: lmek lazmdr dedi. Bunun zerine Avriyann kz yalvarp yakard, fakat mmkn olmad. kinci gece frsat bulup ehit ettiler. O a parasn (elebinin verdii sark parasn) da onun yzne rttler ve onunla gmdler. (Yce Tanrnn rahmetine ulasn). O gn, galip gelen elebi hazretleri yreinin ateiyle u rubaiyi syledi: Gam ve keder, onun matemiyle sabr elinin yapt her gmlei yrtt. Dn, onun yz gzellikte atein erefi idi, bu gn ecel rzgar onu toprak yapt ( Eflki, Menkib, II, s. 318-319). 702 Bir gn zamann veliyesi olan Kiramana Hatunun banda idik. Mevln gn gece sema etti, heyecanlar iinde idi (Eflki, Menkib, I, s. 311). 703 M. Bayram, Fatma Bac, s. 39; bn Battta, Seyahatnmesi, I s. 433.

115

Kadnn mesleki olarak grev yapt alanlardan birisi de ebelik idi. ocuk doum uzman olarak grev yapan ebeler ayn zamanda, doumdan itibaren stten kesilinceye kadar ocuun salk sorunlar ile ilgileniyorlard. Bu ekliyle bir nevi ocuk doktorluu yapm oluyorlard.704 Yine mesleki hayatta ne kan uralardan bir bakas ise stannelii yani dadlk idi. z annesinin eitli problemlerden dolay yetersiz kald durumlarda ocuk, kiralanan stanne araclyla emziriliyordu. rnein Sultan Veledin, Kiramana isminde bir stannesi vard.705 Alexiadta Anna Komnena, Sultan ehinahn dadsndan bahseder. ehinah, srrn dadsna anlatm ve bunun sonucunda da srr ifa olmutu.706 Mevlnann eserlerinde de stannelik kavramna rastlamaktayz: Bu ocuk st ve stannesinden baka bir ey bilmez.707 nle ki, o feryadlar iiten bizim komumuzdur. Yalvar ki, ocuun alamas anne sevgisindendir. Her ne kadar canlar emziren o st annesi kendini balamsa da sen yine ala ve inle.708 Padiah ocuk kaldka dad-taya, her yan zindan eder ona, Ana stnine sdn emdike padiah kesilemez, arap iemez.709 Seluklu Anadolusunda kadnn icra etmi olduu dier bir meslek ise mneccimlik idi.710 Bu meslei icra edenler iinde en tannm olan hi phesiz bn Bibinin annesi Bibi Mneccimedir. Niaburlu lim bir zat olan Kemaleddin Simnaninin kz Bibi Mneccime, anne tarafndan ncum ilminde devrinin bilgini olan Muhammed-i Yahyann torunuydu ve onun yannda yetimiti.711 Aleddin Keykubadn eli olarak Celleddin Hrzmaha gnderdii Kemaleddin Kmyr, Ahlatta Bibi Mneccimenin yldzlardan bilgi karmadaki maharetine ahit olmu ve tuhafna giden bu durumu dndnde Sultana iletmiti.712 Keykubad bu kadnn bulunmasn emretmi ve amda izine rastlanan Bibi Mneccime, Anadoluya getirilmiti. Bibi Mnceccimeye eitli rtbeler verilmi ve yksek bir makama getirilmiti. Harput nlerine gelen Seluklu ordusunda sknt ba gsterince Bibi

704 705

E. Meril, Meslekler, s. 111-112. Eflaki, Menkib, II, s. 230. 706 Anna Komnena, Alexiad, s. 500. 707 Mevln,, Fh Mfh, s. 243. 708 Mevln, Rubailer, s. 75. 709 Mevln, Dvn- Kebr, s. 179. 710 E. Meril, Meslekler, s. 181. 711 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 439. 712 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 439; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 82.

116

Mneccime, Filan gn filan saatte zafer mjdesi gelecek eklinde bir kehanette bulunmu ve gerektende iaret edilen zamanda zafer myesser olmutu.713 Kehanetin doru kmas zerine Sultan Aladdin Keykubad, Bibi Mneccimeyi huzuruna arm ve Bibi Hatunun kehaneti, Rabbani takdire ve bizim mutluluumuza uygun dt deyip ona kymetli bir hilat ile ok sayda hediye vermiti. Sonrada ona Aklndan geen her istei, gnlnn diledii her eyi syle. Derhal yerine getirilecek demi ve bunun zerine Bibi Mneccime, ei Mecdeddin Muhammed-i Tercmann saltanat divan ktipliine getirilmesini istemiti. Bu istei ivedilikle yerine getirilmi ve Mecdeddin Muhammed-i Tercman, saltanat divan ktibi yaplmt.714 Mevcut kaynaklarn vermi olduu malumata gre, kadnn en fazla gze arpt mesleki alanlardan birisi de elence sektr idi. zelikle ark syleyen ve mzik aleti kullanan kadnlar bu anlamda en dikkat ekici olanlar idi. rnein Eflki, Konyada Vezir Ziyaeddin hannda alan ve harp alan Tavus adnda bir kadndan bahseder. Ayn zamanda benzersiz bir sese sahip olan bu kadn, beraberinde baka kadnlar da altryordu. Bunlarn grevi, handa kalanlarn hoa vakit geirmelerini salamakt.715 zellikle ehirlerde, hususi ve umumi elence yerlerinde ve ayn zamanda eitli toplantlarda ark syleyen ve raks eden kadnlar vard.716 Emir Eminddin Mikilin hanm, her Cuma akam evinde toplant dzenler ve Konyann hanmlarn davet ederdi. Bu toplantlarda ark syleyen cariyeler, kadn defiler ve neyzenler bulunurdu.717 Mevln, Mesnevisinde arkc kadnlardan bahsederek yle der: arkc kadnlarn, gslerindeki sslerle kazanamad letfeti, ilim ve amel ehline manevi bir karlk olmak zere bu kitabn deerli yce gs tar.718 arkc kadnlar gndelik hayatn ierisinde o kadarlard ki, in eserlerinde onlara hitap ekliyle ilgili bilgi yer almt. El Hoynin Gunyet'l-katib ve munyet't-talibde arkc kadnlara (muganniye): Yce, cmert, zamann iei, namelerin latifesi, melikelerin azizesi, kadnlarn nazii korunmuluu devam etsin719 eklinde hitap ediliyordu.

713 714

bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 440. bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 440. 715 Eflkide bu kadndan vgyle sz edilir: Vezir Ziyeddinin hannda Tavus adnda harp alan bir hanm vard. Sesi de ok tatl ve gnl okayc idi. Gnl kapc ve benzeri az bulunur bir kadnd. Saz almasndaki maharetinden tr btn klar onun esiri olmulard( Eflki, Menkib, I, s. 365-366). 716 O. Turan, Trkiye Seluklular, s. 39. 717 Eflki, Menkib, I, s. 474- 475 718 Mevln, Mesnevi, IV, , s. 27. 719 Hoy, Gunyet'l-katib, s. 16.

117

Bunlardan baka zellikle gayr mslim kadnlar, toplumda pek de ho karlanan bir davran olmamasna ramen meslek olarak hayat kadnl yapmaktaydlar. Konyada Sahip sfahani hannda bir genelev vard ve burada birok kadn fahielik yapmakta idi.720 Yine Denizlide hayat kadnlar gelir elde etmek amacyla hamam vb. yerlerde fuhu yapmaktaydlar.721 Ankarada ise bu ii yapan kadnlar devlete vergi vermekteydiler.722 Bunlara ilave olarak kadnla ilgili kaynaklarda u mesleklere yer verilmitir: Mesnevide kadn klna girmi ve bu halde kadnlar hamamnda dellaklk yapan bir adamdan bahsedilir.723 Buradan da anlalyor ki, kadnlar hamamnda dellk olarak alan kadnlar vard. Yine Mevln, gelin bezeyicilerden bahseder.724 yle sanlmakta ki, bu meslekle uraan kadnlar, dn ncesi gelinin sslenmesi iiyle urayorlard. Ayrca nevhager (Arapada nevvah) denilen ve at yakmakla mkellef olan, yani bunu bir meslek olarak icra eden kadnlarn varlndan bahsedilir. Bu kadnlar lnn soyunu, iyiliklerini anarak, hatralar dile getirerek makamla atlar yakp alyor ve halk da alatyorlard.725 Bu mesleklerden baka muhakkak kaynaklara yansmayan farkl meslekler de vard. Ancak kaynaklarda ulalabilenler bunlarla snrldr.

720 721

Eflki, Menkib, I, s. 536,537 bn Battta, Seyahatnmesi, I, s. 408. 722 W. Hinz , Vergi Kitabeleri, s. 778. 723 Kadn dellkl ile ilgili Mesnevide u hikyeye yer verilir: Nasuh adnda bir adam vard. Kadn dellkl yapard. Yz, kadn yzne benzemekle o daima erkekliini gizlerdi. Kadnlar hamamnda dellakti. Hile fenninde pek ustayd. Nice yldr dellakti ama kimse onun srrn, halini bilmiyordu. ( Mevln, Mesnevi, V, s. 437, 439). 724 Gaz boyamas yokken, gelin bezeyen kadn yokken gl, O rengi nereden buldu da parl parl parlayp l l ortal parlatarak gizlilik perdesinden nasl yz gsterdi ( Mevln, Dvn, 1974, s. 11). 725 Mevln, Rubailer, s. 222.

118

DRDNC BLM KLTREL HAYATTA KADIN

I. KLTR -SANAT FAALYETLER A. Edebiyat Kltr-sanat faaliyetleri ierisinde zellikle edebiyatla yakndan alakadar olan Seluklu kadn, daha ok bu ilgisini kiisel olarak yrtmt. ahsi bir takm abalarla devam ettirilen bu faaliyetler ierisinde zellikle iire olan ilgi dikkat ekici idi. Trkiye Seluklular dneminde, air olarak bilinen herhangi bir kadn ismine rastlanmamakla beraber, iirle ilgilenen kadnlarn varlna ahit olunabilmektedir. zellikle, bu dnemde kadn tarafndan kaleme alnm bulunan birtakm iirler gnmze kadar ulamtr. Bunlar iinde en dikkat ekici olan ise Erguvan Hatunun kocasna yazm olduu iirlerdir. Gurbette bulunduundan dolay uzun sre ayr kald kocas Bedreddine yazm olduu iirler ile serzenite bulunan Erguvan Hatun, duygularn bu iirler vastasyla dile getirmi ve kocasna yle seslenmiti: Gamndan lsem de gnlm ayrmam senden. Sen serbestsin, ama ben yaral ve esirim. Senden dolay dalanm bir gnlm var. Seni braktm. Gittin ama bir an olsun iimden gitmedin. Beni anmaman dostluun art olmaz. Ayrla dtm. Lutfile tut elimi. Gittin, gen olduka ocuklarla oynamak iin. Yam yz bile gemedi. htiyar sandn beni.

119

Bacaklarm fildii, yzm koma ekmei gibi. Yumuak, beyaz ve gzelim. Adeta peynir gibiyim. Boyum servi gibi, yrym sln gibi. Gsm ham gm, tenim ipek gibi. Evlenir, Rz olursan, ben de getiririm bir Hicz. Bakire kz alrsan, ben de alrm bir gen olan.726 Einin yazm olduu bu iire cevaben Bedreddin, kendisine isnat edilen eylerin tamamen aslsz olduunu dile getirmi ve beddualardan oluan iirinde u ekilde karlk vermiti: Ey deersiz szler syliyen baya, yrtlasn! Cannn damarlar gerdannn kknden kopsun; muradn olan her hasrette cierinin kanher an gznden damlasn; bu dnyada asl selmet yz grme; barsaklarn ividen geerek paralansn; bana hibir hususta doruluk yapmadndan boyun zamann hdiselerinden kamburlasn! imdi mitsiz ve bedbin olarak evden defol! Her an strabndan yzn yol, veya vsul vaktine kadar sus! Bu kt mektubun gnderilmesine itirak edenlere de lnet olsun!727 Ahmed Eflkinin Menakbul Arifininde, Grc Hatunun kz Ayn-l Hayata ait bir beyit vardr. Bu husu ile igili Eflki unlar anlatr: Bunun zerine Ayn-l Hayatn iinde bu szn mnasndan bir hayat kayna kaynamaya balad ve Arifin sevgisi kalbinde atelendi, yz can ve gnll onun havasna kaplp yllarca onun sevdasnda oldu. Sonunda bu sevdann srrna ban koyup u beyti syledi: Delinin banda bir sevda olmas hotur, fakat bu sevda senin sevdan olmak artiyle728.

726

Muhammed Emn Riyhi, Osmanl Topraklarnda Fars Dili ve Edebiyat, ev. Mehmet Kanar, stanbul, 1995, s. 119-120; Osman Turana gre bu iirin hulasas yledir: Henz salarm siyah, rglerim zincir gibi olduktan sonra sen yz niyazla bir kiiyi avlarsan ben bir gamze ile yz kiiyi srklerim; henz yanama bse konabilir. Lkin ne fayda ki orann hkimleri nasl bir din ve i sahibi olduunu, ne dndn bilmezler. Sen baya bir gulamparasn. ocuk ve olanlarla yaamakta ve bu yzden hasta olmaktasn; bazen sofu, bazen mft gzkmek istersin. Sanki tasavvufun yars hyta ve yars livtadr. Mademki zenperver ve ev sahibi deilsin neden beni bu belya mptela kldn? Gnln sefer ve irette olduktan sonra ben bareyi kayt ve strapta tutmakta sana ne fayda vardr? Size hidayet mukadder ise bu szler kfidir ( O. Turan, Resmi Vesikalar, s. 169). 727 O. Turan, Resmi Vesikalar, s. 170, 171. 728 Eflki, Menakib, II, s. 316.

120

B. Mzik Kltr-sanat faaliyetleri ierisinde dikkati eken bir dier ura alan ise mzikti. Seluklu dneminde Anadoluda, farkl enstrmanlar kullanabilen birok kadn yetimiti. Kadnn kulland bu enstrmanlar ierisinde zelikle en dikkati ekici olanlar ud, harp, def ve ney idi. Daha nce de sz edilen Konyada Vezir Ziyaeddin Hannda harp alan Tavus Hatun bu sanatyla mehurdu.729 Yine Konyada zenginliiyle tannan Avriya, iyi derecede harp alyordu.730 Eminddin Mikilin evinde toplanan Konya hanmlar kadn neyzen ve defiler eliinde sema ederlerdi.731 Mevln beyitlerinden birinde yle sesleniyordu: Ey ut alan nazl, nazenin gzel, sen mi daha sarhosun, ben mi daha sormuum, syle ey huzurunda btn efsunlarm efsane olan uh dilber.732 Daha nce de deinildii gibi bu mzisyen kadnlar iin mzik, ayn zamanda bir kazan kaps olmu ve bu sanat mesleki olarak icra etmilerdi. zellikle elence sektrnde alan kadnlar, yetenekleri dorultusunda eitli mzik aletlerini kullanm sesi gzel olanlar ise arkclk yapmlard.733

II. TRKYE SELUKLULARI VAKIF ESERLERNDE KADININ YER Malazgirt zaferini mteakip Anadoluyu yurt tutan Trkler, bir taraftan slmlama faaliyetlerine giriirken, dier taraftan da yapm olduklar mimari eserler ile bu corafyann slmi bir kimlik kazanmasn salamlard. Bu sre ierisinde, sanatta kendi slubunu oluturan Seluklular, zellikle mimaride zgn bir tarz vcuda getirmilerdi. Seluklu Anadolusunda imar faaliyetleri, genellikle hayrsever kiilerin kurmu olduklar vakflar vastasyla yrtlmt. zellikle hanedan mensuplar ve devlet ricalinin destekledikleri vakflar aracyla yrtlen bu tr faaliyetler, Seluklu mimari sanatnn gelimesine nemli katklar salamt. Bu sayede Anadolunun muhtelif
729 730

Eflki, Menakib, I, s. 365. Eflki, bu kadn hakknda u cmleye yer verir: ok defa harp eline ald vakit muhalifler arasndan ihtilaf kalkard ve bu yolda yanmlarn scak cierleri kururdu ( Eflki, Menakib, II, s. 318). 731 Eflki, Menkib, I, s. 474. 732 Mevln, Dvn- Kebr, s. 163. 733 O. Turan, Resmi Vesikalar, s. 39; E. Meril, Meslekler, s. 135-142.

121

yerleim yerlerinde camii, medrese, klliye, hastane, han, hamam, kervansaray, zaviye ve kprler ina edilmi, Anadolu bayndr bir hale getirilmiti. Anadoluda vuku bulan bu imar faaliyetlerine kadnlar da katlm ve birtakm yaplarn inasna nclk etmilerdi. Kimi yaplarda bizzat kadn baniler n plana km ve bugn hala adlaryla andmz eserlerin yapmna n ayak olmulard. Bundan baka, kadnn vasiyetini yerine getirmek ya da ldkten sonra adn yaatmak amacyla ina edilen eserlerde bulunmaktayd. Anadoluda hanmlar adna ina edilen eserleri u ekilde sralayabiliriz. Dedii Sultan Mescidi ve Trbesi: Dedii Sultan Mescidi ve Trbesi, Sultan II. Klcarslann azadl cariyesi Sanavber Hatun tarafndan 576/1180- 1181 senesinde Konyann Ilgn ilesi, Mahmud Hisar Tekkesi kynde yaptrlmtr. Yapnn mimar Eminddin Mirgn ayn zamanda Sanavber Hatunun klesidir.734 (Yaplar, Sultan Gyaseddin Keyhsrev dneminde ina edilmitir) Demre Hatun Han: Gnmze kadar ulamam olan eser, Emir Barsulunun kz Demre Hatun tarafndan Konyada ina ettirilmitir. 598/1201-1202 tarihli emseddin Altun-aba vakfiyesinde eserden szedilmesine baklarak bu tarihten nce yaptrld tahmin edilmektedir.735 Gevher Nesibe Sultan ifaiyesi: Sultan II. Klcarslann kz Gevher Nesibe Hatunun vasiyeti zerine kardei Sultan I. Gyseddin Keyhusrev tarafndan Kayseride Hac kiz Mahallesinde 602/ 1205-1206 senesinde imar edilmitir.736 Hayat hikyesi rivayetlere karm olan Gevher Nesibe Hatun bir Emire k olmu; evlenme isteine mani olan aabeyisi Sultan I. Keyhsrev o emiri Gevher Nesibeden uzaklatrmak amacyla harbe gndermi ve bu srada da kzkardeini baka bir devlet grevlisi ile evlendirmeye kalkmt. Gyseddin Keyhusrevin bu teebbs gereklememi ve bir sre sonra da emirin lm haberi gelmiti. Byk bir hzne gark

734

M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 595; Aynur Durukan, Anadolu Seluklu Dnemi Kaynaklar erevesinde Baniler, Sanat Tarihi Defterleri, V, stanbul, 2001, s. 71. 735 Aynur Durukan, Anadolu Seluklu, s. 72. 736 H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 59 Mjgan Cumbur, Seluklu ve Osmanl Devirlerinde Kadnlarn Kurduklar ifahaneler, Erdem, 3/8, Ankara, 1987; Ahmet Hulusi Kker, Gevher Nesibe Sultan, Seluklu Gevher Nesibe Sultan Tp Fakltesi, Kayseri, 1992, s. Hakk nkal, Anadolu Seluklu Trbeleri, Ankara, 1986, s. 381; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 437; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 604; Aynur Durukan, Anadolu Seluklu Sanatnda Kadn Baniler, Vakflar Dergisi, XXVII, Ankara, 1998, 22; Kzm smail Grkan, Seluklu Hastaneleri, Malazgirt Armaan, Ankara, 1972, s. 37-38; Sheyl nver, Seluk Tababeti, Ankara, 1940; s. 52 Afetinan, Kayseride Gevher Nesibe ifaiyesi, Malzgirt Armaan, Ankara, 1972, s. 5. Ayrca bu bilgiler iib bkz. A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 58.

122

olan Gevher Nesibe Hatun hastalanm ve tm abalara ramen kurtarlamayarak hayatn kaybetmiti.737 Gevher Nesibe Hatun, lmeden nce Keyhusreve, kendisine ait tm mal verl ile bir darifa yaptrmasn vasiyet etmiti.738 te bu vasiyet zerine Sultan Gyseddin Keyhusrev, 600-601/1204 senesinde ifahanenin inasna balam ve beraberinde de bir tp medresesi (Gyasiye) yaptrmtr. Eser iki iinde tamamlanm ve hizmete almtr.739 Gevher Nesibenin brakt byk vakf gelirleriyle yaklak yedi yz sene ilevini devam ettiren bu hastanenin vakfiyesi gnmze ulamamtr.740 Gevher Nesibe Hatun, ayn zamanda yine Kayseride Hunat Camiinin bat kapsnn karsnda ve i kale surunun iinde yer alan Sultan Hamamnn da banisidir. Hamamn kitabesi de gnmze ulamamtr.741 Gevher Nesibe Hatunun trbesi, ifaiyenin bitiiinde bulunan tp medresesine defnedilmitir.742 Seyit Battal Gazi Klliyesi: Seyit Battal Gazi Klliyesi, Sultan I. Aleddin Keykubad tarafndan annesi mmhan Hatun adna hicri 604/1207-1208 senesinde (Sultan I. Gyseddin Keyhusrevin ikinci saltanat dnemi) bugnk Eskiehirin Seyitgazi ilesinde yaptrlmtr.743 Rivayete gre mmhan Hatun, grd bir ryann etkisiyle klliyenin yapmna karar vermitir. Gya ryasnda Seyit Battal Gazi ona: Ey Hatun, Hz. Peygamber soyundan olan ben, bu Rum memleketini aldm, fakat Kala-i Mesihiyede ehit oldum. Gel benim zerime trbe yap744 der. Bunun zerine mmhan Hatun yollara der ve Kala-i Mesihiyeye kadar gider. Daha nce Kutluca isminde bir oban, srlerini otlatrken bu mezarn yerini tespit etmi ve etrafn

737

M. Cumbur, Seluklu ve Osmanl, s. 342; Mjgan Cunbura gre Gevher Nesibe Hatunun lm nedeni veremdir. M. Cumbur, Seluklu ve Osmanl, s. 342. 738 M. Cumbur, Seluklu ve Osmanl, s. 342; A. H. Kker, Gevher Nesibe, s. 5; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 595; K. . Grkan, Seluklu Hastaneleri, s. 38. 739 Eserin kitabesi yledir: Klarslan olu, dinin ve dnyann koruyucusu, byk Sultan Keyhsrev zamannda saltanat daimi olsun- Klarslann kz, dinin ve dnyann ismeti, Melike Gevher Nesibenin Tanr onu sizin iin raz klsn- vasiyeti olarak 602/1205-1206 ylnda bu hastanenin inasn balatt (M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 605; H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 58; H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 381; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 438; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 596; Afetinan, Kayseride Gevher, s. 19; K. . Grkan, Seluklu Hastaneleri, s. 38; S. nver, Seluk Tababeti, s. 53). 740 Afetinan, Kayseride Gevher, s. 5; Gevher Nesibenin zengin topraklara sahip olduunu biliyoruz. rnein Sivasn Hafik ilesinin kuzeydousunda bulunan bugnk Dzyayla kynn eski sahibi, vakfiyelerin verdii bilgiye gre Gevher Nesibe Hatundu ( Refet Yinan, Sivas Abideleri ve Vakflar, Vakflar Dergisi, XXII, Ankara, 1991, s. 249. 741 K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 438. 742 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 381; A. H. Kker, Gevher Nesibe, s. 6-7. 743 M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 605; Ylmaz nge, Seyyid Battal Gazi Klliyesinde Sultan Hatun Trbesi, nasya, 5/57, Ankara, 1970, s. 6; H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 310; Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 320. 744 Y. nge, Seyyid Battal, s. 5; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 605.

123

evirmitir. Bu durumdan haberdar olan mmhan Hatun oban Kutluca ile birlikte, etraf evrilerek ziyaretgh haline getirilmi olan bu yere gider. Konyaya dndnde Sultan Aleddin Keykubada olanlar anlatnca derhal mimarlar ve ustalar Kala-i Mesihiyeye gnderilip inaata balanr745 mmhan Hatunun trbesi de ayn klliye ierisinde eski bir Bizans manastrnn zerine ina edilmitir.746 Kayseri Klk Camii: Kayseride imar edilmi ilk Camilerden birisi olan Klk Camisi, Dnimendliler tarafndan ina edilmitir.747 Daha sonra Seluklu Sultan zzeddin Keykvus devrinde, Dnimendli Yabasann olu Mahmudun kz Atsz Elti Hatun tarafndan 607/1210-1211 senesinde onarm yaptrlmtr.748 Devlet Hatun (Hatuniye) Mescidi: Bu Mescid, Seluklu hanedanna mensup Ahmed el-Arusnin kz Devlet Hatun tarafndan Konyann Mihmandar Mahallesinde ina ettirilmitir.749 mar tarihinin, vakfiyenin yazld 610/1213 senesi olduu dnlmektedir.750 Mescidin 610/1213 tarihli ilk vakfiyesine gre Devlet Hatun, bu mescid ile birlikte yine Konyada Seyrekviran iftliinde yolcular iin bir han yaptrm ve bu yaplarn gereksinimlerini karlamak iin de, Konya snrlar iinde iftlik, alt dkkn, iki ahr ve bir ev vakfetmitir.751 Vakfn mtevelliliini ldkten sonra erkek ve kz ocuklarna ve ocuklarnn ocuklarna brakmtr.752 Devlet Hatunun ismi, 620/1223 senesinde Seyrekviran iftliinde ina ettirdii hann (Kadnhan) kitabesinde Raziye olarak gemektedir.753 Bu kitabeye gre Devlet (Raziye) Hatun, 620/1223 tarihinde vefat etmitir.754
745

Y. nge, Seyyid Battal, s. 5. Bugn mevcut kitabesi yledir: Bu mbarek mescid, Sultan Keyhsrev bin Kl Arslann saltanat yllarnda, 604 senesinde in ettirildi. Onu, Sultan olu Sultan Bayezid bin Mehmed Han (Allah onun mlkn daim, devletini ebedi klsn) zamannda, 917 senesinde, Gzelce eyh Hsn demekle maruf Seyyid Muhyiddin yeniletti( H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 310). 746 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 310; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 606. 747 A. Durukan, Kadn Baniler, s. 21; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 607. 748 H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 59-61; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 21; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 607. Eserin kitabesi yledir: Bu binay Keyhsrevin olu, dnya ve dinin erefi, fetihler sahibi, Mminlerin Emirinin ota, byk sultan Keykvusun hakimiyeti zamannda Allahn zayf kulu, iffetli kadn, Ya Basan olu Mahmudun kz Atsuz Elti Hatun 607/1210-11 ylnda onartmtr (H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 60; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 607). 749 brahim Hakk Konyal, Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, s. 383; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 15; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 607; Zeki Ateken, Konyadaki Seluklu Yaplarnn Osmanl Devrinde Bakm ve Kullanlmas, Ankara, 1998, s. 82; Yusuf Kkda-Caner Arabac, Seluklular ve Konya, Konya, 1994, s. 261. 750 Devlet Hatun tarafndan farkl iki tarihte hazrlanm iki ayr vakfiyeden ilki Recep 610 ( 19 Ekim-15 Kasm 1213), ikincisi ise aban- evvel 621 (18 Austos-15 Eyll) tarihlerinde oluturulmutur (A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 25). 751 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 383; Z. Ateken, Konyadaki Seluklu, s. 84; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 16. 752 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 383. 753 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 386.

124

Uluborlu Ulu Camii: Sultan II. Klcarslann Elbistan meliki olan Mugisddin Turul hn kz Melike Adile tarafndan 629/1232 senesinde Ispartann Uluborlu ilesinde ina ettirilmitir.755 Ktahya Yoncal Ilca: Seluklulardan kalma en eski lca olan bu yap, Ktahya-Tavanl yolu zerinde Sultan I. Aleddin Keykubad dneminde saray mabeyincilerinden Ramazanl-Hacibin kz Glmsen Hatun tarafndan 631/12331234 senesinde ina ettirilmitir.756 Mahperi (Hunat) Hatun Camii: Bu camii, Sultan Aleddin Keykubadn ei ve Sultan II. Gyseddin Keyhusrevn annesi Mahperi Hatun tarafndan 635/1238 senesinde Kayseride yaptrlmtr.757 Kalonoros hkimi Kyr Vardn kz olan Mahperi Hatun, 617-618/1221 senesinde Sultan Aleddin Keykubad ile evlenmi ve Hristiyanken Mslman olmutur. Halk arasnda Hunat Hatun olarak bilinen bu kadn, hayrseverliiyle tannm ve Seluklu lkesinde birok yap ina ettirmitir. Bundan dolaydr ki, rnein Mehur tarihi Esterebadi, onun iin u ifadeleri kullanmtr: Hand Hatun (Hunat-Mahperi), Rum asll olup gzel ve soylu bir kadnd. Onun deerinin stnl, yapt iyilikler ve hayrlar, Anadolunun eitli yerlerinde yaptrd medreseler, mescitler, zaviyeler, tekkeler, kervansaraylar, emeler, aevleri ve daha pek ok eserlerde aka grlr ve bugn bu eserler varln srdrmektedir. Kayseri beldesinin sakinleri, onun bykl ve cmertlii konusunda gr birliindedirler758. Yaptrm olduu eserler iinde en mehur olan hi phesiz

754 755

. H. Konyal, Konya Tarihi, s. 386. A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 71. 756 M. Cunbur, Seluklu ve Osmanl, s. 343; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 18. Ilca hakknda, halk arasnda dilden dile dolaan birok hikye mevcuttur. Bunlardan en yaygn olan u ekildedir: Ktahyada Seluk valilerinden birinin kz iren, tedavi kabul etmez ve bulac bir hastala yakalanr. Kzn iyilemesinden mit kesilince, Yoncal yaknndaki ayrla bir adr kurulup hasta oraya braklr, her gn yiyecei, iecei gnderilir ve bir anlamda lme terk edilir. Aylar geer, kz hergn ikindi vaktinde adrn nnden clz, uyuz ve hasta kurdun getiini, bir sre sonra da dndn fark eder. Bir gn kurdun iyilemee baladn grnce merakla ve srnerek kurdun peine der, hayvann bir batakla gittiini, orda bataklktaki ukurlardan birinden kp tekine girdiini, sonra da temiz bir suda durulandn grr. Kendi de bataklklara girip kmaa balar, gnden gne iyileir. Tam saln kazand gn, onu bir oban grr ve k olur. Gider babasndan ister. Baba kznn hasta olduunu syleyerek nce reddeder. Ancak oban kzn ok iyi olduunu syleyince baba sevinir ve kzn obana verir. Yoncal lcasnn zerine bir hamam ve yaknna bir cami yaptrr ve kznn adna hayrat yapar (M. Cunbur, Seluklu ve Osmanl, s. 343). 757 H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 90; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 16; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 610-611; M. ayrda Hunat Hatun, s. 2; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 440; M. Zeki Oral, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler ve Tariheleri, Vakflar Dergisi, V, Ankara, 1962, s. 42; Ayrca bu bilgiler iin bkz. A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 69. 758 Aziz b. Mahmud Erdeir Esterbadi, Bezm u Rezm, ev. Mrsel ztrk, Ankara, 1990, s. 54.

125

Kayseride ina ettirmi olduu camidir.759 Mahperi Hatun bu cami ile birlikte bir medrese ve hamam da yaptrmt.760 Mahperi Hatunun trbesi de, bu camiye bitiik olarak ina edilmitir. Kesin olmamakla birlikte 636/1238- 641/1243 yllar aras bir tarihte yapld tahmin olunan bu trbe, kmbet tarznda ina edilmitir.761 Trbenin iinde Mahperi Hatundan baka iki mezar daha bulunmaktadr.762 Mezarlardan birisi Sultan II. Gyseddin Keyhusrevin kz Seluk Hatuna aittir.763 nc mezarda kitabe bulunmad iin burada yatann kimlii belli deildir. 764 Mahperi Hatunun yaptrm olduu bir dier nemli eser ise, Tokat ili Turhal ilesi Pazar Buca yaknnda 637/1238-1239 senesinde ina ettirmi olduu Hatun Handr.765 Kesin olmamakla birlikte bu handan baka iki han daha ina ettirdii sylenmektedir. Bunlardan birincisi Yozgat-Akmadeni karayolu zerinde, Akmadeni ilesine bal Karamaara buca yaknnda bulunan ininli Sultan Handr. Yapm tarihi Muharrem 637/Eyll 1239dur.766 Dieri ise Krehir-Zile yolunda ekerek Suyu stnde bulunan Kesik Kpr yaknnda yer alan ekerek Suyu Handr.767

759

Caminin iki ayr kap kitabesinden dou kapsndaki yledir: Bu mbarek camiin insn Keykubad olu yce sultan din ve dnyann koruyucusu fetihler sahibi Keyhsrev devrinde evval 635/ Mays 1238de byk lim, kanaatkr, dnya ve dinin yz ak, hayrlar fatihi Melike oluna emretti. Allah onun yce varln daim klsn ve gcn arttrsn ( H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 149; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 611; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 440). Bat kapsndaki kitabede ise yle yazmaktadr: Bu mbarek mescidin inasn Keykubad olu byk sultan, din ve dnyann koruyucusu, fetihler sahibi Keyhsrev devrinde 635/1238 ylnda byk melike din ve dnyann yz ak Mahperi Hatun emretti. Allah onun yce varln srekli klsn (H. E. Eldem, Kayseri ehri, s.150; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 611; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 440-441). 760 Erol Yurdakula gre hamam ve klliye, camiden nce ina edilmilerdir ( Erol Yurdakul, Son Buluntulara Gre Kayserideki Hunat Hamam, Seluklu Aratrmalar Dergisi, 1970/2, Ankara, 1971, s. 151). 761 O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri -1-, s. 169. Trbe iinde yer alan Mahperi Hatuna ait mezarn kitabesi yledir: Bu kabir, Keykubd olu, dnya ve dinin koruyucusu merhum [ehid] sultan Gyseddin Keyhsrevin annesi, namuslu, saadetli, ehide, takva sahibi, ibadet ehli, dindar, mcadeleci, korunmu, [Gnahsz], adalet sahibi, dnyada kadnlarn sultan, iffetli, temiz, ann Meyemi zamann Haticesi, maruf dost, binlerce mal sadaka veren, din ve dnyann yzak, hanm (kadn) hanmefendi, Mahperi Hatunundur Allah cmlesine rahmet eylesin- Amn (H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 92; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 611; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 441; M. ayrda, Hunat Hatun, s. 3). 762 A. Durukan, Kadn Baniler, s. 17. 763 ok sade bir yapda olan bu mezarn kitabesi yledir: Esirgeyen balayan Allahn adyla, bu kabrin sahibi, Keykubd olu, ehid Sultan Keyhsrevin Muharrem 683 (mart 1284) ylnda len kz Seluk Hatunundur (H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 94; M. ayrda, Hunat Hatun, s. 3). Burada yatan Seluk Hatunun Ermeni Kral tarafndan Moollara teslim edilen melike olabilecei tahmin edilmektedir. H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 96. 764 A. Durukan, Kadn Baniler, s. 17. 765 M. ayrda Hunat Hatun, s. 4; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 17; O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri-1-, s. 171; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 612; M. Z. Oral, Anadoluda Sanat, s. 42. Eserin kitabesi yledir: Byk sultan, ulu hakan yeryzndeki Allahn glgesi, din ve dnyann koruyucusu Keyhsrev b. Keykubad devrinde hkmdar hatunlarnn melikesi Mahperi Hatun 637/1238-1239 ylnda bu han yapt M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 612. 766 A. Durukan, Kadn Baniler, s. 17-18. 767 M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 612.

126

Bunlardan baka bir de zaviye yaptrd rivayet olunmaktadr. Mehmet ayrdan vermi olduu malumata gre ncesunun Tekke Danda bulunan eyh Turesan Zaviyesini Mahperi Hatun ina ettirmitir. Sultan II. Gyseddin Keyhusrevin hkmdarl zamannda ina edilmi olan bu zaviye, Mahperi Hatunun balad vakflar ile yaamtr.768 Melike Trbesi (ifte Kmbetler): Bu trbe, Sultan Aleddin Keykubadn hanm Melike Adile (Gaziye Hatun) adna, kzlar tarafndan Kayseri- Sivas yolu zerinde 645/1247 senesinde kmbed eklinde ina ettirilmitir.769 Bilindii zere Melike Adile, vey olu Sultan II. Gyseddin Keyhusrevin emri zerine Sdeddin Kpek tarafndan Ankarada bodurularak ldrlmt (634-635/1237).770 Gyseddin Keyhusrevin lmn mteakip (643-644/1246), Melike Adilenin mezar Ankaradan Kayseriye nakledilmi ve kzlar tarafndan yaptrlan bu trbeye gmlmtr.771 Daha nceleri bu trbenin yannda gnmze ulamam olan baka bir trbenin varlndan tr ifte Kmbet olarak anlmaktadr.772 Elti Hatun Camii ve Trbesi: Elti Hatun Camii, Sultan II. Sleyman ahn kz Elti Hatun tarafndan, Tuncelinin Mazgirt ilesinde 650/1252-1253 senesinde ina ettirilmitir.773 Camiinin yaknnda bir de trbe bulunmaktadr. Kesin olmamakla birlikte Elti Hatunun burada gml olduu dnlmektedir.774 Efray Hatun Medresesi: Mehmed brahim kz Efray Hatun tarafndan 671/1270 senesinde Krehirde ina ettirilmitir.775 Halk arasnda Muhterem Hatun
768 769

M. ayrda, Hunat Hatun, s. 3. H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 110; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 443; O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri-1-, s. 154; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 613; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 22. 770 bn Bibi, el-Evamirl, I, s. 310-315; Mneccimba, Cmiud-dvel, II, s. 65; O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 350-351, Gordlevski, Anadolu Seluklu, s. 59; O. Turan, emseddn Altun-Aba s. 198 771 K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 443; O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri -1-, s. 154. 772 H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 109; O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri -1-, s. 151. Eserin kitabesi yledir: Buras, Eybolu Melik Adil Ebu Bekirin Allah onlarn kabirlerini nurlu ruhlarn ve kokularn gzel kokulu eylesin- kz uur ve bereketlerin kayna, melikeler melikesi, dnya ve ahretin hatunu, stn hasletlerin sahibi, zamann zbeydesi, dnyada kadnlarn efendisi, slmn ve Mslmanlarn yzak, din ve dnyann koruyucusu, takva sahibi, gzel ahlkl, saadetli melikenin ehitliidir. Bunun yaplmasn muhterem kzlar Allah onlar emellerine ulatrsn ve hallerini gzel klsn- 645/1247 ylnda emretti (H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 109; K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 443). 773 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 114; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 20; O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri -1-, s. 252; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 609; Ayrca bu bilgiler iin bkz. A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 70. Eserin kitabesi yledir: Din ve dnyann kerimesi Elti Hatun.. bin Sleyman h 650 senesinin aylarnda (bu) emaretin yaplmasn emretti ( H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 114). 774 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 114; O. C. Tuncer, Anadolu Kmbetleri -1-, s. 251. 775 M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 614; Ali Saim lgen, Krehirde Trk Eserleri, Vakflar Dergisi, II, Ankara, 1942, s. 261.

127

olarak da bilinen bu hatunun trbesi, medreseye bitiik olarak ina edilmi olan kmbed ierisindedir.776 Konya Hatun Trbesi: Sahib-i Azam Ali kz Melike Hatun (masum hanm) tarafndan 671 ylnn aban aynda (Mart 1273) Konyada ina ettirilmitir.777 Kayseri Cihan Hatun Trbesi (Dner Kmbed): Sultan I. Aleddin Keykubadn kz olduu tahmin edilen ah Cihan Hatun tarafndan Kayseride ina ettirilmitir.778 Yapm tarihi kesin olmamakla birlikte 1275li yllar olduu tahmin edilmektedir.779 Fatma Hatun Trbesi: Abdullah kz Fatma Hatun adna Hace Aka Nurattar tarafndan 686/1287-1288 senesinde Krehirde ina ettirilmitir.780 Fatma Hatunun kimlii ilgili elimizde herhangi bir bilgi bulunmamaktadr. Binay yaptran Hace Aka Nurattarn lhanl byklerinden olduu dnlmektedir.781 Gme Hatun Trbesi: Sultan IV. Rkneddin Klarslann ei ve Sultan III. Gyseddin Keyhusrevin annesi Tokatl Gme Hatun tarafndan Konya Kalenderhane mahallesi Musalla mezarlnda ina ettirilmitir.782 Kitabesi gnmze kadar ulamadndan yapm tarihi belli deildir. XIII. yzyln ikinci yars ya da XIV. yzyln balarnda ina edildii dnlmektedir.783 Develi Ulu Camii: Sultan III. Gyseddin Keyhusrev zamannda Ger Arslan ve onun hanm Saad kz Sivasti Hatun tarafndan Kayserinin Develi ilesinde yaptrlmtr.784 mar tarihi tam olarak bilinmemekler beraber XIII. yzyln sonlarna doru ina edildii kabul edilmektedir.785
776 777

M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 614; A. S. lgen, Krehirde Trk, s. 261. A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 105. 778 H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 129-130; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 18-19. 779 A. Durukan, Kadn Baniler, s. 18. Eserin kitabesi yledir: Bu trbe, saadetli ah Cihan Htunun trbesidir. Allah onu rzasna eritirsin- (H. E. Eldem, Kayseri ehri, s. 129-130). 780 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 161; A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 107. 781 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 161. Eserin kitabesi yledir: Bismillahirrahmanirrahim, Yeryznde bulunan her ey fanidir. Ancak, yce ve cmert olan Rabbinin varl bakidir. Bu ttbeyi mazlume, merhume, saide, ehide, Abdullah kz Fatma (Allah onun kabrini serin tutsun) iin byk emir, alim, adil zahid, abid, hayrlar babas, dnyada Allahn velisi, din ve devlete muti, fakirler ve miskinlerin yardmcs Hace Aka Nurattar (Allah onun sonunu emin klsn) 686 senesinde yaptrtt ( H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 161). Kitabesinde yazl olan mazlume sfatndan dolay Fatma Hatunun ldrld dnlmektedir. ( H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 161). 782 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 604; H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 338-341; M. Ferit Uur, Gmehane, Konya, 9, (937), s. 568-569; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 18; Z. Ateken, Konyadaki Seluklu, s. 295. 783 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 341; Z. Ateken, Konyadaki Seluklu, s. 295. 784 K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 442; A. Durukan, Anadolu Seluklu, s. 107. 785 K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 442. Eserin kitabesi yledir: Allahn rahmetine muhta zaif kulu Ger, Aslan olu Nasrullah ve Allahn rahmetine ve rzasna muhta onunzaik cariyesi (kulu) Saad kz Sivast tarafndan Allah baarlarn ihsan ve hayrlarn onlara yad eylesin altyzseksen ylnda (K. Trkmen, Seluklu Dneminde, s. 442).

128

Kutlu Melik Hatun Darlhffaz: eyh Siracddin-i rmevinin olu merin olu Alinin olu Mevlna Bedrddin Mahmud elebinin kars, Hac Mahmudun kz Kutlu Melik Hatun tarafndan, Konya Atabekiye medresesi arkasnda ina ettirilmitir.786 Yapm tarihi belli deildir. Ayrca buraya eyhur-Reis Ebu Ali Sinann Kitab-n nebatat min Kitab--ifa isimli eserini vakfetmitir.787 Hdavend Hatun Trbesi: Bu trbe Sultan IV. Klcarslann kz Hdavend Hatun tarafndan 712/1312-1313 senesinde Nidenin Yenice mahallesinde ina ettirilmitir.788 Nide Valisi ile evli olduu tahmin edilen Hdavend Hatun, 3 Recep 732/ 31 Mart 1332de vefat etmi ve yaptrm olduu trbeye gmlmtr.789 Yine trbe ierisinde Hdavend Hatundan baka iki kadn mezar daha bulunmaktadr.790 Fatma Hatun (Ferhuniye) Trbesi: Sultan II. zzeddin Keykvusun kz Fatma Hatun tarafndan, annesi adna 700/1300-1301 senesinde Konyann Ferhuniye mahallesinde ina ettirilmitir.791 Eserin vakfiyesinde burada gml bulunan ahsn Fatma Hatunun annesi olduu belirtilmektedir.792 Afyon Kadnana Kmbeti: Kesin olmamakla beraber, Sultan III. Aleddinin kz Naima Hatun tarafndan yaptrld dnlmektedir.793 Kitabesi gnmze kadar ulamadndan, Afyon ili Zaviye sultan mahallesinde bulunan bu eserin yapm tarihi bilinmemektedir. Babasnn lmn mteakip Afyona snan Naime Hatun, ayn zamanda mcevherlerini satarak elde ettii gelirle ehre suyollar yaptrmtr.794

786

M. Mesud Koman, Konyada Kutlu Melik Hatun Darlhffazna Dair Bir Vakfiye ve eyh Siracddin rmevi Hakknda Birka Sz, Konya, 51,1943, s. 50-51. 787 M. Mesud Koman, Konyada Kutlu, s. 51; M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 614. 788 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 174, 180; Gnl ney, Seluklu Figr Dnyas, Seluklu anda Anadolu Sanat, ed. Doan Kuban, stanbul, 2002, s. 405. Eserin kitabesi yledir: Allah rahmet ve mafiret sahibidir. Bu mbarek trbenin yaplmasn, Allahn rahmet ve affn dileyen aciz kul, ehid Sultan Rkneddin (Kl Arslan bin) Keyhsrev- Allah ona mafiret eylesin, kz Hdavend Hatun 712 senesinin aylarnda emretti. Allaha hamd onun peygamberine ve line salat ve selam olsun (H. nkal, Seluklu Trbeleri, s.179-180). 789 H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 181-182. Mezar kitabesi yledir: Bu merkad Melike Huand Hatunundur, 372 senesi Recep aynn nc Pazartesi gecesi (vefat eyledi) (H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 180). 790 Bu mezarlardan ilkinin kitabesinde unlar yazmaktadr: Merhum emir caeddinin kz merhume, mafure Paa Hatun, 744 senesi zilkade aynda vefat etmitir. Allah ona rahmet eyleye. Dierinin kitabesi ise yledir: Merhume, mafure ah Zade (?), 728 senesinin cemaziyelahirinin. Da, pazartesi gecesi vefat etmitir. Allah onun kabrini nurlu klsn ( H. nkal, Seluklu Trbeleri, s. 181). 791 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 596; Mjgan Cumbura gre bu binay II. zzeddin Keykvusun ei, kz Fatma Hatun ve stannesi iin yaptrmtr ( M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 614); Ayrca bu bilgiler iin bkz. Z. Ateken, Konyadaki Seluklu, s. 180; Y. Kkda- C. Arabac, Seluklular ve Konya, s. 268-269. 792 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 596. 793 Orhan Cezmi Tuncer, Anadolu Kmbetleri -2- Beylikler ve Osmanl Dnemi, yy., 1981, s. 12. 794 M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 615.

129

Amasya Hatuniye Ilcas: lhanllardan Olcaytu Muhammed Hudabendenin ei Ildu (Yldz) Hatun adna, klesi Abdullah olu Amber tarafndan 707-708/1308 senesinde Amasyann Yakutiye mahallesinde ina ettirilmitir.795 Yine Amasyada Yeil Irmak zerine ina edilen ilk kprnn de bir kadn tarafndan yaptrld sylenir. Gnmzde Ku Kpr olarak anlan bu eserin, Sultan Mesudun kz Hund Hatunun hayrat olduu dnlmektedir.796 Grc Melek Hatun Trbesi: Kayseri mzesinde bulunan bir kitabeye gre Grc Melek Hatun tarafndan Kayseride bir trbe ve hamam ina ettirilmi, ancak bu eserler gnmze kadar ulamamtr.797 Kitabesinde 723 yl Rebilevvel aynda (Mart 1323) ld belirtilen Grc Melek Hatunun kimlii hakknda herhangi bir malumat bulunmamaktadr.798 Yaptrm olduklar yaplar ile Anadolunun bayndr bir lke olmas yolunda nemli hizmetlerde bulunan Seluklu kadnlar, bylelikle hayrseverliin en gzel rneini sergilemilerdi. Trkiye Seluklularnda kadnn n plana kt bir dier yap tr ise mezartalardr. Gnmze kadar ulam bulunan birok mezatanda kadn isimlerine rastlanabilmektedir. Ayn zamanda kadn figrlerinin de yer ald baz mezar talar, daha nce de bahsedildii gibi onlarn hayattayken sosyal durumlarn gstermesi bakmndan da nemlidir. Gnmze kadar ulam mezartalarnda hanedan mensuplar bata olmak zere ok sayda kadnn ad vardr.799

M. Cunbur, Seluklu ve Osmanl, s. 344; A. Durukan, Kadn Baniler, s. 22. M. Cunbur, Kadn Hayrat, s. 596. 797 M. ayrda, Kayseride Seluklu Ve Beylikler Dnemine Ait Baz Kitabe Ve Mezartalar, EFTD, 34, stanbul, 1983-1984, s. 506-507. 798 M. ayrda,, Kayseride Seluklu, s. 507. 799 Bu mezartalar hakknda ayrntl bilgi edinmek iin bkz. A. Sheyl nver, XIV. Asrda Anadoluda Seluklularn Ananesine Bal Mezar Talar zerine, Vakflar Dergisi, XII, Ankara, 1978, s. 15-26; Ali Rza Alp, Nasreddin Hocann Kars Hakknda, Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s.3789; Beyhan Karamaaral, Ahlat Mezar Talar, Ankara, 1972; Halim Baki Kunter, Kitabelerimiz, Vakflar Dergisi, II, Ankara, 1942, s. 5-11; M. Ferit Uur, Mevlevilik zerine Baz Notlar, Konya, 32, (1940), s. 1743-1756; Mehmet nder, Gerek Nasreddin Hoca, Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s. 3790; Ziya Ceran, Nasreddin Hocann Kzna Ait kinci Mezar Kitabesi, Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s. 3807-3808.
796

795

130

BENC BLM DN HAYATTA KADIN

I. KADININ DN YAANTISI Malazgirt zaferini mteakip, bir tarafta Trkiye Seluklular dier tarafta Dnimend, aka ve Mengck gibi Trk beylerinin Anadolunun drt bir yanna yaptklar fetihler neticesinde, bu yerler Trkmen gne sahne olmu ve Anadolu hzl bir ekilde slmlamaya balamt.800 slmi bir kimlie brnen Anadoluda kadn, gerek yaants, gerekse davranlar ile bu dini en gzel ekliyle temsil etmiti. Kaynaklarn vermi olduu tafsilata gre Seluklu kadn, dindar, ibadetlerine dkn ve samimi bir Mslman grnts vermekteydi. Gerek toplumda, gerekse saray kadnlarnda bu durum ak bir ekilde grlebilmekte idi. rnein Sultan II. Klcarslann kz Seluka Hatunun dindar kiiliine olan hayranln gizleyemeyen bni Cbeyr, onun hakknda u cmlelere yer vermiti: Hatunu tanyan, gvenilir birok kiinin bildirdiine gre o, iyi i ve ibadetleriyle tannrm, iyilik yapmay seven biriymi. Hac vazifesini yerine getirdii bu yolculuu srasnda, yolda byk miktarda sadaka ve balarda bulunmu. Salih erkek ve kadnlar sever, dualarn almak iin onlar gizlice ziyaret edermi. Gen olmasna ve saltanat nimetleri iinde yzmesine ramen byle davranmas gerekten ilgin, Alah, kullarndan dilediini doruya eritirir.801 Halk iinde de dindarl ile dikkatleri eken birok kadn vard. rnein Konyada yaayan Fahrn-nis hatun iin u ifadelere yer verilmiti: Dindar ve ok
800

Trkiye Seluklu Devletinde dini yap hakknda ayrntl bilgi edinmek iin bkz.Seyfullah Kara, Seluklularn Dini Serveni Trkiyenin Dini Yapsnn Tarihsel Arka Plan, stanbul, 2006. 801 bni Cbeyr, Kutsal Topraklara, s. 174; Ayrca bu bilgiler iin bkz. Z. Kitap, Melike Seluka, s. 144.

131

sadk bir hanmd. Zamann Rbias idi. Dnyann ulular ve gnl sahibi rifler ad geenin mutekidi idiler802. Eflki ise Fatma Hatunu tasvir ederken yle demekteydi: ou gnler oru tutar ve geceleri de ibadetle megul olurdu. ki gnde bir iftar ederdi. Muhtalara gmlek ve hediyeler balard ve daima az yer, az uyur, az konuurdu. Gklerin ruhaniyeti olan gayba ait suretleri bizzat gzleriyle grr ve onlar bu hle layk olan muhiblerine de gsterirdi803 Dini yaantsna ve ibadetine oka nem veren kadn, zaman zaman mescide de gidiyor, vaaz dinliyor ve sohbet halkalarna katlyordu. Kadnlarn mescidlerde grnmesi allm ve normal karlanan bir durumdu. rnein Sultan II. Gyseddin Mesd zamannda Mehmed bin Mahmud el-Hatib tarafndan yazlm olan Fustt uladle adl eserde muhtesiplerin grev ve sorumluluklar arasnda, mescidlerde kssahnlk yaptrlmamas, iir okutturulmamas ve kadnlarn ancak arka safta bulunmas iin tedbir alnmas gibi maddeler sralanyordu.804 Anlald kadaryla mescidler, kadn iin gndelik hayatn bir parasyd ve bundan dolay da kadnn mescid iindeki snrlarn belirlemek amacyla baz dzenlemelere gidilmiti. Seluklu kadn iin mescid, ibadetlerin yapld bir mahal olmasnn tesinde, dini hayatn bir uzants olarak hutbe ve vaazlarn dinlendii ve bilgilendikleri bir meknd. Bir defasnda Sultan Veledin vaaz srasnda, ilerinde kadnlarn da bulunduu cemaat hislenip galeyana gelince vaaz yarm kalmt.805 Vaaz ve hutbeleri dinleyen kadn gerekirse merak ettii dini konularda da soru sorabiliyordu.806
802 803

Eflki, Menakib, I, s. 200. Eflki, Menakib, II, s. 136; Mevlnnn mektuplarnda da dindar kadnlar ile ilgili bir takm ifadelere rastlamak mmkndr: O biricik Htn, boyuna tanrya dayanmada, gvenmede, Yce Tanrnn ltfuna, yardmna bel balamakdadr; sonunda da Tanrnn, nne n bulunmayan ltfu, dertleri, dermann ta kendisi yapacak, kntleri, onarma haline getirecektir ( Mevln, Mektuplar, s. 70). Anas, byk anas, btn yaknlar temiz kiilerdir; namaz ehlidir, mazlumdur (Mevln, Mektuplar, s. 96). 804 O. Turan, Resmi Vesikalar, s. 35. Benzer bir durum ran corafyasnda da gze arpmaktayd. Sultan Sencer tarafndan verilen bir ihtisap menurunda muhtesibin grevleri arasnda, kadnlarn ilim ve vaaz meclislerinde erkeklerle kark oturmamas emrediliyordu. O. Turan, Resmi Vesikalar, s. 36. 805 Eflki, Menkib, II, s. 222-223; Eflki, yine bu hususla ilgili u olay anlatr: Sultan bir gn Baha Veled hazretlerinden vazetmesini son derece srarla rica etti. Baha Veled (bunu kabul edip) vaiz minberinin Guristan- Kaanii denilen mezarla getirilip orada kurulmasn buyurdu. ehrin erkek ve kadn btn halk oraya toplandlar ( Eflki, Menkib, I, s. 35). 806 Mevln, bu husus hakknda Mesnevide u rnee yer vermiti: Anlat gzel bir vaiz vard. Kadn-Erkek herkes onun vazna meftundu. Cuh da bir araf giyip yzn rterek kadnlar arasna karp oturmutu. Birisi vaize gizlice, d yerindeki kllar namaz bozar m? diye sordu. Vaiz dedi ki, d yerindeki kllar uzaynca namaz, kerahet zre olur. Onlar, hamam otu veya usturayla gider ki namazn kmil ve makbul olsun. Suali soran kadn, namazn bir zarar gelmemesi iin onlarn ne kadar uzunlakta olabileceini sorunca, Vaiz, Eer arpa mikdar uzunlukta olacak olursa tra olmak arttr dedi. Cuhnnda A hemire, bir bak bakalm bende d yerindeki kllar o kadar var m? Sevabna ona elini uzat da namazm bouna mekruh olmasn! demesi zerine kadn, adamn alvarna el uzatt, eli aletine rastlad. Kadn bu halden naray basnca vaiz, Szm, kalbine tesir etti dedi. Cuh, Kalbine deil, eline tesir etti! Vay eer gnlne tesir etseydi! dedi ( Mevln, Mesnevi, s. 647-649).

132

II. TASAVVUF HAYATTA KADIN On ikinci yzyln balarndan itibaren Anadoluda, kaynaklar Orta Asya ve Orta Douya dayanan bir takm tasavvufi akmlar ortaya kmt.807 Bu akmlar, toplum tarafndan da geni bir taraftar kitlesi bulmu ve desteklenmiti. zellikle Mool istilasnn sebep olduu buhran ortamnda, huzur arayan insanlar aradklar skneti bir nebze de olsa tasavvufta bulmulard. Trkiye Seluklular dneminde Anadoluda iki byk tasavvufi akm dikkati ekmekteydi. Bu iki akm, Mevlevilik ve Bektailik idi. Her iki tarikat da halk nezdinde byk kabul grm ve zellikle kadnlarn tevecchne mazhar olmutu. Seluklu kadn, sadece tasavvufi faaliyetleri desteklemekle kalmam, ayn zamanda bu tr etkinliklerin iinde de yer almt. Anadoluda kadnlarn daha ok rabet gsterdii tasavvufi akm Mevlevilik olmutu.808 zellikle saray kadnnn desteini alan Mevlevilik hareketi, gerek maddi, gerekse manevi olarak byk bir nfuz elde etmiti. Bu gcn olumasnda Grc Hatunun nemli bir rol vard. Grc Hatun, tam bir Mevln ayd ve mrn bu yola adamt. Eflki bu konuda unlar syler: Zamann kraliesi, dnyann hanm ve Sultann kars olan Grc Hatun (Tanr rahmet etsin) hanedann (Mevln hanedannn) muhiplerinden ve has mritlerindendi. Daima Mevlnann verdii evkn atei iinde yayordu809 Grc Hatunun Mevlnya olan sevgisi o kadar fazlayd ki, bir defasnda Kayseriye gitmek istemi, fakat Mevlndan uzak kalacandan dolay en azndan onun bir resmini yaptrp beraberinde gtrmeyi arzu etmiti. Bu amala Sultan, devrin en byk ressamlarndan Aynddevle-i Rumyi huzuruna arm ve ona oka hediye vererek Mevlnnn resmini yapmasn istemiti. Bunun zerine Aynddevle, Mevlnnn huzuruna gitmi ve onun resmini yapmak istemi, ancak her yapt resim kt zerinde ekil deitirmiti. Bu ekilde yirmiye yakn resim yapm,

807 808

Ahmet Yaar Ocak, Trk Sufliine Baklar, stanbul, 1996, s. 27. Bu hususta bkz. Sleyman Uluda, Sfi Gzyle Kadn, stanbul, 1995, s. 117-121; Abdulbki Glpnarl,.Mevlndan Sonra Mevlevilik, stanbul, 1985, s.278-280; Abdulbki Glpnarl, Mevln Celleddin Hayat Felsefesi Eserleri Eserlerinden Semeler, stanbul, 1952, s. 209-211 809 Eflki, Menkib, I, s. 374.

133

fakat bir trl sonu elde edememi ve aresiz elindeki resimlerle birlikte Grc Hatuna gitmiti. Eflkiye gre: Grc Hatun btn o ekilleri sandna koyup seferde ve hazarda beraber tad. Mevln hazretlerinin evk ona galebe ettii vakit, Mevln derhal onun gz nnde tecessm ediyor ve bununla sknet buluyordu. 810 Grc Hatun, bal olduu bu tarikata ayn zamanda maddi olarak da byk desteklerde bulunmutu. Bir defasnda Bedreddin-i Tebrizi, Mevlnnn yakuta evirmi olduu ta Grc Hatuna vermi ve buna karlk Grc Hatunda ona yz seksen bin direm para vermiti.811 Yine Grc Hatun Almeddin Kaysere, Mevlnya olan sevgisinin ve ballnn karl olarak yz bin altn vermiti.812 eyh Selhaddnin kz Hediye Hatunu evlendirmek istediklerinde ise eyizini tamamlamak amacyla Mevlnnn istei zerine Grc Hatundan yardm istemiler ve o da seve seve bu yardmda bulunmutu.813 Menakibul Arifinde anlatlan bir baka olayda ise bu durum u ekilde dile getirilmiti: Bir gn Grc Hatun latife yoliyle Almeddin-i Kayserden: Sen Mevlnadan ne keramet grdn de ona byle kaplp mridi oldun ve onu bu kadar ok seviyorsun? diye sordu. Almeddin Kayser de : Ey dnyann hanm! mrn uzun olsun. Mevlnnn en nemsiz kerametlerinden birisi udur: Her peygamberi bir din sahibi sevdii ve her eyhi bir kavim kendilerine uyulan bir adam yapt halde Mevlnay btn din ve devlet sahipleri sever, onun srlar ile ereflenir, onunla vnrler. Bundan daha byk keramet olur mu? diye cevap verdi. Dnya hanmlarnn sultan (Grc Hatun), bu cevaptan ok memnun oldu ve ona hilatler verdi. Dostlara da birok hediyeler gnderip hizmetlerde bulundu.814 Mevln vefat ettiinde, Almeddin-i Kayser onun trbesinin inas ile ilgilenmi ve bu ii esnasnda da ona Grc Hatun vastasyla Kayserinin gelirlerinden elli bin dirhem tahsis edilmiti.815

810

Eflki, Menkib, I, s. 412-413; Hamit Arba, Muineddin Sleymen Pervanenin Ei Grc Hatunun Kayseri Yolculuu ve Ressam Aynddevle-i Rm, Kayseri ve Yresi Kltr Sanat ve Edebiyat Bilgi leni 12-13 Nisan 2001, Bildiriler, I, Kayseri, 2001, s. 55-56. 811 Eflki, Menkib, I, s. 136. 812 Eflki, Menkib, I, s. 445 . 813 Eflaki, Menkib, II, s. 142-143. 814 Eflki, Menkib, I, s. 502. 815 Eflki, Menkib, II, s. 204; Grc Hatunun Mevlnya olan yaknlyla ilgili Eflkide ayrca u hadiseye yer verilmitir: Ben [Kira Hatun] bu kumlarn hepsini [Mevlnnn ayakkabsnda bulunan] topladm, bir miktarn bir kt ierisine koyup melikelerin melikesi Mevlnnn mridesi olan Grci Hatuna gnderdim ve byk seyahati ve mekn tayinini ona bildirdim. Grci Hatunun itikad bir iken bin oldu ve bunun iin o kadar bahiler verdi ki parmakla saylmaz ( Eflki, Menkib, I, s. 255).

134

Sultan IV. Rkneddin Klcarslann ei Gumac (Gme) Hatun da Mevlnnn mridlerindendi ve onun yoluna intisap etmiti. Bir defasnda Kad Kemleddin-i Kbi, bir semah toplants dzenleyerek Mevln hazretlerini davet etmek istemi ve bu toplantda da erbet ikram etmeyi arzu etmiti. Fakat btn Konyay dolam, otuz zembilden fazla eker bulamamt. Bunun zerine Guma Hatunun yanna gitmi ve ondan yardm istemiti. Gumac Hatun onu geri evirmemi ve on zenbil kadar nebet ekeri vermiti.816 Yine bir gn Gumac Hatun, bir ksm kadn ile birlikte sarayda otururken Mevln Celleddin ieri girmi ve abuk! abuk! Dar kn diye seslenmiti. Bunun zerine Gumac Hatun ve arkadalar dar km ve ktklar anda sofann kemeri kmt.817 Sultan Veled, Gumac Hatundan vgyle bahsetmi ve onun hakknda u cmleleri sarfetmiti: Ey terceman: Gme hatunun eiine kleler gibi ban koy da bizim hizmetlerimizi arzet!... Benim selamm ilet ve her zaman yerde bir Glen gkte bir ay olduunu syle. Gzeller onun yznn glgesi gibidirler. Etrafnda dnp dolayorlar ve hepsi de:- Ey ay yzl senin gzelliin gibi cihanda gzellik yoktur!... diyorlar. Tanr sana burada ahlk orada mahlk verdi. Bu dnyada ten-vcud milkini o bir dnyada can milkini verdi. u halde iki alemde server, can ve gnlde mehter, hak denizinde cevhersin, tanr mrn ebedi klsn. Allah sana ilhamlar verdi, huzur ve rahat verdi. Bundan sonra tahtlar bulacak ve muradna ereceksin Senin istikbalini Tanru bize kefetti. Bu maruzatm dinle ve itimad et818. Erzincan hkimi Fahreddin Behram ahn ei smeti Hatun, daha henz Bahddin Veledin Anadoluya girii esnasnda bu durumdan haberdar olmu ve hemen bir ata binerek onun arkasndan gitmiti. Erzincan yaknlarnda ona yetimi ve bu durumdan dolay honut olan Bahddin Veled de onu mridlie kabul etmiti.819 Yine Keygatunun kars Paa Hatun da Mevlevi idi. Eflki, Paa Hatunun Mevlnann torunu Arif elebiye olan ball ile ilgili u ifadelere yer verir: Paa Hatun Erzurumdayd ve Mevln hanedann muhiplerindendi. elebi hazretlerini ok seviyordu ve onun topran pmei cann kblesi yapmt820.
816 817

Eflki, Menkib, I, s. 172. Eflki, Menkib, I, s. 326; Sipehslr, Mevln, s. 93. 818 . H. Konyal, Konya Tarihi, s. 604. 819 Eflki, Menkib, I, s. 23-24. 820 Eflki, Menkib, II, s. 292; Eflki, Ahi Emirden rivayetle Paa Hatun ile Arif elebi arasnda geen bir olay yle nakleder: Bir mddet de birbirleriyle sohbette bulunmulard. O, elebinin Konyaya gitmesine msaade etmemiti. Bunun zerine Sultan Veled hazretlerinden dvetnameler gelmi, fakat dnmek imkn olmamt. elebi hazretleri gn gece iftar etmemiti. Sabahleyin herise istedi. Elini yemee uzatnca: Yazk! Paa

135

Yine Anadoluda Mevlevi tarikatina intisap etmi birok kadn mride rastlamak mmknd. Bir defasnda Mevlnnn kerametine ahit olan insanlardan iki bine yakn kadn ve erkek onun mridi olmutular.821 Yine Bahddin Veledin takvasna ve doruluuna hayran olan birok kadn onun mridi olmutu.822 zellikle Mevlnnn etrafndaki kadnlar, ona gnlden balanmlard. Mevlnnn ei Kira Hatun, mrn Mevlnya hizmetle geirmiti. Kira Hatun, Mevlnya hizmette kusur etmiyor ve devaml surette onu gzetip kolluyordu. Kira Hatun, Mevln dostlarna Mevlnya dikkat ediniz; o tamamyla kendinden gemi bir adamdr diye tembih ederdi.823 Mevlnda eine eitli uyarlarda bulunur ve onun iyi bir mslman olmasn tavsiye ederdi. Bir defasnda Mevln, Kira Hatuna yle demiti: stiyorum ki, bugnden itibaren kendini teki dnya iin ssleyip hazrlayasn; nk o holuk ve lezzet kaybolmaz, daima bakidir824. Kira Hatun bu dnyadan gtnde Konyada matem havas olumu ve cenazesinde herkes gzya dkmt.825

hatun ld deyip elini yemekten ekti ve hngr hngr alamaya balad. Biz hayret iinde kalmtk ki o anda bir haberci ieri girip: Hatunun naibi geliyor dedi. Naip attan indi, ba koyup elebiye bir mektup verdi. (Bu mektupta) Paa Hatun yalvarp zrler diliyor ve elebiyi aryordu. elebi, hadden ar ilendi ve ok zld sonra: Yazk nazenin dost, yazk yeryznn hanm dedikten sonra u beyitleri syledi: Yazklar olsun! Yazklar olsun! Yazklar ki yle bir ay, bir bulutun altnda kayboldu. Ey gnl uyumu kimse, sen ebediyen kalmyan lkeyi bir rya bil. ark ve garp lkelerini elinde tutmu farzetsen de, madem ki o mlk fanidir, o halde sen onu imek gibi farzet. Ah dedi: Ben o halin srrn tekrar sordum. elebi: mektup gnderen bizim Paa hatun bu dnyadan gt ve gayplara mensup olanlarn onun tabutunu gtrdklerini grdm dedi. Orda hazr bulunanlar hayrette kalp eseflendiler ve Paa hatunun lm tarihini yazdlar. elebi hemen ata binip hatunun naibinin refakatinde hareket etti. Biz de taziyet iin elebiyle birlikte gittik. Erzuruma ulatmz gn, Paa hatunun lmnn yedinci gn idi. Paa hatunun btn yaknlar, elebiyi karladlar, feryadlar ettiler ve onun ayana ba koydular. Alayclar mersiyeler sylediler. elebi hazretleri, Paa hatunun cenazesinin bulunduu odaya girip byk heyecanlar gsterdi. Paa hatun tahtn zerinde uyumu gibi yatyordu. Onu kucaklayarak gnahn affetti ve af dileyip u rubaiyi syledi: Ecel klcna kar btn siperler hitir. Bu ululuk, bu gm ve altnlar hitir. Zamann iyi ve ktsne baktm, iyi olan iyiliktir, dierleri hitir (Eflki, Menkib, II, s. 292-293). Ayrca bu hususta ayrntl bilgi iin bkz. brahim Hakk Konyal, Abideleri ve Kitabeleri le Erzurum Tarihi, stanbul, 1960, s. 47-56. 821 Eflki, Menkib, I, s. 166 822 Sultan Veled, eserinde Bahddin Veled hakknda u ifadelere yer verir: Kadn erkek, oluk-ocuk, gen-ihtiyar, btn halk ona yz tutular Kerametlerini apak grdler; ondan ne srlar duydular, ne szler iittiler Birka gn, birka zaman byle geti; byk-kk, erkek-kadn, ona mrid oldular (Sultan Veled, btid-nme, s. 241, 242). Eflki ise benzer ifadeleri kullanarak yle der: Herkes onun bu Ebu Bekr evladna yarar takvasna kemaline ve tokszllne at. Saysz doruluk ve samimiyetle kadn ve erkek onun mridi oldular ( Eflki, Menkib, I, s. 28). 823 Eflki, Menkib, I, s. 120-121. 824 Eflki, Menkib, I, s. 436. 825 Eflki, Kira Hatunun cenazesi ile ilgili unlar anlatr: elebinin lmnden sonra ahiret hanm, yeryznde Tanrnn velisi Kira Hatun bu lemden gt vakit, btn bykler toplanp tabutunu gtrrlerken btn dostlar da Sultan Velede uyarak sarklarn atmlard. Cenazesi anigir kapsna gelir gelmez trbenin karsnda durdu, olduu yerden kprdamad. Yarm saat geti. Btn halk hayret iinde alyordu. Sultan Veled hazretleri de mritleri ile birlikte sem ile meguldu. Halkn iinden bir feryad ve figan ykseldi. Dostlar, cenazeyi gtrmek istedikleri vakit, cenaze birdenbire kendiliinden yrmee balad, Yce trbenin iine o mbarek cesedi gmdklerinde, o nurlu trbenin ii, beyaz bir nurla tamamiyle doldu; biroklarnn akllar balarndan gitti ( Eflki, Menkib, II, s. 192).

136

Mevln Celleddin, kuyumcu Selhaddnin kzlar Fatma Hatun ve Hediye Hatuna oka deer verirdi. Bu kadnlar Mevlnya byk sayg duyuyor ve devaml surette onun meclisinde bulunuyorlard. Mevln onlar iin, Fatma Hatun benim sa gzm, kzkardei Hediye Hatun da sol gzmdr. Fatma Hatun ve kzkardeinden baka, beni ziyaretle ereflenen btn yzleri kapal kadnlar, yanma yzleri yar ak olarak, onlar ise yzleri tamamen ak olarak gelirler demiti.826 Onlarn annesi Latife Hatun iin ise, Bizim Latife Hatunun zat, Tanrnn suret balam bir latifesidir. nk o, eyhin annesinin adadr demiti.827 Sultan Veledin kzlar eref Hatun ve Mutahhare Hatun, ei Gerke Hatun ve Konyann ileri gelen kadnlar zaman zaman Sultan Veledin huzurunda oturur ve onun sohbetini dinlerlerdi.828 Gerake Hatun, olu Arif elebiye o kadar balyd ki, devaml surette onun nnde eiliyor ve ba koyuyordu. Bu durumdan rahatsz olan Gumac Hatun, Munddin Pervnenin kz Havendzde, mstevfi ve arabslrn kzlar ile ehrin ileri gelen hanmlar, bir defasnda Gerke Hatuna km ve yle demilerdi: Anneye olunun nnde ba koymak ve bu derece izzette bulunmak dmez, nk eer talihli bir oul annesini aziz tutsa, onun nnde ba koysa ve onun elini pse bu yerinde bir hareket olur ve bunu caiz grmlerdir829 Bunun zerine Gerke Hatun: Ben Arifi grdm vakit onu Mevlna zannediyorum, o halin benim canma aksediyor ve o n parlaklna dayanamyorum. Bu yzden onun nnde ba koyuyor ve onu olum yerinde deil, belki eyhim yerinde gryorum. Hdavendigr hazretleri beni ona havale etmitir demiti.830 Erzurumda yaayan Grc Hatunun kz Ayn-l Hayat, Arif elebiye intisab etmiti. Yrei onun sevgisiyle kaynyor ve tam bir ballkla onun yolunda hizmette bulunuyordu.831

826 827

Eflki, Menkib, II, s. 135. Eflki, Menkib, II, s. 135. 828 Eflki, Menkib, II, s. 300-301. 829 Eflki, Menkib, II, s. 294. 830 Eflki, Menkib, II, s. 294. 831 Eflkinin anlatm olduu bir vaka Ayn-l Hayatn Arif elebiye olan balln gstermesi bakmndan nemlidir: Ayn-l Hayat, bir gn elebi hazretlerini kendi sarayna davet etmiti. Mevlna Selhaddin Edip ve dostlarn ileri gelenleri de beraber bulunuyorlard. Ayn-l Hayat, elebi hazretlerinden, Sultan Veledin ahvalini, trbe arkadalarn ve hepsinin birer birer durumunu anlatmasn istiyordu. Mevlna Selhaddin atlarak tercmanlk etmek vesilesiyle dostlarnn durumlarnn nasl olduunu anlatmaa balad. Dnya hanm, Ayn-l Hayat: Evet Mevlevi hazretlerinin (yani Selhaddinin) buyurduu dorudur ve dediinden yz misli daha dorudur; fakat bu gencin dili yok mu ki sz sylemiyor. Ben bunlar onun mbarek azndan iitmek istiyorum dedi. Bunun zerine elebi derhal: Arifler, halvette sz sylerler. mid ederim ki sylenilir dedi. Bunun zerine Ayn-l Hayatn iinde bu szn manasndan bir hayat kayna kaynamaa balad ve Arifin sevgisi kalbinde atelendi, yz can ve gnll onun havasna kaplp yllarca onun sevdasnda oldu. Sonunda bu sevdann srrna

137

Kadn mridler ayn zamanda mensubu bulunduklar tarikatlarda bil fiil grev alm ve mevcut ileyie byk katkda bulunmulard. rnein Kadnck Ana (Fatma Bac) mrn Hac Bektan yoluna vakfetmi ve varn younu bu uurda harcamt. Daha Hac Bektan Anadoluya girdii esnada dahi Kadnck Ana, vaktini erenlere hizmet ekmekle geirmekte ve onlara yemek piirmekteydi.832 Hac Bekta, Sulucakaraykte, Kadnck Anann evine yerlemi ve tm ziyaretilerini de bu evde karlamt.833 Kadnck Ana, ziyaretileri arlam ve onlara hizmette bulunmutu.834 Hac Bekta, tm srlarn Kadnck Anaya retmiti.835 Yine birok Mevlevi kadn, sadece bu tarikatn mridi olmakla kalmam, ayn zamanda bizzat kendileri eyhlik makamnda bulunmu ve kendi mridlerini yetitirmilerdi. Konyada, lim bir kadn olan Fahrn-nis Hatun, Mevlnnn mridlerindendi ve onun sohbetlerine katlrd. Hatta bazen ba baa kalr ve sohbet ederlerdi.836 Dindar ve ok sdk bir hanm olan bu kadnn kendi evresinde de birok mridi vard.837 Sultan Veledin ei ve kuyumcu Selhaddnin kz Fatma Hatun, Mevlnnn yetitirmesi idi ve onun yannda hnerli bir sanatkr olmutu. Velyet elde
ban koyup u beyti syledi: Delinin banda bir sevda olmas hotur, fakat bu sevda senin sevdan olmak artiyle. Ve o kadar hizmetlerde bulundu ki tarif olunamaz ( Eflki, Menkib, II, s. 315-316). 832 Hnkr Hac Bekta- Veli, Rum lkesine yaklanca mna aleminden Rm ernlerine, esselm aleykm Rumdaki erenler ve kardeler diye selm verdi Hnkrn selam verdii, Ftma Bacya malm oldu. Bu kadn, Sivrihisarda, Seyyid Nureddinin kzyd, henz evlenmemiti, meclisteki erenlere yemek piirmedeydi. Karaca Ahmed de Seyyid Nureddinin mridiydi. Ftma Bac, ayaa kalkp Hnkrn bulunduu tarafa dnd, elini gsne koydu, kere aleykmesselam dedi, yerine oturdu. Meclistekiler bu hali grnce, kimin selmn aldn dediler. Ftma Bac, Rm lkesine bir er geliyor, siz erenlere selm verdi, onun selmn alyoruz dedi. Erenler, dediin er, nerden geliyor dediler. Ftma Bac, kendisi dedi, Horasan erenlerinden, fakat imdi Beyt-Allah tarafndan geliyor ( Vilyet-nme, s. 18). 833 Vilyet-nme, s. 21. 834 Vilyet-nme, s. 64. 835 mdi Hac Bekta Sultan bunlarn iinden Bciyan- Rum- ihtiyar etti kim o Hatun Anadr, an kz idindi, kef ve kerametini ona gsterdi, teslim itdi, kendi Allah rahmetine vard. Hac Bekta, Hatun Anaya smarlad, nesi varsa. Kendi bir meczub budala azzdi, eyhlikden ve mridlikden fari idi. Abdal Musa dirlerdi bir dervi vard. Htun Anann muhibbi idi ol zamanda eyhlik ve mridlik iken zahir deildi, silsileden dahi farilerdi. Htun Ana ol zizin zerine mezar itdi. Geldi bu Abdal Musa bunun zerinde bir bice gn sakin oldu ( mer Ltfi Barkan, Osmanl mparatorluunda Bir skan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakflar ve Temlikler I stil Devirlerinin Kolonizatr Trk Dervileri ve Zviyeler, Vakflar Dergisi, II, Ankara, 1942, s. 302, s. 303). 836 Eflki, Fahrn-nis Hatun ile Mevlna arasndaki mnasebeti u ekilde anlatr: O daima Mevlna hazretlerinin sohbetinde bulunurdu. Mevln da ok defa onu grmee giderdi. Fahrn-nisnn muhipleri: Muhakkak hacca gitmek lazmdr diye kendisini tevik etmiler ve kendi iinde de byle iddetli bir arzu uyanmt. Fahrn-nis: Mevln hazretlerine bir danaym, nk onun icazet ve iareti olmadan benim hareket etmeme imkn yoktur. O ne buyurursa onu yaparm demi ve kalkp Mevlnnn ziyaretine gelmiti. Daha kendisi (bu arzusundan) bahsetmeden, Mevln: ok iyi bir niyettir ve mbarek bir yolculuktur. Belki biz de sizinle birlikte oluruz buyurdu. Fahrn-nis hazretleri Mevlnnn evinde kald, sohbet ettiler. Gece yarsndan sonra Hdvendigr hazretleri medresenin damna kp tehecct namaz ile megul oldu. Namazdan sonra barp ard ve heyecanlar gsterdi. Damn penceresinden Fahrn-nisnn yukar gelmesi iin iaret etti. Fahrn-nis medresenin damna knca Mevlna: Yukarya bak, maksudun hasl olmutur buyurdu. Fahrn-nis Kbe-i muazzamann Mevlnnn zerinde dndn bizzat gzleriyle eksiz, phesiz grd Zavall Fahrn-nis bir lk kopard, iini garip bir hal ve aknlk kaplad ( Eflki, Menkib, I, s. 278-279). 837 Eflki, Menkib, I, s. 278.

138

etmede, terbiyede ve iffet hususunda zamannn veliyesi idi. Bu kadnn oka mridi vard ve kerametlerini onlara gsteriyordu.838 Fatma Hatunun, Mutahhara ve eref Hatun isminde iki kz ocuu olmutu. Keramet ve velyet sahibi olan her iki hatunun da Anadolu kadnlarndan birok mridi vard.839 Konyann btn hanmlar her Cuma akam Eminddin Mikilin hanmnn huzurunda toplanrlard. Bu kadn ok seven Mevln ona, hanmlarn eyhi derdi. Mevln, kendisine haber verilmeksizin bu kadnlarn toplantsna katlr ve onlarn ortasna otururdu. Kadnlarn hepsi Mevlnnn etrafna dizilir ve onun zerine gl yapra dkerlerdi. Sonra bu yapraklar alr ve onlar uurlu sayarlard. Gl ve glsuyu iinde tere boulan Mevln, gece yarlarna sohbette bulunur ve onlara nasihat ederdi. Nihayet ark syleyen cariyeler, defiler ve kadn neyzenler almaya balar, Mevlnda sema kalkard. Bu esnada kadnlar kendilerinden geer ve Mevlnadan iltifat duyabilmek amacyla ayakkabsnn iine altn ve mcevher dkerlerdi. Bu ekilde sem, sabaha kadar srerdi.840 Yine Mevlnnn Nizam Hatun adnda kadn bir mridi vard. Mevln daima veliye olan bu kadn ile grr, zaman zaman da onun evinde sem toplantlar dzenlerdi.841 Mevlevi kadnlar ierisinde halifelik makamnda bulunan ve zaviye sahibi olanlar da vard. Ayn zamanda birok mridi bulunan bu kadnlar, lkenin eitli yerlerinde grev yapmaktaydlar. Bunlardan birisi olan Konyal Holika Hatun, Tokatta halife idi ve o civarn bykleri onun mridi olmulard.842 Yine Tokatta, Mevlnnn kzna ait bir zaviye vard.843 Kaynaklarda ismi gemeyen Mevlnya gnl vermi olan bir baka kadnn da kendine ait zaviyesi vard. Bu zaviye, baz kiilerce saldrya

838 839

Eflki, Menkib, II, s. 136. Eflki, Menkin, II, s. 386. 840 Eflki, Menkib, I, s. 474, 475. 841 Eflki, Menkib, II, s. 21, 22. 842 Eflki, Menkib, II, s. 326; Bir defasnda Mevln Rukneddin-i Urmevil Veledinin olu Nsireddin Vaiz, Tokatta vaaz verirken elebi Arif hakknda birtakm olumsuz eyler sylemi ve Holika Hatunda buna itiraz ederek onu incitmiti. Bunun zerine Nsireddin Tokattan Niksara gitmi, fakat daha ilk Cuma namaznda hastalanarak yine Tokata dnmt. Bu durumun nedenini renmek ve tedavi etmek amacyla memleketin btn ileri gelenleri onun yanna gelmiti. Nsireddin bandan geenleri u ekilde anlatmt: Niksara gittiimin ilk Cuma gnnde vazetmek zere minbere km, hararetle vaze koyulmutum. Ve halk arasndan feryad figan ykselmiti. Bir de baktm ki elebi Arif, bir doru ata binmi ve elinde bir mzrak olduu halde mescidin kapsndan ieri girdi ve t minberin nne kadar gelerek mzran benim sol tarafma vurup ortadan kayboldu. Ben nefesim tutularak yaral ve hasta bir halde minberden aa dp kendimden getim. Orada bulunan topluluk beni tutup eve getirdi. O heybetten ruhum yaral bir halde hastalandm ve nu olursa olsun deyip kendimi buraya attm. Bundan sonra hepiniz ahit olun: Ben biare, elebinin halis ve muhlis mridi olup iman getirdim. mid ederim ki o sultann inayetiyle bu dnyadan imanla giderim ve dorulukla lrm. elebi hazretleri, Tokata geldikleri vakit ben biare garibin secdesini ona arzetmesini vasiyet ediyorum. Belki o merhamet buyurur. Bu olaydan gn sonra Nsireddin Vaiz vefat etmiti (Eflki, Menkib, II, s. 326-327). 843 O. Turan, Seluklular Zamannda, s. 524.

139

maruz kalm ve binasna zorla el konulmutu. Bu durumdan oka mteessir olan Mevln, Pervneye bir ikyet mektubu yazm ve bu kadnn maduriyetinin giderilmesini istemiti.844 Genellikle yol zerlerinde ve geitlerde bulunan zaviyelerde, kadnlarn da ibadet etmeleri ve halvette bulunmalar normal bir durumdu.845 Anadoluda kadnlarn faaliyette bulunduklar baka bir kurum ise Bacyan- Rum tekilat idi. Bu tekilat ierisinde yer alan kadnlar, Ahi tekke ve zaviyelerinde alyor ve buralara gelen misafirlerin hizmetlerini yrtyorlard.846 Bu tekilat ierisinde birok lim ve dervi kadn bulunmaktayd. Daha ncede bahsettiimiz gibi Hac Bektan hizmetinde bulunan Fatma Bac bunlardan birisiydi. Yine bu tekilat ierisinde Amine Hatun isminde baka bir lim kadn vard ki, amda on sekiz hankhn eyhliini yapmakta ve burada tarikat dersleri vermekteydi.847 Bacyan- Rum kadnlar, ayn zamanda erkeklerle birlikte zikir ve sem trenlerine katlyorlard. Bir defasnda kadnlar, Konyada Zeynud-Din Sadakann zaviyesinde erkelerle birlikte zikir trenine katlm ve tren esnasnda balarn amlard. Bunu haber alan Zeynud-Din Sadaka ok zlm ve bu kadnlara, bundan byle balarn rtmelerini ve mahremden saknmalarn, aksi halde kendilerini cezalandracan bildirmiti.848 Ayn dnemde Trkmen kadnlar da erkeklerle birlikte sohbet meclislerinde bulunuyor ve sem trenlerine katlyorlard. rnein Evhadud-Din, kendisine ynelik btn eletirilere ramen, sk sk sem trenleri dzenliyor ve bu trenlere kadnlar da aryordu. Semya katlan kadnlar, gzelliklerine cazibe versin diye ellerine birer kandil alyor ve gece karanlnda kendilerinden geinceye kadar sema ediyorlard.849

844

Mevln, mektubunda yle sesleniyordu: Bu duacnn selam ve duasndan sonra, buluup konumay pek arzuladm bilsinler. Dilerim, en uygun bir halde myesser olur Bu vakitlerde, sizinle ilgili olan, size balantlar bulunan bir topluluk, sizin haberiniz yokken; kullukta bulunup duran, Tanr yoluna ynelmi bulunan aziz, zahid kzkardeimizin; Allah korunmasn daimi etsin; zaviyesine konmular, oray konak haline getirmiler; oradakilerin hatrlarn, gnllerini darmadan etmiler; oysaki onlarn vakitlerini frsat, dualarn ganimet bilmek gerek Umarz ki iaret buyururlarda bu topluluk, dervilere zahmet vermezler, orada konaklamazlar ( Mevln, Mektuplar, s. 124). 845 rnein Seyyid Nureddin Alparslan vakfiyesinde Zaviyelerin kullanm amac ile ilgili olarak u ifadelere yer verilmiti: bu zaviyeyi erkekler ve kadnlarn hepsine ve zellikle gelip-gidenlere vakfeyledim. Be vakit namazlar ed, halvetleri riayet, itaat ve ibadet vazifeleriyle megul olan btn Mslman erkek ve kadnlar oraya girebilirler ( S. Bayram, Amasya-Taova-Alp Arslan, s. 40). 846 M. Bayram, Fatma Bac, s. 55; Fuad Kprlye gre Ahilik tekilat bir esnaf topluluu olmaktan ok, sahip olduu akideleri bu vasta ile yayan bir tarikatt ( Fuad Kprl, Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, Ankara, 1981, s. 213). 847 M. Bayram, Fatma Bac, s. 58. 848 M. Bayram, Fatma Bac, s. 59. 849 M. Bayram, Fatma Bac, s. 60.

140

Yine bu dnemde Bacyan- Rum kadnlarnn idare ettii zaviyeler de vard. Bu zaviyeler sz konusu hanmlarn isimleriyle anlyordu. rnein Anadolunun eitli yerlerinde Kz Bac, Ahi Ana, Sakari Hatun ve Hac Fatma Zaviyesi gibi isimlerle anlan zaviyeler bulunmaktayd.850 mer Ltfi Barkan, Ktahyada ina edilmi olan bir zaviyeyi rnek gstererek, burann kadndan kadna geen ynetim silsilesinden bahseder: Ktahya evkaf iinde Od yakan Baba nmndaki derviin bir kyde bina ettii tekke, civardan gelen adaklar ve kurbanlarla az zamanda inkiaf bulup dini bakmdan mhim bir merkez haline girmitir ve bu inkiafta bu zaviyeyi idare etmi olan Hac Bac nm Sliha ve mtedyyine ehl-i velayet htun un ve kendisinden sonra yerine geen Hundi Hac Nm htunun ve ondan sonra zikrolan oca ihya etmi olan Sume Bac nm bir aziz ve Saliha ve bakire htun un byk hizmetleri olmutur. Ve hatta bu sonuncu Bac, kendi zamannda tekkeye mal ettii iftliklerle, ba, bahe, deirmen ve sairenin, kendi lmnden sonra akrabasndan kimsenin mdahele etmemesi iin, kendi parasile temin edilmeyip hayrat- msliminden toplanan para ile satn alnm olduunu herkesin nnde ikrar ve zabta geirmitir851.

850 851

. L. Barkan, Osmanl mparatorluunda, s. 302. . L. Barkan, Osmanl mparatorluunda, s. 302-303.

141

SONU Malazgirt zaferini mteakip kalabalk kitleler halinde Anadoluya gelen ve bu topraklar kendilerine yurt tutan Trkler, milli ve dini kimlikleriyle bu lkenin Trklemesini ve slmlamasn salamlard. zellikle dank Trkmen gruplarnn ekim merkezi haline gelen Trkiye Seluklular, Anadoluda Trk birliini tesis etmek yolunda nemli admlar atm ve byk bir g haline gelmiti. Balangta byk oranda Trk kltrnn izlerini tayan bu devlet, zamanla yerleik hayata gei ve kurumsallama ile birlikte daha ok slmi bir etkinin altna girmiti. zellikle de, I. Hal Seferinin sebep olduu olumsuzluklardan ar yara alan ve Orta Anadoluda tecrit edilen Trkiye Seluklular, yarm asr kadar sadece ran ile ilikiler devam edebildii ve devlet medeni bir hamle yapma imkn bulamad iin kltrel kimlikte farkllama yaand. te bu sre, kadnn mevcut statsnde birtakm deiiklikleri de beraberinde getirmiti. Eski Trk devletlerinden farkl olarak Trkiye Seluklularnda kadn, zellikle devletin idari mekanizmasnda giderek etkisizlemeye balam ve daha ok ikinci planda yer almt. Trkiye Seluklular siyasi hayatnda kadn, aktif siyasette bulunmaktan ok, srecin bir paras olarak sisteme dahil olmutu. Bu dnemde kadn, artk idari hayatta herhangi bir sz hakkna sahip olmad gibi, siyasi sreci etkileyecek nemli kararlarda da etkin bir role sahip deildir. Seluklu hanedanna mensup kadnlar, ounlukla diplomatik yollu evliliklerle komu devletlere gelin olarak gnderilmitir. Bylece komu devletlerle ilikiler gelitirildii gibi, siyasi ve askeri ittifaklarn da temelleri atlmt. Siyasi alanda g kaybeden hanedan kadn, bundan sonra daha ok yaptrd hayratlarla n plana kmt. Bu nedenle Seluklu lkesinin drt bir yan hanedan kadnlarnn yaptrm olduu camii, medrese, klliye, hastane, han, hamam, kervansaray, zaviye ve kprlerle donatlmt. Sosyal hayatta kadn, geni bir yaam alanna sahip ve gndelik hayatn oda idi. Ev ierisinde rutin ileriyle megul olan kadn, evini ekip eviriyor, yemek hazrlyor ve varsa ocuklarnn bakmyla ilgileniyordu. Darda ise, ev ilerinden kalan zamann darda geirebiliyor, komu ziyaretleri yapyor ve eitli etkinliklere katlyordu. Kamusal alan ierisinde kadnn hareket sahasn snrlayacak herhangi bir engel de mevcut deildi.

142

Dini yaantsyla n plana kan Seluklu kadn, evinde veya cami ya da medreselerde ibadetlerini yapabiliyor, zaman zaman da vaaz ve sohbet meclislerine katlyordu. zellikle tasavvufi ekollerin yaygn ve etkili olduu bu dnemde kadn, eitli tarikatlara intisab ediyor ve buralarda gnll almalarda bulunuyordu. Gnmze de yansm olan tarikat merkezli din anlaynn temelleri ite bu dnemde atlmtr. Kendisine maddi gelir salamak isteyen kadn, rahatlkla kendi rettii rnleri pazarlayabiliyor ya da eitli i kollarnda alabiliyordu. Bu anlamda kadnlarn sahip olduu farkl meslek alanlar bulunmaktayd. Seluklu kadn, sahip olduu maddi gelir ile kendisine gayr menkul edinebilmi, vakf kurmu ve sosyal yardmlamalarda bulunmutu. Bu dneme ait kaynaklar daha ok hanedan mensubu kadnlar ile ehirli kadnlar (arlkl olarak eraftan kadnlar) hakknda malumat vermilerdir. Buna karn ounluu temsil eden taral kadn hakknda aydnlatc bilgiler vermekten uzak durmulardr. Bu nedenle yaplan yorumlarn byk bir ksm hanedan kadn ile ehirli kadn merkeze alarak oluturulmutur. Taral kadn hakknda yorum yapmak mmkn olmamtr. Trkiye Seluklu Devletinde kadn, daha nce kurulmu olan Trk devletlerinde de olduu gibi toplumda saygn bir yere sahip olmutu. Her ne kadar siyasi hayatta geri planda kalm gibi grnse de, hayatn birok alannda var olmu ve aktif roller stlenmiti. Kaynaklarda akis bulan faaliyetleri ve geride brakm olduklar eserler kadn varlnn en nemli gstergeleri olmutu. Maddi ve manevi olarak Seluklu kadnndan emanet kalan bu miraslar, Anadolu kadnn z mayasn oluturmu ve bu z nesiller boyunca tanarak gnmze kadar gelmitir.

143

BBLYOGRAFYA Afetinan, Kayseride Gevher Nesibe ifaiyesi, Malazgirt Armaan, Ankara, 1972, s. 1-7. Araka, Ahmet, Mneccimba Ahmed Dede, DA, XXXII, s. 4-6. Ahmed b. Ltfullah, Mneccimba, Cmiud-dvel. Seluklular Tarihi: Horasan-Irak, Kirman ve Suriye Seluklular, yay. Ali ngl, II, zmir, 2001. Ahmed b. Mahmud, Seluk-name, I-II, haz. Erdoan Meril, stanbul, 1977. Aka, smail, Kermddin Aksary, DA, II, s. 293. Akgndz, Ahmet, slm Hukukunda Klelik-Criyelik Messesesi ve Osmanlda Harem, stanbul, 1995. Aksaray, Kermddin Mahmud-, Msmeretl-Ahbr, trc. Mrsel ztrk, Ankara, 2000. Aleddinin Lambas Anadolu Seluklu a Sanat ve Aleddin Keykubad, haz. Ekrem In, stanbul, 2001 Alangu, Tahir, Ortazaman Anadolu Komu Milletlerinin Eposlarnda Kadn Kahramanlar , Trk Dili, 3/27, Aralk 1953, s. 144-148. Alp, Ali Rza, Nasreddin Hocann Kars Hakknda, Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s.3789. Altndal, Aytun, Trkiyede Kadn, stanbul, 1991. Altndal, Meral, Osmanlda Kadn, stanbul, 1994. Anadolu Seluklular Devleti Tarihi: Tarih-i l-i Seluk, nr. ve trc. Feridun Nfiz Uzluk, Ankara, 1952. Arba, Hamit, Muineddin Sleymen Pervanenin Ei Grc Hatunun Kayseri Yolculuu ve Ressam Aynddevle-i Rm, Kayseri ve Yresi Kltr , Sanat ve Edebiyat Bilgi leni 12-13 Nisan 2001, Bildiriler, I, Kayseri, 2001, s.53-60. Atasoy, Nurhan, Seluklu Kyafetleri zerine Bir Deneme, Sanat Tarihi Yll, IV, stanbul, 1971, s.111-151. Ateken, Zeki, Konyadaki Seluklu Yaplarnn Osmanl Devrinde Bakm ve Kullanlmas, Ankara, 1998.

144

Ate, Ahmet, Farsa Eski Bir Varka ve Glah Mesnevisi, EFTDED , V. Cildinden Ayrbasm, stanbul, 1954. Aykut, A. Sait, bn Battta, DA, IXX, s. 361-368. Bar Hebraeus, Gregory Abl-Farac bnl-bri, Abl-Farac Tarihi, I -II, ev. mer Rza Dorul, Ankara, 1999. Barkan, mer Ltfi, Osmanl mparatorluunda Bir skan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakflar ve Temlikler I stil Devirlerinin Kolonizatr Trk Dervileri ve Zviyeler, Vakflar Dergisi, II, Ankara, 1942, s. 279-386. Bakumandan Simbat, Vekayinamesi, trc. Hrant D. Andreasyan, SAM Ktphanesinde baslmam nsha. Bayat, Ali Haydar, Anadolu Seluklu Hastahane Vakfiyelerinin Tek rnei Olarak Sivas Darifas Vakfiyesi I Muharrem 615/30 Mart 1218, Trk Kltr, XXIX/333, Ankara, 1991, s. 5-19. Baybars, Melik'z-Zahir Rkneddin el-Bundukdari, Baypars tarihi, trc. M. erefettin Yaltkaya, II, stanbul, 1941. Baykara, Tuncer, I. Gyaseddin Keyhusrev (1164-1211) Gazi-ehit, Ankara, 1997. ------------2004. Bayram, Mikail, Fatma Bac Ve Bacyn- Rm, Konya, 1994. Bayram, Sadi, Amasya-Taova-Alp Arslan Beldesi Seyyid Nureddin AlpArslan Er Rufainin 655H./1257M. Tarihli Arapa Vakfiyesi Tercmesi ile 996H./1588M. Tarihli Seyyid Fettah Veli Silsilenmesi, Vakflar Dergisi, 23, Ankara, 1994, s.31-74. ------------69. Bezer, Glay n, Harputta Bir Trkmen Beylii: ubukoullar, SDFEFSBD, I, Isparta, 1995, s. 80-102. Sahib Ata Fahrd-din Alinin Konya, maret ve Sivas Gkmedrese Vakfiyeleri, Vakflar Dergisi, 13, Ankara, 1981, s.31Trkiye Seluklularnn Sosyal ve Ekonomik Tarihi, stanbul,

145

-------------

Trkiye Seluklularnn Gneydou Siyaseti Ve I. Hal Seferinin Bunun zerindeki Etkileri, Trklk Aratrmalar Dergisi, 12, Eyll 2002, s. 79-113.

Cahen, Claude, Osmanllardan nce Anadolu, ev. Erol yepazarc stanbul, 2000. Can, Sevim, Seluklular Dneminde Kadn (1040-1308), Baslmam Yksek Lisans Tezi, Ankara niveristesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Anabilim Dal, Ankara, 1997. Can, efik, Mevln Hayat ahsiyeti Fikirleri, stanbul, 1995. Carpini, Johann de Plano, Mool Tarihi Ve Seyahatname, trc. Ergin Ayan, Trabzon, ty. Ceran, Ziya, Nasreddin Hocann Kzna Ait kinci Mezar Kitabesi, Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s.3807-3808. Ceyhan, Semih, Mesnevi, DA, XIX, s.325-334. Clavijo, Ruy Gonzles, Anadolu Orta Asya ve Timur Nezdine Gnderilen spanyol Sefir Clavijonun Seyahat ve Sefaret zlenimleri 1404-1406, trc.mer Rza Dorul, stanbul, 1993. Cunbur, Mjgn, Mevlnann Mesnevisinde ve Divan- Kebirinde Yemekler, Trk Mutfa Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1982, s.69-85. ------------------------Seluklu Dnemi Kadn Hayrat, Erdem, IX/26, Ankara, 1996, s. 585-619. Seluklu ve Osmanl Devirlerinde Kadnlarn Kurduklar ifahaneler, Erdem, 3/8, Ankara, 1987, s. 341-348. aman, Filiz-Tannd, Zeren, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul, 1979. ayrda, Mehmet, Kayseride Seluklu ve Beylikler Dnemine Ait Baz Kitabe ve Mezartalar, EFTD, 34, stanbul, 1983-1984, s. 495532. ------------Mahperi (Huand) Hunat Hatun, Kayseri Kltr, 1/3, Kayseri, 1981, s. 2-4.

146

elebi, Celaleddin B, Hz. Mevlanann Eserlerinde Kadn Konusuna Ksa Bir Bak, II. Milletleraras Mevln Kongresi 3-5 Mays 1990 Tebliler, Konya, 1991, s. 103-107. etin, Osman, Anadolunun slmlamasnda Kadnlarn Rol, III. Milli Seluklu Kltr ve Medeniyet Semineri Bildirileri 20-22 Mays 1993, Konya, 1994, s.61-69. ubuku, Asri, Rkneddin el-Bundukdari Baybars, DA, V, s. 220-221. Danimend, smail Hmi, Nasreddin Hoca Kim, Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s. 3790. Danimend-nme, haz. Necati Demir, Harward niversitesi, 2002. Da, Mustafa, Seluklu lkesinde Bizansl Mlteciler, Toplumsal Tarih, 14/84, stanbul, 2000, s. 4-12. Dede Korkut Kitab, yay. Muharrem Ergin, I, Ankara, 1958. Durukan, Aynur, Anadolu Seluklu Dnemi Kaynaklar erevesinde Baniler, Sanat Tarihi Defterleri, V, stanbul, 2001, s. 43-132. ------------------------Anadolu Seluklu Sanat Asndan Vakfiyelerin nemi, Vakflar Dergisi, 26, Ankara, 1996, s. 25-44. Anadolu Seluklu Sanatnda Kadn Baniler, Vakflar Dergisi, XXVII, Ankara, 1998, s.15-36. Duvarc, Aye, Trk Ataszlerinde Kadn Kavramnn Deerlendirilmesi, I. Trk Dnyas Kadnlar Kurultay, yay.haz. hsan Glsn, 2002, Ankara, s.91-98. Eflki, Ahmed, Menkibul rifin, yay. Tahsin Yazc, I, stanbul, 1964; II, stanbul, 1989. Eldem, Halil Edhem, Kayseri ehri Seluklu Tarihinden Bir Blm, haz. Kemal Gde, Ankara, 1982. Elvan elebi, Menkbul- Kudsiyye f Mensibil- nsiyye, Baba lyas- Horasni ve Sllesinin Menkabevi Tarihi, haz. smail E. Ernsal, Ahmet Yaar Ocak, Ankara, 1995. Eraslan, Kemal, Baba lyas-i Horsniye Ait Halvetle lgili Manzum Bir Risale, Trkiyat Mecmuas, 20, stanbul, 1997, s.131-194. Erginsoy, lker, slam Maden Sanatnn Gelimesi, stanbul, 1978.

147

Ertaylan, smail Hikmet, Varka ve Glah, stanbul, 1945. Erzi, Adnan Sadk, bn Bb, A, V/II, s. 712-718. Esterbadi, Aziz b. Mahmud Erdeir, Bezm u Rezm, trc. Mrsel ztrk, Ankara, 1990. Fendolu, Hasan Tahsin, slm ve Osmanl Hukukunda Klelik ve Cariyelik Kamu Hukuku Asndan Mukayeseli Bir nceleme, stanbul, 1996. Feridun Nafiz, Konya Revs Direktrlne, Konya, 16-17, (938), s.982986. Gizerler, Merref, Trk Mutfa ve Edirneden Yemek Kltrmz, Edirne, 2004. Gordlevski, V. Anadolu Seluklu Devleti, trc. Azer Yaran, Ankara, 1988. Gksel, Burhan, alar Boyunca Trk Kadn Ve Atatrk, Ankara, 1993. Glpnarl, ------------Abdlbki, Mevln Celleddin Hayat Felsefesi Eserleri Eserlerinden Semeler, stanbul, 1952. Mevlndan Sonra Mevlevlik, stanbul, 1983. Yaps, Konya, 2003. Grkan, Kzm smail, Seluklu Hastaneleri, Malazgirt Armaan, Ankara, 1972, s. 33-47. Hac Bekta Veli, Maklt, haz.Esad Coan, Ankara, t.y. Halc, Nevin, Konya Yemek Kltr ve Konya Yemekleri, stanbul, 2005. Hinz, Walter, Ortaa Yakn arkna Aid Vergi Kitabeleri , ev. Fikret Iltan, Belleten, XII/52, 1949, s.771-793. Hoy, Hasan b. Abdlm'min, Gunyet'l-katib ve munyet't-talib; Rusumrresail ve Ncuml-fazail, yay. Adnan Sadk Erzi, Ankara,1963. bnl-Adm, Bugyett-Taleb fi Tarihi Haleb (Semeler), Biyografilerle Seluklular Tarihi, trc. Ali Sevim, Ankara, 1982. bn Battta Tanc, Ebu Abdullah Muhammed, bn Battta Seyahatnmesi, eviri, nceleme ve Notlar: A. Sait Aykut, stanbul, 2004. bn-i Bb, El-Evmirl Alaiyye fil umril-Alaiyye, trc. Mrsel ztrk, I-II, Ankara, 1996. bni Cbeyr, Endlsten Kutsal Topraklara, ev. smail Gler, stanbul, 2003. Gl Muammer-Bayram Atilla, Selukludan Gnmze Konyann Sosyo-Politik

148

bnl Esr, El-Kmil Fit-Tarih Tercmesi, trc. Abdulkerim zaydn, XI-XII, stanbul, 1987. bnl-Esir, et-Tarihl-bahir fid-devletil-Atabekiyye, nr. A. A. Tolaymat, Kahire, 1963 bn Fadlan, Ahmed b. Fadlan b. Abbas, bn Fazlan Seyahatnmesi, trc. Ramazan een, stanbul, 1995. nal, Gner, Trk Minyatr Sanat, Ankara, 1995. ndirka, Zhre, slam ncesi Trk Kadnna Bak, Toplumsal Tarih, 2/9, stanbul, 1994. pirolu, Mazhar , Chefs-duvre du Topkapi Peintures et miniatures, Bibliothque des Arts, Paris, Fribourg, 1980. Kafadar, Cemal, Tanzimattan nce Seluk Ve Osmanl Toplumunda Kadnlar, alarboyu Anadoluda Kadn, Anadolu Kadnnn 9000 Yl, haz. Selmin Kangal-Nurhan Turan, stanbul, 1993, s. 192-295. Kafesolu, brahim, bn Battta, A, V/II, s. 708-711. ------------------------Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatotluu, stanbul, 1953. Trk Mill Kltr, stanbul, 2000. Sultan Melikah Devrinde Byk Seluklu mparatotluu, stanbul, 1953. Kaplan, Mehmet, Dede Korkut Kitabnda Kadn, Trkiyat Mecmuas, IX, stanbul, 1951, s. 99-113. Kara, Seyfullah, Seluklularn Dini Serveni Trkiyenin Dini Yapsnn Tarihsel Arka Plan, stanbul, 2006. Karaaslan, Nasuhi nal, bni Cbeyr, DA, XIX, s. 400-402. Karamaaral, Beyhan, Ahlat Mezar Talar, Ankara, 1972. Kayaolu, smet, Rahatolu ve Vakviyesi, Vakflar Dergisi, XIII, Ankara, 1981, s. 1-29. ------------Turumtay Vakfiyesi, Vakflar Dergisi, XII., Ankara, 1978, s. 91-112. Kesik, Muharrem, Trkiye Seluklu Devleti Tarihi Sultan I. Mesud Dnemi, )1116-1155), Ankara, 2003.

149

Khoniates, Niketas, Historia (oannes ve Manuel Komnenos Devirleri), trc. Fikret Iltan, Ankara, 1995. Kl, Hseyin, Kadn Szcnn Kkeni, Tarih ve Toplum, 40, stanbul, 1987, s. 21. Kinnamos, onnes, oannes Kinnamosun Historias (1118-1176), haz. In Demirkent, Ankara, 2001. Kitap, Zekeriya, Abbasi Hilafetinde Seluklu Hatunlar Ve Trk Sultanlar, Konya, 1994. ------------Melike Seluka Hatun ve Trk Milli Kltr, Trk Dnyas Aratrmalar, 82, stanbul, 1993, s.103-146. Koca, Salim, Sultan I. zzeddin Keykvus (1211-1220), Ankara, 1997. Kou, Read Ekrem, Trk Giyim, Kuam ve Sslenme Szl, Ankara, 1967. Koman, M. Mesud, Konyada Kutlu Melik Hatun Darlhffazna Dair Bir Vakfiye ve eyh Siracddin rmevi Hakknda Birka Sz, Konya, 51, Konya, 1943, s. 50-53. Komnena, Anna, Alexiad, trc. Bilge Umar, stanbul, 1996. Konyal, brahim Hakk, Abideleri ve Kitabeleri le Erzurum Tarihi, stanbul, 1960 ------------Abideleri ve Kitabeleri ile Konya Tarihi, Konya, 1964. Korucuolu, Nevin, slmiyette Kadn, Milli Kltr, 90, Ankara, 1991. Kker, Ahmet Hulusi, Gevher Nesibe Sultan, Seluklu Gevher Nesibe Sultan Tp Fakltesi, Kayseri,1992, s. 1-5. Kprl, Fuad, Anadolu Seluklular Tarihinin Yerli Kaynaklar, Belleten, 7/27, Ankara, 1943, s. 379-458. ------------------------------------Osmanl mparatorluunun Kuruluu, stanbul, 1981. Trk Edebiyatnda lk Mutasavvflar, Ankara, 1981. Seluklular Zamannda Beslenme Sistemi, Trk Mutfa Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1982, s. 35-45. Kuban, Doan, Anadolu Seluklu anda Resim, Seluklu anda Anadolu Sanat, Ed. Doan Kuban, stanbul, 2002, s. 355-362. Kucur, S. Sadi, kt, DA, XXII, s. 47-49.

Kymen, Mehmet Altay, Alp Arslan Ve Zaman II, Ankara,1983.

150

Kunter, Halim Baki, Kitabelerimiz, Vakflar Dergisi, II, Ankara, 1942, s. 5-11. Kurat, Akdes Nimet, aka Ortazamanda zmir ve Yaknndaki Adalarn Trk Hakimi, stanbul, 1936. Kkda Yusuf, Arabac Caner, Seluklular ve Konya, Konya, 1994. Meril, Erdoan, Trkiye Seluklularnda Meslekler, Ankara, 2000. Mevln, Fh Mfh, trc. Meliha lker Anbarcolu, stanbul, 1969. Mevln, Mesnevi, haz. Amil elebiolu, I-VI, stanbul, 2000. Mevln, Rubailer, trc. M. Nuri Genosman, I-II, stanbul, 1974. Mevln Celleddn, Dvn, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1971. Mevln Celleddn, Dvn, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul,1974. Mevln Celleddn, Dvn- Kebr, haz. Abdulbaki Glpnarl, I, stanbul, 1955; II-III, stanbul, 1958; IV, stanbul, 1959; V, stanbul, 1960. Mevln Celleddn, Meclis-i Saba, trc. Abdlbki Glpnarl, Konya, 1965. Mevln Celleddn, Mektuplar, trc. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1963. Mlayim, Seluk, Seluklu Sanatnda nsan Figrnn konografik Kayna, Antalya III. Seluklu Semineri Bildiriler 10-11 ubat 1989, stanbul, 1989, s. 91-97. Nsr- Hsrev, Sefernme, trc. Abdlvehab Terzi, stanbul, 1950. Nizml-Mlk, Siyset-nme, haz. Mehmet Altay Kymen, Ankara, 1999. Ocak, Ahmet Yaar, Trk Sufliine Baklar, stanbul, 1996. Oral, M. Zeki, Anadoluda Sanat Deeri Olan Ahap Minberler ve Tariheleri Vakflar Dergisi, V, Ankara, 1962, s. 23-77. ------------------------------------------------------------394. Danimend-nme, DA, VIII, s. 478-480. Seluk Devri Yemekleri ve Ekmekleri, Trk Etnorafya Dergisi, I, Ankara, 1956, s. 73-76. Seluk Devri Yemekleri II, Trk Etnorafya Dergisi, II, Ankara, 1957, s. 29-34. Seluklerde Giyim Eyas, Trk Etnorafya Dergisi, V, Ankara, 1962, s. 14-20. Sultan Hatun Senedi, Belleten, 19/75, Ankara, 1955, s.385-

151

-------------

Tarihin Karanlklarn Aydnlatan ki Vesika, Konya, 122, Konya, 1948, s. 4-11.

gel, Bahaeddin, Dnden Bugne Trk Kltrnn Gelime alar, stanbul, 1998. nder, Mehmet, Gerek Nasreddin Hoca Trk Folklor Aratrmalar, IX/192, stanbul, 1965, s. 3790. ------------Seluklu Devri Konya Yemekleri, Geleneksel Trk Yemekleri ve Beslenme, haz. Feyzi Halc, Konya, 1982, s. 249-254. ney, Gnl, Anadolu Seluklu Mimarisinde Sslenme ve El Sanatlar, Ankara, 1978. ------------Seluklu Figr Dnyas, Seluklu anda Anadolu Sanat, Ed. Doan Kuban, stanbul. 2002, s. 401-418. nge, Ylmaz, Seyyid Battal Gazi Klliyesinde Sultan Hatun Trbesi, nasya, 5/57, Ankara, 1970, s. 7-9. nkal, Hakk, Anadolu Seluklu Trbeleri, Ankara, 1986. zaydn, Abdulkerim, bn Bibi, DA, XIX, s. 379-382. ------------bnl Esir, DA, XXI, s. 26-27. Risla Al-habiyya, Belleten, 63/238, Aralk 1999, Ankara, s. 725743. znder, Hasan, Konya Velileri, Konya, 1990. ztelli, Cahit, Tarih Boyunca Trk Kadn Tipleri, Sivas Folkloru, 4/39, Sivas, 1976, s. 3-4. Polat, Said, Mool istilasna kadar Trkiye Seluklular'nda itimai ve iktisadi hayat (Baslmam doktora tezi) , stanbul,1997. Rsonyi, Lszl, Trklkte Kadn Adlar, Trk Dili Aratrmalar Yll Belleten, 234, Ankara, 1964, s. 63-87. Riyhi, Muhammed Emn, Osmanl Topraklarnda Fars Dili ve Edebiyat, ev. Mehmet Kanar, stanbul, 1995. Rubruk, Wilhelm Von, Moollarn Byk Hanna Seyahat 1253-1255, trc. Ergin Ayan, stanbul, 2001. zgdenli, Osman G., lhanl Devrine Ait Anonim Bir Mneat Mecmas:

152

Sergen, Semih, slmda ve Hz. Mevlnda Kadna Sayg, Seluk niversitesi I. Milli Mevln Kongresi, Konya, 1986, s.357-363. Sevkb- Menkb, Mevlndan Hatralar, trc. A.Sheyl nver, stanbul, 1973. Sevim, Ali, nbl Adim, DA, XX, s. 478-479. Sevin, Necdet, Eski Trklerde Kadn ve Aile, stanbul, 1987. Sipehslr, Feridun Bin Ahmed-i, Mevlana ve Etrafndakiler, Risale, trc. Tahsin Yazc, stanbul, 1977. Soysald, Mehmet, Kurn Ve Snnete Gre Evlenme ve Boanma, stanbul, 1999. Sultan Veled, btid-nme, trc. Abdulbaki Glpnarl, Ankara, 1976. Sultan Veled, Marif, trc. Meliha Anbarcolu, stanbul, 1991. Sultan Veled, Rubailer, trc. Veyis Deirmenay, Erzurum, 1997. Smer, Faruk, Anadoluya Yalnz Gebe Trkler mi Geldi, Belleten, 24/96, Ankara, 1960, s. 567-594. ------------------------Seluklu Tarihinde diler, Trk Dnyas Aratrmalar, 35, Nisan 1985, stanbul, s. 9-23. Trkmen Kadnlar Hakknda Notlar, Trk Dnyas Tarih Dergisi, 3/31, stanbul, 1989, s. 4-13. Sryani Mihail, Sryani Patrik Mihail'in Vakainamesi,(2.ksm: 1042-1195), trc. Hrand D. Andreasyan, stanbul niversitesi, Baslmam Doktora Tezi, stanbul, 1944. Ssl, zden, Tasvirlere Gre Anadolu Seluklularnda Giyim ve Kuam, Trkler, VII, Ankara, 2002, s.766-784. een, Ramazan, md Al-Dn Al-Ktib Al-sfahnnin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle lgili Bahisler, Seluklu Aratrmalar Dergisi, III, Ankara, 1971, s. 249-369. Taneri, Aydn, Trkiye Seluklular Kltr Hayat Menkibl-Arifinin Deerlendirilmesi, Konya, 1977.

153

Ta, Aydn,Seluklu Mimari Sslemelerindeki Al ve Ta Kabartma nsan Figrlerinin Kken ve Geliimi, Vakflar Dergisi, XXVII, Ankara, 1998, s. 47-64. Temir, Ahmet, Krehir Emiri Caca Olu Nur el-Dinin 1272 Tarihli ArapaMoolca Vakfiyesi, Ankara, 1959. Tercman Altn Tabak Byk Yemek Ansiklopedisi, stanbul, 1981. Tunca, Abdullah, Ebu Tahir Muhammed b. Mahmud Abdurraid es-Secvendi Metnl Feraiz Tercmesi, slm Miras Hukuku ve Felsefesi, yy, ty. Tuncer, Orhan Cezmi, Anadolunun lk Drt Seluklu Kumandan ve Yaptrd Yaplarn zellikleri, Vakflar Dergisi, 12, (1978), s. 137-162. ------------------------1981. Turan, Osman, Faizle Para krazna Dair Hukuki Bir Vesika, Belleten, XVI/62, Ankara, 1952, s.251-260. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------kt, A, V/II, s. 949-959. Seluk Devri Vakfiyeleri I. emseddn Altun-Aba, Vakfiyesi ve Hayat, Belleten, XI/42, Ankara, 1947, s. 197-236. Seluk Devri Vakfiyeleri III, Celleddin Karatay, Vakflar ve Vakfiyeleri, Belleten, XIII/45, Ankara, 1948, s. 17-172. Seluklu Devrine Aid Ky Sat Hakknda Bir Vesika, Vakflar Dergisi, X, Ankara, 1973, s. 127-128. Seluklular Zamannda Trkiye, stanbul, 2002. Terken nvan Trk Hukuk Tarihi Dergisi, I, 1944, Ankara, 1944, s. 67-73. Trk Cihn Hkimiyeti Mefkresi Tarihi, stanbul, 1998. Trkiye Seluklular Hakknda Resmi Vesikalar, Ankara, 1988. Trkiye Seluklularnda Toprak Hukuku, Trkler, VII, Ed. Hasan Cell Gzel, Ankara, 2002, s. 189-199. Trk Yemekleri XVIII. Yzyla Ait Yazma Bir Yemek Risalesi, haz. Nejat Seferciolu, Ankara, 1985. Anadolu Kmbetleri -1- Seluklu Dnemi, Ankara, 1986 Anadolu Kmbetleri -2- Beylikler ve Osmanl Dnemi, yy.,

154

Trkmen, Kerim, Seluklu Dneminde Kayserinin mar Faaliyetine Katkda Bulunan Hanmlar, II. Kayseri ve Yresi Tarih Sempozyumu Bildirileri 16-17 Nisan 1998, Kayseri, 1998, s.437-449. Uur, M.Ferit, Gmehane, Konya, 9, (937), s.566-570. Uur, M.Ferit, Mevlevilik zerine Baz Notlar, Konya, 32, Konya, 1940, s.1743-1756. Uurlu Kmil, Seluklularn Oturduklar Evler Dnden Bugne, Kubbealt Akademi Mecmuas, 18/3, stanbul, 1983, s. 59-69. Uluda, Sleyman, Sf Gzyle Kadn, stanbul, 1995 Umar, Bilge, Trkiye Halknn Ortaa Tarihi Trkiye Trklerinin Ulusunun Olumas, stanbul, 1998. Urfal Mateos, Vekayinme, trc. Hrand D. Andreasyan, Ankara, 2000. Uyumaz, Emine, Sultan I. Aleddn Keykubad Devri Trkiye Seluklu Devleti Siyasi Tarihi (1220-1237), Ankara, 2003. ------------Trkiye Seluklu Sultanlar Melikleri ve Melikelerinin Evlilikleri, I. Uluslararas Seluklu Kltr ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler, II, Konya, 2001, s.397-421 lgen, Ali Saim, Krehirde Trk Eserleri, Vakflar Dergisi, II, Ankara, 1942, s. 1-5. nal, Asife, Yahudilikte, Hristiyanlkta Ve slmda Evlilik, Ankara, 1998. nal, Nesrin, Dede Korkut Ve Trk Kadn, Azerbaycan, 286, Ankara, 1992, s. 16-21. nver, A. Sheyl, XIV. Asrda Anadoluda Seluklularn Ananesine Bal Mezar Talar zerine, Vakflar Dergisi, XII, Ankara, 1978, s.15-26 ------------Seluk Tababeti, Ankara, 1940 stanbul, 1958. Yasa, Azize Akta, Seluklu Konyasnda Mimari Eserlerin Banileri, I. Uluslararas Seluklu Kltr ve Medeniyeti Kongresi Bildiriler, II, Konya, 2001, s. 423-455 Yavuz, Yunus Vehbi, Kuranda Kadn Hak Ve zgrl, stanbul, 1999. Yazc, Tahsin, Ahmed Eflki, DA, II, s. 62. Vilyet-nme, Menkb- Hnkr Hac Bekta- Veli, haz. Abdulbaki Glpnarl,

155

-------------------------

Esterbd Aziz b. Erdeir, DA, XI, s. 438. Menkbl-rifn, DA, IXXX, s. 114-115. 1991, s. 15-44.

Yinan, Refet, Sivas Abideleri ve Vakflar, Vakflar Dergisi, XXII, Ankara, Yunus Emre, Rislat al-Nushiyya ve Divn, haz. Abdulbaki Glpnarl, stanbul, 1965. Yusuf- Meddah, Varka u Glah, TSMK, H. 841. Yurdakul, Erol, Son Buluntulara Gre Kayserideki Hunat Hamam, Seluklu Aratrmalar Dergisi, 1970/2, Ankara, 1971, s.141-151 Zencani, Sultana tler Alaaddin Keykubata Sunulan Siyasetname, haz. Hseyin Adalolu, stanbul, 2005.

156

EKLER

157

Resim 1- Mezar Ta Akehir Ta Eserleri Mzesi, XIV. Yzyl Beyhan Karamaaral, Ahlat Mezar Talar, Ankara, 1992.

158

Resim 2: Otomatik iki ikram cihaz, Kitbl f Marifet el-Hyal elHendesiya, TSMK, H. 414, y. 106b. ( alarboyu Anadoluda Kadn, Anadolu Kadnnn 9000 Yl, haz. Selmin Kangal, Nurhan Turan, stanbul, 1993, s. 258).

159

Resim 3- Varka, Glahn annesi ile birlikte. Varka ve Glah, TSMK, H. 841, 30b

160

Resim 4- Varka ile Glahn buluma sahnesi. TSMK, H.841. 33 b Resim 5- Karlan Glah, Rebinin adrnda. TSMK, H.841, 8b.

Resim 4- Varka ile Glahn buluma sahnesi. Varka ve Glah, TSMK, H.841. 33 b

161

Resim 5- Karlan Glah, Rebinin adrnda. Varka ve Glah, TSMK, H.841, 8b.

162

Resim 6- Varkay aldatmak iin koyun lsnn konduu mezarn banda szde yas tutan Glahn annesi, Varka ve Glah, TSMK, H.841, 46a.

163

Resim 7- Sava sahnesi, Varka ve Glah, TSMK, H. 841. ( Mazhar . Ipirolu, Chefs-duvre du Topkapi Peintures et miniatures, Bibliothque des Arts, Paris, Fribourg, 1980).

164

Resim 8- Glah savayor. Varka ve Glah, TSMK, H. 841. ( alarboyu Anadoluda Kadn, Anadolu Kadnnn 9000 Yl, haz. Selmin Kangal-Nurhan Turan, stanbul, 1993, s. 193).

165

Resim 9- Glahn baylmas. Varka ve Glah, TSMK, H. 841. (Filiz aman, Zeren Tannd, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul, 1979).

166

Resim 10- Varka, Glahn yalanc mezar banda. Varka ve Glah, TSMK, H. 841. ( Filiz aman, Zeren Tannd, Topkap Saray Mzesi slm Minyatrleri, stanbul, 1979).

167

Resim 11- Glah ile Rebinin karlamas. Varka ve Glah, TSMK, H.841, 21v. ( Gner nal, Trk Minyatr Sanat, Ankara, 1995).

168

Resim 12- Hz. Muhammedin sava dn Varka ve Glahn mezarn ziyaret etmesi. Varka ve Glah, TSMK, H. 841, 70r. Gner nal, Trk Mnyatr Sanat, Ankara, 1995.

Resim 12- Hz. Muhammedin sava dn Varka ve Glahn mezarn ziyaret etmesi. Varka ve Glah, TSMK, H. 841, 70r. ( Gner nal, Trk Mnyatr Sanat, Ankara, 1995).

169

Resim 13- Gergef ileyen kadn figrl mezar ta, Akehir Ta Eserleri Mzesi. ( Beyhan Karamaaral, Ahlat Mezar Talar, Ankara, 1992).

170

Resim 14- Kadn figrl ini paras, Kubadbd Sarayndan (1236), Konya Karatay Medresesi Mzesi. ( Aleddinin Lambas Anadolu Seluklu a Sanat ve Aleddin Keykubad, Haz. Ekrem In, stanbul, 2001, s. 80).

171

Resim 15- Kadn figrl ini paras, Kubadbad Sarayndan (1236), Konya Karatay Medresesi Mzesi. (Aleddinin Lambas Anadolu Seluklu a Sanat ve Aleddin Keykubad, haz. Ekrem In, stanbul, 2001, s. 80).

172

Resim 16- Seramik tabak, kadeh tutan kadn figrl, XIII. yy. Adana Arkeoloji Mzesi. ( Aleddinin Lambas Anadolu Seluklu a Sanat ve Aleddin Keykubad, haz. Ekrem In, stanbul, 2001, s. 45).

173

Resim 17- Seramik Tabak, rakkase figrl, XIII. yy. Adana Arkeoloji Mzesi. ( Aleddinin Lambas Anadolu Seluklu a Sanat ve Aleddin Keykubad, haz. Ekrem In, stanbul, 2001, s. 45).

174