ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΠΑΧΕΛΑΣ

Ο ΒΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ
Ο ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΩΝ, 1947-1967

ΔΕΚΑΤΗ ΕΚΤΗ ΕΚΔΟΣΗ
ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ «ΕΣΤΙΑΣ» Ι. Δ. ΚΟΛΛΑΡΟΥ & ΣΙΑΣ Α.Ε.

Digitized by 10uk1s

Σειρά: Πολιτική & Ιστορία 35
Πρώτη έκδοση: Ιούνιος 1997
Δέκατη έκδοση: Μάιος 1998
Δέκατη πέμπτη έκδοση: Οκτώβριος 2000
Δέκατη έκτη έκδοση: Ιούλιος 2001

Digitized by 10uk1s

ΠΡΟΛΟΓΟΣ
ΠΟΣΕΣ φορές, πόσα βιβλία προσθέτουν τόσα καινούργια στοιχεία στη γνώση μας μιας εποχής, ώστε
να γίνονται απαραίτητα; Και πόσες φορές τέτοια βιβλία ρίχνουν καινούργιους προβολείς στα
πρόσωπα και τα συμβάντα της εποχής αυτής, ώστε να τους προσδίδουν καινούργιες διαστάσεις; Και
πόσες φορές τούτο συμβαίνει για την ίδια μας την εποχή, που καλύπτεται από τόσα μέσα,
εκτυλίσσεται περισσότερο από κάθε άλλη μπρος στα μάτια όλων μας, με πρωταγωνιστές που
παρακολουθούνται από τις εφημερίδες μας, ακούγονται από τα ραδιόφωνά μας, εμφανίζονται στις
οθόνες των τηλεοράσεων μας, ώστε να δημιουργείται η ψευδαίσθηση πως καμία τους κίνηση δεν
γίνεται να μας διαφύγει;
Σπάνια, θα ήταν η απάντηση· κι ακόμα πιο σπάνια σ' έναν τόπο όπως ο δικός μας, όπου ημερολόγια
όλο και λιγότερο κρατούνται, απομνημονεύματα λιγοστά γράφονται, αλληλογραφίες πολιτικών δεν
δημοσιεύονται και τα αρχεία εύκολα δεν ανοίγονται. Αλλά και για έναν ακόμα λόγο: Γιατί, σ' έναν
τόπο και μικρό και γεωπολιτικά εκτεθειμένο και με ηγέτιδες τάξεις που συνέδεαν τη θέση τη δική
τους και του τόπου τους με τα συμφέροντα άλλων παραγόντων, η εξάρτηση από τις ενέργειες και
τις επιδιώξεις ξένων δυνάμεων ήταν τόσο μεγάλη, ώστε η πρόσβαση στα αρχεία των δυνάμεων
αυτών είναι απαραίτητη για όποιον επιχειρεί να συγγράψει τη δική μας σύγχρονη ιστορία.
Πως η ιστορία από το 1940 και πέρα διαπλάστηκε με την ενεργό συμμετοχή ευρύτατων στρωμάτων
του λαού μας δεν αναιρεί τις επισημάνσεις αυτές. Ακόμα όμως λιγότερο στις φάσεις της εκείνες,
κατά τις οποίες οι παράγοντες δεν ήταν όλοι εμφανείς αλλά άνηκαν σε κλειστά κυκλώματα,
κινούνταν με συνωμοτικούς κανόνες και εμφανίζονταν στη σκηνή τις στιγμές που οι ίδιοι όριζαν.
Έτσι, η ιστορία του ΙΔΕΑ δεν έχει γραφτεί· κι ούτε εκείνο ακόμα το κεφάλαιό της που εκτυλίχθηκε
στη Μέση Ανατολή εδώ και μισό και πλέον αιώνα. Κι όταν ένα μέλος του της εποχής εκείνης είχε την
απρονοησία να καταθέσει τη μαρτυρία του, οι δικοί του σύντροφοι είναι αυτοί που μερίμνησαν
—αποτελεσματικά— για την εξαφάνισή της. Και πως να μην προστεθεί ότι η ιστορία ακόμα
δυσχερέστερα εξιχνιάζεται, όταν οι κινήσεις των μικρών αυτών ομάδων βρίσκονται σε σχέση
αλληλεξάρτησης με τις επιδιώξεις κάθε λογής —δικών μας και, ακόμα περισσότερο, ξένων—
υπηρεσιών, είτε «ασφαλείας» είτε «πληροφοριών», κρατικών μεν αλλά όχι πάντοτε ελεγχόμενων
από τους φορείς της επίσημης εκτελεστικής εξουσίας (και καθόλου της νομοθετικής), γι' αυτό και,
τελικά, μυστικών.
Το βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά είναι, για όλους αυτούς τους λόγους, μοναδικό· και ως εργαλείο για
τον αυριανό μας ιστορικό, αναντικατάστατο. Γιατί είναι η πρώτη φορά που έλληνας ερευνητής έχει
με τόση επιμονή και τόση επίπονη επιμέλεια αναζητήσει στα αρχεία μιας —της μόνης σήμερα—
«υπερδύναμης» τα ίχνη της δικής μας ιστορίας για μια τόσο μακρά περίοδο· και απεικονίσει, μέσα
από τις εκθέσεις, τις αναφορές και τις εκτιμήσεις των εδώ απεσταλμένων ή εκπροσώπων της και τις
δικές τους στάσεις και επιδιώξεις, αλλά και του ελληνικού πολιτικού κατεστημένου τη (συχνά
απίστευτη) συμπεριφορά. Θα μπορούσε, δίχως άλλο, να υποστηριχθεί πως όσοι συνέτασσαν τις
αναφορές αυτές ούτε ορθή απεικόνιση καταστάσεων παρείχαν πάντοτε στους προϊσταμένους τους
ούτε και πιστά πάντοτε μετέφεραν όσα άκουγαν (πέρα από το φυσικό ερώτημα για την ειλικρίνεια
όλων των συνομιλητών τους).
Είναι όμως η πρώτη φορά που αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας μας υποβάλλεται σε παρόμοιο έλεγχο
και δέχεται παρόμοιο φωτισμό· που οι άνθρωποι, των οποίων γνωρίζαμε τις δημόσιες εκφάνσεις,
ακούγονται στις ιδιαίτερες συνομιλίες τους· που ο πέπλος των επίσημων δηλώσεων διαπερνάται·
που οι εξαρτήσεις στις οποίες είχε προσδοθεί ο όρος «αμερικανοκρατία» αποκτούν πραγματική
υπόσταση· που το ρητορικό σχήμα υλοποιείται.
Η εξάρτηση είναι μια σχέση επώδυνη, όπου η εθελοδουλία του ασθενέστερου έχει ως αντίκρισμα
Digitized by 10uk1s

την υπεροψία —και την περιφρόνηση— του ισχυρότερου. Γι' αυτό, και αν κανείς Έλληνας δεν
μπορεί να νιώσει ευτυχής στην ανάγνωση των σελίδων που ακολουθούν, κανείς δεν έχει το
δικαίωμα να τις προσπεράσει αδιάφορος. Είναι —και αυτή η δοκιμασία— το τίμημα της
αυτογνωσίας.
Πως την αυτογνωσία αυτή προσφέρει ένας δημοσιογράφος είναι, για έναν άλλο δημοσιογράφο,
λόγος σήμερα και ικανοποίησης και υπερηφάνειας.
ΛΕΩΝ Β. ΚΑΡΑΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ

Digitized by 10uk1s

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ
Η ΕΡΓΑΣΙΑ για το βιβλίο αυτό άρχισε τον Ιανουάριο του 1994. Η πρώτη μου επαφή με την ιστορική
έρευνα σημειώθηκε κατά τη διάρκεια της παραγωγής των δύο ντοκιμαντέρ που πρόβαλε το MEGA
τον Απρίλιο του 1993 και τον Ιούλιο του 1994 για το ρόλο των Αμερικανών στο πραξικόπημα της
21ης Απριλίου και στην τουρκική εισβολή στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974. Ύστερα από την εμπειρία
εκείνη, θεώρησα πως ήταν σημαντικό να καταγραφεί η αμερικανική ανάμειξη και άποψη για μια
κρίσιμη εικοσαετία της σύγχρονης πολιτικής μας ιστορίας.
Χρειάστηκε αρκετός χρόνος για να ξεπεράσω τις δυσκολίες από την έλλειψη στοιχείων σχετικά με
μια περίοδο για την οποία έχουν γραφεί εκατοντάδες αναλύσεων, αλλά ελάχιστες έρευνες
βασισμένες σε πρωτογενές υλικό. Η εμπειρία αυτή έμοιαζε αρκετά με τις αντιδράσεις του
ανθρώπου ο οποίος μπαίνει, πρώτη φορά, σε ένα σκοτεινό δωμάτιο. Στην αρχή δεν μπορεί να
διακρίνει τίποτε απολύτως, αλλά σιγά σιγά συνηθίζει στο σκοτάδι και αρχίζει να ανακαλύπτει
αντικείμενα και εμπόδια.
Σκοπός αυτού του βιβλίου ήταν να αφηγηθεί το ρόλο των Αμερικανών κατά την περίοδο 1950-67, με
ιδιαίτερη έμφαση στο ρόλο που έπαιξαν στη πολιτική ζωή του τόπου και τις συνωμοσίες που
οδήγησαν στο «βιασμό της ελληνικής δημοκρατίας» την 21η Απριλίου του 1967. Το βιβλίο είναι
βασισμένο σε απόρρητα αμερικανικά έγγραφα τα οποία αποχαρακτηρίσθηκαν κατά την τελευταία
διετία, συνεντεύξεις με πρωταγωνιστές της εποχής, καθώς και έγγραφα που δόθηκαν στον
συγγραφέα από «ιδιωτικές πηγές». Όπου ήταν δυνατόν οι πηγές αποκαλύπτονται. Σε ορισμένες
περιπτώσεις αυτό δεν ήταν εφικτό, λόγω της δέσμευσης πρώην αξιωματούχων της CIA και του Στέητ
Ντηπάρτμεντ να μην αποκαλύψουν μυστικά που αφορούν τη θητεία τους στις υπηρεσίες αυτές.
Θέλω να πιστεύω ότι άρχισα και τελείωσα την εργασία αυτή χωρίς προκαταλήψεις, στερεότυπα ή
πρόωρα συμπεράσματα για το ρόλο των πρωταγωνιστών. Ταυτοχρόνως ακολούθησα την αρχή πως
κανείς δεν έχει ασυλία στην ιστορία, όσο δυσάρεστα και αν είναι τα συμπεράσματα στα οποία
μπορεί να καταλήξει κάποιος για πρόσωπα και πράγματα.
Ο αναγνώστης θα πρέπει να θυμάται πως όλα τα έγγραφα και οι συνεντεύξεις απεικονίζουν το πώς
έβλεπαν οι Αμερικανοί τις εξελίξεις της εποχής μέσα από το δικό τους πρίσμα και φίλτρο. Οι
αμερικανοί αξιωματούχοι ζωγραφίζουν με ανάγλυφο τρόπο το ελληνικό πολιτικό σκηνικό. Πολλές
φορές αποδίδουν γλαφυρά τις σκέψεις και τις αντιφάσεις σημαινόντων Ελλήνων σε κρίσιμες
στιγμές της πρόσφατης ιστορίας μας. Οι περιγραφές αυτές είναι ιδιαίτερα πολύτιμες, αν σκεφθεί
κανείς την ένδεια που χαρακτηρίζει την ελληνική ιστοριογραφία από πλευράς πρωτογενών αρχείων,
μαρτυριών, κλπ.
Η έρευνα και συγγραφή του βιβλίου ήταν ένα μακρινό και μοναχικό ταξίδι, το οποίο θα ήταν
ανέφικτο χωρίς τη συνδρομή φίλων και συνεργατών. Θα ήθελα να ευχαριστήσω ορισμένους εξ
αυτών με κίνδυνο να παραλείψω κάποιους, ενώ άλλους πάλι προτιμώ να μην τους αναφέρω για να
προστατεύσω την επιθυμία τους να μείνουν ανώνυμοι.
Ευχαριστώ κατ' αρχάς τους κ.κ. Σπύρο Μαρκεζίνη, Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, Μιχάλη
Παπακωνσταντίνου, Σπύρο Λιναρδάτο, Νίκο Φαρμάκη, Στυλιανό Παττακό, πρέσβη Μπομπ Κήλυ,
πρέσβη Φίλιπς Τάλμποτ, Τζων Όουενς, Τζων Ντέυ, Τζων Φατσέα, Τσάρλυ Μακκάσκιλ, Αλ Άλμερ,
πρέσβη Τομ Μπόγιατ, Τζο Σίσκο, πρέσβη Λουκ Μπατλ, Γουώλτερ Ράστοου, πρέσβη Νορμπ Άνσουτζ,
Στούαρτ Ρόκγουελ, για τη συνδρομή τους. Ακόμη, μετά θάνατον, δυστυχώς, τον βετεράνο
αμερικανό διπλωμάτη Τάουνυ Φρήντμαν, ο οποίος στάθηκε πηγή έμπνευσης στο πρώτο στάδιο
επεξεργασίας του βιβλίου. Ευχαριστώ επίσης τη διοίκηση και τη διεύθυνση Ειδήσεων του MEGA
Channel, που μού έδωσε την ευκαιρία και τα μέσα να ασχοληθώ με τα δύο ντοκυμαντέρ που με
Digitized by 10uk1s

Θοδωρής Ρουσσόπουλος. Σε προσωπική βάση. Πάνω απ' όλα όμως του χρωστώ τη διαπίστωση πως η δημοσιογραφία δεν είναι ανάγκη να εξαντλείται στη ρηχή μελέτη εφήμερων γεγονότων. Το βιβλίο δεν θα είχε ασφαλώς εκδοθεί χωρίς την υποστήριξη του εκδοτικού οίκου «Εστία». Αχιλλέας Παπάρσενος. και την επιμέλεια του Διονύση Καψάλη. την ενέργεια και τη φροντίδα με την οποία ξόδεψε πολλές ώρες στο Παρίσι πάνω από τις αναρίθμητες εκδοχές του σημερινού κειμένου. Α. Η πρακτική βοήθειά του όπως και οι μακρές νυχτερινές συζητήσεις ήταν καθοριστικές.Π. με τον όποιο με συνδέει πλέον στενή φιλία. Μιχάλης Ιγνατίου. Στάθης Λαγουδάκης. Άγγελος Στάγκος. που έδειξε θερμό ενδιαφέρον από την πρώτη στιγμή. το ταξίδι αυτό δεν θα είχε τελειώσει ποτέ. χωρίς την ενθάρρυνση. προσωπική φίλη Τίνα Πλυτά. Είμαι ακόμη ευγνώμων στον διευθυντή των Νέων Λέοντα Καραπαναγιώτη για τις εξαιρετικά χρήσιμες παρατηρήσεις του καθώς και το γεγονός ότι δέχθηκε να γράψει τον πρόλογο. οι Χάρης Ροκανάς. Τέλος.ώθησαν στην έρευνα. υπομονή και έμπνευση της Αρτέμιδος. γιατί ήταν ο άνθρωπος που μού «άνοιξε την πόρτα» στον δύσκολο αλλά μαγευτικό κόσμο της έρευνας. Ευχαριστώ ακόμη την καλή. για το χρόνο. Στον φίλο και συνεργάτη Ηλία Βλάντον ανήκουν θερμές ευχαριστίες. Κώστας Παπαϊωάννου και Άλκης Κούρκουλας βοήθησαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στη διαδικασία της συγγραφής. Βασίλης Φουρλής. Σταύρος Λαμπρινίδης. Παντελής Καψής. Κώστας Ιορδανίδης. Digitized by 10uk1s .

που θα μπορούσαν να αποκρούσουν εισβολή των δυνάμεων του ανατολικού μπλοκ από το βορρά. διπλωμάτες. Ορισμένοι πολιτικοί που αισθάνονταν ότι θα βρίσκονταν εκτός εξουσίας ζητούσαν το «πράσινο φως» της Ουάσιγκτον για την επιβολή δικτατορίας. Η παρουσία και η επιρροή του αμερικανικού παράγοντα έφτασαν σε σημείο ώστε η ίδια η πρεσβεία έκανε λόγο σε έκθεσή της για την «Αγία Τριάδα» που κινούσε τα πάντα στην ελληνική πολιτική ζωή. 2 Η ένταση που επικρατούσε συχνά στην πολιτική σκηνή της Αθήνας επεφύλασσε συστηματικά εκπλήξεις στους Αμερικανούς. αλλά κάθε προσπάθεια των Αμερικανών να βάλουν τάξη στο ελληνικό χάος προκαλεί κύματα ξενοφοβίας. στρατιωτικοί και αξιωματούχοι των μυστικών υπηρεσιών αντιμετώπιζαν την απρόβλεπτη μεσογειακή πολιτική συμπεριφορά των πρωταγωνιστών του ελληνικού πολιτικού παιχνιδιού μέσα από ένα πατερναλιστικό πρίσμα. αντί όμως να είναι ευγνώμονες. η οικονομική και πολιτική σταθερότητα και η προσήλωση της χώρας στο NATO και το δυτικό στρατόπεδο. που ήθελαν να εξασφαλίσουν την έγκρισή τους για την όποια φιλοδοξία ή συνωμοσία προωθούσαν εκείνη τη στιγμή. Οι επίσημοι στόχοι της αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του '50 ήταν η εξουδετέρωση κάθε κομμουνιστικής επιρροής. Αυτοί οι άνθρωποι υπάρχουν και συνήθως συνδυάζουν την ηττοπάθεια με τον ξέφρενο εθνικισμό. "Αφήστε τους Αμερικανούς να μας κυβερνήσουν. καθώς και η στενή συνεργασία των υπηρεσιών ασφαλείας και πληροφοριών των δύο χωρών. Ηγέτες πολιτικών κομμάτων και αξιωματικοί συζητούσαν με τους αμερικανούς συνομιλητές τους για την αναγκαιότητα ενός πραξικοπήματος όταν τα πράγματα έφταναν σε παροξυσμό. η πρεσβεία. Digitized by 10uk1s . Η ελληνική καθεστηκυία τάξη γνωρίζει ότι βασίζεται στους Αμερικανούς. Οι αμερικανοί διπλωμάτες. Η έκθεση διαπίστωνε ότι πολλοί πιστεύουν ότι η «Αγία Τριάδα» συνιστάται από τον βασιλέα. Κύριες προϋποθέσεις για την υλοποίηση των στόχων αυτών ήταν η διατήρηση ισχυρών Ενόπλων Δυνάμεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν αντίθετα συμφέροντα ή λειτουργούσαν κρυφά η μία από την άλλη. των πολιτικών και αξιωματικών του στρατού. Πάνω στους στόχους αυτούς οι Αμερικανοί έκτισαν ένα πλέγμα σχέσεων με την πολιτική ηγεσία της χώρας και στενών δεσμών με το στράτευμα και τον κόσμο των μυστικών υπηρεσιών. τους μισούν. λένε. στρατιωτικοί και αξιωματούχοι της CIA συμμετείχαν ενεργά στις συνωμοσίες και τα έντονα παρασκήνια που χαρακτήριζαν τις δεκαετίες του '50 και του '60. Η τάση τους ενισχυόταν άλλωστε από τις συνεχείς προσπάθειες των ανακτόρων. Είναι έτοιμοι να αφήσουν τους ξένους να κυβερνήσουν τη χώρα για λογαριασμό τους. Επειδή συνειδητοποιούν πως η Ελλάδα μπορεί να σωθεί μόνο με εξωτερική βοήθεια. αν πάει τίποτα στραβά το λάθος είναι δικό τους".. τον αμερικανό πρέσβη και όποιον πολιτικό προσπαθούσε να εξασφαλίσει την υποστήριξη των άλλων δύο για να ανέλθει στην εξουσία.. Σε καθημερινή βάση. πολλοί Έλληνες σηκώνουν τους ώμους και αποποιούνται τις ευθύνες τους.» 1 Η περιγραφή αυτή του ρόλου του αμερικανικού παράγοντα στην ελληνική πολιτική ζωή από τον πολύ γνωστό τη δεκαετία του '50 βρετανό ιστορικό Χιού Σέτον-Γουώτσον αποτελούσε επί πολλά χρόνια σημείο αναφοράς για τους αμερικανούς αξιωματούχους που υπηρετούσαν στην Αθήνα και χειρίζονταν τις ελληνικές υποθέσεις.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ TOΥ '50 «ΕΝΑ άλλο κακό χαρακτηριστικό του ελληνικού κατεστημένου είναι η ηττοπάθεια.

Έκθεση της πρεσβείας διαπίστωνε ότι «σημειώθηκε δραστική αλλαγή της αμερικανικής στάσης. του ρόλου που έπαιξε στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Μεταξά. Το βασιλικό ζεύγος καλλιεργούσε συστηματικά κοινωνικές και προσωπικές σχέσεις με κορυφαία στελέχη των αμερικανικών κυβερνήσεων στην Ουάσιγκτον καθώς και με τα μέλη της αμερικανικής αποστολής στην Αθήνα. Οι υπεύθυνοι της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής αντιμετώπιζαν ακόμη χώρες σαν την Ελλάδα μέσα από το φιλελεύθερο πρίσμα του «Νιου Ντηλ» (της πολιτικής του Προέδρου Φράνκλιν Ρούσβελτ) δεδομένου ότι δεν είχε ακόμη επικρατήσει η ψυχροπολεμική αντίληψη του μετέπειτα υπουργού των Εξωτερικών Τζων Φόστερ Ντάλλες. έβλεπαν με δυσπιστία το θεσμό της μοναρχίας. προδρόμου της CIA). με τον οποίο αντάλλασσε απόψεις για φιλοσοφικά ζητήματα ή ευαίσθητες πτυχές της ελληνικής πολιτικής σκηνής. 4 Οι διπλωμάτες που επισκέπτονταν τις ορεινές περιοχές της Ελλάδας αναφέρονταν στη θερμή υποδοχή που επεφύλασσε ο τοπικός πληθυσμός στη βασίλισσα Φρειδερίκη και τα άλλα μέρη της οικογενείας που παρείχαν ψυχολογική υποστήριξη στο στρατό. αλλά και των παραδοσιακών αμερικανικών αντιμοναρχικών απόψεων. Επρόκειτο για επιχείρηση που είχαν ξεκινήσει οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες και συνέχισαν οι Αμερικανοί. Η έκθεση παρουσίαζε στοιχεία που έδειχναν ότι οι έλληνες αντάρτες εφοδιάζονταν από τη Βουλγαρία. Οι δραστηριότητες της CIA Ο ρόλος του αμερικανικού παράγοντα στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του '50 δεν μπορεί ασφαλώς να μελετηθεί χωρίς να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στο ρόλο της CIA. με στόχο την εκτέλεση επιχειρήσεων ψυχολογικού πολέμου για την αντιμετώπιση της προπαγάνδας του ΚΚΕ. 3 Μετά το 1947. Αμερικανοί αξιωματούχοι πίστεψαν επίσης ότι η βασιλική οικογένεια ήταν σταθερό σημείο αναφοράς μέσα στη σύγχυση της ελληνικής πολιτικής ζωής που θα μπορούσε πιθανώς να λειτουργήσει σαν ηρεμιστικό». Ο αμερικανός ηγέτης επείσθη ότι η Ελλάδα διέτρεχε κίνδυνο κατάληψης από τους κομμουνιστές. Χάρρυ Τρούμαν. εγκαινίασε το ομώνυμο δόγμα και κατέστησε την Ελλάδα χώρα πρώτης γραμμής στη μάχη εναντίον του κομμουνισμού και της Μόσχας. Η σημασία που απέδωσε ο Τρούμαν στην Ελλάδα έκανε την Αθήνα ένα από τα πιο νευραλγικά πόστα της αμερικανικής υπηρεσίας. τα οποία καλούσε τακτικά σε δεξιώσεις ή ανεπίσημες εκδηλώσεις στα ανάκτορα. που μπορεί να αποδοθεί στην ενεργητικότητα με την οποία η βασιλική οικογένεια αφοσιώθηκε στο συμμοριτοπόλεμο και στη τέχνη με την οποία καλλιέργησε στενούς δεσμούς με την αμερικανική αποστολή. Ο Τρούμαν επηρεάστηκε καθοριστικά στις αποφάσεις του από μια αναφορά του αρχηγού της Κεντρικής Ομάδας Πληροφοριών (Central Intelligence Group. γεγονός που θα έφερνε ολόκληρη τη βαλκανική χερσόνησο υπό τον έλεγχο του ανατολικού μπλοκ. Ο διάδοχος του Ρούσβελτ. Η Φρειδερίκη ειδικά είχε καθιερώσει τακτική αλληλογραφία με τον υπουργό των Εξωτερικών Τζωρτζ Μάρσαλ. στρατηγού Χουτ Βάντερμπουργκ.Η σχέση των Αμερικανών με το παλάτι Όταν οι Αμερικανοί κληρονόμησαν την Ελλάδα από τους Βρετανούς. το 1947. η Ουάσιγκτον άλλαξε στάση απέναντι στο παλάτι. 5 Η θέση του σταθμάρχη της CIA στην Αθήνα ήταν ένα από τα «στολίδια» της υπηρεσίας και Digitized by 10uk1s . Η βασίλισσα επικοινωνούσε με στελέχη της πρεσβείας. Μια από τις πρώτες μυστικές επιχειρήσεις μετά την ίδρυσή της εκτυλίχθηκε στην Ελλάδα το 1948. λόγω των στενών σχέσεων της βασιλικής οικογενείας με το Λονδίνο. το οποίο άρχισε να βλέπει ως χρήσιμο σύμμαχο στη μάχη εναντίον των κομμουνιστών. την Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία.

με αποτέλεσμα να προκαλούν πολλές φορές τις αντιδράσεις των διπλωματών. που υπηρέτησε ως σταθμάρχης κατά την περίοδο 1951-53. Ο ελληνοαμερικανός Τομ Καραμεσίνης.απενέμετο μόνο σε υπαλλήλους που ήταν γνωστοί για τις εξαιρετικές ικανότητές τους. Ένας πράκτοράς της είχε. ο οποίος υπηρέτησε πολλά χρόνια στην Ελλάδα. Τα στελέχη της δεν έχαναν ευκαιρία να καλλιεργήσουν τις σχέσεις τους με όλα τα μέλη της βασιλικής οικογενείας. Οι αξιωματούχοι της CIA που συνεργάσθηκαν στην οργάνωση της ΚΥΠ είχαν ωστόσο σημαντικές αντιρρήσεις για τους στόχους της. 7 Η αμερικανική υπηρεσία εκμεταλλεύθηκε την πρόσβαση στο παλάτι για να ενισχύσει τη θέση της έναντι της υπόλοιπης αμερικανικής αποστολής. την Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία και την αντιμετώπιση των σοβιετικών επιχειρήσεων στην Ελλάδα. την αντιμετώπιση των ξένων υπηρεσιών που δρούσαν στην Ελλάδα και την αντιμετώπιση του κομμουνιστικού κινδύνου στο εσωτερικό της χώρας. Η φτώχεια που επικρατούσε στην Ελλάδα κατά τη δεκαετία του '50 επέτρεπε στους πράκτορες της αμερικανικής υπηρεσίας να αποκτούν με σχετική ευκολία πληροφοριοδότες σε διάφορες κρατικές ή και στρατιωτικές υπηρεσίες. που ονομάστηκε Μπρους-Λόβετ. Ο σταθμός της Αθήνας ήταν εξάλλου ο τρίτος μεγαλύτερος. Ο διπλωμάτης Νορμπ Άνσουτζ εκτιμά ότι ο «βασιλέας Παύλος και η Φρειδερίκη αναγνώρισαν πολύ νωρίς ότι η CIA προσέφερε αποτελεσματική και σχετικά απευθείας πρόσβαση στον Λευκό Οίκο. ενώ άλλοι αξιωματούχοι προμήθευαν τη Φρειδερίκη με εξειδικευμένο επικοινωνιακό εξοπλισμό. Ο διπλωμάτης Τζων Όουενς. Οι Αμερικανοί ανησυχούσαν πως ο σύνθετος αυτός ρόλος της ΚΥΠ θα επέτρεπε στους Digitized by 10uk1s . Αστειευόμασταν πολλές φορές στο πολιτικό τμήμα της πρεσβείας πως η μόνη διαφορά ανάμεσά μας ήταν ότι εμείς δεν πληρώναμε για τις πληροφορίες μας». για παράδειγμα. 6 Η αντιζηλία ανάμεσα στους διπλωμάτες και τη CIA οφειλόταν επίσης στην απόφαση της βασιλικής οικογενείας να διατηρεί απευθείας επαφή με την Ουάσιγκτον μέσω της μυστικής υπηρεσίας. κατέληξε στο συμπέρασμα πως η Αθήνα ήταν ένα από τα πολύ λίγα πόστα στα οποία ο σταθμάρχης της μυστικής υπηρεσίας είχε μεγαλύτερη δύναμη από τον πρέσβη. Οι πράκτορες της CIA είχαν βασική αποστολή τη συλλογή πληροφοριών από τη Βουλγαρία. ήταν ένας από τους σημαντικούς αξιωματούχους της που ανήλθαν γρήγορα στην ιεραρχία. 9 Η συνεργασία της ΚΥΠ με τη CIA Τον Μάιο του 1953 ιδρύθηκε η ελληνική Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών με τη βοήθεια και την ενίσχυση των αμερικανικών υπηρεσιών. Η επιτροπή. Η ελληνική κυβέρνηση και οι αξιωματούχοι που ανέλαβαν τη δημιουργία της προώθησαν και πέτυχαν τον τριπλό ρόλο της: την κατασκοπεία στο εξωτερικό. Η Φρειδερίκη καθιέρωσε μια «ειδική σχέση» μεταξύ των ανακτόρων και του σταθμού της CIA. Οι υπάλληλοι της CIA αναμειγνύονταν σε όλους τους τομείς της αθηναϊκής ζωής. Η αμερικανική υπηρεσία συνεργαζόταν στενά με τις ελληνικές αρχές ασφαλείας για την παρακολούθηση και την εξάρθρωση κομμουνιστικών οργανώσεων. η οποία κράτησε έως τις αρχές της δεκαετίας του '60. Ο εν λόγω πράκτορας βρισκόταν στο παλάτι σχεδόν κάθε μέρα και είχε αναλάβει το ρόλο του «εκπαιδευτή». στον κόσμο. πίστευε ότι «ο βαθμός της ανάμειξης των αξιωματούχων της CIA στην ελληνική σκηνή δεν είναι καθόλου υγιής. Έπαιξαν λοιπόν το χαρτί αυτό αναλόγως». από τα ονόματα των συνπροέδρων της. από πλευράς προσωπικού. αναλάβει να διδάξει τζούντο και μπάντμιντον στον τότε διάδοχο Κωνσταντίνο. 8 Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στον εκάστοτε πρέσβη και το σταθμό της CIA έφτασε πολλές φορές σε σημεία μεγάλης έντασης. Ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ διόρισε το 1955 μια ειδική επιτροπή για να εξετάσει όλες τις μυστικές επιχειρήσεις που είχε εκτελέσει μέχρι τότε η CIA.

που Digitized by 10uk1s . «ο χαρακτήρας των Ελλήνων δεν συμβαδίζει με την τήρηση των κανόνων ασφαλείας. Η απάθεια και η ανία είναι συχνά αίτια σοβαρών λαθών. Κατά την εποχή του ψυχρού πολέμου. 11 Η παραστρατιωτική συνεργασία Στη CIA είχε ανατεθεί από την αμερικανική κυβέρνηση η συνεργασία με επίλεκτες ομάδες του ελληνικού στρατού για την αντιμετώπιση ενδεχόμενης εισβολής από δυνάμεις της Σοβιετικής Ένωσης και των «δορυφόρων» της. που απετελείτο από τη CIA. δεδομένου ότι εκτελούσαν πολλές κοινές επιχειρήσεις. Στα ελληνικά σύνορα με τις χώρες αυτές είχαν δημιουργηθεί ειδικά κέντρα συλλογής πληροφοριών (Advanced Intelligence Centers) εξοπλισμένα με ηλεκτρονικά μέσα που υπέκλεπταν συνομιλίες. ο μετέπειτα ηγέτης του πραξικοπήματος του 1967. Ένας από τους έλληνες αξιωματικούς που συμμετείχαν στις κοινές αυτές επιχειρήσεις κατά τη δεκαετία του '50 ήταν ο τότε αντισυνταγματάρχης της ΚΥΠ Γεώργιος Παπαδόπουλος. Έκθεση για τις ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας ανέφερε πως ένα από τα πιο σημαντικά προβλήματα ήταν η ανάμειξη στελεχών της σε παράνομες πολιτικές δραστηριότητες. καθώς και με τον Β' Κλάδο Αντικατασκοπείας. Οι Αμερικανοί δεν είχαν εμπιστοσύνη στην ασφάλεια των εγκαταστάσεων της ΚΥΠ και στο προσωπικό της. Τα κέντρα πληροφοριών ήταν επανδρωμένα με αξιωματικούς του στρατού.. και γι' αυτό ήθελαν να δημιουργηθεί ξεχωριστή υπηρεσία που (όπως ακριβώς συμβαίνει στις ΗΠΑ με τη CIA και το FBI) θα ησχολείτο με την εσωτερική ασφάλεια. γιατί. που είχε την ευθύνη για τη συλλογή πληροφοριών σε άλλες χώρες.» 10 Ο σταθμός της CIA συνεργαζόταν κυρίως με τον Α' Κλάδο της ΚΥΠ. το σενάριο αυτό αποτελούσε πρωταρχική ανησυχία της Ουάσιγκτον. Άκρως απόρρητο σημείωμα του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας του Λευκού Οίκου αναφέρει συγκεκριμένα πως το 1952 οι ΗΠΑ έπρεπε να παράσχουν «την υποστήριξη που αρμόζει στην ελληνική στρατιωτική ηγεσία για να βοηθήσουν: 1) στη διατήρηση της εσωτερικής ασφαλείας· 2) στην απόκρουση επίθεσης από χώρες-δορυφόρους με την ενίσχυση ανταρτών 3) στην όσο το δυνατόν μεγαλύτερη καθυστέρηση μιας επίθεσης από δυνάμεις χωρών-δορυφόρων που θα είχαν σοβιετική βοήθεια». όπως τόνιζε απόρρητη έκθεση. η υπερβολική εξάρτηση από τις δυτικές υπηρεσίες για την εξασφάλιση πληροφοριών σχετικά με ανατρεπτικά στοιχεία και η ελλιπής αξιοποίηση των πηγών της. ενώ τα στελέχη της CIA ξόδευαν πολύ χρόνο με τους έλληνες ομολόγους τους. Η αμερικανική υπηρεσία παρείχε στην ΚΥΠ «συμπληρωματικά κονδύλια» για τη λειτουργία της.. την ΚΥΠ και την Υπηρεσία Αλλοδαπών της ελληνικής Αστυνομίας που ησχολείτο με τις ανακρίσεις φυγάδων από το ανατολικό μπλοκ. εκπαιδευτικά σεμινάρια για τα στελέχη της και ειδικό εξοπλισμό. Οι αμερικανοί ειδικοί αντιμετώπιζαν με σκεπτικισμό την ΚΥΠ και τα στελέχη της. λειτουργούσαν ως δίκτυα έγκαιρης προειδοποίησης για τις κινήσεις στρατιωτικών δυνάμεων και επίσης ως κέντρα από όπου ξεκινούσαν μυστικές αποστολές. Οι αμερικανοί πράκτορες που υπηρετούσαν στην Αθήνα συνήθιζαν να αναφέρονται στη δική τους «Αγία Τριάδα».12 Η CIA έχει αναλάβει την ευθύνη για τη συνεργασία με τα ΛΟΚ (Λόχοι Ορεινών Καταδρομών). Οι σχέσεις των δύο υπηρεσιών ήταν στενές. Οι κοινές επιχειρήσεις της ΚΥΠ και της CIA είχαν επίκεντρο τη Βουλγαρία και την Αλβανία.πολιτικούς να την χρησιμοποιούν για ιδίους σκοπούς.

διατηρούσαν τουλάχιστον έναν πληροφοριοδότη σε κάθε χωριό και συμμετείχαν σε «συζητήσεις στα τοπικά καφενεία». Η απαίτησή της να ελέγχει το στράτευμα ήταν ένα από τα βασικά αίτια της ψύχρανσης των σχέσεων των ανακτόρων με τον Παπάγο.εθεωρούντο ιδιαίτερα αφοσιωμένα στο παλάτι. Από τη δεκαετία του '50 είχαν συλλέξει πληροφορίες για τη δραστηριότητα της συνωμοτικής οργάνωσης ΙΔΕΑ (Ιερός Δεσμός Ελλήνων Αξιωματικών). στις μονάδες των οποίων έκαναν τακτικές επισκέψεις. 14 Η σύγκρουση για τον Παπάγο Στις αρχές της δεκαετίας του '50 το παλάτι και η αμερικανική αποστολή ήλθαν σε σύγκρουση εξαιτίας της υποστήριξης των Αμερικανών προς τον στρατάρχη Αλέξανδρο Παπάγο. τους συνοδοιπόρους και το δυναμικό της ΕΔΑ στις περιοχές ευθύνης τους». αρχηγός των ΛΟΚ και γαμπρός του Παπάγου. που ιδρύθηκε το 1944. ενώ πρότεινε τη δημιουργία ενός εκθετηρίου με όπλα που χρησιμοποιούνται στο ανατολικό μπλοκ για την εκπαίδευση των καταδρομέων. προτού λήξει ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. όπου θα αντιπροσώπευαν την εξόριστη πλέον ελληνική κυβέρνηση και θα συντόνιζαν την αντίσταση κατά των εισβολέων. Η Φρειδερίκη πίστευε πως ο στρατάρχης. 13 Το βασικό σχέδιο προέβλεπε ότι. Σύμφωνα με την έκθεση. μετά την εισβολή εχθρικών δυνάμεων. ασύρματοι και άλλο υλικό σε ειδικούς κρυψώνες. ο υπεύθυνος επιχειρήσεων του σταθμού της CIA θα ανέβαινε στα βουνά της Βορείου Ελλάδος μαζί με ορισμένες επίλεκτες μονάδες των ΛΟΚ και των TEA (Τάγματα Εθνικής Ασφαλείας). δεν τελούσε υπό τον έλεγχό της. οι οποίοι επεδίωκαν να ενισχύσουν τη θέση Digitized by 10uk1s . την εκπαίδευση των αξιωματικών των ΛΟΚ. ασκώντας την τακτική της αντιπροπαγάνδας. πολιτικά και επιχειρησιακά συμπεράσματα. Έκθεση της αμερικανικής στρατιωτικής αποστολής στην Αθήνα ανέφερε πως η αμερικανική υποστήριξη προς τα ΛΟΚ είχε ένα άκρως απόρρητο σκέλος. Στη διάθεση των ανδρών των ΛΟΚ υπήρχαν αποθηκευμένα όπλα. οι διοικητές των TEA «διατηρούν φακέλους για όλους τους γνωστούς κομμουνιστές. η οποία χαρακτηριζόταν από την πολυδιάσπαση των διαφόρων οργανώσεων. Οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν επηρεασθεί από την εμπειρία της αντιμετώπισης του ανταρτοπόλεμου από τον ελληνικό στρατό κατά τον εμφύλιο πόλεμο και είχαν καταρτίσει μια σειρά από σχετικές μελέτες με τεχνικά. ορισμένες συνωμοτικές ομάδες είχαν αναπτύξει έντονη δραστηριότητα στις Ένοπλες Δυνάμεις. Την ίδια περίοδο. ενόσω η ελληνική κυβέρνηση ήταν ακόμη εξόριστη στη Μέση Ανατολή. και τους παρείχε σκηνές. Η σχέση της CIA με τα ΛΟΚ εγκαινιάστηκε το 1951 και βασικό ρόλο έπαιξαν ο Στήβεν Μίλτον (στέλεχος της αμερικανικής υπηρεσίας) και ο συνταγματάρχης Καλίνσκι. σε συνεργασία με τη Διοίκηση Ειδικών Δυνάμεων του Πενταγώνου. Σύμφωνα με την ανάλυση των ειδικών του Στέητ Ντηπάρτμεντ. ειδικά φορτηγά και πολεμικό εξοπλισμό. εκμεταλλευόμενες την αστάθεια που επικρατούσε εξαιτίας των συνεχών αλλαγών κυβερνήσεων. Οι αξιωματικοί της στρατιωτικής αποστολής και της CIA συνεργάζονταν εξάλλου με τα TEA. Ο ρόλος των TEA σε περίπτωση εισβολής ήταν η προστασία των τακτικών δυνάμεων του στρατού και η εκτέλεση επιχειρήσεων ανορθόδοξου πολέμου. Οι αμερικανικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν με προσοχή τις δραστηριότητές τους και τις ενεθάρρυναν με τη λογική ότι θα μπορούσαν να παρέμβουν αποτρεπτικά σε περίπτωση κομμουνιστικού κινδύνου. παρά τις στενές σχέσεις που διατηρούσε με το παλάτι. Η έκθεση της αποστολής για την παραστρατιωτική συνεργασία περιγράφει ακόμα ότι τα TEA λειτουργούσαν σαν δίκτυα συλλογής πληροφοριών. Το σχέδιο είχε ως βασικό στόχο να μην επαναληφθεί η εμπειρία της αντίστασης κατά τη γερμανική κατοχή. ο ΙΔΕΑ δημιουργήθηκε από νεαρούς αξιωματικούς. Η CIA είχε αναλάβει.

καθοριστικό για τις μετέπειτα εξελίξεις. Ο Παπάγος είχε απειλήσει να παραιτηθεί πολλές φορές κατά το παρελθόν. Μετά την απελευθέρωση της χώρας από τη γερμανική κατοχή. ο ΙΔΕΑ πέρασε —σύμφωνα με τον Λαγουδάκη— στα χέρια των ταγματαρχών. Το κίνημα του ΙΔΕΑ Ο ΙΔΕΑ εμφανίστηκε στο προσκήνιο τον Μάιο του 1951 με το αποτυχημένο κίνημα που εκδηλώθηκε όταν ο Παπάγος αποφάσισε να παραιτηθεί από την αρχιστρατηγία των Ενόπλων Δυνάμεων. μόλις έγινε γνωστή η απόφασή του. από πολλές πλευρές. διότι δημιούργησε βαθύτατα ρήγματα στο εσωτερικό του στρατού. Ταυτόχρονα έμπιστοι συνεργάτες τους κατέλαβαν κρίσιμες εγκαταστάσεις στο κέντρο της Αθήνας. παρά το γεγονός ότι ήθελαν να παραμείνει ο Παπάγος στην ηγεσία του στρατεύματος και διατηρούσαν πολύ καλές σχέσεις με την πλειονότητα των πρωτεργατών του κινήματος. Ο βετεράνος αναλυτής των ελληνικών υποθέσεων στο Γραφείο Ερευνών και Συλλογής Πληροφοριών του Στέητ Ντηπάρτμεντ Χαρίλαος Λαγουδάκης ανέφερε πως ο ΙΔΕΑ χρησιμοποιούσε τον αντικομμουνισμό ως ιδεολογική κάλυψη. διότι εκτιμούσαν ότι δεν θα επέτρεπαν ποτέ την άνοδο αριστερών κομμάτων στην εξουσία ή ανοίγματα ελληνικών κυβερνήσεων προς το ανατολικό μπλοκ. Είχαν εκφράσει την αντίθεσή τους στην επιβολή δικτατορίας. που υπηρέτησε στην Αθήνα τρεις φορές από το 1947 έως το 1966. αυτήν τη φορά. υποστήριζε ότι οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες αντιμετώπιζαν θετικά το ρόλο του ΙΔΕΑ και άλλων συνωμοτικών ομάδων. Ο στρατάρχης πληροφορήθηκε έκπληκτος το πραξικόπημα και νωρίς το πρωί της 31ης Μαΐου κατέβηκε από το σπίτι του στην Εκάλη στα Παλαιά Ανάκτορα. Η παραίτησή του ήταν. Σημείωσαν ακόμη πως οι κινηματίες αγνόησαν το παλάτι όταν προχώρησαν στο πραξικόπημα. ενώ συμπεριλάμβανε αξιωματικούς που είχαν βαθμό ταγματάρχη ως και στρατηγού. Οι αναλυτές των αρμοδίων υπηρεσιών κατέληξαν στο συμπέρασμα πως εκείνη την ημέρα μια ομάδα «σκληρών» ακραίων αξιωματικών έχασαν την εμπιστοσύνη τους προς τους ανωτέρους τους.από το ποια θα ήταν η αμερικανική αντίδραση». 15 Στέλεχος της CIA. Το κίνημα σημειώθηκε ενώ ο αμερικανός πρέσβης Τζακ Πιούριφοϊ έλειπε στην Αμερική.τους έναντι των βενιζελικών αξιωματικών που είχαν αποστρατευθεί ή αποταχθεί μετά το κίνημα του 1935 και ανακλήθηκαν στην ενεργό υπηρεσία από τους Βρετανούς. επειδή δεν τόλμησαν να φέρουν εις πέρας το πραξικόπημα και υπέκυψαν στις πιέσεις των ανακτόρων και του Παπάγου. ενώ οι μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ εκτιμούσαν ότι το εάν ο ΙΔΕΑ αποφάσιζε να προχωρήσει σε πραξικόπημα. Η αμερικανική πρεσβεία είχε επαφές με στελέχη του ΙΔΕΑ και παρακολουθούσε συστηματικά τις εσωτερικές εξελίξεις της ομάδας. Οι αμερικανοί αναλυτές πίστευαν ότι το κίνημα σημειώθηκε γιατί ο ΙΔΕΑ έβλεπε με ανησυχία την εδραίωση της κεντρώας κυβέρνησης του Σοφοκλή Βενιζέλου. οι οποίοι τον διατήρησαν ενεργό και πέρα από τον έλεγχο των ανώτατων αξιωματικών. Το κίνημα του 1951 ήταν. Οι αμερικανικές υπηρεσίες αιφνιδιάστηκαν από την εκδήλωσή του. και προκάλεσε σάλο στην Αθήνα. τα ηγετικά στελέχη του ΙΔΕΑ κατέλαβαν τα γραφεία του ΓΕΕΘΑ και του ΓΕΣ στα Παλαιά Ανάκτορα. επειδή ήταν ενοχλημένος από τις επιθέσεις που δεχόταν από συμβούλους και μέλη της βασιλικής οικογενείας... 16 Digitized by 10uk1s . τον οποίο δεν εμπιστευόταν. Το βράδυ της 30ής Μαΐου 1951. «αυτό θα εξηρτάτο σε μεγάλο βαθμό . οριστική. διέταξε όλες τις μονάδες να επιστρέψουν στα στρατόπεδά τους και επέπληξε τους κινηματίες που είχαν προχωρήσει στο πραξικόπημα χωρίς την άδειά του.

αλλά οι ελπίδες αυτές εξανεμίσθηκαν σύντομα. αμέσως μόλις επέστρεψε στην Αθήνα. Άποψη της πρεσβείας ήταν πως «η ρύθμιση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολές» και πως. Ο βασιλέας όμως και ο Σοφοκλής Βενιζέλος πίστευαν ότι οι εμπλεκόμενοι έπρεπε να τιμωρηθούν. που θα ανεδείκνυε ισχυρές. 20 Κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου επεισοδίου. αλλά είχαν παράλληλα χάσει την υπομονή τους με τις ασταθείς. 17 Ο πρέσβης Πιούριφοϊ.Το ζήτημα της τιμωρίας των κινηματιών Η αμερικανική πρεσβεία εξέφρασε αμέσως την αντίθεσή της στην αποτυχημένη απόπειρα αλλά και την εκκαθάριση των υπευθύνων. πρέπει όμως να έχουμε και σαφείς οδηγίες και μηνύματα». 18 Η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ είχε αρχίσει να δυσφορεί με τους. επεσήμαινε ο αμερικανός διπλωμάτης. πολυκομματικές κυβερνήσεις της μεταπολεμικής περιόδου. Δυο ημέρες μετά την αποστολή του. ήταν ότι οι σχέσεις του παλατιού με τον Παπάγο ήταν εξαιρετικά οξυμένες και θα δοκίμαζαν με βεβαιότητα νέα κρίση στο μέλλον. το βασιλικό ζεύγος μπόρεσε να παρακάμψει την πρεσβεία και να μεταφέρει τη δυσφορία του για τους χειρισμούς του Πιούριφοϊ μέσα από τα εναλλακτικά κανάλια επικοινωνίας που διέθετε για να επικοινωνεί με την Ουάσιγκτον. σε περίπτωση που τελικά επραγματοποιείτο. Η είσοδος του Παπάγου στην πολιτική σκηνή Οι επιτελείς του Στέητ Ντηπάρτμεντ αναγνώριζαν το παλάτι ως κέντρο εξουσίας. Σε τηλεγράφημά του προς την Ουάσιγκτον ανέφερε ότι μόνον ένα αμερικανικό τελεσίγραφο προς τα ανάκτορα θα έπειθε τον Παύλο να καλέσει τον Παπάγο και να του αναθέσει εκ νέου την αρχιστρατηγία. ιδέα που δεν άρεσε καθόλου στους Αμερικανούς. ο επιτετραμμένος Τσαρλς Γιοστ έστειλε μιαν απόρρητη προσωπική επιστολή στον αρμόδιο βοηθό υφυπουργό των Εξωτερικών Μπιλ Ράουντρυ. Ο Παύλος σκεπτόταν μάλιστα να αναλάβει ο ίδιος την αρχιστρατηγία. Το πρόβλημα όμως. όχι και πολύ κομψούς. μονοκομματικές κυβερνήσεις. μια και δεν είχε βρεθεί ισχυρή προσωπικότητα σε αυτόν το χώρο. την υπερηφάνειά της». είχαν καταλήξει στην αναγκαιότητα πλειοψηφικού εκλογικού συστήματος. Ο πρέσβης έβλεπε όμως ότι «το μυαλό του βασιλέα έχει εμποτισθεί συστηματικά από την αυλή του — συμπεριλαμβανομένης της βασίλισσας— με δηλητήριο εναντίον του στρατάρχη». στην οποία δεν έκρυβε την πικρία του γιατί η Ουάσιγκτον δεν έδινε επαρκείς οδηγίες στην Αθήνα και επιπροσθέτως της ασκούσε σκληρή κριτική. δεν θα έπρεπε να κρατήσει παρά για ένα μικρό διάστημα. Από τις αναλύσεις των αμερικανικών υπηρεσιών προκύπτει σαφώς ότι η Ουάσιγκτον ήθελε από την αρχή Digitized by 10uk1s . Ο Πιούριφοϊ πίστευε ότι ο Παπάγος θα ανακαλούσε την παραίτησή του και θα επέστρεφε στη θέση του εφόσον του το ζητούσε ο Παύλος. Με τηλεγράφημά της από την Ουάσιγκτον υποστήριζε ότι με τις ενέργειές του «καταφέρατε να πληγώσετε το πιο ευαίσθητο σημείο της ανατομίας της βασιλικής οικογενείας. χειρισμούς του Πιούριφοϊ. Το Στέητ Ντηπάρτμεντ ήλπιζε αρχικά ότι ορισμένα από τα κομμάτια του κεντρώου χώρου θα κατάφερναν να ενωθούν και να σχηματίσουν αποτελεσματική κυβέρνηση. Έπειτα από πολλές συζητήσεις. προσπάθησε να πείσει τον βασιλέα να επανατοποθετήσει τον Παπάγο στη θέση του και να δώσει εντολή να σταματήσουν οι επιθέσεις εναντίον του από διάφορα πρόσωπα του βασιλικού περιβάλλοντος. 19 Το τηλεγράφημα αυτό σόκαρε το προσωπικό της πρεσβείας στην Αθήνα. Ο Γιοστ έγραφε πως «στην Ελλάδα μας αγαπούν ακόμη όσο μπορεί κάποιος να αγαπά τον πατέρα που μοιράζει γλυκά στα παιδιά του» και πρόσθετε με εμφανή εκνευρισμό: «Είμαστε έτοιμοι ακόμη και να πεθάνουμε για το αγαπημένο μας Στέητ Ντηπάρτμεντ.

Σε συνάντηση που είχε στα ανάκτορα τον Ιούλιο του 1951 υποσχέθηκε ότι δεν θα κατέλθει στην πολιτική αρένα. Οι Αμερικανοί είχαν υιοθετήσει τον όρο «εθνικά κόμματα» για τα κόμματα του κέντρου και της δεξιάς που είχαν φιλοαμερικανικό και αντικομμουνιστικό προσανατολισμό. οι Αμερικανοί ήταν καχύποπτοι έναντι του Παπάγου. Οι Αμερικανοί θεωρούσαν ότι «μια τόσο πειστική δημόσια χειρονομία» θα καθησύχαζε τους αντιπάλους του. που φοβούνταν ότι το πλειοψηφικό σύστημα θα τον έφερνε πανίσχυρο στην εξουσία. Ο Παπάγος. επειδή διέβλεπαν ορισμένες υπερσυγκεντρωτικές. Το κόμμα του Παπάγου ήλθε μεν πρώτο σε ποσοστό ψήφων. με το επιχείρημα ότι αθέτησε την υπόσχεση που είχε δώσει. Οι βασιλείς αντέδρασαν βίαια και. 24 Οι εκλογές χωρίς νικητή Οι εκλογές πραγματοποιήθηκαν στις 9 Σεπτεμβρίου 1951 με το σύστημα της απλής αναλογικής. ενώ τόνισε ότι μπορεί μεν να υπηρέτησε υπό τον δικτάτορα Μεταξά. σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες. Οι δύο αμερικανοί διπλωμάτες προέβλεπαν εξάλλου ότι η συγκεκριμένη συγκυρία αποτελούσε μοναδική ευκαιρία για την ενίσχυση της πολιτικής σταθερότητας μέσα από τη μείωση του αριθμού των πολιτικών κομμάτων και την καθιέρωση ενός διπολικού συστήματος. Ο ίδιος τους διαβεβαίωνε ότι δεν είχε παρόμοιες προθέσεις και απέδιδε τις σχετικές φήμες σε παραπληροφόρηση των ανακτόρων. Το παλάτι επεδίωξε να πείσει τον Παπάγο να ηγηθεί κυβέρνησης συνεργασίας με την ελπίδα ότι δεν θα μπορούσε να κυβερνήσει όπως ο ίδιος ήθελε. Έναν περίπου μήνα προτού ο Παπάγος ανακοινώσει την ίδρυση του «Ελληνικού Συναγερμού».της δεκαετίας του '50 και εν συνεχεία κατά την περίοδο '61-'63 να προωθήσει ένα κεντρώο κόμμα. δικτατορικές τάσεις του. είπε ότι αν μιλούσε ανοικτά οι αποκαλύψεις του «θα μπορούσαν να τερματίσουν την καρριέρα του βασιλέα και της βασίλισσας στην Ελλάδα». τον Μάιο του '51. Κατά τη διάρκεια μάλιστα συνομιλίας του με τον Πιούριφοϊ. δεν μπόρεσε όμως να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. τηλεγράφημα από την Ουάσιγκτον πρότεινε να υπάρξει μια δήλωση του στρατάρχη με την οποία θα απέκλειε την υποψηφιότητά του στις επόμενες εκλογές. Στις 6 Αυγούστου όμως ανακοίνωσε την ίδρυση του «Ελληνικού Συναγερμού». προσπάθησαν ανεπιτυχώς να πείσουν τον αρχηγό του ΓΕΣ στρατηγό Θρασύβουλο Τσακαλώτο να συλλάβει τον Παπάγο. πίστευαν ότι «η ένωση των δύο κομμάτων θα επιτρέψει πιθανώς την υιοθέτηση πλειοψηφικού συστήματος. 22 Κατά την περίοδο αυτή. που έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στις ελληνικές εξελίξεις. ανέφερε ότι η Φρειδερίκη είχε δηλώσει στην Ελένη Βλάχου (εκδότρια της εφημερίδας Καθημερινή) ότι αν ο Παπάγος εκλεγόταν πρωθυπουργός θα της έκλεινε την εφημερίδα. που θα εναλλασσόταν στην εξουσία με το κόμμα της δεξιάς και θα εκινείτο πάντοτε προς φιλοδυτική τροχιά. που με τη σειρά του θα οδηγήσει στην πόλωση και αναδιάταξη όλων των άλλων κομμάτων στη βάση της παραδοσιακής αντιπαράθεσης Φιλελεύθερων-Λαϊκού κόμματος». Ο Παπάγος καθησύχασε τον πρέσβη ότι δεν προτίθεται να επιβάλει δικτατορική κυβέρνηση στην Ελλάδα. και της ζητούσε να ενθαρρύνει τη συγχώνευση του κόμματος των Φιλελευθέρων και της ΕΠΕΚ. που θεωρούσε τη βασίλισσα την πιο επικίνδυνη αντίπαλό του. αλλά το έκανε ως «στρατιώτης του στέμματος και χωρίς ποτέ να εγκρίνει τις σκληρές μεθόδους εκείνης της κυβέρνησης». Εν συνεχεία εξέφρασε την αγανάκτησή του για τις επιθέσεις των αντιπάλων του. Ο Παπάγος απέρριψε τις κρούσεις των ανακτόρων και ύστερα από πολλές διαβουλεύσεις ο Πλαστήρας Digitized by 10uk1s . Το Στέητ Ντηπάρτμεντ έστειλε οδηγίες στην πρεσβεία. 23 Ο Παπάγος παραπλάνησε το βασιλικό ζεύγος. 21 Το Στέητ Ντηπάρτμεντ εκτιμούσε ακόμη ότι η υιοθέτηση του πλειοψηφικού συστήματος ήταν πολύ πιο σημαντικό ζήτημα από το αν ο στρατάρχης Παπάγος θα έμπαινε στην πολιτική ή όχι. Οι επιτελείς της κεντρικής υπηρεσίας του αμερικανικού υπουργείου Άνσουτζ και Ράουντρι. γιατί δεν ανεχόταν κριτική από τον Τύπο.

μονοκομματική κυβέρνηση μπορούσε να επιβάλει τις ριζοσπαστικές αλλαγές που πρότειναν οι αμερικανοί οικονομικοί σύμβουλοι που επεξεργάζονταν τα σχέδια της ανάπτυξης της χώρας. επειδή είχε παίξει καθοριστικό ρόλο στην έκβαση του εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα. 27 Ο αμερικανός πρέσβης πίστευε ότι μόνο μια ισχυρή. αλλά ο Τρούμαν απέφυγε να δεσμευθεί και ζήτησε απλώς να ενημερώνεται συχνά για τις ελληνικές εξελίξεις. που του συνέστησαν να είναι πιο προσεκτικός για να μην προκληθεί ρήξη στις σχέσεις του με το παλάτι και τον Σοφοκλή Βενιζέλο. Ανακοίνωση της αμερικανικής πρεσβείας. Ο πρόεδρος Χάρρυ Τρούμαν έδειξε προσωπικό ενδιαφέρον για την άνοδο του Παπάγου στην εξουσία. σταθερή και αποφασιστική».ορκίστηκε πρωθυπουργός με αντιπρόεδρο και υπουργό Εξωτερικών τον Σοφοκλή Βενιζέλο. ο Τρούμαν κάλεσε τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Άτσεσον και του επεσήμανε τις αναφορές της CIA. Ο Παύλος και η Φρειδερίκη επεδίωκαν την πρόσκληση με κάθε τρόπο. Ο Πιούριφοϊ συνέχισε να εργάζεται για την καθιέρωση του πλειοψηφικού συστήματος. Ύστερα από συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου στον Λευκό Οίκο. Στις συναντήσεις που είχε με τον Πιούριφοϊ. γεγονός που θα μπορούσε να έχει «αρνητικές επιπτώσεις στο σχηματισμό σταθερής κυβέρνησης και αντίκτυπο στο στρατό». 25 Οι Αμερικανοί προσπάθησαν κατά τις αρχές του 1952 να πείσουν τον Παπάγο να συνεργαστεί στο σχηματισμό κυβέρνησης με τον Σοφοκλή Βενιζέλο. το βασιλικό ζεύγος εξέφρασε ανοικτά την επιθυμία να επισκεφθεί επίσημα τις ΗΠΑ. Ο Άτσεσον τους απογοήτευσε όμως όταν εξήγησε πως η επίσκεψη δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τις παραμονές της εκλογικής αναμέτρησης για την αμερικανική προεδρία. Ο Άτσεσον ενημέρωσε τον Πρόεδρο για τις προσπάθειες του Πιούριφοϊ να επιτύχει τη συμμετοχή του Παπάγου στην κυβέρνηση και την προκήρυξη νέων εκλογών με πλειοψηφικό σύστημα.26 Ο Τρούμαν είχε υπ' όψιν του έκθεση της CIA με τίτλο «Αναφορά για την επιδείνωση. στο Λονδίνο. Ο Πλαστήρας είχε σοβαρά προβλήματα υγείας και τους επόμενους μήνες η κοινή γνώμη συγκλονίστηκε από την εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του. κατά τις οποίες για το συμφέρον της αμερικανικής πολιτικής και του αμερικανού φορολογουμένου. τις διαδηλώσεις για την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα και τη δίκη για «κομμουνιστική συνωμοσία» στην Αεροπορία. θα είχε ολέθριες συνέπειες επί της αποδοτικής χρήσης της αμερικανικής βοήθειας προς την Ελλάδα». Το βασιλικό ζεύγος δεν μπορούσε όμως να ξεπεράσει την αντιπάθειά του για τον στρατηγό και αντιδρούσε στις κινήσεις των Αμερικανών. Οι ενέργειες του Πιούριφοϊ θορύβησαν πάλι ορισμένα στελέχη του Στέητ Ντηπάρτμεντ. αλλά και με τον Άτσεσον. βασιζόμενος στις εντολές που είχε από την Ουάσιγκτον. σύμφωνα με τις οποίες το παλάτι συνωμοτούσε εναντίον του Παπάγου. Τον Μάρτιο του 1952 τάχθηκε δημοσίως εναντίον της απλής αναλογικής και υπέρ του πλειοψηφικού. ο οποίος ήταν σημαντική πηγή δύναμης στο πολιτικό παρασκήνιο της εποχής και άλλαζε συχνά προτιμήσεις ως Digitized by 10uk1s . στο περιθώριο της κηδείας του βρετανού βασιλέα Γεωργίου του 6ου. φθορά της αμερικανικής θέσης στην Ελλάδα». η οποία εκδόθηκε μετά τη συνάντηση του Πιούριφοϊ με τον διευθυντή του Πολιτικού Γραφείου του Πλαστήρα. Ο Πιούριφοϊ έγραφε πως «το Στέητ Ντηπάρτμεντ σίγουρα θα πρέπει να συμφωνεί ότι υπάρχουν περιπτώσεις. Η πολιτική σκηνή μπήκε σε ταραχώδη περίοδο. η παρέμβασή μας πρέπει να είναι άμεση. απασχόλησε επί ημέρες τις εφημερίδες και επέσυρε πολλές επιθέσεις εναντίον του «αμερικανικού παράγοντα». που θα εξασφάλιζαν άνετη κοινοβουλευτική αυτοδυναμία στο πρώτο κόμμα. τόνιζε πως «η αμερικανική κυβέρνησις πιστεύει ότι η επάνοδος εις το σύστημα της απλής αναλογικής. Ο αμερικανός υπουργός υποστήριξε ακόμη ότι μια πρόσκληση προς το βασιλικό ζεύγος να επισκεφθεί τις ΗΠΑ θα βοηθούσε να επιτευχθούν οι αμερικανικοί στόχοι. 28 Η παρέμβαση του πρέσβη προκάλεσε σάλο.

29 Τα τηλεγραφήματα του Πιούριφοϊ και οι εκθέσεις της πρεσβείας εμφανίζουν τον Σοφοκλή Βενιζέλο ως αναποφάσιστο ηγέτη. Η παρασκηνιακή διελκυστίνδα με αντικείμενο τον Παπάγο και τον εκλογικό νόμο έπεισε το Στέητ Ντηπάρτμεντ και την πρεσβεία στην Αθήνα ότι ο βασιλεύς Παύλος και η Φρειδερίκη δεν ήθελαν το πλειοψηφικό σύστημα επειδή θα ανεδείκνυε αναγκαστικά ισχυρούς ηγέτες και συμπαγείς κυβερνήσεις. ο οποίος επιδίδεται συστηματικά σε ίντριγκες χωρίς απώτερο στόχο. Ο αμερικανός διπλωμάτης διαβεβαίωνε τους αρμοδίους στην Ουάσιγκτον ότι οι σχέσεις του με το παλάτι εξακολουθούσαν να είναι καλές. φοβούμενο ότι θα διακινδύνευε η Digitized by 10uk1s . 32 Οι εξελίξεις γύρω από τη διαδοχή του Παπάγου απέδειξαν αργότερα πως το παλάτι είχε αποφασίσει να αποφύγει νέα σύγκρουση με τις αμερικανικές υπηρεσίες. Η απόφαση του Πλαστήρα αιφνιδίασε τους συνεργάτες του. Η κυβέρνηση του κέντρου παρέπαιε εν τω μεταξύ και ο Πιούριφοϊ εκινείτο παρασκηνιακά για να πετύχει τους στόχους του. με αφορμή τον Παπάγο». Η επιρροή των Αμερικανών στην επιλογή αυτού του προτύπου διακυβέρνησης για την Ελλάδα δεν πρέπει να υποτιμάται. «Η εμπειρία ήταν σύντομη. Τελικά. το πλειοψηφικό ψηφίστηκε από τη Βουλή και ένα μήνα αργότερα προκηρύχθηκαν εκλογές για τις 12 Νοεμβρίου 1952. Ο Πιούριφοϊ αποτύπωσε σε τηλεγράφημά του το διάλογο αυτό και πρόσθεσε πως ο Βενιζέλος «δηλώνει τώρα ότι είναι υπέρ του πλειοψηφικού. Ο Πλαστήρας δέχτηκε το πλειοψηφικό σύστημα κατά τη διάρκεια συζήτησης στη Βουλή και αφού πρώτα τον προκάλεσε ο Παπάγος να τον αντιμετωπίσει σε μια προσωπική μονομαχία στις επόμενες εκλογές. Ο Γενικός Γραμματέας του βασιλικού οίκου Γιώργος Βεντήρης. είχε δηλώσει χαρακτηριστικά στον Πιούριφοϊ πως ένας θρίαμβος του Παπάγου «θα καθιστούσε ανίσχυρο το παλάτι». προσωπικός αντίπαλος του αρχηγού του «Ελληνικού Συναγερμού». Γεγονός πάντως είναι πως οι σχέσεις της αμερικανικής κυβέρνησης με το παλάτι έφτασαν στο χειρότερο σημείο τους κατά τη διετία 1951-52. Η έκθεση της πρεσβείας εξηγούσε ότι η ρήξη «προήλθε από τη δυσπιστία και το φόβο της βασιλικής οικογενείας απέναντι στον ορμητικό στρατάρχη και την αντίθετη πεποίθηση της αποστολής πως μόνον αυτός ήταν αρκετά ισχυρός ώστε να σχηματίσει κυβέρνηση πλειοψηφίας». Ο κρητικός πολιτικός παραδέχτηκε ότι έκανε αυτό το σχόλιο σε στιγμές οργής. που πίστευαν ότι μόνον το αναλογικό εκλογικό σύστημα μπορούσε να ανακόψει την άνοδο του Παπάγου στην εξουσία. ισχυρές κυβερνήσεις μπορούσαν να δώσουν λύσεις στα σοβαρά προβλήματα της μεταπολεμικής περιόδου. πρόσθεσε όμως πως ήταν βέβαιος ότι και ο Πιούριφοϊ θα είχε χρησιμοποιήσει ανάλογες σκληρές φράσεις εναντίον του. έγραφε το επιτελείο της πρεσβείας και πρόσθετε ότι «η Βασίλισσα είχε δηλώσει από τότε πως το Παλάτι ελπίζει ότι ποτέ πια δεν θα βρεθεί να έχει στόχους αντίθετους από εκείνους της αμερικανικής αποστολής». στις 12 Σεπτεμβρίου 1952. 30 Η Ουάσιγκτον πίστευε όμως ότι μόνο μονοκομματικές.31 Οι Αμερικανοί είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα πως το γεγονός ότι υπερίσχυσαν στην υπόθεση Παπάγου είχε σημαντικές επιπτώσεις. ο Πιούριφοϊ πληροφορήθηκε ότι τον παρομοίαζε με «γκαουλάιτερ» και του ζήτησε εξηγήσεις. δεν γνωρίζω». ειδικά σε περίοδο που η Ουάσιγκτον έπαιζε καθοριστικό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις. Πόσο καιρό θα διαρκέσει η στάση του αυτή. Πράγματι ο πρέσβης του αποκάλυψε ότι τον είχε αποκαλέσει πολλές φορές «μικρό μπάσταρδο». Το παλάτι φοβόταν ότι θα έχανε την επιρροή του και δεν θα μπορούσε να παίζει το ρόλο του διαιτητή του πολιτικού παιχνιδιού σε ένα σκηνικό ασταθών κυβερνήσεων. και έπεισε τη βασιλική οικογένεια ότι δεν μπορεί να επαναλάβει το ίδιο λάθος τακτικής».προς το εκλογικό σύστημα. Το πολιτικό τμήμα της πρεσβείας σε ανάλυση που συντάχθηκε λίγα χρόνια μετά με θέμα την «κατάσταση του ελληνικού Θρόνου» έκανε λόγο για «ρήξη ανάμεσα στο Παλάτι και την αμερικανική αποστολή. Όσο για τον Βενιζέλο. αλλά οδυνηρή.

πως «η φιλία της βασιλικής οικογενείας (με τις ΗΙΊΑ) είναι χρήσιμη και ευχάριστη. γραμμένη με εξαιρετικά κυνικό ύφος. θέλησε να αποστρατεύσει μια σειρά ανώτατους αξιωματικούς που πίστευε ότι θα τον εμπόδιζαν να ελέγξει πλήρως το στράτευμα. Σπύρος Μαρκεζίνης. είχε υποσχεθεί στους Αμερικανούς ότι θα «βοηθούσε στην αποτροπή σημαντικών αλλαγών στο στράτευμα» μετά την πρωθυπουργοποίηση του Παπάγου. από τις αρχές της δεκαετίας του '50. Η αμερικανική πρεσβεία. ενώ μετέφερε συχνά απόψεις ή μηνύματα του στρατάρχη στους Αμερικανούς. όπως διαφαίνεται από τον όγκο των τηλεγραφημάτων που βασίζονται σε επαφές και συνομιλίες με τον Μαρκεζίνη. μετά τη θριαμβευτική εκλογή του. Γι' αυτό η κεντρική υπηρεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ υπενθύμιζε πάντοτε στην πρεσβεία να μην ωθεί στα άκρα τις σχέσεις της με το παλάτι. 33 Αμερικανική αντίσταση στις αλλαγές του Παπάγου Ο Παπάγος. χωρίς να είναι πάντοτε βέβαιη κατά πόσον απηχούσαν με ακρίβεια τις απόψεις του στρατάρχη. τις σημαντικές μεταθέσεις και την αγορά εξοπλισμών περνούσαν από το γραφείο του στρατηγού Χαρτ και των προκατόχων του. παρά το γεγονός ότι ο Πιούριφοϊ είχε προειδοποιήσει τον Παπάγο αρκετούς μήνες πριν από την εκλογή του ότι «όλες οι αλλαγές στο στρατό θα πρέπει να έχουν την έγκριση του στρατηγού Χαρτ».επιρροή και το κύρος του. τις ΗΠΑ και το NATO. οι ΗΠΑ θα εξακολουθήσουν να έχουν πολλούς και ουσιαστικούς δεσμούς με την Ελλάδα. Οι αμερικανοί διπλωμάτες όμως που υπηρετούσαν στην Αθήνα και είχαν άμεση αντίληψη των πολιτικών εξελίξεων παρατηρούσαν σε έκθεση. αλλά δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Οι ΗΠΑ δεν σταμάτησαν να συνυπολογίζουν το παλάτι ως παράγοντα πολιτικής σταθερότητας και σύμμαχό τους στην αντιμετώπιση των κομμουνιστών. 35 Οι Αμερικανοί έχασαν τη μάχη για τον έλεγχο του στρατεύματος. στις εσωτερικές διεργασίες του στρατού και ακόμη το ρόλο «προστασίας» του από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία και τις παρεμβάσεις της. 36 Όλες οι σημαντικές αποφάσεις για τη διάρθρωση του στρατού. Αν το στέμμα οδηγηθεί στην εξορία από φιλόδοξους πολιτικούς. μηδενιστικό χαρακτήρα του ελληνικού πολιτικού οργανισμού. 37 Ο Μαρκεζίνης διατηρούσε σχέσεις με τον Πιούριφοϊ και συνδεόταν ιδιαίτερα με τον επιτετραμμένο Γιοστ.34 Ο Γιοστ και ο στρατηγός Χαρτ συμφώνησαν πως. Η παρέμβαση του Πιούριφοϊ αντανακλούσε τον ενεργό ρόλο που είχε αναλάβει η πρεσβεία. Κατέληξαν στο συμπέρασμα πως δεν υπήρχε λόγος να «καταστρέψουμε τις άριστες σχέσεις που έχουμε με τον άνθρωπο που θα κυβερνά την Ελλάδα για αρκετό καιρό στο μέλλον». αν και οι αλλαγές στο στρατό δεν συμβάδιζαν με τα αμερικανικά συμφέροντα. Στην ίδια κατεύθυνση εκινούντο και οι εισηγήσεις της CIA. Οι κινήσεις αυτές δεν έβρισκαν σύμφωνη την αμερικανική πρεσβεία και ο επιτετραμμένος Τσαρλς Γιοστ με τον αρχηγό της στρατιωτικής αποστολής στρατηγό Χαρτ του ζήτησαν να τις ματαιώσει ή να τις καθυστερήσει. Η συμφωνία για τις βάσεις Κατά την τριετία της διακυβέρνησης του Ελληνικού Συναγερμού εδραιώθηκε ένα ευρύ πλέγμα αμυντικών και οικονομικών σχέσεων ανάμεσα στην Ελλάδα. εκτιμούσε τις απόψεις του. Τον Φεβρουάριο Digitized by 10uk1s . Ο Παπάγος επέμενε όμως ότι οι αξιωματικοί αυτοί τον είχαν προδώσει και ότι αν έμεναν στην ενεργό υπηρεσία θα του δημιουργούσαν προβλήματα. παρ' ότι θα έχουν χάσει έναν παράγοντα που μπορεί να συγκρατήσει τον ευμετάβλητο. μόνον ένα τελεσίγραφο θα έπειθε τον Παπάγο να μην προχωρήσει σε αυτές. Ο στενός συνεργάτης του στρατάρχη.

Ο βρετανός πρέσβης Σερ Ρότζερ Μάκινς επισκέφθηκε τον υπουργό των Εξωτερικών Ντάλλες στις 29 Ιουνίου 1955 και του έδωσε το κείμενο της πρόσκλησης προς την Ελλάδα και την Τουρκία για την τριμερή διάσκεψη για την επίλυση του Κυπριακού. Τον ίδιο μήνα. που ήθελαν να αποφύγουν οιοδήποτε ρήγμα στο εσωτερικό του νατοϊκού στρατοπέδου. Η πρεσβεία δεν ήθελε την επικύρωση της συμφωνίας για τις βάσεις από τη Βουλή. το βασιλικό ζεύγος επισκέφθηκε την Αμερική. Τονίσαμε ακόμη ότι η συμμετοχή της Τουρκίας. ο Παύλος και η Φρειδερίκη είχαν την ευκαιρία να γνωριστούν και να δημιουργήσουν προσωπικές σχέσεις με τη νέα κυβέρνηση του Προέδρου Αϊζενχάουερ και ειδικότερα με τους αδελφούς Ντάλλες. Τις διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία διεξήγαγε ο Μαρκεζίνης σε συνεργασία με τον υπουργό Άμυνας Παναγιώτη Κανελλόπουλο. επειδή πίστευε ότι θα προκαλούσε πολιτικά προβλήματα καθώς και επεισόδια στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα.του 1952 η Ελλάδα έγινε μέλος της Ατλαντικής Συμμαχίας. Το Κυπριακό στο προσκήνιο. αλλά δεν ήθελε να προκαλέσει κρίση στις αμερικανοβρετανικές σχέσεις. για το ίδιο θέμα. όπου του επιφυλάχθηκε θερμή επίσημη υποδοχή. τα ελληνικά πολιτικά πράγματα και η εξωτερική πολιτική περιστρέφονται γύρω από το Κυπριακό. μετά την εκδήλωση της κίνησης για αυτοδιάθεση της νήσου. αλλά δεν λαμβάνουμε (επαναλαμβάνω: δεν λαμβάνουμε) θέση ως προς την ουσία». Ο Μελάς διαμαρτυρήθηκε πως οι Βρετανοί συνεχίζουν την πολιτική του «διαίρει και βασίλευε». η οποία επρόκειτο να συνέλθει τον Αύγουστο του ιδίου έτους στο Λονδίνο. οι οποίοι ήταν αντίθετοι στην εγκατάσταση αμιγώς αμερικανικών βάσεων που θα λειτουργούσαν εκτός του επιχειρησιακού πλαισίου του NATO. Οι Αμερικανοί είχαν επίσης θορυβηθεί εναντίον των αντιδράσεων των Βρετανών. πρώτα τον βασιλέα και εν συνεχεία τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Παναγιώτη Κανελλόπουλο. γιατί κατά τη διάσκεψη θα συζητηθούν αμυντικά θέματα». που είναι σύμμαχος της Ελλάδας. Η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ ήθελε να υποστηρίξει την αρχή της αυτοδιάθεσης. Λίγο μετά τη Digitized by 10uk1s . τον Τζων Φόστερ που ανέλαβε την ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ και τον Άλλεν που διορίστηκε αρχηγός της CIA. Ο Παπάγος προσέφερε στους Αμερικανούς την εγκαθίδρυση στρατιωτικών βάσεων στο ελληνικό έδαφος σε επιστολή του προς τον πρόεδρο Αϊζενχάουερ τον Ιούνιο του 1953. Οι πιέσεις του Λονδίνου απέφεραν αποτελέσματα. εφόσον γινόταν γνωστό ότι οι βάσεις θα εξυπηρετούσαν επιχειρήσεις εναντίον του ανατολικού μπλοκ. Η απόφαση της κυβέρνησης Παπάγου να προσφύγει στον ΟΗΕ προκάλεσε την ανησυχία και την αντίδραση των ΗΠΑ. ως προς το Κυπριακό. 38 Τον Οκτώβριο του 1953 υπογράφηκε η συμφωνία για τις βάσεις και επικυρώθηκε την ίδια ημέρα από το Υπουργικό Συμβούλιο χωρίς να συζητηθεί στη Βουλή. είναι απαραίτητη. αφού ο Άλλεν έδινε οδηγίες στην πρεσβεία να πείσει την ελληνική κυβέρνηση να αποδεχθεί τη βρετανική πρόσκληση για τη διάσκεψη. Ο Άλλεν κατέληγε με τη φράση: «Είμαστε υπέρ των συνομιλιών. επί μεγάλο διάστημα. Οι διαμαρτυρίες του δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα. στον οποίο όμως «υπενθυμίσαμε ότι η Ελλάδα δεν θα πρέπει να δημιουργήσει δυσκολίες στους φίλους που θέλουν να την υποστηρίξουν. Ο αμερικανός υφυπουργός των Εξωτερικών Τζωρτζ Άλλεν σε τηλεγράφημά του προς την πρεσβεία της Αθήνας ανέφερε ότι δέχτηκε διάβημα του έλληνα πρέσβη στις ΗΠΑ Μελά. ο οποίος εξέφρασε την κατηγορηματική αντίθεσή του στη συμμετοχή της Τουρκίας στη διάσκεψη. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης. Η Ουάσιγκτον αμφιταλαντεύθηκε. 39 Η τριμερής διάσκεψη που συνήλθε στο Λονδίνο τον Αύγουστο κατέληξε σε αποτυχία. αγκάθι στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις Από το 1954. όταν η Ουάσιγκτον αποφάσισε τελικά να αντιταχθεί στην ελληνική προσφυγή στον ΟΗΕ. Την ίδια ημέρα ο βρετανός πρέσβης ενημέρωσε.

ξέσπασαν τα βίαια επεισόδια εναντίον του ελληνικού πληθυσμού στην Κωνσταντινούπολη. Ανάλογο μήνυμα έστειλε στον τούρκο πρωθυπυργό Μεντέρες. Το μήνυμα μετέφερε.τι φαντάζεστε». φιλοαμερικανοί πολιτικοί που θα μπορούσαν ενδεχομένως —υπό άλλες συνθήκες— να σχηματίσουν κυβέρνηση. στις 7 Σεπτεμβρίου. Η πρόταση απορρίφθηκε και ο αμερικανός ηγέτης έστειλε κατόπιν προσωπικό μήνυμα στον βασιλέα. Η ελληνική κοινή γνώμη όμως ενοχλήθηκε από την προσπάθεια των Αμερικανών να κρατήσουν ίσες αποστάσεις ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία και από την άρνησή τους να καταδικάσουν το διωγμό των Ελλήνων της Πόλης. στο περιβάλλον του κυριαρχούσαν στελέχη του ΙΔΕΑ. 43 Ο Παύλος έμεινε ικανοποιημένος από το μήνυμα του Αϊζενχάουερ και ζήτησε να το δημοσιοποιήσει για να αντιστρέψει το αντιαμερικανικό κλίμα που είχε δημιουργηθεί στην κοινή γνώμη. Ο Κάννον δεν ήθελε να εμφανιστεί ότι επισκέπτεται το βασιλικό ζεύγος την κρίσιμη στιγμή που ο Παύλος σκεπτόταν αν έπρεπε να αναγκάσει τον Παπάγο να παραιτηθεί και ποιόν θα διόριζε διάδοχό του. Ο βοηθός του υπουργού των Εξωτερικών για θέματα συλλογής πληροφοριών Παρκ Άρμστρονγκ έγραφε σε σημείωμά του προς τον Ντάλλες πως «μια μυστική στρατιωτική οργάνωση εμφανίζεται Digitized by 10uk1s . ο Παπάγος βρισκόταν ετοιμοθάνατος στο σπίτι του στην Εκάλη. Ο πρέσβης προέβλεπε ότι «οι μετριοπαθείς. που επιδίδονταν σε δολοπλοκίες και ζυμώσεις για τη διαδοχή του. δεν θα επιτρέψουμε να δημιουργηθούν προβλήματα στη φιλία μας καθώς και στη συμπάθεια που τρέφουμε για την Ελλάδα». 41 Ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ αγνόησε τις εκκλήσεις του έλληνα μονάρχη και του αμερικανού πρέσβη. θα υποστούν σημαντικό πλήγμα». Ο βασιλέας Παύλος έστειλε ένα εμπιστευτικό. όπως επεσήμαινε τηλεγράφημα της πρεσβείας. 42 Ο αμερικανός πρέσβης αποφάσισε να μη μεταφέρει ο ίδιος το μήνυμα στα θερινά ανάκτορα στο Τατόι. ενώ. 40 Ο αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Κάβεντις Κάννον συμμεριζόταν τους φόβους του Παύλου για τις επιπτώσεις που θα είχε η στάση της Ουάσιγκτον στο Κυπριακό. προσωπικό μήνυμα στον αμερικανό υπουργό των Εξωτερικών Ντάλλες. Καταλήγοντας επεσήμαινε τις διεθνείς επιπτώσεις που θα δημιουργούσε «το θέαμα της Αμερικής να εγκαταλείπει την Ελλάδα». με το οποίο του ζητούσε να σταματήσει η ένταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Ο Παύλος πρόσθετε πως «από τις συνομιλίες μου με την κυβέρνηση και τους ηγέτες της αντιπολίτευσης. εκ μέρους του πρέσβη. Ο Κάννον πίστευε ότι η αντίθεση της Ουάσιγκτον στη συζήτηση του προβλήματος στον ΟΗΕ μπορούσε να οδηγήσει σε ανατροπή της κυβέρνησης Παπάγου και «να ανοίξει το δρόμο στα αριστερά και αντιαμερικανικά στοιχεία». Ο αμερικανός υπουργός των Εξωτερικών έστειλε μήνυμα στον Παπάγο. Η μάχη για τη διαδοχή του Παπάγου Καθώς ο ταραχώδης εκείνος Σεπτέμβριος τελείωνε. έχει ενισχυθεί η πεποίθησή μου πως μόνον αν συμφωνήσετε στην εγγραφή του Κυπριακού προς συζήτηση στον ΟΗΕ θα μπορέσετε να βοηθήσετε ώστε να σταματήσει η επικίνδυνη εξάπλωση ενός κλίματος υπέρ της ουδετερότητος της Ελλάδας έναντι των δύο υπερδυνάμεων». που είχε προκληθεί από τους βανδαλισμούς. στο οποίο εξέφραζε την ελπίδα πως «παρά τις διαφορές των δύο χωρών γύρω από το χειρισμό του Κυπριακού.διακοπή της διάσκεψης. με το οποίο τον προειδοποιούσε ότι «η αγανάκτηση που επικρατεί στον ελληνικό λαό για τις τουρκικές αγριότητες καθώς και η αίσθηση πως οι φίλοι μας μάς έχουν εγκαταλείψει είναι πολύ μεγαλύτερες από ό. ο σταθμάρχης της CIA Άλφρεντ Άλμερ. Ο μόνιμος αντιπρόσωπος των ΗΠΑ στον ΟΗΕ καταψήφισε την πρόταση εγγραφής του Κυπριακού στην ημερήσια διάταξη της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ.

48 Digitized by 10uk1s . και εκείνος απάντησε ότι το όνομα που άκουγε συνεχώς ήταν του υπουργού των Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνου Καραμανλή. 47 Ο Καραμανλής είχε αποκτήσει σχέσεις με τους Αμερικανούς μέσω του Νόρμπερτ Άνσουτζ. Η παρατεταμένη ασθένειά του είχε προκαλέσει ανησυχία στην Ουάσιγκτον. τόσο με τον ίδιο. που επιζητούσε την παραίτησή του. ενώ η ρευστότητα της πολιτικής σκηνής «έχει ενισχύσει τα αριστερά κόμματα και έχει ενθαρρύνει τη σαφή έξαρση κομμουνιστικών πολιτικών δραστηριοτήτων» . η Φρειδερίκη συζήτησε το θέμα της διαδοχής του Παπάγου με τον πολιτικό σύμβουλο της πρεσβείας Λεξ Σνε. ο ΙΔΕΑ. Κατά τη διάρκεια δεξίωσης για τα γενέθλιά της. στην οποία του εκφράζει αμφιβολίες για το αν θα έπρεπε να συμμετάσχει —ως υπουργός— σε μεταβατική κυβέρνηση. επηρεάζει το Υπουργικό Συμβούλιο και προσπαθεί να κατευθύνει το παλάτι. που έβλεπε ότι η κυβέρνηση αδρανούσε. την Αεροπορία και πιθανότατα και το Ναυτικό. Ένα από τα σενάρια που συζητούσαν οι Αμερικανοί με το παλάτι ήταν ο διορισμός ενός «μεταβατικού».να ελέγχει μέρος της κυβέρνησης από το παρασκήνιο και έχει ήδη κυριαρχήσει σε ορισμένους τομείς. όσο και με πρόσωπα του κύκλου του παλατιού που βλέπουν με καλό μάτι τις φιλοδοξίες του». Ενώ ο Παπάγος ήταν βαριά άρρωστος. Ο Άλμερ. αλλά όχι υπηρεσιακού πρωθυπουργού. πως αν αναλάμβανε θέση υπουργού σε μεταβατική κυβέρνηση θα υπονόμευε τα σχέδιά του για την κατάκτηση της πρωθυπουργίας. όπως εξήγησε στον αμερικανό συνομιλητή του. η πρεσβεία ανέφερε στις 12 Σεπτεμβρίου ότι «παρακολουθούμε από πολύ κοντά τα σχέδια του Καραμανλή. 46 Η Φρειδερίκη συγκράτησε τις απόψεις του Σνε και την επομένη τηλεφώνησε στον σταθμάρχη της CIA Άλφρεντ Άλμερ για να τον ρωτήσει κατά πόσον συμφωνεί με τον πολιτικό σύμβουλο της πρεσβείας. Ο σερραίος πολιτικός φοβόταν. ελέγχει τώρα το Στρατό. Η ασθένεια του Παπάγου έφερε στο προσκήνιο θέμα επιλογής νέου πρωθυπουργού.. Ένας από τους αξιωματούχους οι οποίοι είχαν εντυπωσιαστεί από τον νεαρό βουλευτή ήταν και ο Καραμεσίνης. το 1952. Η παρακρατική αυτή οργάνωση. και η οποία είχε πρακτικό αντίκτυπο στη ζωή του μέσου Έλληνα στην επαρχία. Η Φρειδερίκη ρώτησε τον Σνε «ποιον προτιμά ο κόσμος». η εμπειρία της σύγκρουσης με την πρεσβεία γύρω από τον Παπάγο. προφυλάσσει τον άρρωστο πρωθυπουργό. Αυτήν τη φορά. ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από περιοδεία στη Βόρεια Ελλάδα για να διαπιστώσει το κλίμα που επικρατούσε στην κοινή γνώμη. αν και βαριά άρρωστος. ο οποίος υπηρέτησε στο πολιτικό τμήμα της πρεσβείας κατά την περίοδο 1951-53. λόγω της εξαιρετικής δραστηριότητας που είχε επιδείξει στον τομέα του. ο οποίος θα οδηγούσε τη χώρα σε νέες εκλογές..45 Ο Παπάγος αρνιόταν από την πλευρά του. απάντησε πως παρά το γεγονός ότι δεν είχε συμμετάσχει στη συγκεκριμένη περιοδεία οι εκτιμήσεις του ταυτίζονταν με εκείνες του συνεργάτη του. οι υπουργοί Άμυνας Κανελλόπουλος και Εξωτερικών Στεφανόπουλος αντιδικούσαν σε προσωπικό επίπεδο και το παλάτι δεν ήταν βέβαιο για το τι έπρεπε να πράξει. οι δυο αντιπρόεδροι. Ο Καραμανλής με τον Άνσουτζ και τις συζύγους τους πήγαιναν συχνά μαζί στον κινηματογράφο και κατόπιν για δείπνο. να ενδώσει στις πιέσεις του παλατιού. Ο Καραμανλής εμφανίζεται στην ίδια αναφορά να έχει μακρά συνομιλία με τον πρέσβη. Ο Άνσουτζ γνώρισε εν συνεχεία τον νεαρό βουλευτή στον Σνε και άλλα στελέχη της αποστολής. ο οποίος σε συνεργασία με τον Σνε είχε στενή επαφή με τον Καραμανλή. έπεισε τη Φρειδερίκη πως έπρεπε να συμβουλευθεί τους Αμερικανούς για την επιλογή του διαδόχου του.» 44 Ο Άρμστρονγκ πρόσθετε πως οι δύο ηγέτες της αντιπολίτευσης Γεώργιος Παπανδρέου και Σοφοκλής Βενιζέλος δεν ήταν σε θέση να αναλάβουν πρωτοβουλία.

αλλά δεν θα μπορούσε να την υλοποιήσει στο μέλλον. Καραμανλής διατηρεί την αντικειμενικότητα. θα έχει μια πολύ δύσκολη περίοδο προσαρμογής. Ο κ. Στεφανόπουλος εννοεί τα όσα λέει. Ο βασιλέας Παύλος θεωρεί ότι ο διορισμός του κ. Την ίδια στιγμή ανησυχεί για τη στάση ουδετερότητας που πιθανώς να υιοθετήσουν ορισμένοι ηγέτες της αντιπολίτευσης. στο σημείο αυτό έχει απαλειφθεί το όνομα του αξιωματούχου της CIA ο οποίος είχε τις συνομιλίες με τον βασιλέα και τον Καραμανλή) πιστεύει ότι ο κ.Έκθεση του αρχηγού της CIA για τις προθέσεις του βασιλέα και του Καραμανλή Δώδεκα ημέρες πριν από το θάνατο του Παπάγου. Καραμανλής. Ο αρχηγός της CIA τόνιζε ότι «οι πληροφορίες που σας στέλνω είναι για προσωπική σας ενημέρωση και δεν πρόκειται να κυκλοφορήσουν από την υπηρεσία μου». »5. ειδικά επειδή ο διορισμός του Παναγιώτη Πιπινέλη ως υπουργού των Εξωτερικών θα ερμηνευθεί σαν υποχώρηση στο Κυπριακό και θα γίνει στόχος επίθεσης. Ο κ.. αλλά θα αλλάξουν μόνον οι μέθοδοι για την υλοποίησή της. λόγω των αντιδράσεων της ελληνικής κοινής γνώμης στην αρνητική ψήφο (σ. Εν συνεχεία ο Ντάλλες πρόσθετε ότι: «2. Καραμανλή να σχηματίσει νέα κυβέρνηση. την ηρεμία και το σωστό κριτήριο. Δημοσίως. »7. ένα άκρως απόρρητο έγγραφο με τίτλο «Σχόλια του βασιλέα Παύλου και του κ. Ο βασιλέας Παύλος έχει αναβάλει τις διακοπές του στην Αυστρία έως ότου ληφθεί η απόφαση για την εγγραφή. Ο βασιλέας Παύλος και η βασίλισσα Φρειδερίκη υπογράμμισαν το φόβο τους. Ο βασιλέας αναμένει ισχυρή κριτική όταν θα καλέσει τον κ. εκτός αν οι ΗΠΑ λάβουν τα κατάλληλα μέτρα για να εξουδετερώσουν τη στροφή της ελληνικής κοινής γνώμης.(σ. »3. εφόσον αναλάβει μετά την αποτυχημένη προσπάθεια εγγραφής του Κυπριακού. Καραμανλή (να αναλάβει την πρωθυπουργία).. Πιστεύει ακόμη ότι ο κ. Ούτε το βασιλικό ζεύγος ούτε και η κυβέρνηση αισθάνονται πως η πρόσφατη επιστολή του υπουργού των Εξωτερικών προς τον Παπάγο βοηθούν σε αυτή την κατεύθυνση. έναντι της Δύσης). Αυτό μπορεί να γίνει αμέσως μόλις τακτοποιηθεί το ζήτημα της εγγραφής του Κυπριακού ή σε περίπτωση που ο πρωθυπουργός Παπάγος πεθάνει ή παραιτηθεί. κατά τη συζήτηση της ελληνικής πολιτικής κρίσης. αν αποτύχει στην εγγραφή του Κυπριακού στον ΟΗΕ. αλλά αισθάνεται ότι ο ελληνικός λαός και ο στρατός θα τον στηρίξουν. ενώ το Digitized by 10uk1s . »8. Καραμανλής εξακολουθεί να ελπίζει ότι οι ΗΠΑ μπορούν να βοηθήσουν την Ελλάδα να βρει τρόπους για να μπει στο ράφι το Κυπριακό με έντιμο τρόπο. Ο βασιλέας Παύλος μας έχει ήδη πει δύο φορές ότι είναι αποφασισμένος να καλέσει τον κ. ώστε να μπορέσει να αντιμετωπίσει τα εσωτερικά οικονομικά προβλήματα. Στεφανόπουλος δήλωσε στον βασιλέα ότι ήταν μεν πιστός στη φιλοδυτική πολιτική. υπουργό των Εξωτερικών. Στεφανόπουλου ως πρωθυπουργού θα πρέπει να αποκλειστεί εντελώς. πως όποιος πρωθυπουργός διαδεχθεί τον Πάπαγο θα αναγκαστεί να υιοθετήσει στάση μεγαλύτερης ουδετερότητας (σ. 49 Η έκθεση του Ντάλλες διαβάστηκε από ελάχιστα στελέχη του Στέητ Ντηπάρτμεντ και της CIA. Καραμανλής πιστεύουν ότι ο Καραμανλής θα αναλάβει πιθανότατα την αρχηγία προσωρινής κυβέρνησης το αργότερο έως την πρώτη εβδομάδα του Νοεμβρίου». »4. των ΗΠΑ και των άλλων συμμάχων) στον ΟΗΕ. θα ανακοινώσει ότι η πολιτική της Ελλάδος στο Κυπριακό θα συνεχιστεί. Ο βασιλέας Παύλος επεσήμανε ότι ο κ. . ο αρχηγός της CIA Άλλεν Ντάλλες έστειλε στον αδελφό του. Τόσο ο βασιλέας Παύλος όσο και ο κ. θα ενημερώσει τον αμερικανό ομόλογό του πως σκοπεύει να παραιτηθεί από τη θέση του υπουργού των Εξωτερικών της Ελλάδας. Κωνσταντίνου Καραμανλή σχετικά με την Ελληνική Πολιτική Κρίση». Ο βασιλέας δήλωσε ότι ο υπουργός των Εξωτερικών Στεφανόπουλος του έχει πει ότι.

Το μνημόνιο που διάβασε ο τότε πρωθυπουργός είχε συνταχθεί στις 26 Σεπτεμβρίου 1955 και ανέφερε ότι «το επίμαχον Κυπριακόν ζήτημα θα εξακολουθήση. παλαιότερο αντίγραφο. Η Ουάσιγκτον ήταν ήδη θορυβημένη από τον αντίκτυπο της υπόθεσης στην ελληνική κοινή γνώμη και τις σχέσεις της Ελλάδας με το NATO. ο Καραμανλής διάβασε αντίγραφο του μνημονίου το οποίο βρήκε στα αρχεία του ο Πιπινέλης και υποστήριξε ότι πιθανώς να υπήρχε και άλλο. ως ενθυμούμαι. Πιπινέλης. επομένως. και ο Στεφανόπουλος δεν φαινόταν διατεθειμένος να ανακόψει το ρεύμα που είχε δημιουργηθεί στην κοινή γνώμη. Είναι ωστόσο σχεδόν βέβαιο πως ο αμερικανός συνομιλητής και αποστολέας των πληροφοριών στον Ντάλλες ήταν ο σταθμάρχης της υπηρεσίας Άλφρεντ Άλμερ. Από την ίδια έκθεση γίνεται προφανές ότι ούτε οι Αμερικανοί ούτε και το βασιλικό ζεύγος είχαν εμπιστοσύνη στον Στεφανόπουλο. όπως μού είπε ο κ. παρά την απόφασιν του ΟΗΕ. Καραμανλή. 51 Το βασιλικό ζεύγος διστάζει να διορίσει τον Καραμανλή Το βασιλικό ζεύγος ταλαντευόταν έως την τελευταία στιγμή ανάμεσα στην ασφαλή επιλογή του Στεφανόπουλου και την ανάθεση εντολής στον Καραμανλή. είχε συνταχθεί εν συνεργασία μετά του κ. Σωτηρόπουλος ισχυρίστηκε σε επιστολή του προς την εφημερίδα Νεολόγος Πατρών ότι «ασθενούντος του στρατάρχου Παπάγου και μετά την επιστροφήν εκ Κερκύρας εις Αθήνας του βασιλέως Παύλου κατά μήνα Σεπτέμβριον 1955. ειδικότερα για την πρόθεσή του να διορίσει τον Πιπινέλη υπουργό των Εξωτερικών και να υποβαθμίσει τη σημασία του Κυπριακού για την ελληνική εξωτερική πολιτική. Μεταξύ των σκέψεων-προτάσεων εις εξ ή επτά κατά τον αριθμόν παραγράφους. 50 Ο Πιπινέλης διέψευσε την αποκάλυψη του πρώην διευθυντού του γραφείου του και υποστήριξε ότι επρόκειτο για δικές του απόψεις τις οποίες είχε διατυπώσει σε έγγραφο προς τον Καραμανλή. να επιδιωχθή η ταχύτερα διευθέτησις επί τη βάσει μιας αληθούς και ευρείας αυτοκυβερνήσεως της νήσου. να δηλητηριάζη το λαϊκόν αίσθημα εις βάρος των συμμάχων μας και επ' ωφελεία των εχθρών αυτών. ο οποίος απειλούσε να παραιτηθεί σε περίπτωση που οι σύμμαχοι της Ελλάδος καταψήφιζαν το αίτημα για εγγραφή του Κυπριακού προς συζήτηση στον ΟΗΕ. που ήταν βέβαιο ότι θα προκαλούσε Digitized by 10uk1s . Το θέμα ανακινήθηκε όταν ο πρώην βουλευτής και διευθυντής του πολιτικού γραφείου του Πιπινέλη Π. Το σημείωμα αυτό. Θα δεήση. Από τις πληροφορίες που αναφέρονται διαφαίνεται επίσης ότι ο Καραμανλής είχε ουσιαστικές συζητήσεις με τον εκπρόσωπο της CIA για την εξωτερική πολιτική που θα ακολουθούσε η κυβέρνησή του. Πιπινέλης επιστρέψας εις το γραφείον του μού έδωσε να αναγνώσω σημείωμα γραμμένον επί φύλλου χάρτου φέροντος έντυπον επικεφαλίδα "Ύπουργείον Δημοσίων Έργων" και εις το οποίο ανεφέροντο κατατεγμέναι κατά παραγράφους σκέψεις-προτάσεις επί της πολιτικής ήτις θα ηκολουθείτο εν περιπτώσει σχηματισμού κυβερνήσεως. Καραμανλή και αι διορθώσεις τας οποίας έφερεν ήσαν ιδιόχειροι του κ. το οποίο ο ίδιος δεν είχε πλέον στην κατοχή του. Η έκθεση δείχνει εξάλλου πως το βασιλικό ζεύγος και ο Καραμανλής βρίσκονταν σε στενή επαφή δύο εβδομάδες πριν από το διορισμό του τελευταίου ως πρωθυπουργού. Κατά τη σχετική συζήτηση στη Βουλή. παρεχομένης συνάμα και γενικής διαβεβαιώσεως ως προς την τελικήν αυτοδιάθεσιν του πληθυσμού της». Το περιεχόμενο της προσωπικής έκθεσης του αρχηγού της CIA Άλλεν Ντάλλες για τις προθέσεις του Καραμανλή σχετικά με το Κυπριακό εμφανίζει σημαντικές ομοιότητες με το περιώνυμο μνημόνιο που συγκλόνισε την πολιτική ζωή το 1958. υπήρχε και μία ήτις ανεφέρετο εις την καταπολέμησιν του Κομμουνισμού και ετέρα διαλαμβάνουσα ότι "επί του Κυπριακού θα κατεβάλλετο προσπάθεια εξουδετερώσεως των αντιδράσεων της κοινής γνώμης προς συμβιβαστικήν επίλυσιν τουτου"». ο κ. τον Ιανουάριο του 1959.όνομα του αξιωματούχου της που είχε τις συνομιλίες με το βασιλικό ζεύγος και τον Καραμανλή έχει διαγραφεί. Καραμανλή. μετά συνεργασίαν μετά του κ.

Τι μεσολάβησε για να πεισθεί τελικά το παλάτι να προχωρήσει στην επιλογή του Καραμανλή παρά τις αντιδράσεις που αναμένονταν και πράγματι σημειώθηκαν. Τα ανάκτορα και οι Αμερικανοί ανησυχούσαν πως οι βουλευτές θα αποχωρούσαν από το κόμμα μετά την ανάθεση της πρωθυπουργίας στον Καραμανλή και τον παραγκωνισμό του Στεφανόπουλου. όμως. Προέβλεπε επίσης ότι ο θάνατός του θα σήμαινε το τέλος της περιόδου πολιτικής σταθερότητας και την άνοδο της δύναμης της αριστεράς. Η αναφορά αυτή περιλαμβάνεται στο χρονικό των σημαντικών συμβάντων της αμερικανικής υπηρεσίας στον τρίτο τόμο της βιογραφίας. Άλλαξαν όμως σύντομα στάση μετά τις ραγδαίες εξελίξεις που ακολούθησαν. σύμφωνα με τον ίδιο και δύο συνεργάτες του. 53 Η πρωθυπουργοποίηση του Καραμανλή ήταν ως ένα βαθμό αποτέλεσμα του παρασκηνιακού ρόλου που έπαιξαν ο σταθμάρχης της CIA Άλμερ (ο οποίος είχε συνεχή επαφή με το βασιλικό ζεύγος) και οι διπλωμάτες της πρεσβείας. Ο Άλμερ χρησιμοποίησε. ο βασιλέας κάλεσε τον Καραμανλή και του ζήτησε να αναλάβει να σχηματίσει κυβέρνηση. διότι μακροπρόθεσμα θα έκανε ζημιά στο πολιτικό του μέλλον. ο Παύλος του δήλωσε ότι σκόπευε να αρχίσει την ίδια κιόλας ημέρα κινήσεις για το διορισμό του Στεφανόπουλου ως διαδόχου του Παπάγου.έντονες αντιδράσεις. Η παρασκηνιακή παρέμβαση των Αμερικανών απέτρεψε τις αρνητικές αυτές εξελίξεις. η οποία είχε αποφασιστεί να γίνει το αργότερο έως τον Νοέμβριο του 1955. Ο Παύλος συναντήθηκε με τον Στεφανόπουλο στο σπίτι του στρατάρχη στην Εκάλη και συμφώνησαν ότι η κοινοβουλευτική ομάδα του «Συναγερμού» θα εξέλεγε τον νέο πρωθυπουργό ύστερα από τρεις ημέρες. αναφέρει ανάμεσα στα σημαντικά ορόσημα της θητείας του αρχηγού της πως «στις 5 Οκτωβρίου 1955. Ο Στεφανόπουλος υπέβαλε κατόπιν την τυπική παραίτηση της κυβέρνησης και αργότερα το ίδιο βράδυ ο σερραίος πολιτικός είχε στα χέρια του την επίσημη εντολή. Από τις αναφορές της CIA προκύπτει ότι ο Παύλος και ο σερραίος πολιτικός είχαν σειρά συζητήσεων πριν από το θάνατο του Παπάγου για τη μεθόδευση της πρωθυπουργοποίησής του. Η απόρρητη βιογραφία του αρχηγού της Άλλεν Ντάλλες. στον οποίο θα στρεφόταν αν άλλοι ηγέτες αρνούνταν ή δεν κατάφερναν να σχηματίσουν κυβέρνηση. ογδόντα δύο βουλευτές είχαν υπογράψει πρωτόκολλο υποστήριξης του Στεφανόπουλου. Η πρεσβεία της Αθήνας συμφωνούσε με τις εκτιμήσεις αυτές και είχε επισημάνει τον κίνδυνο σοβαρής κρίσης ή και διάσπασης του «Συναγερμού». Την παραμονή άλλωστε της ορκωμοσίας του Καραμανλή. Εκτίμηση του βασιλέα ήταν άλλωστε ότι θα ήταν λάθος του Καραμανλή να δεχτεί να γίνει υπουργός στην κυβέρνηση Στεφανόπουλου. Digitized by 10uk1s . Όταν ο πρέσβης Κάννον συναντήθηκε με τον βασιλέα στις 29 Σεπτεμβρίου. Στελέχη της CIA που υπηρετούσαν στην Αθήνα κατά την κρίσιμη αυτήν περίοδο δηλώνουν κατηγορηματικά ότι ο Καραμανλής δεν ήταν ποτέ έμμισθο ή άμισθο όργανο οιασδήποτε αμερικανικής υπηρεσίας. Το μεσημέρι της 5ης Οκτωβρίου. Τα υπόλοιπα συμβάντα που αναφέρονται στον ίδιο πίνακα αφορούν εσωτερικές οργανωτικές αλλαγές της υπηρεσίας και ελάχιστα άλλα διεθνή γεγονότα. που είναι εξ ολοκλήρου αφιερωμένη στις μυστικές επιχειρήσεις (covert operations). ο Καραμανλής γίνεται πρωθυπουργός της Ελλάδας». Ο βασιλέας πρόσθεσε ότι θα προτιμούσε τον Καραμανλή. Ο Άλμερ συμβουλεύσε τον βασιλέα να αγνοήσει τον Στεφανόπουλο και να επιλέξει τον δραστήριο υπουργό των Δημοσίων Έργων. 52 Ο Παπάγος απεβίωσε στις 4 Οκτωβρίου του 1955. Το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας του Λευκού Οίκου είχε καταλήξει στην εκτίμηση πως η διαδοχή του Παπάγου θα επηρέαζε άμεσα τα αμερικανικά συμφέροντα. Ο Παύλος παραδέχτηκε ότι θα ήταν πολύ δύσκολο να πεισθεί ο Καραμανλής να συμμετάσχει σε κυβέρνηση υπό τον Στεφανόπουλο. η οποία έχει γραφεί από το ιστορικό τμήμα της CIA. τις γνωριμίες του με έλληνες εφοπλιστές και τους ζήτησε να εξασφαλίσουν την υποστήριξη των βουλευτών του «Συναγερμού» προς τον Καραμανλή.

ο κ. αλλά εκείνος θεώρησε ότι δεν ήταν δική του αρμοδιότητα. Ο Πάππας ζήτησε από τον Λοτζ να στείλει συγχαρητήριο μήνυμα στον Καραμανλή. 54 Το μήνυμα του αμερικανού υπουργού των Εξωτερικών Ο αμερικανός υπουργός των Εξωτερικών έστειλε συγχαρητήριο μήνυμα στον νέο πρωθυπουργό. 58 Digitized by 10uk1s . Η Ελλάδα μπορεί να υπολογίζει στη συνεχή υποστήριξη και συμπάθεια του αμερικανικού λαού». ο οποίος διατηρούσε άριστες σχέσεις με τον αρχηγό της υπηρεσίας Ντάλλες και το διάδοχό του Τζων Μακκόουν. είναι στενός προσωπικός μου φίλος και θα είναι πολύ πιο λογικός ως προς το Κυπριακό». και εργάστηκε για λογαριασμό του εφοπλιστή Σταύρου Νιάρχου. αποφάσισε όμως να μην το δημοσιοποιήσει αμέσως. στο οποίο εισηγήθηκε να στείλει το Στέητ Ντηπάρτμεντ μήνυμα. Έγραψε ένα σημείωμα όμως προς τον υπουργό των Εξωτερικών. 56 Το μήνυμα του Ντάλλες ήταν προϊόν παρέμβασης του πάντοτε δραστήριου —στο παρασκήνιο— ελληνοαμερικανού επιχειρηματία Τομ Πάππας. στο οποίο υπογράμμιζε: «Γνωρίζω καλά τη σοβαρή δοκιμασία που έχει περάσει ο λαός σας τις τελευταίες εβδομάδες.Ο Άλμερ ήταν από τους πιο επιτυχημένους σταθμάρχες της CIA στην Αθήνα. Ο Παύλος ανέφερε πως ένα θερμό και ενθαρρυντικό μήνυμα ανώτατου αμερικανού αξιωματούχου θα βοηθούσε οπωσδήποτε τον άνθρωπο που θα διαδεχόταν τον στρατάρχη. ο οποίος τηλεφώνησε στον μόνιμο αντιπρόσωπο των ΗΠΑ στον ΟΗΕ Χένρυ Κάμποτ Λοτζ και του είπε πως «ο νέος έλληνας πρωθυπουργός. 57 Ανάλογο πάντως αίτημα είχε εκφράσει και ο βασιλέας Παύλος σε συνομιλία του με τον αμερικανό πρέσβη λίγες ημέρες πριν από το θάνατο του Παπάγου. Η εισήγηση έγινε δεκτή και το τηλεγράφημα του Ντάλλες έφυγε δυο ημέρες αργότερα. 55 Ο Καραμανλής εξέφρασε την ικανοποίησή του για το μήνυμα. Καραμανλής. όταν δεν ανέλαβε τη θέση του υπευθύνου των Μυστικών Επιχειρήσεων. επειδή — όπως ανέφερε η πρεσβεία— φοβόταν τις επιθέσεις εναντίον της κυβέρνησής του καθώς και το γεγονός ότι ορισμένοι τον αποκαλούσαν «κουίσλινγκ της Δύσης». Εγκατέλειψε την αμερικανική υπηρεσία.

Η ακριβής γένεση της εισήγησης είναι δύσκολο να εντοπιστεί. Οι αμερικανοί αναλυτές διαπίστωσαν πως οι νεώτεροι σκληροπυρηνικοί αξιωματικοί είχαν απογοητευθεί από τη διστακτικότητα που επεδείκνυαν οι ανώτεροί τους κάθε Digitized by 10uk1s . 60 Ο Ντάλλες εκτιμούσε πως το αποτέλεσμα των εκλογών θα ήταν καθοριστικό για τα αμερικανικά συμφέροντα. 59 Κατά τη σύσκεψη για τις ελληνικές εκλογές. Όταν η εισήγηση έφτανε στην Ουάσιγκτον γινόταν αντικείμενο συζήτησης μεταξύ του Στέητ Ντηπάρτμεντ και της CIA σε ένα ή περισσότερα επίπεδα. Ο αρχηγός της CIA Άλλεν Ντάλλες από την πλευρά του επανέλαβε για μία ακόμη φορά ότι φοβάται πως. Οι νεώτεροι αξιωματικοί. Ορισμένοι ζήτησαν από τον αρχηγό του ΓΕΣ στρατηγό Σόλωνα Γκίκα να δώσει την εντολή για να προχωρήσουν σε πραξικόπημα. Δέκα ημέρες πριν από τις εκλογές. εξαιτίας της αύξησης της δύναμης της αριστεράς και των κεντρώων κομμάτων. μπορεί να έλθει στην εξουσία συμμαχική κυβέρνηση Λαϊκού Μετώπου που θα οδηγήσει τη χώρα στην ουδετερότητα». Εκείνος αρνήθηκε όμως να δώσει το «πράσινο φως» χωρίς την έγκριση του βασιλέα. SG). Μπορεί να προκλήθηκε από συζητήσεις μεταξύ στελεχών της CIA και διπλωματών της πρεσβείας. ο οποίος πρότεινε την παροχή κονδυλίων σε ένα ή περισσότερα κόμματα που συμμετείχαν στην προεκλογική περίοδο. οι ελληνικές πολιτικές εξελίξεις συζητήθηκαν σε γεύμα εργασίας του Συμβουλίου Συντονισμού Επιχειρήσεων (Operations Coordination Board. Αν ο Ντάλλες εκτιμούσε ότι η εισήγηση ήταν αρκετά σοβαρή ή απαιτούσε τη χρήση κονδυλίων από το απόθεμα της υπηρεσίας του. μια και θα ήταν η πρώτη φορά που ο Καραμανλής θα δοκιμαζόταν ως αρχηγός της συντηρητικής παράταξης. αν και η «Δημοκρατική Ένωση» πήρε μεγαλύτερο ποσοστό στις εκλογές της 19ης Φεβρουαρίου. Το υπόλοιπο κείμενο των πρακτικών της συζήτησης παραμένει απόρρητο. εκπρόσωπος του Στέητ Ντηπάρτμεντ εξήγησε πως βρίσκεται σε επαφή με τη βρετανική πρεσβεία. Τα ηγετικά στελέχη των κομμάτων του κέντρου και της αριστεράς συμφώνησαν να συμμετάσχουν σε συνδυασμό με την ονομασία «Δημοκρατική Ένωση». οι οποίοι ενέκριναν τις πλέον κρίσιμες επιχειρήσεις και αξιολογούσαν τα αποτελέσματά τους. οι οποίοι ήταν μέλη του ΙΔΕΑ. Το συμβούλιο αυτό λειτουργούσε στο πλαίσιο του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας του Λευκού Οίκου και είχε αποκλειστική αρμοδιότητα το συντονισμό των μυστικών επιχειρήσεων. ήταν πολύ ανήσυχοι. γεγονός που υποδεικνύει ότι συζητήθηκαν επιχειρήσεις των αμερικανικών υπηρεσιών για την ενίσχυση συγκεκριμένων υποψηφίων και τον επηρεασμό της κοινής γνώμης κατά την προεκλογική περίοδο. το θέμα συζητιόταν στο Συμβούλιο Σχεδιασμού ή αργότερα στην Ειδική Ομάδα (Special Group. Σε αυτό μετείχαν ανώτατοι αξιωματούχοι από όλες τις αρμόδιες υπηρεσίες. Η επίσημη Ιστορία της CIA περιγράφει την ακριβή διαδικασία για την έγκριση μυστικών επιχειρήσεων: «Η εισήγηση μπορεί να είχε προέλθει από τον πρέσβη.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΑΣΤΑΘΕΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ Οι εκλογές του 1956 Ο ΚΑΡΑΜΑΝΛΗΣ αποφάσισε να προκηρύξει βουλευτικές εκλογές για τις 19 Φεβρουαρίου του 1956. «αν ο Καραμανλής δεν κερδίσει. OCR). 61 Οι εκλογές και η αντίδραση του ΙΔΕΑ Η ΕΡΕ εξασφάλισε την πλειοψηφία των εδρών στη Βουλή. Η ΕΡΕ κέρδισε το 47% των ψήφων έναντι 48% της «Δημοκρατικής Ένωσης». «στην οποία εκφράσαμε την ελπίδα ότι οιαδήποτε κίνηση σκοπεύει να κάνει η βρετανική κυβέρνηση θα αποσκοπεί στην ενίσχυση του Καραμανλή».

Την επομένη. Ιωάννης Λαδάς. 63 Οι Αμερικανοί είχαν συλλέξει πληροφορίες από τις δικές τους υπηρεσίες. όταν οι Βρετανοί εκτόπισαν τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο στις Σεϋχέλλες. ο ειδικός βοηθός του Digitized by 10uk1s . το Κυπριακό πήρε δραματική τροπή. ιδιαίτερα σε ο. λόγω της διογκούμενης πίεσης της κοινής γνώμης. χωρίς να παίρνουν ανοικτά θέση.φορά που προέκυπτε θέμα επέμβασης του στρατού. Ήταν συνεπώς από τους ελάχιστους αναλυτές που μπορούσαν να γνωρίζουν εις βάθος τις εσωτερικές διεργασίες στο στρατό και το πολιτικό κατεστημένο. ο οποίος συνέχισε να παρακολουθεί την πορεία της ΕΕΝΑ. κατά τις οποίες αποφασίσθηκε — ύστερα από παρέμβαση του παλατιού— η μετάθεση μόνο και όχι η αποστράτευση ορισμένων συνωμοτών αξιωματικών. Ο Καραμανλής συναντήθηκε στις 7 και στις 10 Μαΐου με αξιωματούχους της CIA στην Αθήνα και αφού αναφέρθηκε στις τεράστιες δυσκολίες που του δημιουργούσε το Κυπριακό στα πρώτα του βήματα στην πρωθυπουργία παραπονέθηκε πως «οι σύμμαχοι θεωρούν δεδομένη τη θέση της Ελλάδας». Ο αναλυτής του Στέητ Ντηπάρτμεντ Χαρίλαος Λαγουδάκης έγραψε σε μια κάρτα την ονομασία ΕΕΝΑ και δίπλα το ερώτημα «Νέα ονομασία για τον ΙΔΕΑ. κ. που ήταν το ανώτατο συμβούλιο του ελληνικού Πενταγώνου (Ιούλιος 1957). η οποία εμφανίζεται πρώτη φορά στα αμερικανικά αρχεία το 1957.» 62 Το ερώτημα απασχόλησε πολλά χρόνια τον έλληνα ιστορικό. Ο πρωθυπουργός πρόσθεσε ότι «η ελληνική κυβέρνηση προτίθεται να προχωρήσει στη συζήτηση του Κυπριακού στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ» και ζήτησε από τους Αμερικανούς να χρησιμοποιήσουν την παροχή βοήθειας προς την Τουρκία ως μοχλό πίεσης για την εξεύρεση ικανοποιητικής λύσης. ο νέος αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Πέτρος Νικολόπουλος είχε ανακαλύψει τον πυρήνα της οργάνωσης ύστερα από συστηματική παρακολούθηση των μελών της. Η συνομιλία του Καραμανλή μεταδόθηκε από τον αρχηγό της CIA Άλλεν Ντάλλες στον υπουργό των Εξωτερικών. αλλά είχαν ενημερωθεί και για σχετικές συζητήσεις στο Ανώτατο Στρατιωτικό Συμβούλιο. αδυναμία της κυβέρνησης Καραμανλή Τους πρώτους μήνες της κυβέρνησης Καραμανλή. Στις 9 Μαΐου. Ο Λαγουδάκης ήταν πριν από τον πόλεμο καθηγητής Ιστορίας στο Κολλέγιο Αθηνών και εν συνεχεία υπεύθυνος για τις ελληνικές υποθέσεις στην Υπηρεσία Αναλύσεων του Στέητ Ντηπάρτμεντ. οι Βρετανοί προχώρησαν στον απαγχονισμό των Μιχάλη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου. την ΕΕΝΑ (Ένωση Ελλήνων Νεαρών Αξιωματικών). επί 25 περίπου χρόνια.ά. αλλά επρόκειτο να επανεμφανιστεί κατά πολύ πιο θεαματικό τρόπο δέκα χρόνια αργότερα. Το Κυπριακό σε κρίση. Την ίδια περίπου εποχή που ο Λαγουδάκης αρχισε να ασχολείται με την ΕΕΝΑ. στις 9 Μαρτίου 1956. και η Αθήνα συγκλονίστηκε από πολλές δυναμικές εκδηλώσεις υπέρ της αυτοδιάθεσης του κυπριακού λαού. Οι νέοι αξιωματικοί συμμετείχαν σε ένα παρακλάδι του ΙΔΕΑ. Νικόλαος Μακαρέζος. Ανάμεσά τους ήταν οι Γεώργιος Παπαδόπουλος. Η Ουάσιγκτον άρχισε να συνειδητοποιεί πως ο Καραμανλής θα δυσκολευόταν να «παγώσει» τις εξελίξεις στο Κυπριακό. Οι νεώτεροι αξιωματικοί έβλεπαν. δεύτερη φορά μετά το κίνημα του ΙΔΕΑ το 1951. μεγάλο συλλαλητήριο για το Κυπριακό στην Αθήνα είχε τραγική κατάληξη: τέσσερις νεκρούς. 64 Οι Αμερικανοί μελετούσαν διάφορες προτάσεις —κυρίως των Βρετανών— για την επίλυση του προβλήματος. που θα παίξει αργότερα τον δικό του ιστορικό ρόλο. πως οι ταξίαρχοι και οι στρατηγοί δεν διέθεταν την απαραίτητη αποφασιστικότητα για να προχωρήσουν σε εκτροπή. κλιμακώνοντας έτσι την κρίση. Τον Ιούλιο του 1956. Αρχηγός της φανατικής ομάδας των νεώτερων αξιωματικών εμφανίζεται στις αμερικανικές αναφορές ο ταγματάρχης Δημήτρης Ιωαννίδης.τι άφορα τις σχέσεις τους με τις αμερικανικές υπηρεσίες.. τρεις διαδηλωτές και έναν αστυνομικό. οι κινήσεις των οποίων καταγράφηκαν από την αρμόδια υπηρεσία του ΓΕΣ. στις 21 Απριλίου 1967.

με ειδικότητα στις ελληνικές υποθέσεις. ο υφυπουργός των Εξωτερικών Χέρτερ τόνισε ότι δεν είχε δει ποτέ μια χώρα και ένα λαό να είναι τόσο απορροφημένοι από ένα μόνο θέμα. βετεράνος αμερικανός διπλωμάτης. Τον Μάρτιο του 1958. καθώς και την αντιμετώπισή τους με επιχειρήσεις ψυχολογικού πολέμου και αντιπροπαγάνδας. Η απόφαση του Συμβουλίου Συντονισμού Επιχειρήσεων (OCB) του Λευκού Οίκου αποσαφήνιζε τον Αύγουστο του 1957 την πολιτική των ίσων αποστάσεων της Ουάσιγκτον: «Οι ΗΠΑ πρέπει να ενθαρρύνουν την ελληνική κυβέρνηση να πετύχει κάποια συνεννόηση με τη Μεγάλη Βρετανία και την Τουρκία στο Κυπριακό. είναι σαφές ότι η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε χωρίς να αποκαλύπτεται όμως το ποσό που διατέθηκε ή οι αποδέκτες του. Στις 26 Μαρτίου 1958. μάς προειδοποίησε ότι η κατάσταση θα πήγαινε ολοένα προς το χειρότερο». Μεταξύ αυτών ήταν οι υπουργοί Γεώργιος Ράλλης και Παναγιώτης Παπαληγούρας.000 Κυπρίων. μια ομάδα από κορυφαία στελέχη της ΕΡΕ αποχώρησε από την κυβέρνηση. που απεικονιζόταν σε χάρτη ο οποίος έδειχνε ότι η ελληνοκυπριακή κοινότητα θα εγκαθίστατο στο βόρειο τμήμα της νήσου και η τουρκοκυπριακή στο νότιο. Ο αρχηγός της ΕΡΕ αναγκάστηκε. δεν προτίθενται να αναλάβουν άμεσα την ευθύνη για οιαδήποτε λύση». 68 Η άνοδος της ΕΔΑ αντιμετωπίστηκε ως εξαιρετικά σοβαρή εξέλιξη. αξιωματούχοι της αμερικανικής κυβέρνησης συζήτησαν το πώς θα μπορούσαν να παρέμβουν οι μυστικές υπηρεσίες για να επηρεάσουν το αποτέλεσμα με τη χρηματοδότηση ορισμένων κομμάτων και υποψηφίων. Το εκλογικό αποτέλεσμα εξέπληξε τους Αμερικανούς. 66 Η εντυπωσιακή άνοδος της Αριστεράς Ο Καραμανλής είχε να αντιμετωπίσει όμως σημαντικά εσωκομματικά προβλήματα. όπως συμβαίνει με την Ελλάδα και το Κυπριακό. χωρίς ασφαλώς να δημιουργήσει το φόβο ότι η αριστερά θα μπορούσε να ανέλθει στην εξουσία. 65 Η αμερικανική πολιτική στο Κυπριακό μπορεί να χαρακτηριστεί. για την περίοδο αυτή. αν και είναι διατεθειμένες να βοηθήσουν τα ενδιαφερόμενα μέρη με διαδικαστικούς τρόπους. 67 Ο αρχηγός της CIA Άλλεν Ντάλλες πίστευε ότι η επιχείρηση επηρεασμού των εκλογών ήταν σημαντική. στο οποίο καταγράφηκαν τα πρακτικά της σύσκεψης. Σε σχετική συζήτηση στο Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας του Λευκού Οίκου. το οποίο θα περιλάμβανε και την πόλη της Λεμεσού. Οι ΗΠΑ.αμερικανού υπουργού των Εξωτερικών Παρκ Άρμστρονγκ ανέλυε σε σημείωμά του βρετανική πρόταση διχοτόμησης της Κύπρου. 69 Η CIA είχε εξάλλου την ευθύνη της παρακολούθησης των δραστηριοτήτων της ΕΔΑ και του παράνομου ΚΚΕ. οι οποίοι διαφώνησαν με τις αυταρχικές τάσεις του Καραμανλή και την απόφασή του να επιβάλει την ενισχυμένη αναλογική ως το σύστημα των επόμενων εκλογών. με ανταλλαγή πληθυσμών. Από το έγγραφο της CIA. διφορούμενη και συχνά αντιφατική. Το απρόσμενο αποτέλεσμα των εκλογών του 1958 οδήγησε σε επανεξέταση της απόδοσης της αμερικανικής υπηρεσίας στην ελληνική πολιτική σκηνή. Ένα από τα ενδεχόμενα που εξετάζονταν από τους αρμόδιους παράγοντες στην Αθήνα ήταν η απαγόρευση της λειτουργίας της Digitized by 10uk1s . να υπογραμμίζουν την ανάγκη υπεύθυνης στάσης της Ελλάδας και την αναγκαιότητα εξεύρεσης μεταβατικής αλλά και μόνιμης λύσης. Η ΕΔΑ αναδείχθηκε σε αξιωματική αντιπολίτευση με το πρωτοφανές ποσοστό του 24%. «Η CIA μάς τρόμαξε κατά έναν απίστευτο τρόπο. και γι' αυτό η εισήγηση εξετάστηκε από την Ομάδα Συντονισμού και Σχεδιασμού. Απαιτούσε επίσης χρήματα από το ειδικό αποθεματικό ταμείο της υπηρεσίας. εξαιτίας της αποχώρησης των συνεργατών του. Οι αξιωματούχοι του Στέητ Ντηπάρτμεντ πίστευαν όμως ότι η αύξηση της δύναμής της ωφελούσε τα σοβιετικά συμφέροντα και την πρόθεση της Μόσχας «να ωθήσει την Ελλάδα προς την ουδετερότητα». να προσφύγει σε πρόωρες εκλογές. Οι βρετανικές εκτιμήσεις υπολόγιζαν ότι το σχέδιο θα επέβαλλε τη μετακίνηση 60. Η Ουάσιγκτον ανησυχούσε για την έκβασή τους. θυμάται ο Νταν Μπρούστερ.

που θα μπορούσε να παίξει το ρόλο της «εθνικής αντιπολίτευσης». «Αυτό που χρειάζεται». όπως εκδηλώθηκε στις τελευταίες εκλογές». ορισμένων εθνικών στοιχείων και ατόμων που δεν μετέχουν τώρα στην κυβέρνηση. Οι συντάκτες της έκθεσης ενδιαφέρονταν να δουν αν οι ψηφοφόροι αυτοί θα ακολουθούσαν ένα νέο κεντροαριστερό κόμμα που θα λειτουργούσε χωρίς την ανάμειξη των κομμουνιστών. Ο Ντάλλες υποστήριξε ότι «υπάρχουν περιπτώσεις που είναι καλύτερη επιλογή να νομιμοποιήσεις ένα κόμμα. στερώντας ταυτόχρονα το ρόλο της μοναδικής αντιπολίτευσης από την αριστερά. αλλά θεωρούμε ότι μπορεί να έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν μια μη κομμουνιστική εναλλακτική επιλογή. «είναι περισσότερες πληροφορίες για το χαρακτήρα και τις πεποιθήσεις των κεντροαριστερών ψηφοφόρων. Το βασικό συμπέρασμα ήταν πως «δεν μπορούμε να δούμε καμία πραγματική βραχυπρόθεσμη εναλλακτική λύση πέρα από τη συνέχιση της αμερικανικής υποστήριξης προς την ΕΡΕ». σε μεγάλο βαθμό. 74 Οι Αμερικανοί προωθούσαν τη δημιουργία ενός κεντροαριστερού φορέα. Η πρεσβεία διατύπωνε όμως αμφιβολίες για το «τι θα μπορούσε να προσφέρει μια τέτοια κυβέρνηση στη χώρα». πέραν της ΕΡΕ». η οποία «θα ήταν λιγότερο ελκυστική από τη σημερινή για τα αμερικανικά συμφέροντα». καθώς και για τυχόν μεταξύ τους διαφορές». στα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζε η χώρα. 72 Ο τρόπος διακυβέρνησης του Καραμανλή είχε προκαλέσει πολλές αντιπάθειες και προβλημάτιζε σοβαρά τους Αμερικανούς. σαν το ΚΚΕ. σε προσεκτική και επιλεκτική βάση. Οι συντάκτες της επεσήμαιναν πως η απόδοση των υπηρεσιών παρουσίασε σημαντικά κενά. Οι αξιωματούχοι των αρμόδιων υπηρεσιών ζητούσαν από τους εκπροσώπους τους στην Ελλάδα να συλλέξουν πληροφορίες για το πώς αντιμετώπιζαν την ΕΔΑ οι κεντροαριστεροί ψηφοφόροι. προκειμένου να χαράξει νέες κατευθύνσεις. οι οποίοι πίστευαν ότι η ΕΡΕ μετά την πρώτη εξαετία είχε «παραμερίσει μερικά από τα πλέον ταλαντούχα ηγετικά της στελέχη και τώρα έχει αυτοπεριοριστεί σε μια συλλογή μετριοτήτων γύρω από έναν αρχηγό ο οποίος στερείται ο ίδιος πρωτοτυπίας και αυτοπεποίθησης». Το επιτελείο της προέβη σε γενική επισκόπηση της αμερικανικής πολιτικής. 71 Η αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα εξηγούσε την άνοδο της αριστεράς σαν προσωρινό φαινόμενο. που οφειλόταν. 75 Digitized by 10uk1s . Παρ' όλα τα προβλήματά του δεν έβλεπαν όμως κανέναν πολιτικό που θα μπορούσε να τον διαδεχθεί στο άμεσο μέλλον.ΕΔΑ. Μεταξύ άλλων διαπίστωσαν ότι είχε υποτιμηθεί η αποτελεσματική οργάνωση της αριστεράς στο τοπικό επίπεδο και η προπαγάνδα που έκαναν τα στελέχη της στα καφενεία των χωριών. συγκεκριμένη πληροφόρηση για τους οργανωτικούς δεσμούς ανάμεσα στην ΕΔΑ και το ΚΚΕ. Το πολιτικό τμήμα της πρεσβείας και η CIA είχαν ενημερωθεί για τις προσπάθειες του Γεωργίου Παπανδρέου να δημιουργήσει ένα καινούργιο κεντρώο κόμμα. ενώ άλλοι πάλι αξιωματούχοι έβλεπαν θετικά τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ. Οι επιτελείς της πρεσβείας κατέληξαν στα εξής συμπεράσματα: «1) τη συνέχιση της υποστήριξης προς τον Καραμανλή (ή κάποια διάδοχη κυβέρνηση της ΕΡΕ)· »2) την καλλιέργεια. που συνιστούν περίπου το 25%. 73 Οι διπλωμάτες που είχαν τακτικές επαφές με τα κορυφαία στελέχη της ΕΡΕ ήταν συχνά αποδέκτες των παραπόνων τους για τον τρόπο με τον οποίο τους φερόταν ο Καραμανλής. όπως φάνηκε από το γεγονός ότι «αποτύχαμε να εντοπίσουμε τη στροφή προς την άκρα αριστερά. ώστε να μπορείς να το ελέγχεις καλύτερα». 70 Οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες συνέταξαν από κοινού μιαν έκθεση που ανέλυε «τα σημαντικά μειονεκτήματα στον τομέα συλλογής πληροφοριών». τόνιζαν.

Μεταξύ άλλων σημειώνεται ότι «ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. αναφερόταν σε φήμες και πληροφορίες για την οργάνωση πραξικοπήματος. Η πρεσβεία της Αθήνας προτιμούσε όμως πάντοτε την εύκολη λύση της υποστήριξης πολιτικών. Η πρεσβεία σε εισήγησή της χαρακτήριζε τις εκλογές αυτές σημαντικές για τη μελλοντική πολιτική κατεύθυνση της Ελλάδας και πρότεινε την «επεξεργασία συγκεκριμένων σχεδίων δράσης που θα ενεργοποιήσουν τα μη κομμουνιστικά ελληνικά στοιχεία και όλες τις αμερικανικές δυνατότητες (πρεσβεία. οι οποίες θα έπαιζαν ρόλο-κλειδί στην οργάνωση ενός πραξικοπήματος.» και ότι «υπάρχουν σκόρπιες ενδείξεις πως μερικοί νέοι αξιωματικοί προωθούν τέτοιες ιδέες. με το επιχείρημα πως θα ενίσχυαν τη σταθερότητα του πολιτικού συστήματος. USIS — την υπηρεσία πληροφόρησης που είχε την ευθύνη για την αμερικανική προπαγάνδα) ώστε να μην κερδίσουν έδαφος οι κομμουνιστές και. Η έκδηλη ανησυχία των Αμερικανών απεικονίζεται στην απόφασή τους να παρέμβουν μέσω των διαφόρων υπηρεσιών τους για να επηρεάσουν το αποτέλεσμα των δημοτικών εκλογών την άνοιξη του 1959. διότι κατείχαν μεσαίες. επιτελικές θέσεις. Οι αξιωματικοί αυτοί είχαν τα δικά τους σχέδια και αυξημένη επιρροή στο στράτευμα.78 Απόρρητη έκθεση της αμερικανικής πρεσβείας. αν και πολλοί εξ αυτών μπορεί να παρακινούνται από αντίδραση για τους χαμηλούς μισθούς τους». 79 Δέκα χρόνια πριν από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. αλλά λιγότερο απτή. Η πρεσβεία σημείωνε τη σχετική αποδυνάμωση του ΙΔΕΑ και το γεγονός ότι «αυτήν τη στιγμή δεν υπάρχει ισχυρή στρατιωτική προσωπικότητα με κατάλληλη φήμη που θα μπορούσε να εξασφαλίσει ευρεία υποστήριξη». Οι εφημερίδες της εποχής φιλοξενούσαν συχνά ειδήσεις για κινήσεις αξιωματικών. την εκκαθάριση της πολιτικής ζωής. συντηρητικους ανώτερους αξιωματικούς». Οι αμερικανικές υπηρεσίες ωστόσο είχαν συγκεκριμένες ενδείξεις για τις προθέσεις τους και τις πιέσεις που ασκούσαν στον πρωθυπουργό. είναι η πιθανότητα μια ομάδα νεαρών συνταγματαρχών να εξεγερθεί και να κηρύξει μια νέα κατάσταση με στόχο την εξάλειψη της διαφθοράς.. ακόμη καλύτερα.76 Οι αντιδράσεις του στρατού Η αμερικανική πρεσβεία πληροφορήθηκε πως ανώτατοι αξιωματικοί συζητούσαν και πάλι σοβαρά την ιδέα ενός πραξικοπήματος.. Η πληθώρα κομμάτων και ηγετών στον κεντρώο χώρο δυσκόλευε εξάλλου την υλοποίηση των αμερικανικών στόχων. Σειρά πρέσβεων από τον Πιούριφοϊ και μετά δεν έκρυβαν τη δυσφορία τους γιατί δεν έβρισκαν έναν δυναμικό ηγέτη που θα μπορούσε να ενώσει υπό την αιγίδα του το κέντρο. Οι συντάκτες της έκθεσης επεσήμαιναν ότι «αυτή τη στιγμή εκείνο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι αυτή η ομάδα έχει τη δυνατότητα να εμποδίσει σοβαρά ένα πραξικόπημα από δεξιούς. Οι αμερικανικές εκθέσεις εκτιμούσαν ότι το πραξικόπημα δεν θα μπορούσε να επιτύχει χωρίς τη σαφή έγκριση και εντολή του βασιλέα. να μειωθεί η σημερινή τους δύναμη».Ο στόχος της δημιουργίας και υποστήριξης ενός κεντρώου κόμματος που θα μπορούσε να διεκδικήσει την εξουσία δεν εγκαταλείφθηκε ποτέ από την Ουάσιγκτον. οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν εντοπίσει την ομάδα των νεαρών αξιωματικών που λειτουργούσε γύρω από την οργάνωση ΕΕΝΑ. CIA. όπως ο Παπάγος ή ο Καραμανλής. 77 Οι συντάκτες της έκθεσης παραθέτουν την παρατήρηση συνομιλητού τους πως «η Ελλάδα είναι μια Γαλλία χωρίς Ντε Γκωλ». Ο Καραμανλής δεχόταν πιέσεις από τον υπουργό των Δημοσίων Έργων Σόλωνα Γκίκα (ο οποίος είχε αποστρατευθεί από τη θέση του αρχηγού του ΓΕΣ αλλά συνέχιζε να ελέγχει τον ΙΔΕΑ) και τον υφυπουργό Άμυνας Γιώργο Θέμελη να υιοθετήσει τη μέθοδο της «ανώμαλης λύσης» για να αντιμετωπίσει την άνοδο της αριστεράς. που συντάχθηκε με τη συνεργασία της CIA. Digitized by 10uk1s .

ο αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Ριντλμπέργκερ (ο οποίος διαδέχθηκε τον Κάννον τον Μάρτιο του ιδίου έτους) συναντήθηκε μυστικά με τον Μακάριο. αν και το παλάτι δεν θα υποστήριζε τον Κ. ο στενός συνεργάτης του βασιλέα Παύλου πτέραρχος Χαράλαμπος Ποταμιάνος και ο Γκίκας. είκοσι ημέρες πριν από τη διάσκεψη του Λονδίνου. στις 20 Φεβρουαρίου του 1959. που είχαν —ο καθένας— δικαίωμα αρνησικυρίας σε θέματα ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής. το σενάριο της διχοτόμησης ήταν πολύ πιθανό.Το σενάριο επιβολής κοινοβουλευτικής δικτατορίας Εκτός από τις κινήσεις των στρατιωτικών. έστω και αν έχουν φιλοδυτικό προσανατολισμό. ο Μακάριος δεν πίστευε ότι το σενάριο της διχοτόμησης θα μπορούσε ποτέ να υλοποιηθεί. η οποία λειτουργούσε με τους νόμους του ψυχρού πολέμου. Οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν στην υπογραφή των συμφωνιών της Ζυρίχης και του Λονδίνου. Τον Σεπτέμβριο του 1958. 80 Το σενάριο που είχαν υπ' όψιν τους οι αμερικανοί διπλωμάτες ήταν η συγκέντρωση υπερεξουσιών από τον Καραμανλή. Το καλοκαίρι του 1958. Ο Ντάλλες. ο Μακάριος έδειξε ότι είχε πεισθεί για τη μεθόδευση της ανεξαρτησίας και άνοιξε το δρόμο για τις ελληνοτουρκικές συνομιλίες σε επίπεδο υπουργών των Εξωτερικών και κατόπιν πρωθυπουργών. 82 Κατά τον αμερικανό διπλωμάτη. Η επίσημη αμερικανική θέση ήταν πως «οι τάσεις της Ελλάδος προς τον απολυταρχισμό. Οι συμφωνίες προέβλεπαν τη δημιουργία ανεξάρτητου κράτους με ελληνοκύπριο Πρόεδρο και τουρκοκύπριο Αντιπρόεδρο. Οι ειδικοί αναλυτές πίστευαν ότι η Σοβιετική Ένωση θα εκμεταλλευόταν το κλίμα που είχε δημιουργηθεί για να ωθήσει την Ελλάδα προς την ουδετερότητα στη γεωπολιτική σκηνή. ύστερα από πολλούς δισταγμούς και διαβουλεύσεις με τους Βρετανούς. θα είναι βλαβερές για τις γενικότερες επιδιώξεις μας». οι Αμερικανοί είχαν αντιληφθεί ότι υπήρχαν και άλλα σενάρια που συζητιούνταν σοβαρά από μερίδα της πολιτικής ηγεσίας. με εντολή του υπουργού των Εξωτερικών Τζων Φόστερ Ντάλλες. 81 Οι συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου για το Κυπριακό Ο αντιαμερικανισμός που εκδηλώθηκε με αφορμή τη στάση των ΗΠΑ στο Κυπριακό προβλημάτιζε εν τω μεταξύ τις υπηρεσίες τους. Ο Ριντλμπέργκερ τον προειδοποίησε όμως πως. Ο Ριντλμπέργκερ ζήτησε από τον Μακάριο να επιλέξει ανάμεσα στην ανεξαρτησία —υπό ορισμένες εγγυήσεις και προϋποθέσεις— και τη διχοτόμηση με ανταλλαγή πληθυσμών. Καραμανλή σε περίπτωση που αποφάσιζε να εκδηλώσει «τυχόν δικτατορικές φιλοδοξίες». αν και ο ίδιος ήταν αντίθετος στην αναγκαστική απομάκρυνση πληθυσμού από τα σπίτια του. Ανάμεσα στις προσωπικότητες —πλην του Καραμανλή— που θα μπορούσαν να ηγηθούν μιας «εξωκοινοβουλευτικής» λύσης αναφέρονται στο τηλεγράφημα της πρεσβείας οι Σπύρος Μαρκεζίνης. η Τουρκία και η Μεγάλη Βρετανία. ο οποίος έβλεπε ότι η ένταση στις σχέσεις του Λονδίνου με την Αθήνα και τον Αρχιεπίσκοπο καθιστούσε αδύνατη την απευθείας διαπραγμάτευση και επέβαλλε την ανάμειξη της Ουάσιγκτον. ο πρωθυπουργός του ζήτησε «να δώσει μερικές συμβουλές στους Τούρκους. Σε συνομιλία του με τον απεσταλμένο του Προέδρου Αϊζενχάουερ. Τζωρτζ Μαγκή. Ο Καραμανλής δεν έκρυβε τη δυσφορία του για τις παραχωρήσεις που αναγκαζόταν να κάνει στο Κυπριακό. είχε αποφασίσει να προωθήσει τη φόρμουλα της ανεξαρτησίας για την Κύπρο. Η πρεσβεία προέβλεπε πως «η σταδιακή στροφή προς τον ολοκληρωτισμό είναι πιο πιθανή σε αυτήν τη φάση από ένα πραξικόπημα». Εγγυήτριες δυνάμεις ορίστηκαν η Ελλάδα. με παράλληλη χρήση του στρατού και των κατασταλτικών μηχανισμών εναντίον της αριστεράς. Πρέπει να θυμούνται ότι το 82% των Κυπρίων είναι Έλληνες και Digitized by 10uk1s .

τον οποίο είχε φέρει μαζί του ως στενό συνεργάτη. Ο αρχηγός της Άλλεν Ντάλλες σε σημείωμά του στον Αϊζενχάουερ τόνιζε πως «εφόσον δεν υπάρχει άλλος εθνικιστής ηγέτης ανάμεσα στους Ελληνοκυπρίους με το κύρος του (του Μακαρίου).. Το κόμμα αυτή τη στιγμή πιστεύεται ότι μπορεί να εξασφαλίσει την υποστήριξη του 35% των ψηφοφόρων». 86 Η προτίμηση του νέου πρέσβη προς τον Καραμανλή Ο κίνδυνος νέας αύξησης της δύναμης της αριστεράς καθόριζε. Μεταξύ άλλων. Είχε συμφωνήσει να δώσει στους Τουρκοκυπρίους εκπροσώπηση κατά 1/3.. που ήταν γνωστός για τις συντηρητικές του απόψεις. έγραφαν: «Φύγαμε με την εντύπωση ότι έχουμε έναν σκληρό. Ο Έλις Μπριγκς ανέλαβε χρέη πρέσβη στην Αθήνα υπό δύσκολες συνθήκες και υπό την πίεση της Ουάσιγκτον. αν και εδικαιούντο μόνο 18%. πρόσθεσε πως «θα μπορούσε να είχε περάσει στην ιστορία της χώρας σαν ένας μεγάλος άνδρας που υποστήριξε την επιθυμία όλων των Ελλήνων για την Ένωση. Ήταν τώρα η ώρα να κάνουν υποχωρήσεις οι Τούρκοι». την αμερικανική πολιτική στην Ελλάδα. το ενδεχόμενο αστάθειας στο νησί θα ενταθεί και η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί πολύ γρήγορα. Μασώντας συνεχώς ένα μισοσβησμένο πούρο. Ο Μπριγκς. μαζί με τον επιτετραμμένο Ταπ Μπένετ. ο οποίος είναι ειλικρινής μαζί μας και αξίζει της υποστήριξής μας». Digitized by 10uk1s . 85 Η απειλή του ΑΚΕΛ απασχολούσε τη CIA. σε μια στιγμή ειλικρίνειας. που χαρακτήριζε τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο σαν το καλύτερο ανάχωμα έναντι των κομμουνιστών. μετά το 1958. το σχετικό πολυσέλιδο έγγραφο ανέφερε: —«Αν η κυβέρνηση Καραμανλή αντικατασταθεί από στοιχεία που δεν έχουν ταυτισθεί με τη λύση του Κυπριακού ή στοιχεία που είναι αντίθετα στη λύση. Πρέπει να ενθαρρύνουμε διακριτικά τη νέα κυπριακή κυβέρνηση να δημιουργήσει και να εκπαιδεύσει την αστυνομία και τις υπηρεσίες εσωτερικής ασφάλειας για να καταπολεμήσουν τον κομμουνιστικό κίνδυνο». Ύστερα από ένα ιδιωτικό γεύμα μαζί του. —»Μακροπρόθεσμα.. γεμάτο αυτοπεποίθηση πολιτικό και ηγέτη. 83 Η αμερικανική πολιτική μετά τις συμφωνίες Μετά τις συμφωνίες του Λονδίνου και της Ζυρίχης. Ο Καραμανλής. το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας του Λευκού Οίκου χάραξε τις κύριες γραμμές της αμερικανικής πολιτικής στο Κυπριακό. πλην του Μπένετ. 87 Ο Μπριγκς είχε τη συνήθεια να αγνοεί τις εκτιμήσεις των συνεργατών του. η αμερικανική πολιτική έπρεπε να έχει ως στόχους: —«τη δυνατότητα χρησιμοποίησης των βρετανικών στρατιωτικών βάσεων από τις ΗΠΑ σε συνεχή βάση· —»την αποφυγή κάθε ενέργειας που θα μπορούσε να δείξει ότι οι ΗΠΑ μεροληπτούν υπέρ της ελληνικής ή της τουρκικής κοινότητας». η πιο σοβαρή απειλή για την ηγεμονία του Μακαρίου και το μέλλον μιας ανεξάρτητης Κύπρου είναι οι κομμουνιστές. είχαν αποκτήσει στενές σχέσεις με τον Καραμανλή. μεταξύ άλλων. 84 Το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας αποφάσισε ότι..Ορθόδοξοι και ότι η ένωση με την Ελλάδα είναι όνειρο αιώνων». αλλά εγκατέλειψε την Ένωση και τώρα τον αποκαλούν προδότη. Είχε κάνει τη μια υποχώρηση μετά την άλλη και δεν θα υποχωρούσε άλλο. που παρακολουθούσε από κοντά τις εξελίξεις. αυτάρκη. η πτώση της δημοτικότητάς του θα βοηθήσει πιθανότατα το κομμουνιστικό κόμμα στο νησί.

91 Το βαρύ όμως κλίμα της πολιτικής σκηνής είχε ξαναφέρει στο προσκήνιο φήμες και πληροφορίες για συνωμοτικές κινήσεις αξιωματικών. η οποία περιείχε το σημείωμα του Λοκ Κάμπελ για τη συνομιλία που είχατε με τον Καραμανλή μαζί με τον Άλλεν Ντάλλες. Ο Τζόουνς εξέφραζε την ελπίδα ότι «όσα είπε ήταν συλλογισμοί που οφείλονται στην απογοήτευσή του από όσα συμβαίνουν τώρα και πως δεν αντιμετωπίζει σοβαρά μια κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση». «Αγαπητέ Έλις». καθώς και άλλες επαφές του Καραμανλή με αμερικανούς αξιωματούχους. και ζητούσε πληροφορίες για τους δεσμούς της με τον ΙΔΕΑ. της οργάνωσης των «ζωηρών» νέων αξιωματικών. προκύπτει ότι ήταν εξοργισμένος από τη μεταχείρισή του από τον Τύπο και τη συμπεριφορά της αντιπολίτευσης. 89 Οι δύο αξιωματούχοι της CIA ενημέρωσαν την Ουάσιγκτον για το περιεχόμενο των συζητήσεων που είχαν με τον Καραμανλή. τι θα συνέβαινε σε περίπτωση που ο Καραμανλής αποφάσιζε για κάποιο λόγο να αποχωρήσει από την πρωθυπουργία. Ο εκνευρισμός του Καραμανλή Το 1960 αποδείχθηκε επεισοδιακή χρονιά για την πολιτική ζωή του τόπου και προσωπικά για τον Καραμανλή. Το Στέητ Ντηπάρτμεντ είχε επισημάνει την ενεργοποίηση της ΕΕΝΑ. Το περιεχόμενο του σημειώματος ήταν ενδιαφέρον και διαφωτιστικό. ήδη από το καλοκαίρι του 1960. «σε ευχαριστώ για την επιστολή σου της 30ης Νοεμβρίου. Ο υφυπουργός των Εξωτερικών για θέματα της Εγγύς Ανατολής Λούις Τζόουνς έστειλε προσωπικό σημείωμα στον Μπριγκς. 88 Τον Νοέμβριο του 1960. ενώ στη Βουλή εκτυλίσσονταν οξύτατες αντιπαραθέσεις και επεισόδια. Η πρεσβεία δεν απέκλειε κανένα σενάριο. όπως ανέφερε χαρακτηριστικά η έκθεση με τις προβλέψεις για το I960. παρουσία του σταθμάρχη της μυστικής υπηρεσίας στην Αθήνα Λοκ Κάμπελ. Η κεντρική υπηρεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ έλαβε το σημείωμα και συνεχάρη τον συντάκτη του για τις «ενδιαφέρουσες ιδέες του». ως διέξοδο για τα εσωτερικά προβλήματα του Καραμανλή. θα ήταν πολύ ανησυχητικό». ενώ αγαπημένο του χόμπυ ήταν η συγγραφή βιβλίων που πρότειναν δραστικές περικοπές του προσωπικού της αμερικανικής διπλωματικής υπηρεσίας. Από την επιστολή του υφυπουργού Τζόουνς. Την ίδια όμως στιγμή του έδινε εντολή να μην αναμοχλεύσει το ζήτημα και. Ο αμερικανός αξιωματούχος βρέθηκε στην Ελλάδα επειδή συνήθιζε να αποφεύγει να μένει στην Ουάσιγκτον κατά τη διάρκεια της αμερικανικής προεκλογικής εκστρατείας. έγραφε ο Τζόουνς. Ο πρωθυπουργός δεχόταν πολλές προσωπικές επιθέσεις.μιλούσε με ένα χαρακτηριστικά ειρωνικό ύφος στους επιτελείς του. το οποίο ανέφερε ως πιθανό διάδοχό του τον Ευάγγελο Αβέρωφ. το κυριότερο. Ο Ντάλλες ξόδεψε πολύ χρόνο με τη Φρειδερίκη. ακόμη και «μιαν αυταρχική λύση από την πλευρά της δεξιάς». «να μην κάνει καμία βολιδοσκόπηση προς την πλευρά του παλατιού». αλλά συνάντησε και τον Καραμανλή. Ο σταθμάρχης της υπηρεσίας ετοίμασε ένα σημείωμα με «εναλλακτικά σενάρια για τη διαδοχή του Καραμανλή».90 Το σημείωμα που περιέχει τα πρακτικά από τη συνομιλία του Καραμανλή με τον Ντάλλες δεν υπάρχει στα αμερικανικά αρχεία και συνεπώς δεν είναι σαφές ποιες ήταν οι σκέψεις που είχε εκφέρει ο πρωθυπουργός και οι οποίες ανησύχησαν τους Αμερικανούς. Συμφωνούμε ότι οιοδήποτε βήμα προς μια δικτατορική λύση. Έδινε ακόμη εντολή να συγκεντρωθούν πληροφορίες για τις απόψεις των Digitized by 10uk1s . ο αρχηγός της CIA Άλλεν Ντάλλες επισκέφθηκε την Ελλάδα και πέρασε μερικές ημέρες ταξιδεύοντας σε διάφορα ελληνικά νησιά με έλληνες φίλους του. Η CIA μελετούσε. στο οποίο σχολίαζε τα όσα είχε πει ο πρωθυπουργός στον αρχηγό των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών.

Πιστεύεται οτι το υποστηρίζουν ο Καραμανλής και το παλάτι». Η υπηρεσία Αναλύσεων και Πληροφοριών του Στέητ Ντηπάρτμεντ εκτιμούσε ότι η ΕΕΝΑ είχε διαδραματίσει παρασκηνιακό ρόλο σε εσωτερικές αλλαγές στο στρατό. 94 Η αμερικανική υποστήριξη στο ιδιόμορφο εκλογικό σύστημα είχε εν τω μεταξύ γίνει η πρώτη αφορμή για τη σύγκρουση του Ανδρέα Παπανδρέου με τους αμερικανούς συνομιλητές του. Η αμερικανική πρεσβεία ήταν ικανοποιημένη με το αποτέλεσμα και χαρακτήριζε αβάσιμες τις κατηγορίες της Ε. όπως αυτό είχε δοκιμαστεί στις γαλλικές δημοτικές εκλογές. Το σύστημα αυτό προέβλεπε πολύ υψηλά όρια για την είσοδο συνδυασμών συνεργασίας στη δεύτερη κατανομή. αφού «έτειναν να επιβεβαιώνουν πως η διοίκηση του στρατού είχε καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να εξασφαλίσει πολλές ψήφους για τον Καραμανλή και πως ο αρχηγός του ΓΕΣ και συνεργάτης του πρωθυπουργού επί πολλά χρόνια στρατηγός Καρδαμάκης είχε αναμειχθεί στην προεκλογική εκστρατεία». Επιπροσθέτως. Το πολιτικό τμήμα της πρεσβείας σε έκθεση προς την Ουάσιγκτον τόνιζε ότι «το σύστημα των συγγενών κομμάτων είναι θεωρητικά το καλύτερο για την αντιμετώπιση του εσωτερικού κομμουνιστικού κινδύνου. Οι πληροφορίες της CIA εμφάνιζαν ωστόσο διαφορετική εικόνα. Η ΕΡΕ κέρδισε τις εκλογές. 96 Ένα μήνα μετά τις εκλογές. εκτός. αλλά εκείνος αρνήθηκε με έντονο τρόπο. που διεξήχθησαν με ενισχυμένη αναλογική. Ο Ανδρέας συναντήθηκε με τον υφυπουργό των Εξωτερικών Τάλμποτ και το καλοκαίρι του 1962 ο Κάμπελ μετατέθηκε σε άλλο πόστο. δηλαδή. για βία και νοθεία του εκλογικού αποτελέσματος. προκαλώντας κατηγορίες από την πλευρά της Ε. 95 Τα στελέχη της CIA στην Αθήνα ενοχλήθηκαν από τις ενέργειες του Ανδρέα και θεώρησαν ότι ο Κάμπελ. 92 Αγωνία για τις εκλογές Η αμερικανική πρεσβεία είχε καταλήξει στην εκτίμηση πως οι βουλευτικές εκλογές του 1961 έπρεπε να διεξαχθούν με το σύστημα των συγγενών κομμάτων. εκτός αν ο Καραμανλής και το παλάτι είναι διατεθειμένοι να ριψοκινδυνεύσουν κάποια ανταλλάγματα για να εξασφαλίσουν την υποστήριξη της αντιπολίτευσης. Οι εκλογές του 1961 και οι αντιδράσεις της Ε. μετατέθηκε πρόωρα εξαιτίας της παρέμβασης του γιου του αρχηγού της Ε. ο οποίος ήταν εξαιρετικά δημοφιλής στο προσωπικό της υπηρεσίας.Κ. ο Κάμπελ είχε αναλάβει να δίνει μαθήματα φιλοσοφίας στον διάδοχο και επισκεπτόταν τα ανάκτορα τουλάχιστον δύο φορές το μήνα.Κ. και συγκέντρωσε το 51%. αν ο Καραμανλής είναι διατεθειμένος να παραιτηθεί υπέρ μιας κεντρώας υπηρεσιακής κυβέρνησης».Κ. Ο Κάμπελ και ο Κωνσταντίνος είχαν αναπτύξει στενές προσωπικές σχέσεις. Μεταξύ άλλων. στο οποίο τόνιζε: «Τα μοναδικά καλά νέα από το νατοϊκό στρατόπεδο για το 1961 ήταν τα Digitized by 10uk1s . ο πρέσβης έστειλε τηλεγράφημα προς τον υπουργό των Εξωτερικών των ΗΠΑ.Κ. Ο τότε διάδοχος Κωνσταντίνος και ο επικεφαλής του σταθμού της CIA Λοκ Κάμπελ του ζήτησαν να μεσολαβήσει στον πατέρα του για την αποδοχή του συστήματος.μεσαίων αξιωματικών του στρατού γύρω από τις οργανώσεις αυτές. θα ξαναφέρει μάλλον τη σημερινή κυβέρνηση στην εξουσία και θα ενισχύσει την εθνική αντιπολίτευση. Ο νεώτερος Παπανδρέου διαμαρτυρήθηκε για τη συμπεριφορά του Κάμπελ και ισχυρίστηκε ότι του είχε μιλήσει αγενώς. 93 Οι συντάκτες της έκθεσης προειδοποιούσαν όμως: «Η πρεσβεία συμπεραίνει ότι το σύστημα δεν θα υιοθετηθεί. Ο Ανδρέας επισκέφθηκε την Ουάσιγκτον λίγους μήνες αργότερα και ήλθε σε επαφή με ακαδημαϊκούς οι οποίοι είχαν διασυνδέσεις με την κυβέρνηση Κέννεντυ.

συνέχιζε. Απόρρητο βιογραφικό σημείωμα του κεντρώου πολιτικού τον εμφάνιζε ως «ερασιτέχνη. ο Μπριγκς ξέσπασε στους συμβούλους του και τους είπε ότι του είχαν δώσει «τις χειρότερες συμβουλές που είχε ακούσει σε ολόκληρη τη σταδιοδρομία του». που προσπαθούν να ενισχύσουν την πολιτική τους θέση αποδυναμώνοντας τους δεσμούς της Ελλάδος με τη Δύση». Ο πολιτικός σύμβουλος Νταν Μπρούστερ και ο Στερνς προσπάθησαν να τον πείσουν να τον καλέσει στην αποχαιρετιστήρια δεξίωση που έδωσε τον Φεβρουάριο του 1962. που ήταν ένα τόσο δυνατό χαστούκι για τους κομμουνιστές. ο Μπριγκς εξέφραζε την αντίθεσή του στη φημολογούμενη τότε κατάργηση κάθε αμυντικής βοήθειας προς την Ελλάδα: «Προτείνουμε. Σε έκθεσή του υποστήριζε ότι «από τη σκοπιά του συμφέροντος που έχουμε για την ανάπτυξη υπεύθυνης. αν και είχαν στενή επαφή μαζί του. «Η βασίλισσα».αποτελέσματα των ελληνικών εκλογών. από τους καταλόγους με τα μέλη ευγενών οικογενειών». μια και ήταν πιθανόν να εκλεγεί πρωθυπουργός στο μέλλον. έγραφε ο πρέσβης. 97 Τα δειλά ανοίγματα προς τον Γεώργιο Παπανδρέου Ο νεαρός γραμματέας της πρεσβείας Μόντυ Στερνς είχε την ευθύνη για τις επαφές με την αντιπολίτευση και τον Γεώργιο Παπανδρέου. να γιορτάσουμε αυτό το εξαιρετικά χαρούμενο γεγονός (τις ελληνικές εκλογές) με μια πράξη που οι έλληνες σύμμαχοί μας θα ερμηνεύσουν ομόφωνα σαν κλωτσιά στα γεννητικά όργανα (δική μας κλωτσιά. ο Μπριγκς εξερράγη και έγραψε μιαν έκθεση με τίτλο: «Η ελληνική βασιλική οικογένεια: ένας βασιλικός αναχρονισμός».101 Ο Μπριγκς είχε αρχίσει να καταλαβαίνει πόσο μεγάλο ήταν το χάσμα ανάμεσα στον Καραμανλή και το βασιλικό ζεύγος. όσο ειρωνικές και αν ήταν. 100 Τα σχόλια του Μπριγκς για το παλάτι Ο Μπριγκς ήταν από τους παλαιότερους πρέσβεις της αμερικανικής διπλωματικής υπηρεσίας και γι' αυτό δεν φοβόταν ποτέ να εκφέρει τις απόψεις του. από όσα μαθαίνω. ο οποίος χάρις στις συνεχείς αμφιταλαντεύσεις. Όταν συνειδητοποίησε ότι το βασιλικό ζεύγος είχε αρχίσει να στρέφεται εναντίον του Καραμανλή. ο οποίος δεν εμφανίστηκε όμως στη δεξίωση. ο Παπανδρέου αξίζει τη διακριτική ενθάρρυνσή μας. φιλοδυτικής αντιπολίτευσης στην Ελλάδα. 98 Οι αμερικανοί διπλωμάτες δεν έτρεφαν εμπιστοσύνη στον Βενιζέλο. όπως ο Σοφοκλής Βενιζέλος. έκανε τα δόντια τους να κουνηθούν». την έλλειψη κριτηρίου και τη συνήθεια να απολαμβάνει τον εαυτό του έχει καταφέρει να φέρει το κόμμα του στο χείλος της καταστροφής». ο οποίος χαρακτήριζε τη βασίλισσα Φρειδερίκη «γλωσσού». ελληνικά γεννητικά όργανα): την κατάργηση κάθε αμυντικής βοήθειας προς την Ελλάδα». «Έχοντας κανείς παρακολουθήσει την ελληνική βασιλική οικογένεια τους τελευταίους τριάντα μήνες δεν είναι δύσκολο να καταλάβει γιατί από καιρού εις καιρόν η χώρα έχει καταστεί αβασίλευτη δημοκρατία». Η σύζυγος του πρωθυπουργού ανέφερε χαρακτηριστικά στον αμερικανό πρέσβη ότι χρειάστηκε να περάσουν τέσσερα χρόνια από την ημέρα που ο Καραμανλής έγινε Digitized by 10uk1s . Οι δυο διπλωμάτες τον έπεισαν με το επιχείρημα ότι η πρεσβεία έπρεπε να αρχίσει να καλλιεργεί τις σχέσεις της με τον Γεώργιο Παπανδρέου. 99 Ο Μπριγκς δεν είχε κοινωνικές σχέσεις με τον Γεώργιο Παπανδρέου. Με τον γραφικό τρόπο που είχε μάθει να γράφει όταν υπηρετούσε στη Λατινική Αμερική. Την επομένη. Ο Μπριγκς υποχώρησε και κάλεσε τον κεντρώο ηγέτη. «αντιμετωπίζει με τρόμο το ενδεχόμενο να μπει ελληνικό αίμα στο παλάτι και ασχολείται τα τελευταία τρία χρόνια με την αναζήτηση συζύγων για τα τρία παιδιά της. ως αντίβαρο σε πολιτικούς.

Τον Λαμπουίζ είχε διορίσει η κυβέρνηση του Τζων Κέννεντυ που είχε ανέλθει στην εξουσία τον Ιανουάριο του 1961. κατηγορώντας την κυβέρνηση Καραμανλή ότι νόθευσε το αποτέλεσμα των εκλογών του 1961. πως η Φρειδερίκη αποφάσισε να αγνοήσει τις συμβουλές του και δεξιώθηκε κάποιους αμερικανούς επισκέπτες της Γ' κατηγορίας. Ο Μπρούστερ. Ο Κωνσταντίνος δήλωσε συγκεκριμένα. θα έπρεπε να γίνουν οπωσδήποτε δεκτοί. πρέσβης με πολύ διαφορετικό στυλ και χωρίς πολλές προκαταλήψεις για τα ελληνικά πολιτικά πράγματα.πρωθυπουργός για να προσκληθούν σε επίσημο δείπνο στα ανάκτορα (επ' ευκαιρία της επίσκεψης του προέδρου Αϊζενχάουερ στην Αθήνα το 1958). ο οποίος εργαζόταν ακόμη στο πολιτικό τμήμα της πρεσβείας. η πρεσβεία αδιαφορούσε για το αν θα γίνονταν δεκτοί ή όχι. ο Λαμπουίζ συνέφαγε με τον Γεώργιο Παπανδρέου μαζί με τον Μπρούστερ και τον Στερνς. Τις συναντήσεις κανόνιζε συνήθως ο γιος του Ανδρέας. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δήλωσε στους συνομιλητές του ότι σκόπευε να συνεχίσει τον «ανένδοτο». Εάν πάλι το παλάτι δεχόταν κάποιον που ανήκε στην κατηγορία Γ'. Αν ανήκαν στην κατηγορία Β'. Ένα δέντρο με τόσο ρηχές και ασήμαντες ρίζες είναι πολύ πιθανόν όμως ότι θα πέσει με έναν ισχυρό άνεμο. «ο Μεγαλειότατος και η Μεγαλειοτάτη έπρεπε να υποβάλουν τα μυαλά τους σε ιατρική εξέταση». 104 Όσο για τον διάδοχο Κωνσταντίνο. Η πληθώρα των αμερικανών επισκεπτών στην Ελλάδα είχε αναγκάσει την πρεσβεία. ο πρέσβης διηγήθηκε.102 Η Φρειδερίκη είχε ενοχλήσει εξάλλου τον Μπριγκς με την επιμονή της να αγνοεί τις συμβουλές που της έδινε. ακόμη και σε απλά ζητήματα. που τον φιλοξενούσε συχνά στο γιωτ του. ο οποίος είχε επιστρέψει από την Αμερική για να εγκατασταθεί στην Ελλάδα. και ο Μόντυ Στερνς. 103 Κατά τρόπο προφητικό ο Μπριγκς προέβλεπε πως «μπορεί τίποτα από όλα αυτά να μη σημαίνει πως η μοναρχία θα καταργηθεί σύντομα. απρόβλεπτοι και βίαιοι. «οι οποίοι όταν πήγαν στο παλάτι έκαναν τα πάντα.Κ. με πρόδηλη ικανοποίηση. 106 Ο νέος πρέσβης καθιέρωσε τακτικές επαφές με τον Γεώργιο Παπανδρέου. Λίγο μετά την άφιξή του στην Αθήνα. να υιοθετήσει ένα σύστημα βάσει του οποίου εισηγείτο ποιους Αμερικανούς έπρεπε να δεχτεί το παλάτι. Και οι ελληνικοί άνεμοι. παρουσία του Καραμανλή. Ως απτή απόδειξη. Επίκεντρο της συζήτησης ήταν ο «ανένδοτος αγώνας» που είχε κηρύξει ο αρχηγός της Ε. πως ο πρωθυπουργός «ήταν καλό παιδί όσο λείπατε». Παντρεμένος με την Εύα Κιουρί (κόρη της διάσημης ερευνήτριας). Αν η πρεσβεία έστελνε μήνυμα πως οι επισκέπτες ανήκαν στην κατηγορία Α'. 105 Ο Λαμπουίζ και το νέο ύφος της αμερικανικής πολιτικής Τον αθυρόστομο και γραφικό Μπριγκς διαδέχτηκε το καλοκαίρι του 1962 ο Χάρρυ Λαμπουίζ. Ασχολείται με τις υποθέσεις του κράτους με την ίδια αφέλεια με την οποία επιδίδεται στον αθλητισμό». θυμάται ότι ο Λαμπουίζ έδειχνε να εμπιστεύεται το κριτήριο του Έλληνα και απέφευγε τις ακραίες τοποθετήσεις. είναι γνωστό ότι εμφανίζονται χωρίς προειδοποίηση». Οι δύο πιο στενοί του φίλοι ήταν ο πολιτικός Σπύρος Μαρκεζίνης και ο επιχειρηματίας Μποδοσάκης. ο Λαμπουίζ συνεργαζόταν στενά με όλους τους συμβούλους του και άκουγε τις απόψεις τους. ο Μπριγκς τον περιέγραφε ως «περισσότερο γιος της μητέρας του παρά του πατέρα του. με τον οποίο είχαν αναπτύξει φιλία. Πρόκειται για μια ανάξια βεντέττα εναντίον του καλύτερου πρωθυπουργού που είχε την τύχη να εκλέξει η Ελλάδα αυτόν τον αιώνα». από το να κρέμονται από τους πολυελαίους έως να χαϊδεύουν τη βασίλισσα». Digitized by 10uk1s . Ένα άλλο περιστατικό το οποίο ανέφερε ήταν η συνομιλία που είχε ο διάδοχος Κωνσταντίνος με τους γονείς του κατά την τελετή υποδοχής τους από ένα ταξίδι στο εξωτερικό. για παράδειγμα. Ο πρέσβης ήταν εξαιρετικά ενοχλημένος από τη στάση της Φρειδερίκης έναντι του Καραμανλή και κατηγορούσε τη βασιλική οικογένεια πως «φέρεται ανεύθυνα και αλαζονικά.

» και πρόσθεσε: «Ίσως το πρόβλημά μου είναι ότι έχω χαρακτήρα που αρμόζει περισσότερο σε καλλιτέχνη παρά σε πολιτικό». Ο Λαμπουίζ τον ρώτησε κατά πόσον η εκστρατεία εναντίον της «βίας και νοθείας» είναι χρήσιμη για τη χώρα. θα μπορούσε να συνενωθεί υπό την ηγεσία του μέσα σε δύο μήνες». ο Στερνς δήλωσε με χιούμορ ότι «η Ελλάδα έχει οκτώ εκατομμύρια πολιτικούς και ελάχιστους άξιους οικονομολόγους. Ακούσαμε από έναν στενό συνεργάτη του Παπανδρέου ότι εκτίμησε την ευκαιρία που είχε να εκθέσει τις απόψεις του στον πρέσβη των ΗΠΑ».Κ. ο πρεσβύτερος Παπανδρέου εκμυστηρεύθηκε στους συνομιλητές του ότι «αισθάνεται μόνος μέσα στο κόμμα. Ο Στερνς παρατηρούσε στο τηλεγράφημά του ότι στο σημείο αυτό της συζήτησης ο νεώτερος Παπανδρέου έμοιαζε να μην αισθάνεται άνετα. οπότε θα ήταν ίσως καλύτερα ο Ανδρέας να συνεχίσει την εργασία που κάνει σήμερα». Η κυβέρνηση μπορεί να τους αποφύγει προκηρύσσοντας νέες εκλογές για την άνοιξη (1963)». 107 Ο Στερνς πέρασε ένα βράδυ στην οικία του Ανδρέα Παπανδρέου μαζί με τις συζύγους τους και τον Γεώργιο Παπανδρέου. είναι αμφίβολο αν ο Γ.Κ. η συζήτηση ήταν χρήσιμη από ψυχολογική άποψη. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν φάνηκε να πείθεται. Παρ' όλα αυτά. Ο Ανδρέας έχει όλες τις ικανότητες που στερούμαι και αν συμφωνούσε να μπει στην πολιτική η Ε. 108 Ο Γεώργιος Παπανδρέου αποκάλυψε ακόμη πως «η μεγαλύτερη ελπίδα μου είναι ότι θα πεισθεί ο γιος μου. όταν αντιμετωπίζει άλλα. Ανήσυχος ο πρέσβης σχολίασε πως «η επανάσταση είναι επικίνδυνο πράγμα και δικαιολογείται μόνο υπό συνθήκες άκρας καταπίεσης». να αναλάβει την ηγεσία της Ε. Ο Στερνς ρώτησε αν υπήρχε περίπτωση οι κομμουνιστές να εκμεταλλευθούν πολιτικά την κρίση για να λάβει την απάντηση πως «υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι. Παπανδρέου επηρεάσθηκε από τα προειδοποιητικά σχόλια των εκπροσώπων της πρεσβείας. όμως. σημαντικά προβλήματα. ενώ ήταν προφανές ότι είχε κάνει επανειλημμένα την ίδια συζήτηση με τον Ανδρέα στο παρελθόν. ήταν απαισιόδοξος ως προς τις μελλοντικές εξελίξεις και προειδοποίησε πως «θα υπάρξουν σοβαρά προβλήματα».Κ. Κατά τη διάρκεια της φιλικής αυτής συζήτησης. 109 Digitized by 10uk1s .. Στη συνέχεια της κουβέντας. ο Ανδρέας.. Ο ηγέτης της αντιπολίτευσης απάντησε τότε πως «η σημερινή κατάσταση είναι ημιδικτατορική και δικαιολογεί μιαν επανάσταση». Ο αρχηγός της Ε. Ο Λαμπουίζ σχολίαζε στο τηλεγράφημα που έστειλε μετά: «Με δεδομένη τη σύγχυση που διακρίνει τον τρόπο που σκέπτεται.ώστε να αναγκάσει τον Καραμανλή να παραιτηθεί και να προσφύγει σε εκλογές.

Η βασίλισσα εμφανίστηκε επίσης να «μην έχει σε ιδιαίτερη εκτίμηση τον αρχηγό του Προοδευτικού Κόμματος Σπύρο Μαρκεζίνη». όλους σχεδόν. 111 Το σημείωμα του σταθμάρχη προς τον αρχηγό της CIA Μακκόουν δείχνει ότι του προξένησαν εντύπωση η ανασφάλεια της Φρειδερίκης. γιατί αλλιώς θα επέλθει πλήρες χάος».τι είναι καλό για τη μοναρχία είναι καλό και για την Ελλάδα». 113 Γεγονός είναι ότι την περίοδο εκείνη ο Παπαδόπουλος εργαζόταν στην ΚΥΠ και είχε επαφές μόνο με Αμερικανούς που εργάζονταν στη CIA. Η Φρειδερίκη θέλησε να εκμυστηρευθεί τις προθέσεις της στον σταθμάρχη της CIA. ο μόλις αποστρατευθείς αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Καρδαμάκης ενημέρωσε τον αμερικανό στρατιωτικό ακόλουθο συνταγματάρχη Μπώλντρυ για μια ομάδα αξιωματικών που σχεδίαζαν πραξικόπημα. προκειμένου να απομονώσει και να πλήξει την αξιοπιστία του Παπανδρέου». γίνεται όμως όλο και πιο δύσκολο να συνεργαστεί κανείς μαζί του. Ο Κάμπελ μετέφερε την ανησυχία της Φρειδερίκης και το ενδεχόμενο πολιτικής αναταραχής που θα κατέστρεφε τη μοναρχία και σχολίασε πως όλες οι κρίσεις της βασίζονται στην αρχή πως «ό. οι σχέσεις του Καραμανλή με το παλάτι είχαν αρχίσει να παίρνουν άσχημη τροπή. Στη συζήτηση με τον αξιωματούχο της μυστικής υπηρεσίας. τους έλληνες πολιτικούς. ο οποίος προσπαθεί να αποκτήσει την εύνοια του βασιλέα και της βασίλισσας.Κ. Χωρίς να παίρνει θέση. ο Κάμπελ —που είχε πολύ καλές σχέσεις με το παλάτι— ήταν σαφώς προβληματισμένος για τα σχέδια της βασίλισσας. επειδή ανησυχούσαν ότι το μέτωπο Ε. ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 1963. Ο απόστρατος στρατηγός εξήγησε στον Μπώλντρυ ότι η απόφαση για το πραξικόπημα είχε ήδη ληφθεί και το μόνο ερώτημα ήταν πότε ακριβώς θα εκδηλωνόταν. 110 Η Φρειδερίκη χαρακτήρισε τον Γεώργιο Παπανδρέου «φανατικό και ανεύθυνο» και τον Σοφοκλή Βενιζέλο «γλοιώδη οπορτουνιστή. διότι έχει πολύ κακή κρίση». Σε συνομιλία της με τον Κάμπελ. η βασίλισσα έδωσε την εντύπωση ότι «αν αντιμετώπιζε μια κρίσιμη κατάσταση. 112 Ο Καρδαμάκης αποκάλυψε στον αξιωματικό ότι βασικά μέλη της ομάδας που σχεδίαζαν το πραξικόπημα ήταν ο συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος. Η Φρειδερίκη προειδοποίησε εξάλλου τον συνομιλητή της πως «αν ποτέ σημειωθεί μια τόσο σοβαρή κρίση. τα εσωτερικά προβλήματα της κυβέρνησης της ΕΡΕ και η πίεση που ασκούσε η Ε. ο συνταγματάρχης Αλέξανδρος Χατζηπέτρος και ο Οδυσσέας Αγγελής. εκτός από τα εσωτερικά έγγραφα της CIA. Ο Μπώλντρυ σημείωσε στην αναφορά του προς τον πρέσβη πως «ο Παπαδόπουλος δεν είναι γνωστός στο γραφείο μας». Πρόσθεσε μάλιστα ότι «η πλειονότητα του στρατού αποτελείται από πραγματικούς πατριώτες.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η ΑΠΟΧΩΡΗΣΗ TOΥ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ. Τον Απρίλιο του 1963. το βασιλικό ζεύγος θα στρεφόταν στο στρατό. καθώς και η έλλειψη εμπιστοσύνης προς. Αυτή είναι η πρώτη φορά που το όνομα του μετέπειτα δικτάτορα αναφέρεται σε επίσημο αμερικανικό έγγραφο. Είναι συνεπώς πολύ πιθανόν ο στρατιωτικός ακόλουθος να Digitized by 10uk1s . προκειμένου να σωθεί ο θεσμός της μοναρχίας». παραπονιόταν ότι «ο Καραμανλής είναι άνθρωπος με μεγάλες ικανότητες και εξ ολοκλήρου πιστός στη μοναρχία. Η Φρειδερίκη κατηγόρησε τον πρωθυπουργό ότι δεν την κάλυψε όταν κατηγορήθηκε για τη μεγάλη προίκα της πριγκίπισσας Σοφίας και υποστήριξε ότι «ίσως ήλθε ο καιρός για εκλογές και μια νέα κυβέρνηση» με πρωθυπουργό τον υπουργό των Εσωτερικών Γεώργιο Ράλλη ή τον υπουργό των Οικονομικών Σπύρο Θεοτόκη. οι οποίοι τον θεωρούν αρχηγό τους». οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να υποστηρίξουν το θρόνο.Κ. στις 31 Ιανουαρίου 1963.-Αριστεράς θα κέρδιζε τις επόμενες εκλογές. με τον ανένδοτο αγώνα είχαν δώσει αφορμή σε νέες φημολογίες και συνωμοσίες σχετικά με την οργάνωση πραξικοπήματος. Η κρίση της σχέσης της Φρειδερίκης με τον Καραμανλή. νομιμόφρονες αξιωματικούς.

Στον Λαμπουίζ απάντησε ο υφυπουργός των Μεσανατολικών και Νοτιοασιατικών Υποθέσεων (και μετέπειτα πρέσβης στην Αθήνα) Φίλιπς Τάλμποτ. Οι αναλυτές που μελέτησαν τις πληροφορίες του Μπώλντρυ εκτιμούσαν πως οι νεαροί αξιωματικοί. Σε συνομιλία του με αμερικανούς αξιωματούχους διατύπωσε την εκτίμηση πως η κυβέρνηση έπρεπε να χρησιμοποιεί τις ακροδεξιές οργανώσεις. Γι' αυτόν το λόγο σχεδιάζει το πραξικόπημα και δεν θα περιμένει να χυθεί πρώτα αίμα».115 Ο αρχηγός της ΚΥΠ και βασικό στέλεχος του ΙΔΕΑ στρατηγός Αλέξανδρος Νάτσινας εξέφραζε και αυτός τη δυσαρέσκειά του στους Αμερικανούς γιατί πίστευε ότι ο Καραμανλής δεν κάλυψε επαρκώς τα σώματα ασφαλείας όταν δέχτηκαν επιθέσεις για την ανάμειξή τους στη δολοφονία του βουλευτού της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη. στέλεχος της κυβέρνησης Καραμανλή ειδοποίησε την πρεσβεία Digitized by 10uk1s . μέλη της ΕΕΝΑ. σε άλλη συνομιλία του. υπογραμμίζοντας πως ένα πραξικόπημα στην Ελλάδα «θα ευχαριστούσε τους κομμουνιστές γείτονές της». επειδή δεν είχε καλύψει τον Καρδαμάκη όταν κατηγορήθηκε ότι πρωταγωνίστησε στη νόθευση του εκλογικού αποτελέσματος το 1961.μη γνώριζε πράγματι ποιος ακριβώς ήταν ο Παπαδόπουλος. Η ένταση. όταν Έλληνες και Κύπριοι συγκεντρώθηκαν εξω από το ξενοδοχείο που διέμενε. προειδοποίησε τον ακόλουθο πως «τα αριστερίζοντα. ώστε να ενημερώσει με επιστολή του τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Ρασκ. Αφορμή αυτήν τη φορά στάθηκε το ταξίδι του βασιλικού ζεύγους στο Λονδίνο. ήταν δυσαρεστημένοι με τον Καραμανλή. εξελίχθηκε σε ανοικτή αντιπαράθεση το καλοκαίρι του 1963. Ο Καρδαμάκης.. Η Φρειδερίκη είχε γίνει στόχος διαδηλώσεων και διαμαρτυριών σε προηγούμενο ταξίδι της στο Λονδίνο. Ο Τάλμποτ πρόσθεσε: «Είναι προφανώς αδύνατον να παραμείνει ο Καραμανλής στην εξουσία επ' άπειρον. και είμαστε έτοιμοι να συνεργαστούμε με μιαν άλλη κυβέρνηση. DIA). εθνικιστικά στοιχεία της αντιπολίτευσης θα συνεργαστούν με τους κομμουνιστές για να κερδίσουν τις επόμενες εκλογές. που είχε προγραμματιστεί για τον Ιούλιο. εφόσον αυτή δεν συμπεριλαμβάνει κομμουνιστές ή εκπροσώπους τους στην κυβέρνηση». αλλά ο στρατηγός όμως επέμενε ότι μόνον ένα πραξικόπημα μπορούσε να λύσει τα προβλήματα της χώρας. Η σύγκρουση του Καραμανλή με το παλάτι Μέσα σε αυτό το ανήσυχο σκηνικό των συνωμοσιών. ενώ παράλληλα το γραφείο του στρατιωτικού ακολούθου ενημέρωσε την Υπηρεσία Πληροφοριών του αμερικανικού Πενταγώνου (Defense Intelligence Agency. που τόσο είχε θορυβήσει τους αμερικανούς διπλωμάτες το 1961. από τις οποίες εξηρτάτο η επιβίωσή της. η πρεσβεία αναγκαζόταν να στρέψει πάλι την προσοχή της στις εύφλεκτες σχέσεις του Καραμανλή με το βασιλικό ζεύγος. 114 Ο Μπώλντρυ προσπάθησε να πείσει τον Καρδαμάκη ότι υπήρχαν άλλοι τρόποι αντιμετώπισης της κατάστασης που είχε δημιουργηθεί στην Ελλάδα. Η ομάδα των αξιωματικών είναι δυσαρεστημένη με τη σημερινή κατάσταση και δεν θα αρκεστεί να περιμένει τις εκλογές. Ο πρέσβης ζήτησε και πήρε την έγκριση του Στέητ Ντηπάρτμεντ να εξηγήσει στον Καρδαμάκη τους λόγους για τους οποίους η αμερικανική κυβέρνηση ήταν αντίθετη σε «εξωσυνταγματικές λύσεις». Αργά το απόγευμα της 10ης Ιουνίου. Δεν θα έχουμε ενδοιασμούς στη συνεργασία μας με μια νέα κυβέρνηση. εφόσον προέλθει από συνταγματικές διαδικασίες. Ο Λαμπουίζ εξετίμησε ως αρκετά σημαντικές τις βολιδοσκοπήσεις του Καρδαμάκη.. Ο Καραμανλής φοβόταν την επανάληψη των επεισοδίων που θα έφερναν σε δύσκολη θέση την κυβέρνηση και θα δημιουργούσαν προβλήματα στις σχέσεις της Αθήνας με το Λονδίνο.116 Ο Νάτσινας διατηρούσε στενές σχέσεις με το κλιμάκιο της CIA στην Αθήνα και εθεωρείτο ο άνθρωπος που ήλεγχε μεγάλο μέρος των υπηρεσιών ασφαλείας.

Αν το παλάτι πλησιάσει την πρεσβεία. ότι «είναι ακόμα πιθανόν να βρεθεί μια συμβιβαστική φόρμουλα» που θα απέτρεπε τη ρήξη. Ο υπουργός των Εξωτερικών Ρασκ έστειλε επείγον τηλεγράφημα στον αμερικανό πρέσβη. Οι οδηγίες της Ουάσιγκτον ήταν όμως απολύτως σαφείς και έπρεπε να τηρηθούν.. αν η βασιλική οικογένεια επέμενε στην πραγματοποίηση του ταξιδιού. όπου το επίπεδο πολιτικοοικονομικής ανάπτυξης δεν απαιτούσε την άμεση αμερικανική παρέμβαση. άμυνα. Την ίδια στιγμή η ΕΔΑ μπορεί να εκμεταλλευθεί την κρίση προς δικό της όφελος. αποφάσισε όμως να μην αναμειχθεί. Ο πρωθυπουργός είχε απειλήσει. χωρίς αμφιβολία. Ο Λαμπουίζ.. Θεωρούμε ότι οι εξελίξεις αυτές είναι καθαρά εσωτερικές.. ότι η αμερικανική κυβέρνηση δεν (επαναλαμβάνω) δεν επιθυμεί να αναμειχθεί σε αυτήν την υπόθεση και δεν (επαναλαμβάνω) δεν μας ενδιαφέρει να δώσουμε συμβουλές». αλλά διασώθηκε στο προσχέδιό του: «Το Στέητ Ντηπάρτμεντ ανησυχεί και δεν μπορεί να δει πώς θα λυθεί το σημερινό αδιέξοδο προς όφελος οιουδήποτε εκ των σημερινών πρωταγωνιστών. 118 Στέλεχος του Στέητ Ντηπάρτμεντ είχε προσθέσει στο τηλεγράφημα του Ρασκ ένα σχόλιο. Η λογική που επικρατούσε πλέον στην αμερικανική πρωτεύουσα έβλεπε την Ελλάδα να πλησιάζει στο στάδιο της «απογείωσης». Ενημέρωσα την πρεσβεία και τους άλλους υπευθύνους για την απόφασή μας αυτή. κατά τη διάρκεια συνάντησης που είχε με τον βασιλέα Παύλο νωρίτερα εκείνη την ημέρα. ότι θα υπέβαλλε την παραίτησή του. Η εξήγηση βρίσκεται στην απόφαση των ΗΠΑ να απαγκιστρωθούν σταδιακά από την ενεργό διαχείριση της ελληνικής πολιτικής ζωής. 119 Ο Λαμπουίζ απάντησε την επόμενη ημέρα πως «η πρεσβεία συμφωνεί ότι κάθε προσπάθειά μας να επέμβουμε στην ελληνική πολιτική σκηνή τώρα θα προξενούσε περισσότερη ζημιά από καλό. 120 Ο αμερικανός πρέσβης δεχόταν πολλαπλές πιέσεις από διάφορες πλευρές «οι οποίες μας συνιστούν να χρησιμοποιήσουμε την επιρροή μας για να βρεθεί ικανοποιητική λύση στην κρίση». κατά την κρίση σας. συμβουλεύοντας το παλάτι να μην εξαναγκάσει τον Καραμανλή σε παραίτηση. Ύστερα από αρκετές συζητήσεις με τους συνεργάτες του κατέληξε στο συμπέρασμα πως η βασίλισσα χρησιμοποίησε την ισχυρή της επιρροή για να επιβάλει την άποψη πως «είχε έλθει η ώρα να κοπεί λίγο από το μπόι του Καραμανλή». Το ερώτημα είναι γιατί το Στέητ Ντηπάρτμεντ και ο Λαμπουίζ επέλεξαν να μην παρέμβουν για την εκτόνωση της κρίσης. Η Ουάσιγκτον από την πλευρά της ανησυχούσε. όπως ενημέρωσε το Στέητ Ντηπάρτμεντ..) του τράβηξαν το χαλί κάτω από τα πόδια. Οι αξιωματούχοι της κυβέρνησης Digitized by 10uk1s . επενδύσεις. το οποίο έσβησε προτού σταλεί στην Ελλάδα. το οποίο δεν άφηνε καμία αμφιβολία για τις αποφάσεις του: «Η πρεσβεία θα συμφωνεί. όταν έγινε αντιληπτή η σοβαρότητα της κατάστασης. Τους έχω δώσει οδηγίες ώστε σε περίπτωση που τους υποβληθούν σχετικά ερωτήματα να δίνουν την απάντηση πως πρόκειται για εσωτερική ελληνική υπόθεση». ότι οιαδήποτε προσπάθεια από την πλευρά μας να επέμβουμε στην εσωτερική ελληνική πολιτική κατάσταση θα έκανε περισσότερη ζημιά παρά καλό. 117 Η πρεσβεία γνώριζε μεν τα προβλήματα ανάμεσα στο παλάτι και τον πρωθυπουργό.ότι η κρίση είχε πάρει μεγάλες διαστάσεις. είστε εξουσιοδοτημένος να δηλώσετε. ελληνικές. αλλά δεν περίμενε ότι θα έφταναν σε αδιέξοδο. ήλπιζε. Προφανώς τα ζητήματα αυτά έχουν υποδεέστερη σημασία στα μάτια ορισμένων υπεύθυνων στην Ελλάδα». Είναι πάντως ατυχές ότι ενώ ο υπουργός Παπαληγούρας βρίσκεται εδώ για να συζητήσει προβλήματα (όπως την οικονομική ανάπτυξη. 121 Ο Λαμπουίζ προσπαθούσε επίσης να ερμηνεύσει την επιμονή του Παύλου στην πραγματοποίηση του επίμαχου ταξιδιού στο Λονδίνο. 122 Από τα τηλεγραφήματα της πρεσβείας και τις εκτιμήσεις της Ουάσιγκτον είναι σαφές πως είχαν γίνει κατανοητές οι επιπτώσεις του επεισοδίου στη σταθερότητα της πολιτικής ζωής και την αξιοπιστία του παλατιού. επίσημα ή ανεπίσημα. ανατρέποντας τα δεδομένα της δεκαετίας του '50.

όπως δήλωσε σε αμερικανό συνομιλητή του. μια και ο Καραμανλής έκρυβε από όλους τις προθέσεις του. ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν ικανοποιημένος. η πολιτική ζωή είχε επισκιασθεί από ένα κλίμα αβεβαιότητος μέσα στο οποίο άρχισαν να εκτυλίσσονται συνωμοσίες. Κατά τη συνομιλία με τον στρατηγό Πιπιλή. Κατά την ίδια συνομιλία. αν στην Αθήνα υπηρετούσε ακόμη ο Μπριγκς ή ο Πιούριφοϊ.124 Ενόσω ο Καραμανλής παρέμενε στο εξωτερικό. ο Κωνσταντίνος διευκρίνισε ότι «ο ίδιος και η μητέρα του είναι εναντίον του Καραμανλή». O Καραμανλής αναχωρεί προσωρινά στο εξωτερικό Η υπόθεση του ταξιδιού καθώς και η δολοφονία του Λαμπράκη οδήγησαν στην κλιμάκωση της κρίσης. Η πρεσβεία περιέγραφε την έκπληξη των βουλευτών του κόμματός του. Είχαμε αποφασίσει ότι δεν υπήρχε πλέον η απειλή του κομμουνισμού. λοχαγός Μιχάλης Αρναούτης. Αμερικανοί διπλωμάτες που υπηρετούσαν το 1963 στην κεντρική υπηρεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ θυμούνται ότι είχε δημιουργηθεί η πεποίθηση πως ο Καραμανλής είχε διαγράψει την τροχιά του ύστερα από οκταετή παραμονή στην εξουσία και πως χρειαζόταν κάποιου είδους ανανέωση του πολιτικού συστήματος.. 125 Το παλάτι μπορεί να ανησυχούσε για τα σχέδια του Καραμανλή. είχαμε ήδη σταματήσει την άμεση παροχή υποστήριξης σε ηγέτες και ομάδες σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. ο Αρναούτης προέβλεψε τη «βέβαιη εξαφάνιση» του αρχηγού της ΕΡΕ. Ο έμπιστος υπασπιστής του διαδόχου Κωνσταντίνου.Κ. Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος συνέχιζε να συνωμοτεί στο παρασκήνιο και είχε δημιουργήσει μαζί με τον Digitized by 10uk1s . είχε αποκαλύψει εν τω μεταξύ σε αμερικανό συνομιλητή του πως «δεν υπάρχει περίπτωση να βρεθεί κάποια διευθέτηση ανάμεσα στο στέμμα και τον Καραμανλή». χωρίς να διευκρινίσει ποια θα ήταν τα μελλοντικά σχέδιά του. αφού οι δύο βασικοί διεκδικητές της εξουσίας παρέμεναν τα «εθνικά» κόμματα της ΕΡΕ και της Ε. γιατί ο βασιλέας αποφάσισε να αναθέσει στον Παναγιώτη Πιπινέλη το σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης. Ο Κωνσταντίνος και τα άλλα μέλη της βασιλικής οικογενείας διακατέχονταν από το φόβο πως ο Καραμανλής θα κέρδιζε τις επόμενες εκλογές και θα επέστρεφε ενισχυμένος στην πρωθυπουργία με εκδικητικές διαθέσεις έναντι του παλατιού.. όπως στην περίπτωση του Αντενάουερ στη Γερμανία.Κέννεντυ είχαν απορροφηθεί από το Βιετνάμ και οι χειρισμοί των ελληνικών υποθέσεων αποφασίζονταν στο μεσαίο επίπεδο του Στέητ Ντηπάρτμεντ. Ο Φίλιπς Τάλμποτ. Την ίδια στιγμή. μεσαία στελέχη του στρατού αντιμετώπιζαν με πολύ μεγαλύτερη ανησυχία το ενδεχόμενο εκλογικής νίκης της Ε. υποστηρίζει: «Δεν θέλαμε να αναμειχθούμε σε αυτήν την υπόθεση. Η κυβέρνηση παραιτήθηκε στις 11 Ιουνίου και μία εβδομάδα αργότερα ο Καραμανλής αναχώρησε για τη Ζυρίχη. και πιστεύαμε ότι είχε έλθει και η ώρα της Ελλάδας». διπλωμάτες με σαφείς προθέσεις δυναμικού ακτιβισμού. Ένα ουσιαστικό ερώτημα είναι κατά πόσον η στάση των Αμερικανών θα ήταν διαφορετική.Κ. Ο Λαμπουίζ αντιθέτως ήταν διστακτικός από τη φύση του και απέφευγε τις ωμές διατυπώσεις ή την άσκηση πίεσης προς την κεντρική υπηρεσία για την υιοθέτηση των απόψεών του. Οι αμερικανοί αναλυτές αναρωτιούνταν ποια θα ήταν η στάση του στρατεύματος σε περίπτωση που εκαλείτο να διαλέξει ανάμεσα στο στέμμα και τον σερραίο πολιτικό. αλλά τα «ζωηρά». που ήταν τότε ο αρμόδιος υφυπουργός των Εξωτερικών. Η ένταση είχε φτάσει σε σημείο ώστε ο διάδοχος να θέσει το ερώτημα στον αρχηγό του ΓΕΕΘΑ στρατηγό Ιωάννη Πιπιλή αν ο στρατός θα έπαιρνε το μέρος του θρόνου σε σύγκρουσή του με τον Καραμανλή. 123 Οι αμερικανικές υπηρεσίες θεωρούσαν ότι η κρίση δεν δημιουργούσε τον κίνδυνο αριστερής μετωπικής κυβέρνησης.

στην οποία ανέλυε με σαφήνεια τις αμερικανικές προσδοκίες. Την περίοδο πριν από τις κρίσιμες εκλογές του 1963 υποστήριζε ότι ήταν ανάγκη να γίνει πραξικόπημα προτού ανοίξουν οι κάλπες. προβλέψεις και θέσεις για τις εκλογές. στην οποία εργαζόταν ο Παπαδόπουλος. 129 Ο Λαμπουίζ έστειλε στις 24 Αύγουστου απόρρητη έκθεση.126 Τον Νοέμβριο του 1963.αξιωματικό Δημήτρη Πατίλη έναν κλειστό πυρήνα της οργάνωσης ΕΕΝΑ. Οι στρατηγοί ήθελαν άλλωστε την έγκριση των ανακτόρων και πίστευαν ότι ο βασιλέας μαζί με τους Αμερικανούς θα απέτρεπαν ριζικές αλλαγές και εκκαθαρίσεις της κυβέρνησης της Ε. σε συνομιλία που είχαν με τον επιτετραμμένο Μπένετ στο σπίτι του. Οι στρατηγοί Πιπιλής και Σακελλαρίου υποστήριξαν. η ηγεσία του στρατού δίσταζε να δώσει την εντολή για το πραξικόπημα πριν από τις εκλογές. η «συνωμοτική ομάδα» ήταν έτοιμη «ανά πάσα στιγμή» να προχωρήσει στο πραξικόπημα. Το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας του Λευκού Οίκου ζήτησε από την πρεσβεία της Αθήνας να συντάξει έκθεση για τις εκλογές με το βασικό ερώτημα «αν υπάρχει κάτι που μπορεί και πρέπει να πράξουν οι ΗΠΑ. είχε ετοιμάσει φυλλάδια και πόστερ που επέσειαν την κομμουνιστική απειλή. εφόσον αντιμετωπίζουμε το ενδεχόμενο παρατεταμένης αστάθειας στην πολιτική σκηνή». Ο Παπαδόπουλος ήθελε εξάλλου να ανατεθεί η πρωθυπουργία σε μια προσωπικότητα όπως ο απόστρατος πτέραρχος Χαράλαμπος Ποταμιάνος. Οι πληροφοριοδότες των Αμερικανών τους είχαν ενημερώσει για τις κινήσεις του Παπαδόπουλου.. όπως την πρόκληση αιματηρών επεισοδίων.Κ. ότι δεν έβλεπαν κίνδυνο συμμετοχής των κομμουνιστών στην κυβέρνηση που θα προέκυπτε από τις εκλογές του Νοεμβρίου. Ο Λαμπουίζ προέβλεπε (εσφαλμένα) πως «η ΕΡΕ εξασφάλιζε την πλειοψηφία της λαϊκής ψήφου και των εδρών στη Βουλή» και πως «η Ε.τι το 1961».) Ο Καραμανλής είναι ένα αίνιγμα». 127 Η ΚΥΠ. σύμβουλος του πολιτικού τμήματος εκείνη την περίοδο... να ηγηθεί του πραξικοπήματος και είχε φροντίσει ώστε ο μηχανισμός για την εκτέλεσή του να είναι έτοιμος. Ο Παπαδόπουλος υπηρετούσε στην ΚΥΠ. προτού προλάβει να αναλάβει η κυβέρνηση της Ε. Ο αμερικανός διπλωμάτης επεσήμαινε πως «ο πρώην πρωθυπουργός Καραμανλής εξακολουθεί να είναι η κυρίαρχη φυσιογνωμία στην ελληνική πολιτική ζωή. εξακολουθεί όμως να είναι "ο αγαπημένος του κόσμου"». που τον αποκαλούσαν «συνωμοτική ομάδα» και στην οποία συμμετείχαν ελάχιστοι αξιωματικοί. 128 Τι ήθελαν και τι περίμεναν οι Αμερικανοί από τις εκλογές Οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν συνειδητοποιήσει πως οι εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963 θα ήταν καθοριστικές για το μέλλον της ελληνικής πολιτικής. σύμφωνα με τις πληροφορίες των αμερικανικών υπηρεσιών. στο στράτευμα. Καθοριστικός ρόλος είχε ανατεθεί στον αρχηγό των ΛΟΚ ταξίαρχο Κωνσταντίνο Κόλλια. έγραφε ο Λαμπουίζ και εξηγούσε: «Έχει καταφέρει να ενοχλήσει όλες τις πτέρυγες της ελληνικής ηγεσίας. αν συμμετάσχει στις εκλογές. Το σχέδιο περιλάμβανε ενέργειες που θα προετοίμαζαν την αποδοχή του πραξικοπήματος από την κοινή γνώμη. «(. πίστευε πως η Digitized by 10uk1s .Κ. η οποία θα προχωρούσε σε αλλαγές στην ηγεσία του στρατεύματος. όπου είχε την ευθύνη για τις σχέσεις με τη CIA ως σύνδεσμος με άλλες μυστικές υπηρεσίες. Παρά την προετοιμασία και τις πιέσεις του Παπαδόπουλου και των συνεργατών του. ενώ είχαν ενημερωθεί όλοι οι αξιωματικοί στις θέσεις-κλειδιά και είχαν λάβει τις απαραίτητες οδηγίες. δεδομένου ότι σηματοδοτούσαν το τέλος της περιόδου σταθερότητας της καραμανλικής οκταετίας. με περιορισμένο αριθμό παραληπτών. ο οποίος είχε γίνει γνωστός —ακόμη και στις σοβιετικές υπηρεσίες— ως «νασσερικό στοιχείο». έστω και από τη Ζυρίχη όπου έχει αυτοεξορισθεί». 130 Ο Τζων Όουενς. θα πάει χειρότερα από ό.Κ. Ο αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Σακελλαρίου είχε δεχτεί..

Οι προσδοκίες και οι επιδιώξεις σε σχέση με τις εκλογές καταγράφονται με σαφήνεια στην έκθεση του Λαμπουίζ: «Συνεχίζω να πιστεύω ότι είναι προς το συμφέρον των ΗΠΑ να επανέλθει ο Καραμανλής στην εξουσία. κατά τη γνώμη μου. Η απόφαση της Ουάσιγκτον να μην αναμειχθεί ενεργώς υπέρ του Καραμανλή στη διένεξή του με το παλάτι δεν σήμαινε απαραίτητα ότι οι Αμερικανοί είχαν στραφεί ανοικτά υπέρ της Ε. ώστε να μη συνεχίσει την αγενή και φορτικά πιεστική συμπεριφορά του». συν το γεγονός ότι δεν υπάρχει επαρκής εναλλακτική λύση αυτήν τη στιγμή». ήλθε πρώτη στις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου. Οι διπλωμάτες υπογράμμιζαν ακόμη την πεποίθηση που είχε σχηματιστεί από την κοινή γνώμη πως «το παλάτι και οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν τον Καραμανλή». δεν πιστεύω ότι πρέπει να εμπλακούμε στη λογική του ότι είναι "αναντικατάστατος"».ηγεσία της πρεσβείας. Ο Λαμπουίζ αναφέρθηκε στις βλέψεις του Ευάγγελου Αβέρωφ για την αρχηγία της ΕΡΕ και εξέφρασε την ελπίδα ότι προτού ο Καραμανλής επανέλθει στην εξουσία «θα έχει το χρόνο να ξεκουραστεί και να σκεφθεί. τρεις ημέρες πριν από τις εκλογές. η πρεσβεία εξακολουθούσε να πιστεύει ότι η καλύτερη δυνατή εκδοχή για τα αμερικανικά συμφέροντα ήταν η επανεκλογή του Καραμανλή. 135 Το επιτελείο του προξενείου επεσήμαινε πως η ΕΡΕ έχανε έδαφος και πως η επιρροή της Ε. 134 Ο Καραμανλής επέστρεψε από το εξωτερικό για να ηγηθεί της ΕΡΕ στον προεκλογικό αγώνα.Κ. Ο Όουενς είχε γράψει σε μιαν αναφορά του πως αναπτυσσόταν μια δυναμική υπέρ του Γεωργίου Παπανδρέου. Είναι η μοναδική προσωπικότητα που έχει τη δυνατότητα να σχηματίσει ισχυρή κυβέρνηση. Ο Λαμπουίζ πρόσθετε: «Το πιο σημαντικό είναι πως ο Καραμανλής έχει αποδείξει ότι είναι πιστός και θαρραλέος φίλος των ΗΠΑ. Η Ε. 132 Ο πρέσβης συνέχισε την ανάλυσή του με μια παρατήρηση που έδειχνε τη σταδιακή αλλαγή στη στάση της Ουάσιγκτον έναντι του Καραμανλή: «Μολονότι πιστεύω ότι η επάνοδος του Καραμανλή στην εξουσία είναι η κατάλληλη συνταγή για το άμεσο μέλλον. έστειλαν. θα είχα οπωσδήποτε άλλες εισηγήσεις. Είναι μεν αλήθεια ότι έχει πολλά ελαττώματα και σε ορισμένες περιπτώσεις είναι δύσκολος στη συνεργασία. τις προβλέψεις τους. αλλά τα αδύνατα σημεία του είναι πολύ λιγότερα. χωρίς όμως να εξασφαλίσει την πλειοψηφία των εδρών στη Βουλή. εξαιτίας της συμπάθειας που έτρεφε προς τον Καραμανλή. επειδή τα στελέχη του είχαν τη συνήθεια να «βγαίνουν στους δρόμους και να συνομιλούν με εντελώς απλούς ανθρώπους» σε αντίθεση με την πρεσβεία της Αθήνας. Η τελευταία έκθεσή τους με ημερομηνία 31η Οκτωβρίου Digitized by 10uk1s . 136 Όσο για την πρεσβεία και τη CΙΑ. που βασιζόταν στην αρχή της απεμπλοκής από τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις: «Η άποψή μου είναι πως πρέπει να συνεχίσουμε την πολιτική της μη ανάμειξης στην παρούσα κρίση. στους αγρότες και τη μεσαία τάξη αυξανόταν. Το αμερικανικό προξενείο της Θεσσαλονίκης είχε καταγράψει τις καλύτερες προβλέψεις. 131 Η περιορισμένη αντίληψη της ηγεσίας της πρεσβείας για το κλίμα που επικρατούσε στην κοινή γνώμη οφειλόταν στο γεγονός ότι δεν υπήρχαν έγκυρες δημοσκοπήσεις και οι διπλωμάτες βασίζονταν στις επαφές και τις συνομιλίες που είχαν με την ελίτ της Αθήνας. Προς το παρόν δεν υπάρχει τέτοιος κίνδυνος και πιστεύω ότι θα ήταν σφάλμα να δώσουμε στους αντιπάλους του Καραμανλή την ευκαιρία να τον αποκαλέσουν "μαριονέτα" των Αμερικανών».Κ. παρά τη μετριοπάθεια του Λαμπουίζ. δεν κατέγραψε αντικειμενικά τις εξελίξεις. 133 Η έκθεση κατέληγε με μια σύνοψη της νέας τακτικής των ΗΠΑ.Κ. Ο επιτετραμμένος Μπένετ άλλαξε τη διατύπωση και έβαλε τη φράση: «Ο Γεώργιος Παπανδρέου μοιάζει να κερδίζει κάποιους οπαδούς». που δεν απεικόνιζε τις πραγματικές εκτιμήσεις του συνεργάτη του. από τα δυνατά. και έχει επίσης δείξει τα προηγούμενα χρόνια ότι μπορεί να κρατήσει την Ελλάδα στο δρόμο της πολιτικής σταθερότητας και της οικονομικής ανάπτυξης». Αντιθέτως. Αν η επέμβασή μας ήταν αναγκαία για να αποτρέψουμε την ήττα δυνάμεων που είναι φιλικές προς τις ΗΠΑ. που αποδείχτηκαν λανθασμένες.

νέα περίοδος Ο Γεώργιος Παπανδρέου πήρε την εντολή και ανέλαβε να σχηματίσει κυβέρνηση. αν και υπογράμμισε ότι «η ελληνική περηφάνεια θα παίξει ενισχυμένο ρόλο» και η φωνή της Ελλάδας θα πρέπει να αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα στο NATO. προέβλεπε ποσοστό 34 έως 38% έναντι του 42% που συγκέντρωσε. Ο πρέσβης έδειχνε να λυπάται επειδή ο Παπανδρέου δεν μπορούσε να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση και εξέφραζε την ελπίδα πως ορισμένοι βουλευτές της ΕΡΕ μαζί με το κόμμα του Μαρκεζίνη θα τον υποστήριζαν. Η εβδομαδιαία έκθεση της πρεσβείας προς την Ουάσιγκτον ανέφερε στις 8 Νοεμβρίου ότι «ο Γ. Ο Λαμπουίζ έγραφε ότι «θα ήταν καλό για τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της ελληνικής δημοκρατίας και την ενίσχυση των πολιτικών θεσμών να δοθεί η ευκαιρία στον Παπανδρέου να σχηματίσει κυβέρνηση». 141 Οι επαφές των Παπανδρέου με τους Αμερικανούς προχώρησαν ένα βήμα παραπέρα το βράδυ της 2ας Δεκεμβρίου. ο πατέρας του δεν είχε παράπονα εναντίον των ΗΠΑ». από πλευράς κοινωνικών επαφών. Ο Μώρυ είχε αντικαταστήσει τον Κάμπελ και εθεωρείτο άτομο εμπιστοσύνης της κυβέρνησης Κέννεντυ. Εν συνεχεία ο Ανδρέας διαβεβαίωσε τον Όουενς πως «αυτή η κυβέρνηση θα είναι φιλοαμερικανική. Ο αξιωματούχος της αμερικανικής υπηρεσίας καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια της πολιτείας της Βιρτζίνιας και του άρεσε να επιδεικνύει τη δύναμη που του έδινε η θέση του. Ο Ανδρέας συναντήθηκε με τον πολιτικό σύμβουλο της πρεσβείας Τζων Όουενς ύστερα από μαραθώνια σύσκεψη που είχε με τον πατέρα του για την επιλογή των υπουργών της νέας κυβέρνησης.) Η Ελλάδα είναι ίσως η μοναδική χώρα στον κόσμο όπου ο γιος του πρωθυπουργού είναι Αμερικανός.Κ. Παπανδρέου μας έστειλε μήνυμα ότι η κυβέρνησή του θα είναι περισσότερο φιλοαμερικανική από την προηγούμενη».τι της κυβέρνησης Καραμανλή».37%) και 150-62 έδρες (εξασφάλισε 132). ας το εκμεταλλευθούμε!» 139 Ο Ανδρέας δήλωσε πως η αφοσίωση της Ελλάδας στη Δύση και στο NATO θα είναι «ακόμη πιο ισχυρή από ό. (.Κ. Με βάση την εμπειρία του στην Ελλάδα. ιδιαίτερα στις σχέσεις της Ελλάδας με τους βόρειους Digitized by 10uk1s . Η συζήτηση του Μώρυ με τους δύο Παπανδρέου επικεντρώθηκε στην εξωτερική πολιτική που σκόπευε να ακολουθήσει ο αρχηγός της Ε. ο Ανδρέας αναφερόταν στα αμερικανικά έγγραφα ως «ο καθηγητής Παπανδρέου». όταν συναντήθηκαν με τον αρχηγό του σταθμού της CIA Τζακ Μώρυ και τον υπαρχηγό Τζέημς Ποτς. την ίδια μεταχείριση που επεφύλασσε η πρεσβεία στην ΕΡΕ. Για την Ε. Ο νεώτερος Παπανδρέου ανέφερε ότι ο πατέρας του ανέμενε.Κ. 137 Η μετεκλογική αβεβαιότητα. Ο Όουενς έγραψε στο τηλεγράφημα που έστειλε μετά τη συνομιλία τους: «Ο καθηγητής Παπανδρέου είπε πως παρά τις διαφορές που είχε κατά το παρελθόν με τους Αμερικανούς.. ώστε να μπορέσει να κυβερνήσει. καθότι διαφορετική συμπεριφορά «θα ερμηνευθεί ως απόδειξη της αμερικανικής αντίθεσης στην κυβέρνηση της Ε. Την περίοδο αυτή.. ο Λαμπουίζ απέκλειε το ενδεχόμενο τέτοιας κυβέρνησης συνεργασίας και σχολίαζε ότι «το κουτί της Πανδώρας έχει ακατανίκητη έλξη για τους Έλληνες».προέβλεπε ότι η ΕΡΕ θα έπαιρνε 44-48% (πήρε τελικώς 39. 138 Η κυβέρνηση Παπανδρέου ορκίστηκε στις 7 Νοεμβρίου. Διευκρίνισε όμως ότι δεν σκόπευε να κυβερνήσει με την ανοχή ή την υποστήριξη της ΕΔΑ και ζήτησε την προκήρυξη νέων εκλογών. Για το όνομα του Θεού. Την ίδια ημέρα ο γιος του Ανδρέας ανέλαβε να δώσει ορισμένες διαβεβαιώσεις προς τους Αμερικανούς.» 140 Οι διαβεβαιώσεις του Ανδρέα ελήφθησαν σοβαρά υπ' όψιν..

Η ενημέρωση είχε πείσει τον γηραιό πολιτικό ότι η Ελλάδα αντιμετώπιζε απτό κίνδυνο από τη Βουλγαρία.Κ.γείτονές της. ο βασιλέας θα διαλύσει τη Βουλή». όπως δήλωσε. Οι αξιωματικοί της CIA του υπενθύμισαν πως η Ελλάδα ανήκει στο NATO. αλλά ο κεντρώος πολιτικός ζήτησε «σαφή και συγκεκριμένη δέσμευση των ΗΠΑ ότι θα αποκρούσουν. Αν δεν είναι κατάλληλα εκπαιδευμένοι και δεν έχουν τα σωστά κίνητρα. μια κυβέρνηση συνεργασίας της ΕΡΕ με την Ε.Κ. Ο Αντωνάκος και ο Καρακίτσος ζήτησαν. 145 Τις απόψεις του στρατηγού Πιπιλή δεν συμμεριζόταν μια ομάδα αξιωματικών της Αεροπορίας. οιαδήποτε παραβίαση του ελληνικού εδάφους». που θα προερχόταν από την επόμενη εκλογική αναμέτρηση. χωρίς πολλές περιστροφές. Τους έκανε ακόμη εντύπωση ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε συνειδητοποιήσει ότι δεν θα μπορούσε να περικόψει δραστικά τις αμυντικές δαπάνες προκειμένου να υλοποιήσει τα κοινωνικά και οικονομικά του προγράμματα. Προειδοποίησε μάλιστα τον αμερικανό συνομιλητή του ότι «σε περίπτωση που δημιουργηθεί τέτοιο σχήμα. απομακρύνοντας αξιωματικούς που είχαν δραστηριοποιηθεί υπέρ της ΕΡΕ. Στην πραγματικότητα. ο Γεώργιος Παπανδρέου εξήγησε ότι ήταν «ανάγκη να υπάρξει σαφής εγγύηση των ΗΠΑ ότι θα προστατεύσουν τα βόρεια σύνορα της Ελλάδας». Ζήτησαν επίσης από τους Αμερικανούς να ασκήσουν πιέσεις ώστε να διοριστεί υπουργός Άμυνας ο Στέφανος Στεφανόπουλος. Ο υπαρχηγός της Αεροπορίας υποπτέραρχος Αντωνάκος και ο ταξίαρχος Καρακίτσος τηλεφώνησαν αργά το βράδυ της 7ης Νοεμβρίου στην πρεσβεία και ζήτησαν να συναντηθούν με τον πολιτικό σύμβουλο Μπρούστερ και τον αεροπορικό ακόλουθο Γουίλιαμ Γουίλιαμς. εκτός εάν εξασφάλιζε τη ρητή εγγύηση των ΗΠΑ για την ασφάλεια των ελληνικών συνόρων ως υποκατάστατο των εξοπλισμών. Ο Πιπιλής θα προτιμούσε. την παρέμβαση της πρεσβείας για να αποφευχθεί η εκκαθάριση των στελεχών της μυστικής οργάνωσης. ο οποίος «θα μπορούσε να εγγυηθεί τη σταθερότητα στο στράτευμα και να παράσχει προστασία από τις επιρροές στοιχείων εκτός του Digitized by 10uk1s . ενώ ήταν κατηγορηματικά αντίθετος σε κάθε είδους συνεργασία της Ε. διότι πίστευαν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν αποφασισμένος να κάνει θεαματικές αλλαγές στην ηγεσία του στρατεύματος. η άμυνα δεν εξαρτάται μόνον από τα όπλα. άμεσα και επί τόπου. με την ΕΔΑ. 142 Εν συνεχεία. 143 Οι επικεφαλής του κλιμακίου της CIA ερμήνευσαν την ανησυχία του συνομιλητή τους για την ασφάλεια των βορείων συνόρων αποτέλεσμα της ενημέρωσης που είχε κάνει πριν από λίγες ημέρες η στρατιωτική ηγεσία. αλλά και από τους ανθρώπους. ο οποίος εθεωρείτο ότι είχε ακραίες απόψεις και πολλές σχέσεις με συνωμοτούντες αξιωματικούς. Ο Γεώργιος Παπανδρέου τόνισε μεταξύ άλλων: «Οι στρατιωτικοί εξετάζουν τα αμυντικά θέματα μόνον από τη σκοπιά των εξοπλισμών. ούτε και πίστευε ότι θα αναμειγνυόταν στη διοίκηση του στρατού. Ο αρχηγός του ΓΕΕΘΑ στρατηγός Πιπιλής συνάντησε τον Λαμπουίζ μετά τις εκλογές και του εξήγησε ότι ο στρατός δεν θα είχε πρόβλημα με μιαν αυτοδύναμη κυβέρνηση της Ε. κανείς δεν μπορεί να ξέρει πώς και εναντίον τίνος θα χρησιμοποιήσουν τα όπλα τους». Το μήνυμα που έδωσαν ήταν πως «ο στρατός ανησυχεί ότι οι απόστρατοι αξιωματικοί που υποστηρίζουν τώρα την Ε. Και πάλι όμως οι στρατηγοί ήταν λιγότερο ανήσυχοι από τους υφισταμένους τους. Ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων έδωσε πάντως την εντύπωση ότι δεν ανέμενε ριζικές αλλαγές από την πλευρά του αρχηγού της Ε.Κ. 144 Κρούσεις συνωμοτών προς τους Αμερικανούς Το εκλογικό αποτέλεσμα είχε προκαλέσει αγωνία σε πολλούς αξιωματικούς.. μπορεί να επιχειρήσουν να αναγκάσουν την κυβέρνηση να προβεί σε μαζικές αποστρατεύσεις μελών του ΙΔΕΑ». που συμμετείχε στον σκληρό πυρήνα του ΙΔΕΑ. Οι δύο αξιωματικοί έφτασαν στην κατοικία του Μπρούστερ στις 10 το βράδυ και έμειναν ως τα μεσάνυχτα.Κ.Κ.

Ο αρχηγός της Ε. Την ίδια στιγμή «δεν μπορούσε να υπερασπιστεί τις θέσεις του χωρίς να επιτεθεί στις αποφάσεις του βασιλέα. θεωρούσε ότι ο βασιλέας τον είχε προδώσει δυο φορές.στρατεύματος». κατά την πρώτη εθιμοτυπική συνάντηση που είχε με τον Γεώργιο Παπανδρέου μετά τις εκλογές. 147 Ο Ανδρέας πάλι δεν ήταν τόσο κατηγορηματικός στις διαβεβαιώσεις που έδινε στους Αμερικανούς. καθώς και τα διλήμματα τα οποία έδειχναν να τον προβληματίζουν. εγκαταλείποντας την αρχηγία της ΕΡΕ και την ενεργό πολιτική. Με την κίνηση αυτή ήθελε να καθησυχάσει το παλάτι. όταν αθέτησε την υπόσχεση που είχε δώσει ότι θα προκήρυττε εκλογές σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα μετά την παραίτηση του Καραμανλή τον Ιούνιο. ενώ αντίθετα υπογράμμισε ότι ο Παύλος «είναι εξαίρετος και έντιμος άνθρωπος. 149 Ο Λαμπουίζ περιέγραφε την πικρία του Καραμανλή. Ο Λαμπουίζ σημείωσε στο τηλεγράφημά του ότι δεν αναφέρθηκε καθόλου στη βασίλισσα ή τον διάδοχο. αλλά διόρισε στη θέση του τον Μαυρομιχάλη. Παρ' όλα αυτά. θα γίνουν αλλαγές.Κ. τόνισε ότι δεν σχεδίαζε ριζικές αλλαγές. Όσο για τον Γεώργιο Παπανδρέου και τα άλλα Digitized by 10uk1s . 146 Ο Γεώργιος Παπανδρέου απέφυγε από την πλευρά του τη σύγκρουση με την ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων στο σύντομο διάστημα που έμεινε στην πρωθυπουργία το 1964 (7 Νοεμβρίου έως 24 Δεκεμβρίου). Στη θέση του υπουργού Άμυνας διατήρησε εξάλλου τον απόστρατο στρατηγό Παπανικολόπουλο. Ο βασιλέας καθυστέρησε τις εκλογές έως τον Νοέμβριο. Από τη μια έλεγε στους συνομιλητές του ότι η κυβέρνηση θα προχωρούσε σε περιορισμένες αλλαγές στο στρατό «στο πλαίσιο της συμφωνίας του βασιλέα με τον πρωθυπουργό». Ο Μπρούστερ σημείωσε στο τηλεγράφημά του πως οι δυο αξιωματικοί της Αεροπορίας «εισηγούνται στην πρεσβεία να συμβουλεύσει τον Παπανδρέου ότι χρειάζεται σταθερότητα στις Ένοπλες Δυνάμεις. ο οποίος βρισκόταν ήδη στη θέση αυτή στην υπηρεσιακή κυβέρνηση Μαυρομιχάλη που είχε οδηγήσει τη χώρα στις εκλογές του Νοεμβρίου. κάτι που δεν ήθελε να κάνει. την οποία μπορεί να εξασφαλίσει ο Στεφανόπουλος». 150 Ο Καραμανλής ήταν απαισιόδοξος για το μέλλον της χώρας και προέβλεψε ότι οι μελλοντικές εξελίξεις «θα την φέρουν κατά τριάντα χρόνια πίσω». Ο αρχηγός της ΕΡΕ ήταν επίσης ενοχλημένος επειδή ο βασιλέας παραβίασε τη συμφωνία που είχαν κάνει και δεν διατήρησε τον Πιπινέλη ως υπηρεσιακό πρωθυπουργό έως τις εκλογές. διότι ο κόσμος τον είχε βάλει στην άκρη και το παλάτι τον είχε εγκαταλείψει». Κατά την εξέλιξη της τετράωρης συζήτησης. Κατά τη διάρκεια του ανεπίσημου δείπνου και της συζήτησης που επακολούθησε. προς τον οποίο τρέφω ειλικρινή σεβασμό και αφοσίωση».» 148 Η οριστική αναχώρηση του Καραμανλή στο εξωτερικό Στις 9 Δεκεμβρίου 1963. Την πρώτη. ο Καραμανλής αναχώρησε στο εξωτερικό. προκειμένου να προαχθούν ορισμένοι αξιωματικοί που πρόσκεινται στην Ε. τους Αμερικανούς και την ηγεσία του στρατεύματος για τις προθέσεις του. γεγονός που ο Καραμανλής εκτιμούσε ότι είχε αποβεί εις βάρος του. ο Καραμανλής εξέφρασε την απογοήτευσή του επειδή το παλάτι τον είχε εγκαταλείψει. Ο Λαμπουίζ έθιξε πάντως το ζήτημα του ελέγχου του στρατού.Κ. όταν η κυβέρνηση θα έχει εξασφαλίσει τη θέση της. καθότι ήταν φίλος της μοναρχίας αλλά και του Παύλου». Ο πολιτικός αρχηγός θέλησε να διευκρινίσει το πόσο διαφορετικά ήταν τα συναισθήματά του για τον βασιλέα σε σχέση με τη Φρειδερίκη. Λίγες ημέρες νωρίτερα είχε περάσει τέσσερις ώρες με τη σύζυγό του στην κατοικία του αμερικανού πρέσβη. ο σερραίος πολιτικός εξομολογήθηκε ότι πίστευε «πως το καλύτερο θα ήταν να απομακρυνθεί από την πολιτική. Από την άλλη προειδοποιούσε ότι «αργότερα. ήταν εμφανώς ικανοποιημένος από τη στάση του στρατού στις εκλογές και δήλωσε ότι γνώριζε την «ευαισθησία» του βασιλέα στον κρίσιμο αυτόν τομέα.

Στό παρασκήνιο της εποχής αρχισε να εμφανίζεται. Ο Γεώργιος Παπανδρέου αποφάσισε να παραιτηθεί και να προκαλέσει νέες εκλογές.Κ. πρόσθετε. «Ήταν σαφές». στόχο τον οποίο επεδίωκε τόσο ο ίδιος όσο και οι ΗΠΑ. τους χαρακτήρισε «ανήθικους και αναξιοπρεπείς».Κ. την ίδια περίοδο. όμως. ο οποίος είχε διαδεχθεί εν τω μεταξύ τον αυτοεξόριστο Καραμανλή στην αρχηγία του κόμματος. πως ο άνδρας της πρέπει να μείνει στην πολιτική και να εξακολουθήσει να υπηρετεί το κόμμα του και τη χώρα».Κ. Digitized by 10uk1s . την οποία θεωρεί ζημιογόνα. αν έμενε για να συνεχίσει τον πολιτικό του αγώνα.στελέχη της Ε. Επίκεντρο των τριβών που διαφαίνονταν στον ορίζοντα.154 Ο βασιλέας Παύλος βρήκε αφορμή τα σοβαρά επεισόδια που ξέσπασαν στην Κύπρο την τελευταία εβδομάδα του 1963 και προσπάθησε να πείσει τον αρχηγό της Ε. Του είπε χαρακτηριστικά πως αν παρέμενε στην Ελλάδα θα βοηθούσε ώστε να υπάρχουν δύο μεγάλα «εθνικά» κόμματα που θα εναλλάσσονταν στην εξουσία.» ή να προωθήσει κυβερνητικά σχήματα συνεργασίας. «αν και το παλάτι χρειάζεται καλές συμβουλές κατά τη συγκεκριμένη περίοδο της ελληνικής ιστορίας». ειρωνικά. πολύ πριν να εκδηλωθεί δημόσια. πως το παλάτι αναζητούσε τρόπους «να καθυστερήσει τις επόμενες εκλογές που θα ωφελούσαν την Ε. Υπογράμμισε. Η δήλωση του Χοϊδά στον Μπένετ τις παραμονές των Χριστουγέννων του 1963 είναι αποκαλυπτική για τις απόψεις που επικρατούσαν στο περιβάλλον του βασιλικού ζεύγους. Ο επικεφαλής του Βασιλικού Οίκου Κωνσταντίνος Χοϊδάς πλησίασε τον αμερικανό επιτετραμμένο Μπένετ και του αποκάλυψε πως το βασιλικό ζεύγος δεν μπορούσε να αποφασίσει αν έπρεπε να εγκρίνει το αίτημα του Γεωργίου Παπανδρέου για νέες εκλογές ή να επιμείνει στο σχηματισμό του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου απέρριψε όμως τις κρούσεις του βασιλέα και επέμεινε στην ανάγκη νέων εκλογών. 151 Το τέλος του επεισοδιακού 1963 έβρισκε την ελληνική πολιτική ζωή σε φάση αστάθειας.. την κακή «χημεία» που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται ανάμεσα στο παλάτι και τον Γεώργιο Παπανδρέου.Κ. και ο Κωνσταντίνος. με τους οποίους διατηρούσε σχέσεις. θα αναγκαζόταν να εγείρει ερωτήματα για το ρόλο του βασιλέα. στο στρατό». ήταν η διελκυστίνδα για τον έλεγχο του στρατεύματος. να συνεργαστεί με την ΕΡΕ σε μια κυβέρνηση που θα διετηρείτο στην εξουσία μέχρι να υποχωρήσει η κρίση. Ο Λαμπουίζ κατέληγε στο τηλεγράφημα. «ότι συμμερίζεται την άποψή μου. Ο πρέσβης παρατήρησε ότι η σύζυγος του Καραμανλή ήταν λυπημένη και προσπαθούσε και εκείνη να «τον πείσει να μη φύγει». ο Χοϊδάς δεν φαινόταν να είναι καλός ή αποτελεσματικός σύμβουλος. Ο Μπένετ σημείωνε. 153 Οι Αμερικανοί είχαν πάντως αντιληφθεί από το τέλος του 1963. 152 Ο επιτετραμμένος της πρεσβείας εξεπλάγη από τα όσα του είπε ο Χοϊδάς και παρατήρησε στο τηλεγράφημα που έστειλε στην Ουάσιγκτον ότι «εκφραζόταν με δυσνόητες φράσεις». Το παλάτι όμως είχε αρχίσει να αντιμετωπίζει με δυσπιστία τον αρχηγό της Ε. πράγμα που δεν ήθελε να κάνει. προτού ακόμη σχηματισθεί αυτοδύναμη κυβέρνηση της Ε. Ο αμερικανός πρέσβης συνειδητοποίησε πως ο Καραμανλής είχε σχεδόν αποφασίσει να αποχωρήσει από την πολιτική και προσπάθησε να τον μεταπείσει. με την ελπίδα ότι θα κατάφερνε να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. πως ήταν προφανές ότι τον βασάνιζε το τι θα έκανε στο μέλλον. Ο διάδοχος αποκάλυπτε σε αμερικανούς στρατιωτικούς. Ο Καραμανλής απάντησε ότι ο ρόλος του αρχηγού της αντιπολίτευσης δεν ταίριαζε στο χαρακτήρα του και πως. που έστειλε αφού ο Καραμανλής είχε ήδη αναχωρήσει για το Παρίσι. ότι ο βασιλέας «είναι αποφασισμένος να μην επιτρέψει καμία αλλαγή. Ανέφερε χαρακτηριστικά ότι ο αρχηγός της ΕΡΕ επαναλάμβανε φράσεις όπως «θα επιστρέψω στις Σέρρες» ή «θα εγκαταλείψω την πολιτική γιατί δεν μου πηγαίνει». Ο Χοϊδάς ανέφερε ότι «το παλάτι είναι δυσαρεστημένο με τον Παπανδρέου και προσπαθεί να αποφασίσει αν πρέπει να συγκρουστεί μαζί του τώρα ή αργότερα».Κ.. ότι. Ο αξιωματούχος της βασιλικής αυλής δεν διευκρίνισε στον Μπένετ ποιοι ήταν οι λόγοι που έκαναν το παλάτι καχύποπτο έναντι του Γεωργίου Παπανδρέου.

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1964, τα ανάκτορα διόρισαν υπηρεσιακό πρωθυπουργό τον
Ιωάννη Παρασκευόπουλο, ο οποίος ανέλαβε την ευθύνη για τη διενέργεια εκλογών στις 16
Φεβρουαρίου 1964.

Digitized by 10uk1s

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΗΣ Ε.Κ. ΣΤΗΝ ΕΞΟΥΣΙΑ
Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΚΑΙ Η ΙΔΕΑ ΤΩΝ ΝΑΤΟΪΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ
ΤΑ ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ στην Κύπρο συνεχίστηκαν κατά τις πρώτες εβδομάδες του 1964 και απασχολούσαν
καθημερινά το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας του Λευκού Οίκου. Οι αξιωματούχοι της υπηρεσιακής
κυβέρνησης Παρασκευόπουλου φοβούνταν πως η τουρκική κυβέρνηση ετοιμαζόταν για απόβαση
στο νησί. Ο αρχηγός του ΓΕΕΘΑ στρατηγός Πιπιλής ήταν και εκείνος ανήσυχος. Πεποίθησή του ήταν,
όπως εξήγησε στον αμερικανό πρέσβη, πως ο μόνος τρόπος να αποτραπεί ένας ελληνοτουρκικός
πόλεμος ήταν να αποχωρήσουν όλες οι δυνάμεις της Ελλάδας και της Τουρκίας από την Κύπρο και
να αντικατασταθούν από δυνάμεις του NATO. 155
Ο Λαμπουίζ είχε συστήσει στους Έλληνες συνομιλητές του «να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση». Σε
τηλεγράφημά του προς την Ουάσιγκτον ανέφερε ότι «έως τώρα οι Έλληνες δεν έχουν μετακινήσει
ναυτικές δυνάμεις προς την περιοχή ούτε και έχουν προχωρήσει σε επιστράτευση, όπως είχαν
απειλήσει σε συνομιλίες που είχα με τον διάδοχο, τον πρωθυπουργό (Παρασκευόπουλο), τον
υπουργό των Εξωτερικών (Παλαμά) και τους αρχηγούς των επιτελείων. Τους έχω συμβουλεύσει να
μην κάνουν καμία στρατιωτική κίνηση. Τους συμβούλευσα επίσης να μην υπάρξει ελληνική
αντίδραση, ακόμη και αν η Τουρκία στείλει στρατιωτικές δυνάμεις ή αρχίσει επιχειρήσεις». Οι
προτροπές του πρέσβη μαρτυρούσαν την επιθυμία της Ουάσιγκτον να αποφύγει τον
ελληνοτουρκικό πόλεμο και το ρήγμα που θα προκαλούσε στο NATO. Ο Λαμπουίζ παραδεχόταν
παρ' όλα αυτά ότι ήταν πολύ δύσκολο για την ελληνική ηγεσία να επιδείξει τόση αυτοσυγκράτηση
σε περίπτωση τουρκικής εισβολής στην Κύπρο. 156
Η κυβέρνηση Τζόνσον έστειλε στην περιοχή τον υφυπουργό των Εξωτερικών Τζωρτζ Μπωλ, ο οποίος
πρότεινε αρχικά την αποστολή νατοϊκών δυνάμεων στην Κύπρο. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος
απέρριψε όμως την ιδέα, ενώ και η αμερικανική κυβέρνηση είχε αποφασίσει, ύστερα από πολλές
αμφιταλαντεύσεις, ότι θα ήταν επικίνδυνο να σταλούν αμερικανικές μονάδες στο νησί. Η CIA είχε
πείσει τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Ρασκ πως οι αμερικανοί στρατιώτες θα κινδύνευαν από
τους ελληνοκυπρίους κομμουνιστές και θα μπορούσαν να κινούνται ασφαλώς μόνο σε περιοχές που
ζουν πολλοί Τουρκοκύπριοι. 157

Η Ουάσιγκτον αντίθετη σε πραξικόπημα
Στην Αθήνα εν τω μεταξύ κυκλοφορούσαν φήμες για το ενδεχόμενο πραξικοπήματος πριν από τις
εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου. Η Φρειδερίκη συζήτησε το θέμα με τον πρέσβη και του είπε «πως
δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας προς το παρόν. Ο στρατός δεν θα δοκιμάσει να κάνει πραξικόπημα
χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του βασιλέα. Θα πρέπει να ανησυχούμε μόνον αν ο Παπανδρέου κερδίσει
τις εκλογές και συμπεριλάβει τους κομμουνιστές στην κυβέρνηση». 158
Η Ουάσιγκτον είχε στείλει στην πρεσβεία σαφείς οδηγίες να αποτρέψει όσους συζητούσαν το
ενδεχόμενο πραξικοπήματος. Ο υφυπουργός των Εξωτερικών Φίλιπς Τάλμποτ έστειλε ένα απόρρητο
τηλεγράφημα, τρεις ημέρες πριν από τις εκλογές, με το οποίο συνέχαιρε τον Λαμπουίζ επειδή
«γνωστοποιήσατε αμέσως την αμερικανική αντίθεση σε κάθε απόπειρα πραξικοπήματος, στους
κύκλους εκείνους που θέλησαν να "ψαρέψουν" αν υπήρχε δυνατότητα σιωπηλής συμφωνίας των
ΗΠΑ στην υλοποίηση των σχεδίων τους». Ο Τάλμποτ πίστευε ότι ένα πραξικόπημα στην Ελλάδα θα
ενεθάρρυνε τον τουρκικό στρατό να προβεί σε μονομερείς επιχειρήσεις στην Κύπρο και θα
Digitized by 10uk1s

σκλήρυνε τη στάση της Τουρκίας έναντι κάθε πολιτικής λύσης». Ο κίνδυνος αυτός έκανε τον
αμερικανό υφυπουργό να γράψει πως η Ουάσιγκτον δεν θα αντιμετώπιζε το πραξικόπημα ως
«καθαρά εσωτερική ελληνική υπόθεση, λόγω της ανάμειξης των ΗΠΑ στο Κυπριακό». Με την ίδια
σαφήνεια πρόσθετε εξάλλου πως «κάθε ελληνική στρατιωτική κίνηση θα είναι αντίθετη με τα
αμερικανικά συμφέροντα και (υποθέτουμε) τα συμφέροντα του ελληνικού λαού». 159
Στο ίδιο τηλεγράφημα, ο Τάλμποτ ζητούσε από τους αμερικανούς διπλωμάτες στην Αθήνα να
πληροφορηθούν τις ειλικρινείς προθέσεις του παλατιού σε σχέση με το πραξικόπημα. Έδινε επίσης
εντολή να γίνει γνωστό προς όλες τις κατευθύνσεις ότι οι ΗΠΑ ήταν αντίθετες προς κάθε
στρατιωτική επέμβαση πριν ή μετά τις εκλογές ή ακόμη ως αντίδραση στην επιδείνωση της
κυπριακής κρίσης. 160

Ο θάνατος του Σοφοκλή Βενιζέλου
Δέκα ημέρες πριν από τις εκλογές απεβίωσε ο Σοφοκλής Βενιζέλος, κατά την επιστροφή του από
προεκλογική εμφάνιση στην Κρήτη. Ο αιφνίδιος θάνατός του έγινε δεκτός με ανησυχία από τα
στελέχη της πρεσβείας, τα οποία πίστευαν ότι ο κρητικός πολιτικός μπορούσε να κρατήσει
ισορροπίες ανάμεσα στην Ε.Κ. και το παλάτι καθώς και να συγκρατεί τον Γεώργιο Παπανδρέου. Οι
Αμερικανοί μπορεί να μην έτρεφαν εκτίμηση για το χαρακτήρα του Σοφοκλή Βενιζέλου, πίστευαν
όμως ότι μπορούσε να αναδειχθεί σε εναλλακτική επιλογή για την Ε.Κ., σε περίπτωση που
αποτύχαινε στο έργο του ο Γεώργιος Παπανδρέου.
Ο ίδιος ο Βενιζέλος, τόνιζε έκθεση της πρεσβείας, «δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι επιθυμεί να
αποχωρήσει [από την Ε.Κ.] και να βγάλει το μάτι του Παπανδρέου, εφόσον υπάρξει η κατάλληλη
ευκαιρία και βρει τον τρόπο να το κάνει». Συνεργάτες του βασιλικού ζεύγους είχαν αναφέρει στους
συνομιλητές τους πως το παλάτι «θα προτιμούσε τη νίκη της ΕΡΕ στις εκλογές ή, εν πάση
περιπτώσει, οιαδήποτε μη κομμουνιστική λύση που θα το απήλλασσε από την ανάγκη να
συνδιαλλαγεί με τον Παπανδρέου ως πρωθυπουργό». Σε αυτό το σημείο, οι συνεργάτες του θρόνου
έστρεφαν τη συζήτηση στο ενδεχόμενο πρωθυπουργοποίησης του Σοφοκλή Βενιζέλου. 161
Ο θάνατος του βετεράνου πολιτικού στένεψε ωστόσο τα περιθώρια χειρισμών για το παλάτι και τα
στελέχη της Ε.Κ. που δεν ήταν απολύτως πιστά στον αρχηγό της.

Η είσοδος του Ανδρέα στην πολιτική
Ένα νέο στοιχείο στα ελληνικά πολιτικά πράγματα ήταν η απόφαση του Ανδρέα Παπανδρέου να
πολιτευθεί στις εκλογές του 1964. Ο επιτετραμμένος Μπένετ έγραφε στην Κέυ Μπράκεν, που είχε
την ευθύνη του γραφείου των ελληνοτουρκικών υποθέσεων στην Ουάσιγκτον: «Χάσαμε δύο καλούς
αμερικανούς πολίτες, τον Άντυ Παπανδρέου και τον Άνταμ Πεπελάση. Και οι δύο αποφάσισαν να
ακολουθήσουν τα όνειρά τους. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι μπορούν να προσφέρουν πολλά στη
χώρα και την ανάπτυξή της εφόσον τα σχέδιά τους ευοδωθούν». Ο Μπένετ σημείωνε τις επιθέσεις
που είχαν δεχτεί οι δύο αμερικανοσπουδαγμένοι υποψήφιοι πολιτικοί από ορισμένες εφημερίδες
που τους κατηγορούσαν ότι εισέβαλαν ως αλεξιπτωτιστές στην ελληνική πολιτική ζωή. Εκτίμησή του
ήταν ότι οι επιθέσεις αυτές δεν θα είχαν πολιτικό αντίκρισμα, μια και αποτελούσαν συνηθισμένο
φαινόμενο. Ο αμερικανός διπλωμάτης ολοκλήρωσε την αναφορά του στα προβλήματα που θα είχε
να αντιμετωπίσει ο Ανδρέας, τονίζοντας πως «όποιος δεν αντέχει τη μεγάλη ζέστη πρέπει να μην
μπαίνει καθόλου στην κουζίνα, όπως έλεγε και ο Τρούμαν». 162

Digitized by 10uk1s

Ο Λαμπουίζ και οι σύμβουλοί του πίστευαν ότι ο Ανδρέας θα ανελάμβανε τη θέση υπουργού παρά
τω πρωθυπουργώ, εφόσον σχηματιζόταν κυβέρνηση Ε.Κ., και ότι θα έπαιζε ουσιαστικά τον ρόλο
που έχει ο επιτελάρχης του Λευκού Οίκου.
Οι πληροφορίες της πρεσβείας έδειχναν ότι ο πρεσβύτερος Παπανδρέου βιαζόταν να προετοιμάσει
τον Ανδρέα για την πρωθυπουργία. Την ίδια όμως στιγμή, πολλά στελέχη της Ε.Κ. τους επεσήμαιναν
ότι «κάθε προσπάθεια να επιβληθεί ο Ανδρέας ως αρχηγός θα προκαλέσει πραγματική μάχη». 163
Έκθεση της πρεσβείας για το μέλλον της Ε.Κ. ανέφερε τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη ως τον «πλέον
σοβαρό διεκδικητή της ηγεσίας του κόμματος — ή τουλάχιστον της πτέρυγας που είναι πιστή στον
Γεώργιο Παπανδρέου». Ο κρητικός πολιτικός εμφανίζεται στην έκθεση «εξαιρετικά φιλόδοξος, όσο
και αδίστακτος». Οι συντάκτες της έκθεσης χαρακτήριζαν εξάλλου «γάμο ευκαιρίας» τη σχέση του
Μητσοτάκη με τον Γεώργιο Παπανδρέου. 164

Εκτιμήσεις, προβλέψεις για τις εκλογές
Η πρεσβεία είχε καταλήξει στο συμπέρασμα πως «η μεγαλύτερη καταστροφή» θα ήταν η
επανάληψη του αποτελέσματος των εκλογών του Νοεμβρίου του 1963, που θα στερούσε πάλι την
αυτοδυναμία από την Ε.Κ. και την ΕΡΕ. 165
Η εκτίμηση των αμερικανών διπλωματών ήταν πως η εξωτερική πολιτική της χώρας καθώς και οι
στενές ελληνοαμερικανικές σχέσεις δεν θα επηρεάζονταν από την άνοδο της Ε.Κ. στην εξουσία. Η
τελευταία έκθεση, πριν από τις εκλογές, προειδοποιούσε ωστόσο πως «η Ε.Κ. υποστηρίζει μεν τις
στενές σχέσεις με τις ΗΠΑ και τη συμμετοχή της Ελλάδας στο NATO, αλλά παίρνει θέση υπέρ μιας
πιο ανεξάρτητης εξωτερικής πολιτικής από εκείνην που ακολούθησε η ΕΡΕ». Οι συντάκτες της
έκθεσης σχολίαζαν παρενθετικά ότι η Ε.Κ. δεν είχε διευκρινίσει τι ακριβώς σήμαινε ο όρος
«ανεξάρτητη» εξωτερική πολιτική. 166
Τα στελέχη του πολιτικού τμήματος που είχαν την ευθύνη για την πρόβλεψη των εκλογικών
αποτελεσμάτων δίσταζαν να διατυπώσουν σαφείς εκτιμήσεις. Είχαν αντιληφθεί βέβαια το ρεύμα
που είχε δημιουργηθεί υπέρ της Ε.Κ. ύστερα από την εκλογική της νίκη τον προηγούμενο Νοέμβριο.
Την ίδια όμως στιγμή αναρωτιούνταν κατά πόσον ο θάνατος του Σοφοκλή Βενιζέλου και οι
επιθέσεις του αρχηγού της ΕΡΕ Παναγιώτη Κανελλόπουλου (ο οποίος κατηγορούσε την Ε.Κ. για
συνεργασία με την αριστερά) θα φόβιζαν τους συντηρητικούς ψηφοφόρους που σκέπτονταν να
ψηφίσουν την Ε.Κ.
Δυο ημέρες πριν από τις εκλογές, η πρεσβεία υποστήριζε ότι κάθε πρόβλεψη για την έκβαση των
εκλογών ήταν παρακινδυνευμένη: «Το αποτέλεσμα των ελληνικών εκλογών είναι πάντοτε δύσκολο
να προβλεφθεί. Τώρα όμως είναι ακόμα δυσκολότερο, λόγω του θανάτου του Βενιζέλου και του
Κυπριακού». Οι αμερικανοί διπλωμάτες τόνιζαν ωστόσο ότι υπήρχαν ακόμη αμφιβολίες για το αν η
Ε.Κ. θα εξασφάλιζε την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών στη Βουλή. Η «καλύτερη πρόβλεψη» που
μπορούσαν να κάνουν ήταν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου θα κέρδιζε 155 έως 160 έδρες, αριθμός που
θα του έδινε την ευκαιρία να σχηματίσει κυβέρνηση, αλλά με μικρή πλειοψηφία. 167
Το κόμμα του Γεωργίου Παπανδρέου πήρε στις εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου 52,72% της λαϊκής
ψήφου και 171 έδρες. Το αποτέλεσμα έδειξε ότι οι αμερικανοί αναλυτές δεν είχαν αντιληφθεί τις
πραγματικές διαστάσεις του ρεύματος υπέρ της Ε.Κ.
Η Ουάσιγκτον και η πρεσβεία είχαν τώρα να αντιμετωπίσουν νέα δεδομένα και νέες
προσωπικότητες. Το «προφίλ» που είχε ετοιμαστεί για τον νέο πρωθυπουργό τον χαρακτήριζε
Digitized by 10uk1s

«αριστοτέχνη πολιτικό της παλαιάς σχολής ...ο οποίος έχει γίνει ειδικός στους τακτικούς χειρισμούς
και τους ανταγωνισμούς που χαρακτηρίζουν την ελληνική πολιτική» και τον αποκαλούσε τον πλέον
«χαρισματικό ρήτορα της ελληνικής πολιτικής σκηνής». Όσο για τις προβληματικές πτυχές του
χαρακτήρα του, το βιογραφικό σημείωμα περιέγραφε το πόσο «απόμακρος, εγωιστής και αλαζόνας
εμφανίζεται στις συναλλαγές του με τους άλλους. Αποτέλεσμα είναι πως πολλοί από εκείνους οι
οποίοι βρίσκονται κοντά του στο κόμμα έχουν την αίσθηση ότι δεν τον ξέρουν καθόλου, γεγονός
που αληθεύει για τους περισσότερους από τους βουλευτές του». Το «προφίλ» κατέληγε με την
παρατήρηση πως «ο Παπανδρέου έχει περιορίσει τον κύκλο των ανθρώπων στους οποίους έχει
εμπιστοσύνη σε μερικούς συνομηλίκους του και την οικογένειά του, με επίκεντρο τον γιο του». 168

Η ασθένεια και ο θάνατος του Παύλου
Ο αμερικανός πρέσβης συνάντησε τον Γεώργιο Παπανδρέου τέσσερις ημέρες μετά την εκλογική του
νίκη. Ο πρέσβης πληροφορήθηκε ότι ο Παύλος υπέφερε μάλλον από καρκίνο και ότι δεν υπήρχαν
σοβαρές ελπίδες ανάρρωσης. Ο Λαμπουίζ ζήτησε να μην κυκλοφορήσουν ευρύτερα οι πληροφορίες
που του έδωσε ο πρωθυπουργός για την υγεία του Παύλου. Ο κεντρώος πολιτικός μίλησε
κολακευτικά για τον άρρωστο βασιλέα, τον οποίο χαρακτήρισε «εξαιρετικό και ανοιχτόκαρδο». Όσο
για τον διάδοχο Κωνσταντίνο, παρατήρησε ότι είχε αρχίσει να δείχνει σημάδια «ωρίμανσης και
βελτίωσης», αν και ήταν «νέος και επιρρεπής στην επιρροή της μητέρας του». Ο γηραιός πολιτικός
έκανε ένα σχόλιο («η μοναρχία θα πρέπει να πάρει ένα μάθημα για το ποιος είναι ο σωστός της
ρόλος») το οποίο προξένησε εντύπωση στον Λαμπουίζ. 169
Ο αμερικανός πρέσβης δεν συμμεριζόταν τη συγκρατημένη αισιοδοξία του Γεωργίου Παπανδρέου
για την πορεία των σχέσεών του με το στέμμα. Προέβλεπε ότι «η σιωπηλή συμφωνία μεταξύ του
βασιλέα και του Παπανδρέου θα κινδυνεύσει σοβαρά». 170 Την άποψή του αυτή ενίσχυσε μια
συνομιλία με τον Ανδρέα, κατά την οποία ο νεώτερος Παπανδρέου χαρακτήρισε και εκείνος
«πραγματικό τζέντλεμαν» τον Παύλο, ενώ αποκάλεσε τον διάδοχο «άγνωστη ποσότητα υπό την
ανεξέλεγκτη επιρροή της μητέρας του». 171
Οι εκτιμήσεις του Λαμπουίζ για τη σχέση του διαδόχου με τη βασίλισσα δεν απείχαν πολύ από
εκείνες των δύο Παπανδρέου. «Αν (ο Κωνσταντίνος) διαδεχθεί σύντομα τον Παύλο, η βασίλισσα
είναι βέβαιο ότι θα διαδραματίσει σημαντικά παρασκηνιακό ρόλο και ίσως προσπαθήσει να
στρέψει τον Κωνσταντίνο εναντίον του Παπανδρέου», έγραφε ο πρέσβης και συμπλήρωνε ότι με
βάση τις πληροφορίες που είχε, «η βασίλισσα έχει ήδη κινηθεί προς αυτήν την κατεύθυνση. Μια
αντιπαράθεση ανάμεσα στο θρόνο και τον υπερήφανο αρχηγό της Ε.Κ. θα είναι πολύ εύκολο να
προκληθεί». 172
Ο Παύλος πέθανε στις 6 Μαρτίου και ο 23χρονος Κωνσταντίνος έπρεπε να αναλάβει τα ηνία της
μοναρχίας. Οι Αμερικανοί είχαν παιδιόθεν αποκτήσει στενές σχέσεις μαζί του: αξιωματικοί των
αμερικανικών υπηρεσιών τον είχαν εκπαιδεύσει σε επιχειρήσεις ειδικών μονάδων, ενώ άλλοι
έπαιζαν μαζί του σκουώς. Ένας τακτικός συμπαίκτης του παρατηρούσε ότι «είναι εξαιρετικά
ανταγωνιστικός στα σπορ. Του αρέσει να είναι ο καλύτερος σε κάθε άθλημα και να κερδίζει. Παρ'
όλα αυτά, δεν διστάζει να κλέψει τον αντίπαλό του στην καταμέτρηση του σκορ, εφόσον βρεθεί η
ευκαιρία». Στο ίδιο σημείωμα αναφερόταν ότι ο Κωνσταντίνος ήταν απογοητευμένος επειδή ο
Γεώργιος Παπανδρέου κέρδισε με μεγάλη πλειοψηφία τις εκλογές, γεγονός που τον καθιστούσε
υπερόπτη και δύσκολο στις συναλλαγές. Ο Κωνσταντίνος έλεγε άλλωστε στους αμερικανούς
συνομιλητές του πως «θα τα πήγαινε καλά με τον νέο πρωθυπουργό, εκτός αν εκείνος επιχειρήσει
να επιβληθεί στο θρόνο. Σε αυτήν την περίπτωση είναι πολύ πιθανόν να υπάρξει σύγκρουση με τον
Παπανδρέου». 173

Digitized by 10uk1s

η αμερικανική πρεσβεία ειδοποιήθηκε ότι ο Τζόυς (ο οποίος ήταν παντρεμένος με Τουρκάλα) θα χαρακτηριζόταν «ανεπιθύμητο πρόσωπο». ο οποίος είχε αναλάβει χρέη υπουργού Προεδρίας. ο αμερικανός πρέσβης ρωτούσε το Στέητ Ντηπάρτμεντ αν θα ήταν δυνατόν «να κάνει μια δήλωση που να τονίζει ότι δεν θέλουμε τη διχοτόμηση ως λύση. Για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. Ύστερα από διαβουλεύσεις με τα στελέχη της CIA και τους στρατιωτικούς ακολούθους. με την οποία να καλοσωρίζει την άφιξη των μονάδων του Έκτου Στόλου. Η ενέργεια αυτή του Ανδρέα σόκαρε τα στελέχη της πρεσβείας. τα οποία τον θεωρούσαν συνεργάσιμο και φιλικό απέναντί τους. αλλά εκείνος απέρριψε την εισήγηση. Η CIA ανησυχούσε ιδιαίτερα για τυχόν επεισόδια εναντίον ναυτών του Έκτου Στόλου. με την οποία τον καλούσε να αρχίσει το διάλογο με τον τούρκο πρωθυπουργό Ινονού. Μετά τη συνάντησή τους. Ο Λαμπουίζ ζήτησε να υπάρξει δήλωση του πρωθυπουργού. συναντήθηκε μαζί του και του ζήτησε να βοηθήσει ώστε να αποτραπεί η έκρηξη στην Κύπρο. Ο Λαμπουίζ ενημέρωνε τους προϊσταμένους του για το φαινόμενο του αντιαμερικανισμού. Ο Λαμπουίζ έβλεπε τον αντιαμερικανισμό να παίρνει τη μορφή μαζικών διαδηλώσεων και προέβη σε διάβημα προς τον υπουργό των Εξωτερικών Κωστόπουλο. Ο Λαμπουίζ προέβη σε σχετικό διάβημα. τα πλακάτ που απεικόνιζαν τον Τζόνσον με τούρκικο φερετζέ. 174 Ο πρόεδρος Λύντον Τζόνσον έστειλε συγχαρητήρια επιστολή στον Γεώργιο Παπανδρέου. εφόσον δεν είμαστε έτοιμοι να χρησιμοποιήσουμε τον περίφημο όρο αυτοδιάθεση». Ο Γεώργιος Παπανδρέου ρώτησε τον Λαμπουίζ αν με τον όρο «διάλογο» ο Τζόνσον υπονοούσε μιαν απευθείας συνάντηση με τον Ινονού. Ο Γεώργιος Παπανδρέου απάντησε πως «αντιμετώπιζε εξ αρχής ένα δίλημμα: αν θα έπρεπε να σταματήσει τις διαδηλώσεις με αστυνομικά μέτρα ή να τις αφήσει να πάρουν το δρόμο τους. που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ελληνοτουρκικό πόλεμο. καθώς και το γεγονός ότι οι διαδηλώσεις καθοδηγούνταν από τους κομμουνιστές. που η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να διακόψει (μαζί με άλλες ξενόγλωσσες εκπομπές που μεταδίδονταν στην Ελλάδα) με εισήγηση του Ανδρέα. για να διαμαρτυρηθεί. Το επεισόδιο αυτό ήταν το πρώτο που άλλαξε το κλίμα στις σχέσεις του νεώτερου Παπανδρέου με τους Αμερικανούς. ενώ ο επικεφαλής της Υπηρεσίας Πληροφόρησης (USIS) Βίνσεντ Τζόυς επισκέφθηκε τον Ανδρέα. Ο πρέσβης απάντησε ότι η Ουάσιγκτον δεν ενδιαφερόταν τόσο πολύ για τη διαδικασία όσο για το να πείσει τους Έλληνες και τους Τούρκους να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι και να βρουν λύση. με την Digitized by 10uk1s . Ο Λαμπουίζ. αποφασίστηκε η αναβολή της επίσκεψης που είχε προγραμματιστεί για τις αρχές Μαρτίου. οι οποίοι θα επισκέπτονταν την Αθήνα. Ο αμερικανός ηγέτης προέτρεπε τους πρωθυπουργούς των δύο γειτονικών χωρών να αντιμετωπίσουν την κατάσταση με «γενναιότητα και διορατικότητα». δεν έκανε τίποτα για να το συγκρατήσει. ως το «δεξί χέρι» του πατέρα του και διατηρούσαν πολύ καλές σχέσεις μαζί του. Ο Ανδρέας εμφανίστηκε να συμμερίζεται τις ανησυχίες του πρέσβη και συμφώνησε ότι ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος θα είχε καταστροφικές συνέπειες.Το Κυπριακό σε επικίνδυνη κρίση Οι αμερικανοί διπλωμάτες αντιμετώπιζαν εν τω μεταξύ τον Ανδρέα. Ο Ανδρέας θεώρησε ότι ο Τζόυς του μίλησε απότομα και αγενώς. Ένα από τα πρώτα θύματα ήταν η λειτουργία των πομπών της «Φωνής της Αμερικής». 175 Η ελληνική κοινή γνώμη είχε ενοχληθεί από τη στάση των Αμερικανών στο Κυπριακό και πίστευε ότι η Ουάσιγκτον ακολουθούσε φιλοτουρκική πολιτική. στον οποίο παραπονέθηκε ότι η κυβέρνηση δεν λάμβανε κανένα μέτρο για να αντιμετωπίσει τις αντιαμερικανικές εκδηλώσεις. Ο αμερικανός πρέσβης συναντήθηκε πάλι με τον πρωθυπουργό και του εξέφρασε τη δυσφορία του για τις διαδηλώσεις. εν πάση περιπτώσει. 176 Οι Αμερικανοί είχαν την αίσθηση πως η κυβέρνηση Παπανδρέου συνέπλεε με το κλίμα του αντιαμερικανισμού και.

Ο αμερικανός πρέσβης γευμάτισε με τον πρωθυπουργό και του εξέφρασε το ενδιαφέρον αλλά και την ανησυχία του για «τυχόν αλλαγές στο στρατιωτικό κατεστημένο». ο Παπανδρέου τόνισε ότι «μερικές αλλαγές πρέπει να γίνουν και έχουν ήδη καθυστερήσει». ο Λαμπουίζ σημείωνε πως «αν ο Παπανδρέου. Στη συνέχεια της συζήτησης υποστήριξε ότι είχε στοιχεία που έδειχναν ότι ο Σακελλαριου είχε εργαστεί εναντίον της Ε.Κ. Η Άγκυρα απειλούσε ότι θα προβεί σε απόβαση. Την επομένη του γεύματος του Γεωργίου Παπανδρέου με τον πρέσβη. Οι δύο αυτοί αξιωματικοί είχαν χαρακτηριστεί στελέχη του ΙΔΕΑ και η αποστράτευσή τους προκάλεσε αίσθηση. αλλά πρόσθετε ότι «αυτήν τη στιγμή κάθε άλλη ενέργεια από την πλευρά μας δεν θα ήταν συνετή». 178 Ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε στον πρέσβη την απόφασή του να αλλάξει τον αρχηγό του ΓΕΣ στρατηγό Σακελλαρίου και να τον αντικαταστήσει με τον Γεννηματά. παρά τις διαβεβαιώσεις του. ενώ διαβεβαίωσε τον πρέσβη ότι εκτός από τις περιπτώσεις των στρατηγών Βέρρου. θα ήθελα να επανεξετάσω τη θέση μου». σε τηλεγράφημά του. Digitized by 10uk1s . Ο πρωθυπουργός ανέφερε ότι δήλωσε στον Κωνσταντίνο πως «δεν θα επιμένει να έχει φίλο του σε μια τόσο υψηλή θέση. ώστε να προστατεύσουν τις σταδιοδρομίες τους. ενώ η Ουάσιγκτον αναγκάστηκε να παρέμβει για να εξομαλύνει την κατάσταση. υπενθυμίζοντάς του ότι σε συνάντησή τους τον προηγούμενο Νοέμβριο ο Παπανδρέου είχε υποσχεθεί ότι δεν θα έκανε σημαντικές αλλαγές στην ηγεσία του στρατεύματος. στις τελευταίες εκλογές. ο Λαμπουίζ είπε στον Γεώργιο Παπανδρέου πως οι πολλές αλλαγές θα είχαν αρνητικό αντίκτυπο στο ηθικό του στρατεύματος. Ο πρωθυπουργός υποστήριξε ότι επέλεξε τη δεύτερη μέθοδο γιατί γνώριζε το πόσο «λατρεύουν τα θύματα οι κομμουνιστές». το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Αμύνης συνεδρίασε και αποφάσισε την αποστράτευση του Σακελλαρίου καθώς και του υποπτεράρχου της Αεροπορίας Μητσάκου. Αποκάλυψε μάλιστα στον Λαμπουίζ ότι είχε μόλις συζητήσει το θέμα με τον βασιλέα Κωνσταντίνο και πως τον είχε πείσει για την αλλαγή αυτή. 179 Σχολιάζοντας τα όσα άκουσε. προχωρήσει σε άλλες αλλαγές. 181 Η αμερικανική πρεσβεία έπαιζε για μία ακόμη φορά το ρόλο του «προστάτη» της παραδοσιακής ηγεσίας του στρατεύματος. παρά το γεγονός ότι γνώριζε —όπως είπε— ότι ο τελευταίος είχε αναμειχθεί υπέρ της ΕΡΕ στην προεκλογική εκστρατεία του 1961. Νάτσινα και Βέλλιου. Εν πάση περιπτώσει. Ο πρέσβης είχε κατά νου τις πιέσεις που δεχόταν από πολλούς αξιωματικούς και τον ΙΔΕΑ για να πιέσει τον αρχηγό της Ε.Κ. 177 Στην Κύπρο. ο οποίος διατηρούσε στενές επαφές με τις αμερικανικές υπηρεσίες. η ένταση συνεχιζόταν και κλιμακώνονταν οι φονικές συμπλοκές ανάμεσα σε Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους. Με δεδομένη την απόφαση του Γεωργίου Παπανδρέου για την αλλαγή του Γεννηματά. Οι στρατηγοί επιχειρούσαν από την πλευρά τους να χρησιμοποιήσουν τους Αμερικανούς.προσδοκία ότι η κοινή γνώμη θα κουραζόταν τελικώς και θα αηδίαζε από τις υπερβολές». της ΚΥΠ και των σωμάτων ασφαλείας. αλλά δεν θα ανεχθεί ποτέ να την κατέχει εχθρός του». τον Γεννηματά «εξαίρετο αξιωματικό». Οι αλλαγές στο στρατό Ένα από τα κρίσιμα θέματα που ανέκυψαν τους πρώτους μήνες της κυβέρνησης Παπανδρέου ήταν οι αλλαγές στην ηγεσία του στρατεύματος. δεν θα έκανε άλλες σημαντικές αλλαγές. άσχετα αν επεκαλούντο πολιτικούς λόγους για να εξασφαλίσουν την παρέμβασή τους. να αποφύγει ριζικές εκκαθαρίσεις. 180 Ο πρέσβης χαρακτήριζε.

αν η Τουρκία προβεί —χωρίς την πλήρη συναίνεση και συμφωνία των νατοϊκών συμμάχων της— σε ενέργεια που θα οδηγήσει σε σοβιετική επέμβαση». διατυπώνοντας συγκεκριμένη απειλή: «Ελπίζω να αντιληφθείτε ότι οι σύμμαχοί σας στο NATO δεν είχαν την ευκαιρία να εξετάσουν κατά πόσον έχουν την υποχρέωση να προστατεύσουν την Τουρκία από τη Σοβιετική Ένωση. Παπανδρέου) πιο δύσκαμπτο σε σχέση με την τελική λύση του Κυπριακού. Ο Τζόνσον έγραφε. 184 Στις 4 Ιουνίου. Όλα έδειχναν ότι η τουρκική επιχείρηση ήταν αναπόφευκτη.Κ. ενώ η κυβέρνηση Παπανδρέου έμοιαζε με καφενείο ή ταβέρνα. παρέμειναν σε νευραλγικές θέσεις ή απλώς μετατέθηκαν. για να του επιδώσει το Digitized by 10uk1s . δεν είναι τόσο ενωμένο όσο υπονοεί η ονομασία του». έδωσαν την εντύπωση στους αμερικανούς διπλωμάτες ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου «μοιάζει περισσότερο με ηγέτη που διεκδικεί κάποιο αξίωμα παρά με κάποιον που το κατέχει. Ο αμερικανός ηγέτης προχωρούσε ένα ακόμη βήμα. μια στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας στην Κύπρο θα μπορούσε να οδηγήσει σε άμεση εμπλοκή της Σοβιετικής Ένωσης». από την ΚΥΠ σε μονάδα πυροβολικού στον Έβρο. Ο Ινονού είχε δώσει εντολή για τη συγκέντρωση ναυτικών και στρατιωτικών δυνάμεων στην Αλεξανδρέττα και γύρω από την Κύπρο. Το κείμενο είχε συνταχθεί από τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Ρασκ σε συνεργασία με τον υφυπουργό Μπωλ και τον βοηθό υφυπουργό Τζο Σίσκο. Οι συντάκτες της συνέκριναν το στυλ του Παπανδρέου με εκείνο του Καραμανλή: η κυβέρνηση Καραμανλή έμοιαζε περισσότερο με εκκλησία στην οποία δεν μιλούσε κανείς. αλλά οι αμερικανοί αναλυτές εκτιμούσαν ότι οι επιθέσεις της αντιπολίτευσης και οι εσωκομματικές πιέσεις που δεχόταν ο πρωθυπουργός καθιστούσαν πολύ δύσκολους τους χειρισμούς του έναντι της Τουρκίας. που κράτησαν έως πολύ αργά το βράδυ της 5ης Ιουνίου. πως η Τουρκία θα επενέβαινε στην Κύπρο. για παράδειγμα. πλην του ιερέα. καθώς μια σειρά από συμβάντα οδήγησαν σε ανοικτή απειλή του τούρκου πρωθυπουργού Ινονού. 182 Σε άλλη πάλι έκθεση για το «στυλ του Παπανδρέου». Το περιεχόμενο έγινε αντικείμενο μαραθωνίων συζητήσεων και διαφωνιών. στην οποία ανήκαν νεώτεροι αξιωματικοί. επειδή ήταν πολύ ήπιος στην αντιμετώπιση των κομμουνιστών. Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος μετατέθηκε. Η ελληνική κυβέρνηση είχε ήδη στείλει μυστικά από τον προηγούμενο Απρίλιο ισχυρές χερσαίες δυνάμεις στο νησί. Όσο για το κόμμα της Ένωσης Κέντρου. Ο ίδιος ο Τζόνσον το ενέκρινε και διέταξε τον αμερικανό πρέσβη στην Άγκυρα να βγάλει τον Ινονού ακόμη και από τη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου.183 Η απειλή τουρκικής απόβασης Η κατάσταση στην Κύπρο παρέμενε κρίσιμη. Οτιδήποτε εμπεριέχει κάποιο ίχνος συμβιβασμού θα είναι γι' αυτόν νέμεσις». η κρίση έφτασε σε πολύ επικίνδυνο σημείο.Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν προχώρησε σε άλλες δραστικές αλλαγές στο στράτευμα. Επιπλέον. Αρκετά στελέχη της μυστικής αυτής οργάνωσης. μεταξύ άλλων: «Η προσήλωση στο NATO σημαίνει ουσιαστικά ότι χώρες μέλη δεν θα κηρύξουν πόλεμο η μια στην άλλη. αν χρειαζόταν. όπως και της ΕΕΝΑ. παρά τις δηλώσεις του στη Βουλή για την απόφασή του να διαλύσει τον ΙΔΕΑ. το οποίο έπεισε την Άγκυρα να ματαιώσει την απόβαση. Η επιστολή του Τζόνσον ερμηνεύθηκε από την Άγκυρα ως ανοικτός εκβιασμός και ο τουρκικός Τύπος της έδωσε μεγάλη δημοσιότητα. Οι πρώτοι μήνες της διακυβέρνησης της χώρας από την Ε. Εκτίμησή τους ήταν ακόμη πως είχε δυσαρεστήσει πολλούς ισχυρούς παράγοντες. Ήταν ένα πολύ σκληρό κείμενο. όταν ο Πρόεδρος Τζόνσον έστειλε προσωπική επιστολή στον Ινονού. Το πολιτικό τμήμα της πρεσβείας προέβλεπε ότι «οι εσωκομματικές διαμάχες θα κάνουν (τον Γ. στις 5 Ιουνίου. οι διπλωμάτες χαρακτήριζαν «σπασμωδικό» τον τρόπο με τον οποίο κυβερνούσε.

Τώρα θέλουμε μια διάσκεψη. 188 Ο αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα. Ο Μακάριος δεν ενδιαφέρεται για την ασφάλεια της Δύσης. που απετελείτο από ένα αεροπλανοφόρο. Ο Λαμπουίζ εισηγείτο ακόμη την άσκηση πίεσης στην Τουρκία. πολιτικοί και αξιωματούχοι συμφωνούσαν με την άποψη πως ο Γεώργιος Παπανδρέου θα δυσκολευόταν να ελέγξει τον Μακάριο. Ένας από αυτούς ήταν ο ισχυρός εκδότης της εφημερίδας Ελευθερία Πάνος Κόκκας. «με απώτερο στόχο την Ένωση». Η Ελλάδα. αυτό δεν σημαίνει πως θεωρείται δεδομένο ότι δεν θα προχωρήσει (σε επέμβαση) στο μέλλον. Ο Τζόνσον κάλεσε επίσης τον έλληνα πρέσβη στις ΗΠΑ Αλέξανδρο Μάτσα. 186 Ο Ινονού απάντησε έκδηλα πικραμένος στον Τζόνσον με επιστολή στην οποία τόνιζε ότι οι ΗΠΑ είχαν εγκαταλείψει την Τουρκία και είχαν αθετήσει τις συμμαχικές τους υποχρεώσεις προς αυτήν. κλωστή που είναι τώρα πιο αδύναμη κατά μία ίνα». ώστε να εγκαταλείψει την ιδέα της ομοσπονδίας στο νησί και να ακολουθήσει πιο «ευέλικτη στάση στο Κυπριακό». προκειμένου να τον πείσει για την ανάγκη να αρχίσει απευθείας διάλογος ανάμεσα στην Αθήνα και την Άγκυρα. Ορισμένοι μάλιστα τόνιζαν στους αμερικανούς συνομιλητές τους πως ο κύπριος ηγέτης ήλεγχε τελικά την κυβέρνηση Παπανδρέου. 189 Πιέσεις προς την Αθήνα Η παρέμβαση του Τζόνσον απέτρεψε την τουρκική εισβολή και πάγωσε προσωρινά τις εξελίξεις. 185 Η Ουάσιγκτον έδωσε παράλληλα εντολή σε μοίρα του Έκτου Στόλου. διότι «η διαπραγμάτευση με τον Μακάριο είναι αδύνατη. Η Ουάσιγκτον όμως γνώριζε ότι μια νέα κρίση ήταν θέμα χρόνου. Προειδοποίησε κατόπιν τον Μάτσα με το χαρακτηριστικό του τρόπο του Τέξας: «Αν δεν μπορέσω να πείσω εσάς να μιλήσετε με την Τουρκία. η Τουρκία και οι ΗΠΑ ενδιαφέρονται όμως γι' αυτήν». με τη σύμφωνη γνώμη της αμερικανικής πρεσβείας στη Λευκωσία. παρά την πικρία του.μήνυμα. αλλά υποσχέθηκε να μεταφέρει το προεδρικό μήνυμα στην ελληνική κυβέρνηση. επείγον σημείωμα στις πρεσβείες της Αθήνας και της Λευκωσίας. Σε συνομιλία του με διπλωμάτη. ζητούσε από την Ουάσιγκτον να υιοθετηθεί μια πιο καθαρή γραμμή στο Κυπριακό. Ο Μάτσας έκανε την παρατήρηση πως ούτε και η Αθήνα είχε καταφέρει να διαπραγματευθεί με τον Μακάριο. Ας αρχίσουμε να συζητάμε γι' αυτό το πρόβλημα (το Κυπριακό)». δεν θα μπορέσω να σταματήσω τους Τούρκους όταν θα κινηθούν». Ο αθηναίος εκδότης ανέπτυξε την άποψη ότι προκειμένου να εξασφαλιστεί η Ένωση της Κύπρου. και εκείνη αναγκαζόταν να τον ακολουθήσει. την πρόσκληση που του απηύθυνε ο Τζόνσον για να επισκεφθεί την Ουάσιγκτον για συνομιλίες για το Κυπριακό. Είναι σημαντικό να καταλάβουν απολύτως οι Έλληνες στην Αθήνα (και τη Λευκωσία) ότι η δαμόκλειος σπάθη κρέμεται ακόμη από μία κλωστή. Ο τούρκος πρωθυπουργός δέχτηκε. η Ελλάδα θα μπορούσε να δεχτεί με κάποιες επιφυλάξεις «την εκδίωξη του ελληνικού πληθυσμού από την Κωνσταντινούπολη και τη μεταφορά του Οικουμενικού Πατριαρχείου στον Άγιον Όρος». Συνεχίζοντας ανέφερε ότι βασίζεται στον έλληνα πρωθυπουργό για την επίλυση του ζητήματος. ένα καταδρομικό και τέσσερα αντιτορπιλλικά να μεταβεί σε σημείο από όπου δεν θα απαιτούνταν περισσότερες από οκτώ ώρες για να φτάσει στην Κύπρο. ο Κόκκας είπε ότι «δεν συμμερίζεται την αισιοδοξία του Παπανδρέου πως θα μπορέσει να ελέγξει τον Μακάριο». Ο Ρασκ διατύπωνε την άποψη ότι οι συνεχείς παρεμβάσεις της Ουάσιγκτον για να αποτρέψει την τουρκική στρατιωτική Digitized by 10uk1s . Ο υπουργός των Εξωτερικών Ντην Ρασκ έστειλε ένα απόρρητο. με το οποίο έδινε οδηγίες να επιδοθεί στις αντίστοιχες κυβερνήσεις ένα μήνυμα: «Αν και η κυβέρνηση της Τουρκίας έχει συμφωνήσει να καθυστερήσει την απόφαση για επέμβαση. 187 Πλην του Μάτσα. και πρόσθεσε: «Σταματήσαμε την εισβολή πριν από μερικές νύχτες. η οποία θα υποστήριζε την αρχή της αυτοδιάθεσης.

Ο Γεώργιος Παπανδρέου επέμενε ότι οι συνθήκες δεν ήταν ακόμη ώριμες για απευθείας διαπραγματεύσεις με την Τουρκία. 192 Ο Γεώργιος Παπανδρέου. ενώ ο υφυπουργός Μπωλ παρενέβη σε αυτό το σημείο και πρότεινε να αρχίσουν αμέσως οι συνομιλίες. ή την παράδοση άνευ όρων».. που θα αρχιζαν αμέσως στο προεδρικό θέρετρο στο Καμπ Ντέηβιντ του Μέρυλαντ. 194 Ο Μπωλ και οι συνεργάτες του πίστευαν ότι πίσω από την άρνηση του έλληνα πρωθυπουργού να δεχτεί την αμερικανική διαδικαστική πρόταση κρύβονταν ο Ανδρέας και η σύζυγός του. αλλά δεν θα μπορούσε να κάνει το ίδιο στο μέλλον. συνοδευόμενος από τον υπουργό των Εξωτερικών Κωστόπουλο και τον Ανδρέα. εξέφρασε την υποστήριξή του στην αυτοδιάθεση και Ένωση της Κύπρου. σε επίπεδο «έμπιστων εκπροσώπων των δύο πρωθυπουργών». 195 Ο Τζόνσον δέχτηκε πάλι τον Γεώργιο Παπανδρέου την επομένη στον Λευκό Οίκο και κατάφερε να Digitized by 10uk1s . η οποία θα οδηγούσε τελικώς στην είσοδό της στο NATO. που έπλεε στον ποταμό Ποτόμακ.. 190 Ο αμερικανός υπουργός των Εξωτερικών όμως έδινε μερικές συμβουλές για το πώς θα έπρεπε να ασκείται η ελληνική εξωτερική πολιτική: «Οι Έλληνες πρέπει να καταλάβουν ότι πρέπει να αποφεύγουν τις ατυχείς συνέπειες που προκαλούνται όταν βάζουν τον αντίπαλό τους σε θέση από την οποία δεν μπορεί να ξεφύγει παρά μόνο με τη χρήση βίας. διότι. Ο τούρκος πρωθυπουργός απάντησε ότι δεν είχε κατ' αρχήν αντίρρηση. οι δύο χώρες θα βρίσκονταν ακόμη πιο κοντά σε σύρραξη. στο Καμπ Ντέηβιντ. σε περίπτωση που αποτύχαιναν. ο υπουργός Άμυνας Μακναμάρα και ο υφυπουργός των Εξωτερικών Μπωλ γευμάτισαν με τους Παπανδρέου στο προεδρικό γιωτ «Σεκόγια». δεν θα έστελνε όμως ποτέ τον Έκτο Στόλο ούτε θα χρησιμοποιούσε στρατιωτική δύναμη γι' αυτόν το σκοπό. Ο Τζόνσον προσκάλεσε παράλληλα τους πρωθυπουργούς των δύο χωρών να επισκεφθούν επισήμως την Ουάσιγκτον στα τέλη Ιουνίου. Ο Τζόνσον υπογράμμισε ότι θα ήταν λάθος να αρχίσει σύρραξη προτού εξαντληθούν όλα τα περιθώρια ειρηνικής διαπραγμάτευσης. συναντήθηκε στις 24 Ιουνίου με τον Τζόνσον στον Λευκό Οίκο. Οι αμερικανοί αξιωματούχοι προσπάθησαν να τον πείσουν ότι αν η Τουρκία επληροφορείτο την αποτυχία της διαμεσολάβησής τους θα προχωρούσε στην εισβολή. χωρίς την παρενόχληση των εκπροσώπων του Τύπου. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ επανέλαβε την πρόταση που είχε διατυπώσει στον Ινονού και εξήγησε ότι είχε μεν αποτρέψει την τουρκική εισβολή. Οι επισκέψεις του Παπανδρέου και του Ινονού Ο Ινονού έφτασε πρώτος στην αμερικανική πρωτεύουσα και είχε μια συνάντηση με τον Τζόνσον στις 22 Ιουνίου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου απέρριψε πάλι την πρόταση για τις συνομιλίες στο προεδρικό θέρετρο.επέμβαση στην Κύπρο είχαν τελικά μειώσει την ισχύ της έναντι της Άγκυρας. Ο αμερικανός ηγέτης είπε στον τούρκο επισκέπτη πως «δεν έχει καμία μαγική φόρμουλα να προσφέρει. 191 Ο υφυπουργός των Εξωτερικών Τζωρτζ Πωλ επισκέφθηκε την Αθήνα και την Άγκυρα στις αρχές Ιουνίου και επιχείρησε να πείσει τις δύο πλευρές για την ανάγκη διαλόγου. αλλά είναι έτοιμος να βοηθήσει την Ελλάδα και την Τουρκία να βρουν λύση». τον οποίο έπεισε ότι χρειαζόταν η επαναδιαπραγμάτευση των συμφωνιών για την Κύπρο. Ο Τζόνσον ξεκαθάρισε στον έλληνα πρωθυπουργό πως η Ουάσιγκτον θα προσπαθούσε να αποτρέψει την Άγκυρα. Πρόσφερε επίσης τις υπηρεσίες του πρώην υπουργού των Εξωτερικών Ντην Άτσεσον για να είναι ο μεσολαβητής σε «ήσυχες και ειλικρινείς» διαπραγματεύσεις. 193 Αργότερα την ίδια ημέρα. Ο Μπωλ προσπάθησε να τους πείσει να δώσουν το «πράσινο φως» για τις συνομιλίες στο Καμπ Ντέηβιντ και ισχυρίστηκε ότι ο Τζόνσον είχε ήδη μιλήσει «σκληρά» στον Ινονού.

Εκπρόσωπος του γενικού Επιτελείου του Πενταγώνου καθώς και ο Μπωλ εξέθεσαν την άποψη πως οι Τούρκοι σχεδίαζαν να αποκτήσουν ένα προγεφύρωμα. είναι πιθανόν να σημειωθεί εισβολή της Τουρκίας και να υπονομευθεί εντελώς η ισχύς μας έναντι της Άγκυρας». το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας του Λευκού Οίκου εξέτασε την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί εν όψει των συνομιλιών υπό τον Ντην Άτσεσον. Η εντύπωση που είχαν αποκομίσει όμως ο Τζόνσον και οι συνεργάτες του ήταν ότι ο έλληνας πρωθυπουργός φοβόταν να πάρει αποφάσεις για το Κυπριακό και προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο. Ο Λαμπουίζ του απάντησε ότι η Ουάσιγκτον δεν θα έκανε ποτέ μια τέτοια κίνηση «ενόσω οι Ελληνοκύπριοι ακολουθούν το δρόμο των μονομερών παραβιάσεων των υποχρεώσεών τους που απορρέουν από τις συνθήκες (Λονδίνου-Ζυρίχης). Αν δεν το πετύχουμε. Εκτίμηση των υπηρεσιών ήταν ότι η Άγκυρα δεν ενδιαφερόταν για μια στρατιωτική επιχείρηση που θα είχε στόχο την ολοκληρωτική κατάληψη της νήσου. Ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας Μακτζώρτζ Μπάντυ είχε ετοιμάσει ένα σημείωμα για τον Τζόνσον με τα κύρια σημεία που έπρεπε να αναπτύξει στους συνεργάτες του κατά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου: «Δεν μπορούμε να αφήσουμε τις συνομιλίες της Γενεύης να αποτύχουν. όπως είπε. το οποίο θα χρησιμοποιούσαν ως ισχυρό χαρτί στις διαπραγματεύσεις. προτού οι Έλληνες αποφασίσουν να συνομιλήσουν μαζί τους». Ο υπουργός Άμυνας Μακναμάρα πρότεινε να αναζητηθούν Έλληνες με επιρροή που θα ανελάμβαναν να εξηγήσουν στην Αθήνα τις επιπτώσεις από τυχόν αρνητικές εξελίξεις στο Κυπριακό. 198 Ο Τζόνσον ήταν αισιόδοξος διότι «ο Παπανδρέου τον είχε πιέσει για μιαν αμερικανική φόρμουλα». σε περίπτωση εισβολής. οι Σοβιετικοί μάλλον δεν επρόκειτο να αναμειχθούν. η Τουρκία είχε πολύ ισχυρότερες δυνάμεις από την Ελλάδα και θα μπορούσε εύκολα να αποβιβάσει στρατιωτικές δυνάμεις και να εξασφαλίσει ένα προγεφύρωμα. πιστεύοντας ότι αυτό θα λειτουργήσει υπέρ των ελληνικών συμφερόντων. ενόσω βρισκόταν στην Ουάσιγκτον. Ο Λαμπουίζ ήταν απογοητευμένος με την άκαμπτη στάση του Γεωργίου Παπανδρέου. Ο Τζόνσον παρενέβη και τόνισε ότι. Οι αμερικανικές υπηρεσίες εκτιμούσαν ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε στείλει 4000 στρατιώτες (η CIA τους ανέβαζε σε 5000) και η Τουρκία περίπου 1000. 196 Μετά την αναχώρηση των δυο πρωθυπουργών από την Ουάσιγκτον. ο οποίος. Ο Κωνσταντίνος πρότεινε την παρεμβολή του Έκτου Στόλου ανάμεσα στην Τουρκία και την Κύπρο.τον πείσει να δεχτεί τον Ντην Άτσεσον ως μεσολαβητή σε συνομιλίες που θα άρχιζαν στη Γενεύη. Ο βασιλέας είπε ότι είχε συμβουλεύσει την κυβέρνηση να αρχίσει συνομιλίες με την Άγκυρα. 199 Digitized by 10uk1s . Εν συνεχεία ρώτησε τους παριστάμενους αν υπήρχαν άλλοι τρόποι για να ασκηθούν πιέσεις προς τις δύο κυβερνήσεις. έπεισε όμως τον Λαμπουίζ πως η Αθήνα δεν θα μπορούσε εύκολα να δεχτεί τη διαπραγμάτευση με την Άγκυρα. με βάση τα όσα γνώριζε. ο Μπωλ ενημέρωσε τα μέλη του για τις θέσεις των δύο πλευρών και την ισορροπία δυνάμεων που επικρατούσε στο νησί. Ο εκπρόσωπος του Πενταγώνου συμφώνησε με τον Τζόνσον και επεσήμανε ότι ο τουρκικός στρατός είχε υπεροχή 3 προς 1 και η αεροπορία 4 προς 1 έναντι των Ελλήνων. Ο αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα Λαμπουίζ συναντήθηκε μετά την επίσκεψη του πρωθυπουργού στην Ουάσιγκτον με τον βασιλέα Κωνσταντίνο. Επεσήμανε ωστόσο πως «οι Έλληνες δεν αρέσκονται στην ιδέα της διαπραγμάτευσης υπό την πίεση απειλών και τελεσιγράφων» και εξέφρασε την άποψη ότι η διαπραγμάτευση θα ήταν πολύ πιο εύκολη αν η Τουρκία «ήρε την απειλή της επέμβασης». Ο Τζόνσον παρατήρησε ότι. Ο Μπωλ συμφώνησε. «απαίτησε στην πραγματικότητα να παραδοθούν άνευ όρων οι Τούρκοι. καθότι ο Τζόνσον «τρόμαξε» τον Παπανδρέου όταν του είπε πως «οι ΗΠΑ δεν θα χρησιμοποιήσουν στρατιωτικά μέσα για να αποτρέψουν την εισβολή». 197 Κατά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου. Ο Μακναμάρα αναφέρθηκε χαρακτηριστικά στην περίπτωση του Ωνάση και των άλλων εφοπλιστών που θα μπορούσαν να παίξουν το ρόλο αυτό. Το μεγάλο πρόβλημα είναι να εξασφαλίσουμε κάτι για τους Τούρκους από τις συνομιλίες αυτές. Η συζήτηση δεν κατέληξε σε συμφωνία.

σε τηλεγράφημα που έστειλε στην Ουάσιγκτον. ενώ η κατάσταση στην Κύπρο παρέμενε τεταμένη. αν και πρόβαλε αντιρρήσεις για το ακριβές μέγεθος της περιοχής που θα υπαγόταν στην τουρκική κυριαρχία. Ο έλληνας εφοπλιστής επρόκειτο να συναντήσει σε λίγη ώρα τον Γεώργιο Παπανδρέου. οι οποίοι θα ανελάμβαναν να μεταδώσουν τις αμερικανικές ανησυχίες στις κυβερνήσεις τους. όπου θα συναντούσε τον βασιλέα. Η απόρριψη του σχεδίου θορύβησε τους Αμερικανούς. Στο σημείο αυτό παρενέβη ο αρχηγός της CIA Μακκόουν. ανέφερε ότι ενημέρωσε τον Νιάρχο για τις εξελίξεις και του ζήτησε να παρέμβει για να επηρεάσει την κατάσταση. Ο Νιάρχος αντιπρότεινε. οι οποίοι πίστευαν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν μπορούσε να ελέγξει τον Μακάριο. Ο τούρκος εκπρόσωπος στη Γενεύη καθηγητής Ερίμ το αποδέχθηκε. Το επιχείρημά του ήταν πως ο Μακάριος δεν θα μπορούσε να φέρει αντιρρήσεις σε αυτήν την παραχώρηση. την Ένωση ταυτόχρονα με την απομάκρυνση του ελληνικού πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης και τη μεταφορά του Πατριαρχείου στο Άγιον Όρος. Ο Άλμερ.Ο Πρόεδρος συμφώνησε και έδωσε εντολή στον Μπωλ να καταρτίσει σχέδιο δράσης σε συνεργασία με τις άλλες υπηρεσίες. ως προσωπική του ιδέα. για να δει τον πρωθυπουργό. μια και δεν αφορούσε κυπριακό έδαφος. Ο Ντην Άτσεσον παρουσίασε στις δυο πλευρές το σχέδιό του για την επίλυση του προβλήματος. 203 Το πρώτο δεκαήμερο του Αυγούστου σημειώθηκαν νέες συγκρούσεις στη βόρεια Κύπρο και οι Digitized by 10uk1s . Εξήγησε όμως στον Άλμερ ότι «είναι πολιτικά αδύνατον αυτή τη στιγμή για την ελληνική κυβέρνηση να δώσει ένα κομμάτι γης στην Τουρκία ως αντάλλαγμα για την αυτοδιάθεση της Κύπρου». το σχέδιο δράσης ετέθη σε εφαρμογή. όταν έφτασε στην Αθήνα. ο οποίος αναρωτήθηκε αν υπάρχει καμιά φόρμουλα που θα μπορούσε να ικανοποιήσει τους Τούρκους. και κατόπιν για την Αθήνα. με αντάλλαγμα την παραχώρηση στρατιωτικής βάσης στους Τούρκους. Ο πρώην σταθμάρχης της CIA στην Αθήνα Άλφρεντ Άλμερ συναντήθηκε με τον Σταύρο Νιάρχο στο ιταλικό νησί Κάπρι. Ο Νιάρχος υποσχέθηκε ότι θα αναχωρούσε αμέσως για την Κέρκυρα. Ο πρώην υπουργός των Εξωτερικών πρότεινε την Ένωση της Ελλάδος με την Κύπρο. αλλά όπως εξήγησε δεν είχε σκοπό να τον πιέσει. γεγονός που καθιστά πολύ δύσκολη τη συναλλαγή μαζί του». 201 Ο Νιάρχος επισκέφθηκε τον αμερικανό πρέσβη. Ο πρέσβης διαπίστωνε ότι με τον τρόπο αυτό εντείνονταν οι αντιδράσεις του τύπου και «ενισχύεται η φυσική συνήθεια του Παπανδρέου να μετατρέπεται σε "ανένδοτο αγωνιστή". και του είπε ότι δεν ήταν σε θέση να ασκήσει πίεση στην κυβέρνηση. ως αντάλλαγμα για την Ένωση. Ειδικότερα του ζήτησε να βρεθούν ισχυρές προσωπικότητες στην Ελλάδα και στρατιωτικοί στην Τουρκία. αφού ζήτησε από την Ουάσιγκτον να μη δίνει την εντύπωση ότι αυξάνει τις πιέσεις προς τον έλληνα πρωθυπουργό. Το σχέδιο διέρρευσε στον ελληνικό Τύπο και εν συνεχεία απορρίφθηκε από την Αθήνα και τη Λευκωσία. Ο Λαμπουίζ έμοιαζε να συμφωνεί με την άποψη του Νιάρχου. διότι πίστευε ότι «η κολακεία θα έφερνε περισσότερα αποτελέσματα από την άσκηση πίεσης». μια και ο ίδιος δεν είχε αντιληφθεί κάτι τέτοιο. 200 Τρεις ημέρες μετά την εντολή του Τζόνσον. Η Άγκυρα δεν έδειξε όμως ενδιαφέρον για την ελληνική αντιπρόταση και επέμενε στην απόκτηση στρατιωτικής βάσης στην Κύπρο. Το σχέδιο προέβλεπε ειδικότερα την παραχώρηση κυριαρχίας της Τουρκίας επί της χερσονήσου της Καρπασίας καθώς και τη δημιουργία ξεχωριστών διοικητικών ενοτήτων για τις περιοχές όπου η πλειονότητα των κατοίκων ήταν Τουρκοκύπριοι. 202 Οι συνομιλίες της Γενεύης και το σχέδιο Άτσεσον Οι συνομιλίες της Γενεύης άρχισαν στις αρχές Ιουλίου. Ο έλληνας πρωθυπουργός διετύπωσε προς στιγμήν την ιδέα της παραχώρησης στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία στο Καστελλόριζο. κατ' αρχήν.

206 Ο αεροπορικός ακόλουθος των ΗΠΑ συνέταξε.τουρκικές δυνάμεις επιχείρησαν να δημιουργήσουν προγεφύρωμα. 208 Η προέλευση της ιδέας της «άμεσης Ένωσης» από την κυβέρνηση Παπανδρέου επιβεβαιώνεται από τηλεγράφημα του βρετανού πρέσβη στην Αθήνα προς το Φόρεϊν Όφφις. Τα στελέχη του συμβουλίου είχαν ετοιμάσει ένα μνημόνιο για τον Τζόνσον με τις εισηγήσεις τους. Οι αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου υποστήριζαν ότι σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων της Γενεύης. στην οποία απεκάλυπτε ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε δώσει εντολή στην Αεροπορία να στείλει αεροσκάφη στην Κύπρο. ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν εξαιρετικά δυσαρεστημένος με τον Μακάριο και «αναζητούσε τρόπους να τον αλλάξει». Η ίδια φόρμουλα προέβλεπε ότι θα υπήρχε μυστική προσυνεννόηση της Αθήνας με την Άγκυρα για την εφαρμογή του σχεδίου. Ο Παπανδρέου ισχυρίζεται ότι ο μόνος τρόπος να βραχυκυκλωθεί ο άξονας Λευκωσίας-Μόσχας είναι η επιβολή της Ένωσης τώρα. Ο Μπωλ αναφερόταν σε πληροφορίες των αμερικανικών υπηρεσιών. Ο αμερικανός υφυπουργός επεσήμαινε στο τηλεγράφημά του πως ήταν «εξαιρετικά σημαντικό να συνεργαστεί ο Παπανδρέου με τον Γρίβα. 205 Οι μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ προσπαθούσαν να συλλέξουν πληροφορίες για τις στρατιωτικές κινήσεις της Αθήνας. 204 Ο Μακάριος είχε αρχίσει να ενοχλεί έντονα πλέον τους Αμερικανούς με τα ανοίγματα που επιχειρούσε προς τη Μόσχα και τις αδέσμευτες χώρες. Ο στρατηγός διευκρίνισε όμως ότι «οιοσδήποτε δεν υποστηρίξει την ανάγκη αντίστασης σε μια τουρκική απόβαση. Ο στρατηγός Πιπιλής παραδέχτηκε σε συνομιλία του με αμερικανική πηγή πως «οι Έλληνες μπορούν να κάνουν πολύ λίγα πράγματα. δεν θα μπορέσει να διατηρήσει το αξίωμά του». ενώ υποστήριζε ότι ο κύπριος ηγέτης είχε διαπραγματευθεί. την κατασκευή αιγυπτιακής αεροπορικής βάσης στην Κύπρο. Από τις αναφορές τους ήταν προφανές ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν ήταν έτοιμη να αντιμετωπίσει τουρκική εισβολή στην Κύπρο. 207 Το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας συνεδρίασε στον Λευκό Οίκο στις 15 Αυγούστου και εξέτασε την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί μετά τους τουρκικούς βομβαρδισμούς και το αδιέξοδο των συνομιλιών της Γενεύης. αλλά την ανακάλεσε ενόσω αυτά βρίσκονταν καθ' οδόν. Ο Μπωλ προειδοποιούσε τον Λαμπουίζ πως η κατάσταση στην Κύπρο βρισκόταν στο χείλος «ολοκαυτώματος». Ο ακόλουθος ανέφερε ακόμη ότι. Επρόκειτο για σχέδιο ανατροπής του Μακαρίου σε συνδυασμό με την ταυτόχρονη Ένωση της Ελλάδας με την Κύπρο και την παροχή αδιευκρίνιστων ανταλλαγμάτων στην Τουρκία. ώστε να μην προκληθεί τουρκική στρατιωτική επέμβαση. Εν συνεχεία οι Έλληνες θα κάνουν μια συμφωνία με τους Τούρκους». για να αντισταθούν στις τουρκικές αεροπορικές επιθέσεις». το οποίο θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αργότερα για να επεκταθούν σε άλλες περιοχές. μοναδική εναλλακτική λύση θα ήταν «το σχέδιο του Παπανδρέου για την άμεση Ένωση. στις 10 Αυγούστου. θέλοντας προφανώς να τον χρησιμοποιήσει ως αντίβαρο στον Μακάριο. αιγυπτιακές ή άλλες δυνάμεις στο νησί». σύμφωνα με έναν πληροφοριοδότη του. σύμφωνα με τις οποίες ο Μακάριος είχε ζητήσει στρατιωτική βοήθεια από τη Μόσχα και το Κάιρο. Η ελληνική κυβέρνηση εν τω μεταξύ προσκάλεσε στην Αθήνα τον στρατηγό Γρίβα. το οποίο στάλθηκε την ίδια Digitized by 10uk1s . την οποία χαρακτήρισε «προϊόν απελπισίας». χωρίς την έγκριση της Αθήνας. ώστε να βεβαιωθούν ότι δεν θα φθάσουν σοβιετικές. η οποία προήλθε από τον Γεώργιο Παπανδρέου (όπως προκύπτει από τα αμερικανικά έγγραφα). Ενώ τα τουρκικά αεροσκάφη βομβάρδιζαν την Κύπρο. Ο Μπωλ ενημέρωσε το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας για την ιδέα αυτή. αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων στην Κύπρο. Στην Ουάσιγκτον είχε αρχίσει να αντιμετωπίζεται σοβαρά η ιδέα της «άμεσης Ένωσης». ή και τίποτα. ο Μπωλ έστειλε αργά το βράδυ της 9ης Αύγουστου εντολή στον Λαμπουίζ να προβεί σε έντονο διάβημα προς τον Γεώργιο Παπανδρέου. μιαν αναφορά προς την Υπηρεσία Πληροφοριών του Πενταγώνου (DIA)... Ο πληροφοριοδότης δεν γνώριζε ποιος θα μπορούσε να διαδεχτεί τον Μακάριο.

Μπορείτε να πείτε στην ελληνική κυβέρνηση ότι έχουμε αποφύγει απευθείας επαφή με τον Γρίβα. προκειμένου να αναγκάσουμε τους Τούρκους να "καταπιούν" αυτή τη λύση. Προφανώς ο Παπανδρέου δεν μπορεί να προχωρήσει σε αυτήν τη συμφωνία μόνος του. «να πούμε στους Έλληνες πως θα προχωρήσουν την άμεση Ένωση. ο πρέσβης συναντήθηκε με τον Κωνσταντίνο... Η πανεθνική συμφωνία των Ελλήνων είναι σημαντική. Θα πίεζε την Αθήνα και την Άγκυρα να δεχτούν το σχέδιο και κατόπιν θα καλούσε την Ελλάδα. τόνιζε ο Μπωλ. ότι οι δυνάμεις του θα απέτρεπαν τουρκικές ενέργειες εναντίον της Ελλάδος και το αντίστροφο. η οποία θα επικυρωνόταν με ψήφο του λαού η της Βουλής εντός ολίγων ήμερων. να «συγκρατήσει» τον Μακάριο. οι Έλληνες μας ρωτούν συνεχώς τι λύση προτείνουμε. Ο βασιλέας και ο στρατός πρέπει να συμφωνήσουν και ο βασιλέας θα πρέπει να εξασφαλίσει τη συμφωνία της ΕΡΕ. Έχουμε ξοδέψει πάρα πολύ χρόνο και προσπάθεια για να φτάσουμε σε αυτή την απόφαση. απαγορεύοντας την παροχή περαιτέρω στρατιωτικής βοήθειας».. Το βασικό πρόβλημα που εναπομένει να διευθετηθεί. επειδή δεν θέλουμε να αναμειχθούμε στα μέτρα που θα χρειασθεί να ληφθούν για την επίτευξη των στόχων (σ. 209 Ο Τζωρτζ Μπωλ έστειλε στις 20 Αυγούστου επείγον τηλεγράφημα στον αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα. ως εγγυήτρια δύναμη. Η αποστολή σας είναι εξαιρετικά δύσκολη.ημέρα που συντάχθηκε το μνημόνιο προς τον Τζόνσον. ενώ κατόπιν η Ελλάδα θα προέβαινε σε συμφωνία με την Τουρκία». Ο Άτσεσον απάντησε ότι δεν μπορούσε να θέσει πλέον άλλους όρους στους Τούρκους και υποσχέθηκε ότι τα ζητήματα αυτά θα ρυθμίζονταν μετά την επίτευξη της κατ' αρχήν συμφωνίας για το Κυπριακό. που δόθηκε στη δημοσιότητα τον Ιανουάριο του 1995. ανέφερε ότι ο υπουργός Άμυνας Κωστόπουλος αποκάλυψε στον πρέσβη της Βρετανίας ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε προτείνει στον Λαμπουίζ το προηγούμενο βράδυ σχέδιο βάσει του οποίου «η Ελλάδα θα προκαλούσε πραξικόπημα στην Κύπρο πριν από οιαδήποτε συμφωνία με την Τουρκία. Αν πάλι μια από τις δύο χώρες παραβίαζε τη συμφωνία. 211 Ο Λαμπουίζ συναντήθηκε με τον Παπανδρέου στις 21 Αυγούστου. Εδώ όμως τελειώνουμε. βάσει του άρθρου 5 της ιδρυτικής συνθήκης της συμμαχίας. Ο Άτσεσον και ο Μπωλ πίστευαν ότι το ΝΑΤΟ έπρεπε να αναμειχθεί στη διαπραγμάτευση. Το πραξικόπημα θα κατέληγε στην άμεση κήρυξη της Ένωσης. Το τηλεγράφημα.Από την ώρα που ο Παπανδρέου επισκέφθηκε την Ουάσιγκτον. είναι η αποτροπή της κομμουνιστικής κατάληψης της νήσου. ο οποίος ήγειρε το ίδιο ζήτημα και ζήτησε επίσης τη διαβεβαίωση πως ο ελληνοκυπριακός πληθυσμός που ζούσε στην περιοχή η οποία θα γινόταν τουρκική βάση δεν θα αναγκαζόταν να απομακρυνθεί. επείγον τηλεγράφημα στον Λαμπουίζ: Digitized by 10uk1s . ή αν η Άγκυρα θα την ενοικίαζε για προκαθορισμένο διάστημα. ύστερα από τιτάνειες προσπάθειές μας. Το σχέδιο προέβλεπε ότι το NATO θα έστελνε επιστολή στις δύο χώρες-μέλη του.. Καλή τύχη!» 210 Οι διαφορές ανάμεσα στις θέσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας ήταν μικρές. στο οποίο υπογράμμιζε ότι η ελληνική κυβέρνηση έπρεπε να δεχτεί το σχέδιο του Άτσεσον εντός 48 ωρών. πράγμα που θα είναι ούτως ή άλλως δύσκολο». Ο πρωθυπουργός υποσχέθηκε ότι ήταν έτοιμος να δεχτεί τις προτάσεις του Άτσεσον. με την οποία θα διευκρίνιζε ότι δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν η μία εναντίον της άλλης όπλα που έχουν πάρει από τη συμμαχία. επίσης. «εφόσον η Τουρκία σταματούσε την απέλαση της ελληνικής μειονότητας από την Κωνσταντινούπολη». «το NATO θα έπαιρνε μέτρα για να πάρει πίσω τους εξοπλισμούς και να τιμωρήσει τον παραβάτη. κατά τη γνώμη μας. Το NATO θα δεσμευόταν. δηλαδή της ανατροπής του Μακαρίου). ήταν το κατά πόσον η τουρκική βάση στην Κύπρο θα αποτελούσε έδαφος υπό τουρκική κυριαρχία διά παντός. Ο αμερικανός υφυπουργός πρόσθετε: «Αυτό που προσφέρουμε στους Έλληνες. . Ο Μπωλ εκνευρίστηκε με τις απαντήσεις του Παπανδρέου και έστειλε νέο. «Δεν είναι δική μας δουλειά». Η Βρετανία και οι ΗΠΑ θα ανελάμβαναν να συγκρατήσουν την Τουρκία για να μην αντιδράσει. Την ίδια ημέρα. σύμφωνα με το απόρρητο μνημόνιο προς τον Τζόνσον.

να καταστήσει την Κύπρο μια για πάντα μέρος της Ελλάδας και την Αθήνα τη μοναδική πρωτεύουσα του Ελληνισμού. Η ελληνική κυβέρνηση δεν έχει κάνει έως σήμερα θετική πρόταση που να λαμβάνει υπ' όψιν της την πραγματικότητα. —»Είχαμε υποθέσει ότι η ελληνική κυβέρνηση θα λάμβανε μέτρα για να παρακάμψει τον Μακάριο και να επιβάλει την άμεση Ένωση. στην Ουάσιγκτον. χρησιμοποιώντας όποια μέσα θεωρεί αναγκαία. Ο Πρόεδρος έχει ενημερωθεί για την αποδοχή του σχεδίου μας από την Ελλάδα και σκοπεύουμε να προχωρήσουμε με βάση αυτό το δεδομένο.. ο βασιλέας πρέπει να καταλάβει ότι απαιτείται αμέσως εθνική απόφαση. Η ελληνική κυβέρνηση καλά θα κάνει να το καταλάβει. Δεν υπάρχει χρόνος για να επιστρέψει ο Σωσσίδης στη Γενεύη για περαιτέρω συνομιλίες με τον Άτσεσον. Αυτό που προσφέρουμε σήμερα είναι μια διέξοδος από ένα καταστροφικό δίλημμα. θα σοκαριστούμε και θα απογοητευθούμε σοβαρά. 2. διέξοδος με ελάχιστο κόστος για τον Ελληνισμό είτε από πλευράς εδάφους είτε από πλευράς εθνικής υπερηφάνειας. Το σχέδιο θα διαρρεύσει.. αν η ελληνική κυβέρνηση —ύστερα από όλες τις αγωνίες και τις προσπάθειές μας— διστάσει να ενοικιάσει μια περιοχή που είναι 100 τετραγωνικά μίλια μεγαλύτερη από εκείνη που η Ελλάδα πρόσφερε την τελευταία φορά. Ο Παπανδρέου θα βρεθεί πάλι σε αδυναμία». ειδάλλως το σχέδιο θα καταρρεύσει.. Πρέπει να έχουμε μιαν άμεση απόφαση..» 212 Ο Λαμπουίζ συναντήθηκε πάλι με τον Παπανδρέου στις 22 Αυγούστου και ο έλληνας πρωθυπουργός εξήγησε ότι ο Μακάριος θα απέρριπτε οιαδήποτε πρόταση η οποία θα προέβλεπε την παραχώρηση εδάφους στην Τουρκία. Αν ο Παπανδρέου δεν μπορεί να πάρει την ευθύνη και την απόφαση.θα βοηθήσει την Ελλάδα να πετύχει επιτέλους τον ιστορικό της στόχο. Η προσφορά αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με αδιαφορία. εάν η ελληνική κυβέρνηση κινηθεί αποφασιστικά για να επιβάλει την άμεση Ένωση με όρους που θα εξασφαλίσουν στους Έλληνες το 95% όσων επιδιώκουν. 5. Ο Μπωλ συμπλήρωνε επίσης πως: —«Μας εντυπωσιάζει η ανησυχία του Παπανδρέου για το πώς θα εξηγήσει το σχέδιο στον Μακάριο.. Εμείς εδώ. Ο Μπωλ απάντησε αμέσως με ένα ακόμη εξαιρετικά αιχμηρό τηλεγράφημα: «Δεν μπορούμε να δεχτούμε τη συνεχή ταλάντευση της ελληνικής κυβέρνησης. Αυτό που του προτείνατε είναι ακριβώς αυτό που ζήτησε ο Παπανδρέου. 6.. Προφανώς δεν υπάρχει σχέδιο που θα μπορούσε να δεχτεί ταυτόχρονα η τουρκική κυβέρνηση και ο Μακάριος..... Μας φαίνεται ακατανόητο.. 213 Ο Μπωλ πρότεινε στον αμερικανό πρέσβη να συμβουλεύσει τον βασιλέα να καλέσει τον στρατηγό Γρίβα και να του πει ενώπιον του Παπανδρέου και του αρχηγού της αντιπολίτευσης Κανελλόπουλου τα εξής: Digitized by 10uk1s . Η προσφορά μας .. 3. μια και είχαμε πιστέψει ότι δεν χρειαζόταν τέτοια εξήγηση. δεν βλέπουμε άλλη διέξοδο από την καταστροφή. Αν η προσφορά δεν γίνει δεκτή αμέσως. Ο Γρίβας θα εξουδετερωθεί και δεν θα μπορέσει εύκολα να υλοποιήσει το σχέδιο. 4. τη διαβεβαίωσή μας ότι θα συγκρατήσουμε τους Τούρκους. Χρησιμοποιούμε κάθε δυνατό μέσο για να εξασφαλίσουμε τη σύμφωνη γνώμη της Τουρκίας και δεν μπορούμε να δεχτούμε τώρα αμφιβολίες από την πλευρά της Ελλάδας». Βρισκόμαστε ένα λεπτό πριν από τα μεσάνυχτα.«1. ο Μακάριος θα ανησυχήσει και θα φυλαχθεί. συμπεριλαμβανομένου και του Προέδρου.

. Ο ίδιος δεν μπορούσε να δεχτεί βάση τουρκικής κυριαρχίας. 216 Ο αμερικανός πρέσβης στην Αθήνα επισκέφθηκε τον βασιλέα Κωνσταντίνο στα ανάκτορα και συζήτησαν τις εξελίξεις στο Κυπριακό και τη στάση του Μακαρίου. Ο αμερικανός πρέσβης συναντήθηκε με τον έλληνα πρωθυπουργό και του εξήγησε ότι βρισκόταν σε δύσκολη θέση. που. Ο Λαμπουίζ πρόβαλε το επιχείρημα πως. επειδή δεν μπορούσε πλέον να εξηγήσει τη στάση της Αθήνας στην κυβέρνηση Τζόνσον.«1.» 214 Ο Γεώργιος Παπανδρέου δήλωσε δημοσίως στις 24 Αυγούστου πως συμφωνούσε απόλυτα με τη Λευκωσία.Το μήνυμα που πρέπει να λάβει ο στρατηγός Γρίβας είναι ότι η αμερικανική πρόταση τού προσφέρει την ευκαιρία να εκπληρώσει το ρόλο του ως Διγενής και να εξασφαλίσει την Κύπρο για λογαριασμό του Ελληνισμού. 215 Ο Άτσεσον παρουσίασε εν τω μεταξύ μια δεύτερη εκδοχή του σχεδίου επίλυσης του Κυπριακού. σήμαινε στην πράξη διχοτόμηση. Αν οι Τούρκοι αποδεχτούν την πρότασή του (για την ενοικίαση βάσης). ο Γεώργιος Παπανδρέου δήλωσε: «Θα ήμουν περισσότερο από χαρούμενος αν μπορούσε να επιτευχθεί πραξικοπηματικά η άνευ όρων Ένωση.. Έχουν διαβεβαιώσει την ελληνική κυβέρνηση ότι.. αν ο Μακάριος επιμείνει στην απόρριψη κάθε συμβιβασμού. Ο Μπωλ ενημέρωσε το Εθνικό Συμβούλιο Ασφαλείας και επέρριψε την ευθύνη για το αδιέξοδο στον Μακάριο και στην επιμονή της Άγκυρας στην απόκτηση μιας βάσης τουρκικής κυριαρχίας. προκαλώντας απογοήτευση στην Ουάσιγκτον. θα δώσουν αμέσως σημαντική βοήθεια για την ανάπτυξη της Κύπρου.. 2.. όμως. διασώζοντάς την από τον κομμουνισμό όπου την οδηγεί ο Μακάριος. Συνεχίζοντας. Στην ίδια συνεδρίαση. Η Αθήνα και η Λευκωσία απέρριψαν τη νέα πρόταση.. ενώ λίγες ώρες πριν ο κύπριος υπουργός των Εξωτερικών Σπύρος Κυπριανού είχε αποκλείσει το ενδεχόμενο δημιουργίας τουρκικής στρατιωτικής βάσης στην Κύπρο. τον οποίο ο έλληνας μονάρχης αποκάλεσε «παλιάνθρωπο».. ήταν διατεθειμένος να παλέψει με τον Μακάριο». Ο Παπανδρέου απάντησε ότι «είχε εμπλακεί σε μάχη επιβίωσης με τον Μακάριο». Ο έλληνας πρωθυπουργός δήλωσε στον αμερικανό συνομιλητή του ότι «οι Τούρκοι επιμένουν να έχουν την κυριαρχία για τη βάση που θα αποκτήσουν και συνεπώς η συμφωνία ήταν αδύνατη. Οι Αμερικανοί έχουν κάνει ουσιαστικές προσπάθειες για να βοηθήσουν στην εξεύρεση λύσης. εξηγούσε ο υφυπουργός. Ο Μπωλ μίλησε επίσης για «αδυναμία» της ελληνικής κυβέρνησης να αποφασίσει να πάρει την κατάσταση στα χέρια της. ο αρχηγός της CIA ανέφερε ότι ο Μακάριος προσπαθούσε να εξασφαλίσει βοήθεια από την Αίγυπτο και τη Σοβιετική Ένωση. Μια γρήγορη λύση. «η Ελλάδα θα αντιμετωπίσει μια θλιβερή προοπτική» στο Κυπριακό. προκειμένου να πείσει τους Κυπρίους να δεχθούν μια λύση. αν η Ένωση επιβληθεί αμέσως μέσω μιας ειρηνικής διαπραγμάτευσης με τους Τούρκους. η οποία προέβλεπε τη μακροχρόνια ενοικίαση στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία. ενώ ο Ανδρέας ο οποίος παρευρέθη στη συνάντηση επεσήμανε πως ο πατέρας του αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα γιατί «ο Μακάριος διέδιδε ότι ο Παπανδρέου πρόδωσε το Κυπριακό».. αντί για την παραχώρηση της κυριαρχίας επ' αυτής. Ο βασιλέας αναφέρθηκε στις δυσκολίες που αντιμετώπιζε η Αθήνα.. είναι ο μόνος τρόπος για να αποτραπεί η άλωση της Κύπρου από τους κομμουνιστές χωρίς τουρκική εισβολή. Η ελληνική κυβέρνηση έχει σκεφθεί σοβαρά την αμερικανική πρόταση και πιστεύει ότι πρέπει να υλοποιηθεί.Είμαι διατεθειμένος να εξουδετερώσω τον Μακάριο». Ο πρωθυπουργός επανέλαβε την εκτίμηση ότι έδινε μάχη επιβίωσης με τον κύπριο Αρχιεπίσκοπο και ζήτησε «λίγο χρόνο για να ξεκαθαρίσει την κατάσταση μαζί του». . 3. Ο Κωνσταντίνος εξέφρασε την πρόθεση να βρει τρόπο να Digitized by 10uk1s . μέσω της αμερικανικής πρότασης. οπότε ο Μακάριος θα ήταν δέσμιος των εξελίξεων.

Οι δύο άνδρες υποστήριξαν ότι η συμφωνία αυτή θα εφαρμοζόταν οπωσδήποτε. Ανησυχούσε. για παράδειγμα. όπως είπε. η αιματοχυσία θα ήταν περιορισμένη. ρώτησε ο αμερικανός ηγέτης. θα ενισχυθεί η θέση του Μακαρίου καθώς και ο κίνδυνος τελικής τουρκικής έκρηξης. Στο σημείο αυτό στράφηκε χαμογελώντας προς τον αμερικανό πρέσβη και τον ρώτησε «αν θα ήθελε να ξεφορτωθεί τον Παπανδρέου». Ο Άτσεσον απάντησε ότι δεν υπήρχε ουσιαστικό πρόβλημα. ώστε να μειωθούν οι αντιδράσεις της διεθνούς κοινής γνώμης. οτιδήποτε μπορούσε να χρησιμεύσει ως δικαιολογία. αμφιβολίες για το αν το σχέδιο της τουρκικής ειβολής ταυτόχρονα με την Ένωση θα μπορούσε να εφαρμοστεί με τόση μεγάλη ακρίβεια και χωρίς να οδηγήσει σε επικίνδυνη κλιμάκωση. Ύστερα από περαιτέρω συζήτηση είπε στους συνεργάτες του ότι «οι επόμενοι δύο μήνες δεν θα είναι καλή περίοδος για έναν ακόμη πόλεμο». ο Τζόνσον συζήτησε το Κυπριακό κατά τη διάρκεια γεύματος στο οποίο παρευρέθηκαν ο Άτσεσον και ο Μπωλ. Ο Τζόνσον είχε. διότι υπήρχε κίνδυνος να διαρρεύσει το σχέδιο στη Λευκωσία. ότι το σενάριο θα έπαιρνε άλλη τροπή. Θα μπορούσε η Αθήνα να ελέγξει την κυπριακή κυβέρνηση. Ο Μπωλ απάντησε ότι οι περισσότεροι Τουρκοκύπριοι θα έμεναν στα χωριά και. Ο Άτσεσον και ο Μπωλ ανέφεραν ότι υπήρχε ήδη μια συμφωνία ανάμεσα στην Αθήνα και τη Λευκωσία. προκαλώντας αμέσως την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. 221 Ο ίδιος ο Άτσεσον έδωσε τη δική του ερμηνεία για την αποτυχία των συνομιλιών της Γενεύης. οπότε θα διεξάγονταν οι προεδρικές εκλογές. 219 Ένα άλλο ερώτημα ήταν τι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως «αφορμή» για την τουρκική εισβολή. αν δεν βρεθεί σύντομα λύση.τι μπορούσαν» για να την εφαρμόσουν με τη λιγότερη δυνατή χρήση αμερικανικών όπλων και βομβαρδισμών. αλλά προέβλεψε ότι ο Παπανδρέου δεν θα μπορούσε να ελέγξει τον Αρχιεπίσκοπο. που θα ήταν βίαιη. όμως. Έδωσε εντολή να ετοιμαστούν νέες μελέτες από το Στέητ Ντηπάρτμεντ και το Πεντάγωνο για όλες τις πτυχές του σεναρίου. αν οι ελληνικές δυνάμεις επετίθεντο με όλη τους τη δύναμη εναντίον των τουρκικών δυνάμεων εισβολής. πως δεν θα έπρεπε να ειδοποιηθεί εκ των προτέρων η Αθήνα για τη σχεδιαζόμενη τουρκική επιχείρηση. δεδομένου ότι ο ίδιος αντιμετώπιζε την επανεκλογή του. 218 Ο Πρόεδρος και οι σύμβουλοί του συζήτησαν εκτενώς όλες τις πτυχές αυτού του σεναρίου.. 217 Λίγες ημέρες αργότερα..Φτάσαμε κοντά σε μια φόρμουλα που θα έκοβε λίγο από τις φαβορίτες του Αρχιεπισκόπου (Μακαρίου) και θα είχε λύσει το ηλίθιο πρόβλημα της Κύπρου προς μεγάλη απογοήτευση του δικού Digitized by 10uk1s . παρά τις διαβεβαιώσεις των συνεργατών του. σε επιστολή που έστειλε στον προσωπικό του φίλο Λουκ Μπατλ. 220 Ο Τζόνσον είχε πολλές αμφιβολίες για το πόσο εύκολο θα ήταν να ελεγχθεί στην πράξη η υλοποίηση του σεναρίου. Προειδοποίησε τους παρευρισκομένους ότι. Ο αμερικανός υφυπουργός επεσήμανε. Ο Άτσεσον δήλωσε ότι κατά τη γνώμη του δεν υπήρχε καμία συμφωνία που θα μπορούσε να προέλθει από συνομιλίες.«παγιδεύσει» τον Μακάριο. Ο Άτσεσον με τη σύμφωνη γνώμη του Μπωλ υποστήριξε ότι η μόνη εφικτή λύση ήταν πλέον η επιβολή ενός τετελεσμένου: Η Τουρκία θα κατελάμβανε τη χερσόνησο της Καρπασίας. Ο Μπωλ τον διαβεβαίωσε ότι οι τούρκοι στρατιωτικοί είχαν δείξει μεγάλο ενδιαφέρον για τη φόρμουλα αυτή και είχαν υποσχεθεί ότι «θα έκαναν ό. Ο Τζόνσον ρώτησε ποια θα ήταν η τύχη των Τουρκοκυπρίων που ζούσαν σε περιοχές που ήλεγχαν οι Ελληνοκύπριοι. ο οποίος είχε διοριστεί πρέσβης στο Κάιρο: «Διασκέδασα πολύ τον διαπραγματευτικό μου ρόλο στη Γενεύη το περασμένο καλοκαίρι. σε περίπτωση που οι Τούρκοι επετίθεντο στο νησί.» και ο βασιλέας παραδέχθηκε ότι αυτό δεν ήταν δυνατόν. οι δύο αξιωματούχοι προέβλεψαν ότι «δεν θα πάρει σοβαρή απάντηση». . η οποία υπαγόρευε την επιβολή της άμεσης Ένωσης. Αν πάλι ο Μακάριος ζητούσε τη συνδρομή των Σοβιετικών. Την ίδια στιγμή ζήτησε από τους συνεργάτες του να συνεχίσουν τη διαπραγμάτευση έως τον Νοέμβριο τουλάχιστον. Ο Λαμπουίζ ρώτησε «θα μπορούσατε να τον ξεφορτωθείτε ακόμη και αν το θέλατε. «με λίγη τύχη».

σου κ. έγραφε. Ο Άτσεσον προχωρούσε όμως σε μιαν υπαινικτική διαπίστωση: «Λίγα χρήματα. 225 Η έκθεση. 224 Για πολλοστή φορά οι αμερικανοί διπλωμάτες υπογράμμιζαν ότι ο ρόλος της Φρειδερίκης ήταν το κλειδί που θα καθόριζε το μέλλον της μοναρχίας. ο οποίος τον υπέσκαψε με τη βοήθεια του ελληνικού Τύπου και της αριστεράς». θα ήταν πάντοτε «διαθέσιμη» να δώσει συμβουλές στον γιο της. προέβλεπε ότι εάν ο Κωνσταντίνος αποφάσιζε να περιοριστεί σε έναν συμβολικό ρόλο. που αποτελεί ευχάριστη έκπληξη». κλπ. ξεμωραμένου κουφού ρήτορα. Η ευχάριστη ανάπαυλα των βασιλικών γάμων Το φορτισμένο από το Κυπριακό σκηνικό γνώρισε προσωρινή ανάπαυλα με το γάμο του βασιλέα Κωνσταντίνου με την πριγκίπισσα Άννα-Μαρία της Δανίας. όταν αναφερόταν στα «χρήματα». η μοναρχία θα πρέπει να αναμένει ένα θυελλώδες και αβέβαιο μέλλον». Ο αμερικανός μεσολαβητής δεν μασούσε τα λόγια του ως προς την επίρριψη ευθυνών για την αποτυχία των συνομιλιών. Η έκθεση επεσήμαινε την προσπάθεια του παλατιού να «εκδημοκρατισθεί» με βάση τις συμβουλές των συνεργατών του Κωνσταντίνου. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι έχει αγνοήσει τις συμβουλές κυβερνητικών εφημερίδων που της συνιστούν να μεταβεί στην Αυστρία ή κάποιο άλλο μέρος μακριά από την ελληνική πρωτεύουσα. που τόσο τον απασχολούσε τον τελευταίο χρόνο. ανέφεραν. «Η ελληνική κοινή γνώμη στράφηκε με ενθουσιασμό. Νάσσερ». «ότι έχει εκδηλώσει την πρόθεσή της να αποσυρθεί από τη δημόσια ζωή και τις φιλανθρωπικές της δραστηριότητες. Οι Τούρκοι ήταν εξαιρετικά πρόθυμοι να συνεργαστούν». τον Σεπτέμβριο του 1964. Αν πάλι αποφάσιζε ότι «το στέμμα έπρεπε να αναμειγνύεται στην πολιτική ζωή. τόνιζε η έκθεση. Η εικόνα του νέου και ωραίου βασιλέα με την αξιαγάπητη νύφη συνεπήρε τη φαντασία των συναισθηματικών Ελλήνων». Δεν είναι όμως σαφές τι υπονοούσε ο πρώην υπουργός των Εξωτερικών. ανάμεικτο με ανακούφιση. που συντάχθηκε με αφορμή τον βασιλικό γάμο. «Είναι γεγονός». Οι συντάκτες της έκθεσης σημείωναν ότι στις δεξιώσεις αυτές είχαν προσκληθεί πολίτες από διάφορα κοινωνικά στρώματα. 226 Digitized by 10uk1s . το πολιτικό τμήμα της πρεσβείας συνέταξε μιαν ενδιαφέρουσα έκθεση για το μέλλον της μοναρχίας. τα οποία είχε στη διάθεσή της η Ουάσιγκτον. που απέχει λίγα μόλις λεπτά. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός είχε άλλωστε μεταφέρει στον αμερικανό πρέσβη την ικανοποίησή του για την «ως τώρα συμπεριφορά του βασιλέα. Με αφορμή το γεγονός αυτό. να διαρρεύσουν τα σχέδιά μας στον Μακάριο. 222 Ο Άτσεσον εννοεί προφανώς πως η Αθήνα θα μπορούσε να είχε επιβάλει την Ένωση με στρατιωτική δύναμη καθώς και να είχε εξουδετερώσει τον Μακάριο. όποτε το έκρινε αναγκαίο. χωρίς να αναμειγνύεται στις καθημερινές πολιτικές διαμάχες. τα οποία είχαμε. την πιο κρίσιμη στιγμή. με το αυτοκίνητο. σημείωνε η έκθεση. τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. «ακόμη και βοσκοί!». «ήταν η αδυναμία του Παπανδρέου. που δεν έχει τη δύναμη να αποφασίσει ή να λύσει οτιδήποτε. από το Τατόι». θα ενισχυόταν η προοπτική μιας σχετικά ήρεμης θητείας του στο ρόλο. Η Φρειδερίκη αποφάσισε απλώς να μετακομίσει στην οικογενειακή βίλλα στο Ψυχικό.223 Οι Αμερικανοί δεν είχαν ψευδαισθήσεις πως η εμπειρία των γάμων θα μεταφραζόταν σε μονιμότερη ενίσχυση της δημοτικότητας της μοναρχίας. Με την κίνησή της αυτή. στο θέαμα που εκτυλίχθηκε στην πρωτεύουσα και που —για λίγες ημέρες— απέσπασε την προσοχή από το Κυπριακό. Ως παράδειγμα αναφερόταν η διοργάνωση τεσσάρων δεξιώσεων στο πλαίσιο των εορτασμών για τον βασιλικό γάμο. η ελληνική έβδομη μεραρχία στη Κύπρο που είχαν οι Έλληνες και κάποια αποφασιστικότητα στην Αθήνα (που δεν υπήρχε) θα είχαν φέρει διαφορετικό αποτέλεσμα. αν της το ζητούσε. Φρόντισε. Η έκθεση εμφάνιζε το γάμο ως «απόδραση» του μέσου Έλληνα από την κρίση του Κυπριακού. Η εκτίμησή τους ήταν ότι κατά το πρώτο εξάμηνο της βασιλείας του ο Κωνσταντίνος δεν είχε αναμειχθεί στο πολιτικό σύστημα και είχε αντισταθεί στις πιέσεις που του ασκούσαν οι αντίπαλοι του Παπανδρέου. «Η δική μας αδυναμία». ενός φλύαρου.

τους Σλάβους και την κομμουνιστική απειλή γενικότερα ήταν πολύ δημοφιλείς κατά την περίοδο των κυβερνήσεων Καραμανλή. Διατύπωνε δε την άποψη πως ο πρωθυπουργός. χωρίς η δεξιά να αμύνεται». Ύστερα από εννέα μήνες παραμονής του στην εξουσία έβλεπαν ότι η αριστερά εκμεταλλευόταν τα μέτρα φιλελευθεροποίησης του πολιτικού συστήματος με αποτέλεσμα «να φτάσει τον μεγαλύτερο βαθμό αξιοπιστίας και σεβασμού μετά τον εμφύλιο». όπως τόνιζαν σε έκθεση με τίτλο «Η νέα ατμόσφαιρα». «αντί να καθοδηγεί ο ίδιος την κοινή γνώμη. Αποτέλεσμα είναι ότι κάθε ένδειξη πως η κυβέρνησή του μπορεί να διαπραγματευθεί με την τουρκική κυβέρνηση θα τον καταστήσει στόχο κατηγοριών πως πρόδωσε το Κυπριακό». Καθώς το άστρο του Μακάριου ανεβαίνει στο στερέωμα του ελληνισμού. έγραφε ο Μπρούστερ και πρόσθετε: «Η ανικανότητά του να αντισταθεί στον πειρασμό να πει μια έξυπνη φράση τον έχει παγιδεύσει και τον έχει φέρει πολλές φορές σε δύσκολη θέση. τώρα όμως δεν ακούγονται πλέον». Η ανησυχία τους ήταν ότι η αριστερά κυριαρχούσε στο πολιτικό σκηνικό με τα συνθήματα και τις θέσεις της. ακόμη και αν ο Γεώργιος Παπανδρέου ακολουθούσε διαφορετική πολιτική και έπαιρνε μέτρα κατά των κομμουνιστών. Η έξαρση της επιρροής της αριστεράς οφειλόταν. οι οποίες ήταν εν μέρει αποτέλεσμα των «ανοιγμάτων» που επιχειρούσε η Ε. Η πρεσβεία αντιμετώπιζε τον Γεώργιο Παπανδρέου ως πολιτικό που δεν μπορούσε να πάρει καμία απόφαση που θα είχε πολιτικό κόστος. όπως και οι έλληνες πρωθυπουργοί πριν από αυτόν. η επιτυχία του θα ήταν αμφίβολη. «θα κριθεί με βάση την ικανότητα της κυβέρνησης Παπανδρέου να υλοποιήσει τους ελληνικούς στόχους για το Κυπριακό. ακούγεται όλο και πιο κούφιος. ως ένας από τους πιο φανατικούς αντιπάλους της κομμουνιστικής αριστεράς στην Ελλάδα. 228 Η πρεσβεία συνειδητοποιούσε εξάλλου ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου. Για παράδειγμα. Οι διπλωμάτες είχαν βέβαια διαπιστώσει. Ο Μπρούστερ και οι άλλοι διπλωμάτες είχαν την αίσθηση πως η ελληνική κοινή γνώμη καταλάβαινε ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν ήταν σε θέση να ελέγξει τον Μακάριο. Η πρεσβεία επεσήμαινε ότι «η αριστερά βρίσκεται στην επίθεση σε όλα τα μέτωπα. λειτουργούσε ολοένα και πιο αυτόνομα και χωρίς πρότερη συνεννόηση με την Αθήνα. το άστρο του Παπανδρέου δύει». 230 Digitized by 10uk1s . εκθειάζει ως δείγμα αρετής την άρνησή του να καθίσει να διαπραγματευθεί με τους Τούρκους για το Κυπριακό. με τους οποίους επετίθεντο στους Βουλγάρους. σε δυνάμεις που βρίσκονταν πέρα από τον δικό του έλεγχο. ο οποίος. Οι στόχοι αυτοί θα μπορούσαν να οριστούν ως η Ένωση της νήσου με την Ελλάδα και η ταυτόχρονη αποφυγή μιας καταστροφικής σύγκρουσης με την Τουρκία». Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε καταγραφεί από τους Αμερικανούς. όπως ανέφεραν.Κ. καθοδηγείται από αυτήν. πως. Πεποίθηση των αναλυτών της ήταν ότι η χώρα «δεν κατρακυλούσε προς τα αριστερά». Ο επικεφαλής του πολιτικού τμήματος Νταν Μπρούστερ απέδιδε την απουσία απτών αποτελεσμάτων κυβερνητικού έργου στη συνεχή απασχόληση του πρωθυπουργού με το Κυπριακό καθώς και στην έλλειψη οργανωτικών ικανοτήτων.Οι κοινωνικές αλλαγές Οι αμερικανοί παρατηρητές διαισθάνονταν ότι η ελληνική κοινωνία περνούσε φάση βαθύτερων αλλαγών. έγραφε χαρακτηριστικά. «Ο ισχυρισμός ότι το κέντρο του Ελληνισμού βρίσκεται στην Αθήνα. και το παραδέχονταν στις εκθέσεις τους. ούτε και υπήρχε θέμα αύξησης της δύναμης της ΕΔΑ. 227 Η άλλη όψη του ιδίου φαινομένου εκφραζόταν με την υποχώρηση του αντικομμουνιστικού κλίματος που επικρατούσε στην Ελλάδα τη δεκαετία του '50. πριν από το 1964. η οποία με τη σειρά της καθοδηγείται από τον ανεύθυνο ελληνικό Τύπο». «Οι λόγοι και οι δηλώσεις των πολιτικών στις επαρχίες της Βόρειας Ελλάδας. και όχι στη Λευκωσία. έγραφαν οι συντάκτες της ίδιας έκθεσης και συμπλήρωναν ότι: «οι δηλώσεις αυτές αντικαθίστανται τώρα από επιθέσεις εναντίον των ΗΠΑ ή της Μεγάλης Βρετανίας για την (υποτιθέμενη) φιλοτουρκική πολιτική τους στο Κυπριακό». 229 «Η αδυναμία που δείχνει ο πρωθυπουργός στη ρητορική ανάπτυξη όλων των προβλημάτων λειτουργεί πολλές φορές ως υποκατάστατο της σοβαρής εξέτασής τους».

Κ. ο οποίος εργαζόταν πλέον για λογαριασμό αμερικανικής υπηρεσίας. Οι διπλωμάτες που ασχολούνταν με το πολιτικό ρεπορτάζ διαπίστωναν ωστόσο ότι μέσα στο κυβερνών κόμμα υπήρχαν ανησυχητικές τριβές και διαμάχες. τους οποίους θα συνδράμουν στοιχεία από ένα ή περισσότερα άλλα κόμματα». έκθεση της πρεσβείας προέβλεπε ότι «ο κύριος κίνδυνος για τον πρωθυπουργό. όπως είπε. χωρίς επιστροφή. σε σειρά συνωμοσιών και σχέδια για πραξικόπημα κατά την περίοδο 1960 έως 1967. όταν θα εκδηλωθεί. Οι Έλληνες συνομιλητές του δεν έκρυψαν την απογοήτευσή τους με τις απαντήσεις αυτές και τόνισαν ότι «οι εκτιμήσεις σας δείχνουν πως εσείς οι Αμερικανοί δεν καταλαβαίνετε το πρόβλημα». ενώ πρόσθεσαν πως «η ανατροπή του Παπανδρέου σε διάστημα τριών μηνών θα εξαφανίσει αυτόν τον κίνδυνο». θα προέλθει μάλλον από το κόμμα του. Ο απόστρατος πτέραρχος ήταν εξουσιοδοτημένος. από τον Μητσοτάκη ή τον Τσιριμώκο. το συμπέρασμα των Αμερικανών ήταν. να δηλώσει στον Άνσουτζ ότι «υπάρχει μια οργάνωση η οποία παρακολουθεί άγρυπνα την κατάσταση» και ακόμη ότι «υπάρχει ενδεχόμενο στρατιωτικής επέμβασης». θα πρέπει να συμμετάσχουν σε μιαν επιχείρηση για τη διάσωση της δημοκρατίας στην Ελλάδα». Ο Καρύδας έπαιζε το ρόλο του συνδέσμου με τους εκπροσώπους της συνωμοτικής οργάνωσης: τον απόστρατο πτέραρχο Πέτρο Μητσάκο και τον επίσης απόστρατο ταξίαρχο της Αεροπορίας Αντώνη Σκαρμαλιωράκη. πως δεν υπήρχε εναλλακτική λύση. Τον Σεπτέμβριο του '64. Ο Άνσουτζ και οι επισκέπτες του συζήτησαν κατόπιν τις πολιτικές εξελίξεις και ο αμερικανός διπλωμάτης απέφυγε να δώσει την εντύπωση πως οι ΗΠΑ επιθυμούσαν την αλλαγή της κυβέρνησης. Τις πληροφορίες είχαν μεταφέρει ο αεροπορικός ακόλουθος Γουίλιαμ Γουίλιαμς και ο απόστρατος επισμηναγός της ελληνικής Αεροπορίας Παναγιώτης Καρύδας. πλην του Παπανδρέου. Ισχυρίστηκε όμως ότι η ομάδα αυτή ήλεγχε τις Ένοπλες Δυνάμεις και είχε επίσης πολιτική υποστήριξη. Στόχος της ομάδας ήταν να προκαλέσει πολιτική κρίση και να αναγκάσει τον αρχηγό της Ε. Η συνάντηση έγινε στις 8 Οκτωβρίου και ο Μητσάκος δεν θέλησε να αποκαλύψει λεπτομέρειες για το πόσα μέλη συμμετείχαν στη συνωμοτική ομάδα που εκπροσωπούσε. Οι δύο αυτοί αξιωματικοί φέρονται αναμεμειγμένοι. το φθινόπωρο του 1964. 233 Ο Άνσουτζ δεν συμφώνησε απόλυτα με τις εκτιμήσεις που άκουσε και δήλωσε πως κατά την άποψή του «δεν υπάρχει κανένα μέλος της κυβέρνησης που μπορεί να οδηγήσει τη χώρα στον κομμουνισμό μέσα από ένα λαϊκό μέτωπο». Digitized by 10uk1s . 232 Ο Άνσουτζ δέχτηκε να συναντηθεί στην πρεσβεία με τους δύο απόστρατους αξιωματικούς. Στο τέλος της συνάντησης συμφωνήθηκε ότι ο Μητσάκος θα «κρατούσε επαφή με τον Άνσουτζ». 231 Νέες συνωμοσίες Η απόρριψη του σχεδίου Άτσεσον και η αντιπαράθεση του Ανδρέα με τους Αμερικανούς έπεισαν ορισμένους στρατιωτικούς ότι οι συνθήκες είχαν ωριμάσει για να ζητήσουν την υποστήριξη των ΗΠΑ για την ανατροπή της κυβέρνησης Παπανδρέου. Οι συνωμότες αξιωματικοί επέμεναν πως ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο Ανδρέας ήταν ικανοί να δημιουργήσουν λαϊκό μέτωπο με τους κομμουνιστές. Στέλεχος της συνωμοτικής οργάνωσης συναντήθηκε με εκπρόσωπο των αμερικανικών υπηρεσιών ένα μήνα αργότερα και του είπε πως οι εκπρόσωποι της συνωμοτικής οργάνωσης απεκόμισαν την εντύπωση. την οποία —ήλπιζαν τα μέλη της— θα έχανε. να ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης. Χωρίς τον Καραμανλή.Παρ' όλα τα μειονεκτήματά του. Ο Μητσάκος εξέφρασε την άποψη ότι ο Ανδρέας ήταν «πρώην κομμουνιστής και διατύπωσε την αγωνία του για το ρόλο που θα έπαιζε στο μέλλον. Απευθυνόμενος στον αμερικανό διπλωμάτη ο Μητσάκος εξέφρασε την ελπίδα πως: «Αν οι ΗΠΑ αισθανθούν ότι η κατάσταση φθάνει στο κρίσιμο σημείο. βάσει των αμερικανικών αρχείων. ο κύριος του Καστριού παραμένει η κυρίαρχη φυσιογνωμία στην ελληνική πολιτική σκηνή. Από τον Σεπτέμβριο του 1964 ο επιτετραμμένος της πρεσβείας Νορμπ Άνσουτζ είχε πληροφορηθεί πως μια ομάδα αξιωματικών που ανήκαν στον ΙΔΕΑ επεδίωκαν τη βοήθεια των Αμερικανών για να προωθήσουν ένα σχέδιο με στόχο την αλλαγή κυβέρνησης. Ο Μητσάκος κατέληξε τονίζοντας πως «η δικτατορία είναι αναπόφευκτη».

Εμφανίστηκε τις πρώτες ώρες μετά το πραξικόπημα να οδηγεί το αυτοκίνητό του. 236 Ορισμένες φιλοκυβερνητικές εφημερίδες. Στο σχετικό τηλεγράφημά του προς την Ουάσιγκτον δεν υπάρχει κανένα θετικό ή αρνητικό σχόλιο πέρα από τη διαπίστωση ότι η επιλογή του Γεωργίου Παπανδρέου να τον ορίσει διάδοχό του τον είχε μετατρέψει σε αιχμή επιθέσεων των αντιπάλων του μέσα και έξω από το κόμμα. Ο πρέσβης πίστευε ότι ο πρωθυπουργός ήθελε με τον τρόπο αυτό «να αποστρέψει την προσοχή από τα πραγματικά αίτια της παραίτησης». σε όλα τα επίπεδα». ενώ την ίδια διάψευση επανέλαβε και ο Γεώργιος Παπανδρέου. 25 περίπου ναυάρχους και στρατηγούς καθώς και την πλειονότητα των συνταγματαρχών. 237 Digitized by 10uk1s . ότι «οι ΗΠΑ ήταν εξαιρετικά ανήσυχες για την κατάσταση στην Ελλάδα». παρά τη ζημιά που προκάλεσε (η κατηγορία αυτή) στο κύρος των ΗΠΑ στην Ελλάδα». και κυρίως το Έθνος. Ο Σκαρμαλιωράκης ήταν από τους ελάχιστους απόστρατους αξιωματικούς που γνώριζαν τις ακριβείς λεπτομέρειες του σχεδίου του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου. Είναι πολύ πιθανόν ότι η «συνωμοτική ομάδα» την οποία εκπροσώπησαν οι Μητσάκος και Σκαρμαλιωράκης στην επίσκεψή τους στην αμερικανική πρεσβεία ήταν η ομάδα του Γεωργίου Παπαδόπουλου. Παττακός και Μακαρέζος. αλλά διέκοψε κάθε επαφή μετά τον Ιανουάριο του 1967. στο οποίο επέβαιναν οι τρεις βασικοί πραξικοπηματίες: Παπαδόπουλος. αλλά όλα τα πολιτικά κόμματα την αγνοούν. καθώς προέβλεψε ότι η παραίτηση μπορεί να ανέκοπτε την πολιτική σταδιοδρομία του Ανδρέα.από την επίσκεψη στην πρεσβεία. ύστερα από επιθέσεις που δέχτηκε από μερίδα του Τύπου. Η πηγή μας υποστηρίζει ότι έχει την υποστήριξη του 85% των διοικητών των στρατιωτικών μονάδων. τα οποία κατά την εκτίμησή του είχαν να κάνουν με τις κακές σχέσεις του Ανδρέα με τα στελέχη του κόμματος. Εκτίμηση του Λαμπουίζ ήταν ότι ο πρεσβύτερος Παπανδρέου «θέλησε να συνταχθεί με την εκστρατεία που εμφάνιζε τον γιο του θύμα ξένων πιέσεων. Η πρώτη αντίδραση του αμερικανού πρέσβη ήταν μάλλον πρόωρη. Παρά τη δήλωση αυτή. ο Λαμπουίζ θεώρησε ότι ο πρωθυπουργός δεν ήταν εξίσου κατηγορηματικός στην εμφάνισή του στη Βουλή. Η περιγραφή της με βάση τις πηγές των μυστικών υπηρεσιών ταιριάζει απολύτως με το προφίλ της «συνωμοτικής ομάδας» της 21ης Απριλίου. Η οργάνωση ελέγχεται από 20 απόστρατους και εν ενεργεία αξιωματικούς. 234 Ο Καρύδας με βάση τις πληροφορίες που του είχε δώσει ο Σκαρμαλιωράκης περιέγραψε ως εξής τη σύνθεση της συνωμοτικής ομάδας που είχε πλησιάσει τους Αμερικανούς για να λάβει το «πράσινο φως»: «Η μυστική αυτή στρατιωτική οργάνωση συμπεριλαμβάνει 20 έως 25 απόστρατους αξιωματικούς από τα τρία όπλα και την ΚΥΠ. σύμφωνα με την πηγή. Η στροφή του Ανδρέα έναντι των Αμερικανών Η πολιτική ζωή συγκλονίστηκε στα μέσα Νοεμβρίου από την παραίτηση του Ανδρέα από τη θέση του αναπληρωτή υπουργού Συντονισμού. αλλά αντιθέτως άφησε αναπάντητα πολλά υπονοούμενα. 235 Ο Σκαρμαλιωράκης συμμετείχε στην επαναστατική επιτροπή η οποία προχώρησε στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος λειτουργούσε άλλωστε πάντοτε μέσω συνδέσμων και δεν εμφανιζόταν ο ίδιος σε επαφές με τους Αμερικανούς. Ο βασιλέας γνωρίζει την ύπαρξή της. Η κατηγορία εξόργισε την πρεσβεία και τρεις ημέρες αργότερα ο Λαμπουίζ διέψευσε επισήμως τα δημοσιεύματα. παρά τις φαινομενικές διαφωνίες του Άνσουτζ. επέρριψαν την ευθύνη για την παραίτηση στον «αμερικανικό παράγοντα». Επί αρκετούς μήνες πριν από το πραξικόπημα ενημέρωνε εκπροσώπους των αμερικανικών υπηρεσιών για τις προθέσεις της ομάδας του Γεωργίου Παπαδόπουλου.

λόγω της ανόδου της αριστεράς στη χώρα και της διαφαινομένης ανικανότητάς του να την σταματήσει». 239 Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε εξομολογηθεί τους φόβους για τη στάση του παλατιού και των Αμερικανών σε ένα άτομο που ενημέρωνε τακτικά την πρεσβεία. Ανέφερε ως απόδειξη της στροφής του Ανδρέα εναντίον των ΗΠΑ τα δημοσιεύματα και τις επιθέσεις ορισμένων φιλοκυβερνητικών εφημερίδων με τις οποίες διατηρούσε πολύ στενές σχέσεις. κατά τη διάρκεια εκδήλωσης για την επέτειο της ανατίναξης της γέφυρας από αντιστασιακές οργανώσεις. προκειμένου να καλλιεργήσουν την εντύπωση ότι «έπεσε θύμα αμερικανικών πιέσεων. 241 Ο Άνσουτζ του είπε πως η πρεσβεία ήθελε να διατηρήσει με την Ε. Ο Λαμπουίζ αρχισε να φοβάται αμέσως ότι ο Μακάριος θα συνεργαζόταν με τον παραιτηθέντα υπουργό. Πρότεινε τη ψήφιση νόμου που θα προστάτευε τη Φρειδερίκη από δυσφημιστικά δημοσιεύματα και υποσχέθηκε στο παλάτι ότι θα λάμβανε μέτρα εναντίον της αριστεράς. στον πολλαπλασιασμό των οργανώσεων της Νεολαίας Λαμπράκη και στην έκρηξη που είχε σημειωθεί στον Γοργοπόταμο στις 29 Νοεμβρίου. Ο Λαμπουίζ και ο δεύτερος τη τάξει Άνσουτζ ζήτησαν να συναντηθούν μαζί του. αλλά δεν πήραν απάντηση. ο Γεώργιος Παπανδρέου έκανε ορισμένες κινήσεις στα τέλη του 1964. σύμφωνα με τις πληροφορίες της πρεσβείας. Ο Άνσουτζ ξεκίνησε τη συζήτηση εξηγώντας πόσο είχε στενοχωρηθεί ο πρέσβης επειδή δεν τον είδε προτού φύγει για την Κύπρο. Στα τηλεγραφήματά τους προς την Ουάσιγκτον τον εμφάνιζαν «εύπιστο και πιθανότατα ασταθή από συναισθηματική άποψη». Γνώριζαν όμως ότι συνέχιζε να έχει μεγάλη επιρροή στον πατέρα του. εξαιτίας της στάσης του αναφορικά με το Κυπριακό». Πίστευαν ότι ο ίδιος ο Ανδρέας είχε διαδώσει τη φήμη πως οι Αμερικανοί βρίσκονταν πίσω από τις πιέσεις και τις επιθέσεις εναντίον του.Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος προσκάλεσε τον Ανδρέα να επισκεφθεί την Κύπρο λίγες ημέρες μετά την παραίτησή του.Κ. Απέδιδε μάλιστα την «αντίθεση» των δύο ισχυρών πόλων επιρροής σε τρεις ξεχωριστές εξελίξεις: στην άνοδο των ποσοστών της ΕΔΑ κατά τις δημοτικές εκλογές του Ιουλίου. 238 Η εν γένει στάση του Ανδρέα αποτελούσε πραγματικό μυστήριο για τους Αμερικανούς. περιτριγυρισμένο από ανθρώπους αμφιβόλου ποιότητος. ότι δεν θα έκανε αλλαγές στο στράτευμα. με την ελπίδα ότι θα τον έβλεπαν προτού αναχωρήσει για την Κύπρο. Ο Ανδρέας είπε ότι πράγματι πίστευε ότι η πρεσβεία δεν διέκειτο ευνοϊκά απέναντί του και ρώτησε ποιοι λόγοι κρύβονταν πίσω από την αρνητική της στάση. ο οποίος είχε αρχίσει να πείθεται (όπως ανέφεραν οι πληροφοριοδότες των αμερικανικών υπηρεσιών) πως «η Ουάσιγκτον θα δεχόταν με χαρά την πτώση της κυβέρνησής του». των οποίων η πολυτέλεια και ο πολύ σύγχρονος εξοπλισμός τον εντυπωσίασαν. Ο γηραιός πολιτικός αρχηγός φοβόταν ότι «ο βασιλέας και οι Αμερικανοί έχουν χάσει την εμπιστοσύνη στο πρόσωπό του. Ο Άνσουτζ επισκέφθηκε τελικώς τον Ανδρέα στα γραφεία του στο Κολωνάκι. Ο πρωθυπουργός υποσχέθηκε εξάλλου στον Κωνσταντίνο. Η πρεσβεία ερμήνευσε τις κινήσεις αυτές ως σαφή προσπάθεια να κερδίσει και πάλι την εύνοια του παλατιού. Προσπάθεια επαναπροσέγγισης του Ανδρέα Οι αρνητικές διαθέσεις του Ανδρέα έναντι της Ουάσιγκτον προβλημάτιζαν την πρεσβεία. που προσπαθούσαν να μαντέψουν τι είχε κατά νου. Ο Ανδρέας σχολίασε και τα τέσσερα τονίζοντας ότι στη μια περίπτωση Digitized by 10uk1s . Ειδικότερα ανέφερε τέσσερα δημοσιεύματα του Έθνους. 240 Αισθανόμενος τη δυσφορία του παλατιού και των Αμερικανών. Κατόπιν μπήκε στην ουσία της συζήτησης και εξέφρασε την ανησυχία του επειδή «κυκλοφορούν από τον Τύπο φήμες πως υπάρχουν παρεξηγήσεις ανάμεσα στον Ανδρέα και την πρεσβεία». εξίσου στενές σχέσεις με εκείνες που είχε με την ΕΡΕ όταν βρισκόταν στην εξουσία.

όπως τις χαρακτήρισε— αμερικανικές υπηρεσίες. 242 Ο αμερικανός διπλωμάτης ζήτησε από τον Ανδρέα. πρόκειται για πράκτορα της CIA)· —οι Παπανδρέου είχαν πληροφορηθεί από αξιόπιστη πηγή πως η CIA εξακολουθούσε να δίνει χρήματα και συμβουλές στη Φρειδερίκη· —ο ίδιος είχε πληροφορηθεί ότι η Φρειδερίκη έστειλε προσωπική επιστολή. γεμάτο αντιφάσεις. Κατόπιν ανέφερε συγκεκριμένα παράπονα για τη συμπεριφορά των Αμερικανών προς τον ίδιο και τον πατέρα του: —ένας Αμερικανός που ανήκε στις —πανταχού παρούσες. Ήταν η πρώτη συστηματική απόπειρα του διπλωμάτη να εξηγήσει τη συμπεριφορά του Ανδρέα: «Το γεγονός ότι είναι εξαιρετικά πολύπλοκος άνθρωπος έχει διαπιστωθεί επαρκώς από τις πληροφορίες μας από διάφορες πηγές. Ο Ανδρέας συμφώνησε με την παρατήρηση αυτή. Μετά τη συνάντηση. Ο Άνσουτζ θεώρησε ότι το σχόλιο αυτό αναφερόταν στον δημοσιογράφο Ηλία Δημητρακόπουλο. Ορισμένοι παρατηρητές που τον γνωρίζουν καλά πιστεύουν ότι η παραίτησή του προκλήθηκε όχι από πολιτική ανάγκη. Ο Ανδρέας έπλεξε το εγκώμιο των δύο ιδιοκτητών του Έθνους. ο οποίος εκτελούσε χρέη πρέσβη. στη συνέχεια της συζήτησης. Υπογράμμισε ότι οι ΗΠΑ επιθυμούσαν στενή και ειλικρινή συνεργασία με την κυβέρνηση Παπανδρέου και υποστήριξε ότι οι παρεξηγήσεις θα μπορούσαν να αποφευχθούν με τακτική και ειλικρινή επαφή. το περιεχόμενο της οποίας δεν γνώριζε. «έχει προκαλέσει πολλά προβλήματα στην πρεσβεία και τα κίνητρά του δεν είναι καθαρά». ο Τζέημς Μπάλντγουιν είχε επιτεθεί στον Ανδρέα κατά τη διάρκεια προσωπικών συζητήσεων του (σ. τις επιρροές μελών της αυλής του που φημίζονται για την αναξιοπιστία τους (όπως ο Δημητρακόπουλος και ο Παύλος Βαρδινογιάννης)». Η σχέση του Ανδρέα με την αμερικανική πρεσβεία είχε πλέον μπει σε πολύ ολισθηρό δρόμο. αλλά επειδή ο χαρακτήρας του δεν αντέχει την πίεση των προσωπικών και πολιτικών επιθέσεων. Εκείνος εξιστόρησε την εικοσαετή παραμονή του στην Αμερική και τόνισε ότι υπήρχαν πολλές πτυχές της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής τις οποίες δεν ενέκρινε. έκανε ορισμένα σχόλια στην έκθεση που έστειλε με τα όσα του είπε ο Ανδρέας. όταν υπηρετούσε στην Αθήνα τη δεκαετία του '50. Σχολιάζοντας ένα άρθρο εναντίον του αμερικανού πρέσβη. όπως σημείωνε στο τηλεγράφημά του. στον Πρόεδρο Τζόνσον.«το δημοσίευμα ήταν πολύ κακό» και σε μιαν άλλη πως «ξέρει ποιος το έγραψε. να απαριθμήσει τα παράπονα που είχε από την πρεσβεία. Εξομολογήθηκε ότι αυτό οφειλόταν «στο ρωμέικο στοιχείο μέσα του» και αναφέρθηκε στον τρόπο με τον οποίο φερόταν ο πρέσβης Πιούριφοϊ. αλλά εξέφρασε αμφιβολίες για το αν οι άνθρωποι που τον περιέβαλλαν «ήταν πραγματικοί του φίλοι». εξαιρετική ευαισθησία στις φήμες και υποψίες που χαρακτηρίζουν την ελληνική πολιτική σκηνή. Κατά την παρούσα φάση. Ο Άνσουτζ πίστευε ακόμη ότι ο Ανδρέας «θέλει να αναπτύξει σχέσεις με επώνυμους και μη στην Αμερική και νιώθει ντροπή για τις μεθόδους που χρησιμοποιεί προκειμένου να ενισχύσει την πολιτική του εικόνα εμφανιζόμενος ως ο έλληνας Δαβίδ που αντιστάθηκε στον Γολιάθ της αμερικανικής επιρροής στην Ελλάδα». ειλικρινά αφοσιωμένος στη βελτίωση των ελληνοαμερικανικών σχέσεων. ο οποίος. από τον οποίο δεν θα έβγαινε Digitized by 10uk1s . Λαμπουίζ είναι εξαίρετος άνθρωπος.243 Ο Άνσουτζ προσπάθησε να πείσει τον Ανδρέα ότι τα παράπονά του δεν είχαν βάση και πως κανένα αμερικανικό συμφέρον δεν υπαγόρευε την υπονόμευση του ιδίου και της κυβέρνησης της Ε. παρεξηγήσεις και καχυποψία. ο Άνσουτζ. οι σκέψεις του χαρακτηρίζονται από συνονθύλευμα προσωπικών φιλοδοξιών.Κ. αλλά δεν έδωσε εκείνος τις πληροφορίες». τόνισε πως πίστευε ότι «ο κ. 244 Ο Άνσουτζ κατέληγε τονίζοντας ότι η πρεσβεία θα επιχειρούσε να αποκαταστήσει στενότερες σχέσεις με τον Ανδρέα ή τουλάχιστον να εξουδετερώσει τη ζημιά που είχε προκαλέσει στο κλίμα μεταξύ των δύο χωρών.

που χειριζόταν το Κυπριακό. Εν συνεχεία προέτρεψε τον Μπωλ να προωθήσει την ιδέα της «όμοσπονδοποίησης» στο μηχανισμό της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Όσο για την αμερικανική κυβέρνηση. Ενδιαφέρον είναι εξάλλου ότι κατά τον Άτσεσον είχε έλθει η στιγμή να αλλάξουν οι προτεραιότητες της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής: πρώτη προτεραιότητα στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις από τους χειρισμούς του Κυπριακού και δεύτερη μόνο προτεραιότητα. ο οποίος είχε αντιδράσει πολύ θετικά και τις είχε χαρακτηρίσει «απόλυτο παράδεισο». ώστε να καταστεί επίσημη θέση των ΗΠΑ. Τα έγγραφα καθώς και τα πρακτικά των διαφόρων συσκέψεων του καλοκαιριού του 1964 έδειχναν ότι η Ουάσιγκτον υποστήριζε την αρχή της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα με αντάλλαγμα την ενοικίαση ή την παραχώρηση στην Τουρκία της εδαφικής κυριότητας μιας στρατιωτικής βάσης επί του κυπριακού εδάφους. Οι Τούρκοι την έχουν ήδη δεχθεί». 246 Η τηλεφωνική αυτή συνομιλία. Ο Άτσεσον ήταν πεπεισμένος ότι οι Σοβιετικοί θα υποστήριζαν αυτή τη φόρμουλα (σημ. ο πρώην μεσολαβητής για το Κυπριακό Ντην Άτσεσον και ο υφυπουργός των Εξωτερικών Τζωρτζ Μπωλ είχαν τηλεφωνική συζήτηση για την πορεία του προβλήματος. Η συνομιλία κατεγράφη από τους συνεργάτες του Μπωλ και απεικονίζει την κρίσιμη στροφή της αμερικανικής πολιτικής. Ο Άτσεσον. 245 Ο Άτσεσον ανέφερε ότι είχε παρουσιάσει τις νέες ιδέες του στον τούρκο διαπραγματευτή Ερίμ. εξαιτίας της αντίδρασης του Μακαρίου και της αδυναμίας της ελληνικής κυβέρνησης να την επιβάλει. Η αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής στο Κυπριακό Δύο ημέρες πριν από το τέλος του 1964. στις 21 Ιανουαρίου 1965).επί αρκετές δεκαετίες. Ο Άτσεσον δήλωσε στον Μπωλ ότι δεν υπήρχε πλέον θέμα «Ένωσης» και πρόσθεσε: «Η άποψη αυτή πρέπει να γίνει δεκτή. Digitized by 10uk1s . Οι αντιφάσεις στο εσωτερικό της Ε. ενοχλημένος από την αδυναμία του να επιβάλει τη λύση που ήθελε.Κ. Το «ιερό τέρας» της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής τηλεφώνησε στον Μπωλ ύστερα από ένα γεύμα εργασίας που είχε με τον τούρκο εκπρόσωπο στις συνομιλίες καθηγητή Ερίμ. έθετε πλέον ως πρωταρχικό της στόχο να μη διαταράξει τις σχέσεις της με την Άγκυρα και κατά δεύτερο λόγο να προωθήσει ως μόνη εφικτή διευθέτηση την επιβολή ομοσπονδιακής λύσης στην Κύπρο. Η φόρμουλα της Ένωσης εγκαταλείφθηκε. η πολιτική σκηνή γνωρίζει νέες εντάσεις. επίλυση του προβλήματος. πράγμα που συνέβη με αιφνιδιαστική δήλωση του σοβιετικού υπουργού των Εξωτερικών Αντρέυ Γκρομύκο. με αφορμή τις πιέσεις που δέχεται η κυβέρνηση Παπανδρέου για να λάβει αυστηρά μέτρα κατά της αριστεράς. όπως κατεγράφη στο γραφείο του αμερικανού υφυπουργού. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΤΟ ΤΑΡΑΧΩΔΕΣ 1965 ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ TOΥ 1965. απεικονίζει τη θεαματική στροφή της Ουάσιγκτον όσον αφορά το Κυπριακό μετά την αποτυχία του σχεδίου Άτσεσον. Ο Αμερικανός μεσολαβητής εξέφρασε την άποψη ότι η μόνη λύση που απέμενε να εφαρμοστεί ήταν η αλλαγή του συντάγματος της κυπριακής δημοκρατίας με την επιβολή ενός συστήματος αυτοδιοίκησης που θα οδηγούσε σε «ομοσπονδοποίηση». είχαν αρχίσει να εκδηλώνονται με κύριους πόλους τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη. Ο Μπωλ. αποδέχτηκε τις εισηγήσεις του Άτσεσον και δήλωσε ότι θα τις ακολουθήσει ως την επίσημη γραμμή των ΗΠΑ. είχε αλλάξει γνώμη κατά τους μήνες που μεσολάβησαν από τις συνομιλίες της Γενεύης.

Ήταν άλλωστε η δεύτερη φορά μέσα σε ένα χρόνο που ο Λαμπουίζ διατύπωνε τις ανησυχίες του προς τον Γεώργιο Παπανδρέου για τους χειρισμούς του στις Ένοπλες Δυνάμεις και σε θέματα εξωτερικής ασφαλείας. αντιμετώπιζε σημαντικό πρόβλημα συνοχής. υποστήριξε πως. που κράτησε πολλήν ώρα. Ο τελευταίος εμφανίζεται να εκπροσωπεί την αριστερή πτέρυγα της Ε. Το τηλεγράφημά του στην Ουάσιγκτον κατέληγε με το σχόλιο: «Δεν έμεινα ευχαριστημένος από τα λεγόμενα του πρωθυπουργού σε σχέση με τον Τσιριμώκο και ελπίζω να βρω την ευκαιρία να θίξω περισσότερο αυτό το πρόβλημα». Ο πρωθυπουργός απάντησε χαριτολογώντας πως «ο Τσιριμώκος έχει μία μόνο φιλοσοφία. Η υπουργοποίηση του Τσιριμώκου έδωσε λαβή στην ΕΡΕ για κλιμάκωση των επιθέσεων και ο αρχηγός της Παναγιώτης Κανελλόπουλος κατηγόρησε τον Παπανδρέου ότι διόρισε σε κρίσιμη θέση έναν άνθρωπο που ποτέ δεν μετάνιωσε για τη συμμετοχή του στην ΠΕΕΑ. που ένιωθαν ότι κινδύνευε η πολιτική της απομόνωσης και καταστολής της αριστεράς. Η κίνησή τους έδωσε λαβή για σειρά δημοσιευμάτων του αντιπολιτευόμενου Τύπου.Κ. και αυτή είναι πως θα γίνει υπουργός». με τις οποίες επετίθετο στην αμερικανική πολιτική και το δόγμα Τρούμαν. που τον θεωρούσαν αριστερό και κατά συνέπεια φοβούνταν ότι θα έδειχνε ανοχή έναντι των αριστερών δυνάμεων.Κ.Κ. Ο Γεώργιος Παπανδρέου προχώρησε σε ριζικό ανασχηματισμό στις 6 Ιανουαρίου. Συγκρίνοντας την πολιτική του με τη Digitized by 10uk1s .Κ..τον Ανδρέα Παπανδρέου και τον Ηλία Τσιριμώκο. Η μεγάλη έκπληξη ήταν ο διορισμός του Τσιριμώκου ως υπουργού των Εσωτερικών. Ο αρχηγός της Ε.Κ. ο αμερικανός πρέσβης Λαμπουίζ συναντήθηκε με τον Γεώργιο Παπανδρέου στην κατοικία του στο Καστρί στις 21 Ιανουαρίου. η οποία μελετούσε το ενδεχόμενο να κηρύξει παράνομη τη Νεολαία Λαμπράκη. Ο πρέσβης ρώτησε τον Παπανδρέου κατά πόσον πίστευε ότι ο υπουργός του είχε αλλάξει έκτοτε απόψεις. ο Παπανδρέου αναγκάστηκε να του εξηγήσει πως «διόρισε τον Τσιριμώκο. Ο Παπανδρέου του είπε πως θα υπήρχε μία μόνο γραμμή έναντι της αριστεράς και αυτή θα την χάραζε ο ίδιος. γιατί τον χρειαζόταν για να χτυπήσει την ΕΔΑ και την αριστερά. Μεταξύ άλλων υπογράμμισε ότι εκτός από το Κυπριακό δεν υπάρχει κανένα άλλο ζήτημα στο οποίο να υπάρχει διαφωνία ανάμεσα στην Ελλάδα και τις ΗΠΑ.Κ. Ο Λαμπουίζ ανέφερε ότι είχε διαβάσει πολλές δηλώσεις του Τσιριμώκου κατά τη δεκαετία του '40. την κυβέρνηση του βουνού στην οποία συμμετείχε το ΕΑΜ. Ο αρχηγός της Ε. ήταν ο διορισμός του Τσιριμώκου στο υπουργείο των Εσωτερικών. Ο διορισμός του Τσιριμώκου είχε ανησυχήσει βαθύτατα τους Αμερικανούς. Οι πρώτες ημέρες του 1965 έδειχναν ότι η Ε. δεδομένου ότι 16 βουλευτές της Ε. κατέθεσαν στο προεδρείο της Βουλής δήλωση ανεξαρτητοποίησής τους και σχηματισμού πολιτικής ομάδας με την ονομασία «Ανεξάρτητοι της Ενώσεως Κέντρου». λόγω των αντιμαχόμενων ομάδων μέσα στο κόμμα του. στη συνάντησή του με τον Λαμπουίζ. Όταν όμως πιέστηκε ακόμη περισσότερο από τον Λαμπουίζ. όπως ακριβώς χρειαζόταν και τον υπουργό Άμυνας Γαρουφαλιά για να χτυπήσει ορισμένους στρατηγούς. που ήταν μέλη του ΙΔΕΑ». 247 Ο Λαμπουίζ επέμεινε και ζήτησε διευκρινίσεις για το αν ο Τσιριμώκος θα ακολουθούσε αυστηρή πολιτική έναντι της αριστεράς. Κύριο θέμα της συζήτησης. χαρακτήρισε «αποστάτες» τους διαφωνούντες βουλευτές και εκείνοι αναγκάστηκαν να αναιρέσουν τη δήλωσή τους. Συνεχίζοντας. ο οποίος έκανε λόγο για ενδεχόμενη διάσπαση της Ε. συναντούσε πολλές δυσκολίες. ο οποίος προκάλεσε τη δυσφορία των Αμερικανών. 248 Ο Λαμπουίζ δεν έμοιαζε να πείθεται από τις εξηγήσεις. ασκώντας κριτική στην κυβέρνηση. Υπ' αυτό το κλίμα. και απόσχιση των συντηρητικών στελεχών της. να καλλιεργήσει ζεστό κλίμα. Ο ανασχηματισμός είχε όμως και άλλες επιπτώσεις. γνώριζε ότι δεν μπορούσε να αποξενώσει τον αμερικανικό παράγοντα και γι' αυτό κατέβαλε κάθε προσπάθεια. παρά τις ισορροπίες που προσπαθούσε να κρατήσει.

251 Τέσσερις ημέρες μετά την επίσκεψη στο Καστρί.. Ο Λαμπουίζ έγραφε πως ο Παπανδρέου του είπε ότι «τώρα κάθεται και διασκεδάζει παρακολουθώντας τον Μακάριο που προσπαθεί να εξηγήσει τους χειρισμούς της συμμάχου του (της Σοβιετικής Ένωσης).Κ. που προέρχονταν από το στρατό και τις δυνάμεις ασφαλείας. Ο Λαμπουίζ συμφώνησε με τον Κωνσταντίνο. συμπλήρωσε ο Παπανδρέου. που προκειμένου να αυξήσει την κυκλοφορία του προέβαλλε μιαν «αριστερή» γραμμή που δεν εξέφραζε την Ε. όπως ο ίδιος επιχειρούσε νωρίτερα να δικαιολογήσει στον Μακάριο τις ενέργειες της δικής του συμμάχου (της Αμερικής)». αλλά ότι εκείνος αρνήθηκε να υποχωρήσει. 250 Ο Παπανδρέου επέμεινε πάντως ότι όλες οι παρεξηγήσεις μεταξύ της κυβέρνησής του και της Ουάσιγκτον κατά το παρελθόν οφείλονταν «στο Κυπριακό. Από τη συνομιλία αυτή διαφαίνεται πως το ίδιο ακριβώς σκηνικό που οδήγησε στην παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου τον επόμενο Ιούλιο είχε εκτυλιχθεί και στις αρχές του 1965. πρόκειται όμως για πολιτική που αναγνωρίζει την ανάγκη ενότητας με τους συμμάχους». φοβήθηκε όμως ότι θα έπεφτε σε παγίδα».. ο οποίος επέρριψε ευθύνη στον φιλοκυβερνητικό Τύπο. Ο σύμβουλός του Χοϊδάς είχε κάνει ορισμένες βολιδοσκοπήσεις μετά τις εκλογές του 1964. σχολίασε ο Γεώργιος Παπανδρέου. ο Παπανδρέου εξήγησε ότι διαφωνεί με τον Ντε Γκωλ και την προσπάθειά του να καταστεί αυτάρκης και να ανεξαρτητοποιηθεί από την Ουάσιγκτον. αλλά ήταν η πρώτη φορά που ο νεαρός μονάρχης μιλούσε τόσο ανοικτά στον αμερικανό πρέσβη για τους ενδοιασμούς του για τον αρχηγό της Ε. με τη διαφορά ότι ο Κωνσταντίνος δεν ένιωθε ακόμη αρκετά ισχυρός για να έλθει σε ρήξη με τον αρχηγό της Ε. Ο Λαμπουίζ απάντησε από την πλευρά του ότι τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια η αμερικανική κυβέρνηση δεν είχε υποστηρίξει ούτε και ταυτισθεί με κανένα «εθνικό» κόμμα. γιατί ο Κωνσταντίνος άνοιξε πρώτη φορά τα χαρτιά του.Κ. είχε απήχηση στο λαό. να μην επιτρέψει Digitized by 10uk1s . Αναρωτήθηκε όμως αν ήταν η κατάλληλη στιγμή. αναφορικά με τις προθέσεις του έναντι του Παπανδρέου. «Αυτό δεν σημαίνει ότι και η Ελλάδα δεν έχει ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική.Κ. αλλά είναι σύμμαχος με τη Δύση». αφού η Ε. Ο Κωνσταντίνος δεχόταν ήδη πιέσεις από το περιβάλλον και τους συμβούλους του. και εξέφρασε την ανησυχία ότι ο Παπανδρέου θα «κατέβαινε στους δρόμους» σε περίπτωση που τον ανέτρεπε. ο πρέσβης έλαβε το μήνυμα..στάση άλλων ευρωπαϊκών χωρών έναντι της Αμερικής. 249 «Η Ελλάδα θέλει να έχει φίλους προς ανατολάς. ο οποίος αποκάλυψε ότι δεχόταν πιέσεις να στραφεί εναντίον του Παπανδρέου. Ο Παπανδρέου δεν έκρυψε τη χαιρέκακη ικανοποίησή του γιατί η σοβιετική κυβέρνηση είχε απογοητεύσει τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο με την υποστήριξή της στη δημιουργία ομόσπονδου κράτους στην Κύπρο. Ο βασιλέας ισχυρίστηκε ότι η Ελλάδα βρισκόταν σε χαώδη κατάσταση και ανέπτυξε τις ανησυχίες του για την εξάπλωση του κομμουνισμού. στον δημαγωγικό ελληνικό Τύπο και στην υποστήριξη που είχαν επιδείξει στελέχη της πρεσβείας και ειδικά της CIA προς τη συντηρητική παράταξη της ΕΡΕ».Κ. 252 Ο Κωνσταντίνος ήταν έκδηλα ανήσυχος για το διορισμό του Τσιριμώκου και ισχυρίστηκε ότι ο Παπανδρέου του είχε υποσχεθεί ότι δεν θα τον τοποθετούσε ποτέ στο υπουργείο των Εσωτερικών. Εν συνεχεία εξήγησε ότι είχε πιέσει τον Παπανδρέου να μην προβεί στην ανάθεση του υπουργείου στον Τσιριμώκο. Από τη μακρά συνομιλία στο Καστρί. «Η Μόσχα προσπαθεί να ικανοποιήσει την Κύπρο και την Τουρκία ταυτόχρονα». ο Λαμπουίζ συναντήθηκε με τον βασιλέα Κωνσταντίνο στα Ανάκτορα. Αποκάλυψε μάλιστα στον συνομιλητή του ότι «ένιωσε τον πειρασμό να προχωρήσει σε αναμέτρηση με τον Παπανδρέου. καθώς —όπως έγραφε ο ίδιος στο τηλεγράφημα— «ο Παπανδρέου συνειδητοποιεί πως οι καλές σχέσεις με τις ΗΠΑ είναι απαραίτητες για οιαδήποτε εθνική ελληνική κυβέρνηση». Ήταν εξαιρετικά σημαντική συνάντηση. πως ο Παπανδρέου ήθελε να αναθερμάνει τις σχέσεις του με την Ουάσιγκτον μετά την αποτυχία του σχεδίου Άτσεσον. «όπως ακριβώς και η Ουάσιγκτον δεν μπορούσε να επιλέξει νωρίτερα ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία».

Στην έκθεσή του για το θόρυβο που είχε ξεσπάσει. Ο αρχηγός της ΕΡΕ απάντησε κατηγορώντας τον αντίπαλό του ότι αποκάλυψε εθνικά μυστικά και ισχυρίστηκε ότι το σχέδιο είχε στόχο την κομμουνιστική αριστερά και όχι το κόμμα της Ε. Ο αρχηγός της ΕΡΕ Παναγιώτης Κανελλόπουλος κήρυξε τον Φεβρουάριο την έναρξη ενός αγώνα για την ανατροπή της κυβέρνησης Παπανδρέου.στον Παπανδρέου να ελέγξει τους κρίσιμους αυτούς τομείς. ώστε να μη διαφωνεί με τις βασικές απόψεις του Κωνσταντίνου. Ο πρέσβης αποκάλυψε ότι και ο ίδιος δεχόταν πιέσεις για να συμβουλεύσει τον Κωνσταντίνο να ανατρέψει τον Παπανδρέου. Ο έλεγχος των Ενόπλων Δυνάμεων και ο ρόλος του Γαρουφαλιά στην κυβέρνηση είχαν προκαλέσει τα πρώτα ρήγματα στις σχέσεις του παλατιού με τον πρωθυπουργό και οδήγησαν στα μοιραία γεγονότα του καλοκαιριού. 253 Ο Λαμπουίζ δεν έφερε αντιρρήσεις στα επιχειρήματα του Κωνσταντίνου. 255 Ο μονάρχης προετοίμαζε από τον Ιανουάριο τη σύγκρουση με τον Παπανδρέου. η χρήση του στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας εναντίον ενός νομίμου κόμματος. αλλά ούτε και διαφώνησε ουσιαστικά με την ανάγκη ανατροπής του πρωθυπουργού. θα ζητήσει την παραίτησή του». Ο Λαμπουίζ ήταν αρκετά θορυβημένος από την τοποθέτηση του Τσιριμώκου και την άρνηση του Παπανδρέου να ελέγξει την εξάπλωση των δραστηριοτήτων της αριστεράς. Digitized by 10uk1s . Οι συμβουλές του προς τον νεαρό βασιλέα ήταν βέβαια προφητικές. Ο πρωθυπουργός είχε θορυβηθεί από το κάλεσμα του Κανελλόπουλου προς τους βουλευτές της Ε. ο Γεώργιος Παπανδρέου αποκάλυψε το σχέδιο για να δημιουργήσει συνθήκες πόλωσης ανάμεσα στα μέλη του κόμματός του και την ΕΡΕ. Είχε προηγηθεί η επίσκεψη του πρωθυπουργού στο Βελιγράδι. ενώ ο αντιπολιτευτικός Τύπος προωθούσε ένα κλίμα κινδυνολογίας για την εξάπλωση του «κομμουνιστικού κινδύνου». Ο αμερικανός πρέσβης δεν ενθάρρυνε μεν τον βασιλέα. μια και η βασική του παραίνεση είχε να κάνει με την επιλογή της κατάλληλης χρονικής στιγμής για την αντιπαράθεση και την προετοιμασία που θα έπρεπε να κάνει το παλάτι για να μη διακινδυνεύσει την αξιοπιστία του. έστω και αν διακινδύνευε να προκαλέσει περίοδο παρατεταμένης αστάθειας. όπως έκανε στη χωροφυλακή. προκαλεί ενοχλητικά ερωτήματα για το κατά πόσον οι στρατιωτικές δυνάμεις της χώρας χρησιμοποιούνται κατά τον ορθό τρόπο». Σημείωσε ακόμη ότι ο Παπανδρέου ήθελε να μεταθέσει τον Γαρουφαλιά από το υπουργείο Άμυνας στο υπουργείο Συντονισμού. το οποίο ανέπτυσσε την ενεργοποίηση και παρέμβαση του στρατού στις εκλογές του 1961. ο Μπρούστερ σημείωνε ότι «παρ' όλα αυτά. που υπηρετούσε τότε στην ΚΥΠ. αν αναλογιστεί κανείς την εξέλιξη του θεσμού της μοναρχίας και το κόστος που είχε γι' αυτόν η συμπεριφορά του Κωνσταντίνου το καλοκαίρι του 1965. Τον προειδοποίησε όμως ότι «προτού βρεθεί αντιμέτωπος με τον Παπανδρέου. η οποία χρειάστηκε πέντε μήνες για να ωριμάσει. αλλά είχαν προβάλει αντιρρήσεις τόσο ο Γαρουφαλιάς όσο και ο ίδιος». Ως συντονιστής του σχεδίου αναφερόταν ο συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος. λόγω της σημαντικής ανόδου της δύναμης της ΕΔΑ. αλλά ότι πίστευε πως «οι συνθήκες δεν το επιτρέπουν και αν ο βασιλέας κινηθεί πρόωρα θα προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά στο θεσμό της μοναρχίας». έστω και πιστά αριστερού. 256 Σύμφωνα με την ανάλυση της πρεσβείας.Κ.Κ. 254 Ο βασιλέας άκουσε τη γνώμη του Λαμπουίζ και δήλωσε ότι «αν ο Παπανδρέου αναμειχθεί στο στρατό. Ο πρωθυπουργός επέρριψε την ευθύνη για το σχέδιο στον Καραμανλή και τον Κανελλόπουλο. Ο πολιτικός σύμβουλος της πρεσβείας Νταν Μπρούστερ πίστευε ότι το σχέδιο συντάχθηκε αμέσως μετά τις εκλογές του 1958. έπρεπε να σιγουρευτεί πρώτα ότι θα κερδίσει την αναμέτρηση». Ο Παπανδρέου απάντησε στις επιθέσεις της δεξιάς με τη δημοσιοποίηση του σχεδίου «ΠΕΡΙΚΛΗΣ».

Οι δύο στρατηγοί έθεσαν τις παραιτήσεις τους στη διάθεση του βασιλέα και εξέφρασαν την πικρία τους γιατί είχαν πιστέψει ότι ο υπουργός Άμυνας Γαρουφαλιάς θα τους προστάτευε και δεν θα τους εξέθετε με το διορισμό της εξεταστικής επιτροπής υπό τον Λουκάκη. ήθελε όμως να ανατρέψει αυτήν την εικόνα. Ο βουλευτής της Ε. να μην παραιτηθούν και υποσχέθηκε να συζητήσει το όλο θέμα με τον Παπανδρέου. 259 Ο ρόλος του Τσιριμώκου Ο αρχηγός της Ε.Κ. 258 Οι Αμερικανοί έβλεπαν ότι οι σχέσεις του Παπανδρέου με το στράτευμα χειροτέρευαν και πως η ηγεσία του είχε απογοητευθεί από τον Γαρουφαλιά.στην ομιλία της πλατείας Κλαυθμώνος στις 19 Φεβρουαρίου και πίστευε ότι πλέον κανείς βουλευτής του δεν θα τολμούσε. Ο υπουργός ωστόσο σόκαρε τους συνομιλητές του όταν τους είπε ότι η ιδέα του Κανελλόπουλου να καλέσει τους βουλευτές της Ε. παραδέχτηκε ότι ο κομμουνισμός αποτελούσε πραγματικό πρόβλημα για τη χώρα. επειδή κυκλοφορούσαν φήμες ότι θα επραγματοποιούντο σύντομα αλλαγές στην ανώτατη ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων.Κ. ενώ η ΕΡΕ με μέτρα καταστολής.Κ. ήθελε να το αντιμετωπίσει με «πεφωτισμένη» πολιτική. Η έκθεση της πρεσβείας για το στρατό και το πόρισμα Λουκάκη κατέληγε με την πρόβλεψη: «Ο βασιλέας είναι πραγματικά αποφασισμένος να μην επιτρέψει κανένα εμπόδιο στην ομαλή λειτουργία των Ενόπλων Δυνάμεων. επειδή συνειδητοποιούσε ότι θα του δημιουργούσε προβλήματα στο πολιτικό του μέλλον. Η διαφορά ήταν ότι η Ε. Ο βασιλέας από την πλευρά του έβρισκε σαν αφορμές τη δυσαρέσκεια και ανησυχία του στρατού καθώς και τους χειρισμούς του Παπανδρέου έναντι της αριστεράς για να σκληρύνει τη στάση του. 257 Οι δύο αρχηγοί ανησυχούσαν ακόμη για το μέλλον τους. Ο πρωθυπουργός καταλαβαίνει ότι πρόκειται για έναν τομέα στον οποίο πρέπει να κινηθεί με πολύ μεγάλη προσοχή». Η δημοσιοποίηση του περιώνυμου σχεδίου προκάλεσε την έντονη αντίδραση της ηγεσίας του στρατεύματος. εξαιτίας των αντιρρήσεων του Υπουργού των Οικονομικών Κώστα Μητσοτάκη και την άρνηση του ίδιου του στρατηγού να παραιτηθεί. να συνεργαστεί με την ΕΡΕ. πράγμα που δεν έκανε. Ο ευφυής πολιτικός και δεινός ρήτορας πρόσθεσε πάντως ότι οι συνθήκες δεν ήταν ακόμη ώριμες και ότι ο Κανελλόπουλος βιάστηκε να Digitized by 10uk1s . ο υπουργός των Εσωτερικών Ηλίας Τσιριμώκος. τον οποίο θεωρούσε σύμμαχό της. τη δυσφορία του στρατεύματος. λόγω του αριστερού παρελθόντος του. αλλά και τις εσωτερικές διαμάχες του κόμματός του. Ένας από αυτούς.Κ. είχε να αντιμετωπίσει την καχυποψία του παλατιού. Πληροφοριοδότης των Αμερικανών ενημέρωσε την πρεσβεία ότι ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου στρατηγός Πιπιλής και ο αρχηγός Στρατού (ΓΕΣ) στρατηγός Γεννηματάς είχαν ιδιωτική συνάντηση με τον Κωνσταντίνο. εντέλει. υπό τέτοιες συνθήκες πόλωσης. σύμφωνα με τον πληροφοριοδότη των Αμερικανών. για να του εκφράσουν τη δυσφορία τους για την έκθεση του αρχηγού της ΑΣΔΕΝ Λουκάκη αναφορικά με την υπόθεση «ΠΕΡΙΚΛΗΣ». Ο Τσιριμώκος αποτελούσε «κόκκινο πανί» για τις αμερικανικές υπηρεσίες. Ο Κωνσταντίνος έπεισε τους Πιπιλή και Γεννηματά. Ο πρωθυπουργός φέρεται να έδωσε την υπόσχεση ότι δεν θα έκανε αλλαγές στο στρατό έως το τέλος του 1965 και ότι θα ζητούσε την παραίτηση του Λουκάκη. Ακόμη και οι υπουργοί της κυβέρνησής του δεν έδειχναν εμπιστοσύνη στον αρχηγό τους και προετοίμαζαν το έδαφος για τη διαδοχή. να εγκαταλείψουν τον Παπανδρέου και να προχωρήσουν στο σχηματισμό κεντροδεξιάς κυβέρνησης ήταν πολύ καλή. συνέφαγε με στελέχη της αμερικανικής πρεσβείας στο σπίτι του πολιτικού συμβούλου Τζων Όουενς και συζήτησαν τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις.

Κ. Η φόρτωσή τους όμως διεκόπη αιφνιδιαστικά ύστερα από εντολή του υπουργού των Εξωτερικών Σταύρου Κωστόπουλου από την Αθήνα. άσχετα από την ιδεολογική της ταυτότητα. Στο τηλεγράφημά τους. Οι σοβιετικοί πύραυλοι και η Κύπρος Την άνοιξη του 1965. Η συνάντηση αυτή προκάλεσε πολλά ερωτηματικά. Ο Κωνσταντίνος ζήτησε να συναντηθεί με τον Πρόεδρο Τζόνσον. οι συνομιλητές του Τσιριμώκου τον χαρακτήριζαν οπορτουνιστή και το σχόλιό του για την πρόταση δημιουργίας κεντροδεξιάς κυβέρνησης «περίεργο» για άνθρωπο που μόλις πριν από λίγες ημέρες είχε διοριστεί υπουργός από εκείνον που τώρα εμφανιζόταν πρόθυμος να ανατρέψει. Είναι διατεθειμένος να συνεργαστεί με κάθε ομάδα. εντολή που οφειλόταν στις πιέσεις που άσκησε η Ουάσιγκτον στον πρωθυπουργό. 260 «Ένα πράγμα είναι σαφές». γιατί έγινε χωρίς τη συμμετοχή εκπροσώπου της κυβέρνησης ή διπλωματικού υπαλλήλου. εφόσον θα προωθηθεί το δικό του συμφέρον». Ο Λευκός Οίκος απάντησε ότι ο Τζόνσον δεν είχε χρόνο για τέτοια συνάντηση και κανόνισε ένα ραντεβού μεταξύ του βασιλέα και του υπουργού των Εξωτερικών Ντην Ρασκ. στο Λονδίνο. Από την αλληλογραφία του Ρασκ με τους βοηθούς του δεν είναι σαφές εάν το σχέδιο του Κωνσταντίνου είχε την έγκριση του Γεωργίου Παπανδρέου. 262 Η Ουάσιγκτον αντέδρασε όμως πολύ έντονα στην απόφαση του Μακαρίου να αγοράσει σοβιετικούς αντιαεροπορικούς πυραύλους. στην ηγεσία ενός κεντροαριστερού σχήματος ή κάποιου άλλου συνδυασμού με την Ε. Ο Τσιριμώκος προέβλεψε στη διάρκεια του ενδιαφέροντος αυτού δείπνου ότι. αλλά δεν τα κατάφεραν. Εκεί είχαν μεταβεί έλληνες αξιωματικοί. αλλά με τη συνεργασία του Μητσοτάκη και τον Ανδρέα ως αντίπαλο. Ο αμερικανός υπουργός των Εξωτερικών Ρασκ προέβη σε διάβημα προς τον πρέσβη στην Ουάσιγκτον Αλέξανδρο Μάτσα και ο υπουργός Άμυνας Μακναμάρα έστειλε επιστολή προς τον Γαρουφαλιά. στην οποία του έγραφε ότι «συγκλονίστηκε όταν πληροφορήθηκε ότι προσωπικό των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων εκπαιδεύθηκε στην Αίγυπτο σε σοβιετικό ηλεκτρονικό υλικό». ο οποίος ήταν επικεφαλής των στρατιωτικών δυνάμεων στην Κύπρο. το Κυπριακό επανήλθε στο προσκήνιο. έγραφαν οι δυο πολιτικοί σύμβουλοι της πρεσβείας: «Ο Τσιριμώκος είναι αποφασισμένος να βρεθεί κερδισμένος σε οιαδήποτε μάχη. 261 Λίγους μήνες αργότερα. οι οποίοι υπηρετούσαν στην Κύπρο. Ο Λαμπουίζ έστειλε σχετικό τηλεγράφημα στην Ουάσιγκτον Digitized by 10uk1s . Ο βασιλέας ανέπτυξε στον αμερικανό υπουργό ένα σχέδιο για την απομάκρυνση του Μακαρίου από την ηγεσία της Κύπρου. ο στρατηγός Γρίβας. Οι Βρετανοί ήθελαν να μάθουν το περιεχόμενο της συνομιλίας του Κωνσταντίνου με τον Ρασκ. για να εκπαιδευθούν στο χειρισμό τους. ύστερα από εντολή του υπουργού Άμυνας Πέτρου Γαρουφαλιά. η Ε. ζήτησε να συναντηθεί με αξιωματούχο της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα. θα χωριστεί στα δύο: ένα τμήμα της υπό την ηγεσία του Μητσοτάκη και ένα υπό την ηγεσία του ιδίου με τη συνεργασία του Ανδρέα Παπανδρέου. Η ελληνική στρατιωτική ηγεσία είχε διαφωνήσει με την αγορά καθώς και με την ανάμειξη ελλήνων στρατιωτικών. 263 Μία ημέρα προτού αρχίσει η φόρτωση των πυραύλων.Κ. ο Τσιριμώκος θα πραγματοποιούσε μεν το όνειρό του και θα γινόταν πρωθυπουργός. υπό το πρόσχημα της προαγωγής του στην εκκλησιαστική ιεραρχία. μετά τον Παπανδρέου.δημοσιοποιήσει την πρωτοβουλία του. οι οποίοι είχαν μεταφερθεί στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ο βασιλέας επανέφερε πάντως το θέμα σε συζήτηση που είχε με τον αμερικανό πρέσβη Λαμπουίζ και η αντίδραση της Ουάσιγκτον ήταν ουδέτερη. Οι πύραυλοι άρχισαν να φορτώνονται στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας στο φορτηγό πλοίο «Κωνσταντής Μπουσές» στις 20 Μαρτίου. στο περιθώριο της κηδείας του βρετανού πρώην πρωθυπουργού Σερ Γουίνστον Τσώρτσιλ.

και ζητούσε οδηγίες. Το Στέητ Ντηπάρτμεντ ζήτησε από την πρεσβεία να μεταφέρει στο Γρίβα ότι:
1) η αμερικανική κυβέρνηση ανησυχούσε έντονα για το ότι έλληνες αξιωματικοί που είχαν
εκπαιδευθεί στη χρήση των αμερικανικών αντιεροπορικών πυραύλων NIKE είχαν μεταβεί στην
Αλεξάνδρεια για να εκπαιδευθούν στους σοβιετικούς πυραύλους. Ο φόβος των Αμερικανών ήταν
ότι ορισμένοι θα αποκάλυπταν, ηθελημένα ή όχι, τα μυστικά των NIKE στους σοβιετικούς
εκπαιδευτές·
2) θα έπρεπε να συνειδητοποιήσει πόσο κρίσιμη ήταν η κατάσταση, από την πλευρά των ΗΠΑ, και
να καταλήξει στα ίδια συμπεράσματα με την Ουάσιγκτον·
3) η Ουάσιγκτον ήθελε να γνωρίζει τι ακριβώς σκέπτεται ο στρατηγός, αν είναι πρόθυμος να
συνεργαστεί με ελληνικά σχέδια για τον έλεγχο της κατάστασης ή αν έχει δικά του ανεξάρτητα
σχέδια. 264
Το μήνυμα προς τον Γρίβα ήταν σαφές. Η κυβέρνηση Τζόνσον ήθελε να αποφύγει με κάθε τρόπο τη
συνεργασία του Μακαρίου με τους Σοβιετικούς στον αμυντικό τομέα. Οι Αμερικανοί ενδιαφέρονταν
να διαπιστώσουν αν ο Γρίβας σχεδίαζε την ανατροπή του Μακαρίου. Για κάποιο λόγο, που οι
Αμερικανοί δεν μπόρεσαν να ανακαλύψουν, ο Γρίβας δεν εμφανίστηκε στο ραντεβού που είχε με
τον επιτετραμμένο Νορμπ Άνσουτζ και αναχώρησε μαζί με τον Γαρουφαλιά και τον έλληνα πρέσβη
στη Λευκωσία Μενέλαο Αλεξανδράκη για την Κύπρο. Οι εκπρόσωποι της κυβέρνησης Παπανδρέου
μετέφεραν ένα σχέδιο παγώματος των εξελίξεων στο Κυπριακό για διάστημα έξι μηνών. Το σχέδιο
είχε δώσει στον πρωθυπουργό ο Λαμπουίζ, και είχε γίνει δεκτό ύστερα από σύσκεψη, στην οποία
μετείχαν ο Γαρουφαλιάς και ο Κωστόπουλος. Ο Μακάριος δέχτηκε το σχέδιο της εξάμηνης
εκεχειρίας αφού πρώτα ανάγκασε τον Γαρουφαλιά να συμμετάσχει σε δύο συνεδριάσεις του
κυπριακού Υπουργικού Συμβουλίου κατά τις οποίες όλοι οι υπουργοί απέρριψαν το αμερικανικό
σχέδιο και επέρριψαν ευθύνες στους χειρισμούς της Αθήνας. Η υπόθεση των πυραύλων και η
αποδοχή της αμερικανικής πρότασης προκάλεσε ρήγμα στις σχέσεις της Αθήνας με τη Λευκωσία, το
οποίο αντικατοπτριζόταν στα πρωτοσέλιδα δημοσιεύματα του κυπριακού Τύπου.

Ο ανασχηματισμός και οι εσωκομματικές εξελίξεις
Η Ε.Κ. είχε τα δικά της ρήγματα, που αργά, αλλά σταθερά, θα οδηγούσαν σε ανοικτή ρήξη. Τα
στελέχη του πολιτικού τμήματος της πρεσβείας παρακολουθούσαν τις εσωκομματικές εξελίξεις σε
συνδυασμό με την υγεία του Γεωργίου Παπανδρέου, που εθεωρείτο ο βασικός απρόβλεπτος
παράγων. Η ανάλυση των πληροφοριών τους έδειχνε ότι οι δύο πιθανότεροι αντίπαλοι για την
αρχηγία της Ε.Κ., μετά το θάνατο ή την αποχώρηση του Γεωργίου Παπανδρέου, θα ήταν ο
Μητσοτάκης και ο Ανδρέας. Τον Μάρτιο του 1965, η πρεσβεία διαπίστωνε ότι τα χαρτιά του Ανδρέα
ήταν πολύ μειωμένα, εξαιτίας της απρόβλεπτης συμπεριφοράς του, ενώ αντίθετα τα χαρτιά του
Μητσοτάκη εμφανίζονταν σημαντικά ενισχυμένα.
Έκθεση της πρεσβείας ανέφερε το ενδεχόμενο διαδοχής του Γεωργίου Παπανδρέου από τον
αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και υπουργό Συντονισμού Στέφανο Στεφανόπουλο, που είχε τους
λιγότερους αντιπάλους μέσα στο κόμμα από όλους τους άλλους δελφίνους. Ακόμη πιο σημαντικό,
επεσήμαινε το έγγραφο του πολιτικού τμήματος, ήταν το γεγονός ότι ο Στεφανόπουλος, «θεωρείται
ότι είναι απολύτως αποδεκτός από το παλάτι —και κατ' επέκτασιν από τους Αμερικανούς— καθώς
και το στρατό, λόγω των γνωστών εθνικών και αντικομμουνιστικών πεποιθήσεών του». 265
Η έκθεση για τη διαδοχή του αρχηγού της Ε.Κ. κατέληγε με την πρόβλεψη πως ο Γεώργιος
Παπανδρέου δεν θα έφευγε σύντομα από την εξουσία. Η υγεία του φαινόταν να είναι καλή για την
ηλικία του και η δημοτικότητά του πολύ υψηλή. «Το μεγαλύτερο ερωτηματικό είναι η στάση του
παλατιού απέναντί του», υπογράμμιζαν οι συντάκτες της και συμπλήρωναν: «Αν σημειωθεί κάποια
Digitized by 10uk1s

κρίση γύρω από το Κυπριακό ή την ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων ή κάποιο άλλο θέμα με ιδιαίτερη
σημασία για το παλάτι, είναι πολύ πιθανόν ότι ο βασιλέας θα ζητήσει την παραίτηση του
Παπανδρέου και θα τον αντικαταστήσει με άλλον πολιτικό. Σε αυτήν την περίπτωση, ο
αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Στεφανόπουλος θα είναι η πιο πιθανή επιλογή (του παλατιού)». 266 Ως
πολύ λιγότερο πιθανοί δελφίνοι εμφανίζονταν επίσης ο Τσιριμώκος και ο Γαρουφαλιάς. Ο μεν
πρώτος εθεωρείτο μάλλον απίθανον να μπορέσει να εξασφαλίσει την αποδοχή του παλατιού και
του στρατού, ο δε υπουργός Άμυνας θα είχε την υποστήριξή τους, αλλά κανένα λαϊκό έρεισμα.
Η πρεσβεία γνώριζε από τις αρχές του 1965 τις διαθέσεις του Κωνσταντίνου και των συμβούλων του
έναντι του Γεωργίου Παπανδρέου, καθώς και την πρόθεση του βασιλέα να προκαλέσει ανοικτή
σύγκρουση μαζί του. Το περιεχόμενο της έκθεσης που συντάχθηκε στις 25 Μαρτίου δεν προκαλεί
συνεπώς καμία έκπληξη και ήταν φυσικό προϊόν των πληροφοριών που προέρχονταν από το
παλάτι. Εντυπωσιακά ακριβής όμως είναι η πρόβλεψη πως ο βασιλέας θα επέλεγε τον
Στεφανόπουλο ως διάδοχο του Γεωργίου Παπανδρέου, τον οποίο θα εξωθούσε σε παραίτηση. Ο
Στεφανόπουλος αποτελούσε λογική λύση, μια και ήταν πράγματι αποδεκτός από το παλάτι, τους
Αμερικανούς και το στρατό. Εθεωρείτο ακόμη βετεράνος πολιτικός με κύρος, που θα μπορούσε να
εξασφαλίσει την υποστήριξη βουλευτών της Ε.Κ. και πιθανώς και της ΕΡΕ.
Από τις επαφές των ανακτόρων με την πρεσβεία δεν προκύπτει καμία ένδειξη πως ο βασιλέας είχε
αποκαλύψει από τον Μάρτιο ολοκληρωμένο σχέδιο ανατροπής του Γεωργίου Παπανδρέου και
διορισμού του Στεφανόπουλου. Δεν είναι βέβαια εύκολο να διαπιστωθεί αν οι εκτιμήσεις της
πρεσβείας βασίζονταν σε άτυπες συζητήσεις στελεχών της με συνεργάτες του Κωνσταντίνου, οι
οποίοι προετοίμαζαν από καιρό τη σύγκρουση με τον αρχηγό της Ε.Κ.
Στις 29 Απριλίου, ο Γεώργιος Παπανδρέου προχωρεί σε ανασχηματισμό, διορίζοντας τον Ανδρέα
αναπληρωτή υπουργό Συντονισμού. Η υπουργοποίηση του Ανδρέα έγινε δεκτή με έντονες
διαμαρτυρίες από την πλευρά του Μητσοτάκη, τις απόψεις του οποίου απηχούσε η εφημερίδα
Ελευθερία του Πάνου Κόκκα. Εξίσου δυσαρεστημένος ήταν και ο υπουργός Συντονισμού
Στεφανόπουλος. Η πρεσβεία επεσήμαινε πως η απόφαση του πρωθυπουργού θα είχε
μακροπρόθεσμες συνέπειες για την κυβέρνηση, μια και θα ενέτεινε τη διαμάχη Ανδρέα-Μητσοτάκη.
Παράλληλα προέβλεπε πως η συμμετοχή του Ανδρέα στην κυβέρνηση θα έστρεφε την πολιτική της
κυβέρνησης προς τα αριστερά στον τομέα της οικονομικής όσο και σε αυτόν της εξωτερικής
πολιτικής. 267
Ο Ανδρέας βρέθηκε στο επίκεντρο μιας πραγματικής θύελλας, όταν ήλθε στο προσκήνιο η υπόθεση
«ΑΣΠΙΔΑ». Ο αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Γεννηματάς ανακάλυψε τον Μάρτιο του 1965 σχέδιο για τη
μύηση αξιωματικών που υπηρετούσαν σε μονάδες στην Κύπρο στη μυστική στρατιωτική οργάνωση
«ΑΣΠΙΔΑ». Ο λοχαγός Αριστείδης Μπουλούκος εμφανίστηκε ως ηγετικό στέλεχος της οργάνωσης. Ο
Μπουλούκος υπηρετούσε στο κλιμάκιο της ΚΥΠ στην Κύπρο, διατηρούσε καλές σχέσεις με τον
στρατηγό Γρίβα και είχε επισκεφθεί τον Ανδρέα στο γραφείο του για να του ζητήσει διάφορα
ρουσφέτια. Στις 12 Μαΐου, ο Γρίβας, ως αρχηγός της Ανώτατης Στρατιωτικής Διοίκησης Κύπρου,
ενημέρωσε τον υπουργό Άμυνας Γαρουφαλιά πως η επίσκεψη του Ανδρέα στην Κύπρο τον
Νοέμβριο του 1964 είχε αρνητικές επιπτώσεις στο ηθικό του στρατεύματος και είχε οδηγήσει σε
συνωμοτικές κινήσεις.
Σε λίγες ημέρες, η υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ» πήρε διαστάσεις και ο Ανδρέας έγινε στόχος επιθέσεων από
την ΕΡΕ και τον φιλικό της Τύπο. Ο φιλοκυβερνητικός Τύπος επετέθη με δριμύτητα στον αρχηγό του
ΓΕΣ στρατηγό Γεννηματά κατηγορώντας τον για συμμετοχή στη σκευωρία. Διφορούμενη στάση θα
κρατήσει η Ελευθερία, η οποία επετέθη ταυτοχρόνως στον Ανδρέα και στον Γεννηματά για την ίδια
υπόθεση. Το πόρισμα του αντιστράτηγου Σίμου, ο οποίος διενήργησε διοικητική εξέταση για την
υπόθεση, διαπίστωσε ότι πράγματι υπήρξε προσπάθεια για την ίδρυση της οργάνωσης «ΑΣΠΙΔΑ»
Digitized by 10uk1s

και πρότεινε την παραπομπή σε ανάκριση μιας ομάδας αξιωματικών μαζί με τον Μπουλούκο. Ο
Σίμος διαπίστωσε ωστόσο ότι η οργάνωση δεν είχε κανένα σύνδεσμο με πολιτικά πρόσωπα.
Ο Κωνσταντίνος, υπό την επιρροή των συνεργατών του, επιμένει στην παραπομπή των
πρωτεργατών του «ΑΣΠΙΔΑ» σε στρατοδικείο για να διαλευκανθεί πλήρως η υπόθεση. Ο Γεώργιος
Παπανδρέου συμφώνησε με τον βασιλέα και έδωσε εντολή στον υπουργό Άμυνας να στείλει το
φάκελο στη στρατιωτική δικαιοσύνη στις αρχές Ιουνίου.
Οι Αμερικανοί δεν μπόρεσαν ποτέ να ανακαλύψουν τίποτα περισσότερο για τον «ΑΣΠΙΔΑ» από όσα
διαπίστωσε ο στρατηγός Σίμος και οι ανακρίσεις που συνεχίστηκαν ακόμη και κατά τη διάρκεια της
χούντας. Η εκτίμηση τους ήταν όμως ότι ο στρατός γινόταν όλο και περισσότερο πεδίο κομματικών
διαμαχών. 268
Την ίδια περίοδο που ξεσπούσε ο θόρυβος για τον «ΑΣΠΙΔΑ» ο Ανδρέας προσπάθησε να βελτιώσει
τις σχέσεις του με τους Αμερικανούς. Μετά την επαφή που είχε με τον Άνσουτζ, τον Δεκέμβριο του
1964, ο Ανδρέας συναντήθηκε, τον Μάιο, σε φιλικό σπίτι στο Κολωνάκι με τον πολιτικό σύμβουλο
Άλφρεντ Βίντγκεμαν, ο οποίος υπηρέτησε για μικρό διάστημα στην Αθήνα. Μαζί τους συνέφαγε ο
αμερικανός διπλωμάτης Ρόμπερτ Μίλλερ και η σύζυγός του Καίτη, που εκείνη την εποχή
υπηρετούσαν στο Βιετνάμ, για το οποίο έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο Ανδρέας.
Κύριο θέμα της συζήτησης ήταν το Κυπριακό. Ο Ανδρέας συνέστησε υπομονή στους αμερικανούς
συνομιλητές του και εξήγησε πως έχουν την τάση να αντιμετωπίζουν με άμεσο και ευθύ τρόπο όλα
τα προβλήματα, με την πεποίθηση ότι θα βρουν εύκολα λύση. Το Κυπριακό δεν ήταν ευκολεπίλυτο
πρόβλημα, σημείωσε ο αναπληρωτής υπουργός. Απαντώντας όμως σε ερώτηση για το αν θα είχε
νόημα η επαναφορά του σχεδίου Άτσεσον, ο Ανδρέας απάντησε ότι θα άξιζε να δοκιμαστεί και πάλι,
αν και ο ίδιος είχε αμφιβολίες για την επιτυχία του. 269
Τα στελέχη της πρεσβείας δεν ήταν βέβαια για τους λόγους που ωθούσαν τον Ανδρέα να
αποκαταστήσει την επαφή μαζί τους και να αναθερμάνει τις σχέσεις τους. Ο Ανδρέας σύμφωνα με
τηλεγράφημα της πρεσβείας εμφανιζόταν «πρόθυμος να συνεχίσει και να διευρύνει τις επαφές του
με την πρεσβεία». Μια εξήγηση ήταν πως είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι είχε πείσει πλέον την
κοινή γνώμη ότι δεν ήταν «Αμερικανός» και δεν είχε νόημα να συνεχίσει την «αντιαμερικανική» του
στάση. Μια πιο κυνική εξήγηση εμφάνιζε τον Ανδρέα να ενδιαφέρεται για ένα ταξίδι εργασίας στην
Αμερική, κατά το οποίο σκόπευε να διαπραγματευθεί αύξηση της οικονομικής βοήθειας προς την
Ελλάδα της τάξης των 20 εκατομμυρίων δολαρίων. Η πρεσβεία ενημέρωνε το Στέητ Ντηπάρτμεντ ότι
θα εξακολουθούσε να ανταποκρίνεται στα ανοίγματα του Ανδρέα, μια και ήταν γνωστή η επιρροή
που ασκούσε στον πατέρα του. 270
Ο Ανδρέας ενημέρωνε την πρεσβεία για τον ελληνοτουρκικό διάλογο που είχε αρχίσει από τον Μάιο
στο Λονδίνο. Σε επίσκεψή του στην πρεσβεία αναφέρθηκε σε συνάντηση που είχε ο πατέρας του με
τον τούρκο πρέσβη Τουλού. Σύμφωνα με τον Ανδρέα, ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν έτοιμος να
δεχτεί την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα και να μελετήσει κάθε λογικό σύστημα προστασίας της
τουρκοκυπριακής κοινότητας. Ο Ανδρέας χρησιμοποίησε ως επιχείρημα το ότι η συμμετοχή της
Κύπρου στο NATO, μετά την Ένωσή της με την Ελλάδα, θα έπρεπε να καθησυχάσει την τουρκική
κυβέρνηση. Η εντύπωση που δημιουργήθηκε πάντως ήταν ότι οι δύο Παπανδρέου επιθυμούσαν την
επίτευξη λύσης στο Κυπριακό σε όσο το δυνατόν συντομότερο χρονικό διάστημα. 271
Η τουρκική κυβέρνηση είχε προτείνει τη διχοτόμηση της Κύπρου και την παροχή του 18% του
εδάφους της στην τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ως εναλλακτική λύση, ο Άνσουτζ πρότεινε σε
συνάντησή του με τον υπουργό των Εξωτερικών Κωστόπουλο να δώσει η ελληνική κυβέρνηση μια
«μικρή περιοχή ελληνικού εδάφους στη βορειοανατολική Θράκη, βόρεια από το Διδυμότειχο,
Digitized by 10uk1s

καθώς και μερικά μικροανταλλάγματα στην Κύπρο». Με τον τρόπο αυτό, διευκρίνισε ο Άνσουτζ,
τόσο η Ελλάδα όσο και η Κύπρος θα συνεισέφεραν στη λύση του προβλήματος.272 Η πρόταση
απορρίφθηκε από την Αθήνα, και ο Κωστόπουλος εξήγησε ότι όποια ελληνική κυβέρνηση έδινε ως
αντάλλαγμα ελληνικό έδαφος για την επίλυση του Κυπριακού θα αυτοκτονούσε πολιτικά.
Ο υπουργός των Εξωτερικών Ρασκ έστειλε ένα τηλεγράφημα στον Άνσουτζ, στο οποίο έγραφε ότι
κατανοεί μεν το πρώτο σοκ της ελληνικής κυβέρνησης από τα ανταλλάγματα που ζητάει η Τουρκία
στην αρχή της διαπραγμάτευσης. Κατά τον Ρασκ, η Ελλάδα θα έπρεπε να είναι ενθαρρημένη από το
γεγονός ότι η στάση της τουρκικής κυβέρνησης ήταν καλύτερη από εκείνη που είχε αναπτύξει στις
συνομιλίες του Λονδίνου ο τούρκος υπουργός των Εξωτερικών Ισίκ. Ο Ρασκ κατέληγε με τη
διαπίστωση, που μαρτυρούσε και την ανακούφιση που επικρατούσε στην Ουάσιγκτον, πως
«τουλάχιστον άρχισε επιτέλους το πάρε-δώσε».273

Το σαμποτάζ του Έβρου και η αρχή της αστάθειας
Στις 10 Ιουνίου παίρνει μεγάλη δημοσιότητα ένα υποτιθέμενο σαμποτάζ, σε μονάδα πυροβολικού
της 12ης Μεραρχίας στον Έβρο. Διοικητής της μονάδας είναι ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος
Παπαδόπουλος, που όπως ανέφερε το σχετικό τηλεγράφημα της πρεσβείας ήταν σημαίνον στέλεχος
της ΚΥΠ επί κυβερνήσεως ΕΡΕ. Το τηλεγράφημα υποβάθμιζε τη σημασία του επεισοδίου και των
«αποκαλύψεων», αλλά πρόσθετε ότι μέσα στις συνθήκες έντασης, την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ» και τις
επιθέσεις κεντρώων εφημερίδων εναντίον του στρατηγού Γεννηματά, το σαμποτάζ πήρε πολύ
μεγαλύτερες διαστάσεις από ό,τι δικαιολογούσε το πραγματικό περιστατικό στη μονάδα του Έβρου.
«Το πλέον ατυχές και πιθανώς σημαντικό γύρω από αυτήν την υπόθεση είναι πως ο στρατός
σύρεται ακόμη περισσότερο στην πολιτική αρένα από την ΕΡΕ αλλά και την Ε.Κ.». 274
Στο πολιτικό σκηνικό είχαν αρχίσει να διαφαίνονται τα σύννεφα της θύελλας που θα
επακολουθούσε. Ο Άνσουτζ περιέγραφε μιαν «άρρωστη» ατμόσφαιρα που περιέβαλλε την
κυβέρνηση της Ε.Κ. Ο αμερικανός διπλωμάτης ασκούσε τώρα χρέη πρέσβη μετά την οριστική
αποχώρηση του Λαμπουίζ. Στα τηλεγραφήματά του ήταν τόσο ευθύς όσο και στις συζητήσεις που
είχε με έλληνες πολιτικούς.
Ο Άνσουτζ θεωρούσε ότι το βαρύ κλίμα ήταν αποτέλεσμα των σφαλμάτων της κυβέρνησης
Παπανδρέου και ιδιαίτερα της προσπάθειας του πρωθυπουργού να φέρνει σε αντιπαράθεση τις
διάφορες ομάδες του κόμματός του προκειμένου να επιβιώσει. Ο αρχηγός της Ε.Κ. δεχόταν κριτική
από τα αριστερά γιατί δεν απέλυε τον αρχηγό του ΓΕΣ και δεν εκκαθάριζε το στρατό από τα
συνωμοτικά στοιχεία. Ο εκδότης της Ελευθερίας Πάνος Κόκκας, που πρωτοστατούσε στις επιθέσεις,
εκμυστηρεύθηκε σε στέλεχος της πρεσβείας πως ο Γεώργιος Παπανδρέου αισθανόταν
υποχρεωμένος απέναντι στον Γεννηματά, επειδή ο τελευταίος είχε φροντίσει να μην αναφερθεί το
όνομα του Ανδρέα στο πόρισμα του στρατηγού Σίμου για τον «ΑΣΠΙΔΑ». Ο Άνσουτζ υπενθύμιζε
στους συναδέλφους του στο Στέητ Ντηπάρτμεντ ότι ο πρωθυπουργός είχε υποσχεθεί στον βασιλέα
τον Φεβρουάριο ότι δεν θα έκανε αλλαγές στην ηγεσία του στρατεύματος και έτσι βρισκόταν τώρα
παγιδευμένος ανάμεσα σε αντικρουόμενες πιέσεις και δεσμεύσεις. 275
Ο επικεφαλής της πρεσβείας έδινε μιαν εικόνα έκδηλης ανησυχίας και αναστάτωσης στο στρατό για
τις κινήσεις του Γεωργίου Παπανδρέου. Οι χειρισμοί του στην αποκάλυψη του σχεδίου «ΠΕΡΙΚΛΗΣ»
και ο «ΑΣΠΙΔΑ» είχαν κάνει την ηγεσία του στρατεύματος να χάσει την εμπιστοσύνη της στον
πρωθυπουργό, ενώ έβλεπε παράλληλα ότι και ο Γαρουφαλιάς έπαιζε το παιχνίδι του Γεωργίου
Παπανδρέου χωρίς να τους προστατεύει, όπως περίμεναν. Ο Άνσουτζ αναφερόταν επίσης στην
έντονη φημολογία για τον κίνδυνο στρατιωτικού πραξικοπήματος. Ο υπουργός των Εσωτερικών
Τσιριμώκος εκμυστηρεύθηκε σε αμερικανό διπλωμάτη ότι είχε τις ίδιες ανησυχίες. Ο
Digitized by 10uk1s

αποστρατευθείς αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Σακελλαρίου δήλωνε σε στελέχη της πρεσβείας ότι
ήταν «ανάγκη να ανατραπεί ο Παπανδρέου, προτού βυθίσει τη χώρα στην καταστροφή». Άλλοι
όμως εν ενεργεία ανώτατοι αξιωματικοί εξέφραζαν τη γενική τους ανησυχία για τις πολιτικές
εξελίξεις, αλλά διαβεβαίωναν τους Αμερικανούς ότι δεν αντιμετώπιζαν σοβαρά το ενδεχόμενο
πραξικοπήματος, για το οποίο θα ζητούσαν, άλλωστε, πρώτα την έγκριση του παλατιού. Ο Άνσουτζ
επεσήμανε ότι το βέβαιο ήταν πως «η ηγεσία του στρατού είναι ισχυρά αντίθετη στον Ανδρέα, που
τον θεωρεί συνοδοιπόρο της αριστεράς και τον άνθρωπο που θα έβγαζε την Ελλάδα από το δυτικό
στρατόπεδο αν ανέβαινε ποτέ στην εξουσία». 276
Το ύφος των τηλεγραφημάτων της πρεσβείας είχε σαφώς αλλάξει από τη στιγμή που ανεχώρησε ο
Λαμπουίζ και ανέλαβε χρέη πρεσβευτού ο Άνσουτζ. Η αντιπάθειά του προς τον Ανδρέα και την
πολιτική του φαινόταν μέσα από το πολιτικό του ρεπορτάζ, που περιείχε περισσότερες και
ευθύτερες κρίσεις σε σχέση με τον τρόπο γραφής του Λαμπουίζ.
Ο Άνσουτζ έκρινε ότι ο βασιλέας δεν θα διακινδύνευε να αναμετρηθεί με τους Παπανδρέου από τη
στιγμή που είχαν μαζί τους «τις μάζες». Το σενάριο της διάσπασης της Ε.Κ. ήταν ανέφικτο, σύμφωνα
με την ανάλυση του Άνσουτζ, εφόσον δεν υπήρχε αδιαφιλονίκητος διάδοχος του πρωθυπουργού,
μια και ο Μητσοτάκης είχε πολλούς εχθρούς (συμπεριλαμβανομένου και του έκδοτη του Βήματος
Χρήστου Λαμπράκη). Ο Γεώργιος Παπανδρέου κρατούσε επίσης το χαρτί των πρόωρων εκλογών. Ο
βασιλέας μπορούσε μεν να αρνηθεί να τις προκηρύξει, αλλά ο ηλικιωμένος πολιτικός θα μετέφερε
τη σύγκρουση στους δρόμους. Ο Άνσουτζ προέβλεπε τελικά ότι ο πρωθυπουργός θα διετηρείτο
στην εξουσία το καλοκαίρι, αν και ήταν πολύ πιθανόν κάποιο νέο επεισόδιο να προκαλούσε την
ανατροπή του κάποιαν άλλη χρονική στιγμή. 277
Ο Γεώργιος Παπανδρέου επέλεξε την ανανέωση της ψήφου εμπιστοσύνης της κυβέρνησής του για
να βγει από τη δύσκολη θέση στην οποία είχε περιέλθει λόγω των εσωκομματικών αντιθέσεων και
των τριβών με τα ανάκτορα. Ο πρωθυπουργός επικαλέσθηκε ως πρόσχημα τις επικρίσεις της ΕΡΕ,
που διακήρυττε ότι η Ε.Κ. ήταν ουσιαστικά διασπασμένη.
Το παλάτι γνώριζε ότι ο αρχηγός της Ε.Κ. είχε κατά νου σημαντικές αλλαγές στην ηγεσία του
στρατεύματος και γι' αυτό επεδίωκε την ανανέωση της εμπιστοσύνης της Βουλής. Ο Γεώργιος
Παπανδρέου δεν έκρυβε τις προθέσεις του, δήλωσε μάλιστα ότι επρόκειτο να τηρηθεί η παράδοση
σύμφωνα με την οποία σημειώνονταν αλλαγές στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων σε ετήσια
βάση.
Δυο ημέρες πριν από την κρίσιμη ψηφοφορία, ο διευθυντής του πολιτικού γραφείου του βασιλέα
Χοϊδάς συναντήθηκε με τον Άνσουτζ και του είπε πως ο Γεώργιος Παπανδρέου ετοιμαζόταν να
αποστρατεύσει τον Γεννηματά χωρίς να συμβουλευθεί ή να λάβει την έγκριση του βασιλέα. Σε
αυτήν την περίπτωση, εξήγησε ο Χοϊδάς, ο Κωνσταντίνος μπορεί να αποσύρει την εμπιστοσύνη του
από τον πρωθυπουργό, οπότε θα προκληθεί κυβερνητική κρίση. Ο βασιλέας ανησυχούσε γιατί
έβλεπε ότι ο «ΑΣΠΙΔΑ» ήταν μια προσπάθεια άλωσης του στρατεύματος από τους Παπανδρέου, η
οποία υπεκινείτο από τον Ανδρέα, τον υφυπουργό Άμυνας Μιχάλη Παπακωνσταντίνου, τον πρώην
αρχηγό της ΚΥΠ συνταγματάρχη Παπατέρπο και άλλους. Ο Κωνσταντίνος είχε την πεποίθηση ότι αν
ο Παπανδρέου απέλυε, χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του, τον Γεννηματά και διόριζε στη θέση του
κάποιον αξιωματικό προσκείμενο στην Ε.Κ. θα έθετε σε κίνδυνο την πίστη του στρατού προς το
θρόνο. 278
Ο Χοϊδάς εξήγησε στον Άνσουτζ ότι ο βασιλέας Παύλος είχε έλθει σε σύγκρουση με τον Καραμανλή
ακριβώς για τον ίδιο λόγο: τον προσωπικό έλεγχο του στρατεύματος. Η σύγκρουση του Παύλου με
τον Καραμανλή είχε οδηγήσει στην παραίτηση του τότε πρωθυπουργού. Τώρα και ο Κωνσταντίνος
πίστευε ότι έπρεπε να «τραβήξει κάπου τη γραμμή», ζητώντας την παραίτηση του Γεωργίου
Digitized by 10uk1s

τον οποίο αποκάλεσε «συνοδοιπόρο των κομμουνιστών». 280 Ο Άνσουτζ αντιπρότεινε στον Χοϊδά την εξεύρεση συμβιβαστικής λύσης. Την ίδια όμως στιγμή προειδοποίησε τον Χοϊδά ότι ο βασιλέας έπρεπε να ζυγίσει κατά πόσον αυτή ήταν «η κατάλληλη στιγμή για την αναμέτρηση με τον Παπανδρέου». Αν ο Κωνσταντίνος αρνιόταν να προκηρύξει νέες εκλογές. οι οποίοι συμβούλευαν τον Γεώργιο Παπανδρέου να μην ωθήσει τα πράγματα στα άκρα. για παράδειγμα. με τη βοήθεια της ΕΔΑ και των κομμουνιστών.τι μπορούσε για να την αποφύγει μαζί με τον υπουργό των Εξωτερικών Κωστόπουλο και τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Στεφανόπουλο.281 Ο Άνσουτζ δεν ήταν ακόμη βέβαιος αν ο Χοϊδάς. Ο Γεώργιος Παπανδρέου απάντησε με επιστολή στην οποία επέρριπτε ευθύνες στον Γαρουφαλιά ότι είχε παρερμηνεύσει τα όσα είχαν συζητήσει. Θεωρούσε δε ως συνυπεύθυνο για την κρίση τον υφυπουργό Άμυνας Μιχάλη Παπακωνσταντίνου. ο οποίος ήθελε να αποκτήσει προσωπικό έλεγχο των Ενόπλων Δυνάμεων. όπου παραθέριζε ο Κωνσταντίνος αναμένοντας τον τοκετό της συζύγου του. όπως έχει απειλήσει. 279 Ο έμπειρος διπλωμάτης παραδέχθηκε ότι η υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ» είχε σοβαρές προεκτάσεις. αφού ο ίδιος δεν σκόπευε να συγκαλέσει το Ανώτατο Εθνικό Συμβούλιο Άμυνας χωρίς την έγκριση του βασιλέα. Ο Γαρουφαλιάς μίλησε με τον Άνσουτζ το μεσημέρι της 24ης Ιουνίου. Ο Άνσουτζ υπενθύμισε στον Χοϊδά ότι όλοι σχεδόν οι παρατηρητές προέβλεπαν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου θα κέρδιζε τις επόμενες εκλογές. οπότε το θέμα της μοναρχίας θα καθίστατο το πιο επείγον ζήτημα». λειτουργούσε αυτοβούλως ή κατόπιν υποδείξεως του μονάρχη. όταν η κρίση είχε πάρει πλέον το δρόμο της. διότι αλλιώς θα μπορούσαν να πολιτικοποιηθούν. να διαπιστώσει δηλαδή αν οι Αμερικανοί συμφωνούσαν με τη σχεδιαζόμενη ρήξη του Κωνσταντίνου με τον πρωθυπουργό. Ο υπουργός Άμυνας ήταν πολύ ανήσυχος για την κρίση και εξήγησε στον Άνσουτζ ότι είχε κάνει ό. Ο Άνσουτζ έγραφε στην Ουάσιγκτον ότι δεν ήταν βέβαιος αν ο βασιλέας είχε αποφασίσει να «ρίξει το γάντι στον Παπανδρέου» ή αν ο Χοϊδάς προσπαθούσε απλώς να «μετρήσει τη θερμοκρασία του». αν εκείνος επέμενε στις αλλαγές που επεδίωκε. Η απορία του λύθηκε όταν ο Χοϊδάς έστειλε επιστολή στον Παπανδρέου. ο Μητσοτάκης και ο Κόκκας ασκούσαν πίεση για την αποστράτευση του Γεννηματά. Ο Χοϊδάς ρώτησε εν συνεχεία τον Άνσουτζ ποια ήταν η δική του γνώμη. ο οποίος με τη σειρά του —σύμφωνα πάντοτε με τον Γαρουφαλιά— επηρεαζόταν από τον Τσιριμώκο. ο Γεώργιος Παπανδρέου θα μπορούσε να «κατεβεί στο δρόμο. Ο Χοϊδάς επρόκειτο να αναχωρήσει σε λίγο για την Κέρκυρα.282 Ο Γαρουφαλιάς είχε συναντηθεί την προηγουμένη με τον Ανδρέα και είχε προσπαθήσει να τον πείσει ότι ήταν προς το συμφέρον του Γεωργίου Παπανδρέου και του ιδίου να παραμείνουν στην εξουσία και να μην προκαλέσουν κρίση με το παλάτι. να απαιτήσει το διορισμό ενός αξιωματικού που θα έχαιρε της εμπιστοσύνης του στη θέση του αρχηγού του ΓΕΣ και να μην επιμείνει στην παραμονή του Γεννηματά. Υποσχέθηκε ότι θα ενημέρωνε τον Άνσουτζ μόλις επέστρεφε για τις αποφάσεις του βασιλέα. στην οποία διατύπωνε τις αντιρρήσεις του βασιλέα αναφορικά με τις αλλαγές που σχεδίαζε ο πρωθυπουργός στο στράτευμα. ο Λαμπράκης. έστω και αν σχηματιζόταν νέα κυβέρνηση μέσα από την υπάρχουσα Βουλή. που βρισκόταν υπό την επιρροή του Χρήστου Λαμπράκη. Ανέπτυξε ακόμη την άποψή του πως άνθρωποι όπως ο Τσιριμώκος.Παπανδρέου. Συμφώνησε ακόμη ότι το παλάτι εκτιμά σωστά ότι πρέπει να κρατήσει αποφασιστική στάση στο θέμα του ελέγχου των Ενόπλων Δυνάμεων. προσωπικά συμφέροντα. Ο υπουργός Άμυνας ισχυρίστηκε ότι ο πρωθυπουργός βρισκόταν υπό πίεση «από το πρωί ως το βράδυ» από τον Ανδρέα. για να προωθήσουν δικά τους. Ο Άνσουτζ πρότεινε πάλι μια συμβιβαστική λύση για το διορισμό κάποιου Digitized by 10uk1s . τον οποίο δεν εμπιστευόταν ως προς την κρίση του και τις συμβουλές που έδινε στον Κωνσταντίνο. Ο Γαρουφαλιάς δεν έκρυβε την αντιπάθειά του προς τον Ανδρέα. Ο βασιλέας θα μπορούσε. αν και ο ίδιος δεν είχε μπορέσει να εξακριβώσει τις ακριβείς της διαστάσεις.

. ο Γαρουφαλιάς ήταν άνθρωπος εμπιστοσύνης και θα μπορούσε να προσφέρει πολλά σε άλλο υπουργείο. τονίζοντας ότι κατά την εκτέλεση του σχεδίου «ΠΕΡΙΚΛΗΣ» το 1961 είχε χρησιμοποιήσει βίαιες μεθόδους εναντίον όχι μόνον των οπαδών της αριστεράς. εν μέρει. αλλά είχε «δυστυχώς χαρακτηριστεί άνθρωπος του παλατιού». αλλά η αρχή ενός νέου κεφαλαίου. Στην πραγματικότητα. 284 Εν τω μεταξύ. Ο Μπάρχαμ εμφανίστηκε αργότερα. Η ψήφος εμπιστοσύνης δεν ήταν το τέλος της αστάθειας. Κατά τον αρχηγό της Ε. αλλά συναντούσε πολλές δυσκολίες. ο προσωπικός γραμματέας του πρωθυπουργού Ανδρέας Μοθώνιος και ο Ανδρέας είχαν ειδοποιήσει την πρεσβεία ότι. Ο Άνσουτζ και ένας αξιωματούχος του Στέητ Ντηπάρτμεντ που επισκεπτόταν την Αθήνα είχαν την ευκαιρία να διαπιστώσουν από πρώτο χέρι πόσο βαθύ ήταν το ρήγμα ανάμεσα στην ομάδα του Μητσοτάκη και τους Παπανδρέου. αλλά και από την Ελλάδα». αν ο βασιλέας επέμενε στη διατήρηση του Γεννηματά. αντί του Γεννηματά. Ο στόχος που ήθελε όμως να υλοποιήσει τώρα ήταν η αποπολιτικοποίηση του στρατού. στη θέση του Γεννηματά. που εκείνη την περίοδο υπηρετούσε ως επικεφαλής του τμήματος των ελληνικών υποθέσεων στο Στέητ Ντηπάρτμεντ.άλλου αξιωματικού της εμπιστοσύνης του παλατιού.Κ. Πίστευε ότι το είχε καταφέρει. και εξέφρασε την ελπίδα ότι η κυβέρνηση Παπανδρέου θα έπαιρνε μεν ψήφο εμπιστοσύνης. από τον Ανδρέα και άλλους συγγραφείς.Κ. τον στρατηγό Σιαπκαρά. εκδότες και στρατιωτικοί επιδίδονταν σε συνωμοτικές δραστηριότητες και διαβουλεύσεις. Δυο ημέρες μετά το δείπνο στο σπίτι του Μητσοτάκη. 283 Η κυβέρνηση εξασφάλισε την ψήφο εμπιστοσύνης με 163 ψήφους. που εξυπηρετούσε τα συμφέροντα του παλατιού. Ο υπουργός των Οικονομικών τους προσκάλεσε σε δείπνο στο σπίτι του στις 28 Ιουνίου. αλλά και της Ε. Ο Γαρουφαλιάς απάντησε ότι προσπαθούσε να προωθήσει μια παρόμοια λύση. γιατί τον Απρίλιο του 1964 είχε την ευκαιρία να επιλέξει. Ο πρωθυπουργός είχε όμως επιδείξει αναποφασιστικότητα με αποτέλεσμα να βρεθεί σε πολύ δύσκολη θέση. Στην Αθήνα κυκλοφορούσαν έντονες φήμες.Κ. και ότι «θα έπρεπε να απομακρυνθεί όχι μόνον από την κυβέρνηση. Ο αθηναίος εκδότης πίστευε ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε αυτοπαγιδευθεί στο θέμα αυτό. Ο Γεώργιος Παπανδρέου αρχισε τη συζήτηση με την επισήμανση ότι στόχος του ήταν να επιβάλει κλίμα ηρεμίας στην πολιτική σκηνή. Ο πρωθυπουργός ένιωθε ότι προκειμένου να προστατεύσει τον Γαρουφαλιά. που υπηρετούσε τότε στο γραφείο του. Ο Κόκκας ξόδεψε αρκετή ώρα συζητώντας την υπόθεση της απομάκρυνσης του στρατηγού Γεννηματά. τον βουλευτή και φίλο του Μητσοτάκη Γιάννη Τσουδερό και τον υποδιοικητή του ΙΚΑ Νίκο Δεληπέτρο. Ο Μητσοτάκης έφτασε μάλιστα στο σημείο να πει στον Μπάρχαμ ότι ο Ανδρέας ήταν η κύρια πηγή των προβλημάτων της Ε. Για το λόγο αυτόν είχε αποφασίσει να ζητήσει την παραίτηση του υπουργού Άμυνας Γαρουφαλια και να αναλάβει ο ίδιος το κρίσιμο υπουργείο. Ο Άνσουτζ εντυπωσιάστηκε από το πόσο έντονα αντιδρούσαν ο Κόκκας —που μιλούσε την περισσότερη ώρα— και ο Μητσοτάκης κάθε φορά που η συζήτηση στρεφόταν γύρω από τον Ανδρέα. αλλά με μικρή πλειοψηφία. διπλωμάτης καρριέρας. δεν είχε επιδείξει τη δέουσα αυστηρότητα απέναντι στα στοιχεία του κόμματος που έδειχναν απειθαρχία. αλλά είχε απλώς υπηρετήσει στο εμπορικό τμήμα της πρεσβείας της Αθήνας. 285 Digitized by 10uk1s . ώστε να μην αισθάνεται ενισχυμένη. με την παραγραφή των κατηγοριών για διάφορα σκάνδαλα εναντίον του πρώην πρωθυπουργού Καραμανλή. ο Άνσουτζ συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό. έστω και αν η κίνηση αυτή είχε προκαλέσει πολλές επικρίσεις μέσα στο κόμμα του. που ήταν σαφώς προτιμότερος. παρουσία και του διπλωμάτη Σωσσίδη. Ο αμερικανός επισκέπτης ήταν ο Ρίτσαρντ Μπάρχαμ. ως «μεγάλο στέλεχος της CIA». ενώ στο παρασκήνιο πολιτικοί. μαζί με τον εκδότη της Ελευθερίας Πάνο Κόκκα. δεν είχε καμία σχέση με την αμερικανική μυστική υπηρεσία. ο Γεώργιος Παπανδρέου θα υπέβαλλε την παραίτησή του.

. που τον πίεζαν να κινηθεί αμέσως με το επιχείρημα ότι αργότερα θα βρισκόταν σε περισσότερο αδύναμη θέση. ο Γεώργιος Παπανδρέου θα «κατέβαινε στους δρόμους με τη βοήθεια της αριστεράς για να ανατρέψει τη νέα κυβέρνηση. οι οποίοι επέμεναν πως θα έπρεπε να καθυστερήσει η απόφαση για τον Γεννηματά και να αποφευχθεί η σύγκρουση με το παλάτι. 287 Ο επικεφαλής της πρεσβείας δεν διαφωνούσε. αλλά και ενοχλήθηκε από τις απόψεις του. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν έμοιαζε να συνειδητοποιεί την έκταση της επικείμενης κρίσης ούτε και τις προθέσεις του βασιλέα. όταν θα τους εξηγούσε προσωπικά. όπως διαφαίνεται από την ανάλυσή του. Ο Κωνσταντίνος όχι μόνο δεν πείσθηκε από τα επιχειρήματα του βετεράνου διπλωμάτη.Από τα σχόλια του πρωθυπουργού προς τον Άνσουτζ φαίνεται πως είχε ακόμη εμπιστοσύνη στον Γαρουφαλιά.Κ. προκαλώντας πιθανώς την επέμβαση του στρατού. Σε τηλεγράφημά του τόνιζε: «Εκμεταλλευόμαστε κάθε ευκαιρία για να δείξουμε στους συνομιλητές μας ότι αυτή η διαμάχη θα αποβεί επιζήμια για τα συμφέροντα του έθνους». διεκολύνοντας την ανταρσία μέρους της κοινοβουλευτικής ομάδας της Ε. που οπωσδήποτε θα καθίστατο κεντρικό θέμα της προεκλογικής περιόδου. —Αν πάλι ο βασιλέας διόριζε πρωθυπουργό τον Στεφανόπουλο ή κάποιο άλλο στέλεχος της Ε. εφόσον αυτός παρέμενε τόσο δημοφιλής. αλλά με την επιλογή της συγκεκριμένης χρονικής στιγμής εκ μέρους του Κωνσταντίνου και των συμβούλων του. Διαβουλεύσεις για εξεύρεση συμβιβαστικής λύσης Η πρώτη εβδομάδα του Ιουλίου αναλώθηκε σε διαβουλεύσεις του πρωθυπουργού με τους βασικούς υπουργούς του. Ο Άνσουτζ υποστήριζε ότι ακόμη και αντίπαλοι του πρωθυπουργού πίστευαν ότι το φθινόπωρο η οικονομική κατάσταση θα χειροτέρευε. Εν πάση περιπτώσει. Οι σύμβουλοι του βασιλέα μετέφεραν στους Αμερικανούς τη δυσφορία τους γιατί ο Άνσουτζ προωθούσε τη φόρμουλα της εξεύρεσης ενός κοινά αποδεκτού διαδόχου του Γαρουφαλιά στο υπουργείο Άμυνας. ο Άνσουτζ εκτιμούσε ότι η αναμέτρηση του παλατιού με τον Γεώργιο Παπανδρέου. θα ήταν επιζήμια για τα ελληνικά και τα αμερικανικά συμφέροντα. Το σχόλιο είναι ιδιαίτερα περίεργο σε περίοδο κατά την οποία η σχέση του Παπανδρέου με τον Κωνσταντίνο ήταν ήδη πολύ κακή και δεν είχαν συναντηθεί κατ' ιδίαν επί μεγάλο χρονικό διάστημα. με τον οποίο τον συνέδεε στενή φιλική σχέση. Η ανάλυση που έκανε έδειχνε ότι η συγκυρία δεν ήταν ώριμη για την ανατροπή του αρχηγού της Ε. Ο Κωνσταντίνος εξώθησε όμως τα Digitized by 10uk1s . Ο Κωνσταντίνος έδειχνε με τα σχόλιά του ότι επιθυμούσε την παρέμβαση της πρεσβείας μόνο για να βοηθήσει τους δικούς του στόχους και εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του στα στελέχη της CIA με τα οποία είχε συχνές επαφές. ακόμη και στις 30 Ιουνίου (δεκαπέντε ημέρες πριν από την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου) ότι η κρίση μπορούσε να εκτονωθεί. Ο αμερικανός διπλωμάτης εξέφρασε ανησυχίες για τις επιπτώσεις που θα είχε μακροπρόθεσμα η διαμάχη του πρωθυπουργού με το παλάτι γύρω απο την ηγεσία του στρατεύματος. 286 Ο Άνσουτζ διατηρούσε ελπίδες. Είναι χαρακτηριστικό πως είπε στον Άνσουτζ ότι ο Κωνσταντίνος θα κατανοούσε τους λόγους για τους οποίους ήθελε να απομακρύνει τον Γεννηματά.Κ.Κ. Ο Άνσουτζ φοβόταν ότι η κρίση θα μπορούσε να εκτυλιχθεί βάσει δύο ανησυχητικών σεναρίων: —Την προκήρυξη νέων εκλογών. τις οποίες θα κέρδιζε με την ίδια ή μεγαλύτερη πλειοψηφία στη Βουλή ο Γεώργιος Παπανδρέου. Η εξέλιξη αυτή θα αποτελούσε σημαντικό πλήγμα κατά του κύρους της μοναρχίας. με την ανατροπή του Γεωργίου Παπανδρέου. έστω και αν εκείνος είχε επιλέξει να συνταχθεί ανοικτά με το παλάτι.

γιατί η κυβέρνηση αυτή δεν θα άντεχε τη λαϊκή κατακραυγή. Εκείνος απάντησε με επιστολή που έδωσε στον βασιλικό σύμβουλο Χοϊδά μαζί με το διάταγμα για την απομάκρυνση του Γαρουφαλιά από το υπουργείο Άμυνας και την ανάληψή του από τον ίδιο. ο βασιλέας δέχτηκε τελικά τον πρωθυπουργό στην Κέρκυρα στις 11 Ιουλίου.Κ. μετέθεσε δεκαπέντε αξιωματικούς που είχαν διασυνδέσεις με τον ΙΔΕΑ και τα παρακλάδια του σε κρίσιμες θέσεις στην Αττική. Στο παρασκήνιο. Αμέσως μετά την επιστροφή του στην Αθήνα. Το ίδιο απόγευμα ορκίστηκε πρωθυπουργός ο πρόεδρος της Βουλής Αθανασιάδης Νόβας. ο Μητσοτάκης ανακοίνωσε τη συμμετοχή του στην κυβέρνηση Νόβα και ανέλαβε το υπουργείο Συντονισμού. ο αρχηγός της Ε. συγκάλεσε το Υπουργικό Συμβούλιο και τα μέλη του συμφώνησαν ότι ο Γαρουφαλιάς έπρεπε να διαγραφεί από το κόμμα. Ορισμένοι εξ αυτών. Από την πλευρά του. Η επιστολή κατηγορούσε τον πρωθυπουργό για επεμβάσεις στο στράτευμα. τον Μητσοτάκη και Digitized by 10uk1s . Ο Κωνσταντίνος αρνήθηκε να υπογράψει το διάταγμα και ο Γαρουφαλιάς δεν υπέβαλε την παραίτησή του. Ανέφερε ακόμη ότι εφημολογείτο ευρύτατα στην Αθήνα πως οι Αμερικανοί πίστευαν ότι «έπρεπε να φύγει». η ομάδα του Γεωργίου Παπαδόπουλου είχε ενεργοποιηθεί και συζητούσε την υλοποίηση πραξικοπήματος. Ο Κωστόπουλος είχε μόλις συναντηθεί με τον Νόβα. δεν έκρυβαν τη δυσφορία τους για τη σύγκρουση του Γεωργίου Παπανδρέου με το παλάτι και επέμεναν στις συζητήσεις τους με τους Αμερικανούς ότι τον Γαρουφαλιά έπρεπε να τον διαδεχτεί άτομο που θα έχαιρε της εμπιστοσύνης τόσο του βασιλέα όσο και του πρωθυπουργού. Το κείμενο είχε έντονο και τελεσιγραφικό χαρακτήρα. ο Ανδρέας με την ενθάρρυνση του εκδότη Λαμπράκη δήλωνε ότι ο πατέρας του έπρεπε να επιμείνει στην ανάληψη του υπουργείου Άμυνας και αν ο βασιλέας του το αρνιόταν να εξωθήσει σε προκήρυξη νέων εκλογών κατά τις οποίες ο ρόλος της μοναρχίας θα καθίστατο σημαντικό ζήτημα. Πίστευε ακόμη ότι ο σχηματισμός κυβέρνησης συνεργασίας μεταξύ βουλευτών της ΕΡΕ και της Ε. Επανέλαβε μόνο στον Ανδρέα ότι είχε δηλώσει στον πατέρα του και σε κάθε άλλο συνομιλητή του πως ο βασιλέας και ο πρωθυπουργός μπορούσαν να βρουν ένα κοινώς αποδεκτό πρόσωπο για να διαδεχτεί τον Γαρουφαλιά. Τα στελέχη της πρεσβείας είχαν στις 13 και 14 Ιουλίου επαφές με πολλά στελέχη της Ε. και απεκόμισαν την εντύπωση ότι «σχεδόν όλοι οι βουλευτές της πίστευαν ότι έπρεπε να απομακρυνθεί ο Γαρουφαλιάς».Κ. Ο Ανδρέας βρήκε την ευκαιρία να εξηγήσει στον Άνσουτζ ότι «δεν ήταν αντιαμερικανός ούτε και εναντίον των δυτικών συμφερόντων. ενώ η Αθήνα εδονείτο από συλλαλητήρια εναντίον του. αν εξαντλούσε όλες τις δημοκρατικές λύσεις. 288 Ο Ανδρέας συναντήθηκε με τον Άνσουτζ στις 13 Ιουλίου και προέβλεψε ότι ο βασιλέας ήταν πιθανόν να καταφύγει σε επέμβαση του στρατού. ακόμη πιο αιχμηρή επιστολή. στις 8 Ιουλίου.πράγματα με επιστολή που έστειλε στον πρωθυπουργό από την Κέρκυρα. Ο Κωνσταντίνος έκανε λόγο για «τελευταία προειδοποίησή» του προς τον Γεώργιο Παπανδρέου. Ο αναλυτής του Στέητ Ντηπάρτμεντ Χαρίλαος Λαγουδάκης σημείωνε πως ο φόβος πραξικοπήματος ήταν πραγματικός και όχι αποτέλεσμα παραπλανητικής προπαγάνδας της ομάδας του Ανδρέα Παπανδρέου και των κομμουνιστών. 289 Ο Άνσουτζ δεν απάντησε στο σχόλιο αυτό. εν αναμονή του τοκετού της. 290 Η κρίση κορυφώθηκε με την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου στις 15 Ιουλίου. όπως ο Στεφανόπουλος και ο Μητσοτάκης. έστω και αν δεν συμφωνούσε με όλες τις πτυχές της αμερικανικής πολιτικής». λίγο προτού κλιμακωθεί η κρίση. αφού όμως είχε προηγηθεί η παρέμβαση του Άνσουτζ. αφού του έστειλε μια δεύτερη. Την επομένη. πράγμα που έγινε στις 13 Ιουλίου. όπου βρισκόταν με τη βασίλισσα Άννα-Μαρία. του ζητούσε δε να σταματήσει την εναντίον του «συκοφαντική εκστρατεία» και να απομακρύνει από την ανάκριση για την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ» όσους υπηρετούσαν στην ΚΥΠ. Ο υπουργός Άμυνας. ήταν ανέφικτος.Κ. Μέσα σε βαρύ κλίμα.

Εκτίμησή τους ήταν πως ο Ανδρέας είχε προβεί σε σιωπηλή συμφωνία με την ΕΔΑ για μαζικές κινητοποιήσεις. Ο Κωστόπουλος τηλεφώνησε στον Άνσουτζ στις 17:30. ακόμη και αν δεν έφθανε για να σχηματίσει βιώσιμη κυβέρνηση. Η σύνθεση της κυβέρνησης Νόβα δεν είχε όμως προγραμματιστεί στις λεπτομέρειές της από πριν. Σε τηλεγράφημά του. τον οποίο είχε δει λίγο πριν από την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου. Όταν η κρίση αρχισε να κλιμακώνεται και τα συλλαλητήρια να πληθαίνουν στους δρόμους της Αθήνας. Οι αμερικανικές υπηρεσίες ενίσχυσαν το κλίμα της καχυποψίας. Ο Άνσουτζ φρονούσε ότι ο Digitized by 10uk1s . θα διευκόλυνε τον επόμενο ηγέτη που θα εκαλείτο να δοκιμάσει». και εκείνος του είπε ότι συμφωνούσε και πίστευε ότι «η δύναμη που θα καταφέρει να συγκεντρώσει η κυβέρνηση Νόβα. Ο υπουργός των Εξωτερικών Κωστόπουλος δεν είχε δώσει καμία ένδειξη στον Άνσουτζ. Αμέσως έπειτα από αυτήν την επικοινωνία. 293 Ο Άνσουτζ επέρριπτε τώρα την ευθύνη στον Ανδρέα για τα επεισόδια που είχαν συγκλονίσει την πρωτεύουσα. και ενώ οι διαδηλώσεις συνεχίζονταν στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις. Ζήτησε τη γνώμη του Άνσουτζ. δείχνει την αντίληψη που είχε ο ίδιος για το ρόλο του στις κρίσιμες εκείνες ώρες. Τα οργανωτικά στελέχη της ΕΔΑ θα προσπαθήσουν ούτως ή άλλως να εκμεταλλευθούν. αλλά έθετε σε κίνδυνο τη σταθερότητα του πολιτικού συστήματος και. Η σχετική τελετή είχε οριστεί για το πρωί εκείνης της ημέρας και εν συνεχεία αναβλήθηκε για τις 19:00. ο Κωστόπουλος τηλεφώνησε και πάλι στον Άνσουτζ και του είπε ότι ο Μητσοτάκης θα ορκιζόταν στις 19:45. για την επιτυχία τους». Η περιγραφή του Άνσουτζ έδινε συνεπώς την εντύπωση ότι κινδύνευαν τα πάγια αμερικανικά συμφέροντα στην Ελλάδα. Η κυβέρνηση Νόβα ήταν ασταθής και ο Άνσουτζ ήλπιζε ότι οι δύο ισχυροί εκδότες. ο Άνσουτζ και η CIA άρχισαν να μεταδίδουν ένα κλίμα ανησυχίας στην Ουάσιγκτον. χωρίς προηγούμενες οδηγίες από την Ουάσιγκτον. έναντι του Νόβα και δίσταζαν να ορκιστούν υπουργοί.Κ. ο Άνσουτζ έγραφε: «Αν και δεν μπορούμε να το αποδείξουμε πλήρως. ενώ και ο Κόκκας είχε επαφές με τον σύμβουλο του βασιλέα επί μεγάλο διάστημα. ο Λαμπράκης και ο Κόκκας. έδινε τη δυνατότητα στην αριστερά να εκμεταλλευθεί προς όφελός της την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί. εξήγησε την κατάσταση και υποστήριξε ότι αν δεν προχωρούσαν στην ορκωμοσία του Μητσοτάκη και του Παπασπύρου οι δύο Παπανδρέου θα ήταν πολύ ισχυροί. ότι θα συμμετείχε σε κυβέρνηση «αποστατών» της Ε. το κυριότερο. Οι δύο τελευταίοι ήταν αποθαρρημένοι από τη στάση των βουλευτών της Ε. οιαδήποτε διαδήλωση και τυχόν διαδηλώσεις βίας που βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στη συμμετοχή κομμουνιστικών οργανώσεων. υπογράμμιζε όμως ότι η τελική επιτυχία του εγχειρήματος ήταν εξαιρετικά δύσκολη.τον Παπασπύρου. υποψιαζόμαστε πως υπάρχει κάποια συμφωνία ανάμεσα στον Ανδρέα και την ΕΔΑ για την τακτική που ακολουθούν τώρα. Η πρεσβεία θεωρούσε ότι η ενέργεια του Μητσοτάκη καθιστούσε πιο αξιόπιστη την προσπάθεια του Νόβα να σχηματίσει βιώσιμη κυβέρνηση. Μετά την ανάληψη του υπουργείου Άμυνας αποκάλυψε στον Άνσουτζ ότι είχε δεχτεί πιεστικό τηλεφώνημα του βασιλέα που τον ανάγκασε να υποκύψει. 291 Ο αμερικανός διπλωμάτης παρενέβη σε καθοριστική στιγμή και είναι πολύ πιθανόν ότι η επικοινωνία του με τον Κωστόπουλο βοήθησε ώστε να πεισθούν ο Μητσοτάκης και ο Παπασπύρου να ορκιστούν. όπως έκαναν χθες το βράδυ. θα συμφωνούσαν σε μια λύση για την άρση του αδιεξόδου.Κ. όταν διαπίστωσαν πως ο Ανδρέας είχε συχνές συναντήσεις με τον ηγέτη της ΕΔΑ Λεωνίδα Κύρκο. Η παρέμβασή του. 292 Η πρεσβεία ανεκάλυπτε ότι ο Νόβας βρισκόταν σε συνεννόηση με τον Κωνσταντίνο και τον Χοϊδά αρκετές ημέρες πριν από την 15η Ιουλίου. Η αναμέτρηση του παλατιού με τον Παπανδρέου δεν αποτελούσε πλέον απλή κοινοβουλευτική περιπέτεια. Η διαπίστωσή του πως ο Ανδρέας συνεργαζόταν με την ΕΔΑ αποτελούσε «κόκκινη σημαία» για τους ιθύνοντες του Στέητ Ντηπάρτμεντ και της CIA.

Στις 20 Ιουλίου. ο υφυπουργός Άμυνας Μιχάλης Παπακωνσταντίνου και ο υφυπουργός Εμπορίου Σπανορήγας εξήγησαν σε στέλεχος της πρεσβείας ότι έβλεπαν ως μοναδική λύση το σχηματισμό κυβέρνησης υπό τον Στεφανόπουλο. Ήξερε όμως ότι θα έπρεπε να προηγηθεί μια συμφωνία των δυο εκδοτών. Digitized by 10uk1s . Σε τηλεγράφημα προς την πρεσβεία ζητούσε να ληφθούν μέτρα για την προστασία του προσωπικού και του κτιρίου. αν ο Λαμπράκης είχε ασκήσει πίεση στον Γεώργιο Παπανδρέου να αποφύγει τη σύγκρουση με το παλάτι για τον Γαρουφαλιά. 296 Στο διάστημα από 16 έως 21 Ιουλίου. ώστε να μοιράσουν την επιρροή τους στο κόμμα.Κ. σε περίπτωση επιθέσεων «από τις μάζες». τόσο για λόγους ασφαλείας. Κατά την άποψη των αναλυτών της πρεσβείας.. υποστηρίζοντας τον Στεφανόπουλο ως διάδοχο του Νόβα. Μετά το τέλος τους κυκλοφορούσε στους διαδρόμους και συζητούσε με βουλευτές όλων των αποχρώσεων. Ο Άνσουτζ. αντιμετώπιζαν ένα σημαντικό δίλημμα: δεν ήξεραν αν έπρεπε να ψηφίσουν την κυβέρνηση Νόβα ή να επιμείνουν στην παραμονή του Γεωργίου Παπανδρέου στην αρχηγία του κόμματος και την επάνοδό του στην πρωθυπουργία. συμμερίζονταν τις ανησυχίες τους με στελέχη του πολιτικού τμήματος της πρεσβείας και τον Τζωρτζ Ιωαννίδη.. Δύο νέοι πολιτικοί. οι βουλευτές αυτοί συνειδητοποιούσαν ότι με δεδομένη την απόφαση του βασιλέα να μην προκηρύξει νέες εκλογές ούτε και να δεχτεί ξανά τον Γεώργιο Παπανδρέου ως πρωθυπουργό. Το Στέητ Ντηπάρτμεντ ανησυχούσε για τα επεισόδια και την ασφάλεια των Αμερικανών που βρίσκονταν στην Ελλάδα. ο φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας. ενώ την επομένη σκοτώθηκε το πρώτο θύμα των διαδηλώσεων. 294 Οι Αμερικανοί επεσήμαιναν στους έλληνες συνομιλητές τους πως έπρεπε να στηρίξουν την προσπάθεια του Νόβα να σχηματίσει κυβέρνηση. 295 Σειρά βουλευτών της Ε. ο πρώην πρωθυπουργός ηγήθηκε πομπής εκατοντάδων αυτοκινήτων στους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας. Ορισμένοι βουλευτές της Ε. η όλη κρίση θα είχε αποτραπεί. δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν τις εξελίξεις και προσπαθούν να μαντέψουν σε ποια κατεύθυνση τείνουν.Λαμπράκης θα επιχειρούσε να εδραιώσει την επιρροή του στην Ε. που κάλυπτε τις πολιτικές εξελίξεις για τον σταθμό της CIA. όταν πληροφορήθηκε από κάποιους ότι οι Αμερικανοί προτιμούσαν τη λύση Στεφανόπουλου.Κ. Ο Ιωαννίδης συνήθιζε να παρακολουθεί συχνά από τον εξώστη της Βουλής τις θυελλώδεις συζητήσεις και ψηφοφορίες. από την πλευρά του. χωρίς κανείς να μπορεί να προβλέψει τι θα γίνει την μεθεπομένη. Ο Άνσουτζ παρατηρούσε πως καμία πλευρά. Τη μια ημέρα οι πιθανότητες του Στεφανόπουλου να σχηματίσει νέα κυβέρνηση είναι μειωμένες. έγραφε ο Άνσουτζ.Κ. η Αθήνα και άλλες πόλεις συγκλονίζονταν καθημερινά από διαδηλώσεις οπαδών των Παπανδρέου. ζητούσε να αναβληθούν όλες οι επίσημες επισκέψεις Αμερικανών στην Ελλάδα. με την ΕΔΑ. ούτε οι Παπανδρέου με τον Λαμπράκη ούτε και οι Κόκκας. Οι ίδιοι οι βουλευτές της Ε.Κ.Κ. Ο Άνσουτζ του εξήγησε ότι οι φήμες δεν αληθεύουν και πως «η πρεσβεία δεν βρίσκεται τώρα πίσω από τη λύση Στεφανόπουλου ή οιαδήποτε παρόμοια φόρμουλα. Ο αμερικανός διπλωμάτης δεν έχασε την ευκαιρία να προσθέσει στο σχετικό τηλεγράφημά του πως οι εφημερίδες του συγκροτήματος Λαμπράκη είχαν παίξει «ανεύθυνο και οπουρτουνιστικό ρόλο» και να σημειώσει ακόμη ότι. Μητσοτάκης και Νόβας. Θεωρεί αντιθέτως ότι η κυβέρνηση Νόβα πρέπει να εξαντλήσει κάθε περιθώριο και ευκαιρία προτού επιβληθεί κάποια άλλη λύση». Ο Κόκκας διαμαρτυρήθηκε στον Άνσουτζ. όσο και γιατί δεν θα έβρισκαν υπευθύνους συνομιλητές. που ήταν αντίπαλοι. η μόνη εναλλακτική λύση ήταν η συνέχιση των διαδηλώσεων και των απεργιών και η σύμπραξη της Ε. δεν είχε στρατηγικά σχέδια για την έξοδο από την πολιτική παράλυση που είχε προκύψει. την επομένη εμφανίζονται αυξημένες. Η πρεσβεία ερμήνευσε τη στάση τους ως ένδειξη εγκατάλειψης του Γεωργίου Παπανδρέου ακόμη και από πιστούς υποστηρικτές του. μια και κανείς υπουργός δεν γνώριζε αν θα βρισκόταν στη θέση του το πρωί της επομένης.

298 Ο αμερικανός στρατιωτικός ενημέρωσε μεν τη μυστική υπηρεσία της Αεροπορίας και του Πενταγώνου για τη συνομιλία του με τον Πανουτσόπουλο. την οργάνωση πραξικοπήματος. Για παράδειγμα. Την ίδια περίοδο. να μη δώσουν ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Νόβα. Ο αντισμήναρχος Πανουτσόπουλος. στις οποίες αντάλλασσαν απόψεις για τις πολιτικές εξελίξεις και το σχεδιασμό πραξικοπήματος. Η πρεσβεία είχε ενημερωθεί από στελέχη της Ε. ο Ηλίας Τσιριμώκος είχε μια συνάντηση στις 27 Ιουλίου με τον προσωπικό σύμβουλο του Κωνσταντίνου. ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου θα δεχόταν αυτή τη λύση.Κ. μετέθεσε δεκαπέντε αξιωματικούς που είχαν σχέσεις με τον ΙΔΕΑ σε θέσεις-κλειδιά στο λεκανοπέδιο της Αττικής. χωρίς όμως την επάνοδο του Γεωργίου Digitized by 10uk1s . η συνωμοτική ομάδα του Παπαδόπουλου άρχισε πάλι να ενεργοποιείται. αλλά δεν έδωσε ποτέ απάντηση στον ίδιο. Οι συνταγματάρχες που μετείχαν σε αυτήν λάμβαναν μέρος σε συναντήσεις. Οι χειρισμοί του Άνσουτζ Οι διαβουλεύσεις και οι συνωμοσίες των πολιτικών συνεχίζονταν με τον ίδιο ρυθμό. με μεγαλύτερη ένταση τώρα. Το Πεντάγωνο ενημέρωσε ταυτόχρονα το αρχηγείο της CIA στο Λάνγκλεϋ για το αίτημα του Πανουτσόπουλου. που του είχαν μείνει πιστοί. πλησίασε τον αμερικανό αεροπορικό ακόλουθο Τσαρλς Πέρκινς και τον ρώτησε αν υπάρχουν «δολοφονικά όργανα που να μην είναι μεγαλύτερα από ένα πακέτο τσιγάρα και που να εκτοξεύουν βέλη με δηλητήριο».Κ.Οι συνωμοσίες των στρατιωτικών Η πολιτική κρίση είχε δημιουργήσει πρόσφορο έδαφος για τις συνωμοτικές ομάδες που εξακολουθούσαν να συζητούν. Ο Πανουτσόπουλος διατηρούσε στενές σχέσεις με τον απόστρατο πτέραρχο Μητσάκο. Ο Γεώργιος Παπανδρέου ασκούσε αφόρητη πίεση στους βουλευτές της Ε. εφόσον ορίζονταν εκλογές εντός μικρού χρονικού διαστήματος. λίγες ημέρες προτού φύγει από το υπουργείο Άμυνας (τη θέση του κατέλαβε ο Σταυρός Κωστόπουλος). υπεύθυνος ασφαλείας του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας. εφόσον κατάφερνε να προμηθευτεί τη συσκευή που αναζητούσε. 299 Από την έκθεση του ακολούθου και τη σχετική αλληλογραφία δεν προκύπτει σαφώς ποιος θα ήταν ο στόχος του έλληνα αντισμηνάρχου. το όνομα του οποίου βρίσκεται πίσω από τις περισσότερες συνωμοτικές προσπάθειες οργάνωσης πραξικοπήματος κατά τη δεκαετία του '60. τους οποίους θεωρούσαν υπευθύνους για την κατάσταση που επικρατούσε στους δρόμους της Αθήνας και στο κοινοβούλιο. για να τον χρησιμοποιήσει σε περίπτωση που οι εξελίξεις ξέφευγαν εντελώς από τον έλεγχό του και ο Γεώργιος Παπανδρέου αποφάσιζε να κλιμακώσει την αντιπαράθεση. Ο βασιλέας επέστρεψε από την Κέρκυρα στις 28 Ιουλίου για να συμμετάσχει προσωπικά στις προσπάθειες ενίσχυσης του Νόβα. Οι αμερικανικές υπηρεσίες επεσήμαναν το γεγονός ότι ο Γαρουφαλιάς. κατά την οποία συζήτησαν τρόπους για την άρση του αδιεξόδου. Χοϊδά. Ορισμένοι συνωμότες αξιωματικοί σχεδίαζαν ακόμη και τη δολοφονία πρωταγωνιστών της πολιτικής σκηνής. Οι Αμερικανοί έβρισκαν διασκεδαστικές τις «βυζαντινές» αποχρώσεις του ελληνικού πολιτικού παιχνιδιού και τις συνεχώς εξελισσόμενες συμμαχίες. Η CIA έβλεπε ότι το παλάτι έθετε σε λειτουργία το μηχανισμό οργάνωσης του πραξικοπήματος. 297 Η ένταση είχε φτάσει σε πρωτόγνωρα επίπεδα. Ένα από τα σενάρια που συζητούσαν ήταν η ανάθεση της πρωθυπουργίας στον διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος Ξενοφώντα Ζολώτα. Εκπρόσωπος της ομάδας ζήτησε να συναντήσει στέλεχος της πρεσβείας μέσα στον Ιούλιο για να διαπιστώσει κατά πόσον η Ουάσιγκτον ήταν διατεθειμένη να δώσει το «πράσινο φως».

Ο Πρόεδρος του σώματος Μπαλταζής. Ο Άνσουτζ. χαρακτήριζε τη συνεδρίαση «φιάσκο» και «πραγματικό πλήγμα στο ελληνικό κοινοβουλευτικό σύστημα». και. είτε υπέρ του βασιλέα είτε για την άρση του αδιεξόδου που είχε σημειωθεί. εκφράζοντας περισσότερες απόψεις από όσες χρειάζεται». σύζυγος του Ανδρέα. που είχε ήδη αποφασιστεί να έλθει στην Αθήνα ως πρέσβης αργότερα το φθινόπωρο του 1965. εξήγησε όμως ότι δεν συμμεριζόταν τις ανησυχίες του Μπωλ. για να του ζητήσει τη συνδρομή της Ουάσιγκτον στην ενίσχυση του Νόβα. ο Τσιριμώκος ήταν βασικός ομιλητής σε μεγάλη συγκέντρωση υποστήριξης του Γεωργίου Παπανδρέου στη Θεσσαλονίκη. που είχαν την ευθύνη για τις ελληνικές υποθέσεις. Η κρίση πήρε νέες διαστάσεις στις 30 Ιουλίου. 303 Ο Μπωλ και ο Τάλμποτ ανησυχούσαν επίσης γιατί δεν ήθελαν να βρεθεί προ τετελεσμένων γεγονότων ο τελευταίος. 301 Ο Χάντλεϋ απάντησε ότι πράγματι ο Άνσουτζ δρούσε περισσότερο ως πρέσβης παρά ως επιτετραμμένος. ο αρμόδιος υφυπουργός Τζωρτζ Μπωλ έχει αρχίσει να υποπτεύεται ότι ο Άνσουτζ είχε εμπλακεί στην ελληνική πολιτική σκηνή. εν τω μεταξύ. Ο Άνσουτζ ανησυχούσε πως ο Γεώργιος Παπανδρέου θα επέμενε ότι η κυβέρνηση Νόβα ήταν παράνομη. ότι έχει αναμειχθεί πιο βαθιά σε αυτήν την ιστορία. όταν θα ανελάμβανε τα καθήκοντά του στην πρεσβεία της Αθήνας. Στις 30 Ιουλίου. πέρα από τα επιτρεπόμενα όρια για ξένο διπλωμάτη. Αντίθετα. ώστε να μην «εμπλακεί άκαιρα ο αμερικανικός παράγοντας τις παραμονές της άφιξης του νέου πρέσβη». και συνεπώς είχε τυπικά καταψηφιστεί. Ο Χοϊδάς. που διατηρούσε στενές σχέσεις με τον Digitized by 10uk1s . θα δοκίμαζε να σχηματίσει κυβέρνηση με άλλον πρωθυπουργό. ο Μπωλ του είπε ότι «είχε ένα περίεργο συναίσθημα για τον Άνσουτζ. σε τηλεγράφημά του.. Στην Ουάσιγκτον. όταν σημειώθηκαν έντονες αντεγκλήσεις και επεισόδια στη Βουλή. πίστευε ότι ο Άνσουτζ είχε επιδείξει την τάση να αναμειγνύεται περισσότερο από ό.. δεδομένου ότι όλα έδειχναν ότι δεν θα εξασφάλιζε ψήφο εμπιστοσύνης. ανακοίνωσε ότι η ολομέλεια δεν μπορούσε να συγκληθεί λόγω έλλειψης απαρτίας. από την πλευρά του παλατιού. Σε συνομιλία του με τον στενό του συνεργάτη Χάντλεϋ. ο σταθμός της CIA στην Αθήνα. εξηγούσε ότι ο Κωνσταντίνος ήταν αποφασισμένος να βοηθήσει τον Νόβα να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης.τι ήταν επιτρεπτό στα ελληνικά πολιτικά πράγματα. Την επομένη. Η Ουάσιγκτον έστειλε οδηγίες στον Άνσουτζ να είναι εξαιρετικά διακριτικός στις επαφές του με το παλάτι. 304 Η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ υποστήριζε —έως και τα τέλη Ιουλίου— ότι δεν υπήρχε λόγος για ανοικτή. αλλά ελπίζω ότι δεν θα πλήξει τον Παπανδρέου». ο βασιλέας ζήτησε να δει τον Άνσουτζ. 300 Οι ενδείξεις και από τις δύο πλευρές ήταν ανησυχητικές. Ο Μπωλ συνήθιζε να πίνει ένα ποτό αργά το απόγευμα με τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Ρασκ και να συζητούν ανεπίσημα τις πιο σημαντικές εξελίξεις της ημέρας. Ο Μπωλ ζήτησε από τους συνεργάτες του να παρακολουθούν τους χειρισμούς του Άνσουτζ με προσοχή. όπως όριζε το Σύνταγμα. αν αποτύχαινε. Ο Φίλιπς Τάλμποτ. μετέφερε στην πρεσβεία την απόφαση του Γεωργίου Παπανδρέου να επιμείνει στην προκήρυξη νέων εκλογών και να μη δεχτεί την επιστροφή των αποστατών στην Ε. άμεση αμερικανική παρέμβαση. 302 Τις ανησυχίες του Μπωλ συμμερίζονταν και οι άλλοι αξιωματούχοι του Στέητ Ντηπάρτμεντ. Ο Τάλμποτ θυμάται πως οι δύο άνδρες συζητούσαν αρκετά συχνά την κρίση στην Ελλάδα και πως ο Μπωλ είχε αναπτύξει τις αντιρρήσεις του για τον τρόπο που δρούσε ο Άνσουτζ. που ανήκε στους υποστηρικτές του Γεωργίου Παπανδρέου. Εν συνεχεία δήλωσε ότι η κυβέρνηση Νόβα δεν είχε πάρει ψήφο εμπιστοσύνης εντός δεκαπενθημέρου. προκαλώντας νέα. Η συζήτηση συνεχίστηκε και ο Μπωλ επέμεινε ότι ο Άνσουτζ χρειαζόταν παρακολούθηση και τόνισε ότι «ο Άνσουτζ δεν μπορεί μεν να αγνοήσει τον Βασιλέα.Παπανδρέου στην εξουσία.Κ. οξύτερη συνταγματική κρίση. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου.

Ειδικά για τον Παπανδρέου πίστευε ότι οι Αμερικανοί έπρεπε να του Digitized by 10uk1s .307 Ο Κωστόπουλος πίστευε ότι η στρατιωτική λύση θα αποδεικνυόταν καταστροφική και θα οδηγούσε στον «έλεγχο της χώρας από τους κομμουνιστές μέσα σε 2-3 χρόνια». Ο Κωστόπουλος πίστευε ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου θα δεχόταν πιθανώς αυτόν το συμβιβασμό. Οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν επισημάνει ότι τις τελευταίες ημέρες πριν από την κρίσιμη ψηφοφορία που θα έκρινε την τύχη της κυβέρνησης Νόβα. Πρόβλεψή του ήταν ότι ύστερα από μερικούς μήνες η δημοτικότητα του Γεωργίου Παπανδρέου θα έπεφτε κατακόρυφα και η απομάκρυνσή του από την πρωθυπουργία θα ήταν πλέον πολύ πιο εύκολη. Οι αρχηγοί των Ενόπλων Δυνάμεων είχαν υποσχεθεί ότι δεν θα αναλάμβαναν πρωτοβουλίες. 308 Προφανώς. Οι ανησυχίες του Κωστόπουλου και οι μαζικές κινητοποιήσεις και επιθέσεις εναντίον των Αμερικανών είχαν επηρεάσει τον Άνσουτζ. Φρονούσε αντιθέτως ότι θα ήταν πολύ δύσκολο να εκδιωχθεί ο ηλικιωμένος πολιτικός αν επέστρεφε θριαμβευτικά στον πρωθυπουργικό θώκο. Η πτώση της κυβέρνησης Νόβα Οι πρώτες ημέρες του θερμού Αυγούστου του 1965 έδειχναν ότι ο Νόβας δεν θα μπορούσε να κερδίσει ψήφο εμπιστοσύνης. Ο βασιλέας και ο αρχηγός του ΓΕΣ στρατηγός Γεννηματάς υποστήριζαν ότι στόχος των μετακινήσεων ήταν η προληπτική λήψη μέτρων για λόγους ασφαλείας και όχι η επιβολή δικτατορίας. ζωηρό διάλογο. αλλά δεν ήταν καθόλου βέβαιος για τις διαθέσεις του βασιλέα. Ο Κωστόπουλος ζήτησε από τον Άνσουτζ να προτρέψει το παλάτι και τον Παπανδρέου να επιδείξουν μετριοπάθεια και σύνεση.Κ. Ο κεντρώος πολιτικός ήταν από τους λίγους πρωταγωνιστές που έβλεπαν αποστασιοποιημένα τη διάσπαση της Ε. υπό την επιρροή της εμπειρίας του στην Ελλάδα μετά το τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου. χωρίς όμως να αναλάβει το υπουργείο Άμυνας και χωρίς τη συμμετοχή του Ανδρέα στην κυβέρνηση. τόσο στην Αθήνα. αντικαθιστώντας τον Γαρουφαλιά. λόγω της ενδεχόμενης ένοπλης αντίστασης των κομμουνιστών και της πιθανής ανάμειξης των ανταρτών που είχαν διαφύγει στο ανατολικό μπλοκ το 1949. 306 Ο υπουργός Άμυνας Κωστόπουλος εκμυστηρεύθηκε στον Άνσουτζ πως το συνεχιζόμενο αδιέξοδο θα μπορούσε να οδηγήσει σε δικτατορία. όσο και στην Ουάσιγκτον. Ο Άνσουτζ δεν συμφωνούσε με την τελευταία εκτίμηση. Στις 2 Αυγούστου είχε μια μακρά. Οι εκτιμήσεις της CIA είχαν καταστεί αφορμή για έναν συνεχή. και τη διένεξη του παλατιού με τον Παπανδρέου. Ο Κωστόπουλος παραδέχτηκε ότι η πλέον ακίνδυνη λύση στο αδιέξοδο θα ήταν η επιστροφή του Γεωργίου Παπανδρέου στην πρωθυπουργία. ακόμη κι αν αυτή δεν είχε την υποστήριξη του κοινοβουλίου. που έχει αναλάβει το υπουργείο Άμυνας. Ο τραπεζίτης Σταύρος Κωστόπουλος. αποκαλυπτική συνομιλία με τον Άνσουτζ. ο Άνσουτζ έπαιρνε πολύ σοβαρά τον κίνδυνο νέου εμφύλιου. Την ίδια όμως στιγμή είχαν δηλώσει ότι θα υποστήριζαν όποια κυβέρνηση διόριζε ο βασιλέας. δεν έκρυβε την ανησυχία του για την εξέλιξη της κρίσης.Κωνσταντίνο. στις συσκέψεις της ηγεσίας της πρεσβείας.305 Οι Αμερικανοί είχαν αντιληφθεί εν τω μεταξύ πως το παλάτι είχε θέσει σε λειτουργία το μηχανισμό επιβολής «εξωκοινοβουλευτικής κυβέρνησης» με την υποστήριξη του στρατού. επέμενε ότι ήταν ανάγκη να εκδηλωθεί αμερικανική επιχείρηση που θα βοηθούσε το σχηματισμό σταθερής κυβέρνησης. το επιτελείο είχε ενισχύσει τις στρατιωτικές μονάδες στην περιοχή γύρω από την Αθήνα. Ο Άνσουτζ ανέφερε ότι οι δύο Παπανδρέου είχαν διατυπώσει έμμεσα παρόμοιες απειλές και ζωγράφιζε με μελανά χρώματα τον κίνδυνο συνεργασίας του Παπανδρέου με τους κομμουνιστές. Στο τηλεγράφημα στο οποίο περιέγραφε τη συνομιλία με τον Κωστόπουλο επεσήμανε τον κίνδυνο νέας εμφύλιας σύρραξης.

τι μπορούσε για να αποφύγει την εμπλοκή του στην εξέλιξη της κρίσης. Οι εκπρόσωποι της οργάνωσης. Ο υπουργός της κυβέρνησης Νόβα ήταν προβληματισμένος από τη συμπεριφορά του Κωνσταντίνου και αναρωτήθηκε «ποιος ήταν υπεύθυνος για την παιδεία του. ότι δεν υπήρχε περίπτωση να επιβάλει στρατιωτικό καθεστώς. Λίγες ώρες μετά την καταψήφιση της κυβέρνησης Νόβα. οι εκπρόσωποι μιας συνωμοτικής ομάδας που λειτουργούσε εν γνώσει του πλησίασαν την πρεσβεία και ζήτησαν να τους δοθεί το «πράσινο φως» για την οργάνωση πραξικοπήματος. Ο Άνσουτζ παρατηρούσε ότι ο βασιλέας μπορεί να προτιμήσει μιαν εξωκοινοβουλευτική λύση με την υποστήριξη του στρατού παρά να επιστρέψει την πρωθυπουργία στον Γεώργιο Παπανδρέου. λόγω των προτέρων σχέσεών του με την αριστερά.». Τα ξημέρωμα της 5ης Αυγούστου. Ο Κωστόπουλος γέλασε και σχολίασε πως πράγματι του είχε προξενήσει εντύπωση η απουσία της παραδοσιακής ανάμειξης των Αμερικανών.τι είναι καλό για την Ελλάδα». η Αθήνα κατακλύσθηκε από φήμες πως νέος πρωθυπουργός θα ανελάμβανε ο Ηλίας Τσιριμώκος. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος είχε παρ' όλα αυτά δηλώσει. Η λύση Στεφανόπουλου συγκέντρωνε τις προτιμήσεις πολλών ισχυρών παραγόντων. «Ο βασιλέας είναι αποφασισμένος να πράξει ό. 309 Ο Κωστόπουλος δεν μπόρεσε να πείσει τον Άνσουτζ ότι η αμερικανική παρέμβαση ήταν αναγκαία. Ο Άνσουτζ περιέγραφε με ανησυχία τις εξελίξεις και προέβλεπε πως ο Τσιριμώκος θα συναντούσε έντονες αντιδράσεις από τον συντηρητικό χώρο. Digitized by 10uk1s . οι οποίοι είχαν συναντηθεί με τον Άνσουτζ και άλλους αμερικανούς αξιωματούχους το φθινόπωρο του 1964 και είχαν συμφωνήσει να κρατήσουν την επαφή τους με την πρεσβεία. Αναφέρθηκε χαρακτηριστικά στη δυσαρέσκεια του παλατιού λόγω της προσπάθειας του Άνσουτζ να προωθήσει τη φόρμουλα για τη διαδοχή του Γαρουφαλιά από πρόσωπο που θα τύχαινε της κοινής αποδοχής του παλατιού και του Παπανδρέου. Η ομάδα περιλάμβανε 20-35 απόστρατους ναυάρχους και στρατηγούς. ενώ οι παρασκηνιακοί υποστηρικτές του δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν στη σύνθεση της κυβέρνησης. λίγες ώρες μετά την καταψήφιση της κυβέρνησης Νόβα. διότι. Έξω από τη Βουλή ζητωκραύγαζαν χιλιάδες συγκεντρωμένοι οπαδοί του Γεωργίου Παπανδρέου. όχι μόνο χάριν της εσωτερικής σταθερότητας αλλά και των συμφερόντων της δυτικής συμμαχίας. Το πρόβλημα ήταν πως ο ίδιος έμοιαζε αναποφάσιστος και δίσταζε να αναλάβει την ευθύνη. σε περίπτωση που ο βασιλέας δεν μπορούσε να βρει διέξοδο στην κρίση. ισχυρίστηκαν ότι αποτελούν συνέχεια της μυστικής οργάνωσης ΙΔΕΑ. Ο Άνσουτζ απάντησε ειρωνικά πως το γεγονός ότι ο Τύπος δεν είχε βάλει στο στόχαστρο τον αμερικανικό παράγοντα δεν οφειλόταν σε διπλωματική επιδεξιότητα του ιδίου. οι επιθέσεις του Τύπου θα ακολουθούσαν αμέσως. η κυβέρνηση Νόβα καταψηφίσθηκε. Η πρεσβεία είχε πληροφορηθεί από συντηρητικούς κύκλους που διατηρούσαν στενές σχέσεις με το παλάτι πως συζητείτο το σενάριο πραξικοπήματος.υπενθυμίσουν ότι ήταν ανάγκη να βρεθεί συμβιβαστική κοινοβουλευτική λύση. εάν τα κόμματα αποφάσιζαν για δικούς τους λόγους να καταγγείλουν την «παρέμβαση των Αμερικανών». 25 ανώτατους αξιωματικούς και τους περισσότερους συνταγματάρχες που υπηρετούσαν στο στρατό. Ο αμερικανός επιτετραμμένος ισχυρίστηκε ότι είχε κάνει ό. τόνισε και πρόσθεσε με έκδηλη απογοήτευση: «Προσπάθησα να του δείξω ότι δεν είναι μόνον ο βασιλέας αλλά και η Βουλή που πρέπει να αποφασίσει τι είναι καλό για τη χώρα». Το παλάτι είχε να αντιμετωπίσει κρίσιμα διλήμματα: ή θα προκήρυττε εκλογές ή θα ανέθετε την πρωθυπουργία και πάλι στον Γεώργιο Παπανδρέου ή θα έπρεπε να αναζητήσει νέο πρωθυπουργό. 310 Νέες συνωμοσίες Παρά τις διαβεβαιώσεις του Κωνσταντίνου.

Οι έλληνες αξιωματικοί προχώρησαν ακόμη περισσότερο. 314 Η απάντηση της Ουάσιγκτον ήλθε μέσω των στρατιωτικών ακολούθων στην Αθήνα. τους οποίους είχαν μυήσει οι υποψήφιοι πραξικοπηματίες. ώστε να ενισχύσουν πολιτικά το καθεστώς. Οι βουλευτικές εκλογές θα επραγματοποιούντο μετά την ολοκλήρωση της πενταετίας και εφόσον «είχαν λυθεί τα σημαντικά προβλήματα». προσθέτοντας όμως ότι αμέσως μετά την επιβολή δικτατορίας οι ΗΠΑ θα υποστήριζαν το καθεστώς με την παροχή οικονομικής βοήθειας και την άμεση αναγνώρισή του. είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο σύνδεσμος με τους αμερικανούς αξιωματούχους ήταν μάλλον ο απόστρατος αυτός αξιωματικός της Αεροπορίας. αλλά δεν διατηρούσε σχέσεις με κανένα πολιτικό κόμμα. Οι εκπρόσωποι της ομάδας συναντήθηκαν με αμερικανούς αξιωματικούς που υπηρετούσαν στο γραφείο του στρατιωτικού ακολούθου. Τα στελέχη της είχαν τακτικές συναντήσεις και η οργάνωση ήταν γνωστή στο παλάτι. που ήταν αποδέκτης των σχετικών αναφορών. Ο Λαγουδάκης σημείωνε σε σχετική έκθεσή του πως οι συνωμότες ήταν πρόθυμοι να κάνουν μια συμφωνία με τις ΗΠΑ. Πρωταγωνιστικό ρόλο στη διοίκησή της διαδραμάτιζαν οι απόστρατοι αξιωματικοί της αεροπορίας Σκαρμαλιωράκης και Μητσάκος και ο πρώην αρχηγός της ΚΥΠ στρατηγός Αλέξανδρος Νάτσινας. Ήταν μάλιστα έτοιμοι να δεχτούν οιοδήποτε σχέδιο θα είχε την έγκριση των Αμερικανών. όπως δήλωσαν στους αμερικανούς συνομιλητές τους. ο οποίος θα ήταν εξουσιοδοτημένος να μεταφέρει τις προτάσεις τους στην υψηλότερη δυνατή αρχή στην Ουάσιγκτον. δίνοντας την υπόσχεση πως το καθεστώς που θα επέβαλλαν θα έλυνε και το Κυπριακό. Πρόκειται για ουσιαστική διαφορά. βάσει της οποίας η Κύπρος θα εδιχοτομείτο και ένα τμήμα της θα δινόταν στην Τουρκία. ώστε να δικαιολογήσουν την επέμβασή τους. Ζήτησαν να συναντηθούν με έναν ειδικό απεσταλμένο της αμερικανικής κυβέρνησης. Ο βασιλέας γνώριζε ότι οι εκπρόσωποι της οργάνωσης θα ζητούσαν την υποστήριξη των Αμερικανών. Οι εκπρόσωποι των συνωμοτών εξήγησαν ότι δεν περίμεναν πως οι ΗΠΑ θα υποστήριζαν ανοικτά το πραξικόπημά τους. το όνομα του οποίου δεν αποκαλύπτεται στα αμερικανικά έγγραφα. Είναι όμως πολύ πιθανόν ότι πρόκειται για τον Σκαρμαλιωράκη. 313 Ο σχεδιασμός του πραξικοπήματος ήταν σχεδόν έτοιμος και η οργάνωση χρειαζόταν τριάντα ημέρες.. Στόχος τους ήταν η επιβολή δικτατορίας επί μία πενταετία.«πορτοκαλί φως». Μεταξύ άλλων.. 312 Πρωτη φορά συνωμοτική ομάδα δεν επιζητούσε τόσο το «πράσινο φως» από τους Αμερικανούς για να προχωρήσει σε πραξικόπημα. Υπογράμμισαν ότι δεν είχαν εμπιστοσύνη στην αμερικανική πρεσβεία ή στη CIA και γι' αυτό προτιμούσαν να γίνει η επαφή τους απευθείας με την Ουάσιγκτον. ο οποίος είχε ανάλογες επαφές με Αμερικανούς στο παρελθόν. Οι εκπρόσωποι της συνωμοτικής οργάνωσης διευκρίνισαν στους συνομιλητές τους πως δεν θα προχωρούσαν στο πραξικόπημα χωρίς την έγκριση του βασιλέα και την αποδοχή των ΗΠΑ. τα στελέχη της ήταν έτοιμα. 311 Κύριος εκπρόσωπος της ομάδας ήταν απόστρατος αξιωματικός. δηλαδή τη διαβεβαίωση πως η Ουάσιγκτον δεν θα στρεφόταν εναντίον τους αφού κατελάμβαναν την εξουσία. είπε ένας συνωμότης. «Οι ΗΠΑ θα το καταδικάσουν επίσημα». που θα έδιναν μιαν εικόνα αναρχίας. που αποκτά ιδιαίτερη σημασία υπό το φως των κατοπινών εξελίξεων που οδήγησαν στην 21η Απριλίου. μετά το αμερικανικό έμμεσο «πράσινο φως». όσο ένα . για να προχωρήσει στην εκτέλεσή του.Την ευθύνη για τη διοίκηση της ομάδας είχε η εκτελεστική επιτροπή που απαρτιζόταν από 20 απόστρατους και εν ενεργεία αξιωματικούς. Ο αναλυτής του Στέητ Ντηπάρτμεντ Λαγουδάκης. να σκηνοθετήσουν διαδηλώσεις και να παρουσιάσουν άλλα «στοιχεία». Ένας απόστρατος αξιωματικός που συνομιλούσε με τους Αμερικανούς αποκάλυψε ότι ήταν ο σύνδεσμος της εκτελεστικής επιτροπής με τους διοικητές στρατιωτικών μονάδων στη Βόρεια Ελλάδα. Η αμερικανική Digitized by 10uk1s . κατά την οποία οι ΗΠΑ θα ηύξαναν σημαντικά την οικονομική βοήθεια προς την Ελλάδα. Ο Λαγουδάκης επεσήμανε πως οι εκπρόσωποι της ομάδας θεωρούσαν ότι η υπόσχεση αυτή θα αποτελούσε επαρκές κίνητρο για να αποσπάσουν την υποστήριξη των Αμερικανών.

315 Ο Άνσουτζ εξήγησε στον Τσουδερό πως ήλπιζε ότι «ο Στεφανόπουλος θα μπορέσει να πεισθεί να συνεχίσει τις προσπάθειές του έως ότου βεβαιωθεί ότι δεν μπορεί να πετύχει».Κ. θα ήταν εξαιρετικά σημαντική σε αυτό το σημείο».κυβέρνηση δεν πίστευε ότι ήταν αναγκαία η στρατιωτική επέμβαση για να λυθεί η πολιτική κρίση. Αργότερα το ίδιο βράδυ. «Έχω δηλώσει τις τελευταίες 24 ώρες». ο Τσιριμώκος και ο Παπαπολίτης προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να πείσουν τον Στεφανόπουλο να αναλάβει την ευθύνη για το σχηματισμό κυβέρνησης. οι περισσότεροι συνταγματάρχες καθώς και οι Μητσάκος και Σκαρμαλιωράκης καθιστά σχεδόν βέβαιη τη συμμετοχή του Παπαδόπουλου στο σχεδιασμό του πραξικοπήματος του 1965. Ο Τσιριμώκος πρωθυπουργός Η φημολογία για επικείμενο πραξικόπημα εντάθηκε μετά την καταψήφιση της κυβέρνησης Νόβα. Οι εκπρόσωποι της οργάνωσης είχαν αρχίσει τη συζήτηση. εφόσον αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει στην πρόοδο που χρειάζεται για να αρθεί το σημερινό αδιέξοδο και να βρεθεί μεταβατική πολιτική λύση». Για μία ακόμη φορά οι αξιωματικοί που συνωμοτούσαν συστηματικά από το 1961 έβλεπαν ότι οι Αμερικανοί δεν συμμερίζονταν τις ανησυχίες τους. σύμφωνα με τους εκπροσώπους της. Ο διευθυντής του πολιτικού γραφείου του βασιλέα Χοϊδάς τηλεφώνησε το βράδυ της 9 ης Αυγούστου στον Άνσουτζ και του ζήτησε να ενθαρρύνει τον Στεφανόπουλο να προχωρήσει στο σχηματισμό κυβέρνησης. Η βασική διαφορά με το 1967 είναι πως το θερμό εκείνο καλοκαίρι οι επίδοξοι πραξικοπηματίες είχαν επιλέξει να εκτελέσουν τα σχέδιά τους μόνο με την έγκριση του βασιλέα. όσους θα υποστήριζαν την κυβέρνηση Στεφανόπουλου). εφόσον ο Στεφανόπουλος έκανε το κρίσιμο βήμα. Ο Τσουδερός υπογράμμισε εξάλλου πως «μια ενθαρρυντική κουβέντα από την πλευρά της πρεσβείας. όταν διαπίστωσαν ότι ο Κωνσταντίνος και οι Αμερικανοί δίσταζαν να δώσουν το «πράσινο φως». εφόσον ενδιαφέρονται να την κρατήσουν στο δυτικό στρατόπεδο». αρκούν για να σχηματιστεί κυβέρνηση. Το σύνολο των ψήφων της ΕΔΑ.Κ. Ο Στεφανόπουλος ενημέρωσε τον αμερικανό διπλωμάτη πως θα συναντούσε σε λίγη ώρα τον βασιλέα για να του ανακοινώσει πως δεν θα δεχόταν την ευθύνη για το σχηματισμό κυβέρνησης. Ο Τσουδερός έφυγε κατόπιν για να συναντήσει τον Στεφανόπουλο. ενώ την 21η Απριλίου του 1967 αποφάσισαν να ενεργήσουν μόνοι τους. θα εγκατέλειπαν τον Γεώργιο Παπανδρέου. θεώρησα ότι η πρεσβεία δεν έπρεπε να αποφύγει να ενθαρρύνει (σ. Το παλάτι και ορισμένοι βουλευτές της Ε. έγραφε στο τηλεγράφημά του ο Άνσουτζ. τονίζοντας πως «μόνον οι ΗΠΑ μπορούν να σώσουν την Ελλάδα την 11η ώρα. του κόμματος των Προοδευτικών. που είχαν αποχωρήσει από το κόμμα ζητούσαν από την αμερικανική πρεσβεία να παρέμβει. Το όνομα του συνταγματάρχη Γεωργίου Παπαδόπουλου δεν αναφέρεται στην έκθεση του Λαγουδάκη. «στον Τσουδερό και υπενόησα σαφώς στη συνομιλία μου με τον Στεφανόπουλο πως ο τελευταίος πρέπει να συνεχίσει τις προσπάθειές του. ο βουλευτής Γιάννης Τσουδερός συναντήθηκε με τον Άνσουτζ και αξιωματούχο του σταθμού της CIA. Υπό αυτές τις συνθήκες. ενώ επεσήμανε πως πολλοί βουλευτές της Ε. πείθοντας αναποφάσιστους βουλευτές να στηρίξουν τον πρωθυπουργό που θα διόριζε ο Κωνσταντίνος για να δοκιμάσει πάλι να σχηματίσει κυβέρνηση. στην οποία ο έμπειρος αναλυτής προσπάθησε να καταγράψει το σύνολο των συνωμοτικών αποπειρών που κατέληξαν στην 21η Απριλίου 1967.Κ. οι 25 βουλευτές που συμμετείχαν στην κυβέρνηση Νόβα και οι 26 που υποστήριξαν χθες τον Στεφανόπουλο στην κοινοβουλευτική ομάδα της Ε. 316 Digitized by 10uk1s . Το γεγονός όμως ότι στην οργάνωση ανήκαν. Ο Άνσουτζ κατέληγε με τη διαπίστωση πως «η κατάσταση έφτασε σε σημείο που τα πράγματα ήταν πραγματικά κρίσιμα και δικαιολογούσαν προσεκτική προσπάθεια από την πλευρά μας». ο οποίος τηλεφώνησε στον Άνσουτζ το επόμενο πρωί ενώπιον ομάδας βουλευτών. Ο Τσουδερός εξήγησε ότι ερχόταν από μια συνάντηση στη διάρκεια της οποίας ο Μητσοτάκης.

με το παλάτι. παρ' ότι τον πίεζαν εκείνον να δεχτεί να σχηματίσει κυβέρνηση με τους «αποστάτες». Το Στέητ Ντηπάρτμεντ έστειλε τηλεγράφημα στον Άνσουτζ.. και το φόβητρο της επιβολής δικτατορίας. Η έλλειψη προεργασίας και σχεδιασμού πριν από την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου είχε τις αρνητικές επιπτώσεις που του είχε επισημάνει ο Άνσουτζ στις συνομιλίες τους. υποστήριξε ότι δεν πρόκειται ποτέ να απελευθερωθεί από την επιρροή του Ανδρέα και προέβλεψε ότι ο βασιλέας δεν επρόκειτο σε καμία περίπτωση να τον δεχτεί ως πρωθυπουργό. Οι κεντρικοί δρόμοι της Αθήνας μετατράπηκαν εκείνο το βράδυ σε πραγματικό «πεδίο μάχης». η κυβέρνηση Τζόνσον απέρριψε τελικά τις εισηγήσεις της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα. σχετικά με τις εισηγήσεις που έχω κάνει για το πρόγραμμα 480. διότι πίστευε ότι οι πρωταγωνιστές της κρίσης έπρεπε να βρουν μόνοι τους διέξοδο. Παρ' όλα αυτά». Η καταψήφιση του Νόβα τον είχε απογοητεύσει και δεν ήθελε να διακινδυνεύσει άλλο την αξιοπιστία του. Οι ημέρες του Αυγούστου κυλούσαν..Στο ίδιο τηλεγράφημα. 320 Ο Κωνσταντίνος δεν ήθελε να διορίσει νέο πρωθυπουργό. Η στιγμή αυτή δεν έφτασε ακόμη και μπορεί να καθυστερήσει ακόμη μερικές ημέρες». Το παλάτι αποφάσισε να δοκιμάσει δεύτερη φορά να σχηματίσει κυβέρνηση. σύμφωνα πάντοτε με τη διακριτικότητα την οποία προσπαθούμε να τηρήσουμε». Ο ίδιος ήταν πικραμένος διότι οι ισχυροί εκδότες. Οι ανησυχητικές εκτιμήσεις του Άνσουτζ δεν είχαν βρει απήχηση στο Στέητ Ντηπάρτμεντ. έγραφε το ίδιο τηλεγράφημα. χωρίς ξένη παρέμβαση.. ο επιτετραμμένος ανέφερε πως ο σταθμάρχης της CIA πίστευε ότι «μέσα στα όρια των μέσων που διαθέτει η πρεσβεία. 318 Η Ουάσιγκτον δεν ήταν ακόμη έτοιμη να παρέμβει. Ο Στεφανόπουλος χαρακτήρισε «ψεύτη» τον Γεώργιο Παπανδρέου. Εξίσου όμως καθοριστικό ρόλο έπαιξε. που υπηρετούσε προηγουμένως στο διπλωματικό γραφείο του Γεωργίου Παπανδρέου. όπως σημειώνει ο ιστορικός Σπύρος Λιναρδάτος. Όπως θα δούμε όμως αργότερα. τονίζοντας ότι «κατανοούσε τις έντονες πιέσεις που ασκούνται για να εξαναγκάσουν μιαν αμερικανική ανάμειξη στην κρίση. δεν αποφάσιζαν να διαρρήξουν τις σχέσεις τους με τον Γεώργιο Παπανδρέου. να αναζητούν διέξοδο. έχουμε δώσει τη μέγιστη δυνατή υποστήριξη στον Νόβα και τον Στεφανόπουλο. ο Άνσουτζ εξέφραζε την ελπίδα ότι «το Στέητ Ντηπάρτμεντ θα απαντήσει θετικά. παρουσία του διπλωμάτη και εξ απορρήτων συνεργάτη του Τζων Σωσσίδη.Κ. σε συνεργασία με το σταθμό της CIA. η ηγεσία του οποίου είχε επιλέξει τη διατήρηση αποστάσεων από την κρίση που συνέχιζε να εκτυλίσσεται χωρίς να διαφαίνεται κανένα φως στο βάθος του λαβυρίνθου των ελληνικών πολιτικών εξελίξεων. Αυτό δεν σημαίνει ότι ως φίλη και σύμμαχος χώρα δεν είμαστε σοβαρά ανήσυχοι και πως δεν ελπίζουμε ότι θα βρεθεί σύντομα ικανοποιητική λύση». Από τις μετέπειτα εξελίξεις προκύπτει όμως ότι.Κ. αν δεν ήταν βέβαιος ότι θα είχε εξασφαλισμένη εκ των προτέρων την ψήφο εμπιστοσύνης του Κοινοβουλίου. και ιδιαίτερα ο Λαμπράκης. Ο Τσιριμώκος ορκίστηκε πρωθυπουργός στις 20 Αυγούστου. πως η τελική λύση θα είναι πολύ πιο υγιής και μόνιμη. Ο Στεφανόπουλος θεωρούσε ότι η μόνη εφικτή λύση ήταν πλέον η πρωθυπουργοποίηση του Τσιριμώκου. Το δέλεαρ των υπουργείων ήταν ασφαλώς σημαντικό. Ο Άνσουτζ συναντήθηκε στις 12 Αυγούστου με τον Στεφανόπουλο. αν οι Έλληνες την βρουν μόνοι τους. την κατάλληλη στιγμή. 319 Πολλοί βουλευτές της Ε. τους εκδότες των μεγάλων εφημερίδων και τα στελέχη της Ε. είχε προτείνει τη χρηματοδότηση βουλευτών που δίσταζαν να υποστηρίξουν τις προσπάθειες του βασιλέα για το σχηματισμό κυβέρνησης. Οι εφημερίδες της εποχής περιγράφουν μια χαώδη Digitized by 10uk1s . βρίσκονταν σε μεγάλο δίλημμα.. Στο σημείο αυτό. 317 Από το περιεχόμενο του τηλεγραφήματος δεν είναι σαφές ποιες ακριβώς ήταν οι εισηγήσεις του Άνσουτζ. «θα πρέπει να απαντάτε σε τυχόν άλλες κρούσεις.

Ο Τάλμποτ ενημέρωνε με τη σειρά του την πρεσβεία πως η αμερικανική κυβέρνηση σκόπευε να συμβουλεύσει τους αμερικανούς τουρίστες να αποφύγουν τα ταξίδια στην Ελλάδα. Πρώτη φορά ο αρχηγός της Ε. Τα επεισόδια ανησύχησαν και την Ουάσιγκτον. πάρε τη μάνα σου και μπρος». 324 Digitized by 10uk1s . Ο Άνσουτζ παρακολουθούσε τις σκηνές που διαδραματίζονταν από το γραφείο του. «αν επιτέλους υπάρχει κάποιος που θα μπορούσε να θέσει τέρμα σε αυτή την οχλοκρατία». Ο Άνσουτζ έβλεπε ότι η μόνη λύση που θα μπορούσε να άρει το αδιέξοδο ήταν η προκήρυξη εκλογών. Το αριστερό του παρελθόν προκαλούσε καχυποψία και η βιωσιμότητα της κυβέρνησης ήταν αμφίβολη. Παρατηρούσε όμως σε σχετικό τηλεγράφημά του πως ο βασιλέας θα προτιμούσε μια παρατεταμένη περίοδο αστάθειας από τη θριαμβευτική επάνοδο του Γεωργίου Παπανδρέου στην εξουσία μετά τις νέες εκλογές.κατάσταση. παρά τις διαβεβαιώσεις του Γεωργίου Παπανδρέου ότι δεν θα ήγειρε το θέμα στις επόμενες εκλογές. Ήταν μια πρόταση που ο ηλικιωμένος πολιτικός είχε διατυπώσει ιδιωτικά στον βασιλέα. με το οποίο ζητούσε να μάθει την άποψη της πρεσβείας για το αν κινδυνεύουν αμερικανοί επισκέπτες από τις κινητοποιήσεις. πυρπολημένα αυτοκίνητα και φωτιές που έκαιγαν ως τα ξημερώματα. Ο Κωνσταντίνος έβρισκε τον εαυτό του σε ολοένα και πιο δύσκολη θέση και ο Άνσουτζ προέβλεπε ότι η επιβολή πραξικοπήματος με τη συνδρομή του ΙΔΕΑ. Ο αμερικανός διπλωμάτης συναντήθηκε με τον Γεώργιο Παπανδρέου στις 26 Αυγούστου και συζήτησαν την πολιτική κρίση. Ο Άνσουτζ έβλεπε επίσης ότι πρώτη φορά ετίθετο σαφώς πολιτειακό ζήτημα. χωρίς να κρύβει την απαισιοδοξία του για το μέλλον. 322 Οι Αμερικανοί δεν είδαν με θετικό μάτι τη λύση Τσιριμώκου. 323 Η πικρία του Γεωργίου Παπανδρέου Στα τέλη του Αυγούστου του 1965 αναχώρησε από την Ελλάδα ο επικεφαλής του πολιτικού τμήματος της πρεσβείας Νταν Μπρούστερ. ενώπιον των συνεργατών του. ο Άνσουτζ προειδοποιούσε την Ουάσιγκτον ότι «πρώτη φορά από τον ανταρτοπόλεμο. Την ημέρα της ορκωμοσίας του Τσιριμώκου. Οι επιθέσεις του Τύπου εναντίον των ανακτόρων καθώς και τα συνθήματα των διαδηλωτών είχαν φέρει το θέμα στην επικαιρότητα. Ο Μπρούστερ μιλούσε άπταιστα ελληνικά και είχε πολύ καλές κοινωνικές σχέσεις με πολιτικούς. εμφανίστηκε πρόθυμος να δεχτεί μια μεταβατική υπηρεσιακή κυβέρνηση που θα οδηγούσε τη χώρα σε εκλογές ύστερα από ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και αφού θα είχε εκτονωθεί κάπως το πολιτικό κλίμα. οι κομμουνιστές δεν είναι πια απομονωμένοι. τα συλλαλητήρια και τα επεισόδια που διαδραματίζονταν καθημερινά. Ως παράδειγμα ανέφερε κεντρικό πανό μεγάλης διαδήλωσης. Προτού φύγει.Κ. Ο βετεράνος διπλωμάτης είχε υπηρετήσει στην Ελλάδα την περίοδο του εμφύλιου πολέμου και τη δεκαετία του '50. καθώς έβλεπε την πιθανότητα νέας εμφύλιας σύρραξης. με το σύνθημα: «Δεν σε θέλει ο λαός. συναντήθηκε με ορισμένους πολιτικούς αρχηγούς για να τους αποχαιρετήσει. 321 Ο Άνσουτζ περιέγραφε όσα συνέβαιναν στη χώρα. αλλά έχουν καταφέρει να συνεργαστούν στη βάση με τις πολύ μεγαλύτερες κεντρώες μάζες». Μερικές στιγμές δεν συγκρατούσε την οργή του για τα όσα συνέβαιναν και αναρωτιόταν. Ο πρόεδρος Τζόνσον ζήτησε από το Στέητ Ντηπάρτμεντ να τον ενημερώσει για την κατάσταση στην Αθήνα και το ενδεχόμενο συνέχισης των κινητοποιήσεων. αλλά είχε ζητήσει να μη δημοσιοποιηθεί. Η ένταση που επικρατούσε στο πολιτικό σκηνικό και οι μαζικές κινητοποιήσεις τον είχαν φοβίσει. εκδότες και επιχειρηματίες. θα καθίστατο όλο και πιο ελκυστική για το παλάτι και τις πολιτικές δυνάμεις που δεν ήθελαν πρόωρες εκλογές. οδοφράγματα. Ο Τάλμποτ έστειλε ένα εξαιρετικά επείγον τηλεγράφημα.

Αναρωτήθηκε όμως αν θα τα κατάφερνε. Φάνηκε έτοιμος να δεχτεί τη διενέργειά τους ύστερα από 3-4 μήνες. 326 Η απειλή δεν ήταν μόνον αφελής. όπως θα φανεί από όσα ακολούθησαν το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967. αφού ήταν γνωστό ότι προκαλούσε την αντιπάθεια της δεξιάς. διατύπωσε όμως και μιαν απειλή. Χαρακτήρισε «κωμική» την επιλογή του Τσιριμώκου από το παλάτι. την ίδια ημέρα. ώστε να αρθεί το αδιέξοδο.Κ. ο οποίος είχε κάνει «εγκληματικά» σφάλματα. Ο αρχηγός της Ε. με τον αρχηγό του κόμματος των Προοδευτικών Σπύρο Μαρκεζίνη. Ο Γεώργιος Παπανδρέου επέμενε ότι η μόνη λύση ήταν η προκήρυξη πρόωρων εκλογών. Ο κίνδυνος επιστροφής και δραστηριοποίησης των ελλήνων ανταρτών αποτελούσε «κόκκινο πανί» για τις αμερικανικές υπηρεσίες. ο εκδότης της Ελευθερίας Κόκκας και η εκδότρια της Καθημερινής Ελένη Βλάχου.Κ. ο μόνος τρόπος να σταματήσει το παλάτι να αναμειγνύεται στο «μαγείρεμα κυβερνήσεων». Αναφερόμενος στο ενδεχόμενο επιβολής δικτατορίας από το παλάτι. 325 Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν πικραμένος για το ρόλο που είχαν παίξει ο Χοϊδάς.Κ. Η άρνηση του Μαρκεζίνη επηρέαζε ορισμένους βουλευτές της Ε. Ο Μαρκεζίνης απάντησε ότι δεν είχε εμπιστοσύνη στον Τσιριμώκο και προτιμούσε τη λύση «εθνικής» κυβέρνησης που θα βασιζόταν στη συνεργασία των Προοδευτικών. 327 Η άρνηση του Μαρκεζίνη να δώσει ψήφο εμπιστοσύνης στον Τσιριμώκο ενόχλησε τον Μπρούστερ και τον Άσνουτζ. που διατηρούσε καλές σχέσεις και είχε συχνές επαφές με την αμερικανική πρεσβεία. ο πρώην πρωθυπουργός σχολίασε ότι η Ελλάδα δεν είναι όπως η Ισπανία ή η Πορτογαλία.. Ο Μαρκεζίνης ήταν εκνευρισμένος γιατί δεχόταν πιέσεις από το παλάτι και την ΕΡΕ να ψηφίσει υπέρ της κυβέρνησης Τσιριμώκου. Αυτός ήταν. Ο Μπρούστερ συναντήθηκε επίσης. της ΕΡΕ και πρώην στελεχών της Ε. αλλά δεν ήθελαν να εκτεθούν. Λίγες ώρες νωρίτερα. Η συνομιλία του Γεωργίου Παπανδρέου με τον Μπρούστερ δείχνει τις αντιφάσεις του ηλικιωμένου πολιτικού: από τη μια δεν ήθελε να έρθει σε ανοικτή αντιπαράθεση με το παλάτι και από την άλλη χρησιμοποιούσε απειλές που δεν συμβάδιζαν με την παραδοσιακή και πάγια αντικομμουνιστική του στάση. ο βασιλικός σύμβουλος Χοϊδάς και ο υπουργός Άμυνας Κωστόπουλος είχαν τηλεφωνήσει στον Άνσουτζ και του είχαν επισημάνει πόσο κρίσιμος ήταν ο ρόλος του Μαρκεζίνη εν όψει της ψηφοφορίας που θα έκρινε την τύχη του Τσιριμώκου. για να πιέσουν την Ουάσιγκτον να αναμειχθεί στην εξέλιξη της κρίσης.328 Digitized by 10uk1s . εφόσον γνώριζαν ότι δεν υπήρχε πιθανότητα υπερψήφισης του Τσιριμώκου από τη Βουλή. ώστε να αποφευχθεί η αποτυχία μιας ακόμη προσπάθειας για τον σχηματισμό βιώσιμης κυβέρνησης.Κ. διότι υπάρχουν 80. Ο Άνσουτζ και οι συνεργάτες του χρησιμοποιούσαν τις ρητορικές αυτές απειλές του αρχηγού της Ε. Στο τέλος του τηλεγραφήματος που κατέγραφε τη συνομιλία του Μαρκεζίνη με τον Μπρούστερ.Ο Γεώργιος Παπανδρέου εξήγησε στον Μπρούστερ ότι προσπαθούσε να προστατεύσει τον Κωνσταντίνο και να μην εγείρει θέμα γύρω από το μέλλον του θεσμού της μοναρχίας. αποτυχία η οποία θα είχε σοβαρές συνέπειες. δεν ήταν δουλειά του βασιλέα αλλά των «εθνικών» κομμάτων. ο τελευταίος σημείωσε πως ο αρχηγός του κόμματος των Προοδευτικών θα έπρεπε τώρα να δεχτεί την ευθύνη για το επικείμενο ναυάγιο της δεύτερης προσπάθειας των ανακτόρων για σχηματισμό κυβέρνησης. Εξέφρασε την απορία του για το πώς ο Κωνσταντίνος είχε καταφέρει να μετατρέψει τον Γεώργιο Παπανδρέου σε προσωπικό πολιτικό του αντίπαλο και τόνισε πως η σαλαμοποίηση της Ε. που είχαν μοναδικό σκοπό την καταπολέμηση του κομμουνισμού σε συνθήκες ψυχρού πολέμου. οι οποίοι ερωτοτροπούσαν με την ιδέα της απόσχισής τους από το κόμμα. αν και το σύνταγμα προέβλεπε μόνον 45 ημέρες.Κ. την οποία έλαβε σοβαρά υπ' όψιν του ο Μπρούστερ. της αριστεράς και του κέντρου. Οι τρεις αυτοί πρωταγωνιστές του δράματος είχαν δώσει λανθασμένες συμβουλές στον Κωνσταντίνο. κατά τον Μαρκεζίνη. Ο Μπρούστερ ρώτησε τον Μαρκεζίνη γιατί δεν υποστήριζε τον Τσιριμώκο.000 αντάρτες πέρα από τα βόρεια σύνορά της που είναι έτοιμοι και πρόθυμοι να πολεμήσουν για την αποκατάσταση της δημοκρατίας. μια και η κοινή γνώμη είχε στραφεί εναντίον των ανακτόρων.

η πατρότητα της οποίας ανήκε στον υπουργό Άμυνας Κωστόπουλο. Ο αρχηγός της Ε. ώστε να αποφευχθούν οι πρόωρες εκλογές και να μπορέσουν να διατηρήσουν τις θέσεις τους (και το μισθό τους. Ο Άνσουτζ απέρριψε την πρόταση του Ροδόπουλου. η πλειοψηφία των βουλευτών θα ενέκρινε την πρόταση. ορισμένοι συνεργάτες του βασιλέα (όπως ο Χοϊδάς) έχουν υποθηκεύσει τη σταδιοδρομία τους στην προσπάθεια πλήρους υπονόμευσης του Γεωργίου Παπανδρέου. Ο πρώην πρωθυπουργός θα εμφανιζόταν εν συνεχεία στη Βουλή και θα ζητούσε την έγκριση της κήρυξης στρατιωτικού νόμου και το κλείσιμο του σώματος για διάστημα έξι ή περισσότερων μηνών. 329 To πολιτικό αδιέξοδο έφερε πάλι στο προσκήνιο προτάσεις για την επιβολή δικτατορίας.Κ. ο Νόβας. Ο Κανελλόπουλος όμως προκάλεσε την οργή των συντηρητικών στελεχών του κόμματός του και των συμβούλων του βασιλέα που δεν ήθελαν πρόωρες εκλογές. ο Μαρκεζίνης. Ο διαγραφόμενος συμβιβασμός κατέρρευσε και το παλάτι συνέχισε να αναζητεί τον τρίτο κατά σειρά υποψήφιο πρωθυπουργό που θα ανελάμβανε το δύσκολο έργο της εξασφάλισης ψήφου εμπιστοσύνης. αποτελούσε λογική διέξοδο. σημείωνε ο Άνσουτζ). Εν συνεχεία θα συνεκαλείτο η Βουλή. Οι αρχές ασφαλείας θα συνελάμβαναν τους 22 βουλευτές της ΕΔΑ υπό το πρόσχημα ότι ήταν υπεύθυνοι για τα επεισόδια στο κέντρο της Αθήνας. επέμεινε στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών και δέχτηκε την πρόταση του Κανελλόπουλου να αναλάβει εκείνος την πρωθυπουργία προκειμένου να οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές. Ο αρχηγός της ΕΡΕ έθεσε μια σειρά όρους για να δεχτεί να σχηματίσει κυβέρνηση. διότι δεν συμμερίζονταν την αισιοδοξία του πως ο Γεώργιος Παπανδρέου θα τις έχανε. διότι θα συναντούσε την έντονη αντίδραση της ελληνικής και διεθνούς κοινής γνώμης. αλλά. ο Κ. ο Τσιριμώκος. Μεταξύ άλλων ήθελε να διαλύσει τη Νεολαία Λαμπράκη και να λάβει κατασταλτικά μέτρα εναντίον της αριστεράς. 15 λιγότερες από όσες χρειαζόταν για να παραμείνει στην εξουσία. Ο Κωστόπουλος ρώτησε τον Άνσουτζ ποια θα ήταν η αντίδραση της κοινής γνώμης στις ΗΠΑ. Για την πρεσβεία. Το παλάτι εξοργίστηκε από την πρόταση του Κανελλόπουλου και του άσκησε πιέσεις για να θέσει όρους που δεν θα μπορούσε να δεχτεί ο αρχηγός της Ε. ο Πιπινέλης. ο Κανελλόπουλος. Προκειμένου να πεισθούν οι βουλευτές.Η κυβέρνηση Τσιριμώκου καταψηφίσθηκε στις 28 Αυγούστου. Κατά τον Ροδόπουλο. στο οποίο μετείχαν ο Γεώργιος Παπανδρέου. όπως παρατηρούσε σε τηλεγράφημά της. ο νέος πρωθυπουργός θα απειλούσε ότι θα προχωρούσε στην εγκαθίδρυση δικτατορίας με την υποστήριξη του στρατού. Ο Κωνσταντίνος συγκάλεσε το Συμβούλιο του Στέμματος. έγραφαν οι αμερικανοί διπλωμάτες και συμπλήρωναν: «Αλλιώς η αξιοπιστία και το κύρος της μοναρχίας θα πλήττεται όσο ο βασιλέας θα συνεχίζει τον αγώνα θανάτου με τον Παπανδρέου». στην οποία οι αντιπαπανδρεϊκές δυνάμεις θα είχαν πλειοψηφία 10 ψήφων εφόσον θα απουσίαζε η ΕΔΑ. Digitized by 10uk1s . Ο πρώην πρόεδρος της Βουλής επί των κυβερνήσεων Καραμανλή Κωνσταντίνος Ροδόπουλος πλησίασε τον Άνσουτζ και του πρότεινε να ανατεθεί ο σχηματισμός κυβέρνησης σε μια προσωπικότητα όπως ο Πιπινέλης. Τσαλδάρης και οι διατελέσαντες υπηρεσιακοί πρωθυπουργοί. Ο Άνσουτζ και οι συνεργάτες του είχαν αρχίσει να ενοχλούνται από τους χειρισμούς του Κωνσταντίνου και τις συμβουλές που του έδιναν οι σύμβουλοί του. Το τηλεγράφημα κατέληγε με τη διαπίστωση πως η πόλωση που είχε προκληθεί δεν άφηνε περιθώρια για μετριοπαθή στοιχεία στην πολιτική σκηνή και κινδύνευε να δηλητηριάσει την ελληνική κοινωνία. Τέσσερις βουλευτές του Μαρκεζίνη απείχαν από την ψηφοφορία. υπό ορισμένες προϋποθέσεις. «Καθώς δεν διαφαίνεται άλλη εναλλακτική λύση. αν δεν ενέκριναν την πρότασή του. Επεσήμανε ακόμη τις απειλές του Γεωργίου Παπανδρέου για αντίποινα από τις χώρες του ανατολικού μπλοκ που συνορεύουν με την Ελλάδα. Ο Τσιριμώκος κατάφερε να εξασφαλίσει μόνο 135 ψήφους. η προκήρυξη νέων εκλογών. 330 Ο Άνσουτζ είχε υπ' όψιν του μία ακόμη ιδέα.Κ. ο Γονατάς. το παλάτι πρέπει να επανεξετάσει τη στάση του».

δίσταζε. θα υπάρχουν τότε πολύ πιο βάσιμες δικαιολογίες για τη λήψη μέτρων για την προστασία της αριστεράς». Η τρίτη προσπάθεια θα ήταν ίσως και η τελευταία ευκαιρία που είχε για να ξεφύγει από το αδιέξοδο που είχε προκληθεί. Ο Μπρούστερ είχε προσπαθήσει ανεπιτυχώς.Κ. θα κέρδιζε τις εκλογές. και θα ανελάμβανε πάλι την εξουσία. 333 Το παλάτι ήταν αποφασισμένο να δοκιμάσει μία ακόμη φορά να σχηματίσει κυβέρνηση. Digitized by 10uk1s . Ο βασιλέας ζητάει τη συνδρομή των Αμερικανών Ο Κωνσταντίνος βρισκόταν σε πολύ δύσκολη θέση.Κ. Ο Άνσουτζ είχε πλέον στα χέρια του συγκεκριμένη παράκληση του βασιλέα για την παροχή αμερικανικής βοήθειας. Η αντιπαράθεσή του με τον Γεώργιο Παπανδρέου έμοιαζε συνεπώς ως «προϊόν αδικαιολόγητης άσκησης της βασιλικής εξουσίας». ενώ ο βασιλέας —και ειδικά οι συνεργάτες του— δεν είχαν κάνει τους σωστούς πολιτικούς υπολογισμούς. ενώ και η ελληνική κοινή γνώμη θα αντιδρούσε πιθανότατα με βίαιο τρόπο. το αίτημα για αμερικανική παρέμβαση ερχόταν απευθείας από τον βασιλέα και είχε διατυπωθεί σε κρίσιμη στιγμή. 331 Η πρεσβεία έβλεπε πως όλο και περισσότερα στελέχη της ΕΡΕ και του συντηρητικού κατεστημένου αντιμετώπιζαν ευνοϊκά το ενδεχόμενο επιβολής δικτατορίας. Στην έκθεση του πολιτικού τμήματος της πρεσβείας για το θέμα αυτό.Εκείνος του απάντησε ότι οι Αμερικανοί δεν θα ήταν εύκολο να πεισθούν για τη νομιμότητα μιας τέτοιας πράξης. αυτή τη φορά υπό τον Στεφανόπουλο. που είχε περάσει στο προσκήνιο της πολιτικής ζωής χρησιμοποιώντας πολύ πιο ανοικτές και θαρραλέες μεθόδους σε σχέση με τη δεκαετία του '50. όμως. οι διπλωμάτες δεν πίστευαν ότι υπήρχε πραγματικό ζήτημα άλωσης των μυστικών υπηρεσιών και του στρατού από την αριστερά. Αυτήν τη φορά. με δραματικό τρόπο. Ο αμερικανός επιτετραμμένος προέβλεπε ότι ο αρχηγός της Ε. Πίστευε όμως ότι «αν αυτό το σενάριο αποδειχθεί επικίνδυνο. να πείσει τον Μαρκεζίνη να υπερψηφίσει τον Τσιριμώκο. Διέβλεπαν την εντεινόμενη ενεργοποίηση της αριστεράς. 332 Ο Άνσουτζ πρότεινε στην Ουάσιγκτον να επιχειρήσει ο ίδιος να πείσει το παλάτι και τα υπόλοιπα κόμματα να δεχτούν την προκήρυξη εκλογών. αλλά παράλληλα συνεχιζόταν η σύγκρουση γύρω από τον έλεγχο του στρατού και την καταστολή της αριστεράς. και η αριστερά επιχείρησαν να διεισδύσουν στο στρατό και τα σώματα ασφαλείας. δεν ήταν ακόμη ώριμες. οι οποίες θα καθυστερούσαν για το μέγιστο χρονικό διάστημα που θα αποδεχόταν ο Γεώργιος Παπανδρέου. Οι συνθήκες για εξωκοινοβουλευτική λύση. Ο Άνσουτζ θεωρούσε πως η επιβολή εξωκοινοβουλευτικής λύσης θα ήταν πολύ πιο εύκολη και δικαιολογημένη αν ο Γεώργιος Παπανδρέου επανεκλεγόταν. Ο Κωνσταντίνος πλησίασε τον Άνσουτζ και ζήτησε την αμερικανική βοήθεια για να μπορέσει να εξασφαλίσει τους βουλευτές που χρειαζόταν η κυβέρνηση Στεφανόπουλου. όταν συμβούλευσε τον Κωστόπουλο να πιέσει τον Μητσοτάκη και τους συνεργάτες του να ορκιστούν υπουργοί. Η πρεσβεία γνώριζε ότι ο Στεφανόπουλος ήταν εξαιρετικά αναποφάσιστος χαρακτήρας και άλλαζε συχνά απόψεις την τελευταία στιγμή. και ο βασιλέας έπρεπε να πεισθεί ότι θα απέβαινε μοιραία για το θεσμό της μοναρχίας και τα συμφέροντά του. ώστε να μπορέσει να σχηματίσει κυβέρνηση στην τρίτη και πιο κρίσιμη προσπάθειά του. Ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης της Ε. ακόμη και αν επραγματοποιούντο με μεγάλη καθυστέρηση. οι συντάκτες της χαρακτήριζαν «επικίνδυνο» τόσο το κλίμα που επικρατούσε όσο και την ανάλυση που οδηγούσε στην αναγκαιότητα πραξικοπήματος. Ο βασιλέας δεν είχε παρ' όλα αυτά καταφέρει να πείσει την κοινή γνώμη πως η Ε. όπως είδαμε. ώστε να διευκολύνουν την εξεύρεση βιώσιμης λύσης.Κ. Για παράδειγμα. Ο αμερικανός επιτετραμμένος είχε παίξει ρόλο στην πρώτη προσπάθεια. επειδή δεν ήταν βέβαιος ότι θα μπορούσε να συγκεντρώσει την πλειοψηφία των βουλευτών. εκτιμούσε ο Άνσουτζ.

ήταν πολύ Digitized by 10uk1s . Το θέμα δεν ξανασυζητήθηκε ωστόσο στην Επιτροπή αυτή. ο βασιλέας θα επέλεγε την εξωκοινοβουλευτική λύση για να προστατεύσει τη δύναμή του. Το βράδυ της 16ης Σεπτεμβρίου. ο Άνσουτζ συγκάλεσε την ομάδα των επικεφαλής των αρμοδίων τμημάτων (country team). τονίζοντας ότι η πρεσβεία δεν θα έπρεπε να αναμειχθεί στο παρασκήνιο για την εξασφάλιση ψήφου εμπιστοσύνης από την κυβέρνηση Στεφανόπουλου. ο βασιλέας παρέθεσε επίσημο δείπνο προς τιμήν των δύο αμερικανών αστροναυτών Κούπερ και Κόνραντ. Ο βασιλέας υπογράμμισε ότι «ήταν απόλυτη ανάγκη να πετύχει ο Στεφανόπουλος στο σχηματισμό κυβέρνησης» και συμπλήρωσε πως «δεν ήταν ακόμη βέβαιο ότι είχε εξασφαλίσει τους έξι ή επτά βουλευτές που χρειαζόταν για να πάρει την πλειοψηφία στη Βουλή». Σύμφωνα όμως με αμερικανούς διπλωμάτες.Το ρεπορτάζ του Άνσουτζ είχε περιγράψει το μοιραίο δίλημμα που θα αντιμετώπιζε ο βασιλέας. Η πρόταση εξετάστηκε από την αρμόδια επιτροπή 303 του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας του Λευκού Οίκου. ώστε να βοηθηθεί ο βασιλέας. εφόσον αλλάξουν τα δεδομένα». Σύμφωνα με τον Τάλμποτ. οι οποίοι επισκέπτονταν την Ελλάδα. Η Επιτροπή 303 έστειλε εν συνεχεία οδηγίες στον Άνσουτζ. αλλά είχε χρησιμοποιήσει ως παράλληλο κανάλι το σταθμό της CIA. Ύστερα από εκτενή συζήτηση. Το σχετικό έγγραφο περιείχε την υπόσχεση ότι «το αίτημα της πρεσβείας θα επανεξεταστεί αργότερα. η πρεσβεία έστειλε την εισήγησή της. θα μπορούσε να παίξει εξαιρετικά σημαντικό ρόλο υπό τις σημερινές συνθήκες». Δεν θέλαμε να δούμε την κατάρρευση του συστήματος. Αμέσως μετά το δείπνο. Στη σύσκεψη συζητήθηκε το αίτημα του Κωνσταντίνου και το κατά πόσον θα έπρεπε να χρησιμοποιηθούν μυστικά κονδύλια της αμερικανικής υπηρεσίας για να εξασφαλισθεί η υποστήριξη ορισμένων βουλευτών. Με βάση τις εκτιμήσεις αυτές. του Στέητ Ντηπάρτμεντ και της CIA απέρριψαν την εισήγηση με το επιχείρημα ότι ήταν άκρως επικίνδυνη. οι οποίοι υπηρετούσαν στην Αθήνα εκείνη την περίοδο. Όλες οι ενδείξεις έδειχναν πως. Ο Άνσουτζ έστειλε τηλεγραφήματα με τα οποία ζητούσε οδηγίες από την Ουάσιγκτον για το πώς έπρεπε να κινηθεί εν όψει της κρισιμότητας της κατάστασης. εάν ναυαγούσε και η τρίτη προσπάθειά του. Ο Κωνσταντίνος ζήτησε πάλι χωρίς περιστροφές τη βοήθεια της αμερικανικής πρεσβείας. 334 Τα έγγραφα. Ο Άνσουτζ κατέγραφε στο άκρως απόρρητο τηλεγράφημά του πως ο Κωνσταντίνος «επεσήμανε πως αν η πρεσβεία έχει κάποια επιρροή. Η άποψή του ήταν πως ο Κωνσταντίνος θα αναγκαζόταν να επιλέξει ανάμεσα στη δικτατορία και την επάνοδο του Γεωργίου Παπανδρέου στον πρωθυπουργικό θώκο. τα οποία αποτυπώνουν τις συνομιλίες αυτών των ημερών καθώς και το διάλογο μεταξύ της Ουάσιγκτον και της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα. Ορισμένοι αξιωματούχοι υποστήριξαν ακόμη ότι ο έλληνας βασιλέας και οι σύμμαχοί του στην Αθήνα θα έπρεπε να βρουν μόνοι τους τα χρήματα και τη λύση για να αρθεί το αδιέξοδο που είχε προκύψει. οι εκπρόσωποι του Λευκού Οίκου. Η CIA όμως ασκούσε πιέσεις για να υπάρξει παρέμβαση των ΗΠΑ με αποτέλεσμα να διεξαχθεί ένας πολύ έντονος διάλογος. ενώ πεποίθησή μας ήταν ότι κινδύνευε η σταθερότητα της χώρας». Ο βασιλέας παραδέχτηκε εξάλλου πως «αν αποτύχαινε και η τρίτη προσπάθειά του. παραμένουν απόρρητα. ο Κωνσταντίνος με τον Άνσουτζ αποσύρθηκαν σε μια γωνιά και συζήτησαν λίγο κατ' ιδίαν. η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ ήταν εξαιρετικά διστακτική. υπό την πίεση των συμβουλών του. ο Κωνσταντίνος δεν είχε περιοριστεί στη συνομιλία του με τον Άνσουτζ. ειδικά εάν αποκαλυπτόταν στην κοινή γνώμη. Όταν ο Άνσουτζ έστειλε μήνυμα στο οποίο ζητούσε την έγκριση «να δει τι μπορούσε να κάνει» για να βοηθήσει την κυβέρνηση Στεφανόπουλου να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης. Η ομάδα κατέληξε στην εκτίμηση ότι κινδύνευε η σταθερότητα του πολιτικού συστήματος στην Ελλάδα και πως υπήρχε κίνδυνος επιβολής δικτατορίας. με την οποία πρότεινε να διεξαχθεί μυστική επιχείρηση της CIA. Ο Τάλμποτ ήταν τότε ο αρμόδιος υφυπουργός των Εξωτερικών και θυμάται πως «η εκτίμησή μας ήταν ότι η πολιτική κατάσταση ήταν εξαιρετικά εύθραυστη. στην οποία μετείχε και ο σταθμάρχης της CIA.

Ο αρχηγός της Ε.Κ. Η αποχώρηση δύο μόνο βουλευτών μπορεί να προκαλέσει την πτώση αύτης της εύθραυστης συμμαχικής κυβέρνησης. έστω και αν τελικώς αυτές έπρεπε να γίνουν κάποια στιγμή στο μέλλον.337 Ορκίζεται η κυβέρνηση Στεφανόπουλου Ο Κωνσταντίνος όρκισε την τρίτη κατά σειρά κυβέρνηση του καλοκαιριού στις 20:30 της 17ης Σεπτεμβρίου. Ο Στεφανόπουλος εμφανίστηκε στη Βουλή στις 22 Σεπτεμβρίου και. που είχε διαγραφεί νωρίτερα. Στον επιτετραμμένο προκάλεσε εντύπωση το ότι ο Κωνσταντίνος δεν είχε κάποιο συγκεκριμένο εναλλακτικό σχέδιο για την περίπτωση που θα αποτύχαινε πάλι να βρει βιώσιμη κυβερνητική λύση. Ο νεαρός μονάρχης δεν ήθελε. ήθελε να τις καθυστερήσει όσο μπορούσε και να σχηματίσει μια κυβέρνηση που θα παρέμενε στην εξουσία για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα. εν μέρει. έως ότου «οι δραστηριότητες της αριστεράς τεθούν υπό έλεγχο. Η διαδικασία όμως των τριών προσπαθειών για το σχηματισμό κυβέρνησης καθώς και η όλη αντιπαράθεση με τον Γεώργιο Παπανδρέου είχε ανυπολόγιστο πολιτικό και θεσμικό κόστος για τη μοναρχία. 335 Ο Κωνσταντίνος διευκρίνισε πως η νέα κυβέρνηση δεν θα έπρεπε να υποσχεθεί τη διενέργεια εκλογών. ύστερα από ένα διήμερο έντονων αντιπαραθέσεων και επεισοδίων. Οικονομικών τον Μητσοτάκη και Άμυνας τον Κωστόπουλο. εκτοξεύοντας σφοδρές κατηγορίες κατά των ανακτόρων και των αποσχισθέντων βουλευτών. Η CIA ενημέρωσε τον πρόεδρο Τζόνσον για τις εξελίξεις στην Ελλάδα με ένα άκρως απόρρητο σημείωμα που έγραφε: «Ο έλληνας πρωθυπουργός Στεφανόπουλος κέρδισε τη ψήφο εμπιστοσύνης. τους λανθασμένους χειρισμούς του και φοβόταν την επάνοδο του Γεωργίου Παπανδρέου στην εξουσία. όπως πίστευε ο Κωνσταντίνος. Η κυβέρνηση Στεφανόπουλου είχε εξασφαλίσει την υποστήριξη της ΕΡΕ. αντιπρόεδρο και υπουργό Εξωτερικών τον Τσιριμώκο. Ο Παπανδρέου είναι εξαιρετικός δημαγωγός όταν βρίσκεται στην αντιπολίτευση. Τότε οι εκλογές μπορούν να προκηρυχθούν και να γίνουν πολύ γρήγορα». Για να αποφύγει μάλιστα αυτό ακριβώς το ενδεχόμενο. αλλάξει το εκλογικό σύστημα και έχουν δημιουργηθεί οι κατάλληλες συνθήκες. Ο Κωνσταντίνος πάντως δεν απέκλεισε την εξωκοινοβουλευτική λύση στη συζήτησή τους. των 44 βουλευτών που αποχώρησαν από την Ε. αλλά συνεχίζουμε να προβλέπουμε παρατεταμένη αστάθεια στην ελληνική πολιτική. Ήταν σαφές από τη συζήτηση πως είχε συνειδητοποιήσει. Digitized by 10uk1s . Αντίθετα. θα μείωνε τουλάχιστον τη δύναμη του Γεωργίου Παπανδρέου. Η καθιέρωσή του θα ενίσχυε τη δύναμη των κομμουνιστών. αντιπρόεδρο και υπουργό Βιομηχανίας τον Αθανασιάδη-Νόβα. που είχε πλέον μείνει με 126 βουλευτές συνέχισε την περιοδεία του ανά την Ελλάδα. δύο περισσότερες από όσες χρειαζόταν για να παραμείνει στην εξουσία. 336 Ο Άνσουτζ συμφώνησε πως η νέα κυβέρνηση θα έπρεπε να θεωρείται μεταβατική και πρόσθεσε ότι κάποια στιγμή ήταν ανάγκη να πραγματοποιηθούν εκλογές.δύσκολο να αποφασίσει ποια θα είναι η επόμενη κίνησή του».Κ. πήρε 152 ψήφους. όπως εξήγησε στον Άνσουτζ. αλλά. του κόμματος των Προοδευτικών. και του Γαρουφαλιά. Η πολύ μικρή πλειοψηφία που έχει το σημερινό καθεστώς στη Βουλή καθιστά πολύ δύσκολη κάθε προσπάθεια για τη λύση του Κυπριακού». να γίνουν αμέσως εκλογές με επίκεντρο το «ποιος είχε δίκιο και ποιος όχι για την τρέχουσα κρίση». εξέφρασε την άποψη πως οι επόμενες εκλογές θα έπρεπε να διεξαχθούν με βάση αναλογικό εκλογικό σύστημα. με πρωθυπουργό τον Στεφανόπουλο. 338 Ο βασιλέας πέτυχε το στόχο του και απέτρεψε την άμεση διενέργεια εκλογών και την επάνοδο του Γεωργίου Παπανδρέου στην προεδρία της κυβέρνησης.

δεν είχαν διαταραχθεί ανεπανόρθωτα. σύμφωνα με τις οποίες επηρεαζόταν υπερβολικά από τον ηγέτη της ΕΔΑ Digitized by 10uk1s . αλλά και να καταλάβει τι σκεπτόταν εκείνος για το μέλλον. που συνειδητοποιούσαν από τις επαφές τους ότι ο πρωθυπουργός και ο υπουργός των Εξωτερικών επεδίωκαν τον ίδιο στόχο μέσω ξεχωριστών καναλιών και χωρίς πρότερη συνεννόηση μεταξύ τους. Οι διπλωμάτες εξήγησαν ότι θα μπορούσαν να ενισχύσουν τις κεντρώες τάσεις του Τσιριμώκου. η κρίση είχε παρέλθει και ο Άνσουτζ αποφάσισε ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή να επισκεφθεί τον «γηραιό κύριο». αν ο πρόεδρος μπορεί να δεχτεί τον έλληνα πρωθυπουργό. Ο δημοσιογράφος και στενός φίλος του Στεφανόπουλου Πετρομανιάτης πλησίασε την πρεσβεία και μετέφερε το αίτημα του νέου πρωθυπουργού για μια συνάντηση με τον πρόεδρο Τζόνσον. Η πρεσβεία υιοθέτησε όμως το αίτημά του και τόνιζε προς την Ουάσιγκτον πως «θα εξυπηρετήσει τα συμφέροντά μας.. παρά την εισήγηση της πρεσβείας. Η συνάντηση του Στεφανόπουλου με τον Τζόνσον δεν πραγματοποιήθηκε. όπως συχνά αποκαλούσε τον Γεώργιο Παπανδρέου. η οποία θα βελτίωνε το προφίλ του στην Ελλάδα..Κ. Η απάντηση της πρεσβείας ήταν πως ο Τζόνσον είχε υπερφορτωμένο πρόγραμμα και συνεπώς δεν μπορούσαν να δώσουν καμία διαβεβαίωση για ένα ραντεβού. επίσημες και μη. στην κατοικία του στο Καστρί. Ο επιτετραμμένος που ουσιαστικά χάραζε την καθημερινή πολιτική του Στέητ Ντηπάρτμεντ σημείωνε: «Παρά τον εύθραυστο χαρακτήρα της σημερινής κυβέρνησης. Η προσπάθεια απέκτησε γραφικό χαρακτήρα για τους Αμερικανούς. ο οποίος ήθελε επίσης να επισκεφθεί την Ουάσιγκτον και να συναντηθεί με τον αμερικανό ομόλογό του Ντην Ρασκ. με το επιχείρημα πως είχε επιδείξει δυναμισμό και γενναιότητα στη μάχη εναντίον του Γεωργίου Παπανδρέου. για την οποία ανησυχούσε ότι δεν θα επιβίωνε επί μεγάλο χρονικό διάστημα. επισκέψεις στην Ουάσιγκτον. Ήθελε να βεβαιωθεί ότι οι σχέσεις της πρεσβείας με τον αρχηγό της Ε. 341 Η «εξομολόγηση» του Γεωργίου Παπανδρέου Την τελευταία εβδομάδα του Σεπτεμβρίου.» Η ενίσχυση του Στεφανόπουλου —τόνιζε ο Άνσουτζ— μείωνε τον κίνδυνο επαλήθευσης δύο επικίνδυνων σεναρίων: μιας κυβέρνησης υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου ή ενός καθεστώτος βασισμένου στη δύναμη των όπλων. παρ' όλα αυτά. εφόσον του γινόταν η κατάλληλη υποδοχή στις ΗΠΑ. στην Ουάσιγκτον πολιτική συστηματικής ενίσχυσης της νέας κυβέρνησης. Η πρεσβεία έκανε θετική εισήγηση και για τον Τσιριμώκο. μια και ο Στεφανόπουλος ήθελε να παρευρεθεί στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη. ύστερα από 70 ημέρες επικίνδυνης κρίσης». ενώ τώρα η ηγεσία της κυβέρνησης Στεφανόπουλου ζητούσε επίμονα να προσκληθεί στην αμερικανική πρωτεύουσα. Ο Πετρομανιάτης εξήγησε στην πρεσβεία ότι ο Στεφανόπουλος «δεν περίμενε να επιστρέψει στην Ελλάδα με κάτι περισσότερο απτό από το γεγονός ότι έγινε δεκτός και είχε μια φιλική συζήτηση με τον πρόεδρο». πιστεύουμε ότι πρέπει να της δώσουμε όλη την οικονομική και πολιτική υποστήριξη που μπορούμε. ο οποίος μπόρεσε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης με ελάχιστη πλειοψηφία. Ο πρώην πρωθυπουργός αρχισε τη συζήτηση διαψεύδοντας τις κατηγορίες που είχαν διατυπωθεί εναντίον του Ανδρέα. Η Φρειδερίκη επεδίωκε συχνές. Ο Άνσουτζ πρότεινε. 340 Οι πολιτικοί όπως και τα μέλη της βασιλικής οικογενείας στην Ελλάδα συνέχιζαν μια μακρά παράδοση εκμετάλλευσης προσκλήσεων στις ΗΠΑ για να αποκομίσουν πολιτικά οφέλη στην τοπική πολιτική σκηνή. τονίζοντας ότι η συνάντηση έπρεπε να κανονιστεί σχετικά σύντομα.Η προσπάθεια ενίσχυσης του Στεφανόπουλου Ο Στεφανόπουλος χρειαζόταν τη βοήθεια των Αμερικανών για να ενισχύσει το κύρος του. 339 Ο Στεφανόπουλος δεν είχε ενημερώσει τον υπουργό των Εξωτερικών Τσιριμώκο.

Πρόσθεσε μάλιστα ότι δεν υπήρχε καμία προσωπικότητα στις Ένοπλες Δυνάμεις που να μπορούσε να αναλάβει την ευθύνη πραξικοπήματος. ο οποίος έκτοτε το επανελάμβανε με κάθε ευκαιρία στους συνομιλητές και στα τηλεγραφήματά του. έπρεπε να είχε καταλάβει το λάθος του και να είχε προκηρύξει εκλογές». Ο στρατηγός Γεννηματάς δεν είχε τις απαιτούμενες ικανότητες. ώστε να καταστεί δυνατή η διενέργεια εκλογών. Ο ηγέτης του κέντρου αναφέρθηκε με θετικό τρόπο στον Κωνσταντίνο. ανοικτή υποστήριξη της ανώτατης ηγεσίας του. απλώς καλεί τον κόσμο να διαδηλώσει. Η εκτίμηση του Γεωργίου Παπανδρέου αντικατοπτρίζει όμως την αντίληψη που επικρατούσε την κρίσιμη περίοδο 1965-67 στο παλάτι και στην πολιτική ηγεσία. Ο Άνσουτζ θεωρούσε ότι κάτι έπρεπε να γίνει για να αποκατασταθεί η σχέση τους. όταν ο στρατός ανέλαβε την εξουσία χωρίς την έγκριση του παλατιού και χωρίς την αρχική. Ταυτοχρόνως παρατηρούσε ότι ο Digitized by 10uk1s . παρά να διοικεί την κυβέρνηση. δεδομένου ότι η κρίση του Κυπριακού κινδύνευε συνεχώς να οδηγήσει σε ελληνοτουρκικό πόλεμο». ανησυχούσε για τις επιπτώσεις της κρίσης στην οικονομία. ο Γεώργιος Παπανδρέου εκμυστηρεύθηκε στον αμερικανό επισκέπτη ότι προτιμούσε να δίνει μάχες από την πλευρά της αντιπολίτευσης. τον οποίο θεωρούσε έξυπνο. 343 Ο Άνσουτζ τον ρώτησε αν θα συνέχιζε να ασκεί πίεση εναντίον της κυβέρνησης Στεφανόπουλου και να επιδιώκει την ανατροπή της ή αν θα προσπαθούσε να βοηθήσει στην αποκλιμάκωση της κρίσης. ενώ οι άλλοι ανώτατοι αξιωματικοί στερούνταν ακόμη περισσότερο των βασικών προϋποθέσεων για ένα τέτοιο εγχείρημα. πως ο στρατός δεν θα προχωρούσε ποτέ σε επιβολή στρατιωτικής λύσης χωρίς το «πράσινο φως» των ανακτόρων. «Μετά την αποτυχία της προσπάθειας για την εξασφάλιση ψήφου εμπιστοσύνης από την κυβέρνηση Νόβα με 26 αποστάτες. Ο Γεώργιος Παπανδρέου διαφώνησε. 344 Ο Άνσουτζ ανέπτυξε την άποψη πως η συνέχιση της κρίσης ενίσχυε όσους ήταν έτοιμοι να ωθήσουν τον βασιλέα σε πραξικόπημα. 342 Αμέσως μετά. διότι πίστευε ότι δεν ήταν ποτέ δυνατόν να εκδηλωθεί πραξικόπημα χωρίς την έγκριση του βασιλέα. 346 Ο Άνσουτζ από τη μακρά συζήτηση που είχε στο Καστρί απεκόμισε τη σαφή εντύπωση πως ο Γεώργιος Παπανδρέου σκόπευε να συνεχίσει επί αρκετό καιρό τη μάχη που έδινε για να πετύχει την προκήρυξη εκλογών. Η συζήτηση περιστράφηκε κατόπιν στην αμοιβαία έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ των Παπανδρέου και του βασιλέα. άσχετα με το ποιος θα βρισκόταν στην εξουσία. «Έχω ξοδέψει 45 από τα 50 χρόνια μου στην πολιτική στην αντιπολίτευση και προτιμώ να δίνω μάχες αντί να κυβερνώ». τα οποία θα ήταν σκληρά. Υποστήριξε ακόμη τη θεωρία πως ο ίδιος ήταν η καλύτερη προστασία του συστήματος και του θρόνου έναντι των κομμουνιστών. μια και ο στρατός του είχε πλήρη αφοσίωση. Ο πρώην πρωθυπουργός ισχυρίστηκε ότι δεν είχε πολιτικές φιλοδοξίες για τον εαυτό του και ήθελε να επιστρέψει στην εξουσία μόνο για να βγάλει τη χώρα από το αδιέξοδο. «Αν δεν ήμουν εγώ εδώ να ηγηθώ του λαού.Λεωνίδα Κύρκο.345 Η παρατήρηση του Γεωργίου Παπανδρέου απεδείχθη τραγικά λανθασμένη τον Απρίλιο του 1967. η οργή εναντίον του παλατιού και των αποστατών θα οδηγούσε τις μάζες στην αγκαλιά των κομμουνιστών». Κατόπιν επανέλαβε την πάγια θέση του πως η μόνη λύση για το πολιτικό αδιέξοδο της χώρας ήταν η προκήρυξη πρόωρων εκλογών μέσα σε δύο ή τρεις μήνες. Ήταν ένα σχόλιο που ξένισε τον Άνσουτζ. πέρα από τις πολιτικές πτυχές του προβλήματος. τόνισε. αλλά όχι και έμπειρο. Ο γηραιός πολιτικός αντέκρουσε το επιχείρημα τονίζοντας πως η κυβέρνηση Στεφανόπουλου δεν θα είχε ποτέ τα απαιτούμενα ερείσματα για να επιβάλει τα μέτρα που χρειαζόταν η ελληνική οικονομία. Στο τέλος του τηλεγραφήματος περιέγραφε το χιούμορ και την ευστροφία με την οποία ανέπτυξε τα επιχειρήματά του ο γηραιός ηγέτης. Ο Γεώργιος Παπανδρέου τον διέκοψε λέγοντας πως δεν ασκεί πίεση. εξήγησε για να προσθέσει πως «η επιρροή της Βασιλομήτορος τον εμπόδισε να το κάνει». είπε και συμπλήρωσε: «Τα τελευταία δυο χρόνια στην κυβέρνηση ήταν εξαιρετικά δύσκολα. Ο Άνσουτζ του απάντησε ότι.

Κατά την έκθεση. «Λίγες είναι συνεπώς οι ελπίδες πως θα συνεισφέρει με τις ενέργειές του στην αποκατάσταση της πολιτικής ή οικονομικής σταθερότητας». έχει τώρα αυξηθεί. Το 1963 τον αντιμετώπιζαν ως εκπρόσωπο μιας μοντέρνας άποψης για την πολιτική και την οικονομία. και πρόσθετε: «Αντί για το όραμα μιας "Νέας Εποχής" σύντομα επικράτησε πολιτική ρουτίνας στο Καστρί. η πρεσβεία συμπεριέλαβε την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και τη χαλάρωση των αστυνομικών μέτρων που είχαν θεσμοθετηθεί μετά τον εμφύλιο. 348 Η έκθεση είχε στο στόχαστρό της. που είχε αντικαταστήσει τον Μπρούστερ μετά την επιστροφή του τελευταίου στην Ουάσιγκτον. με την ΕΔΑ κατά της ΕΡΕ και των ανακτόρων είχε ανησυχήσει τους Αμερικανούς. Ο Βίντγκεμαν ανέλυε με σαφήνεια την άποψη που καθιερώθηκε τα επόμενα δύο χρόνια στην Ουάσιγκτον και στην πρεσβεία της Αθήνας. είχε παίξει αποφασιστικό ρόλο στη μη πραγματοποίηση μιας συνάντησης του Παπανδρέου με τον Ινονού. χωρίς προσανατολισμό και διοικητικά προσόντα. η έκθεση επέρριπτε ευθύνες στον Γεώργιο Παπανδρέου. Στα θετικά αποτελέσματα της κυβέρνησης της Ε.. τον οποίο κατηγορούσε ότι επηρέαζε αρνητικά τον πατέρα του. ο αρχηγός της Ε. η οποία θεωρούσε τον Ανδρέα υπεύθυνο γιατί παρέσυρε τον πατέρα του σε συγκρούσεις με το παλάτι και το στρατό προκειμένου να προωθήσει δικές του φιλοδοξίες. Οι Αμερικανοί είχαν αλλάξει ριζικά την αντίληψή τους για τον αμερικανοσπουδασμένο πολιτικό.Κ. υποστήριξε αριστερά στοιχεία του εργατικού κινήματος. ότι «ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν επικίνδυνη δύναμη στην ελληνική πολιτική ζωή». Το 1965 τον έβλεπαν ως Digitized by 10uk1s . ήταν σε θέση να πάρει τα αναγκαία και ίσως αντιδημοτικά μέτρα που χρειάζονταν». Η έκθεση κατέληγε με τη διαπίστωση: «Η αποτυχία της κυβέρνησης Παπανδρέου πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μεγάλη χαμένη ευκαιρία. και συνεπώς τραγωδία για την Ελλάδα». κατέληγε ο Άνσουτζ.Κ. Την ίδια όμως στιγμή. ο Ανδρέας Παπανδρέου έμπλεξε πολύ σύντομα σε διαμάχες και ίντριγκες». παρουσιάζεται ως ανίσχυρος ηγέτης. επειδή επέτρεψε σε ισχυρά οικονομικά συμφέροντα να εμποδίσουν την προσέλκυση επενδύσεων και ακολούθησε την τακτική των υπερβολικών κοινωνικών παροχών. 349 «Η τραγωδία είναι». η συνεργασία της Ε. Ο αριθμός των οπορτουνιστών και των "κομματόσκυλων" που είχαν περικυκλώσει τα στελέχη της κυβέρνησης Καραμανλή. ο οποίος διετηρεϊτο στην εξουσία εκμεταλλευόμενος τις αντιθέσεις των διαφόρων πτερύγων του κόμματος.Κ.Γεώργιος Παπανδρέου δεν φαινόταν πρόθυμος να επωμιστεί κανένα μερίδιο ευθύνης για τη δημιουργία και τη συνέχιση της κρίσης. "σκότωσε" το αποκαλούμενο σχέδιο Άτσεσον. Στον τομέα της οικονομικής πολιτικής. Με διπλωματικό τρόπο αναφερόταν αρχικά στις επικρίσεις που είχαν διατυπωθεί εναντίον του γιου του πρώην πρωθυπουργού από συντηρητικούς κύκλους. Στις σελίδες τής έκθεσης. 347 Η πρεσβεία αποτύπωσε την αρνητική εικόνα που είχε δημιουργήσει για τον Παπανδρέου και την κυβέρνηση σε ειδική έκθεση που συνέταξε τον Οκτώβριο του 1965 για τα επιτεύγματα και τις αποτυχίες της περιόδου '64-'65. που απηχούσε τη φιλελεύθερη αμερικανική σχολή του «Νιου Ντηλ». Εν συνεχεία τις υιοθετούσε εν μέρει και επεσήμαινε ότι ο Ανδρέας είχε «ακολουθήσει πολύ επικριτική στάση εναντίον των ΗΠΑ και του NATO. προσπάθησε να ηγηθεί των αριστερών δυνάμεων στο κόμμα του πατέρα του και τέλος κατηγορείται για διασυνδέσεις με τον "ΑΣΠΙΔΑ"». Αντί να εισαγάγει μιαν επιστημονική προσέγγιση των οικονομικών και πολιτικών προβλημάτων της Ελλάδας. έγραφε ο συντάκτης της έκθεσης.Κ. «ότι στην αρχή η κυβέρνηση Παπανδρέου έμοιαζε αξιοθαύμαστα έτοιμη να αντιμετωπίσει τα καίρια προβλήματα της χώρας· με τη μεγαλύτερη πλειοψηφία που είχε ποτέ κυβέρνηση μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. τον Ανδρέα Παπανδρέου. περισσότερο από κάθε άλλο αμερικανικό έγγραφο της προηγούμενης διετίας. 350 Την έκθεση είχε συντάξει ο νέος επικεφαλής του πολιτικού τμήματος Άλφρεντ Βίντγκεμαν. που έβλεπαν την αριστερά να αποκτά ξαφνικά νέο κύρος στο πολιτικό παιχνίδι. οι ενέργειες αυτές του Ανδρέα δικαιολογούσαν την άποψη της αντιπολίτευσης και πολλών στελεχών της Ε.

Οι αναλυτές προέβλεπαν ότι ο Ανδρέας θα έπειθε τον πατέρα του να ακολουθήσει σκληρή πολιτική έναντι των ΗΠΑ και περισσότερο ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική.ά. συχνά μάλωναν για το αν η Ελλάδα μπορούσε να ακολουθήσει μιαν αριστερή πολιτική στο εσωτερικό ή στην εξωτερική πολιτική. κ. αλλά θα καλλιεργούσε στενότερες σχέσεις με τις χώρες του ανατολικού μπλοκ και της ομάδας των αδεσμεύτων. τον Αύγουστο του 1965. 352 Όσο για τα αμερικανικά συμφέροντα. προτιμούσε να βρίσκεται με λίγους φίλους και να συζητούν πολιτικά. 353 Digitized by 10uk1s .). δεν συμφωνούσε με την άποψη αυτή. ήταν υπέρ του εκδημοκρατισμού της». Βασική πρόβλεψη της έκθεσης ήταν πως ο Ανδρέας θα ήταν όχι μόνο το ισχυρό δεύτερο πρόσωπο μιας νέας κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου. Ένα προφίλ της πρεσβείας για την οικογένεια Παπανδρέου επικεντρωνόταν στην έλλειψη στενής επαφής μεταξύ πατέρα και γιου κατά την περίοδο 1940-59. Μια από τις πρώτες εκθέσεις που συντάχθηκαν από την πρεσβεία μετά την άφιξη του νέου πρέσβη αντιμετώπιζε πολύ αρνητικά αυτές τις προοπτικές.Κ. πως «αν και ήταν αντίθετος με την κατάργηση της μοναρχίας. οι Αμερικανοί πίστευαν πως ο Ανδρέας θα προσπαθούσε να τιμωρήσει όσους είχαν στραφεί εναντίον των Παπανδρέου. που ήταν αποφασισμένος να στραφεί εναντίον της Ουάσιγκτον και να προκαλέσει επικίνδυνες κρίσεις του ελληνικού πολιτικού συστήματος για να προωθήσει το άστρο του στο πολιτικό στερέωμα. Οι διπλωμάτες παρατηρούσαν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν πάντοτε μοναχικός και δεν ένιωθε άνετα στους κοσμικούς κύκλους της Αθήνας.απρόβλεπτο ηγέτη. τους συμβούλους του βασιλέα που είχαν προκαλέσει την κρίση της 15ης Ιουλίου και τα στελέχη του στρατεύματος που δεν τον συμπαθούσαν.Κ. Η ανάλυση για τη σχέση των δυο Παπανδρέου οδηγούσε όμως και σε άλλα. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δήλωνε στους αμερικανούς συνομιλητές του ότι δεν γνώριζε να υπήρχε ανάμειξη των υπηρεσιών τους στην ανατροπή του. που έμειναν πιστά στον Γεώργιο Παπανδρέου (Παπακωνσταντίνου. όταν συνειδητοποίησε πως πολλοί πιστοί συνεργάτες του τον εγκατέλειψαν. Ο Ανδρέας βρισκόταν καθημερινά στο Καστρί ή τηλεφωνούσε συχνά στον πατέρα του. ειδικά μετά τη 15η Ιουλίου. ένιωθε. αλλά και θα είχε ανεξέλεγκτη επιρροή στον πατέρα του χωρίς την παρουσία των μετριοπαθών στελεχών που είχαν αποχωρήσει από την Ε. αν και επεσήμαιναν ότι ήταν πολύ πιθανόν να σημειωθούν αντιδράσεις στα σχέδια του Ανδρέα από τα μετριοπαθή στελέχη της Ε. Ακόμη εξέφραζαν την ανησυχία τους για την πιθανότητα μείωσης της συμμετοχής της Ελλάδας στο NATO. Οι Αμερικανοί είχαν μάθει από συνομιλίες με φίλους και συνεργάτες της οικογένειας ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου άρχισε πραγματικά να κάνει συντροφιά με τον γιο και την οικογένειά του μετά την εγκατάστασή τους στην Ελλάδα και γι' αυτό προσπάθησε να τον πείσει να μπει στην πολιτική και να τον διαδεχτεί. ενώ αντιθέτως ο Ανδρέας επέμενε ότι είχε αναμειχθεί η CIA. οι Αμερικανοί προέβλεπαν ότι υπό την επιρροή του Ανδρέα θα επιχειρούσε να περιορίσει τις αρμοδιότητες και εξουσίες του θρόνου. η επάνοδος των Παπανδρέου στην εξουσία «θα δημιουργούσε σοβαρά ερωτηματικά». υπογράμμιζε η ίδια έκθεση. 351 Ο Φίλιπς Τάλμποτ ανέλαβε καθήκοντα πρέσβη στην Αθήνα λίγες εβδομάδες μετά την ορκωμοσία της κυβέρνησης Στεφανόπουλου και υιοθέτησε πολύ γρήγορα την αντίληψη του πολιτικού τμήματος για τους Παπανδρέου. Μπαλτατζής. Η επιρροή του Ανδρέα στον ηλικιωμένο πατέρα του ανησυχούσε τους Αμερικανούς. Παρά τις διαβεβαιώσεις του γηραιού Παπανδρέου.Κ. πιο ανησυχητικά συμπεράσματα. που άρχισαν να θεωρούν δεδομένο ότι θα είχαν να αντιμετωπίσουν στο μέλλον τους δύο Παπανδρέου ως αινιγματικό και αστάθμητο παράγοντα της πολιτικής σκηνής. Ως απόδειξη αναφερόταν η δήλωση του Ανδρέα προς τον ανταποκριτή του τηλεοπτικού δικτύου NBC. Ο αρχηγός της Ε. σύμφωνα πάντοτε με τους αμερικανούς αναλυτές. ότι εξαρτιόταν από τον Ανδρέα. όταν ο Ανδρέας βρισκόταν στην Αμερική και είχε επισκεφθεί την Ελλάδα μόνο μια δυο φορές. για τις επιπτώσεις που θα είχε η επάνοδός τους στην εξουσία για τα αμερικανικά συμφέροντα. που θα διατηρούσε μεν την Ελλάδα στο δυτικό στρατόπεδο. Μεταξύ άλλων.

ο οποίος το είχε χειριστεί τα προηγούμενα χρόνια από τη θέση του υφυπουργού των Εξωτερικών για θέματα της Εγγύς Ανατολής. λόγω της πίεσης που ασκούσε ο αρχηγός της Ε. Για το λόγο αυτόν. Ο υπουργός Συντονισμού Μητσοτάκης αντέδρασε στην αποστράτευση του αντιστράτηγου Λουκάκη. ο Κωστόπουλος είχε προτείνει στον Γεώργιο Παπανδρέου να μελετήσει την απόσπαση και παροχή ενός τμήματος ελληνικού εδάφους στην Τουρκία. Ο υπουργός απάντησε ότι ο Αρχιεπίσκοπος «είναι απολύτως αντίθετος στην Ένωση της Ελλάδας με την Κύπρο» και πρόσθεσε πως «ήταν βέβαιος ότι είχε συναφθεί σχετική συμφωνία (εναντίον της Ένωσης) μεταξύ Μακαρίου και ΑΚΕΛ». Ο υπουργός Άμυνας εξήγησε ότι για να γίνει δεκτή η Ένωση χωρίς αντιδράσεις από τον Μακάριο δεν θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνει την παροχή κυπριακού εδάφους στην Τουρκία. οι οποίες εκδηλώθηκαν στα μέσα Οκτωβρίου με αφορμή τις αλλαγές στο στράτευμα. λίγες ημέρες μετά την άφιξή του στην Αθήνα. Πέρα από τις ανησυχίες για το τι θα έπραττε μια δεύτερη κυβέρνηση Παπανδρέου. 354 Ο Κωστόπουλος υποστήριξε πως η Ένωση ήταν η καλύτερη δυνατή και βιώσιμη λύση για την Ελλάδα. οι Αμερικανοί έβλεπαν πως η κυβέρνηση Στεφανόπουλου δεν θα μπορούσε να χειριστεί αποτελεσματικά το Κυπριακό. με δεδομένες τις εσωτερικές πολιτικές συνθήκες. 355 Οι αλλαγές στο Στρατό Η κυβέρνηση Στεφανόπουλου είχε τις δικές της εσωτερικές αντιθέσεις. Ο Τάλμποτ συναντήθηκε. Ο Κωστόπουλος ήταν ειλικρινής με τον πρέσβη. τουλάχιστον μέχρι να εμφανιστεί ισχυρότερη κυβέρνηση». Το Κυπριακό απασχολούσε ιδιαίτερα τον Τάλμποτ. Ο βασιλέας είχε ζητήσει από τον Μάρτιο την απομάκρυνση του Λουκάκη και ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε υποσχεθεί να προχωρήσει στην αποστράτευσή του. Κατά τον Κωστόπουλο. παρουσία όλων των ηγετών των μη κομμουνιστικών κομμάτων. την Τουρκία και το NATO. που στάθηκε αφορμή για την αντιπαράθεση του παλατιού με τους Παπανδρέου. Στο τηλεγράφημα που συνέταξε κατόπιν στην πρεσβεία έγραφε: «Οι απόψεις που εξέφρασε ο Κωστόπουλος.Η Ουάσιγκτον αντιμετώπιζε πλέον τους Παπανδρέου ως σοβαρό κίνδυνο για τα συμφέροντά της. χωρίς δυνατότητα βελτίωσης. τον οποίο ήδη γνώριζε από τη θητεία του στο ελληνικό υπουργείο των Εξωτερικών. Συνεπώς αναμένουμε ελάχιστη η και καμία πρόοδο στο Κυπριακό. που θεωρείται άνθρωπος ο οποίος επιθυμεί τη λύση του Κυπριακού έστω και με κάποιο κόστος για την Ελλάδα. Ο Τάλμποτ έφυγε απογοητευμένος από τη συνάντηση με τον Κωστόπουλο. ενισχύει την εντύπωσή μας πως η κυβέρνηση Στεφανόπουλου αισθάνεται τόσο ανασφαλής.Κ. Η κυβέρνηση αποφάσισε να αποστρατεύσει τον αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων στρατηγό Πιπιλή. Η αμερικανική κυβέρνηση ήθελε να εκμεταλλευθεί τις φιλικές διαθέσεις της κυβέρνησης Digitized by 10uk1s . όταν του είπε πως δύσκολα θα μπορούσε να επιτευχθεί πρόοδος στο Κυπριακό τους επόμενους μήνες. Περιέγραψε τις σχέσεις της Αθήνας με τον Μακάριο ως κακές. Οι αλλαγές στο στράτευμα είχαν βαθύτερες προεκτάσεις. ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε πεισθεί να φέρει την πρόταση για έγκριση στο Συμβούλιο του Στέμματος. Ήδη από το 1965 θα αρχίσει τις μεταθέσεις σε θέσεις-κλειδιά πιστών του αξιωματικών. που συμμετείχαν στην οργάνωση του πραξικοπήματος. που είχε συντάξει την έρευνα για το σχέδιο «ΠΕΡΙΚΛΗΣ». με τον υπουργό Άμυνας Κωστόπουλο. Ο Τάλμποτ ρώτησε αν ο Μακάριος υποστήριζε την Ένωση. που εθεωρείτο άνθρωπος των ανακτόρων. μεσολάβησε όμως η κρίση της 15ης Ιουλίου. ώστε δεν μπορεί να προσφέρει ουσιαστικές παραχωρήσεις στους Τούρκους. αλλά συνάντησε και τότε την αντίδραση του κρητικού πολιτικού. που τορπίλλισε την προσπάθεια. τον αρχηγό Στρατού στρατηγό Γεννηματά. Αρχηγός Στρατού τοποθετήθηκε ο στρατηγός Σπαντιδάκης. καθώς και πέντε αντιστράτηγους. Ο Σπαντιδάκης θα παίξει αργότερα καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου.

αντιαμερικανική γραμμή της εφημερίδας Ανένδοτος. το μοναδικό εμπόδιο ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου. η εξεύρεση εθελοντών για τη δημιουργία εκστρατευτικού σώματος θα ήταν εύκολη. που χαρακτηρίζεται ως μονάδα καταπολέμησης των κομμουνιστών-άνταρτών.Κ. το σχέδιο του Λαμπράκη προέβλεπε πως 50 έως 60 βουλευτές θα «τραβούσαν το χαλί κάτω από τα πόδια του Παπανδρέου.Κ. αν η πρόταση είχε την υποστήριξη του ΙΔΕΑ. Ισχυρίστηκε ακόμη ότι ο γηραιός αρχηγός της Ε. αποχωρώντας από το κόμμα του». Έκθεση της πρεσβείας για την κατάσταση που επικρατούσε στο κόμμα της Ε. με τους 45 «αποστάτες». ανέφερε ότι ορισμένα στελέχη. 356 Η σύγκ ληση της Βουλής Η νέα σύνοδος της Βουλής αρχισε στις 15 Νοεμβρίου.. ο οποίος πίστευε ότι έπρεπε να περιμένουν τις επόμενες εκλογές. σκέπτονταν να αποχωρήσουν αμέσως. αν δεν κατάφερνε να αυξήσει τη πλειοψηφία του στο κοινοβούλιο κατά τις 45 ημέρες ανάμεσα στην ψήφο εμπιστοσύνης και την έναρξη των εργασιών του σώματος. Κατά τον Μοθώνιο. θα ήταν πρόθυμος να αποκλείσει τον γιο του από το κόμμα για να εξυπηρετήσει τη συμφιλίωση. Στο τηλεγράφημα επισημαίνεται πως. 359 Digitized by 10uk1s . Άλλοι βουλευτές υποστήριζαν την άποψη του εκδότη του Βήματος Λαμπράκη. Η πρεσβεία προέβλεπε ωστόσο ότι η κυβέρνηση δεν θα κατόρθωνε να παραμείνει στην εξουσία περισσότερο από ένα χρόνο. η Ουάσιγκτον πρότεινε να ζητηθεί η αποστολή στο Βιετνάμ μονάδας των ΛΟΚ που βρίσκονταν στο όρος Τρόοδος της Κύπρου. σκεπτόταν να παραιτηθεί.Κ. ενώ εν συνεχεία μαζί με τους «αποστάτες» που θα είχαν επανεκλεγεί στη Βουλή θα υποστήριζαν νέα κυβέρνηση. γιατί έβλεπαν ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου ήθελε να ετοιμάσει τη διαδοχή του από τον Ανδρέα. Οι αμερικανοί διπλωμάτες είχαν ανησυχήσει γιατί ο Στεφανόπουλος τους είχε πληροφορήσει ότι. Ο πρωθυπουργός δεν υλοποίησε την απειλή του και η κυβέρνησή του επιβίωσε. Κατά τον Μοθώνιο. στην προσπάθειά τους να προβλέψουν τις μελλοντικές εξελίξεις. ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε κανονίσει να αγοράσει τον Ανένδοτο κάποιος πλούσιος Έλληνας από την Αφρική. Σύμφωνα με την έκθεση. προκειμένου να επιβάλει μια πιο μετριοπαθή γραμμή.Στεφανόπουλου και της ηγεσίας του στρατεύματος για να εξασφαλίσει την αποστολή ελληνικής στρατιωτικής δύναμης στο Βιετνάμ. τονίζοντας πως ο Μητσοτάκης και ο εκδότης της Ελευθερίας Κόκκας πίστευαν ότι αυτή ήταν η καλύτερη διέξοδος από την πολιτική κρίση. Ορισμένοι νέοι βουλευτές εκμυστηρεύονταν σε διπλωμάτες πως «περίμεναν την κατάλληλη στιγμή για να εγκαταλείψουν τον Παπανδρέου». για να αντικρούσει τυχόν τουρκική εισβολή. ήταν «οργισμένος» με την αριστερή. τον επικεφαλής του πολιτικού τμήματος Άλφρεντ Βίντγκεμαν και τον σύμβουλο Τζων Όουενς. 357 Ο Μοθώνιος αποκάλυψε στους συνομιλητές του πως οι σχέσεις των δύο Παπανδρέου είχαν χειροτερεύσει σε σημείο που ο αρχηγός της Ε.Κ. Οι αμερικανοί διπλωμάτες είχαν συνεχείς επαφές και συνομιλίες με στελέχη της Ε. Ο Μοθώνιος υποστήριξε ότι ήταν πολύ πιθανή η επανασυγκόλληση της Ε. μια και οι «αποστάτες» θα έθεταν ως όρο την απομάκρυνσή του από το κόμμα. που είχε ταυτιστεί με τον Ανδρέα. 358 Ανάλογα μηνύματα ελάμβανε η πρεσβεία και από βουλευτές που είχαν παραμείνει πιστοί στην Ε.Κ.Κ. Σε τηλεγράφημα του Στέητ Ντηπάρτμεντ προς την πρεσβεία της Αθήνας. Μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες και αποκαλυπτικές συνομιλίες πραγματοποιήθηκε στις 25 Νοεμβρίου ανάμεσα τον προσωπικό γραμματέα και εξ απορρήτων του Γεωργίου Παπανδρέου Ανδρέα Μοθώνιο. προτού επιστρέψουν σε αυτό. αλλά ήταν ενοχλημένοι από την προσπάθεια του Ανδρέα να ελέγξει το κόμμα. όπως ο πρώην υφυπουργός Εμπορίου Αλέξανδρος Σπανορήγας..

και οπαδό του Ανδρέα Νίκο Κουντούρη. 360 Ο Ανδρέας προσεγγίζει τους Αμερικανούς Τις τελευταίες εβδομάδες του ταραγμένου 1965. 363 Ο Ανδρέας εμφανίστηκε απειλητικός έναντι του αξιωματούχου της CIA. τον σταθμάρχη της CIA Τζακ Μώρυ και τον βουλευτή της Ε. θα έπαιρνε 60%.. στελέχη της πρεσβείας είχαν σειρά επαφών με τον Ανδρέα. «Το γεγονός ότι η Ελλάδα δεν είναι τόσο ισχυρή όσο άλλες χώρες-μέλη του NATO δεν σημαίνει ότι είναι λιγότερο ευαίσθητη σε θέματα που άπτονται της κυριαρχίας της». ο Παπακωνσταντίνου απάντησε ότι «όσο ο Μητσοτάκης παραμένει η κυρίαρχη προσωπικότητα στο οικονομικό επιτελείο της κυβέρνησης. γιατί.Κ. ενώ ισχυρίστηκε ότι μόνον η Ε. ακόμη και αν είχε πρωθυπουργό κάποιον περισσότερο αρεστό στον Λαμπράκη. η οποία θα ζητούσε ανοικτά την κατάργηση της μοναρχίας. μπορούσε να σώσει το θρόνο.Κ.Ο βουλευτής Μιχάλης Παπακωνσταντίνου. οι ίδιοι άνθρωποι τον ρωτούσαν: «Πότε θα δικαστεί ο Κωνσταντίνος για τα εγκλήματα που διέπραξε. Ο πρώην υφυπουργός Άμυνας εξήγησε ότι ο ίδιος και άλλοι βουλευτές δεν ήθελαν να αποχωρήσουν από το κόμμα. όταν δημιούργησε το ΠΑΣΟΚ. η κατάσταση θα οδηγείτο σε πόλωση μεταξύ δεξιάς και αριστεράς. Ενδιάμεσος μεσολαβητής ήταν ο Ρίτσαρντ Γουέστεμπυ. τον οποίο χαρακτήρισε «ανόητο» σε συνομιλία του με τον Τζων Όουενς. θα κέρδιζε όλες τις ψήφους της αριστεράς εκτός από αυτές των σκληροπυρηνικών κομμουνιστών. εκμυστηρευόταν και αυτός τις διαφωνίες του με τους χειρισμούς του Ανδρέα. Όταν ο Όουενς τον ρώτησε κατά πόσον ο Λαμπράκης θα ενεθάρρυνε την αποχώρηση βουλευτών της Ε. πρόσθεσε. τη σύζυγό του.» Ο Ανδρέας πίστευε ότι ως πρόσφατα η κοινή γνώμη πίστευε ότι την ευθύνη για πολλά σφάλματα του Κωνσταντίνου την είχε η μητέρα του. το 70 ή 80% των Ελλήνων θα ψήφιζαν εναντίον της μοναρχίας σε δημοψήφισμα. οι «προδότες» 10% και η ΕΔΑ κάτι λιγότερο από 5%. Κατόπιν ανέπτυξε τις απόψεις του για τα βασικά ζητήματα που απασχολούσαν το εκλογικό σώμα αλλά και τους Αμερικανούς.Κ. ο Γουέστεμπυ οργάνωσε δείπνο στο σπίτι του με προσκεκλημένους τον Ανδρέα.Κ. που ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στην Ελλάδα. Πριν από τον Ιούλιο. Στην ίδια συζήτηση. υπογραμμίζοντας πως η λαϊκή δυσφορία για την ανάμειξη του θρόνου στα πολιτικά πράγματα είχε πάρει τεράστιες διαστάσεις. υπό τον Γεώργιο Digitized by 10uk1s . 362 Οι απόψεις που διατύπωσε ο Ανδρέας στον σταθμάρχη της CIA το 1965 δεν απέχουν πολύ από τις θέσεις και τα συνθήματα που χρησιμοποίησε από το 1974 και μετά. Σε σχέση με το NATO και τις ΗΠΑ. που είχε παραμείνει στην Ε. όπως την επιλογή των ανώτατων αξιωματικών του στρατεύματος.» Στις πιο πρόσφατες περιοδείες.. Ο Γουέστεμπυ εξήγησε στον σταθμάρχη της αμερικανικής υπηρεσίας πως σκοπός του δείπνου ήταν να δοθεί η ευκαιρία στον Ανδρέα να εξηγήσει τις απόψεις του σε έναν αμερικανό αξιωματούχο. για να συνεργαστούν με τους «αποστάτες».Κ.Κ.Κ. όπως τον υπουργό Άμυνας Κωστόπουλο». ο Λαμπράκης δεν θα υποστηρίξει πότε μια τέτοια κυβέρνηση. Στις 30 Νοεμβρίου. ανέφερε ο Ανδρέας. ο κόσμος που συναντούσε στις περιοδείες του ρωτούσε: «Πότε θα παραιτηθεί από το θρόνο ο βασιλέας Κωνσταντίνος για να πάει στη Δανία. ενώ τώρα θεωρεί τον ίδιο υπεύθυνο. χωρίς την παρουσία της. γιατί η Ε. γιατί τότε θα επέτρεπαν στον Ανδρέα και τους «αριστερούς φίλους» του να το αλώσουν. η ΕΡΕ όχι περισσότερο από 30%. 361 Ο Ανδρέας προέβλεψε κατ' αρχάς ότι η κυβέρνηση Στεφανόπουλου δεν θα επιβίωνε περισσότερο από λίγους μήνες και πως αν οι εκλογές διεξάγονταν εκείνη την ημέρα η Ε. τονίζοντας πως η στάση του δεν ήταν διαφορετική από εκείνη του γάλλου ηγέτη Ντε Γκωλ. ο Ανδρέας υποστήριξε ότι η Ελλάδα είχε χάσει την αυτονομία της σε ορισμένα κρίσιμα θέματα.. Κατά την άποψή του. επικεφαλής της αποστολής του αμερικανικού υπουργείου Εμπορίου στην Αθήνα και προσωπικός φίλος του ζεύγους Παπανδρέου. όταν τόνισε ότι οιαδήποτε προσπάθεια ανακοπής της «ειρηνικής επανάστασης» που πραγματοποιούσε η Ε. ο Ανδρέας αναφέρθηκε στο μέλλον της μοναρχίας.

την Ελλάδα και την Τουρκία». Στο τηλεγράφημά του ανέφερε πως «με περισσότερη λύπη παρά οργή ο κ. εξήγησε όμως ότι ήταν παλιοί φίλοι και πως «οι Παπανδρέου και οι Κύρκοι συνδέονται φιλικά πολλά χρόνια». Ο Βελέτρι συμπλήρωσε ότι υπήρχε σημαντική διαφορά ανάμεσα σε όσα υποστήριζε ο Ανδρέας ως αμερικανός πολίτης και όσα δήλωνε ως έλληνας πολιτικός. η οποία δεν ήθελε να δυσαρεστήσει δύο συμμάχους. Ο αμερικανός διπλωμάτης παρατήρησε ότι ναι μεν δεν είχε ποτέ επιτεθεί τις ΗΠΑ ονομαστικά. Δεν διευκρίνισε τι εννοούσε». Πέρα από τη δύναμη των «προοδευτικών και δημοκρατικών δυνάμεων». «Μπορούσε» όμως —όπως είπε— «να κατανοήσει το δίλημμα της Αμερικής. Το σημείωμα που συνόδευε την έκθεση για τη συζήτηση στο Χίλτον επεσήμαινε πως παρά το γεγονός ότι ο Ανδρέας ισχυρίστηκε ότι δεν είχε επιτεθεί ποτέ στην αμερικανική πολιτική ονομαστικά. Παραδέχτηκε ότι συναντιόταν συχνά με τον αριστερό ηγέτη Λεωνίδα Κύρκο. φράση που όλοι καταλάβαιναν ότι αναφερόταν στην Αμερική. Μεταξύ άλλων. αν και είχε δηλώσει ότι η Ελλάδα έπρεπε να ακολουθήσει πιο ανεξάρτητη πολιτική. αλλά πρόσφατα είχε αποφασίσει να διακόψει κάθε επαφή για να μη δίνει την ευκαιρία σε διαφόρους να τον κατηγορούν για σχέσεις με την αριστερά. Τόνισε ακόμη ότι ήθελε να συνεχίσει τις σχέσεις του με τον Κύρκο. παρουσία του Γουέστεμπυ. Ο Ανδρέας ανέφερε εξάλλου ότι ορισμένοι επίσημοι αμερικανικοί κύκλοι τον είχαν παρεξηγήσει και τον θεωρούσαν (λανθασμένα) αριστερό. θα ήταν τώρα πρόεδρος του Δημοκρατικού Κόμματος στην Καλιφόρνια. στο Χίλτον της Αθήνας.Κ. 369 Digitized by 10uk1s . μια και επανελάμβανε τα ίδια ακριβώς πράγματα που έλεγε όταν ζούσε στην Αμερική και ήταν φίλος του Χιούμπερτ Χάμφρεϋ (δημοκρατικός γερουσιαστής. οι οποίοι «δεν θα αδιαφορούσαν για τις εξελίξεις στην Ελλάδα». ακόμη και μαρξιστή. με τον σύμβουλο της πρεσβείας Ωγκούστ Βελέτρι.Κ. 367 Ο Βελέτρι έθιξε κατά τη συζήτηση στο Χίλτον και την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ». αν δεν είχε επιστρέψει στην Ελλάδα. Χωρίς να εξηγήσει τι ακριβώς εννοούσε. λόγω της δυσφορίας των συμμάχων για την ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική του». Ο Ανδρέας σκέφθηκε λίγο και απάντησε πως ίσως δεν είχε επιδείξει αρκετή σύνεση και ήταν έτοιμος να παραδεχτεί ότι είχε κάνει λάθος. Θεωρούσε ακόμη ότι η Ουάσιγκτον είχε αναμειχθεί στο Κυπριακό εις βάρος των κυπριακών συμφερόντων. αντιπρόεδρος των ΗΠΑ το 1965) και άλλων αμερικανών πολιτικών. ο Ανδρέας είπε στους συνομιλητές του ότι. 366 Ο Ανδρέας δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί οι Αμερικανοί τον κατηγορούσαν για «αντιαμερικανισμό». Σε αυτό το σημείο παρενέβη ο Γουέστεμπυ με το σχόλιο πως θα ήταν καλύτερο οι διαφωνίες μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ να μην έβγαιναν στη δημοσιότητα. 368 Οι Αμερικανοί δεν είχαν πεισθεί από τις εξηγήσεις που τους έδινε ο Ανδρέας. ένα μήνα νωρίτερα σε ομιλία του στην Καβάλα είχε επιτεθεί σε «ξένες δυνάμεις που συνωμότησαν για την ανατροπή του Γεωργίου Παπανδρέου. ο Ανδρέας πρόσθεσε πως «οι ΗΠΑ πρέπει να καταλάβουν ότι δεν μπορούν να καθορίζουν ελεύθερα και μονομερώς την ελληνική πολιτική κατάσταση χωρίς να προκαλούν αντιδράσεις». αλλά έκανε συχνά λόγο στις ομιλίες του για «ισχυρή ξένη δύναμη». Προειδοποίησε πως "αυτοί" έπαιζαν επικίνδυνο παιχνίδι που θα μπορούσε τελικά να έχει σοβαρές επιπτώσεις. Στη συνάντηση αυτή διαβεβαίωσε τους συνομιλητές του πως η Ε. Προσπάθησε να τους πείσει ότι δεν είχε ποτέ επιτεθεί ονομαστικά στις ΗΠΑ. Παπανδρέου σχολίασε πως "κάποιοι" ήταν αποφασισμένοι να ασκήσουν δίωξη εναντίον του και ήταν πολύ πιθανόν να πληγεί από τις έρευνες. 364 Ο σταθμάρχης της CIA δεν έμεινε ικανοποιημένος από τις θέσεις του Ανδρέα.365 Ο Ανδρέας προσπάθησε να διευκρινίσει τις σχέσεις του με την αριστερά σε μιαν άλλη συζήτηση που είχε.Παπανδρέου θα είχε επικίνδυνες επιπτώσεις. δεν θα ζητούσε τη συνεργασία της ΕΔΑ στις επόμενες βουλευτικές εκλογές. ήθελε τον ειλικρινή διάλογο και περισσότερες επαφές. Απεκόμισε ωστόσο την εντύπωση ότι ο γιος του αρχηγού της Ε. ο Ανδρέας επικαλέστηκε τους ισχυρούς βόρειους γείτονες της χώρας.

370 Η ανησυχία του Τάλμποτ βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό σε συνομιλίες που είχε με ηγετικά στελέχη του συντηρητικού χώρου. Ο πρέσβης σημείωνε ότι μετά την κρίση της 15ης Ιουλίου πολλές προσωπικότητες του συντηρητικού χώρου ενεθάρρυναν την ιδέα αυτή. που είχε αναλάβει την ηγεσία της πρεσβείας. οι απειλές που διατύπωνε για την πιθανή ανάμειξη των βορείων γειτόνων της Ελλάδας στις εσωτερικές της εξελίξεις θορυβούσαν τους αμερικανούς αξιωματούχους. Την ίδια στιγμή. πράγμα που δεν μπορούσε να γίνει δεκτό». καθώς έβλεπε ότι τρεις από τους «πλέον συνετούς». όπως για παράδειγμα όταν έδειξε έκπληκτος γιατί αντιδρούσαν σε θέσεις που ο ίδιος και άλλοι που ανήκαν στην αριστερή πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος υποστήριζαν δημοσίως πολλά χρόνια.Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Ανδρέας αποτελούσε μυστήριο για τους Αμερικανούς που τον είχαν γνωρίσει και διατηρούσαν επαφές μαζί του. Ο πρέσβης είχε την ευκαιρία να έχει μια μακρά συζήτηση με τρία κορυφαία στελέχη της ΕΡΕ: τον Παναγιώτη Πιπινέλη (πρώην πρωθυπουργό και στενό σύμμαχο των ανακτόρων). «Το Digitized by 10uk1s .. όπως τους χαρακτήριζε. Απειλές για δικτατορία Ο Τάλμποτ. αναφέρθηκε περισσότερες από μία φορές στο «τι θα μπορούσε να συμβεί τη νύχτα των εκλογών. Οι τρεις πολιτικοί απέφυγαν να χρησιμοποιήσουν τον όρο «δικτατορία» και προτίμησαν να μιλήσουν για «μη κλασικές λύσεις και την ανάγκη εξεύρεσης ευρηματικών λύσεων για τη διακυβέρνηση της χώρας μετά την αναστολή της λειτουργίας του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος». «Αυτό που μού έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση κατά τη διάρκεια μιας άνετης και ιδιωτικής συζήτησης. Ο Πιπινέλης.αλλά δυσφημούν το κοινοβουλευτικό σύστημα και ενισχύουν τη θέση της ολοένα αυξανόμενης μερίδας συντηρητικών στοιχείων που αντιμετωπίζουν την επιβολή δικτατορίας ως τη μόνη λύση για την ελληνική πολιτική κρίση». Είχε την ικανότητα να συνομιλεί μαζί τους σαν Αμερικανός. τον Ευάγγελο Αβέρωφ-Τοσίτσα (πρώην υπουργό των Εξωτερικών) και τον Παναγιώτη Παπαληγούρα (πρώην υπουργό Συντονισμού). με προεξάρχοντα τον πρώην πρόεδρο της Βουλής Ροδόπουλο. υπό την επιρροή όμως του Άνσουτζ που γνώριζε καλύτερα πρόσωπα και πράγματα. ηγέτες της ΕΡΕ εξέφραζαν ανοιχτά την υποστήριξή τους σε κάποιου είδους εξωκοινοβουλευτική λύση. προβληματιζόταν από την ένταση που επικρατούσε στην πολιτική σκηνή και τα επεισόδια που διαδραματίζονταν καθημερινά στην αίθουσα της Βουλής. 371 Ο Παπαληγούρας. κανείς συνομιλητής του Τάλμποτ δεν διέβλεπε το ενδεχόμενο σημαντικής μείωσης της δύναμης της E. ώστε να μειωθεί κατά πολύ η δημοτικότητα του Παπανδρέου.K. Ο πρέσβης καταλόγιζε την ευθύνη στον Ανδρέα και τους συνεργάτες του για τις «εξτρεμιστικές αυτές ενέργειες». «δεν πλήττουν ατυχώς μόνον την κυβέρνηση Στεφανόπουλου . αλλά ότι επιθυμούσαν τη διατήρηση της κυβέρνησης Στεφανόπουλου επί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο διάστημα. 372 Ο Τάλμποτ μετέδωσε την ανησυχία του στην Ουάσιγκτον. υπό το πρίσμα του ψυχρού πολέμου. αν διαφαινόταν ότι ο Παπανδρέου θα κέρδιζε». ειδικά όταν επιχειρούσε να τις αρνηθεί. όπως ενημέρωνε το Στέητ Ντηπάρτμεντ. έγραφε ο Τάλμποτ στο τηλεγράφημά του. ο Αβέρωφ και ο Παπαληγούρας δεν είχαν όμως ταυτιστεί ποτέ με τέτοιου τύπου εξωκοινοβουλευτικές λύσεις. που. ήταν η πεποίθηση των τριών ηγετών της ΕΡΕ ότι η Ελλάδα δεν μπορεί να ανεχθεί υπό οιεσδήποτε συνθήκες την επάνοδο της κυβέρνησης Παπανδρέου στην εξουσία. Οι τρεις πολιτικοί θεωρούν απολύτως βέβαιο ότι η επάνοδος του Παπανδρέου θα σημάνει την παράδοση της χώρας στα χέρια ενός λαϊκού μετώπου. Η προσπάθειά του να δικαιολογήσει τις δημόσιες επιθέσεις εναντίον της αμερικανικής πολιτικής στην Ελλάδα προκαλούσαν μάλλον καχυποψία. που κράτησε κάτι λιγότερο από μία ώρα. Παρ' όλα αυτά. έβλεπαν τον Ανδρέα ως απρόβλεπτο και επικίνδυνο πολιτικό. Ο αμερικανός πρέσβης υπογράμμιζε πως κανείς συνομιλητής του δεν είχε κατά νου συγκεκριμένη εξωκοινοβουλευτική μεθόδευση.. οι οποίοι.

373 Digitized by 10uk1s . έγραφε ο Τάλμποτ στο τηλεγράφημά του.γεγονός ότι ήταν τόσο ειλικρινείς και εκφράστηκαν τόσο ανοιχτά στον πρέσβη ήταν εξόχως διαφωτιστικό».

αρχηγός του συντάγματος στον Διόνυσο· —ο αντισυνταγματάρχης Δημήτρης Σταματελόπουλος διορίστηκε διοικητής του συντάγματος της Αγίας Παρασκευής. Οι αξιωματικοί αυτοί ολοκλήρωσαν τη θητεία τους σε αυτά τα μέρη και τώρα επιστρέφουν σταδιακά σε θέσεις-κλειδιά στην Αθήνα. Ο σταθμός της στην Αθήνα συνέταξε τρισέλιδη έκθεση για την ομάδα και την έστειλε στην Ουάσιγκτον καθώς και στον πρέσβη. τις εσωτερικές της διαφωνίες καθώς και την προϊστορία της: «1. Οι κάτωθι αξιωματικοί-μέλη της συνωμοτικής ομάδας επέστρεψαν πρόσφατα στην περιοχή της Αττικής: —ο αντισυνταγματάρχης Κώστας Παπαδόπουλος. αλλά κατατάσσεται στην κατηγορία C. Ο αντισυνταγματάρχης Ιωάννης Λάσκαρης. στα μέσα Οκτωβρίου του 1965· —ο αντισυνταγματάρχης Αντώνιος Μέξης αναμένεται να αναλάβει σύντομα τη διοίκηση συντάγματος στην Αθήνα· —ο αντισυνταγματάρχης Ιωάννης Λαδάς είναι τώρα διοικητής της Ελληνικής Στρατιωτικής Αστυνομίας (ΕΣΑ) που εδρεύει στο αρχηγείο Στρατού· —ο αντισυνταγματάρχης Δημήτριος Ιωαννίδης αναμένεται να αναλάβει σύντομα διοίκηση συντάγματος στην Αθήνα· —ο αντισυνταγματάρχης Θεόδωρος Πατσούρος αναμένεται να αναλάβει τη διοίκηση μονάδας μεταβιβάσεων στην Αθήνα· Digitized by 10uk1s . μια ομάδα δεξιών συνταγματαρχών του Ελληνικού Στρατού (η οποία απεκαλείτο την περίοδο εκείνη στρατιωτική συνωμοτική οργάνωση) οργανώθηκε για να προχωρήσει σε πραξικόπημα σε περίπτωση που ο Γεώργιος Παπανδρέου δεχόταν την υποστήριξη της ΕΔΑ. διευθυντής του γραφείου του αρχηγού Στρατού και άνθρωπος που θεωρείται ότι έχει την εκτίμηση του παλατιού. 2. αδελφός του Γεωργίου. Οι δύο αυτοί αξιωματικοί συναγωνίζονται για το ποιος θα ηγηθεί της ομάδας. περιέγραφε με λεπτομέρειες τη σύνθεση της ομάδας. η οποία τώρα επανενεργοποιείται. τοποθετήθηκε. ο οποίος υπηρετεί τώρα στο Πρώτο Σώμα Στρατού στη Λάρισα. και τον αντισυνταγματάρχη Δημήτριο Σταματελόπουλο. Η έκθεση. ο οποίος είναι επικεφαλής του γραφείου του Γενικού Επιτελείου που ασχολείται με τις μεταθέσεις. 3. στον Άνσουτζ και στους στρατιωτικούς ακολούθους. αρχές του 1964. με τη βοήθεια του αντισυνταγματάρχη Γεωργίου Βαγενά. Ο Λάζαρης είναι επίσης άνθρωπος-κλειδί για τις τοποθετήσεις αξιωματικών.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Η ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ TOΥ ΠΡΑΞΙΚΟΠΗΜΑΤΟΣ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 1966 η CIA πληροφορήθηκε την ενεργοποίηση της συνωμοτικής ομάδας του Γεωργίου Παπαδόπουλου. στις αρχές Φεβρουαρίου του 1966. τα μέλη της ομάδας μετατέθηκαν στην Κύπρο και τη Βόρεια Ελλάδα. γεγονός που σημαίνει ότι στο παρελθόν είχε δώσει πληροφορίες οι οποίες ήταν «αρκετά αξιόπιστες». βρίσκεται επίσης υπό την επιρροή του Σταματελόπουλου. Περί το τέλος του 1963. η οποία δεν έχει έλθει ποτέ στο φως της δημοσιότητας. Η πηγή των πληροφοριών δεν αποκαλύπτεται από την έκθεση. Ο Βαγενάς δεν είναι μέλος της συνωμοτικής ομάδας. Μετά την εκλογή του Παπανδρέου. αλλά είναι φίλος με πολλά μέλη της και επηρεάζεται από τον αντισυνταγματάρχη Γεώργιο Παπαδόπουλο.

όταν ο Σταματελόπουλος θεώρησε πως ο Παπαδόπουλος ήταν πρόθυμος να αγνοήσει για πολιτικούς λόγους την ικανότητα και τον καλό χαρακτήρα ορισμένων αξιωματικών και να βοηθήσει ορισμένους δικούς του αξιωματικούς να αναλάβουν θέσεις-κλειδιά στην ΚΥΠ και άλλες μονάδες. Ο Σταματελόπουλος πιστεύει ότι. αλλά αναμένεται να αναλάβει σύντομα τον Α' κλάδο της υπηρεσίας· —ο αντισυνταγματάρχης Αντώνιος Λέκκας αναμένεται να αναλάβει σύντομα διοίκηση μονάδας στην Αθήνα.. Συζήτησαν το ενδεχόμενο οργάνωσης πραξικοπήματος εφόσον κρινόταν αναγκαίο για να αποτραπούν εκδηλώσεις βίας που θα προκαλούνταν από την ΕΔΑ η και τον Γεώργιο Παπανδρέου κατά τη συγκέντρωση.. Στόχος της δεξιάς αυτής ομάδας είναι να εξουδετερώσει ή να αποτρέψει τη διείσδυση αριστερών στο στράτευμα και στην κυβέρνηση. Οι δύο ομάδες δίνουν μεγάλη έμφαση στον εντοπισμό των αξιωματικών που έχουν σχέση με τον «ΑΣΠΙΔΑ» και υπηρετούν σε δευτερεύουσες θέσεις στις στρατιωτικές διοικήσεις στην περιοχή της Αθήνας.. Η άποψη αυτή είναι αποτέλεσμα των δραστήριων προσπαθειών του πρώην αρχηγού της ΚΥΠ. Ο ρυθμός αντικατάστασης των αξιωματικών αυτών θα ενταθεί τον Μάρτιο του 1966. Η φράξια του Σταματελόπουλου έχει επαφή με το παλάτι μέσω του αντισυνταγματάρχη Δημήτρη Ζαγοριανάκου. του «ΑΣΠΙΔΑ». θα Digitized by 10uk1s . ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος ήλθε στην Αθήνα και επικοινώνησε με τους άλλους συνταγματάρχες.. γνωστό για τις υπερδεξιές πεποιθήσεις του) ως συνδέσμους με ακροδεξιούς πολιτικούς. απόστρατου στρατηγού Αλέξανδρου Νάτσινα. Η ομάδα έχει διασχισθεί από το 1963..και ο φόβος των μελών της είναι ότι θα επαναληφθεί το κίνημα που σημειώθηκε στις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου Πολέμου. Ο Ρουφογάλης βρίσκεται κοντά στον Παπαδόπουλο. αν ο βασιλέας αποφασίσει να προχωρήσει σε εξωκοινοβουλευτική στρατιωτική λύση. στην Αθήνα στις 16 Φεβρουαρίου 1966.. Η ομάδα θεωρεί ότι η κατάσταση στην Ελλάδα υπό τους Παπανδρέου έχει ομοιότητες με την κατάσταση που δημιουργήθηκε στη Βραζιλία από το εκεί καθεστώς του Μπελτσιόρ Μαρκέζ Γκουλάρτ. Πατσούρος. Ο κύριος λόγος που οι ομάδες του Παπαδόπουλου και του Σταματελόπουλου συνεργάζονται τώρα είναι η πρόθεσή τους να εξουδετερώσουν τη δύναμη των αξιωματικών που έχουν οιαδήποτε σχέση με τον «ΑΣΠΙΔΑ». 4. Ο Παπαδόπουλος προέβη στις κινήσεις αυτές ανταποκρινόμενος σε πολιτικές πιέσεις και για να εξευμενίσει τον στρατηγό Νάτσινα.Κ. Λίγο πριν από τη συγκέντρωση της Ε. Ο Σταματελόπουλος δεν εμπιστεύεται όμως τον προσωπικό γραμματέα του βασιλέα. . Οι Λαδάς. Η ομάδα του Σταματελόπουλου τείνει να θεωρεί συμβολικό της ηγέτη τον απόστρατο στρατηγό Γεώργιο Μπάλα. 7.—ο αντισυνταγματάρχης Μιχάλης Ρουφογάλης τοποθετήθηκε προσωρινά επικεφαλής του τμήματος ασφαλείας της ΚΥΠ. ο οποίος μετέφρασε και διένειμε ευρέως ένα άρθρο του περιοδικού Reader's Digest για τη Βραζιλία με τίτλο: «Η χώρα που έσωσε τον εαυτό της». Ιωαννίδης. Λέκκας και ο Κώστας Παπαδόπουλος (που έχει διαφωνίες με τον αδελφό του) υποστηρίζουν τον Σταματελόπουλο. 6. ο οποίος ήταν προϊστάμενός του και είχε ταυτιστεί πολύ με την ΕΡΕ. αν και προσπαθεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη του ο Σταματελόπουλος. Η ανησυχία της ομάδας ενισχύθηκε από την ανακάλυψη μιας άλλης συνωμοτικής οργάνωσης. Ο Παπαδόπουλος είπε στους στρατιωτικούς με τους οποίους είχε επαφές πως ο αρχηγός του ΓΕΣ αντιστράτηγος Γρηγόριος Σπαντιδάκης τον είχε καλέσει στην Αθήνα. Η φράξια του Σταματελόπουλου προτιμούσε να μην ταυτίζεται με κανένα πολιτικό κόμμα. ταγματάρχη Μιχάλη Αρναούτη. 5. Ο Παπαδόπουλος έχει χρησιμοποιήσει τον Νάτσινα και τον Νικόλαο Φαρμάκη (πρώην βουλευτή της ΕΡΕ. ενός υπασπιστή του βασιλέα.

προτιμήσει να επιβάλει τον στρατιωτικό νόμο και να κυβερνήσει βάσει διαταγμάτων. Ο
Παπαδόπουλος και οι ανώτεροι στρατιωτικοί (ειδικότερα ο στρατηγός Σπαντιδάκης, ο
αντιστράτηγος Χρήστος Παπαδάτος και οι άλλοι στρατηγοί τους οποίους είχε επιλέξει προσωπικά ο
απόστρατος αντιστράτηγος Κωνσταντίνος Δόβας, πρώην επικεφαλής του Βασιλικού Στρατιωτικού
Οίκου) κλίνουν προς την ίδια λύση.
Η φράξια του Σταματελόπουλου προτιμά όμως μια στρατιωτική χούντα, η οποία θα επιτρέψει στον
βασιλέα να διατηρήσει πολύ λίγα προνόμια. Τα μέλη της ομάδας αυτής θεωρούν ότι το παλάτι
φέρει την ευθύνη για την πολιτική αστάθεια, αρχής γενομένης με την πτώση του πρώην
πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή το 1963.
Εν συνεχεία η έκθεση της CIA παρέθετε τρεις παρατηρήσεις:
1. Σχόλιο του σταθμού: ένας έλληνας αξιωματούχος ανέφερε στα τέλη Φεβρουαρίου πως ο
Ρουφογάλης θα αντικαταστήσει τον Παπαδόπουλο, όσο εκείνος θα βρίσκεται στη Λάρισα.
2. Σχόλιο της πηγής μας: ο Σπαντιδάκης είναι γενικά ενήμερος γι' αυτήν την υπερδεξιά συνωμοτική
ομάδα, αλλά πιστεύει ότι συμφωνεί περισσότερο με τη δική του άποψη, πως δηλαδή ο βασιλέας
πρέπει να διοικήσει με την επιβολή στρατιωτικού νόμου. Για το λόγο αυτόν, υποστηρίζει πολλές
από τις μεταθέσεις που πραγματοποιούνται αυτήν την περίοδο.
3. Σχόλιο του σταθμού: (ένα απόσπασμα έχει απαλειφθεί, προφανώς γιατί αναφέρει το όνομα του
πληροφοριοδότη της αμερικανικής υπηρεσίας) ο Παπαδόπουλος είχε έλθει στην Αθήνα για να
διαπιστώσει πόση υποστήριξη θα είχε ο στρατός από την αστυνομία, σε περίπτωση που
σημειώνονταν επεισόδια κατά τη συγκέντρωση της 16ης Φεβρουαρίου. Αν το πλήθος αποφάσιζε να
προχωρήσει προς το παλάτι ή τη Βουλή, ο Παπαδόπουλος είπε στον (σημ. το όνομα έχει σβηστεί)
ότι θα επενέβαινε ο στρατός. Ο Παπαδόπουλος είπε στον (...) πως υπήρχαν προκαταρτικά μόνο
σχέδια». 374

Οι επαφές του Τάλμποτ με τους πολιτικούς
Από τις πρώτες εβδομάδες του 1966, τα ανάκτορα και τα κόμματα αναζητούσαν διέξοδο από την
πολιτική κρίση. Ο Τάλμποτ είχε αποφασίσει να διατηρήσει ο ίδιος τις επαφές με τον βασιλέα και
τους πολιτικούς αρχηγούς. Ο πρέσβης ήταν αποφασισμένος να κρατήσει την επαφή με το παλάτι
και να μη χρησιμοποιεί πλέον τη CIA για τη μεταβίβαση μηνυμάτων στην Ουάσιγκτον.
Επικαλούμενος τη σχετική απόφαση που είχε ήδη ληφθεί από την κυβέρνηση Κέννεντυ το 1963, ο
Τάλμποτ υπενθύμισε στον αρχηγό του σταθμού της Αθήνας ότι ο πρέσβης ήταν υπεύθυνος για «όλη
την πρεσβεία».375
Ταυτόχρονα στην Ουάσιγκτον η κεντρική υπηρεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ είχε χάσει το ενδιαφέρον
της για τις ελληνικές υποθέσεις με εξαίρεση το Κυπριακό και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Το
Βιετνάμ ήταν το κύριο θέμα που απασχολούσε την ηγεσία του αμερικανικού υπουργείου. Ο Νταν
Μπρούστερ που ήταν επικεφαλής του γραφείου των ελληνικών υποθέσεων δεν είχε πρόσβαση στην
ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ, ήταν γνωστός ως άνθρωπος που δεν έπαιρνε εύκολα αποφάσεις και
απέφευγε να στέλνει σαφείς οδηγίες στην Αθήνα. 376
Ο Τάλμποτ συναντήθηκε στην κατοικία του με τον Γεώργιο Παπανδρέου, στις 8 Φεβρουαρίου,
παρουσία της Κέυ Μπράκεν, που ήταν υπεύθυνη για τις ελληνικές, τουρκικές και ιρανικές υποθέσεις
στο Στέητ Ντηπάρτμεντ και του Άλφρεντ Βίντγκεμαν. Ο πρώην πρωθυπουργός επέμενε, για
πολλοστή φορά, στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών. Παρατήρησε ότι ο Κανελλόπουλος και ο
Digitized by 10uk1s

Μαρκεζίνης δεν ήταν έτοιμοι να ρίξουν την κυβέρνηση Στεφανόπουλου και ότι θα την διατηρούσαν
εν ζωή λίγους ακόμη μήνες. Όταν ο Τάλμποτ τον ρώτησε αν αληθεύει ότι προτιμά να μείνει ο
Στεφανόπουλος στην εξουσία λίγο ακόμη για να πάρει την ευθύνη για τα σκληρά μέτρα λιτότητας, ο
Γεώργιος Παπανδρέου χαμογέλασε χωρίς να κάνει κανένα σχόλιο. 377
Ο αρχηγός της Ε.Κ. αποκάλυψε στους συνομιλητές του πως με πρωτοβουλία στελεχών της
κυβέρνησης Στεφανόπουλου είχε μυστικές επαφές με την ομάδα των «αποστατών». Κατά τον
Γεώργιο Παπανδρέου, οι υπουργοί της κυβέρνησης είχαν εκφράσει ενδιαφέρον για διαβουλεύσεις
που θα οδηγούσαν σε συμφιλίωση. Ο ίδιος απέρριψε κατηγορηματικά την ιδέα, διότι φοβόταν,
όπως είπε, πως η ΕΔΑ θα τον κατηγορούσε ότι «πρόδωσε το λαό». Περιέγραψε με μελανά χρώματα
την προοπτική της ΦΙΔΗΚ (του κόμματος των «αποστατών»), προβλέποντας πως μόνον ο
Στεφανόπουλος, ο Παπασπύρου, ο Μητσοτάκης και ο Μπακατσέλος θα επανεκλέγονταν, επειδή
είχαν πολλούς προσωπικούς οπαδούς. Ο Τάλμποτ και οι συνεργάτες του πίεσαν τον Γεώργιο
Παπανδρέου να τους δώσει απαντήσεις για το πώς θα αντιμετώπιζε τα σοβαρά οικονομικά
προβλήματα της χώρας. Δεν έλαβαν όμως καμία συγκεκριμένη απάντηση, καθώς ο γηραιός
πολιτικός επανέλαβε πολλάκις πως η αλλαγή κυβέρνησης θα έλυνε πολλά προβλήματα. 378
Ο Τάλμποτ συγκράτησε κυρίως την αποκάλυψη πως είχαν αρχίσει μυστικές, έμμεσες επαφές μεταξύ
των «αποστατών» και του Γεωργίου Παπανδρέου.
Λίγες ημέρες αργότερα συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Στεφανόπουλο και είχαν μακρά
συζήτηση. Ο Στεφανόπουλος δεν έκρυψε το φόβο του πως ο αρχηγός της ΕΡΕ θα τον «πρόδιδε»,
προχωρώντας σε συμφωνία με τον Γεώργιο Παπανδρέου για την προκήρυξη εκλογών. Ο
πρωθυπουργός χαρακτήρισε τον Κανελλόπουλο «εξαιρετικά πολύπλοκη» προσωπικότητα, που ζει
συνεχώς υπό το φόβο του Καραμανλή. Το γεγονός μάλιστα πως ορισμένοι φανατικοί οπαδοί του
Καραμανλή είχαν αρχίσει να συζητούν ανοικτά το ενδεχόμενο επανόδου του πρώην
πρωθυπουργού, προκαλούσε ακόμη μεγαλύτερη ανασφάλεια στον Κανελλόπουλο. Ο
Στεφανόπουλος ανησυχούσε ιδιαίτερα ότι «ευρισκόμενος σε παραλογισμό θα καταλήξει σε
συμφωνία με τον Παπανδρέου για να τραβήξουν το χαλί κάτω από τα πόδια της κυβέρνησης». Κατά
τον πρωθυπουργό, ο Κανελλόπουλος ήταν το μόνο στέλεχος της ΕΡΕ που πίστευε ότι το κόμμα του
θα κέρδιζε τις εκλογές, ενώ αντιθέτως οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες είχαν διαπιστώσει μείωση
της δύναμής της. 379
Οι Αμερικανοί θεωρούσαν πολύ πιθανόν πως οι εκλογές θα διεξάγονταν το φθινόπωρο του 1966,
χωρίς κανένα κόμμα να συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία. Το σενάριο αυτό αποτελούσε «το
χειρότερο δυνατό» αποτέλεσμα, γιατί η Ε.Κ. θα ήταν πρώτο κόμμα, χωρίς να μπορεί να σχηματίσει
κυβέρνηση. Ο Γεώργιος Παπανδρέου θα είχε να επιλέξει ανάμεσα στη συνεργασία με την ΕΡΕ και τη
συμμαχία με την ΕΔΑ. Οι αμερικανοί διπλωμάτες γνώριζαν ότι ο ηλικιωμένος πολιτικός δεν θα
συνεργαζόταν με το συντηρητικό κόμμα. Από την άλλη πλευρά, τα ανάκτορα, ο στρατός και οι
Αμερικανοί θα ήταν εντελώς αντίθετοι στη σύναψη συμφωνίας ανάμεσα στην Ε.Κ. και την ΕΔΑ, η
οποία θα ερμηνευόταν ως απειλή για τα συμφέροντά τους. 380
Από τις αρχές του 1966 εξάλλου άρχισε να εκδηλώνεται ο προβληματισμός των Αμερικανών για την
πιθανότητα να διαδεχτεί ο Ανδρέας τον πατέρα του στην αρχηγία της Ε.Κ. Έκθεση της πρεσβείας
ανέφερε πως στους πολιτικούς κύκλους της Αθήνας ενισχυόταν συνεχώς η υποψία ότι ο Γεώργιος
Παπανδρέου δεν ενδιαφερόταν τόσο να επιστρέψει στην εξουσία όσο να προετοιμάσει το έδαφος
για τον γιο του. Ο Ανδρέας περιόδευε σε όλη την Ελλάδα τους πρώτους μήνες του 1966 και οι
ομιλίες του είχαν προσελκύσει το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και του Τύπου. Δεδομένης της
μεγάλης ηλικίας του αρχηγού της Ε.Κ. και των προβλημάτων που αντιμετώπιζε με την υγεία του,
ήταν φυσικό να αναμείνει κανείς πως ο Ανδρέας θα ήταν το φαβορί για τη διαδοχή του. Οι
αμερικανοί διπλωμάτες και οι πράκτορες της CIA παρακολουθούσαν από κοντά τις ισορροπίες μέσα
Digitized by 10uk1s

στην Ε.Κ., με την ελπίδα πως τα μετριοπαθή στελέχη του κόμματος θα αντιδρούσαν στην άνοδο του
Ανδρέα στην αρχηγία. Σειρά αντιπάλων του βουλευτών είχαν ενημερώσει την πρεσβεία ότι τους είχε
πλησιάσει προκειμένου να βελτιώσει τις σχέσεις μαζί τους.
Οι Αμερικανοί είχαν αρχίσει να βλέπουν την ταραχώδη περίοδο που ξεκίνησε στις 15 Ιουλίου 1965
με την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου ως τη σημαντικότερη κρίση από την εποχή του
εμφυλίου. «Η ρήξη μεταξύ κέντρου και δεξιάς, η αυξανόμενη συνεργασία μεταξύ κέντρου και άκρας
αριστεράς, η ζημιά που υπέστη ο θεσμός της μοναρχίας, η γενική κρίση ηθών και η τάση προς
δικτατορικές λύσεις είναι όλα, άμεσα ή έμμεσα, αποτελέσματα της κρίσης του Ιουλίου», έγραφε
έκθεση της πρεσβείας για την πορεία της κυβέρνησης Στεφανόπουλου. 381
Οι Αμερικανοί διαπίστωναν με έκδηλη ανησυχία πως οι επιπτώσεις του επεισοδίου της
«αποστασίας» ήταν ευρύτερες και ξεπερνούσαν τα στενά όρια πολιτικής σύγκρουσης. Η
σταθερότητα που είχε επικρατήσει στο ελληνικό πολιτικό σκηνικό μετά τον εμφύλιο και την περίοδο
των αλεπάλληλων κυβερνητικών σχημάτων είχε υπομονευθεί και το μέλλον έμοιαζε ακόμη πιο
ζοφερό για τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Οι Αμερικανοί δεν έκρυβαν τη χαρά τους όταν ο Κωνσταντίνος
αντικατέστησε τον σύμβουλό του Χοϊδά με τον διπλωμάτη Δημήτριο Μπίτσιο. Η πρεσβεία έτρεφε
ιδιαίτερη αντιπάθεια για τον Χοϊδά, στον οποίο κατελόγιζε σημαντικό μερίδιο της ευθύνης για τους
χειρισμούς του βασιλέα το κρίσιμο καλοκαίρι του 1965.
Όλοι γνώριζαν ότι η κυβέρνηση Στεφανόπουλου αποτελούσε προσωρινή και εύθραυστη λύση. Η
πρεσβεία και η CIA ξόδεψαν πολύ χρόνο και ενέργεια το 1966 αναλύοντας τις τάσεις και
πληροφορίες για το ενδεχόμενο εξωκοινοβουλευτικής λύσης. Το πρώτο εξάμηνο του 1966, ο
Κωνσταντίνος ήταν αντίθετος με την επιβολή δικτατορίας, χωρίς να προσδιορίζει τι θα έκανε αν
ανατρεπόταν η κυβέρνηση, και δεν κατάφερνε να οργανώσει διάδοχο σχήμα. Ο Τάλμποτ φοβόταν
όμως ότι η κρίση μπορεί να συνεχιζόταν «μήνες ή και χρόνια», με πλέον επικίνδυνη τροπή τη
συνεργασία της Ε.Κ. με την ΕΔΑ και την εκδήλωση κινήματος για την κατάργηση της μοναρχίας.
«Ευτυχώς, η ικανότητα για συμβιβαστικές κινήσεις των ελλήνων πολιτικών (όπως και όλων των
πολιτικών) είναι ακόμη ισχυρή», ανέφερε σε έκθεσή του και πρόσθετε: «Προτού η Ελλάδα
παρασυρθεί στην άβυσσο, ας ελπίσουμε ότι κάποιο από τα συμβιβαστικά "σχήματα" που
φημολογούνται θα κερδίσει την υποστήριξη ενός μεγάλου τμήματος της πολιτικής ζωής, ώστε να
αποφευχθούν οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν αν τα ρήγματα που έχουν προκληθεί καταστούν
μόνιμα». 382
Ο Τάλμποτ προσπαθούσε να κρατήσει λεπτές ισορροπίες. Ήθελε να είναι ενήμερος για κάθε εξέλιξη
και να συμβουλεύει τους βασικούς πρωταγωνιστές να ακολουθήσουν μετριοπαθή τακτική, ώστε να
βρεθεί μονιμότερη λύση στο αδιέξοδο. Από την άλλη πλευρά, δεν ήταν διατεθειμένος να συνεχίσει
την τακτική της καθημερινής και ενεργού αναμείξεως του Άνσουτζ, την οποία ο ίδιος είχε κριτικάρει
το 1965, όταν ήταν πολιτικός του προϊστάμενος στο Στέητ Ντηπάρτμεντ.

Παραίτηση του Τσιριμώκου και κυβερνητική κρίση
Οι ανησυχίες των Αμερικανών για τη σταθερότητα της κυβέρνησης Στεφανόπουλου επαληθεύτηκαν
όταν στις 10 Απριλίου του 1966 παραιτήθηκε ο υπουργός των Εξωτερικών Τσιριμώκος. Η παραίτησή
του οφειλόταν σε διαφωνίες που είχε για τους χειρισμούς του πρωθυπουργού και του υπουργού
Άμυνας Κωστόπουλου γύρω από τον έλεγχο της εθνοφρουράς στην Κύπρο. Οι Στεφανόπουλος και
Κωστόπουλος ήθελαν να αναθέσουν τη διοίκηση των ελληνοκυπριακών δυνάμεων στον στρατηγό
Γρίβα, όχι μόνο σε καιρό πολέμου αλλά και ειρήνης, να τις θέσουν δηλαδή ουσιαστικά υπό τη
διοίκηση του ελληνικού Γενικού Επιτελείου. Ο Τσιριμώκος αντιθέτως συμμάχησε με τον
Αρχιεπίσκοπο Μακάριο σε αυτό το θέμα και υποστήριζε την υπαγωγή της Εθνοφρουράς σε καθαρά
Digitized by 10uk1s

κυπριακή διοίκηση. Οι αμερικανοί διπλωμάτες φρονούσαν πως ο Τσιριμώκος ήθελε να ανατρέψει
τον Στεφανοπουλο και να προσπαθήσει, δεύτερη φορά, να σχηματίσει κυβέρνηση.
Η αποχώρηση του Τσιριμώκου και δυο ακόμη φίλων του βουλευτών προκάλεσε κυβερνητική κρίση,
δεδομένου ότι ο Στεφανόπουλος δεν είχε πλέον πλειοψηφία στη Βουλή. Ύστερα από πολλές
παρασκηνιακές διαβουλεύσεις, η κυβέρνηση μπόρεσε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης με μία μόνο
ψήφο στις 25 Απριλίου. Υπουργός των Εξωτερικών διορίστηκε ο απόστρατος ναύαρχος και ήρωας
του Β' Παγκόσμιου Πολέμου Ιωάννης Τούμπας, που δεν είχε καμία εμπειρία στην άσκηση
διπλωματίας.
Την ημέρα της ψηφοφορίας, ο Τάλμποτ συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό, που ήταν
ενθουσιασμένος γιατί πίστευε ότι «ενισχύθηκε ηθικά». Ο Στεφανόπουλος ήταν αισιόδοξος πως
περισσότερα στελέχη της Ε.Κ. θα προσχωρούσαν στην κυβέρνησή του και ότι θα διετηρείτο στην
εξουσία επί έξι ακόμη μήνες. Ο πρωθυπουργός είπε ακόμη στον Τάλμποτ πως ήλπιζε ότι ο Γεώργιος
Παπανδρέου δεν θα πέθαινε ή δεν θα αποχωρούσε σύντομα από το πολιτικό προσκήνιο, γιατί τότε
το κόμμα θα έμενε στον Ανδρέα, που είχε ήδη καταλήξει σε εκλογική συνεργασία με την ΕΔΑ. 383
Ο Στεφανόπουλος ήταν εξίσου σαφής στις απόψεις του για το Κυπριακό, όταν δήλωσε στον
αμερικανό επισκέπτη του πως η διατήρηση της κατεστημένης κατάστασης (status quo) στην Κύπρο
δεν συνέφερε κανέναν, εκτός από τον Μακάριο, τον Λυσσαρίδη, τον Κυπριανού και τους άλλους
συνεργάτες του που ήθελαν την ανεξαρτησία. Εξομολογήθηκε όμως πως έπρεπε να προχωρήσει με
μεγάλη προσοχή, γιατί ο Τσιριμώκος, ο Ανδρέας και η αριστερά ήταν έτοιμοι να του επιτεθούν και
να τον κατηγορήσουν ότι πρόδωσε «την εθνική τιμή και αξιοπρέπεια», αν έκανε παραχωρήσεις στην
Τουρκία. Γι' αυτόν το λόγο, πρόσθεσε, η Τουρκία έπρεπε να σταματήσει να εκστομίζει απειλές για
την Κύπρο, διότι έτσι ενίσχυε την αντιπολίτευση και δυσκόλευε τη θέση της ελληνικής κυβέρνησης.
Ο Στεφανόπουλος ζήτησε από τους Αμερικανούς να βοηθήσουν διαβεβαιώνοντας τους Τούρκους
ότι η Αθήνα δεν θα προχωρούσε σε καμία μονομερή ενέργεια (όπως την κήρυξη της Ένωσης) και ότι
θα απέτρεπε τον Μακάριο από ανάλογη κίνηση. Ως αντάλλαγμα οι Τούρκοι θα σταματούσαν τις
απειλές, ώστε να δημιουργηθεί κλίμα που θα επέτρεπε την επίτευξη προόδου στο Κυπριακό και τις
ελληνοτουρκικές σχέσεις.384
Ο Τάλμποτ απάντησε πως η αμερικανική κυβέρνηση παρακολουθούσε εκ του σύνεγγυς τις εξελίξεις
στην Κύπρο από το 1963 και ήθελε να αποτρέψει την επιδείνωσή τους και την αποδυνάμωση της
νοτιοανατολικής πτέρυγας του NATO. Υποστήριξε πως οι κυβερνήσεις της Τουρκίας και της Ελλάδας
μπορούσαν και έπρεπε να σημειώσουν πρόοδο στη λύση του Κυπριακού. Ο Στεφανόπουλος δεν
διευκρίνισε στον πρέσβη τι είδους λύση προτιμούσε ή προέβλεπε για την Κύπρο. Τα σχόλιά του
έπεισαν όμως τον Τάλμποτ ότι δεν έπρεπε να αισιοδοξεί, διότι «η ελληνική κυβέρνηση δεν είναι
έτοιμη να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις στους Τούρκους στο εγγύς μέλλον». 385
Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε υιοθετήσει πιο σκληρές απόψεις από τον Στεφανόπουλο όσον αφορά
το Κυπριακό. Ο Ταλμποτ τον κάλεσε να συναντηθεί στη κατοικία του με τον υφυπουργό των
Εξωτερικών Χάρε. Η συζήτηση κράτησε μιάμιση ώρα και ο αρχηγός της Ε.Κ. υποστήριξε ότι η Ένωση
ήταν η καλύτερη λύση για το Κυπριακό. Διευκρίνισε όμως ότι η μέγιστη παραχώρηση που μπορούσε
να κάνει η ελληνική κυβέρνηση έναντι της Τουρκίας ήταν να μετατραπεί μια από τις βρετανικές
βάσεις σε νατοϊκή, ώστε να έχει πρόσβαση στις εγκαταστάσεις της και η Τουρκία. Σε περίπτωση που
ο Μακάριος διαφωνούσε με τη λύση αυτή, επειδή δεν ήθελε την παρουσία των νατοϊκών βάσεων, ο
πρώην πρωθυπουργός ισχυρίστηκε ότι θα ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να επιβάλει το σχέδιο
στον κύπριο ηγέτη και να το «πουλήσει» στην ελληνική κοινή γνώμη. Εν συνεχεία απέκλεισε κάθε
είδους παραχώρηση ελληνικού ή κυπριακού εδάφους στην Τουρκία. Ο πρέσβης παρατήρησε πως ο
έλληνας συνομιλητής του δεν προσέφερε τίποτε το θετικό στη συζήτηση του Κυπριακού ή των
εσωτερικών εξελίξεων. Η μόνη ενδιαφέρουσα παρατήρηση ήταν πως ο Γεώργιος Παπανδρέου
Digitized by 10uk1s

έμοιαζε χλωμός και κουρασμένος. 386
Οι προσπάθειες των Αμερικανών και του Γενικού Γραμματέα του NATO Μπρόζιο για την έναρξη
ελληνοτουρκικού διαλόγου έφεραν αποτελέσματα στις 18 Μαΐου. Την ίδια ημέρα, ο Τζων Σωσσίδης,
ο διπλωμάτης που ήταν τώρα εξ απορρήτων σύμβουλος του Στεφανόπουλου, συναντήθηκε με τον
Τάλμποτ και του εξήγησε πως θα ήταν καλύτερα οι συνομιλίες μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας να
αρχίσουν σε πρεσβευτικό επίπεδο προτού προχωρήσουν στο επίπεδο υπουργών των Εξωτερικών. Ο
Σωσσίδης αποκάλυψε την ανησυχία του πρωθυπουργού γιατί ο έλληνας υπουργός Τούμπας ήταν
άπειρος και δεν είχε το κύρος του Τσαγλαγιανγκίλ, τον οποίο φοβόταν μάλιστα να συναντήσει. Ο
έλληνας διπλωμάτης εξήγησε κατόπιν ότι είχε συναντηθεί μυστικά πριν από λίγους μήνες με τον
τούρκο υπουργό και του είχε προτείνει τη συμμετοχή αμερικανού εκπροσώπου στις διμερείς
ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις. Ο Τσαγλαγιανγκίλ είχε συμφωνήσει και ο Σωσσίδης διατύπωσε
την πρόταση στον Τάλμποτ, ο οποίος απάντησε ότι η αμερικανική κυβέρνηση δεν ήθελε να
αναμειχθεί άμεσα στη διαπραγμάτευση. Ο Τάλμποτ προσπάθησε να καταλάβει πώς σκεπτόταν ο
Στεφανόπουλος τη λύση του προβλήματος. Ο Σωσσίδης του είπε πως ο πρωθυπουργός είχε
διάφορες ιδέες για τα ανταλλάγματα που θα μπορούσαν να δοθούν στην Τουρκία προκειμένου να
δεχτεί την Ένωση, χωρίς όμως να τα διευκρινίσει. 387
Το Στέητ Ντηπάρτμεντ συμφώνησε απόλυτα με τη στάση του Τάλμποτ και του συνέστησε να
διευκρινίσει στον Στεφανόπουλο ότι «δεν υπήρχε περίπτωση» συμμετοχής των ΗΠΑ στις
συνομιλίες. Η εμπειρία του ναυαγίου των συνομιλιών της Γενεύης, υπό την αιγίδα του πρώην
υπουργού των Εξωτερικών Ντην Άτσεσον, είχε επηρεάσει την Ουάσιγκτον. Το τηλεγράφημα του
Στέητ Ντηπάρτμεντ έγραφε χαρακτηριστικά πως «με βάση παλαιότερες εμπειρίες, θα πρέπει να
αναμένουμε πως και οι δύο πλευρές θα μας φορτώσουν με όλα τους τα αιτήματα και μετά θα
περιμένουν να πουλήσουμε εμείς το προϊόν στην άλλη πλευρά, αντί να καθίσουν και να
διαπραγματευθούν σοβαρά μεταξύ τους. Είναι πιθανόν να επανεξετάσουμε τη στάση μας σε
περίπτωση κατά την οποία οι Έλληνες και οι Τούρκοι σημειώσουν πραγματική πρόοδο σε σημείο
που να χρειάζεται πράγματι δική μας παρέμβαση. Όπως όμως έχουν τα πράγματα σήμερα, δεν
χρειάζεται να τους αποκαλύψουμε καν τις προθέσεις μας». 388
Οι υπουργοί των Εξωτερικών Τούμπας και Τσαγλαγιανγκίλ συναντήθηκαν στις 5 και 8 Ιουνίου στις
Βρυξέλλες, στο περιθώριο της συνόδου του NATO. Το κλίμα που επικράτησε στις δύο συναντήσεις
ήταν θετικό και συμφωνήθηκε να συνεχιστούν οι διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό. Οι επαφές
των δύο κυβερνήσεων συνεχίστηκαν σε επίπεδο πρεσβευτών σε διάφορες ευρωπαϊκές
πρωτεύουσες, χωρίς όμως να καταλήξουν σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα.

Οι αμερικανικές υπηρεσίες ενδιαφέρονται για τις συνωμοτικές οργανώσεις
Την άνοιξη του 1966, η υπηρεσία αναλύσεων και συλλογής πληροφοριών του Στέητ Ντηπάρτμεντ
έδωσε εντολή στις αρμόδιες υπηρεσίες να συλλέξουν πληροφορίες για τα μεσαία και χαμηλά
στελέχη του στρατεύματος και τις απόψεις τους για την πολιτική κατάσταση. Η υπηρεσία αυτή του
Στέητ Ντηπάρτμεντ εκτιμούσε ότι ο στρατός θα υποστήριζε τον βασιλέα, αν αποφάσιζε να
προχωρήσει σε δικτατορική λύση. «Έχουμε όμως λίγες γνώσεις για τις αρχές και απόψεις των πιο
χαμηλόβαθμων αξιωματικών που ανέρχονται στην ιεραρχία... Αυτό που χρειάζεται είναι
πληροφορίες που μπορεί να αποσπάσει ένας Αμερικανός από κάποιον στενό έλληνα φίλο του, όταν
κυνηγούν ή κολυμπούν σε μια παραλία», τόνιζε το σχετικό τηλεγράφημα και συμπλήρωνε: «Τέτοιου
τύπου αναφορές θα πρέπει να περιλαμβάνουν πληροφορίες για την καταγωγή του αξιωματικού και
της συζύγου του (αν είναι παντρεμένος), τις προσωπικές του σχέσεις στην επαγγελματική και
κοινωνική του ζωή ...και πως αντιμετωπίζει τη σημερινή διαμάχη στην Ελλάδα ανάμεσα στη δεξιά,
την αριστερά και το κέντρο». Οι αναλυτές του Στέητ Ντηπάρτμεντ επεσήμαιναν ότι χρειάζονταν τις
Digitized by 10uk1s

394 Τον Σεπτέμβριο του 1966 εκδόθηκε το βούλευμα της στρατιωτικής δικαιοσύνης για τον «ΑΣΠΙΔΑ». διότι ορισμένα στελέχη της ηγεσίας της είχαν στενές σχέσεις με τον Μητσοτάκη. αλλά δεν έλαβε απάντηση. το πολιτικό κλίμα άρχισε και πάλι να επιδεινώνεται και οι επιθέσεις μεταξύ πολιτικών να κλιμακώνονται. αλλά διατύπωνε το φόβο ότι οι επιθέσεις του Ανδρέα μπορεί να τον έκαναν να αλλάξει γνώμη. θα διόριζε τον Πιπινέλη πρωθυπουργό και θα διέλυε τη Βουλή. Ο Κωνσταντίνος δεχόταν ήδη πιέσεις από τον Πιπινέλη και τον Γαρουφαλιά να επιλέξει την εξωκοινοβουλευτική λύση για να βγει από το αδιέξοδο. τον οποίο δεν εμπιστεύονταν οι στρατιωτικοί. 390 Για το σχέδιο αυτό είχαν ενημερωθεί ακόμη οι αρχηγοί της Αεροπορίας και του Ναυτικού. διότι ορισμένοι στενοί σύμβουλοι του Κωνσταντίνου τον ωθούσαν στην επιλογή της εξωκοινοβουλευτικής λύσης. Ο βασιλέας δεν είχε εισακούσει τις προτροπές τους στο παρελθόν. 391 Ο Τάλμποτ από τη δική του σκοπιά επέρριπτε ευθύνες στον Ανδρέα για τις όλο και πιο σφοδρές επιθέσεις που εξαπέλυε εναντίον του βασιλέα. είχε επισημάνει στον Κωνσταντίνο πως η ΕΡΕ «δεν είναι κόμμα του παλατιού» και πως θα έπρεπε να αντλεί τη δύναμή της από όλες τις πολιτικές πτέρυγες.. σημείωνε ο Τάλμποτ. Οι αξιωματικοί τρομοκρατήθηκαν από τις σκέψεις του και υποστήριζαν ένθερμα το σχέδιο πρωθυπουργοποίησης του Πιπινέλη. Ύστερα από μια περίοδο σχετικής ηρεμίας. Ο Τάλμποτ τον ρώτησε ποιους εννοούσε. Συνεχίζοντας. αλλά ερωτοτροπούσε με την ιδέα να αναλάβει ο ίδιος την ηγεσία της κυβέρνησης. στα μέσα του 1966 (χωρίς να διευκρινίζεται η ακριβής ημερομηνία) ο στρατηγός Σπαντιδάκης και οι ένδεκα αντιστράτηγοι έδωσαν την έγκρισή τους να καταστρωθεί ένα σχέδιο που προέβλεπε ότι ο στρατός θα κατελάμβανε την εξουσία. Ο Κανελλόπουλος είχε συστήσει στον Κωνσταντίνο να προσέξει κάθε κίνησή του. στις επόμενες εκλογές. 389 Οι μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ πληροφορήθηκαν την ίδια περίοδο πως ο σκληρός πυρήνας του ΙΔΕΑ είχε δραστηριοποιηθεί. Ο Κανελλόπουλος είπε στον Τάλμποτ ότι θα ήθελε να τεθεί εκείνος επικεφαλής της μεταβατικής κυβέρνησης που θα οδηγούσε τη χώρα στις επόμενες βουλευτικές εκλογές. όταν δεν τον κάλεσε να σχηματίσει εκείνος κυβέρνηση και προτίμησε τον Στεφανόπουλο.. Το βούλευμα για τον Digitized by 10uk1s . 393 Ο αρχηγός της ΕΡΕ εκμυστηρεύθηκε στον πρέσβη ότι είχε προσπαθήσει να καταδείξει στον βασιλέα τους κινδύνους που προέρχονταν από την υπερβολική ανάμειξή του στην πολιτική σκηνή. Υπέθεσε ωστόσο ότι επρόκειτο για τον Πιπινέλη.Κ. το οποίο αναφερόταν σε «κομμουνιστική απειλή». Ο αρχηγός της ΕΡΕ κατηγόρησε όλους τους συμβούλους του βασιλέα. Εξήγησε ότι ο βασιλέας είχε κάνει μεγάλο λάθος στις 15 Ιουλίου 1965. 392 Μερικές πληροφορίες του Τάλμποτ προέρχονταν από τον Κανελλόπουλο.ο βασιλέας δεν θα έπρεπε να στηρίζεται σε ένα στρατό χωρίς στρατιώτες». Οι πληροφορίες δόθηκαν στους Αμερικανούς από βρετανικές πηγές που είχαν απευθείας επαφή με τους συνωμοτούντες αξιωματικούς. Ο βασιλέας είχε δώσει —σύμφωνα με τις αμερικανικές υπηρεσίες— την κατ' αρχήν έγκρισή του. γιατί το 65% των στρατιωτών «δεν είναι τυφλοί οπαδοί της μοναρχίας και . ενώ ο Γεώργιος Παπανδρέου επετέθη με δριμύτητα στον αρχηγό Στρατού στρατηγό Σπαντιδάκη για το περιεχόμενο εγκυκλίου του προς τις στρατιωτικές μονάδες. Ο πρέσβης έγραφε τον Ιούνιο του 1966 πως οι επιθέσεις του Ανδρέα μπορεί να φτάσουν «σε σημείο που το Παλάτι θα νιώσει αναγκασμένο να ενεργήσει». όπως είπε χαρακτηριστικά. πλην του Μπίτσιου.πληροφορίες αυτές για να μπορέσουν να ερμηνεύσουν οργανώσεις όπως τον «ΑΣΠΙΔΑ» ή άλλες συνωμοτικές ομάδες. ο αρχηγός της Χωροφυλακής και ορισμένοι πολιτικοί. το ρόλο του «κοινωνιολόγου-δάσκαλου». Οι Αμερικανοί πίστευαν ακόμη ότι η ΚΥΠ το αγνοούσε. Σύμφωνα με τις πληροφορίες αυτές. υπό το φόβο μιας νίκης της Ε. ο οποίος του εξέφρασε την έντονη δυσαρέσκειά του. και αποκάλυψε ότι στην ομάδα των υπέρμαχων της λύσης αυτής υπήρχαν και μέλη της ΕΡΕ.

ψήφος υπέρ του Παπανδρέου θα ήταν ψήφος εναντίον του βασιλέα. Στόχος της ομάδας αυτής ήταν να υπονομεύσουν τον Μητσοτάκη. να ρίξουν τη κυβέρνηση Στεφανόπουλου και να πείσουν τον Κωνσταντίνο να διορίσει τον Γαρουφαλιά πρωθυπουργό «για να σώσει τη χώρα». ώστε το αποτέλεσμα των επόμενων εκλογών να απειλεί να πλήξει το κύρος της μοναρχίας· 3) το φημολογούμενο μέτωπο ΕΚ-ΕΔΑ σήμαινε ότι η πλειοψηφία που θα εξασφάλιζαν τα δύο κόμματα θα αντικατόπτριζε το αντιμοναρχικό κλίμα που επικρατούσε στη χώρα. Η ομάδα αποφάσισε τελικά να βολιδοσκοπήσει γνωστές συντηρητικές προσωπικότητες της πολιτικής και του στρατού κατά πόσον θα δέχονταν να Digitized by 10uk1s . όταν έμαθαν πως στις 3 Οκτωβρίου ο απόστρατος πτέραρχος Μητσάκος παρέδωσε στον Κωνσταντίνο απόρρητη έκθεση η οποία περιέγραφε τους κινδύνους που αντιμετώπιζε η μοναρχία. Ο Παπαδόπουλος και ο Σταματελόπουλος προειδοποίησαν τους παριστάμενους αξιωματικούς ότι.«ΑΣΠΙΔΑ» κατηγορούσε. Η πρεσβεία σημείωσε με ικανοποίηση την αποτυχία του σχεδίου τους. πλην του Ανδρέα. που οφειλόταν στην άρνηση του βασιλέα να ακολουθήσει τις εισηγήσεις τους και την αντοχή του Μητσοτάκη που ξεπέρασε την κρίση. Οι αναφορές του πράκτορα της αμερικανικής υπηρεσίας εμφάνιζαν ως ηγέτες της ομάδας τους συνταγματάρχες Γεώργιο Παπαδόπουλο και Δημήτριο Σταματελόπουλο.Κ. και τον Μητσοτάκη. η οποία συνωμοτούσε από το 1958. Η πρεσβεία απέδωσε την αναφορά στον κρητικό πολιτικό στις παρασκηνιακές προσπάθειες του εκδότη της υπερσυντηρητικής εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος Σάββα Κωνσταντόπουλου. 396 Οι εκθέσεις της CIA για τους συνταγματάρχες Πηγή της CIA ενημέρωσε τον Οκτώβριο έναν πράκτορά της πως είχε επανενεργοποιηθεί η ομάδα των «δεξιών συνταγματαρχών». Επεσήμαιναν επίσης ότι οι δύο αξιωματικοί διατηρούσαν έμμεσες επαφές με το παλάτι και στελέχη της ΕΡΕ. Ο Κωνσταντίνος αποδέχτηκε την εισήγηση του Μητσάκου και με βάση τα στοιχεία της έδωσε την έγκρισή του για το σχεδιασμό πραξικοπήματος. στην οποία ανέφερε ότι ο Κωνσταντίνος ήταν αποφασισμένος να αναστείλει ορισμένα άρθρα του συντάγματος σε περίπτωση που «η χώρα βρισκόταν στο χείλος της καταστροφής». με βάση την ενημέρωση που είχαν οι ίδιοι. Η ομάδα των συνταγματαρχών συνεδρίασε στις 11 Οκτωβρίου για να εξετάσει την πολιτική κατάσταση. 395 Η φημολογία για τις προθέσεις του βασιλέα να υιοθετήσει εξωκοινοβουλευτική μεθόδευση εντάθηκε πάντως όταν η εφημερίδα Νιου Γιορκ Τάιμς δημοσίευσε ανταπόκριση από την Αθήνα του γνωστού τότε αμερικανού δημοσιογράφου Σουλτζμπέργκερ. το παλάτι και η ΕΡΕ δεν θα αποδέχονταν την επιβολή δικτατορίας. αλλά δεν μπόρεσε να συμφωνήσει ότι ο «κίνδυνος εξ αριστερών ήταν επαρκής» για να δικαιολογήσει άμεσα ένα δικό τους πραξικόπημα. το 1964· 2) η δημοτικότητα της βασιλικής οικογένειας είχε μειωθεί τόσο πολύ μετά τα γεγονότα της 15ης Ιουλίου 1965. Ο τελευταίος έπαιζε πάντοτε παρασκηνιακό ρόλο και υποστήριζε ανοικτά την ανάγκη επιβολής δικτατορίας. Οι αμερικανικές υπηρεσίες βεβαιώθηκαν για τα σχέδια των ανακτόρων. Στο δεκαπεντασέλιδο κείμενό του ο Μητσάκος υποστήριζε μεταξύ άλλων πως: 1) οι κομμουνιστές είχαν φτάσει στο 35% της λαϊκής ψήφου αποσπώντας τις μισές σχεδόν ψήφους που είχε πάρει η Ε. Ο αμερικανός δημοσιογράφος είχε γευματίσει στο παλάτι λίγες ημέρες πριν από τη δημοσίευση του άρθρου και γι' αυτό έγινε πιστευτό ότι απηχούσε τις σκέψεις του μονάρχη. του πρώην αρχηγού της ΚΥΠ Αλέξανδρου Νάτσινα και του πρώην βουλευτή της ΕΡΕ Νίκου Φαρμάκη.

Ο νέος πρωθυπουργός δεν θα είχε την πλειοψηφία. 399 Ο Άνσουτζ είπε στους έλληνες συνομιλητές του πως είχε σοβαρές αμφιβολίες για το εάν μια εξωκοινοβουλευτική λύση θα έφερνε την ηρεμία και θα προετοίμαζε τη χώρα για εκλογές. παρά την προετοιμασία του πραξικοπήματος στην οποία συμμετείχαν. ο Φαρμάκης κανόνισε μια συνάντηση με τον επιτετραμμένο της πρεσβείας Νορμπ Άνσουτζ και τον πρώην πρωθυπουργό Παναγιώτη Πιπινέλη. στην εξουσία. «Σε αντίθεση με τις συνθήκες που επικρατούσαν όταν επιβλήθηκε η δικτατορία του Μεταξά».Κ. κατά την οποία αποφασίστηκε να γίνουν βολιδοσκοπήσεις σε υπερσυντηρητικούς πολιτικούς. «τον διαβεβαίωσα ότι η πρεσβεία δεν έχει ψευδαισθήσεις για το πόσο επικίνδυνες είναι ορισμένες απόψεις του Ανδρέα». που συνδεόταν στενά με το παλάτι από τη δεκαετία του '50. Η απόφαση του παλατιού και των ανώτατων αξιωματικών να αφήσουν το πολιτικό παιχνίδι να εξελιχθεί τους είχε δυσαρεστήσει και δημιουργήσει την πεποίθηση ότι ο Κωνσταντίνος δεν είχε τις ηγετικές ικανότητες και την τόλμη που χρειαζόταν. 397 Οι αμερικανικές υπηρεσίες είχαν υποψίες ότι η ομάδα των συνταγματαρχών λειτουργούσε ανεξάρτητα από τον αρχηγό Στρατού Σπαντιδάκη και την ανώτατη ηγεσία του στρατεύματος. τόνισε ο Πιπινέλης. όταν ο Κωνσταντίνος αντέκρουσε πάλι τις πιέσεις των συμβούλων του και ορισμένων πολιτικών για να πάρει την κατάσταση στα χέρια του επιβάλλοντας προσωρινό εξωκοινοβουλευτικό καθεστώς. όπως τόνισε. Ο συντηρητικός πολιτικός. προκειμένου να εμποδίσουν την άνοδο της Ε. δεν έβλεπε κανένα περιθώριο εξεύρεσης συμβιβαστικής λύσης με τον Γεώργιο Παπανδρέου με βάση την εμπειρία του 1963. αν και.διοικήσουν δικτατορικά αν επραγματοποιείτο το πραξικόπημα. «ο κόσμος έχει γίνει πολύ πιο μικρός και το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα έχει πολύ μεγαλύτερη ικανότητα να κινητοποιεί την αριστερή κοινή γνώμη σε Digitized by 10uk1s . τότε ο βασιλέας θα διόριζε νέο πρωθυπουργό χωρίς να προκηρύξει εκλογές εντός σαράντα πέντε ημερών. Οι συνταγματάρχες επέμεναν στην ανάγκη επιβολής δικτατορίας από το τέλος του 1963. αν η κυβέρνηση Στεφανόπουλου έπεφτε χωρίς να μπορεί να βρεθεί βιώσιμο διάδοχο σχήμα. Ο Άνσουτζ εξέλαβε τα σχόλια του Πιπινέλη ως κατηγορηματική απόρριψη των προσπαθειών που είχε ο ίδιος καταβάλει όλο το καλοκαίρι για να πείσει τον Ανδρέα να κατεβάσει τους τόνους εναντίον της μοναρχίας. Η ομάδα του Παπαδόπουλου συνειδητοποιούσε πως. Ο Παπαδόπουλος και ο Σταματελόπουλος είχαν ωστόσο επιφυλάξεις για το αν ο βασιλέας θα έβρισκε το θάρρος να δώσει την εντολή που θα έθετε σε εφαρμογή το σχέδιο «ΙΕΡΑΞ II». αλλά θα διέθετε την «υποστήριξη του στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας». Ο αναλυτής του Στέητ Ντηπάρτμεντ Χαρίλαος Λαγουδάκης αναρωτιόταν στην έκθεσή του για τις πληροφορίες αυτές αν η ομάδα των συνταγματαρχών είχε προσεγγίσει τον Πιπινέλη ή τον Μαρκεζίνη. Ο Πιπινέλης έτοιμος να ορκιστεί «εξωκοινοβουλευτικός» πρωθυπουργός Λίγες ημέρες μετά τη συνεδρίαση της συνωμοτικής ομάδας των συνταγματαρχών. Η ομάδα των συνταγματαρχών εξεπλάγη το καλοκαίρι του 1965. Το τελευταίο δίμηνο του 1966 οι συνταγματάρχες έβλεπαν — για πρώτη φορά— πως ο βασιλέας και οι προϊστάμενοί τους στο στράτευμα προχωρούσαν στην επεξεργασία εξειδικευμένου σχεδίου για την οργάνωση πραξικοπήματος πριν από τις επόμενες εκλογές. Ο αμερικανός διπλωμάτης είπε στον Πιπινέλη ότι ήλπιζε ακόμη ότι η πρεσβεία θα μπορούσε να διευκολύνει την αποκατάσταση κλίματος εμπιστοσύνης ανάμεσα στο παλάτι και τους Παπανδρέου. ώστε να δημιουργηθεί κλίμα που θα επέτρεπε τη διεξαγωγή εκλογών. 398 Ο Πιπινέλης εξήγησε ότι εάν ο βασιλέας τον καλούσε να σχηματίσει τέτοιου τύπου κυβέρνηση θα δεχόταν να αναλάβει την ευθύνη. ο Κωνσταντίνος και η ανώτατη ηγεσία του στρατεύματος δεν είχαν την απαιτούμενη αποφασιστικότητα για να προχωρήσουν στην επιβολή δικτατορίας πριν από τις εκλογές. Ο Πιπινέλης διατύπωσε την πρόβλεψη ότι. επεσήμανε ο αμερικανός επιτετραμμένος.

η επιτυχία μιας «εξωκοινοβουλευτικής παράκαμψης» θα εξηρτάτο σε μεγάλο βαθμό από τις εξωτερικές αντιδράσεις. ο αρχηγός του ΓΕΣ Σπαντιδάκης ενημέρωσε τους Αμερικανούς πως είχε αναθέσει σε έμπιστους αξιωματικούς του στρατού και της αεροπορίας συγκεκριμένα καθήκοντα για την προετοιμασία του σχεδίου κατάληψης της εξουσίας με την έγκριση του βασιλέα. Στις 29 Σεπτεμβρίου προσκάλεσε τον πρέσβη σε γεύμα στο Καστρί. πέρα από το ζήτημα αρχής για το αν έπρεπε να παραβιαστεί ή όχι το δημοκρατικό πολίτευμα. ορισμένων δημοσιογράφων. το στρατόπεδο Χαϊδαρίου και το κέντρο εκπαίδευσης στην Κόρινθο σε αξιωματικούς που εμπιστευόταν. Το σχέδιο ονομάστηκε «ΙΕΡΑΞ II» και αποτελούσε παραλλαγή του νατοϊκού σχεδίου έκτακτης ανάγκης «ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ». τον Αποστολάκο και τον Πιπινέλη. Ο «ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ» προέβλεπε την κατάληψη νευραλγικών κτιρίων και εγκαταστάσεων από το στρατό και τη σύλληψη στελεχών της κομμουνιστικής αριστεράς και ορισμένων «συνοδοιπόρων». Ο Σπαντιδάκης ενημέρωσε τους Αμερικανούς πως. ενώ είχε προβλεφθεί να εκτελεστεί αμέσως σε περίπτωση που ο Κωνσταντίνος είχε κάποιο ατύχημα. με τον Ανδρέα Παπανδρέου». Κατά τον Άνσουτζ. Το σχέδιο για την επιβολή δικτατορίας θα έμπαινε συνεπώς σε εφαρμογή προτού ακόμη ανακοινωθεί συγκεκριμένη ημερομηνία για τις επόμενες εκλογές. παρουσία Digitized by 10uk1s . με αξιωματικούς που έχαιραν της εμπιστοσύνης του παλατιού και της ΕΡΕ.ά. Οι συνταγματάρχες ανέμεναν ότι ο Κωνσταντίνος θα έδινε την εντολή για την εκτέλεση του σχεδίου «ΙΕΡΑΞ ΙΙ». της μονάδας τεθωρακισμένων στην Αθήνα. απογοητευμένος. 400 Οι στρατηγοί προετοιμάζονται για το πραξικόπημα Στις αρχές Νοεμβρίου. 401 Το σχέδιο προέβλεπε συγκεκριμένες αποστολές για τις μονάδες-κλειδιά. ο Σπαντιδάκης είχε μεταθέσει μεγάλο αριθμό αξιωματικών και ανέθεσε τη διοίκηση των ΛΟΚ. σε περίπτωση που έβλεπε ότι η «πολιτική κρίση θα συνεχιζόταν». Το σχέδιο «ΙΕΡΑΞ ΙΙ» ακολουθούσε τον ίδιο μηχανισμό. σχολίασε πως «είναι φυσικό ένας ξένος (όπως ο Άνσουτζ) να μην υπολογίζει σωστά τις ελληνικές αντιδράσεις».Κ. σημείωνε ο αναλυτής του Στέητ Ντηπάρτμεντ στηριζόμενος σε αναφορές της CIA και των στρατιωτικών ακολούθων. στο πλαίσιο της προετοιμασίας. του πρώην υφυπουργού Άμυνας Μιχάλη Παπακωνσταντίνου. Ο Τάλμποτ συναντά τους Παπανδρέου Ο Γεώργιος Παπανδρέου έβλεπε πως οι επόμενοι μήνες θα ήταν κρίσιμοι για την άρση του πολιτικού αδιεξόδου. Το σχέδιο θα έμπαινε σε εφαρμογή μόλις έδινε τη σχετική εντολή ο βασιλέας. πολύ περισσότερο. και. διότι δεν εθεωρούντο άτομα εμπιστοσύνης. χωρίς να περιμένει πρώτα το αποτέλεσμα της εκλογικής αναμέτρησης. Πλην του βασιλέα. Ο Πιπινέλης. αλλά προέβλεπε επιπροσθέτως τη σύλληψη του Ανδρέα. Ο υπουργός Άμυνας Κωστόπουλος όπως και ο αρχηγός και υπαρχηγός της ΚΥΠ Παπαγεωργόπουλος και Ζαχαράκης δεν είχαν ενημερωθεί. κ. ο Σπαντιδάκης συνεργαζόταν με τον υπασπιστή του Κωνσταντίνου Μιχάλη Αρναούτη. 402 Οι αμερικανικές υπηρεσίες γνώριζαν εξάλλου ότι ο Κωνσταντίνος σκόπευε να μην αφήσει να προκηρυχθούν νέες εκλογές. Για τις προθέσεις του βασιλέα ήταν ενήμεροι οι συνταγματάρχες στους οποίους εμπιστεύθηκε ο Σπαντιδάκης το σχεδιασμό του βασιλικού πραξικοπήματος.παγκόσμια βάση». γιατί «είναι δύσκολο για έναν πολιτισμένο άνθρωπο να καταλάβει πόσο μάταιο είναι να καταφέρει να κρατήσει λογική και ειλικρινή σχέση με τον Γεώργιο. Ειδικότερα. ο οποίος συμμετείχε στο σχεδιασμό. είχε επανενεργοποιήσει τα Τάγματα Εθνικής Ασφαλείας και είχε αντικαταστήσει αξιωματικούς που ήταν πιστοί στην Ε.

Έφαγε λίγο και έμοιαζε κουρασμένος. Ο αμερικανός διπλωμάτης απεκόμισε τη σαφή εντύπωση ότι το γεύμα είχε στόχο «πρώτον. Ο Τάλμποτ ήταν ο μοναδικός προσκεκλημένος και ο Ανδρέας εκτελούσε κυρίως χρέη διερμηνέα. να φέρει τον Ανδρέα Παπανδρέου σε απευθείας επαφή με τον πρέσβη και.Κ. 404 Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν ήταν ενήμερος για τις ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό και προσπάθησε έμμεσα να μάθει τι γνώριζε ο Τάλμποτ. Ο Ανδρέας πρόσθεσε πως ο Γεώργιος Παπανδρέου «μπορεί να μη δεχτεί ξανά την πρωθυπουργία. που ήταν πιο σκληρό. Ο Τάλμποτ επέμεινε και ζήτησε παραδείγματα. αν και μικρή χώρα. αλλά όχι δορυφόροι» και «Η Ελλάδα στους Έλληνες». Απευθυνόμενος στον αρχηγό της Ε. 403 Ήταν η πέμπτη κατά σειρά συνάντηση του Τάλμποτ με τον αρχηγό της Ε. αν η διένεξη με την Τουρκία δεν λυνόταν. Η άρνησή του να συναντηθεί με τον πρωθυπουργό της Τουρκίας Ινονού στην Ουάσιγκτον το 1964 τον απασχολούσε ακόμη προφανώς γιατί γνώριζε πόσο ενοχλημένοι ήταν οι Αμερικανοί με τη στάση του. θα οδηγούμασταν σε ελληνοτουρκικό πόλεμο». διότι αυτό θα σήμαινε ότι το πρόβλημα θα λυνόταν χωρίς να χρειαστεί να πάρει εκείνος την ευθύνη. δεύτερον. Ο πατέρας Παπανδρέου μονοπώλησε το μεγαλύτερο μέρος της συζήτησης. που είχε αποδειχθεί ο μεγαλύτερος «πονοκέφαλος» κατά την παραμονή του στην εξουσία την περίοδο 1964-65.. Ο αμερικανός πρέσβης υπογράμμισε ότι ο μόνος τρόπος να πετύχουν οι συνομιλίες είναι να συνεχιστούν υπό απόλυτη μυστικότητα και εχεμύθεια. και διήρκεσε δυόμισι περίπου ώρες. όπως έγραφε ο Τάλμποτ. Ο Γεώργιος Παπανδρέου απάντησε ότι συμφωνεί «απολύτως» και ο Ανδρέας σχολίασε πως ο πατέρας του είχε πολλές φορές εφιάλτες όταν σκεπτόταν τι θα μπορούσε να συμβεί στην Ελλάδα.και του Ανδρέα.Κ.Κ. Ο Ανδρέας παρενέβη με δικά του σχόλια σε μερικά μόνο σημεία.. ο έμπειρος διπλωμάτης παρενέβη και επεσήμανε στον Ανδρέα πως οι Τούρκοι παραπονούνται ότι η Ελλάδα παίρνει περισσότερη βοήθεια από όση της αναλογεί τα τελευταία είκοσι χρόνια. του είπε πως ως αρχηγός αντιπολιτευτικού κόμματος θα έπρεπε να είναι ευτυχής αν η σημερινή κυβέρνηση κατάφερνε να διαπραγματευθεί μια συμφωνία με τους Τούρκους. Κατηγόρησε ακόμη τις προηγούμενες ελληνικές κυβερνήσεις ότι συμπεριφέρονταν με πολύ δειλό τρόπο στις συναλλαγές τους με τους συμμάχους. Ο Ανδρέας εξέφρασε τότε το θαυμασμό του προς την τουρκική διπλωματία. γιατί. Δεν είχε να προτείνει συγκεκριμένη μεθόδευση για την επίλυση του προβλήματος και θεωρούσε ότι το μεγαλύτερο επίτευγμά του ήταν ότι κέρδισε χρόνο το 1964 ώστε να ενισχύσει τη θέση της Ελλάδας και να την Digitized by 10uk1s . εφόσον θα έπρεπε να αντιμετωπίσει εκ νέου το Κυπριακό». Αν οι συνομιλίες (με τον Ινονού) αποτύχαιναν. ο οποίος ισχυρίστηκε ότι δεν γνώριζε όλες τις πτυχές των συνομιλιών. «Σύμμαχοι. Οι Παπανδρέου ισχυρίστηκαν ότι η φωνή της Ελλάδας δεν ακούγεται αρκετά στο NATO για θέματα της συμμαχίας. Αυτήν τη φορά χρησιμοποίησε το επιχείρημα πως «εκείνη τη στιγμή η Ελλάδα αντιμετώπιζε την καταστροφή στην Κύπρο. που ο Γεώργιος Παπανδρέου αισθανόταν την ανάγκη να δικαιολογήσει τη στάση του έναντι του προέδρου Τζόνσον. Ο Τάλμποτ ρώτησε τι εννοούσαν με τα συνθήματα της Ε..Κ. παρά το αμερικανικό στυλ του Ανδρέα. τόνισε για να προσθέσει πως το 1964 πήρε ο ίδιος την ευθύνη για να αποσοβήσει τον ελληνοτουρκικό πόλεμο. σχόλια που θύμιζαν περισσότερο —όπως έγραψε μετά ο Τάλμποτ— «πρωταγωνιστή της πολιτικής παρά απλό οπαδό του ηγέτη ενός κόμματος». υπερασπιζόταν τα τουρκικά συμφέροντα καταφέρνοντας παράλληλα να είναι καλή σύμμαχος.». αντικειμενικό και ευθύ». φοβόταν το χειρισμό του Κυπριακού. να πείσει ότι δεν υπάρχουν διαφωνίες σε θέματα πολιτικής που να χωρίζουν πατέρα και γιο. «Η ελληνική στρατιωτική παρουσία στην Κύπρο έχει αυξήσει το τίμημα που θα πληρώσει η Τουρκία για να εισβάλει στο νησί. Ήταν άλλωστε η τρίτη φορά. 405 Ο γηραιός πολιτικός ήταν πεισμένος πως η Ελλάδα βρισκόταν σε καλύτερη θέση έναντι της Τουρκίας σε σχέση με το 1964. 406 Ο αρχηγός της Ε. Στο σημείο αυτό.

από τη δική του σκοπιά. πως ήταν η πρώτη φορά που ο Γεώργιος Παπανδρέου έτεινε να υιοθετήσει το σενάριο που κυκλοφορούσε σε πολιτικούς κύκλους της Αθήνας και προέβλεπε μεταβατική κυβέρνηση πολλών μηνών. ήταν διατεθειμένος να προχωρήσει σε έμμεσες συνομιλίες.Κ. Η αλλαγή της στάσης του αρχηγού της Ε. θα έδειχνε αυτοσυγκράτηση και δεν θα κατηγορούσε τον Στεφανόπουλο για ενδοτικούς χειρισμούς. αφού. Ο Τάλμποτ.φέρει σε ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση. 409 Digitized by 10uk1s . σε αντίθεση με την ΕΔΑ. γιατί όπως είπε «είναι πολύ δύσκολο να μεταφερθούν τα μηνύματα στον αποδέκτη μέσα από τα ελληνικά κανάλια». Ο πατέρας του εξέφρασε την ελπίδα ότι ο βασιλέας θα επληροφορείτο τι ακριβώς σκέπτονταν. ήταν αντίθετη στη νομιμοποίηση του ΚΚΕ. όπως εκείνη (υπό τον Γεωργακόπουλο) που είχε οδηγήσει τη χώρα σε εκλογές το 1958. ο αρχηγός της Ε.. αλλά με προκαθορισμένη ημερομηνία για τη διενέργεια των εκλογών. στο κατοπινό τηλεγράφημά του. όπως είπε.Κ. 407 Η συζήτηση περιστράφηκε εν συνεχεία γύρω από τις απόψεις των δύο Παπανδρέου για το επόμενο στάδιο μετά την κυβέρνηση Στεφανόπουλου. Ο Ανδρέας βιάστηκε να εξηγήσει ότι όταν ο πατέρας του είχε δεχτεί να σχηματίσει η ΕΡΕ κυβέρνηση που θα οδηγούσε τη χώρα στις εκλογές. υποστήριζε τη συμμετοχή της Ελλάδος στο NATO. με την Αριστερά.Κ. Και ο Ανδρέας δήλωσε στον Τάλμποτ ότι δεν είχε ακούσει αυτήν την ιδέα πριν από τη συνάντηση εκείνου του μεσημεριού.. Ο Τάλμποτ και οι συνεργάτες του δεν ήταν όμως καθόλου βέβαιοι πως η Ε. πίστευε ότι «με τη θυσία που θα έκανε θα έσωζε τη χώρα από τις τραγωδίες που θα επακολουθούσαν». ώστε να μη χρειαστεί να χειριστεί εκείνος το πρόβλημα εφόσον επανεκλεγόταν. επειδή φοβόταν να πάρει αποφάσεις και να χρεωθεί το πολιτικό και ιστορικό κόστος. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν ήθελε να συναντηθεί με τον βασιλέα προτού υπάρξει φόρμουλα στην οποία θα είχαν συμφωνήσει εκ προοιμίου..Κ. Ο πρέσβης συγκράτησε την παραδοχή του 82χρονου πολιτικού πως ήλπιζε ότι η κυβέρνηση Στεφανόπουλου θα κατέληγε σε συμφωνία με τους Τούρκους. Για πολλοστή φορά ο Γεώργιος Παπανδρέου υπογράμμισε ότι είναι σφάλμα των Αμερικανών να ταυτίζουν την Ε. όποια λύση και αν βρισκόταν. πως ήταν πρόθυμος να δεχτεί τη διατήρηση της υπηρεσιακής κυβέρνησης στην εξουσία για περισσότερο από τις σαράντα πέντε ημέρες που προέβλεπε το Σύνταγμα για τη διεξαγωγή των εκλογών μετά την προκήρυξή τους. επειδή κάτι τέτοιο θα επέτρεπε στην ΕΔΑ και το κομμουνιστικό κόμμα να αυξήσουν τη συνολική δύναμή τους· —η ΕΔΑ ζητούσε την παροχή αμνηστίας σε δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες που είχαν καταφύγει στην Ανατολική Ευρώπη.Κ. αιφνιδίασε τον αμερικανό διπλωμάτη. Αν ο βασιλέας πάλι ήθελε να ορίσει έναν εκπρόσωπό του για να συναντηθεί μαζί του.Κ.» Ο Γεώργιος Παπανδρέου απάντησε ότι ο βασιλέας δεν γνώριζε τίποτα. τον θεωρούσε ανίσχυρο ηγέτη. δεδομένου ότι υπήρχαν σημαντικά ζητήματα στα οποία οι απόψεις τους διέφεραν: —η Ε. ενώ τώρα πλέον «η θυσία αυτή δεν θα είχε κανένα νόημα». ο Γεώργιος Παπανδρέου δήλωσε στον Τάλμποτ. «θα υπάρχουν αναμφισβήτητα κανάλια επικοινωνίας. που δεν μπορούσε να ασχοληθεί με δυσεπίλυτα προβλήματα.408 Ο Τάλμποτ αναρωτήθηκε αν ο βασιλέας γνώριζε τις ιδέες του αρχηγού της Ε. Ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε αλλάξει άποψη και ήταν διατεθειμένος να δεχτεί μόνον υπηρεσιακή. αφού και ο ίδιος μόλις είχε σκεφθεί την ιδέα της μεταβατικής κυβέρνησης με μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα από σαράντα πέντε ημέρες. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεχόταν να εξεταστούν λίγες μόνον περιπτώσεις· —η Ε. Κατ' αρχάς ξεκαθάρισαν ότι δεν θα δέχονταν ποτέ μεταβατική κυβέρνηση υπό τον έλεγχο της ΕΡΕ.Κ. μεταβατική κυβέρνηση κοινής αποδοχής από όλους τους πολιτικούς αρχηγούς. Ο Τάλμποτ σημείωσε. Στο σημείο αυτό της συζήτησης. για πρώτη φορά.

Του ζήτησε να κρατήσει Digitized by 10uk1s . παρά μόνο διαφορές στο «στυλ» έκφρασης. Ο αρχηγός της Ε. Ρώτησε αν θα παρευρίσκονταν μέλη της κυβέρνησης Στεφανόπουλου. ο Ανδρέας είπε πως με χαρά θα παρευρίσκονταν εκείνος και η σύζυγός του. Ο πρέσβης ενεθάρρυνε τους Παπανδρέου να αρχίσουν παρασκηνιακό διάλογο με τα ανάκτορα. σε συνάντηση που είχαν στην Πάτρα. Ο Τάλμποτ τελείωνε το τηλεγράφημά του με το σχόλιο πως τελικά η Μαργαρίτα Παπανδρέου πήγε στο πάρτυ χωρίς το σύζυγό της. 410 Ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματικής εκπροσώπησης δεν απέρριψε το ενδεχόμενο να αναλάβει το ρόλο που ήθελαν να του αναθέσουν οι Παπανδρέου. αναφερόταν στη Φρειδερίκη που συμβούλευε τον Κωνσταντίνο να προχωρήσει σε δικτατορία. 413 Ο βασιλέας ενημέρωσε τον αρχηγό της ΕΡΕ Κανελλόπουλο για τη συμφωνία του με τον Γεώργιο Παπανδρέου. ο Ανδρέας ανέφερε στον Τάλμποτ ότι μόλις είχε λάβει μια πρόσκληση για ένα πάρτυ στην κατοικία του πρέσβη. Πατέρας και γιος μίλησαν μεταξύ τους.Κ. ο Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Παπανδρέου κατέληξαν σε συμφωνία που προέβλεπε την απομάκρυνση της κυβέρνησης Στεφανόπουλου και τη διενέργεια εκλογών υπό υπηρεσιακή κυβέρνηση. αν και ήταν κατηγορηματικά αντίθετοι στην επέμβαση του «αμερικανικού παράγοντα» στην ελληνική πολιτική ζωή. «Ο βασιλέας μπορεί να ακολουθήσει τη συμβουλή της. αν οι Παπανδρέου προσπαθούσαν να τον στρατολογήσουν ως ενδιάμεσο για να μεταφέρει τις απόψεις τους στα ανάκτορα. Τους ζήτησε όμως να αποσαφηνίσουν τη θέση τους για να βοηθήσουν και τον βασιλέα να ερμηνεύσει τις προθέσεις τους. Ύστερα από τη διαβεβαίωση αυτή. και ο Ανδρέας σχολίασε τελικά ότι επρόκειτο για λεπτό και σοβαρό θέμα. μοιάζει με γαϊδούρι που στέκεται ανάμεσα σε δυο σωρούς άχυρα και δυσκολεύεται τόσο πολύ να αποφασίσει ποιόν σωρό θα φάει πρώτο. ή να ακολουθήσει μια πιο θετική πορεία». όπως επεσήμανε στο τηλεγράφημα που έστειλε λίγες ημέρες αργότερα. ώστε τελικά πεθαίνει από την πείνα». και ο Τάλμποτ απέφυγε αρχικά να του απαντήσει. αρκετή ώρα στα ελληνικά. Προέτρεψε όμως τον Τάλμποτ να μην ξεχνάει ποτέ ότι δεν υπήρχαν πολιτικές διαφωνίες ανάμεσα σε εκείνον και τον πατέρα του. Λίγες εβδομάδες αργότερα. τονίζοντας ότι η αμερικανική πρεσβεία δεν μπορεί να αναμειγνύεται σε εσωτερικές διαμάχες των ελληνικών κομμάτων. Τα αμερικανικά έγγραφα πάντως δεν δείχνουν αν ο ίδιος έπαιξε το ρόλο που ήθελαν να του αναθέσουν πατέρας και γιος. για να προσθέσει ειρωνικά ότι «όσο δεν κάνει τίποτα από τα δύο. είχε αρχίσει να σκέπτεται ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1966 πως θα ερχόταν σε επικοινωνία με τον βασιλέα για να συμφωνήσουν σε μια μεθόδευση που θα έβγαζε τη χώρα από το αδιέξοδο. δεσμευόταν ότι δεν θα συμμαχούσε με την ΕΔΑ σε περίπτωση που κέρδιζε τις επόμενες εκλογές χωρίς να εξασφαλίσει την πλειοψηφία στη Βουλή.Κ. πράγμα καταστροφικό. Ο Ανδρέας μουρμούρισε κάτι. 412 Από τη συνομιλία του Τάλμποτ με τους Παπανδρέου αποδεικνύεται πως ο αρχηγός της Ε. αν και έδειξε να τα μαθαίνει στο γεύμα με τον Τάλμποτ στο Καστρί. Ο πρέσβης υποστήριξε ότι θα ήταν πραγματική ατυχία αν δεν σημειωνόταν πρόοδος στην άρση του αδιεξόδου μόνον και μόνον επειδή δεν υπήρχαν κανάλια επικοινωνίας και δήλωσε ότι δυσκολευόταν να πιστέψει ότι δεν υπήρχαν ελληνικά κανάλια για να παίξουν το ρόλο του ενδιαμέσου. οπότε ο Τάλμποτ του απάντησε πως στο συγκεκριμένο πάρτυ δεν ήταν προσκεκλημένο κανένα μέλος της κυβέρνησης. Ο Τάλμποτ πίεσε τον Ανδρέα να του εξηγήσει ποιους εννοούσε κάθε φορά που χρησιμοποιούσε τον όρο «δυνάμεις της ανωμαλίας». Ο Ανδρέας ήταν ενήμερος για τα σχέδια του πατέρα του.Ο Τάλμποτ διερωτήθηκε. Του φάνηκε παράδοξο όμως ότι επιζητούσαν την παρέμβασή του. απάντησε εκείνος. στις 30 Νοεμβρίου. Ως παράδειγμα ανέφερε τις αντιφάσεις ανάμεσα σε ορισμένες ομιλίες του «Γέρου» που έδειχναν την πρόθεση να συγχωρήσει τις παλαιότερες ενέργειες του παλατιού εναντίον του και τις σαφώς πιο επιθετικές ομιλίες του Ανδρέα. 411 Καθώς έβγαιναν από τη βίλα του Γεωργίου Παπανδρέου στο Καστρί. Ο όρος. είπε ο Ανδρέας.

ο βασιλέας «ήταν έξαλλος με τον Μητσοτάκη και την ΕΡΕ. Όσο για τον Κανελλόπουλο. Αντίθετα η ΕΡΕ φοβόταν ότι η ψήφιση εκλογικού νόμου θα δημιουργούσε προεκλογική ατμόσφαιρα και θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε επίσπευση των εκλογών. δέχτηκε επιθέσεις από μέλη του κόμματός του. Πικραμένη από τη συμφωνία ήταν η ομάδα του Μητσοτάκη. οι οποίοι έβλεπαν ότι οι ελπίδες τους για εξωκοινοβουλευτική λύση έχαναν έδαφος. που είχε την ευθύνη για τις επαφές με τον Ανδρέα. Ο Τάλμποτ ήταν ικανοποιημένος από την εξέλιξη. η οποία θα κρατιόταν μυστική. που υπεγράφη από τους δύο αρχηγούς στις 18 Δεκεμβρίου. προσφέροντας μάλιστα την κατοικία του ως τόπο της συνάντησης. στις 29 Σεπτεμβρίου.μυστική την παρασκηνιακή διαπραγμάτευση και να συναντηθεί με τον πολιτικό αντίπαλό του. έγραφε ο Τάλμποτ. μία ημέρα μετά τη συνομιλία του Κωνσταντίνου με τον Κανελλόπουλο στην Πάτρα. Ο επιτετραμμένος Άνσουτζ. 415 Οι αμερικανοί διπλωμάτες ανησυχούσαν ότι ο Ανδρέας θα τορπίλλιζε τη συμφωνία. ώστε να καταλήξουν σε μια κοινώς αποδεκτή φόρμουλα. στο πλαίσιο Digitized by 10uk1s . γι' αυτόν ακριβώς το λόγο. Ο Ανδρέας απέκρουσε τη βολιδοσκόπηση του Άνσουτζ με το επιχείρημα πως. Ο Μητσοτάκης επέμενε στην άμεση ψήφιση της απλής αναλογικής. Ο Τάλμποτ ελάμβανε τις πληροφορίες του από «έγκυρη πηγή της πρεσβείας». που τον κατηγόρησαν ότι έκανε υπερβολικές παραχωρήσεις και δέχτηκε ουσιαστικά την επάνοδο του Παπανδρέου στην εξουσία. «θα με αχρήστευε τελείως για τον 'ανένδοτο'. ο Άνσουτζ του πρότεινε να συναντηθεί με τον Κωνσταντίνο. και είχε συστήσει και στους δυο να βρουν συμβιβαστική λύση». αν η συνάντηση γινόταν γνωστή. ο Ανδρέας ήταν δυσαρεστημένος από τη συμφωνία του πατέρα του με το παλάτι και την ΕΡΕ. ο βασιλέας θα διόριζε υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον Παρασκευόπουλο. που θα οδηγούσε τη χώρα σε εκλογές. γιατί είχαν αφήσει τη διαφωνία τους για τον εκλογικό νόμο να πάρει διαστάσεις. Στη δεύτερη συνάντηση συμμετείχε ο βασιλέας και ο διευθυντής του πολιτικού του γραφείου Δημήτρης Μπίτσιος. Σύμφωνα με την αφήγηση του Ανδρέα στο βιβλίο του Η Δημοκρατία στο απόσπασμα. Ιδιαίτερα επικριτικοί ήταν ο Πιπινέλης και ο πρώην πρόεδρος της Βουλής Ροδόπουλος. ο ηγέτης της οποίας πίστευε ότι «ο βασιλέας τους πρόδωσε όταν εκείνοι έσπευσαν να τον σώσουν μετά τις 15 Ιουλίου». Ο βασιλέας έχει τώρα βγάλει τον εαυτό του από την πρώτη γραμμή πυρός των επιθέσεων του Ανδρέα Παπανδρέου». ο οποίος και συνέταξε μνημόνιο με το περιεχόμενο της συζήτησης και τη συμφωνία που προέκυψε. του τηλεφώνησε στις 17 Δεκεμβρίου και τον προσκάλεσε σε γεύμα. Σύμφωνα με την πηγή αυτή. το αργότερο έως το τέλος Μαΐου. Το πολιτικό σκηνικό είχε επιτέλους αρχίσει να βγαίνει από την ομιχλώδη αστάθεια των τελευταίων δεκαεπτά μηνών. να μην επιτρέψει αλλαγή της κυβέρνησης «έως ότου ολοκληρωθούν οι δίκες για τον "ΑΣΠΙΔΑ" και την υπόθεση Λαμπράκη». στο γεύμα στο Καστρί. η οποία θα τον βοηθούσε ως αρχηγό μικρού κόμματος. 414 Ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο Κανελλόπουλος συναντήθηκαν σε πρώτη φάση μόνοι τους στα θερινά ανάκτορα στο Τατόι. Ο πρέσβης πίστευε ότι. προκαθορισμένο δρόμο. Σύμφωνα με το μνημόνιο αυτό. Η CIA δεν ήταν ενήμερη για τις μυστικές συναντήσεις στο Τατόι και πληροφορήθηκε το ακριβές περιεχόμενο του μνημονίου όταν η συμφωνία ανακοινώθηκε δημοσίως. Ο βασιλέας ήταν αποφασισμένος. γιατί όπως έγραφε «τα γεγονότα των τελευταίων σαράντα οκτώ ωρών έχουν τουλάχιστον ως αποτέλεσμα την άρση του ανθυγιεινού αδιεξόδου που επικρατούσε ανάμεσα στο παλάτι και το Καστρί από τις 15 Ιουλίου του 1965. όπως φαίνεται από τηλεγράφημα που εστάλη την 1η Δεκεμβρίου. Η πρεσβεία ετηρείτο ενήμερη για τις ενέργειες του μονάρχη. Ο Ανδρέας αντιπρότεινε να τον προσκαλέσει ο βασιλέας σε ακρόαση. όπως την χαρακτήριζε. μια και οι εξελίξεις έμπαιναν σε ομαλό. στον οποίο είχα απόλυτη αφοσίωση και ήθελα να τον υπηρετήσω με όλες μου τις δυνάμεις». παρά το γεγονός ότι δεν είχε διατυπώσει αντιρρήσεις όταν ο πατέρας του την εξέθεσε στον Τάλμποτ.

γενικότερων επαφών του με πολιτικούς αρχηγούς και σημαντικές προσωπικότητες. Δημήτριος Σταματελόπουλος. Οι υπόλοιποι ενέκριναν ομόφωνα την πρόταση του αρχηγού του κόμματος για την παροχή ψήφου εμπιστοσύνης στον Παρασκευόπουλο. Δημήτριος Ιωαννίδης. οι διαφωνίες των δύο Παπανδρέου ήλθαν στο φως της δημοσιότητας. ύστερα από πολλές συσκέψεις.Η ηγεσία της ακροδεξιάς στρατιωτικής συνωμοτικής οργάνωσης συναντήθηκε μυστικά στις 13 Δεκεμβρίου 1966 στο σπίτι του μέλους της. Τα μέλη της ομάδας συμφώνησαν επίσης ότι θα συνεχίσουν τις προσπάθειές τους για να απομακρύνουν ή να απομονώσουν αριστερά ή αναξιόπιστα άτομα από τον ελληνικό στρατό. Σε συνομιλίες με τους συνεργάτες του. που συνέχισε τη συζήτηση εκθειάζοντας τα πλεονεκτήματα μιας υπηρεσιακής.Κ. Συζητήθηκαν επίσης τα πλεονεκτήματα της ανάθεσης της ηγεσίας της ομάδας σε ένα μόνον άτομο.. αλλά η πηγή δεν γνωρίζει το όνομά του. Η ηγεσία αναφέρεται τώρα ως "Επαναστατικό Συμβούλιο". αντισυνταγματάρχη Ιωάννη Λαδά. κάθε φορά που συναντιούνταν. αλλά τελικά αποφασίστηκε να αφεθεί προς το παρόν η διοίκησή της σε όλο το (Επαναστατικό) Συμβούλιο. Ο επιτετραμμένος συνέχισε παρ' όλα αυτά τις παρασκηνιακές προσπάθειες ως λίγες ημέρες πριν από το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. 416 Ο Άνσουτζ προσπαθούσε από το προηγούμενο καλοκαίρι να πείσει τον Ανδρέα πως το περιεχόμενο των ομιλιών του και το στυλ του δημιουργούσαν εκρηκτικό κλίμα και προκαλούσαν μανιώδη αντίδραση του παλατιού και του ελληνικού κατεστημένου. στο οποίο συμμετέχουν οι εξής αξιωματικοί. —Σχόλιο του σταθμού: Ο. Οι τελευταίες αναφορές της CIA για τον Παπαδόπουλο Ο σταθμός της CIA στην Αθήνα συνέταξε εν τω μεταξύ νέα έκθεση για τη συνωμοτική ομάδα του Παπαδόπουλου. Ο Ανδρέας κάλεσε τους βουλευτές της Ε. καταψηφίσει την υπηρεσιακή κυβέρνηση ή απόσχει από την ψηφοφορία θα διαγραφεί. αποφάσισε να πειθαρχήσει στην απόφαση της κοινοβουλευτικής ομάδας. Ο αμερικανός διπλωμάτης δεν έκρυβε την απογοήτευσή του ύστερα από άκαρπη απόπειρα να μεταπείσει τον Ανδρέα. 2. Ο Γεώργιος Παπανδρέου απείλησε δημοσίως ότι όποιος βουλευτής της Ε.Ορισμένα μέλη της ομάδας υποψιάζονται ότι ο Ρουφογάλης ενημερώνει για τις δραστηριότητες της ομάδας τον υπαρχηγό της ΚΥΠ ταξίαρχο Εμμανουήλ Ζαχαράκη. (παραλείπεται το όνομα της πηγής) ανέφερε ότι η υπερδεξιά Digitized by 10uk1s . ο Ανδρέας προσπαθούσε μεν να δικαιολογήσει τις πράξεις του.Κ. οι αντισυνταγματάρχες: Γεώργιος Παπαδόπουλος. επειδή ο τελευταίος ήταν υπεύθυνος για το διορισμό του Ρουφογάλη σε ανώτερη θέση στην ΚΥΠ. αλλά δεν δεχόταν καμία από τις πρακτικές εισηγήσεις που του έκανε ο Άνσουτζ. Ιωάννης Λαδάς. Πράγματι. οπαδούς του Ανδρέα. Τις τελευταίες ημέρες του 1966. συνήλθε στις 4 Ιανουαρίου χωρίς τους 41 βουλευτές. για την οποία δήλωσε ότι αποτελείται «από ανδρείκελα του παλατιού. Ένας από αυτούς είναι ταξίαρχος ή στρατηγός. ο Ανδρέας. μεταβατικής κυβέρνησης που θα επέτρεπε την ομαλή διεξαγωγή εκλογών. 3. Η πρόταση δεν ικανοποίησε τον Άνσουτζ. Οι πληροφοριοδότες της πρεσβείας που γνώριζαν πως σκεπτόταν ο «Γέρος» εκτιμούσαν ότι ήταν αποφασισμένος να υλοποιήσει την απειλή του.Η ομάδα συζήτησε τις τρέχουσες πολιτικές εξελίξεις. να μη δώσουν ψήφο εμπιστοσύνης στην κυβέρνηση Παρασκευόπουλου. έλεγε πως. Ιωάννης Λέκκας.. Η κοινοβουλευτική ομάδα της Ε. αντιπροσώπους της ολιγαρχίας και του ΙΔΕΑ». η οποία αποκαλύπτεται πρώτη φορά και η οποία ανέφερε ότι: «1.Κ. Μιχάλης Ρουφογάλης. Ιωάννης Μέξης και ένας ή δυο αξιωματικοί που δεν είναι γνωστοί στην πηγή. αλλά δεν έλαβε απόφαση για την επιβολή δικτατορίας.

όπως π. Ο Λαγουδάκης συνέταξε σημείωμα το οποίο έστειλε στις αρχές Φεβρουαρίου στον προϊστάμενό του Φίλιπ Στόνταρντ (επικεφαλής αναλύσεων για το Τμήμα της Εγγύς Ανατολής) στο γραφείο που αποτελούσε το σύνδεσμο της CIA με το Στέητ Ντηπάρτμεντ και στον υπεύθυνο των ελληνικών υποθέσεων Νταν Μπρούστερ. Οι τέσσερις πράκτορες ήταν Ελληνοαμερικανοί και μιλούσαν άπταιστα ελληνικά. του Τζων Φατσέα (υπεύθυνος για επιχειρήσεις ηλεκτρονικών παρακολουθήσεων και εκπαίδευσης των ΛΟΚ έως το 1966). Η τελευταία αναφορά είχε ημερομηνία 23 Ιανουαρίου 1967. αλλά με ειδική κωδική ονομασία. οι δυο Ελληνοαμερικανοί πέρασαν μερικές ημέρες στο Νευροκόπι κυνηγώντας αγριογούρουνα μαζί του και αποκλείστηκαν από το χιόνι. επειδή δεν ήθελε να εμφανίζεται με την ερωμένη του Δέσποινα. Η CIA είχε στα αρχεία της έναν ειδικό φάκελο για τον Παπαδόπουλο. Ένας ηγέτης της. Ο φάκελος περιείχε εκθέσεις του σταθμού της υπηρεσίας στην Ελλάδα. από την εποχή που ήταν ο σύνδεσμος της ΚΥΠ με τη CIA. θα χρειαστούν δραστικά μέτρα. Η ηγεσία όμως της ομάδας δεν είχε τότε αναφερθεί ως "Επαναστατικό Συμβούλιο". —Σχόλιο του σταθμού: Όλα τα άτομα που αναφέρονται στην πρώτη παράγραφο συμπεριλαμβάνονταν σε αναφορές της ίδιας πηγής ως μέλη της συνωμοτικής ομάδας. Σε αυτές τις αναφορές τονίζεται ότι η «συνωμοτική ομάδα» είναι έτοιμη να Digitized by 10uk1s . αλλά δεν ήταν βέβαιος ποια ήταν τα σχέδιά τους. Το σημαντικό αυτό σημείωμα είδε πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας στο βιβλίο του αμερικανού δημοσιογράφου Λώρενς Στερν Το λανθασμένο άλογο. Βασικός ομιλητής της συνάντησης ήταν ο ίδιος ο Παπαδόπουλος. της Μεγάλης Βρετανίας και των ΗΠΑ). ο αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος. το οποίο εκδόθηκε το 1977. Οι ελληνοαμερικανοί πράκτορες συμμερίζονταν τις ανησυχίες του για την πορεία της χώρας και στις φιλικές συνομιλίες που είχαν δεν έκρυβαν τους φόβους τους για το τι θα συνέβαινε αν ερχόταν στην εξουσία μια κυβέρνηση Παπανδρέου. σε έκθεση που έστειλε στην Ουάσιγκτον.συνωμοτική ομάδα. όπως ανέφερε ο σταθμός της CIA στην Αθήνα. Ο αναλυτής του Στέητ Ντηπάρτμεντ Λαγουδάκης είχε λάβει όλες τις αναφορές της CIA για την ομάδα των συνταγματαρχών. Ο Παπαδόπουλος διατηρούσε κοινωνικές σχέσεις μαζί τους. η οποία λειτουργεί από το τέλος του 1963. Ανώτεροι αξιωματούχοι της CIA κατά τη δεκαετία του '60 επιμένουν ότι ο Παπαδόπουλος δεν ήταν ποτέ έμμισθος πράκτορας ή πληροφοριοδότης της αμερικανικής υπηρεσίας.χ. συνεχίζει να ανησυχεί για την πολιτική κατάσταση. αν και σταμάτησε να πηγαίνει στα πάρτυ τους.» 417 Στις 4 Ιανουαρίου. η πηγή μάς ανέφερε τον Οκτώβριο του 1964 πως ο ταξίαρχος Σταμάτιος Σκληρός ήταν μέλος της ομάδας. για την αποκαλούμενη "Δεξιά Ελληνική Στρατιωτική Συνωμοτική Οργάνωση"». Ο έλληνας αξιωματικός συνήθιζε να μιλάει στους φίλους του για τα συνωμοτικά του σχέδια και την «ανάγκη επέμβασης του στρατού». οι αξιωματικοί που συμμετείχαν στη συνωμοτική ομάδα του Παπαδόπουλου συναντήθηκαν για να συζητήσουν τις τελευταίες εξελίξεις. του Πήτερ Κορομηλά (υπεύθυνου του σταθμού της Καβάλας) και του Τζωρτζ Στήβενς. Το χειμώνα του 1965. Οι αξιωματούχοι αυτοί παραδέχονται ότι ο μετέπειτα δικτάτορας διατηρούσε στενές σχέσεις με τη CIA όταν ήταν ο σύνδεσμος της ΚΥΠ με ξένες μυστικές υπηρεσίες (της Γαλλίας. στις 23 Ιανουαρίου. Ειδικότερα είχε γίνει προσωπικός φίλος του Στήβεν Μίλτον (υπεύθυνος επιχειρήσεων του σταθμού της Αθήνας το 1967). επιβολή δικτατορίας. Ο Φατσέας και ο Στήβενς είχαν τις στενότερες σχέσεις με τον Παπαδόπουλο. Όσον αφορά τον άγνωστο στρατηγό ή ταξίαρχο. 418 Το σημείωμα του Λαγουδάκη έγραφε: «Το τμήμα της Εγγύς Ανατολής έχει λάβει από τις 19 Ιουνίου 1965 δεκαπέντε περίπου αναφορές της CIA από διάφορες πηγές. στις οποίες ο Παπαδόπουλος δεν αναφερόταν με το όνομά του. δήλωσε στις 22 Νοεμβρίου πως αν οι πολιτικές εξελίξεις εξακολουθήσουν να επιδεινώνονται.

που μπορεί ενδεχομένως να ετοιμάζει πραξικόπημα. οι οποίοι υπηρετούσαν στην Αθήνα την περίοδο αυτή. από τον οποίο είχε αντλήσει πληροφορίες και τον οποίο χρησιμοποιούσε ο Παπαδόπουλος για επαφές με το παλάτι και ξένες πρεσβείες και τον κρατούσε ενήμερο για ορισμένα σχέδιά του. Επειδή όμως κύκλοι των ανακτόρων και του στρατού ανησυχούν για το ενδεχόμενο νίκης του Παπανδρέου στις εκλογές του Μαΐου. ενώ παράλληλα ο σταθμός της CIA στην Αθήνα δεν έστειλε πρόσθετες αναφορές για την ομάδα των συνταγματαρχών. 419 Ο Λαγουδάκης υπογράμμιζε στο σημείωμά του πως «δεν έχουμε πληροφορίες γι' αυτήν τη συνωμοτική οργάνωση από πηγές εκτός της CIA και οι πληροφορίες από "αμερικανικές πηγές που ελέγχονται" (CAS. στην Digitized by 10uk1s . οι οποίοι διατηρούσαν σχέσεις με τις αμερικανικές υπηρεσίες. Είκοσι περίπου ονόματα ενεργών και απόστρατων αξιωματικών αναφέρονται ως μέλη-κλειδιά αυτής της στρατιωτικής κίνησης.οργανώσει στρατιωτικό πραξικόπημα. πηγές των αναφορών για την ομάδα του Παπαδόπουλου ήταν ο πρώην βουλευτής της ΕΡΕ Νίκος Φαρμάκης και ο απόστρατος σμήναρχος Αντώνης Σκαρμαλιωράκης. Ο Παπαδόπουλος αναφέρεται πως δήλωσε τον Δεκέμβριο του 1966 ότι «μόλις επιβληθεί η δικτατορία. όρος που υποδηλοί πηγή που ελέγχεται από τη CIA) είναι πολύ ασαφείς. θα επιδιώξει την αμερικανική υποστήριξη για να υλοποιήσει κοινωνικά και οικονομικά μέτρα που θα εξουδετερώσουν την τωρινή στροφή της χώρας προς τα αριστερά».. όταν. 422 Συνεργάτες του Μώρυ ισχυρίζονται πως ο σταθμός της Αθήνας δεν μπορούσε να εξακριβώσει την αξιοπιστία του εν λόγω πληροφοριοδότη ούτε και την ακρίβεια των πληροφοριών του. αλλά είχε συχνές επαφές με τα στελέχη της πρεσβείας. Μας ενημέρωσε για μια συνωμοσία μεταξύ συνταγματαρχών. εκ των οποίων κορυφαίοι θεωρούνται ο αντισυνταγματάρχης Παπαδόπουλος και ο αντισυνταγματάρχης Σταματελόπουλος. θα ήταν χρήσιμο να έχουμε περισσότερες πληροφορίες γι' αυτήν την ομάδα. 420 Έως σήμερα δεν είναι ακόμη γνωστό γιατί ο Λαγουδάκης δεν πήρε καμία απάντηση στο σημείωμά του. Ο ελληνοαμερικανός πράκτορας της CIA Γκας Αβρακότος είχε επαφή με τον εν λόγω πολιτικό. Controlled American Source. Ο Λαγουδάκης μπήκε στο γραφείο του το πρωί μετά το πραξικόπημα και του είπε με θυμωμένο ύφος πως «σου έστειλα μιαν αναφορά για τον Παπαδόπουλο». 421 Ο σταθμάρχης της αμερικανικής υπηρεσίας Τζακ Μώρυ προέβαλε τη δικαιολογία πως οι πληροφορίες για την ομάδα του Παπαδόπουλου προέρχονταν από «έναν πληροφοριοδότη της CIA με τον οποίο είχαμε περιστασιακές μόνο επαφές. Ο Μπρούστερ ισχυρίζεται ότι δεν θυμάται να είχε λάβει το σημείωμα του έμπειρου αναλυτή και υποστηρίζει ότι είναι πολύ πιθανόν να έφθασε στο γραφείο του στις αρχές Φεβρουαρίου. κατά την άποψή της. Ο πρώην βουλευτής της ΕΡΕ είχε κανονίσει μια συνάντηση του Παπαδόπουλου με τον Πιπινέλη. Η πρώτη συνάντηση της ομάδας μετά την πτώση της κυβέρνησης Στεφανόπουλου αναφέρεται ότι έγινε στις 4 Ιανουαρίου 1967. αλλά δεν μπορούσε ή δεν ήθελε να μας πει λεπτομέρειες. όταν βρισκόταν στην Αθήνα για λίγες εβδομάδες. Ο συνταγματάρχης Παπαδόπουλος ήταν ο βασικός ομιλητής». με τα οποία κανόνιζε συναντήσεις με τον Πιπινέλη και άλλες υπερσυντηρητικές προσωπικότητες που επεδίωκαν το αμερικανικό «πράσινο φως» για την επιβολή δικτατορίας. Οι πληροφορίες του ήταν ένα πολύ μικρό μέρος του όγκου των αναφορών που έρχονταν σε εμάς». Σύμφωνα με δύο στελέχη της αμερικανικής υπηρεσίας.. που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πραξικόπημα. Ο Φαρμάκης δεν ήταν έμμισθος πληροφοριοδότης της CIA. Ίσως θα ήταν φρόνιμο να γίνουν διακριτικές έρευνες από τη CIA και το πολιτικό τμήμα (της πρεσβείας)». υπονοώντας πως ο Μπρούστερ είτε δεν είχε δώσει ιδιαίτερη σημασία στις εκτιμήσεις του είτε είχε επιλέξει να μην προωθήσει την αναφορά του. η δικτατορία καταστεί η μόνη εναλλακτική λύση στον έλεγχο τής Βουλής από την Ένωση Κέντρου.

πίστευε ότι η Φρειδερίκη ήταν αντίθετη στη λύση της υπηρεσιακής κυβέρνησης και τόνισε πως δεν ήταν τυχαίο ότι έλειπε στην Ινδία όταν ο βασιλέας ανέθεσε την πρωθυπουργία στον Παρασκευόπουλο. Κατά τη διάρκεια του γεύματος είπε στον αμερικανό διπλωμάτη πως «σύντομα θα εκδηλωθεί πραξικόπημα. Ο Γεώργιος Παπανδρέου εξήγησε εξάλλου στον συνομιλητή του ότι «άλλοι μπορεί να θέλουν την αποτυχία της κυβέρνησης. και εξέφρασε την απορία του γιατί η αμερικανική κυβέρνηση δεν συνειδητοποιούσε το γεγονός αυτό. όχι από τους στρατηγούς. 424 Ο Τάλμποτ συνεπέρανε από τη συζήτησή του με τον αρχηγό της Ε.Κ. και ο σύμβουλος του βασιλέα απάντησε πως η Μόσχα ανάγκαζε ελληνικές εταιρείες που συνεργάζονταν μαζί της να ενισχύουν Digitized by 10uk1s . αλλά τόνισε ότι. Ήταν εξάλλου ενήμερος για το σχέδιο του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου.Κ. αφού εμφανίστηκε στο κτίριο της Παλιάς Βουλής τις πρώτες ώρες μετά την εκδήλωσή του με ένα τόμμυγκαν κρεμασμένο στον ώμο του.Κ. Ο Μπίτσιος παραδέχτηκε ούτε ότι ο ίδιος είχε «σαφή στοιχεία». Ο σταθμάρχης της CIA του ζήτησε λεπτομερή στοιχεία. Ο Φαρμάκης συνέφαγε ένα μεσημέρι στις αρχές Απριλίου με τον αμερικανό επιτετραμμένο Άνσουτζ. «αν η αμερικανική κυβέρνηση θέλει σοβαρά να αντικρούσει τη σοβιετική διείσδυση και την ανατρεπτική δράση των κομμουνιστών στο εσωτερικό.423 Παρένθεση ομαλότητας Η κυβέρνηση Παρασκευόπουλου πήρε ψήφο εμπιστοσύνης στις 14 Ιανουαρίου. Ο έλληνας διπλωμάτης δήλωσε ότι κατανοούσε το δισταγμό των ΗΠΑ να αναμειχθούν στην εσωτερική πολιτική σκηνή. και πρόσθεσε ότι δεν είχε στοιχεία που να δείχνουν ότι συνεργάζεται με τους Σοβιετικούς. πως. ο σταθμάρχης της CIA Τζακ Μώρυ είχε κατ' ιδίαν συνάντηση με τον σύμβουλο του Κωνσταντίνου Δημήτρη Μπίτσιο στην κατοικία γνωστού αθηναίου επιχειρηματία. Τις πρώτες ημέρες του πραξικοπήματος βρισκόταν πάντοτε κοντά στον Παπαδόπουλο και είχε συχνές επαφές με την αμερικανική πρεσβεία. Ο Μπίτσιος ισχυρίστηκε πως ο Ανδρέας εξυπηρετούσε τα σχέδια των κομμουνιστών και των Σοβιετικών. αν και επέμεινε πως ο Ανδρέας ελάμβανε οικονομική υποστήριξη από τη Μόσχα και τους κομμουνιστές. Ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν θέλησε να εξηγήσει τη στάση του γιου του και απέδωσε τις επιθέσεις της Ελευθερίας στην πικρία του εκδότη της για την ανατροπή της κυβέρνησης Στεφανόπουλου. Οι επιθέσεις συνεχίζονταν όμως από τον Ανδρέα και την εφημερίδα Ελευθερία. Μια ιστορική φωτογραφία δείχνει τον Σκαρμαλιωράκη τις πρώτες ώρες μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος να οδηγεί ένα αυτοκίνητο δίπλα στον Παπαδόπουλο και στο πίσω κάθισμα τον Φαρμάκη ανάμεσα στους Μακαρέζο και Παττακό. μια και δεν τον είχε ενημερώσει για τις μυστικές του επαφές με τον Κανελλόπουλο. Ο αρχηγός της Ε. 425 Στις 28 Ιανουαρίου. Ο Φαρμάκης και ο απόστρατος αξιωματικός της Αεροπορίας συνδέονταν με μακρά φιλία· την 21η Απριλίου βρέθηκαν στον στενό κύκλο των συνεργατών του Παπαδόπουλου. Και οι τρεις συμφώνησαν όμως ότι η πληροφορία εστερείτο σοβαρότητας και αποφάσισαν να μην την μεταδώσουν στην Ουάσιγκτον. Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν ικανοποιημένος από την υλοποίηση της συμφωνίας του με τα ανάκτορα. Ο Μώρυ απάντησε πως «όλοι έχουμε τις υποψίες μας για τον Ανδρέα». ενώ έβλεπε συχνά τον Αρναούτη. στο Φάληρο. δεν έχει σκοπό να την ρίξει. Ο Άνσουτζ επέστρεψε στην πρεσβεία και ανέφερε στην Κέυ Μπράκεν και τον Τζων Ντέυ την πρόβλεψη του ακροδεξιού πολιτευτή. αν και αισιόδοξος για το αποτέλεσμα των επικείμενων εκλογών. αλλά από συνταγματάρχες που ήταν προσωπικοί του φίλοι». η Ε. Κατά τη διάρκεια γεύματος που είχε με τον Τάλμποτ του είπε πως ήταν φυσικό ο Ανδρέας να είχε αρχικά «αγωνίες» για τη συμφωνία. θα πρέπει να αντιδράσει με σοβαρότητα στις δραστηριότητες του Ανδρέα».κατοικία του τελευταίου. αν τηρήσει την υπόσχεσή της να διενεργήσει ελεύθερες εκλογές». Ο Τάλμποτ του υπενθύμισε πως μέρος της συμφωνίας ήταν ότι θα σταματούσαν οι επιθέσεις εναντίον της μοναρχίας. δεν ήταν καθόλου βέβαιος ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία.

Ο Άνσουτζ ήταν ένθερμος υποστηρικτής της και βοήθησε ώστε να πεισθεί ο προϊστάμενός του. και όχι μετά. μια και έρχεται πρώτη φορά στη δημοσιότητα: «Ύστερα από εντατική μελέτη όλων των δεδομένων που μπορούμε να εκτιμήσουμε εδώ». Στις 11 Φεβρουαρίου. Η εισαγωγή του σημειώματος έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Ο αξιωματούχος της CIA ρώτησε αν το παλάτι μπορούσε να βασιστεί στο στρατό για μια προσωρινή εκτροπή. Ο Μώρυ σε άρθρο που έγραψε δέκα χρόνια αργότερα στην Ουάσιγκτον Ποστ αποκάλυψε πως ο Τάλμποτ είχε στην αρχή αντιρρήσεις. αλλά σε λίγα χρόνια «θα ήταν πλέον αργά». ο αμερικανός πρέσβης έστελνε ένα άκρως απόρρητο τηλεγράφημα μέσω του καναλιού επικοινωνίας ROGER. απεργιών και γενικότερα της αντίστασης που θα προκαλούσε ο Ανδρέας. αλλά εν συνεχεία υιοθέτησε την πρόταση της CIA. Ο Μώρυ σχολίασε ότι αν «αναφερόταν σε αντισυνταγματικές μεθοδεύσεις. Ο σύμβουλος του Κωνσταντίνου τόνισε επίσης πως η εκτροπή έπρεπε να γίνει πριν. 426 Στο σημείο αυτό. τις εκλογές. ο σταθμάρχης της CIA προσπαθούσε να πείσει τον Τάλμποτ ότι είχε έλθει η στιγμή για μια μυστική επιχείρηση της CIA. με στόχο τον επηρεασμό του εκλογικού αποτελέσματος. ο Μπίτσιος ρώτησε τον συνομιλητή του ποια θα ήταν η αμερικανική αντίδραση «αν η κατάσταση απαιτούσε ορισμένα ακραία μέτρα». δεν υπήρχαν στοιχεία που να δείχνουν ότι ο Ανδρέας είχε ενεργό σχέση με τους Σοβιετικούς ή τους κομμουνιστές· —ο Ανδρέας είχε πολλούς υποστηρικτές και θαυμαστές στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Ο Μώρυ εξέφρασε εξάλλου σοβαρές αμφιβολίες για το κατά πόσον θα ήταν εφικτή η επιβολή δικτατορίας. έγραφε ο Digitized by 10uk1s . ο Ανδρέας δεν θα υπάρχει». δεδομένων των αντιδράσεων. και ο Μπίτσιος εξήγησε ότι αυτό ήταν μεν εφικτό τώρα. ενώ διέψευσε κατηγορηματικά πως το παλάτι συνέχιζε να είναι αντίθετο στην επάνοδο του πρώην πρωθυπουργού από το Παρίσι. Ο Μπίτσιος απάντησε πως «αν αποφασιστεί η επιβολή δικτατορίας. 427 Ο Μώρυ επανέλαβε την αντίθεσή του στη δικτατορία και ρώτησε τον Μπίτσιο ποιοι ήταν οι λόγοι για τους οποίους το ελληνικό πολιτικό κατεστημένο δεν μπορεί να εργαστεί σκληρότερα και να εξουδετερώσει τον Ανδρέα. και εκείνος απάντησε πως «είναι κάτι που χρειάζεται επειγόντως αλλά την κατάλληλη στιγμή». ήταν βέβαιος πως η αντίδραση των ΗΠΑ θα ήταν εξαιρετικά αρνητική» και επεσήμανε πως: —οι ΗΠΑ θεωρούν ότι οι εξωκοινοβουλευτικές μεθοδεύσεις σπανίως λύνουν πολύπλοκα πολιτικά προβλήματα· —παρ' όλες τις υποψίες. που εχρησιμοποιείτο μόνο για τις πλέον απόρρητες και σημαντικές πληροφορίες και εκτιμήσεις.οικονομικά τον Ανδρέα. Ο Μπίτσιος συμφώνησε με την παρατήρηση και δεν έκρυψε τη δυσφορία του για την έλλειψη ηγεσίας τόσο στην ΕΡΕ όσο και στα μετριοπαθή στοιχεία του κέντρου. Ο σταθμάρχης ζήτησε τέλος τη γνώμη του Μπίτσιου για την επιστροφή του Καραμανλή. 429 Ο Τάλμποτ συμμετείχε σε σύσκεψη της ομάδας των βασικών στελεχών της πρεσβείας (country team) κατά την οποία συζητήθηκε η πρόταση. 428 Η πρεσβεία προτείνει μυστική επιχείρηση Τις πρώτες ημέρες του Φεβρουαρίου.

της ΦΙΔΗΚ (το κόμμα των «αποστατών»). ήταν «έχουμε αναμειχθεί αρκετές φορές πλέον. οι αμερικανοί αξιωματούχοι κατέληξαν στο συμπέρασμα πως η επιχείρηση δεν θα έφερνε αποτελέσματα. Αυτή τη στιγμή όμως υπάρχουν αρκετά ισχυροί λόγοι. «ήταν να βεβαιωθούμε πως δεν θα σημειωνόταν πλήρης επικράτηση της Ε. Έχει όμως υιοθετήσει και προωθεί με ενθουσιασμό πολλές θέσεις της ΕΔΑ». να βρουν την απαιτούμενη ενέργεια και να αντικρούσουν αποτελεσματικά εκείνους που οδηγούν την Ελλάδα σε επικίνδυνα μονοπάτια. ενώ η πρεσβεία γνώριζε ότι σε αυτήν την περίπτωση ο Κανελλόπουλος και ο Γεώργιος Παπανδρέου είχαν συμφωνήσει μυστικά να σχηματίσουν κυβέρνηση συνεργασίας των δύο μεγαλύτερων κομμάτων. 430 Η CIA σε συνεργασία με το πολιτικό τμήμα της πρεσβείας προετοίμασε το σχέδιο της επιχείρησης. στο άρθρο που έγραψε δέκα χρόνια αργότερα.» και η απάντηση από την Ουάσιγκτον. μυστική επιχείρηση. της ΕΡΕ και των ανεξαρτήτων. Κατά την περιγραφή του αμερικανού αρθρογράφου Μάρκι Τσάιλντς στην Ουάσιγκτον Ποστ τον Μάιο του 1967. Το συνολικό κόστος της επιχείρησης θα ήταν 100. 431 Η επιτροπή που συνεδρίαζε στην αίθουσα 303 του old Executive Building στο συγκρότημα του Λευκού Οίκου συνήλθε στα μέσα Φεβρουαρίου και απέρριψε την πρόταση του Τάλμποτ. «Η ιδέα».. αφού και ο ίδιος είχε σοβαρές αμφιβολίες για το αν αμερικανικές υπηρεσίες έπρεπε να αναμειχθούν σε επιχείρηση για τον επηρεασμό των εκλογών. ο σύμβουλος ασφαλείας του προέδρου Τζόνσον έκλεισε τη σύσκεψη τονίζοντας: «Ελπίζω πως καταλαβαίνετε. να βασίζονται πλέον στα αμερικανικά δεκανίκια. σε σχέση με τις επικείμενες ελληνικές εκλογές..Κ.000 δολάρια. Ο ίδιος έχει αμφιβολίες για το αν η Ε.Κ. Εξ όσων γνωρίζω. Ο πολιτικός σύμβουλος Τζων Ντέυ και ο πράκτορας της αμερικανικής υπηρεσίας Τζωρτζ Ιωαννίδης επεξεργάστηκαν το σχέδιο που προέβλεπε πόσα χρήματα θα δίνονταν και σε ποιους υποψηφίους για την ενίσχυσή τους. «έχω συμφωνήσει με την εισήγηση της CIA να ζητηθεί η έγκρισή σας για μια περιορισμένη. ότι οι εισηγήσεις στις οποίες καταλήξαμε εδώ. Αν και οι επικείμενες εκλογές θα αποτελέσουν μάχη ανάμεσα στα φιλοδυτικά. να εξασφαλίσει την απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή. Τον απασχολούσε το ερώτημα: «Αν έπρεπε να αναμειχθούμε ακόμη μία φορά σε μια μυστική επιχείρηση. »Κατέληξα σε αυτήν την εισήγηση ύστερα από πολλούς δισταγμούς. 432 Ο Τάλμποτ δεν ενοχλήθηκε ιδιαίτερα με την απόρριψη του αιτήματος. Οι αξιωματούχοι που συμμετείχαν στη σύσκεψη ήταν εξαιρετικά απασχολημένοι με τις εξελίξεις στο Βιετνάμ και δεν θεωρούσαν την κατάσταση στην Ελλάδα σημαντική προτεραιότητα.. ο Ανδρέας δεν βρίσκεται υπό τον έλεγχο των κομμουνιστών. η επιτυχία του Ανδρέα μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή πολιτικής και απομάκρυνση από την παραδοσιακή στενή συμμαχία με τη Δύση. πως η Ουάσιγκτον απορρίπτοντας την ιδέα μιας μυστικής επιχείρησης μικρής κλίμακας. 433 Ο σταθμάρχης της CIA και ο Άνσουτζ ήταν δυσαρεστημένοι από την απόφαση της Επιτροπής 303.Κ. έχασε μια Digitized by 10uk1s . θα μπορούσε. τονίζει ο Ντέυ. καθιστούν αναπόφευκτη τη μελλοντική πορεία των εξελίξεων στην Ελλάδα».Τάλμποτ. εθνικά κόμματα. Τις λεπτομέρειες της επιχείρησης θα παρουσιάσει στο υπουργείο η CIA. που επικεντρώθηκαν στην ΕΔΑ.». »Σε αντίθεση με προηγούμενες επιχειρήσεις του παρελθόντος. Είναι κυρίως χρέος των Ελλήνων που πιστεύουν ότι η χώρα τους ωφελείται από τις στενές σχέσεις με τη Δύση και τις ΗΠΑ. κύριοι. Ο Μώρυ ισχυρίστηκε. ή μάλλον στις οποίες δεν μπορέσαμε τελικά να καταλήξουμε. όπως ο ίδιος την ερμήνευσε. ακόμη και για τους πιο καλούς μας φίλους εδώ. αφήστε τις εξελίξεις να πάρουν το δρόμο τους». ο στόχος θα είναι να περιοριστεί η επιρροή και η ισχύς που προσπαθεί να αποκτήσει ο Ανδρέας ΙΙαπανδρέου με την υποστήριξη ορισμένων ανταγωνιστικών στοιχείων της Ε. ούτως ή άλλως. Ο δημοσιογράφος Μάρκι Τσάιλντς αποκάλυψε σε άρθρο του στην Ουάσιγκτον Ποστ πως ύστερα από μακρά συζήτηση για το αν μια περιορισμένη μυστική επιχείρηση μπορούσε να αποτρέψει το φημολογούμενο πραξικόπημα. Είναι ανθυγιεινό.

που ήταν υπεύθυνος για την Ελλάδα στο Στέητ Ντηπάρτμεντ.Κ. ώστε να παραπεμφθούν σε δίκη για την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ». Ο αρχηγός της Ε. τόνιζε χαρακτηριστικά η πρεσβεία σε τηλεγράφημά της. 434 Η δίκη του «ΑΣΠΙΔΑ» προκαλεί νέα κρίση Ο Ανδρέας βρέθηκε στο προσκήνιο των εξελίξεων όταν η εισαγγελία Αθηνών ζήτησε στις 24 Φεβρουαρίου την άρση της ασυλίας του ίδιου και του βουλευτή Παύλου Βαρδινογιάννη. της διαμάχης γύρω από τα γεγονότα της 15ης Ιουλίου. αλλά είναι γνωστόν ότι προσφάτως ανησυχούσε όλο και περισσότερο για τις εξτρεμιστικές θέσεις του Ανδρέα και την αδυναμία του πατέρα του να τον ελέγξει. ειδικά μετά την άφιξη του πρέσβη Τάλμποτ δεν υπάρχει τέτοιου τύπου ανάμειξη». «είναι το γεγονός πως έφερε τον βασιλέα ακόμη μία φορά στο επίκεντρο της πολιτικής διένεξης. στις 17 Μαρτίου μαζί με τον Ντέυ και τον Νταν Μπρούστερ. υπήρχε ανοικτή ανάμειξη των ΗΠΑ. κλπ. «Φοβόμαστε πολύ». Ανδρέας Παπανδρέου διά της ομιλίας του κατά των Ηνωμένων Πολιτειών»...τι προβλέπουν η ομάδα των δεξιών της ΕΡΕ και —όπως φαίνεται— ορισμένοι σύμβουλοι του βασιλέα». προκαλώντας πολλά σχόλια και ερωτηματικά. αλλά σε λάθος περιβάλλον» σχολίασε και πρόσθεσε: «Δεν συμμερίζομαι τις απόψεις του για την ανάμειξη της Αμερικής στις εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδας. 435 Το ζήτημα της άρσης της ασυλίας ώθησε τον Ανδρέα σε νέο κύκλο ρητορικών επιθέσεων με στόχους το παλάτι και τους Αμερικανούς. με την επαναφορά της υπόθεσης "ΑΣΠΙΔΑ". «Ατυχές αποτέλεσμα της κίνησης για την άρση της ασυλίας».Κ. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους ήταν ο πολιτικός σύμβουλος Τζων Ντέυ και ο υπεύθυνος της Υπηρεσίας Πληροφόρησης της πρεσβείας Ρίτσαρντ Χέλγκερσον. Ο Μπρούστερ είχε επισκεφθεί την Αθήνα για να διαμορφώσει ο ίδιος άποψη για το πολιτικό κλίμα και να διατυπώσει προβλέψεις για τις επόμενες εκλογές. Ο Γεώργιος Παπανδρέου άρχισε τη συζήτηση ζητώντας συγγνώμη από τους συνομιλητές του για το περιεχόμενο της ομιλίας του Ανδρέα στην Ένωση Ανταποκριτών. Αργότερα το ίδιο βράδυ. «πως η απόφαση για αναβολή των εκλογών ή την εκτροπή από τις συνταγματικές διατάξεις θα οδηγούσε σε βιαιότερες αντιδράσεις σε όλη τη χώρα από ό. Το αίτημα προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις του Ανδρέα και της Ε. Την 1η Μαρτίου επρόκειτο να μιλήσει κατά τη διάρκεια γεύματος στην Ένωση Ξένων Ανταποκριτών. τόνιζε ο Τάλμποτ. 436 Ο Γεώργιος Παπανδρέου ήταν και αυτός ενοχλημένος από την ομιλία του Ανδρέα.» Οι αμερικανοί διπλωμάτες φοβούνταν πως οι σύμβουλοι του βασιλέα και ορισμένα στελέχη της ΕΡΕ που είχαν επαφή μαζί του δεν συνειδητοποιούσαν πως χειρισμοί όπως το αίτημα άρσης της ασυλίας έθεταν σε κίνδυνο την παραμονή της κυβέρνησης Παρασκευόπουλου στην εξουσία και ήταν πιθανόν να έφερναν τα ανάκτορα μπροστά στο δίλημμα σχηματισμού νέας κυβέρνησης ή επιβολής δικτατορίας.Κ. χωρίς να έχει συγκεκριμένες πληροφορίες ή ενδείξεις. εκπρόσωπος της πρεσβείας δικαιολόγησε την αποχώρηση των δύο διπλωμάτων. και τελικώς απορρίφθηκε από την αρμόδια Επιτροπή Δικαιοσύνης της Βουλής. ειδικά κατά τη θητεία του πρέσβη Πιούριφοϊ. Η πρεσβεία εκτιμούσε. «Δυστυχώς ο Ανδρέας προσπαθεί να γίνει Κέννεντυ και Φουλμπράιτ (προοδευτικός δημοκρατικός γερουσιαστής) μαζί. Ο πρέσβης επισκέφθηκε τον αρχηγό της Ε.. Κατά το παρελθόν. την οποία απέδωσε «στην ευρεία και γενική επίθεση εις την οποία προέβη ο κ. Ο Ντέυ βρήκε προκλητικό το περιεχόμενο της ομιλίας και απεχώρησε μαζί με τον συνεργάτη του από την αίθουσα. αλλά στο πρόσφατο παρελθόν. πως πίσω από τη διαδικασία που κατέληξε στο αίτημα για την άρση της ασυλίας του Ανδρέα βρισκόταν ο Κωνσταντίνος. όπως τουλάχιστον δήλωσε στον Τάλμποτ και δύο συνεργάτες του. θυμήθηκε Digitized by 10uk1s . Δεν είναι σαφές πόσο αναμεμειγμένος ήταν ο βασιλέας στο αίτημα για την άρση της ασυλίας.σημαντική ευκαιρία να επηρεάσει θετικά τις εξελίξεις στην Ελλάδα και να αποτρέψει την πόλωση που οδήγησε τελικά στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. οι οποίοι διάβασαν βιαστικά προτού αρχίσει η ομιλία αντίτυπό της που είχε πολυγραφηθεί και μοιραστεί σε όλους τους παρευρισκομένους.

και εμμέσως τα ανάκτορα. Θα γίνουν οπωσδήποτε διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες και ο Ανδρέας θα μετατραπεί σε ήρωα και μάρτυρα». αλλά αντιθέτως ήταν δέσμιος του όποιου δικτάτορα. Ο Τάλμποτ εξέλαβε τη φράση αυτή ως προτροπή για να συμβουλεύσει ο ίδιος τον Κωνσταντίνο να προχωρήσει σε αμνηστία. «Ο βασιλέας Κωνσταντίνος θα ανεκάλυπτε σύντομα».εξάλλου ότι ο προκάτοχος του Τάλμποτ. πρέσβης Λαμπουίζ του είχε πει κάποτε ότι «δεν ελέγχει πλήρως τη δράση της CIA στην Ελλάδα». οπότε δεν θα είχε πλέον ασυλία. συνέχισε.Κ. απέκλεισε το ενδεχόμενο σύμπραξης με την ΕΔΑ μετά τις εκλογές και υπογράμμισε πως ο θεσμός της μοναρχίας είναι αναγκαίος για την Ελλάδα. εξήγησε ότι ακόμη και αν αποχωρούσε από το κόμμα «μαζί με 30. 440 Η συζήτηση κατέληξε με την παράκληση του Γεωργίου Παπανδρέου προς τον Τάλμποτ να χρησιμοποιήσει την επιρροή του υπέρ της παροχής αμνηστίας για την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ». Στο σημείο αυτό έκανε το σχόλιο πως «ο Ανδρέας δεν θα ήθελε τίποτε περισσότερο από το να συλληφθεί». όχι μόνο για την Ελλάδα. ο Γεώργιος Παπανδρέου είπε στους Αμερικανούς πως «αν δεν ήταν γιος του. 437 Η ανάλυση αυτή αποκτά. εξήγησε. Ο Γεώργιος Παπανδρέου φοβόταν ότι η «χούντα» θα προσπαθούσε να υπονομεύσει το σχέδιο για την πραγματοποίηση των εκλογών και να δημιουργήσει συνθήκες για επιβολή δικτατορίας. Ο 80χρονος πολιτικός συνέχισε τη συζήτηση τονίζοντας πως ο Κανελλόπουλος είχε συμπεριφερθεί ως «πραγματικός ηγέτης τους τελευταίους μήνες». «Αν συλληφθεί». Του είχε αναπτύξει την άποψη ότι ο καλύτερος τρόπος για να αποτραπεί ο κίνδυνος και να διεξαχθούν οι εκλογές θα ήταν να δοθεί αμνηστία για την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ». σύμφωνα με τον ηλικιωμένο ηγέτη. Προκειμένου εξάλλου να καθησυχάσει τον Τάλμποτ. τον Πιπινέλη και τον απόστρατο στρατηγό Δόβα.Κ. θα είχε διώξει τον Ανδρέα από το κόμμα για τη γενικότερη συμπεριφορά του». ενώ προειδοποίησε τον Μπίτσιο ότι μια δικτατορία θα ήταν καταστροφική. 40 ή και 50 βουλευτές και συνεργαζόταν με 20 ή 30 βουλευτές της ΕΔΑ. Όσο για τον Ανδρέα. όχι οι λέξεις». συλλαμβάνοντας τον Ανδρέα μόλις έκλεινε η Βουλή. Σε μιαν εξαιρετικά αποκαλυπτική στιγμή της συζήτησης. διότι «είναι οι πράξεις που μετράνε. 439 Ο βασιλέας έπρεπε. 438 Ο Γεώργιος Παπανδρέου αποκάλυψε ότι είχε συναντηθεί την προηγουμένη με τον διευθυντή του Ιδιαίτερου Γραφείου του Κωνσταντίνου Δημήτρη Μπίτσιο στο Καστρί. θα έκανε ότι μπορούσε για να συγκρατήσει τον Τύπο και τους βουλευτές του. να αντιμετωπίζει την πολιτική κρίση υπό πιο μακροπρόθεσμο πρίσμα και να ασχολείται λιγότερο με το τι λέει ο Ανδρέας. ακριβώς όπως ο βασιλέας (Γεώργιος) κατέστη δέσμιος του Ιωάννη Μεταξά κατά τη δεκαετία του 1930». εξήγησε κατά τη συνάντηση αυτή ότι το κόμμα του δεν μπορούσε να ζητήσει την αμνηστία και παραδέχτηκε ότι. αλλά και για τη μοναρχία. ο αρχηγός της Ε. «πως δεν ήλεγχε την κατάσταση. Ο Τάλμποτ τον ρώτησε ποια είναι τα βασικά της μέλη και εκείνος απάντησε ότι «Πρόεδρος της χούντας είναι πιθανότατα η Φρειδερίκη» και κατονόμασε ως μέλη τον Γαρουφαλιά. Τον απασχολούσαν όμως πολύ οι δραστηριότητες της «χούντας». «δεν θα γίνουν εκλογές. ένα στοιχείο ιστορικής ειρωνείας υπό το φως των όσων έχουν τώρα αποκαλυφθεί όσον αφορά την ανάμειξη του αμερικανικού παράγοντα κατά την περίοδο 1965-67 και την πρόταση του Τάλμποτ και του σταθμού της CIA στην Αθήνα για μυστική χρηματοδότηση μετριοπαθών υποψηφίων στις βουλευτικές εκλογές. αν ο βασιλέας έδινε αμνηστία. θα είχε μαζί του μόνο λιγότερο από το ένα τρίτο των μελών της Βουλής και δεν θα μπορούσε να αλλάξει την εξωτερική πολιτική της Ελλάδας». 441 Ο Άνσουτζ μιλάει σκληρά στον Ανδρέα Ο δεύτερος τη τάξει της πρεσβείας Νορμπ Άνσουτζ αποφάσισε εν τω μεταξύ να μιλήσει σκληρά στον Digitized by 10uk1s . Ο αρχηγός της Ε.

Ο Ανδρέας κατονόμασε εν συνεχεία τα μέλη της «χούντας» που πίστευε ότι κατηύθυναν τη συνωμοσία εναντίον του: εμπνευστής της ήταν ο Φρειδερίκη.Ανδρέα. του ξένου παράγοντα.. ειδικά στο γενικότερο κλίμα της έντασης και ανησυχίας που επικρατούσε στον μικρό σχετικά κύκλο των αμερικανών αξιωματούχων που παρακολουθούσαν τις ελληνικές εξελίξεις. ο Φαρμάκης. της οικονομικής ολιγαρχίας. Ο Άνσουτζ συνεπέρανε από τη συζήτηση. Προτίμησε να του ασκήσει εντονότατη κριτική. Μουστάκης. δεδομένου ότι είχε πληροφορηθεί ότι επρόκειτο να του ασκηθεί δίωξη για κατασκοπεία. Η βιαιότητα των επιθέσεών του εναντίον της μοναρχίας.λπ. Ο Άνσουτζ παρέθεσε τα ονόματα στο σημείωμα που έστειλε στην Ουάσιγκτον και σχολίασε σε παρένθεση πως ύστερα από προσωπική του έρευνα ανακάλυψε ότι ο Βέρρος είχε πεθάνει ένα χρόνο νωρίτερα. Σε περίπτωση που οι πληροφορίες που είχε επαληθεύονταν. «οπότε θα γινόταν αμέσως μάρτυρας και η πολιτική του απήχηση θα ενισχυόταν». προφανώς απόρροια των άκαρπων διαβουλεύσεων που είχε μαζί του από τα μέσα του 1966. —«Υπενθύμισα στον Ανδρέα». Σωκρατίδης (ανακριτής στην υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ»). Ως αντάλλαγμα ήταν διατεθειμένος να σκεφθεί την πιθανότητα να δεχτεί την αναβολή των εκλογών μερικούς μήνες. Κατόπιν αυτού και επειδή δεν πίστευε ότι θα μπορούσε ποτέ να δικαστεί δίκαια και αντικειμενικά. Στην αρχή της συζήτησης. Χατζίκος. οι στρατηγοί Σπαντιδάκης. αδίκημα για το οποίο δεν καλυπτόταν από τη βουλευτική ασυλία. τόνισε. ότι: —«έπρεπε να δεχτεί ένα μεγάλο μερίδιο της ευθύνης για την κατάσταση που είχε δημιουργηθεί. Μπεράκης και Κόλλιας. Ο Ανδρέας είχε προσκαλέσει τον Άνσουτζ και τη σύζυγό του στο σπίτι του. 442 Η ερμηνεία που έδωσε ο αμερικανός διπλωμάτης στην απειλή του Ανδρέα ότι δεν θα δεχόταν να δικαστεί. πρώτη φορά σε συζήτησή του με τον Άνσουτζ. Ο Άνσουτζ προέβλεπε ουσιαστικά ότι η πόλωση των ημερών θα ξεπερνούσε τα παραδοσιακά όρια του πολιτικού παιχνιδιού και κινδύνευε να μεταβληθεί σε τρίτο γύρο της εμφύλιας σύρραξης. 443 Ο νεώτερος Παπανδρέου υποστήριξε την πρόταση του πατέρα του για την παροχή αμνηστίας σε όσους ήταν αναμεμειγμένοι στην υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ». Μια από τις κατηγορίες που προσπαθούσε να στοιχειοθετήσει η «χούντα». είχε αποφασίσει ότι δεν θα παραδινόταν στις αρχές. τον οποίο προσπαθούσε να πείσει τους τελευταίους εννέα μήνες ότι έπρεπε να αποκαταστήσει κάποιου είδους επαφή με το παλάτι. ήταν ότι είχε συνεργαστεί με τις γιουγκοσλαβικές υπηρεσίες στις οποίες είχε δώσει ονόματα ελλήνων πρακτόρων. ο Ανδρέας εκμυστηρεύθηκε ότι ανησυχούσε για την κατάληξη των ανακρίσεων για τον «ΑΣΠΙΔΑ». όπως την αποκαλούσε. «ότι τους τελευταίους εννέα μήνες τον προτρέπω να υιοθετήσει πιο ήπια δημόσια στάση που θα βοηθήσει να αποκατασταθεί κλίμα εμπιστοσύνης και θα διευκολύνει τη διενέργεια εκλογών που θα πρέπει τελικά να γίνουν για να Digitized by 10uk1s . των δεξιών. Μουρίκης. ο στρατιωτικός εισαγγελέας συνταγματάρχης Παπαπούλος και ο απόστρατος στρατηγός Βέρρος. Ο Ανδρέας έδειχνε. Ο αμερικανός συνομιλητής του δεν είχε όμως διάθεση να δεχτεί την πρόταση. Ο αντίκτυπος της επισήμανσής του δεν μπορεί να υποτιμηθεί. ο βουλευτής της ΕΡΕ και υπουργός των Εσωτερικών του Μεταξά Μανιαδάκης. οι δικαστικοί Κόλλιας. αν και ο Ανδρέας δεν το είπε σαφώς. μέλη της ο Αρναούτης. είχε αναπόφευκτα δημιουργήσει κλίμα πολύ βαθιάς αγωνίας». θα έπρεπε να αποφασίσει αν θα παραδινόταν στις δικαστικές αρχές. Την ίδια στιγμή παρατήρησε πως αυτή η μέθοδος για την προβολή του πολιτικού του προφίλ «δεν θα ήταν και τόσο άνετη και πιθανώς να αποδεικνυόταν επικίνδυνη προσωπικά για τον ίδιο». μεταξύ άλλων. Ο Άνσουτζ του είπε. κ. πως ήταν πραγματικά ανήσυχος για την τύχη του και γι' αυτό έδειχνε προθυμία να διαπραγματευτεί μια συμβιβαστική φόρμουλα. πως «υπό αυτές τις συνθήκες θα ανέβαινε στα βουνά και θα ηγείτο της αντίστασης των δημοκρατικών δυνάμεων οι οποίες θα είχαν πλέον εξεγερθεί». πρόσθεσε ο Άνσουτζ. αποκτούσε εξαιρετικά μεγάλη σημασία.

Ο Ανδρέας από την πλευρά του απέφυγε να απαντήσει στην επίθεση του Άνσουτζ και επέμεινε απλώς πως όταν επιστρέψει στην εξουσία «θα βρείτε ότι θα είμαι δύσκολος φίλος της Αμερικής. —«Αντιθέτως είχε προσπαθήσει να εξαντλήσει κάθε πιθανό πολιτικό όφελος εκμεταλλευόμενος αυτά τα ζητήματα. κατά τρόπο που έρχεται σε αντίφαση με τις διαβεβαιώσεις που δίνει κατ' ιδίαν. ότι «ήταν πρόθυμος να συναντηθεί διακριτικά με εκπρόσωπο του παλατιού για να εξετάσουν την κατάσταση». απέφυγε αυτήν τη φορά να δεσμευθεί. καθώς ο πρώην βουλευτής της ΕΡΕ Φαρμάκης του είχε πει λίγες ημέρες πριν ότι «ο Ανδρέας είναι ζωντανό πτώμα και υπάρχουν δυνάμεις που είναι αποφασισμένες να τον "σκοτώσουν"».444 Το ξέσπασμα του Άνσουτζ κλιμακώθηκε όταν εξέφρασε την πικρία του για την ομιλία του Ανδρέα στην Ένωση Ξένων Ανταποκριτών. δεν είχε κάνει τίποτα δημοσίως για να μειώσει τις ανησυχίες διαφόρων». η οποία σχολίασε πως βρήκε την ομιλία «πολύ φιλική» έναντι των ΗΠΑ. την οποία χαρακτήρισε «κυνική και χαμηλού επιπέδου επίθεση εναντίον της αμερικανικής πολιτικής». 445 Καθώς η συζήτηση έφτανε στο τέλος της. Παρ' όλα αυτά. αλλά να την τιμωρήσει. Ο αμερικανός διπλωμάτης δεν θεωρούσε αδικαιολόγητες τις ανησυχίες του υιού Παπανδρέου. Ο Άνσουτζ υποστήριξε ότι ο Ανδρέας θα έπρεπε να γνωρίζει πως η κυβέρνηση των ΗΠΑ προσπαθούσε τα τελευταία χρόνια να σταματήσει τη συνεχή ανάμειξή της στις εσωτερικές ελληνικές εξελίξεις και να συνεργαστεί σε διάφορες χώρες με «προοδευτικές» κυβερνήσεις. μπορεί να χαρακτηριστεί μόνο δημαγωγός». Στον επίλογο του τηλεγραφήματος τόνιζε ότι ο Ανδρέας εμφανιζόταν σχετικά ανήσυχος για το ενδεχόμενο εκτροπής ή την πιθανότητα σύλληψης και αναγκαστικής απομάκρυνσής του από την πολιτική. όπως την κυβέρνηση Παπανδρέου. βρήκε την ομιλία «απαράδεκτη». 446 Digitized by 10uk1s .ξεκαθαρίσει η κατάσταση. Η φράση αυτή προξένησε εντύπωση στον Άνσουτζ. με έμμεσο τρόπο. ένας άνθρωπος που εσκεμμένα εκμεταλλεύεται το λαϊκό αίσθημα. και ότι δεν θα συνεργαζόταν ποτέ με την ΕΔΑ. γιατί έκρινε ότι ο Φαρμάκης «εθεωρείτο άτομο που είχε σχέσεις με τις δυνάμεις που ήταν έτοιμες να προχωρήσουν σε συνταγματική εκτροπή». αλλά πάντως φίλος». που είχε προσφερθεί παλιότερα να κανονίσει στο σπίτι του συνάντηση του Ανδρέα με τον βασιλέα. Ο Άνσουτζ. Παρά το γεγονός ότι μού είχε δηλώσει πολλές φορές σε ιδιωτικές συζητήσεις ότι στόχος του δεν ήταν να καταστρέψει τη μοναρχία. Κατά την άποψή του. Στο σημείο αυτό παρενέβη η Μαργαρίτα Παπανδρέου. ο Ανδρέας είπε. εξήγησε στον Ανδρέα. Πρόσθεσε ακόμη ότι η Ουάσιγκτον ήταν αντίθετη προς κάθε συνταγματική εκτροπή.

του σχεδίου για την επιβολή στρατιωτικού καθεστώτος «σε περίπτωση νέας πολιτικής κρίσης». Ο Σπαντιδάκης ισχυριζόταν όμως. η αμερικανική πρεσβεία επεσήμανε πως «πρόσφατα ο βασιλέας έχει —σύμφωνα με τις πληροφορίες μας— τρομάξει από την αδυναμία του Γεωργίου Παπανδρέου να ελέγξει τον γιο του. τις οποίες είχε εξασφαλίσει από πληροφοριοδότη ο οποίος διατηρούσε σχέσεις με τον Σπαντιδάκη και τον απόστρατο πτέραρχο Πέτρο Μητσάκο.Κ. Ο Κωνσταντίνος εξήγησε ότι αναγκαζόταν να δίνει τελεσίγραφα στον πρωθυπουργό και να τον απειλεί ότι θα τον απολύσει. ο διοικητής της 9ης Μεραρχίας στρατηγός Σωτήρης Λιαράκος.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΤΟ ΔΙΛΗΜΜΑ TOΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Ο βασιλέας ξανασκέπτεται τη διενέργεια εκλογών ΟΙ ΥΠΟΨΙΕΣ των δυο Παπανδρέου ήταν βάσιμες. «απλώς εργάζεται για να τελειοποιήσει τα σχέδια εκτάκτου ανάγκης σε συνεργασία με τη Χωροφυλακή και την Αστυνομία. Γουίλιαμς. ώστε να διασφαλίσει την υποστήριξη του στρατεύματος προς το θρόνο. όμως. Ο στρατηγός Σπαντιδάκης είχε δηλώσει στην πηγή της CIA πως το πρώτο δεκαήμερο του Μαρτίου ορισμένοι αξιωματικοί σε θέσεις-κλειδιά βρίσκονταν «ανεπίσημα» σε επιφυλακή στο πλαίσιο του σχεδίου.. σε συζήτησή του με τον αμερικανό στρατιωτικό ακόλουθο Ο. να επιβληθεί ως κυρίαρχη πολιτική δύναμη». Αποκάλυψε ακόμη ότι ήθελε να αλλάξει τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου στρατηγό Τσολάκα και να τοποθετήσει τον ναύαρχο Αυγέρη στη θέση του. δεν θεωρούσε τον Κανελλόπουλο «αποφασιστικό άνθρωπο» και ήταν απογοητευμένος από την απόδοση του πρωθυπουργού Παρασκευόπουλου. ο Φαρμάκης και η Φρειδερίκη με τον πρώην υπουργό Δημοσίας Τάξεως Αποστολάκο. 448 Η προσοχή των αμερικανικών υπηρεσιών και της πρεσβείας ήταν επικεντρωμένη στα σχέδια των στρατηγών. Ο Κωνσταντίνος ήταν αρχικά ικανοποιημένος από την κυβέρνηση Παρασκευόπουλου και τη σχετικά ομαλή πορεία των εξελίξεων. Ο βασιλέας έχει αρχίσει να ξανασκέπτεται το αν θα έπρεπε να κάνει τις εκλογές τον Μάιο και να επιτρέψει στην Ε. ο Κωνσταντίνος είχε δηλώσει στις 20 Μαρτίου πως «είχε αγωνία για το αποτέλεσμα των εκλογών». Κ. 447 Σε συνομιλία με πηγή της πρεσβείας. ότι ο στρατός δεν σχεδίαζε πραξικόπημα. και ειδικότερα στον Ανδρέα Παπανδρέου. Η CIA ανέφερε στον Τάλμποτ πως ο αρχηγός Στρατού Σπαντιδάκης είχε δώσει εντολή να γίνουν οι ετοιμασίες για την εκτέλεση του σχεδίου «ΙΕΡΑΞ ΙΙ». Στα μέσα Μαρτίου. ο διοικητής της 8ης Μεραρχίας στρατηγός Σταμάτιος Σκληρός και ο επικεφαλής του Τρίτου Γραφείου του ΓΕΣ αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος. Η αναφορά της CIA εξηγούσε πως ο «ΙΕΡΑΞ ΙΙ» Digitized by 10uk1s . να προκαλέσει την ανατροπή της και την αναβολή των εκλογών. Οι αξιωματικοί αυτοί ήταν: ο ταξίαρχος Πανουργιάς. Ειδικότερα ο βασιλέας εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του επειδή ο υπηρεσιακός πρωθυπουργός καθυστερούσε πολύ να υλοποιήσει τις αλλαγές που είχε συμφωνήσει με τα ανάκτορα. Τα σχέδια είναι σχεδόν έτοιμα μέσα στο γενικότερο πλαίσιο των νατοϊκών σχεδίων». Δευτερεύοντα ρόλο στη πρώτη φάση του σχεδίου είχαν ο διευθυντής του γραφείου του Σπαντιδάκη αντισυνταγματάρχης Ιωάννης Λάζαρης και ο επικεφαλής του Δεύτερου Γραφείου του ΓΕΣ λοχαγός Κωνσταντίνος Κοτίνης. Η πρεσβεία σημείωνε ότι μια ομάδα «υπερδεξιών» προσπαθούσε να παρεμποδίσει το έργο της υπηρεσιακής κυβέρνησης. Σύμφωνα με τις πληροφορίες της αμερικανικής υπηρεσίας. ο Γαρουφαλιάς. δεν έκρυψε την ανησυχία του γιατί το διάστημα έως τις εκλογές ήταν πολύ μικρό για να αλλάξει το πολιτικό κλίμα και γι' αυτό «σκεπτόταν να τις αναβάλει». Καταλήγοντας. ο υπασπιστής του βασιλέα ταγματάρχης Αρναούτης ήταν εν γνώσει της προετοιμασίας του σχεδίου αυτού που θα εφαρμοζόταν μόνο με εντολή του βασιλέα. 449 Η CIA είχε όμως συγκεκριμένες πληροφορίες για το σχέδιο «ΙΕΡΑΞ II». Ως συνήθως στην ομάδα συμμετείχαν ο Πιπινέλης.

Ο Τάλμποτ είχε ήδη δώσει επίσημο δείπνο προς τιμήν του Σπαντιδάκη.Κ. κλπ. Πήρε ωστόσο την απάντηση πως η αμερικανική κυβέρνηση μπορούσε να μεταφέρει τον Σπαντιδάκη από τις ΗΠΑ στην Αθήνα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. 452 Ο Γουίλιαμς μίλησε με τον Σπαντιδάκη και κατέληξε στο συμπέρασμα πως αποφασίστηκε να παραμείνει στην Αθήνα γιατί έπρεπε να ασχοληθεί με την τελειοποίηση του σχεδίου έκτακτης ανάγκης «ΙΕΡΑΞ ΙΙ» ή ακόμη και για να διατάξει την εκτέλεσή του. Στις 27 Μαρτίου. άσκησε κριτική στην απόφαση της υπηρεσιακής κυβέρνησης. οι οποίοι είχαν ενημερωθεί για τους στόχους του σχεδίου «ΙΕΡΑΞ ΙΙ».Κ. Ο υπηρεσιακός πρωθυπουργός απάντησε πως μέχρι να φτάσει ο στρατηγός στην Ελλάδα «μπορεί να είναι πλέον αργά».Κ. Αλλαγές στο στρατό Ο Σπαντιδάκης επρόκειτο να επισκεφθεί επίσημα την Ουάσιγκτον στις 28 Μαρτίου. Ο Παρασκευόπουλος εξήγησε στον πρέσβη ότι η παρουσία του Σπαντιδάκη ήταν απαραίτητη λόγω του τεταμένου προεκλογικού κλίματος.«είναι σχέδιο για την ανάληψη της εξουσίας από το στρατό σε περίπτωση που ανακύψει νέα πολιτική κρίση».) του σχεδίου. Digitized by 10uk1s . εν όψει του ταξιδιού. σύμφωνα με τον απόστρατο πτέραρχο Μητσάκο. αν έπρεπε να δώσει το «πράσινο φως» για την επιβολή δικτατορίας ή όχι. με την κίνηση αυτή. Το ταξίδι όμως ματαιώθηκε. Οι αναλυτές της υπηρεσίας προέβλεπαν ότι ο βασιλέας θα ενέτεινε τις πιέσεις προς τον Παρασκευόπουλο για να λάβει μέτρα που θα λειτουργούσαν εναντίον της Ε. κατά το οποίο δεν συζήτησαν καθόλου ζήτημα αναβολής ή ματαίωσης της επίσκεψης. να αναγκάσει τον αρχηγό της Ε. Η κίνηση αυτή αιφνιδίασε τους Αμερικανούς. ο ταγματάρχης Μιχάλης Αρναούτης είχε δώσει εντολή στον αρχηγό της Αεροπορίας Αντωνάκο και τον υπεύθυνο ασφαλείας σμήναρχο Ηλία Τσασάκο να βρίσκονται σε συνεχή επιφυλακή και επαφή με τους αξιωματικούς ασφαλείας της Αεροπορίας. ο βασιλέας προχώρησε στις αλλαγές που σχεδίαζε στις Ένοπλες Δυνάμεις και το Εθνικό Συμβούλιο Άμυνας αντικατέστησε τον στρατηγό Τσολάκα με τον ναύαρχο Αυγέρη. ένα περίπου μήνα πριν από την 21η Απριλίου. Εκτίμηση της υπηρεσίας αναλύσεων του Στέητ Ντηπάρτμεντ ήταν πως οι αλλαγές αυτές αποτελούσαν μέρος του σχεδίου για την αναβολή των εκλογών ή την επιβολή δικτατορίας: «Ο Σπαντιδάκης διασφάλισε (με τις αλλαγές) ότι οι αξιωματικοί που τοποθετήθηκαν τώρα στις θέσεις αυτές θα υπακούσουν στις εντολές που θα τους δώσει μαζί με τον βασιλέα στο πλαίσιο του σχεδίου "ΙΕΡΑΞ ΙΙ"». Ο Γεώργιος Παπανδρέου τόνισε σε δημόσιες δηλώσεις του ότι δεν ήθελε να ανακόψει την πορεία προς τις εκλογές και να πέσει στην παγίδα που του ετοίμαζε η «χούντα». να αποσύρει την υποστήριξή του προς την υπηρεσιακή κυβέρνηση. 450 Στην ίδια αναφορά της CIA τονιζόταν πως. συγκεκριμένες αποστολές των διαφόρων μονάδων. Αυτή ήταν η κοινή εκτίμηση των συνεργατών του Τάλμποτ στις 24 Μαρτίου.: τη χρησιμοποίηση των νομαρχιακών υπηρεσιών και της Χωροφυλακής για να πεισθούν οι πολίτες να ψηφίσουν υπέρ της ΕΡΕ και την άσκηση πιέσεων από τα Τάγματα Εθνικής Ασφαλείας. 451 Ενώ τα σχέδια είχαν ετοιμαστεί. Ο αναλυτής Λαγουδάκης πίστευε πως το παλάτι ήθελε. με απόφαση του Κωνσταντίνου και της κυβέρνησης. αλλά παράλληλα πίστευαν ότι δεν υπήρχε περίπτωση να εκδηλωθεί πραξικόπημα χωρίς την έγκριση και υποστήριξη των ανακτόρων. ο Κωνσταντίνος δεν μπορούσε να αποφασίσει ποιο δρόμο να ακολουθήσει. χωρίς όμως να άρει την εμπιστοσύνη του προς αυτήν. ενώ από το περιεχόμενό της είναι προφανές ότι η αμερικανική υπηρεσία γνώριζε όλες τις λεπτομέρειες (κωδικούς. Οι Αμερικανοί ήταν ανήσυχοι. 453 Ο αρχηγός της Ε.

στις 29 Μαρτίου. ο Κωνσταντίνος διαμήνυσε στον Τάλμποτ πως «ο θρόνος του κινδυνεύει όπως και η προσήλωση της Ελλάδας στη Δύση». με την οποία ζητούσε περαιτέρω οδηγίες και διευκρινίσεις. Αν η Μεγαλειότητά σας συνεχίσει στην ίδια κατεύθυνση. Ο Κωνσταντίνος ρώτησε αν θα εγείρει το ζήτημα της μοναρχίας στις επικείμενες εκλογές και ο Γεώργιος Παπανδρέου του απάντησε ότι αν και δεν είχε τέτοια πρόθεση. Ο πρέσβης εξηγούσε ότι «ο βασιλέας σκέπτεται αυτήν τη στιγμή κατά πόσον θα μπορέσει να σταματήσει τον Ανδρέα με συνταγματικά (ή σχετικώς συνταγματικά) μέσα ή αν θα αναγκαστεί να καταφύγει σε εξωκοινοβουλευτική κυβέρνηση. 454 Στις 29 Μαρτίου. που φοβόταν ενδεχόμενη σύλληψή του για την υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ» μετά τη διάλυση της Βουλής. αλλά δήλωσε απερίφραστα ότι θα συνεχίσει να επιτίθεται στον βασιλέα.Η αφορμή ωστόσο για την κυβερνητική κρίση που θέλησε να αποφύγει ο 80χρονος ηγέτης δεν άργησε να προκύψει.Κ.1 Απριλίου για να βρει διέξοδο. τροπολογία του εκλογικού νομοσχεδίου που προέβλεπε ότι τα μέλη της Βουλής που θα διαλυόταν θα απελάμβαναν ασυλίας κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου. που θα έθεταν συνταγματικό θέμα και κάποια στιγμή θα πετύχαιναν να εκδιώξουν τον μονάρχη. 456 Ο Τάλμποτ έστειλε την επομένη επιστολή στην Ουάσιγκτον. 455 Ο Κωνσταντίνος ζήτησε από τον Τάλμποτ τη «σαφή αμερικανική υποστήριξη για την επιβολή δικτατορίας» και ρώτησε αν «θα μπορούσε να υπολογίζει στη βοήθεια των ΗΠΑ σε περίπτωση που αναγκαζόταν να προχωρήσει στην εκτροπή». Όταν ρωτήθηκε ποια είναι τα μέλη αύτης της «χούντας». Ο πρώην πρωθυπουργός απευθύνθηκε κατόπιν στον νεαρό βασιλέα και του είπε: «Είμαι γέρος και δεν θα ζήσω πολλά χρόνια ακόμη. Την ίδια στιγμή ζητούσε από τον υπεύθυνο των ελληνικών υποθέσεων Νταν Μπρούστερ να του στείλει σχετικές οδηγίες. Στόχος της τροπολογίας ήταν η προστασία του Ανδρέα. θα τον προλάβαιναν άλλοι. δεν θέλησε να απαντήσει.Κ. Ο αρχηγός της Ε. Ο πρέσβης του απάντησε: «Δεν μπορούμε να δώσουμε την έγκρισή μας εκ των προτέρων» και τον προειδοποίησε ότι η εκτροπή θα είχε πολλούς κινδύνους. το συντομότερο δυνατόν. πρότειναν. Η επιστολή κατέληγε με τη διαπίστωση πως ο βασιλέας έκλινε προς την κοινοβουλευτική λύση «έως ότου πεισθεί οριστικά ότι εάν διεξαχθούν εκλογές ο Ανδρέας και οι σύμμαχοί του θα εξασφαλίσουν την πλειοψηφία στη Βουλή». Ο βασιλέας είχε εξάλλου θίξει στον Τάλμποτ την ιδέα της «απομάκρυνσης του Ανδρέα από την Ελλάδα». γραμμένο από τον Digitized by 10uk1s . όπως ακριβώς έκανε μετά τις 15 Ιουλίου του 1965. 457 Το Στέητ Ντηπάρτμεντ έστειλε τέσσερις ημέρες αργότερα επείγον τηλεγράφημα. Βουλευτές της Ε. θα καταλήξετε να μην είστε βασιλέας της Ελλάδος». εξέφρασε την πεποίθηση κατά τη συνάντησή του με τον Κωνσταντίνο πως η «χούντα» οδηγούσε τη χώρα σε εκτροπή. Ο Κανελλόπουλος απέρριψε την τροπολογία και επέμεινε ότι δεν έπρεπε καν να διεξαχθεί ψηφοφορία για το εκλογικό νομοσχέδιο. ώστε να δώσει πιο ολοκληρωμένη απάντηση στον Κωνσταντίνο. Η διαμάχη γύρω από το ζήτημα της ασυλίας οδήγησε τελικά σε κυβερνητική κρίση και στην κατάρρευση της συμφωνίας του Γεωργίου Παπανδρέου με τον Κανελλόπουλο. Το μήνυμα ανέφερε πως «μόνον θαύμα μπορεί να τον σώσει από την τελική επιλογή ανάμεσα στην παράδοση της χώρας στους Παπανδρέου και την επιβολή δικτατορίας πριν ή αμέσως μετά τις εκλογές». έξω από το πλαίσιο του συντάγματος. την οποία ο πρέσβης χαρακτήριζε «ανεδαφική» αν και εξαιρετικά απλή». Ο βασιλέας ζητάει «πράσινο φως» για εκτροπή Ο βασιλέας συναντήθηκε με τους πολιτικούς αρχηγούς και τους στενούς του συνεργάτες το διήμερο 31 Μαρτίου . Ο Τάλμποτ απέφυγε να προτείνει συγκεκριμένη απάντηση που θα δινόταν στον Κωνσταντίνο και ζήτησε από την ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ να αποφασίσει ποια θα ήταν η αντίδρασή της.

θα έπρεπε να πεισθεί ο Κανελλόπουλος να παραιτηθεί από πρωθυπουργός και να σχηματιστεί κυβέρνηση συνεργασίας ΕΡΕ.460 Digitized by 10uk1s . Ο Ανδρέας ως "μάρτυρας".. δεύτερον. Για να υλοποιηθεί το σενάριο αυτό. Τα δύο αυτά κόμματα όμως αρνήθηκαν να δώσουν την υποστήριξή τους. ώστε να διατηρηθεί λίγο στην εξουσία και να ψηφίσει την απλή αναλογική.. Μπορεί να αποδειχθεί ότι ήταν η χειρότερη. έγραφε ο πρέσβης..Κ. αντίθετες σε εξωκοινοβουλευτική κίνηση. Τα ανάκτορα ήλπιζαν ότι η ΦΙΔΗΚ και το κόμμα των «Προοδευτικών» του Μαρκεζίνη θα έδιναν ψήφο εμπιστοσύνης στον αρχηγό της ΕΡΕ. Δυο μόνο λύσεις έβλεπε θεμιτές: πρώτον. Η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ πρόσθετε: «Για λόγους αρχής. συμπληρώθηκε στο τηλεγράφημα από τον ίδιο τον Ρόκγουελ. Οι οδηγίες προς τον Τάλμποτ ήταν τουλάχιστον συγκεχυμένες και επιδέχονται πολλών ερμηνειών. Ο βασιλέας θα πρέπει να ζυγίσει με μεγαλύτερη προσοχή το μέγεθος των αντιδράσεων της ελληνικής κοινής γνώμης εναντίον μιας τέτοιας ενέργειας. Η Ουάσιγκτον εμφανιζόταν αντίθετη στο πραξικόπημα για λόγους αρχής. τη διενέργεια εκλογών από τον Κανελλόπουλο στα τέλη Μαΐου ή. η οποία μπορεί να ερμηνευθεί ως «πράσινο φως» για το πραξικόπημα του βασιλέα. Ο Στεφανόπουλος εξέφρασε ότι τόσο το κόμμα του όσο και ο Μαρκεζίνης θα απείχαν από τις εκλογές που θα διενεργούσε ο Κανελλόπουλος με το σύστημα της ενισχυμένης αναλογικής. λίγο προτού φύγει το τηλεγράφημα για την Αθήνα. Πρόσθετε εντούτοις: «Όλοι συμφωνούν όμως πως είναι πια αργά». στο οποίο τόνιζε ότι η απόφαση του Κωνσταντίνου να δώσει την εντολή στον Κανελλόπουλο «ήταν η πιο σημαντική κίνηση που έχει κάνει από την άνοδό του στο θρόνο. με στόχο το σχηματισμό οικουμενικής κυβέρνησης. ΦΙΔΗΚ και «Προοδευτικών». Ο βασιλέας κάλεσε τον Κανελλόπουλο το μεσημέρι της 3 ης Απριλίου και του ανέθεσε να σχηματίσει κυβέρνηση με δικαίωμα να διαλύσει τη Βουλή και να προκηρύξει εκλογές. με την πλήρη υποστήριξη του μηχανισμού της Νεολαίας Λαμπράκη. 459 Ο βασιλέας συνειδητοποίησε ότι είχε αποξενώσει πλέον όχι μόνο την ΕΔΑ και την Ε. Θα πρέπει να υπογραμμίσετε πως η αντίδραση των ΗΠΑ δεν μπορεί να καθοριστεί εκ των προτέρων. Η πρεσβεία έστειλε ένα απόρρητο τηλεγράφημα. απέρριψε την πρόσκληση. αλλά θα εξαρτηθεί από τις συνθήκες που θα επικρατούν εκείνη τη στιγμή». οι ΗΠΑ θα είναι. Προσπάθειες για κυβέρνηση συνεργασίας Ο Κωνσταντίνος προσπάθησε να συγκαλέσει σύσκεψη πολιτικών αρχηγών. το σχηματισμό διακομματικής κυβέρνησης με πρωτοβουλία του βασιλέα. θα είναι φοβερός αντίπαλος».Κ. ενώ ο Γεώργιος Παπανδρέου επετέθη στον βασιλέα χαρακτηρίζοντάς τον «κομματάρχη». φυσικά.458 Η τελευταία αυτή φράση. Δίνοντας την εντολή στον Κανελλόπουλο. αλλά ταυτοχρόνως απεκάλυπτε ότι η αντίδρασή της θα εξηρτάτο από τις συνθήκες υπό τις οποίες θα εκδηλωνόταν η κοινοβουλευτική εκτροπή. Πρόκειται ασφαλώς για πολύ περιορισμένη βάση επί της οποίας θα στηρίξει το μέλλον του». το οποίο τόνιζε: «Κλίνουμε περισσότερο προς μια πιο αυστηρή προειδοποίηση εναντίον ενδεχόμενης κοινοβουλευτικής εκτροπής. Η Ε.αρμόδιο βοηθό υφυπουργό των Εξωτερικών Στούαρτ Ρόκγουελ. Ο Τάλμποτ έβλεπε ότι η κρίση είχε φτάσει πολύ κοντά στην κορύφωσή της. ο βασιλέας έχει ταυτιστεί ανοικτά με την ΕΡΕ που έχει την υποστήριξη του 30-40% του πληθυσμού. αλλά και τους «αποστάτες» της ΦΙΔΗΚ και τον Μαρκεζίνη. προ τριών ετών.

ο πρωθυπουργός και ο αρχηγός Στρατού ήταν σύμφωνοι για την επιβολή δικτατορίας σε περίπτωση που ήταν βέβαιο ότι η Ε. Ο βασιλέας μετέφερε τη συνομιλία στον Σπαντιδάκη. η ΕΡΕ έφθανε στις εκλογές χωρίς αρκετή δύναμη ώστε να έλθει πρώτο κόμμα». Ο Σπαντιδάκης.Κ. σπανίως φέρνουν αποτελέσματα και μπορεί να δημιουργήσουν νέες δυσκολίες. Τον διαβεβαίωσα πως οι ΗΠΑ ενδιαφέρονται. πως αν διαφαινόταν ότι η Ε. περισσότερα μέτρα καταστολής και σε συσπείρωση των δυνάμεων της αντιπολίτευσης. εκείνος ως πρωθυπουργός θα τις ανέβαλλε επ' αόριστον και θα ήταν διατεθειμένος να καταστεί «ντε φάκτο δικτάτορας».. 464 Digitized by 10uk1s . αλλά θα προτιμούσε να ηγηθεί της δικτατορίας ο Πιπινέλης. 462 Οι Αμερικανοί γνώριζαν τώρα ότι ο Κωνσταντίνος. κατά τη διάρκεια συνάντησής τους. ο Τάλμποτ συναντήθηκε με τον βασιλέα και του μετέφερε την απάντηση της Ουάσιγκτον στο αίτημα που είχε υποβάλει για αμερικανική συνδρομή στη βασιλική κοινοβουλευτική εκτροπή: «Έδωσα στον βασιλέα Κωνσταντίνο την απάντηση στο ερώτημα που μού έθεσε στις 29 Μαρτίου για το κατά πόσον μπορεί να υπολογίζει στην υποστήριξη των ΗΠΑ εφόσον αναγκαστεί να προχωρήσει σε εκτροπή.Κ. Ο στρατηγός όμως δήλωσε ότι συμφωνούσε κατ' αρχήν με το σχέδιο. αλλά και τους υποστηρικτές της δημοκρατίας. Θα διασωθεί η πραγματική δημοκρατία. Η επιμονή του Τάλμποτ απέσπασε τελικά την απάντηση: «Μπορείτε να είστε βέβαιοι για ένα πράγμα. τονίζοντας πως δεν δεσμεύθηκε να υποστηρίξει το σχέδιο του Κανελλόπουλου. Ο Κανελλόπουλος δεν απαντούσε. Οι αρνητικές αντιδράσεις της διεθνούς κοινής γνώμης δεν θα προέλθουν μόνο από τον κομμουνιστικό μηχανισμό.«Η χώρα δεν θα παραδοθεί στους κομμουνιστές ή στον Ανδρέα» Οι Αμερικανοί πληροφορήθηκαν εν τω μεταξύ πως ο Κανελλόπουλος δήλωσε στον βασιλέα. αλλά ότι πιστεύουμε πως θα λειτουργήσουν ορισμένοι περιορισμοί που θα εμποδίσουν την υλοποίηση ορισμένων ακραίων μέτρων που υποστηρίζει τώρα ο Ανδρέας. πως οι τωρινές δυσκολίες μπορούν να ξεπεραστούν μέσα από τις κοινοβουλευτικές διαδικασίες». 461 Ο Κανελλόπουλος προσπαθούσε —χωρίς αποτέλεσμα— να βρει υποστηρικτές για να διατηρηθεί στην εξουσία. 463 Ο πρέσβης μπήκε αμέσως μετά στην ουσία του μηνύματος της Ουάσιγκτον: «Εξήγησα (στον βασιλέα) πως η αμερικανική κυβέρνηση δεν μπορεί να του δώσει εκ των προτέρων διαβεβαιώσεις ότι θα τον υποστηρίξει και σημείωσα την παραδοσιακή μας αντίθεση σε δικτατορικές λύσεις συνταγματικών κρίσεων. 8 Απριλίου. μετά την παράθεση του κρίσιμου αυτού διαλόγου: «Τώρα έχουμε την υποστήριξη του πρωθυπουργού στο μήνυμα που μού έδωσε την περασμένη εβδομάδα ο βασιλέας». αν παρά τις προβλέψεις του. Ο Αμερικανός ρώτησε τον αρχηγό της ΕΡΕ «τι θα κάνει. Το Σάββατο. του επανέλαβα πως βασική αρχή για την αμερικανική πολιτική στην Ανατολική Μεσόγειο είναι η προώθηση της προόδου και σταθερότητας στην Ελλάδα και η διατήρηση στενών σχέσεων μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ». Ως προς αυτό το σημείο δεν υπάρχει καμία ασάφεια». σε ανώτατο επίπεδο. όπως και ο βασιλέας. θα κέρδιζε τις εκλογές του Μαΐου και την πλειοψηφία στη νέα Βουλή. θα κέρδιζε τις εκλογές. Του είπα ότι συμμεριζόμαστε την ανησυχία του για τη στάση που θα κρατήσει μια κυβέρνηση στην οποία πρωταγωνιστικό ρόλο θα παίζει ο Ανδρέας Παπανδρέου. Οι λύσεις αυτές είναι εσφαλμένες. πρόσθεσε ότι θα ήταν πραγματικό θαύμα αν η ΕΡΕ κέρδιζε την πλειοψηφία στις εκλογές και ήταν βέβαιος ότι ο βασιλέας θα τις ανέβαλλε. όχι η ψεύτικη που υποστηρίζουν ο Ανδρέας και οι φίλοι του. για τη δύσκολη κατάσταση που επικρατεί στην Ελλάδα. Τέλος. Υπογράμμισα ότι ελπίζουμε και εμείς. Μια δικτατορία στην Ελλάδα μπορεί να οδηγήσει βραχυπρόθεσμα σε αναταραχή. που ενημέρωσε τους Αμερικανούς για όλες τις διαβουλεύσεις του με τον βασιλέα.. Στις 7 Απριλίου συναντήθηκε με τον Τάλμποτ και επανέλαβε ουσιαστικά όσα είχε πει προηγουμένως στον βασιλέα. Ο Τάλμποτ πρόσθεσε μία μόνο φράση. Το ελληνικό έθνος δεν θα παραδοθεί ποτέ στους κομμουνιστές ή στον Ανδρέα Παπανδρέου. οι οποίες με τη σειρά τους μπορούν να διαβρωθούν και να ελεγχθούν από ξένους κομμουνιστές πράκτορες.

«θα τερματιζόταν ο έλεγχος των Ενόπλων Δυνάμεων από τον βασιλέα. 468 Η τελευταία προσπάθεια για αναβολή των εκλογών Στις 13 Απριλίου. Συμπλήρωσε ωστόσο ότι «πολλά ερωτήματα έμειναν χωρίς απάντηση» και πρόσθεσε ότι το κύριο θέμα που τον απασχολούσε ήταν «ο έλεγχος του στρατεύματος». αλλά του εξήγησε ότι «δεν θα έπρεπε τώρα να αναμένει άλλα μηνύματα για τη στάση της Αμερικής». αν και δεν έχει ακόμη ληφθεί η απόφαση για τη σύλληψή του». οκτώ ημέρες πριν από το πραξικόπημα των συνταγματαρχών. είναι σαφές: «να παραδώσει τη χώρα στον Παπανδρέου ή να επιβάλει δικτατορία πριν ή ακριβώς μετά τις εκλογές του Μαΐου».Ο Κωνσταντίνος ευχαρίστησε τον πρέσβη για όσα του είπε. ο μονάρχης ήθελε μεταξύ άλλων τις εξής «αμερικανικές διαβεβαιώσεις»: —«πως οι ΗΠΑ θα προστατεύσουν την Ελλάδα από τους βόρειους γείτονές της»· —«θα εμποδίσουν την Τουρκία να εκμεταλλευθεί στην Κύπρο τις δυσκολίες της Ελλάδας»· —«θα βοηθήσουν ώστε να κατανοήσει η κοινή γνώμη στην Αμερική και σε άλλες χώρες την ανάγκη σταθεροποίησης της κατάστασης στην Ελλάδα. Τον διαβεβαίωσε πως «η αμερικανική κυβέρνηση θα παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις εξελίξεις». «Με τον τρόπο αυτό». Προκειμένου να λάβει την οριστική του απόφαση. «εάν η ΕΡΕ αποτύχει έως τότε να εξασφαλίσει κάποια υπεροχή στις προτιμήσεις του εκλογικού σώματος. όπως ήλπιζε ο Κανελλόπουλος και ελάχιστοι άλλοι. Το δίλημμα στο μυαλό του Κωνσταντίνου. Ο Κωνσταντίνος απάντησε ότι αυτό «είναι πιθανόν. η αντίδραση των ΗΠΑ ήταν πολύ διαφορετική από εκείνη που επεδίωκε ο νεαρός μονάρχης. Ο Τάλμποτ ρώτησε αν αυτό σήμαινε ότι οι αρχές ασφαλείας θα συνελάμβαναν τον Ανδρέα. και παρατήρησε πως «οι επιπτώσεις από τη σύλληψη (του Ανδρέα) θα είναι πολλές. Ο Κωνσταντίνος προέβλεψε ότι η κρίση θα κλιμακωνόταν σε μία περίπου εβδομάδα. συμπλήρωσε. Παράλληλα προέβλεψε ότι ο βασιλέας «θα συνεχίσει να μας ζητά διαβεβαιώσεις και μάλιστα μέσα σε μικρότερες προθεσμίες καθώς θα πλησιάζουμε στις εκλογές». ώστε να προστατευθεί από τη διείσδυση των κομμουνιστών. 466 Ο Κωνσταντίνος ανέμενε κορύφωση της όλης κρίσης στα μέσα Μαΐου. μεταξύ άλλων θα τεθεί το ζήτημα της αναβολής των εκλογών και της διακυβέρνησης της χώρας επί ένα διάστημα από μια κυβέρνηση που δεν θα έχει την υποστήριξη της Βουλής». ο βασιλέας θα έπρεπε να αποφασίσει αν θα επέτρεπε τη διεξαγωγή». καταβλήθηκαν οι Digitized by 10uk1s . σαν και εκείνη που παρ' ολίγον να πετύχει τη δεκαετία του '40». σημείωνε ο πρέσβης. Ο έλληνας μονάρχης. ο οποίος δεν θα καλυπτόταν πλέον από τη βουλευτική ασυλία. 465 Ο πρέσβης προσπάθησε να μάθει πόσο κρίσιμη ήταν η κατάσταση. Στο σημείο αυτό. απογοητευμένος από τις απαντήσεις που έλαβε. Ο βασιλέας δεν θα μπορούσε πλέον να κρατήσει την Ελλάδα ελεύθερη και προσηλωμένη στη Δύση». όπως το πραξικόπημα στην Αργεντινή. 467 Ο βασιλέας ζήτησε εν συνεχεία περισσότερες διευκρινίσεις για τη στάση της Ουάσιγκτον. ώστε να διαπιστώσει πότε θα έπαιρνε το παλάτι τις τελικές του αποφάσεις. ρώτησε τον Τάλμποτ αν ήταν «αυτός ο στόχος των Ηνωμένων Πολιτειών». Ο πρέσβης του εξήγησε πως σε άλλες περιπτώσεις. Ο ίδιος ανέμενε πως μια κυβέρνηση υπό τον Παπανδρέου «θα προχωρούσε ταχύτατα στην αποστράτευση ή μετάθεση των αξιωματικών που είναι πιστοί στον βασιλέα και το διορισμό οπαδών της κυβέρνησης σε θέσεις εμπιστοσύνης». εφόσον ο Κανελλόπουλος δεν κατάφερνε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης και αναγκαζόταν να διαλύσει τη Βουλή. Ο Τάλμποτ επεσήμαινε στο τηλεγράφημα που έστειλε στην Ουάσιγκτον πως ο Κωνσταντίνος «τόνισε πιο καθαρά από κάθε άλλη φορά το πόσο πολύ στηρίζεται στην αμερικανική υποστήριξη».

σε υποκριτική και άκαμπτη διάθεση». Χαρακτήρισε τον Κωνσταντίνο «βασιλέα της ΕΡΕ. ο Ανδρέας ήταν βέβαιο ότι θα διαφωνούσε και θα έφευγε πιθανότατα από το κόμμα». που θα έπρεπε να έχει την τύχη κάθε αρχηγού κόμματος» και απείλησε ότι «αν επιβληθεί δικτατορία.471 Ο Μπίτσιος ενημέρωσε τον αμερικανό πρέσβη πως το παλάτι είχε στείλει. συναντήθηκε με τον Γεώργιο Παπανδρέου και τον βρήκε «όπως και τους άλλους πολιτικούς αρχηγούς. Το διάταγμα προέβλεπε τη διεξαγωγή εκλογών στις 28 Μαΐου και τη Digitized by 10uk1s . Η κυβέρνηση αυτή θα ενέκρινε την απλή αναλογική και τη διενέργεια εκλογών στις 28 Μαΐου.. η μεν ΕΡΕ δεν ήθελε να χάσει τη δύναμη που της έδινε η εξουσία. μεταξύ των οποίων και τη «γραπτή δέσμευσή του ότι θα έδιωχνε τον Ανδρέα από το κόμμα. 13 Απριλίου. Την ίδια ημέρα επισκέφθηκε τον Τάλμποτ ο σύμβουλος του βασιλέα Μπίτσιος για να εκφράσει την πικρία των ανακτόρων. αν εκείνος ξέφευγε από την κομματική γραμμή και επετίθετο στη μοναρχία». για να του προτείνει να συμφωνήσει σε οικουμενική κυβέρνηση υπό την ηγεσία μη πολιτικής προσωπικότητας και εκπροσώπηση όλων των κομμάτων. 472 Ο Τάλμποτ σχολίαζε στο τηλεγράφημά του ότι τόσο ο ίδιος όσο και οι συνεργάτες του πίστευαν ότι «η ύστατη αυτή προσέγγιση του Παπανδρέου από τον βασιλέα δεν ήταν πολύ σοβαρή. Ως μοναδική λύση πρότειναν «να κάνει ο βασιλέας μια τελευταία προσπάθεια για οικουμενική κυβέρνηση. ο επικεφαλής της φρουράς της Βουλής θυροκόλλησε το διάταγμα για τη διάλυση του σώματος. πίστευε ότι το οικουμενικό σχήμα δεν θα λειτουργούσε. Δεν θα έπρεπε να περιμένει ότι ο Παπανδρέου θα υπέγραφε χαρτί με το οποίο θα υποσχόταν ότι θα συνεργαζόταν με την ΕΡΕ μετά τις εκλογές. Η πρόταση δεν έγινε αποδεκτή.. 469 Ο Τάλμποτ είχε συναντηθεί με τον Μαρκεζίνη.Κ. διότι.Θα πρέπει να πούμε ότι οι πρόσφατες ραγδαίες εξελίξεις χαρακτηρίζονται από ανόητα σφάλματα. τον Στεφανόπουλο και τον Κανελλόπουλο. λίγες ώρες νωρίτερα.Κ. Ο πρέσβης καταλάβαινε ότι εκείνες τις ώρες χανόταν η τελευταία ευκαιρία για την εξεύρεση συμβιβασμού. η δε Ε. θα υπόσχονταν γραπτώς ότι θα σχημάτιζαν μετεκλογικά κυβέρνηση συνεργασίας που θα διετηρείτο στην εξουσία επί 6. κατά τον Τάλμποτ. Το τηλεγράφημά του είχε πικρόχολη κατάληξη: «. κατά τη δεύτερη εβδομάδα του Απριλίου. Ο Μπίτσιος έφυγε από την πρεσβεία και τηλεφώνησε λίγο αργότερα για να πει στον Τάλμποτ ότι «ο Παπανδρέου όχι μόνο απέρριψε την πρόταση. Η κυβέρνηση θα αποκτούσε οικουμενικό χαρακτήρα. θα ηγηθεί εμφύλιου πολέμου».Κ. Την Πέμπτη.. κακούς υπολογισμούς. που θα έπαιζε ρόλο παρατηρητού.. Ο Μητσοτάκης και ο εκδότης της Ελευθερίας Κόκκας εξέφρασαν στην πρεσβεία την ανησυχία τους πως η κυβέρνηση της ΕΡΕ θα οδηγούσε τη χώρα σε δικτατορία πριν από τις εκλογές.. Ο βασιλέας επρόκειτο να συναντηθεί αργότερα με τον Κανελλόπουλο για να αποφασίσουν τι θα κάνουν. Ακόμη και αν ο Γεώργιος Παπανδρέου δεχόταν.. επειδή ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε αθετήσει όλες τις υποσχέσεις που είχε δώσει. 470 Ο 80χρονος ηγέτης πρότεινε ως διέξοδο να διορίσει ο βασιλέας υπηρεσιακή κυβέρνηση κοινής αποδοχής που θα διενεργούσε ελεύθερες και αμερόληπτες εκλογές. καχυποψία και πείσμα από όλες τις πλευρές». Ο βασιλέας πρότεινε αυτήν τη συμβιβαστική λύση. γιατί κάθε κόμμα θα διόριζε από έναν υπουργό άνευ χαρτοφυλακίου. 473 Προσωπική επιστολή του Τάλμποτ προς τον αμερικανό υπουργό των Εξωτερικών Το μεσημέρι της 14ης Απριλίου. η οποία θα ψηφίσει τον εκλογικό νόμο (την απλή αναλογική) και θα αναβάλει τις εκλογές έως το 1968». υπό έναν πολύ βασικό όρο: Η ΕΡΕ και η Ε. 8 ή 10 μήνες.ύστατες προσπάθειες για να βρεθεί φόρμουλα άρσης του αδιεξόδου χωρίς την προκήρυξη άμεσων εκλογών. αλλά προέβη και σε απειλές». εκπρόσωπό του στον αρχηγό της Ε.

θα ήταν αποδεκτή λύση. 476 Ο Τάλμποτ εξηγούσε ακόμη πόσο κοντά στη δικτατορία βρισκόταν η χώρα.. στην οποία τόνιζε: «Με θλίψη σας αναφέρω πως ήλθε η ώρα να υψώσω προειδοποιητικά σήματα από την Ελλάδα για επικείμενη θύελλα».. Θα επέτρεπε στον βασιλέα να επιμένει σε μετεκλογική συμμαχία χωρίς την ΕΔΑ και με αποκλεισμό του Ανδρέα από ευαίσθητα υπουργεία που έχουν να κάνουν με θέματα ασφαλείας». «αν ο Γεώργιος Παπανδρέου έβγαινε από τις εκλογές ως το πραγματικό αφεντικό. εν όψει των εξελίξεων. Την παραμονή της προκήρυξης των εκλογών συνέταξε προσωπική επιστολή προς τον Ρασκ.σύγκληση της νέας Βουλής στις 5 Ιουλίου 1967. να ειδοποιήσει τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Ρασκ ότι η κρίση στην Ελλάδα είχε φθάσει σε επικίνδυνο σημείο. που είναι ακόμη εφικτό αλλά όχι πιθανόν. οι σύμβουλοι του παλατιού και ο στρατός προετοίμαζαν το πραξικόπημα για τον Μάιο. Ένα δικτατορικό καθεστώς. Έτσι θα σπάσει ουσιαστικά ο έλεγχος και η επιρροή του βασιλέα και των άλλων ισχυρών κέντρων επιρροής στη χώρα». θα δώσουν όμως την αφετηρία από την οποία θα ασκήσει εξωτερική πολιτική που θα θυμίζει έντονα μεσογειακή έκδοση του Μπούτο (πακιστανού ηγέτη που είχε ταυτιστεί με το κίνημα των αδεσμεύτων). 477 Αυτήν τη φορά. ο οποίος προς το παρόν είναι ο μόνος άλλος δυναμικός ηγέτης στο κόμμα. Αυτό το αποτέλεσμα δεν θα ήταν τόσο άσχημο».Κ. επανέφερε την ιδέα και μάλιστα με δραματικό τρόπο: «Πιστεύω ότι πρέπει να προωθήσουμε αυτό το αποτέλεσμα με διπλωματικά και όποια άλλα μέσα έχουμε στη διάθεσή μας. έχει χάσει το προβάδισμα (από βιολογική άποψη) έναντι του γιου του Ανδρέα. Αυτό το αποτέλεσμα. δεδομένου ότι η ΕΡΕ. τα προγράμματα εσωτερικής πολιτικής που υποστηρίζει ο Ανδρέας δεν θα προκαλέσουν τόση ζημιά. «θα ακολουθούσε μεν φιλοαμερικανική πολιτική». 474 Ο πρέσβης σημείωνε πως «εφόσον οι εκλογές είναι ελεύθερες και διεξαχθούν υπό το σημερινό εκλογικό σύστημα. Παρά την απόρριψη της παλαιότερης πρότασής του από την αρμόδια Επιτροπή.Κ. με τον βασιλέα να ελπίζει ότι η ΕΡΕ θα εξασφαλίσει αρκετή υποστήριξη ώστε να μην έχει την πλειοψηφία η Ε. εφόσον διαφαινόταν ότι θα κέρδιζε τις εκλογές η Ε.Κ. πρόσθετε. Ο πρέσβης έθετε μετά το κρίσιμο ερώτημα: «Πώς να ξεφύγουμε από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. ο Παπανδρέου προβλέπεται ότι θα αποσπάσει την απόλυτη πλειοψηφία και πάντως σίγουρα η Ε. Οι Σοβιετικοί δεν θα αργήσουν να εκμεταλλευθούν την κατάσταση». Αν και θα γίνουμε στόχος κατηγοριών για συνεργασία με τη δεξιά. Αυτός ήταν ο στόχος και της μυστικής επιχείρησης που είχε προτείνει ο Τάλμποτ στα μέσα Φεβρουαρίου. Ζήτησε από την Ουάσιγκτον την έγκριση να αποτρέψει το πραξικόπημα «ασκώντας μεγάλη πίεση στο παλάτι. αλλά μακροπρόθεσμα θα «οδηγούσε σε οπισθοδρόμηση της χώρας στο εσωτερικό και διεθνώς και στο τέλος μπορεί να μη σώσει ούτε τη Digitized by 10uk1s . Χωρίς πολλές περιστροφές. Η Ελλάδα βαδίζει τώρα σε εκλογές στις 28 Μαΐου. πίστευε ο Τάλμποτ. ο Τάλμποτ δεν πρότεινε άμεσα μια νέα μυστική επιχείρηση. Οι άνετες και ικανοποιητικές ελληνοαμερικανικές σχέσεις των τελευταίων 20 ετών θα υποχωρήσουν αναπόφευκτα και τη θέση τους θα πάρουν εντάσεις που αντιμετωπίζουμε τώρα όχι μόνο στις σχέσεις μας με το Πακιστάν αλλά και με πολλές άλλες χώρες. αυτό είναι προτιμότερο από τις άλλες διαγραφόμενες εναλλακτικές λύσεις». τις Ένοπλες Δυνάμεις και δεξιούς πολιτικούς». Μια κυβέρνηση με τον Ανδρέα να διοικεί είτε από το παρασκήνιο είτε στο πηδάλιο θα μετέτρεπε τη στρατιωτική ιεραρχία σε όργανο που θα ελέγχεται από το κόμμα.. Η χώρα οδηγείται σε μιαν άγρια επιλογή ανάμεσα στη δικτατορία και στις επιθέσεις υπό την καθοδήγηση του Ανδρέα Παπανδρέου εναντίον της μοναρχίας και των συμμαχιών της Ελλάδος με ξένες δυνάμεις». ο Τάλμποτ έγραφε πως «μέσα από απανωτά ανόητα σφάλματα η αστάθεια που εκδηλώθηκε μετά τις 15 Ιουλίου 1965 έχει πλέον χειροτερεύσει σε σημείο που να υπάρχει κίνδυνος πρώτης τάξεως χάους. Στα 80 του όμως χρόνια. θα είναι το πρώτο κόμμα. 475 Ο Τάλμποτ συνέχισε την ανάλυσή του: «Για τις ΗΠΑ. Ο Τάλμποτ αποφάσισε.

Το δίλημμα που τον προβλημάτιζε ήταν αν έπρεπε να επιτραπεί στον Ανδρέα να κυβερνήσει επί ένα διάστημα με τη βεβαιότητα ότι θα διεξαχθούν νέες εκλογές κατά τις οποίες η κοινή γνώμη θα στρεφόταν εναντίον του. για να προσθέσει ότι στην πρώτη του προεκλογική ομιλία στη Θεσσαλονίκη στις 23 Απριλίου σκόπευε να αποκαλέσει τον Κωνσταντίνο «βασιλέα της ΕΡΕ». αλλά ποτέ στην πράξη». «Αυτήν τη φορά». 479 Ο Τάλμποτ παραδεχόταν ότι υπήρχαν ορισμένοι άγνωστοι παράγοντες που θα μπορούσαν να αλλάξουν τα δεδομένα. υπό την πίεση των γεγονότων και εφόσον του επιτραπεί. ο οποίος «έχει προσαρμοστεί. Ο αμερικανός διπλωμάτης ζητούσε να επισκεφθεί την Ουάσιγκτον λίγες ημέρες. 478 «Όπως γνωρίζετε». τόνισε. στο Καστρί. «Το μόνο που ζήτησα ήταν ελεύθερες και τίμιες εκλογές». 480 Το Στέητ Ντηπάρτμεντ ενημέρωσε τον Τάλμποτ πως ο υπουργός των Εξωτερικών δεν θα μπορούσε να τον δεχτεί αμέσως. αν όχι και προκλητική πολιτική του». Σε αυτήν την περίπτωση. «ο βασιλέας και ο Κανελλόπουλος μού έχουν πει ότι η Ελλάδα δεν θα παραδοθεί στον Ανδρέα Παπανδρέου». και κατά πόσον θα εμφανιστεί κάποιος νέος ηγέτης που θα μπορεί να απειλήσει τον Ανδρέα». πότε θα εξαφανιστεί ο Γεώργιος Παπανδρέου και ποιος θα είναι ο αντίκτυπος στο κόμμα του. Ο γηραιός πολιτικός ήταν πολύ πιο κουρασμένος από ό.μοναρχία ούτε και τον δυτικό προσανατολισμό της». «προτού φτάσουμε στο σημείο των αποφάσεων». λόγω των «υπερβολών του σε δημοσιονομικά και διοικητικά ζητήματα. όπως «το πότε και πώς θα επιστρέψει στην ελληνική σκηνή ο Καραμανλής. τετρασέλιδης επιστολής του προς τον Ντην Ρασκ.τι περνούσε από το χέρι του για να αποτρέψει την κρίση. αλλά εγώ ο ίδιος που θα κατηγορήσω τον βασιλέα ότι προτιμά (την ΕΡΕ)». να κατεδαφίσει τους παραδοσιακούς ελληνικούς θεσμούς και πολιτικές και να οδηγήσει τη χώρα σε ακόμη πιο νασσερική κατεύθυνση». «αν χρησιμοποιηθεί βία.. Αυτοί όμως ήταν μεσοπρόθεσμοι υπολογισμοί που δεν μείωναν την ανησυχία του Τάλμποτ και τον επείγοντα χαρακτήρα της προσωπικής. θα μπορούσαμε να ζήσουμε λίγο με την επιθετική. Πρέπει να θυμόσαστε ότι ο Ανδρέας διαφώνησε στα λόγια. θα υπάρξει αντίσταση.. Ο Τάλμποτ δεν πίστευε όμως ότι η Ουάσιγκτον έπρεπε να εμπιστευθεί την εξουσία στον Ανδρέα. ο αρχηγός της Ε. αλλά καθυστέρησαν να του στείλουν απαντήσεις. Εκτίμησή του ήταν ότι «ο Ανδρέας μοιάζει ικανός. Οι οδηγίες που ζητούσε έφθασαν ωστόσο μία εβδομάδα αργότερα. έγραφε ο πρέσβης στον υπουργό των Εξωτερικών.τι στο παρελθόν και αποκάλυψε πρώτη φορά στον Τάλμποτ πως αντιμετώπιζε προβλήματα υγείας. Η ανησυχία του Γεωργίου Παπανδρέου Ο αμερικανός πρέσβης συζήτησε το πολύ αρνητικό κλίμα που επικρατούσε την κρίσιμη εκείνη εβδομάδα του Απριλίου με τον Γεώργιο Παπανδρέου. παρατηρούσε χαρακτηριστικά. Εξέφρασε επίσης την πικρία του επειδή ο βασιλέας είχε αγνοήσει την πρότασή του για το σχηματισμό υπηρεσιακής κυβέρνησης κοινής αποδοχής και είχε αναθέσει την κυβέρνηση στον Κανελλόπουλο. 481 Ο Γεώργιος Παπανδρέου επεσήμανε στον συνομιλητή του την αλλαγή της στάσης του Ανδρέα. «δεν θα είναι ο Ανδρέας. λίγες ώρες προτού καταληφθεί το κέντρο της Αθήνας από μονάδες ΛΟΚ και τεθωρακισμένων. όπως υπογράμμιζε. στις 19 Απριλίου. λόγω ανειλημμένων υποχρεώσεων. γιατί. κανείς δεν μπορεί να Digitized by 10uk1s . ενώ προέβλεψε ότι. Ο Ρασκ και οι συνεργάτες του μελέτησαν τις συγκεκριμένες εισηγήσεις του πρέσβη. «κάθε αμερικανική ενέργεια υπ' αυτές τις συνθήκες θα πρέπει να είναι αποφασιστική και ταχύτατη».Κ. γιατί είχε κάνει ό. τόνισε. δήλωσε ότι η συνείδησή του ήταν ήσυχη. ώστε να συζητήσει προσωπικά με τον Ρασκ και άλλους αξιωματούχους τις ελληνικές υποθέσεις. έστω και υπ' αυτούς τους όρους. Η προσωπική επιστολή του Τάλμποτ προς τον Ρασκ εστάλη στις 13 Απριλίου. Εμφανώς κουρασμένος. Έχει υποσχεθεί να τηρήσει την κομματική γραμμή.

σε καμία περίπτωση. 23 Απριλίου. επειδή έχουν επενδύσει χρήματα. του έστειλε οδηγίες-απαντήσεις. Μπορεί να σημειωθεί επανάσταση και σίγουρα δεν θα είμαι εγώ ο αρχηγός της. πως «οι ΗΠΑ έχουν μεγάλο ενδιαφέρον για το μέλλον της Ελλάδας. θα προχωρούσε σε εκκαθαρίσεις στις Ένοπλες Δυνάμεις και στις υπηρεσίες πληροφοριών. Ο κανόνας λέει ότι οι πολιτικοί δεν ηγούνται επαναστάσεων. 482 Ο Τάλμποτ δεν πρόλαβε να στείλει το τηλεγράφημα που κατέγραφε αυτή τη συνομιλία παρά μόνο μετά την 21η Απριλίου.Κ. σε δεύτερη φάση. Ο Μπατλ συμμεριζόταν τις ανησυχίες του Κωνσταντίνου και πίστευε ότι ο Ανδρέας θα απομάκρυνε την Ελλάδα από το δυτικό στρατόπεδο. «γνωρίζει την αφοσίωση του Γεωργίου Παπανδρέου στη δημοκρατία. Ο Τάλμποτ εκαλείτο επίσης να υπογραμμίσει στον αρχηγό της Ε. Η Ουάσιγκτον προτείνει συμβιβαστική φόρμουλα Ο υφυπουργός των Εξωτερικών Λουκ Μπατλ μελέτησε εν τω μεταξύ τις εισηγήσεις του Τάλμποτ και στις 20 Απριλίου. ενώ θα ανέφερε ότι η Ουάσιγκτον. προτείνοντας έναν «μεγάλο συμβιβασμό» ανάμεσα στο παλάτι και τους Παπανδρέου. Ο Μπατλ πρότεινε. υπογράμμιζε ο Μπατλ. προκειμένου να υπονομεύσει και τελικά να καταργήσει το θεσμό της μοναρχίας. η οποία αναμενόταν να είναι εξαιρετικά σκληρή απέναντι στο παλάτι και είχε χαρακτηριστεί από συνεργάτες του Κωνσταντίνου σαν «η σταγόνα που θα ξεχειλίσει το ποτήρι». Από την άλλη πλευρά διαπίστωναν ότι ο βασιλέας ανησυχούσε πως η Ε.Κ. θα κέρδιζε τις εκλογές. Πρώτη φορά η Ουάσιγκτον αποφάσιζε να πάρει πρωτοβουλία για την εκτόνωση της έντασης στην ελληνική πολιτική σκηνή. θα διόριζε άτομα «κοινής εμπιστοσύνης» στις ευαίσθητες θέσεις των υπουργών Εξωτερικών και Άμυνας. τη ρητή δέσμευση του βασιλέα και του Γεωργίου Παπανδρέου ότι θα τηρήσουν μια συμφωνία που θα προέβλεπε ότι: —ο Κωνσταντίνος θα εγγυάτο ότι δεν επρόκειτο.Κ. αφού είχε πρώτα εκδηλωθεί μια εντελώς διαφορετική «επανάσταση» από εκείνη που προέβλεπε ο «γέρος». αν κέρδιζε τις εκλογές της 28ης Μαΐου. Digitized by 10uk1s .Κ. θα δεσμευόταν ότι δεν θα έκανε ευρείες αλλαγές στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων. Θεωρούν την Ελλάδα πολύ σημαντική για τη δυτική συμμαχία». 483 Το Στέητ Ντηπάρτμεντ πρότεινε να δοθεί αμέσως ένα επείγον μήνυμα προς τον Γεώργιο Παπανδρέου.προβλέψει πώς θα αντιδράσει ο λαός. ο αμερικανός πρέσβης θα έπρεπε να προτείνει στον Γεώργιο Παπανδρέου ένα συμβιβασμό με το παλάτι. υλικό και προσωπικό από το 1947. ο οποίος σε πρώτη φάση θα μείωνε την ένταση και το ύφος των δημοσίων δηλώσεων και ομιλιών όλων των πλευρών. τη μακρά αντικομμουνιστική του παράδοση καθώς και το ενδιαφέρον του για το καλό της χώρας». 485 Οι δύο αυτοί όροι. το οποίο θα του εξηγούσε τη βαθύτατη ανησυχία της αμερικανικής κυβέρνησης για το «ρήγμα που έχει σημειωθεί στην ελληνική πολιτική ζωή και την αυξανόμενη πόλωση λόγω των εξτρεμιστικών θέσεων των δύο πλευρών». θα δεσμευόταν ότι.484 Οι Αμερικανοί εκτιμούσαν ότι η συμφωνία αυτή έπρεπε να τεθεί σε εφαρμογή πριν από την ομιλία του Γεωργίου Παπανδρέου στην Θεσσαλονίκη. Εν συνεχεία. την Κυριακή. Οι ηγέτες ξεπηδάνε μέσα από το λαό». Ο Μπατλ και οι συνεργάτες του έβλεπαν ότι ο μεγαλύτερος φόβος του Γεωργίου Παπανδρέου ήταν η σύλληψη του γιου του για τη συμμετοχή του στον «ΑΣΠΙΔΑ». να συλληφθεί ο Ανδρέας· —εις αντάλλαγμα ο αρχηγός της Ε. λίγες ώρες προτού εκδηλωθεί το πραξικόπημα των συνταγματαρχών. Επιπροσθέτως. ήταν το ελάχιστο που ζητούσε ο Κωνσταντίνος για να μην επιβάλει δικτατορία σε περίπτωση νίκης της Ε.

486 Είναι εξαιρετικά αμφίβολο το κατά πόσον ο αρχηγός της Ε. Ο Μακαρέζος με τη σειρά του την αποκάλυψε στους συνεργάτες του. με τα συνωμοτικά σχέδια των συνταγματαρχών. Η εκτίμησή τους ήταν ότι οι στρατηγοί δεν θα προχωρούσαν άμεσα σε πραξικόπημα. Τότε ακριβώς ελήφθη η κρίσιμη απόφαση. θα είχε δεχτεί την αμερικανική φόρμουλα. γιατί οι ΗΠΑ θέλουν τη διενέργεια δημοκρατικών εκλογών». από τους Παπαδόπουλο.) ο αντιστράτηγος Ζωιτάκης ενημέρωσε τον Μακαρέζο για την απόφαση των στρατηγών να στείλουν τον Σπαντιδάκη στον Κωνσταντίνο. Ο Τάλμποτ είχε δώσει άλλωστε εντολή στον σταθμάρχη της αμερικανικής υπηρεσίας να «τους αποθαρρύνει. μια και δεν είχε εμπιστοσύνη σε ορισμένους αντιστράτηγους. Ο σταθμός της CIA ήταν ενήμερος για τη σύσκεψη και ανέμενε με μεγάλο ενδιαφέρον την απόφαση των στρατηγών. Παττακό και την υπόλοιπη συνωμοτική ομάδα. αλλά του ζητούσε να στείλει αμέσως τις απόψεις του για την προτεινόμενη φόρμουλα. Η σύσκεψη των στρατηγών Την Πέμπτη. Digitized by 10uk1s . καθώς και να σκεφθεί κατά πόσον θα ήταν φρόνιμο να αναλάβει η CIA να την προωθήσει. 20 Απριλίου. κ. παρά ελάχιστα. Σε περίπτωση που δεν δεχόταν να τον συναντήσει και ζητούσε τη συνδρομή του αμερικανού πρέσβη. χωρίς όμως να συγκαλέσει επίσημη συνεδρίαση του Ανώτατου Στρατιωτικού Συμβουλίου. λόγω της επικείμενης ομιλίας του γέρου στη Θεσσαλονίκη και της φημολογούμενης σύλληψης του Ανδρέα. Η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ έβλεπε ότι η κρίση έφτανε στο αποκορύφωμά της.ά. Ο Σπαντιδάκης ανέπτυξε τις απόψεις του για την κατάσταση και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επέμβαση του στρατού ήταν αναγκαία. την οποία ο Τάλμποτ δεν πρόλαβε καν να σχολιάσει.Ο αμερικανός υφυπουργός θεωρούσε ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου έπρεπε να πεισθεί να προτείνει ο ίδιος τη συμβιβαστική αυτή φόρμουλα στον βασιλέα. όπως αποκαλούσαν το σχέδιο του πραξικοπήματος.Κ. Η Ουάσιγκτον ανησυχούσε για το ενδεχόμενο βασιλικού πραξικοπήματος εν όψει της προεκλογικής ομιλίας του Γεωργίου Παπανδρέου και δεν είχε ασχοληθεί. Το τηλεγράφημα δεν άφηνε πολλά χρονικά περιθώρια στον Τάλμποτ. ο αρχηγός του ΓΕΣ Σπαντιδάκης κάλεσε σε σύσκεψη 6 αντιστράτηγους. Οι στρατηγοί έμειναν ακόμη σύμφωνοι ότι σε περίπτωση που ο Κωνσταντίνος δεν τους έδινε σαφείς οδηγίες θα συνεδρίαζαν και πάλι τη Δευτέρα. 24 Απριλίου. να τεθεί το ίδιο βράδυ σε εφαρμογή το σχέδιο «ΙΕΡΑΞ II συν 20%». για να επανεξετάσουν την κατάσταση. ο Τάλμποτ έπρεπε να αποδεχτεί και να λειτουργήσει ως «έντιμος μεσολαβητής» μεταξύ των δυο ανδρών μεταφέροντας την πρόταση στο παλάτι. Οι υπόλοιποι αξιωματικοί συμφώνησαν μαζί του και του ανέθεσαν να συναντηθεί με τον βασιλέα προκειμένου να λάβει το «πράσινο φως» για την εκτέλεση του σχεδίου «ΙΕΡΑΞ ΙΙ». 487 Σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες (Στυλιανός Παττακός.

Στις 4:15 (ώρα Ελλάδος) ο αμερικανός στρατιωτικός ακόλουθος Γουίλιαμς τηλεφώνησε στα θερινά ανάκτορα στο Τατόι για να μάθει τι ακριβώς συνέβαινε εκεί και να διαπιστώσει αν ο Κωνσταντίνος ήλεγχε τις στρατιωτικές μονάδες που είχαν καταλάβει την Αθήνα. Στο τηλέφωνο απάντησε ο επικεφαλής της βασιλικής φρουράς και το έδωσε στον βασιλέα. μια και δεν είχαν ακόμη προλάβει να φτάσουν οι συνεργάτες του και οι υπεύθυνοι του σταθμού της CIA. αλλά άκουσε με προσοχή γιατί μπορεί να μην έχω πολύ χρόνο να μιλήσω. ο πρωθυπουργός μόλις συνελήφθη από στρατιωτικές μονάδες. 491 Λίγο μετά τα μεσάνυχτα (ώρα Ανατολικής Αμερικής) ο υπεύθυνος του κέντρου επιχειρήσεων του Λευκού Οίκου ειδοποίησε τον πρόεδρο Τζόνσον για το πραξικόπημα και τις εκτιμήσεις του Τάλμποτ. 488 Ο Τάλμποτ πήγε αμέσως μετά στην πρεσβεία. Η πρώτη σκέψη που πέρασε από το μυαλό του Τάλμποτ ήταν πως «ή ο βασιλέας γνώριζε ότι θα γίνει πραξικόπημα και με κορόιδεψε ή κάποιοι μας κορόιδεψαν και τους δυο». ο Μπρούστερ και ο Όουενς. Ο Τάλμποτ. Ενημέρωσε την Ουάσιγκτον και πες τους να στείλουν το στρατό σας». ήταν πολύ ταραγμένος και η Digitized by 10uk1s . ο ανιψιός του πρωθυπουργού Παναγιώτη Κανελλόπουλου Διονύσης Λιβανός εμφανίστηκε στην είσοδο της κατοικίας του αμερικανού πρέσβη και ζήτησε από τον φρουρό να δει αμέσως τον Τάλμποτ. Ο Τάλμποτ συμπλήρωνε ότι ο Κωνσταντίνος γνώριζε σε ποιόν μιλούσε. Το κέντρο επικοινωνιών του Στέητ Ντηπάρτμεντ στην Ουάσιγκτον ειδοποίησε τους αρμοδίους και κάλεσε τον υπεύθυνο των ελληνικών υποθέσεων Νταν Μπρούστερ και τον βοηθό του Τζων Όουενς να προσέλθουν στο κτίριο όπου θα συνεδρίαζε η ειδική επιτροπή που ασχολιόταν με κρίσεις σε διάφορες χώρες. Έχουν περικυκλώσει το σπίτι του αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων ναυάρχου Αυγέρη και ίσως να έχουν ήδη συλλάβει τον στρατηγό Σπαντιδάκη. ενώ υπάρχουν τανκς στην πλατεία Συντάγματος». όπου συνάντησαν τη σύζυγό του. Ο Όουενς έφτασε πρώτος στο κτίριο και συνέταξε αμέσως ένα άκρως επείγον μήνυμα προς την πρεσβεία της Αθήνας. 490 Ο υφυπουργός των Εξωτερικών Λουκ Μπατλ βρισκόταν σε επίσημο δείπνο όταν τον ειδοποίησαν από το Στέητ Ντηπάρτμεντ για τις εξελίξεις στην Αθήνα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 TO ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΟ ΠΡΑΞΙΚΟΠΗΜΑ Ο Διονύσης Λιβανός ειδοποιεί τον Τάλμποτ ΓΥΡΩ ΣΤΙΣ 3 ΤΟ ΠΡΩΙ της 21ης Απριλίου. ο οποίος ρώτησε φανερά ανήσυχος τον αμερικανό αξιωματικό «αν ξέρει τι συμβαίνει». Έρχονται τώρα προς τα εδώ. Φορώντας ακόμη το σμόκιν του. αν και δεν είμαι βέβαιος. Κανείς δεν ήταν ακόμη βέβαιος τι είχε συμβεί. που ήταν αναστατωμένη από τα όσα είχαν προηγηθεί. όπου βρίσκονταν ήδη ο βοηθός υφυπουργός Ρόκγουελ. από όπου έστειλε το πρώτο τηλεγράφημα της ιστορικής εκείνης βραδιάς: «Εξ όσων καταλαβαίνω. στην οδό Ξενοκράτους. ο οποίος θορυβημένος αντίκρισε τον Λιβανό να του περιγράφει τη σύλληψη του Κανελλόπουλου και την ανησυχία της συζύγου του. αν επρόκειτο για βασιλικό πραξικόπημα ή για κίνημα άγνωστων στρατιωτικών. 489 Ο Τάλμποτ μαζί με τον Λιβανό πήγαν κατόπιν στην κατοικία του Κανελλόπουλου. Ο Κωνσταντίνος του είπε εν συνεχεία: «Δεν ξέρω τι συμβαίνει. ενημέρωσε την Ουάσιγκτον ότι δεν είχε πληροφορίες για τους κινηματίες. Ειδοποιήστε τον Έκτο Στόλο. Δυόμισι ώρες μετά το πρώτο τηλεγράφημα του Τάλμποτ. Ο μπάτλερ ξύπνησε τον πρέσβη. αλλά διακινδύνευσε την πρόβλεψη ότι «θα πρέπει να είναι ανώτατοι αξιωματικοί». το Στέητ Ντηπάρτμεντ ρωτούσε να μάθει ποιος το είχε στείλει και που βρισκόταν ο πρέσβης. που ήταν ακόμη μόνος στο κτίριο της πρεσβείας. ο Μπατλ έφτασε στο κέντρο επιχειρήσεων.

ώστε να μην προκληθούν αντιφατικές ενδείξεις για τη στάση των ΗΠΑ. Ο αμερικανός πρέσβης. Το ρώτημα που δημιουργήθηκε ήταν βέβαια ποιοι ήταν οι πρωταγωνιστές του κινήματος και αν είχαν φιλικές διαθέσεις έναντι της Ουάσιγκτον. τονίζοντας Digitized by 10uk1s . Στην Ουάσιγκτον οι υπεύθυνοι του γραφείου των ελληνικών υποθέσεων ανησυχούσαν ακόμη και για το ενδεχόμενο να είχε σημειωθεί «κομμουνιστικό κίνημα». Την ίδια στιγμή συνέστησε στο Στέητ Ντηπάρτμεντ να ελέγξει το περιεχόμενο των εκπομπών που μετέδιδε η «Φωνή της Αμερικής» στην Ελλάδα και να προσπαθήσει να περιορίσει τα σχόλια και την ανάλυση των γεγονότων. 492 Η συνομιλία αυτή έπεισε τον πρέσβη πως ο βασιλέας δεν ήλεγχε το στρατό και δεν ήταν υπεύθυνος για το πραξικόπημα. Κάποια στιγμή. Ο Ράστοου συμπλήρωνε: «Το άμεσο ερώτημα είναι τι θα πούμε. μαζί με ορισμένους διπλωμάτες της πρεσβείας. «το Στέητ Ντηπάρτμεντ υποστηρίζει ότι θα πρέπει να αποφύγουμε οιοδήποτε σχόλιο σήμερα το πρωί για να μην ενθαρρύνουμε βίαιες ενέργειες εναντίον της κυβέρνησης των πραξικοπηματιών». 494 Η πρώτη επαφή μεταξύ αμερικανών και ελλήνων στρατιωτικών έγινε νωρίς τα ξημερώματα. Η CIA και οι στρατιωτικοί είχαν δικά τους συστήματα. Ο σταθμάρχης της αμερικανικής υπηρεσίας δυσκολεύτηκε να περάσει από τα μπλόκα που είχαν στήσει οι στρατιωτικές μονάδες στη διασταύρωση Λεωφόρου Αλεξάνδρας και Κηφισίας. Ο Τάλμποτ πρότεινε εν τω μεταξύ στην κυβέρνηση Τζόνσον να μην κάνει καμία δήλωση για το πραξικόπημα «έως ότου ξεκαθαρίσει η κατάσταση». ειδοποιήθηκαν για το πραξικόπημα από την Ουάσιγκτον. στο οποίο διατύπωνε την άποψη πως οι πραξικοπηματίες «έχουν δώσει διαβεβαιώσεις για την πίστη τους στο NATO και συνεπώς δεν είναι πιθανόν να έχουμε σύντομα αλλαγές στην εξωτερική πολιτική». την οποία είχε από την εποχή που υπηρετούσε στον αμερικανικό στρατό κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Μώρυ μαζί με τον υπαρχηγό του Χάρρυ Γκρην έψαξαν στο αρχείο τους και ανακάλυψαν την τελευταία αναφορά που είχαν στείλει στο Λάνγκλεϋ για τη «συνωμοτική ομάδα» του Παπαδόπουλου. Όπως όμως επεσήμαινε στον Τζόνσον. Ο σταθμάρχης της CIA Τζακ Μώρυ και ο δεύτερος στην ιεραρχία του σταθμού Χάρρυ Γκρην έδειχναν αιφνιδιασμένοι από τις εξελίξεις. Γρήγορα συνειδητοποίησαν όμως ότι ο Παπαδάτος. πιστεύω ότι θα πρέπει να εκφράσουμε —έστω και απαλά— τη λύπη μας για την παραβίαση των δημοκρατικών διαδικασιών». Ο Μπρούστερ τηλεφώνησε στην αεροπορική βάση του Ελληνικού και ζήτησε να τον συνδέσουν με τις κατοικίες των συναδέλφων του. όταν ο αρχηγός της αμερικανικής στρατιωτικής αποστολής JUSSMAG στρατηγός Ήτον και ένα στέλεχος της CIA συναντήθηκαν με τον αρχηγό της ΑΣΔΕΝ στρατηγό Παπαδάτο. Ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας του Λευκού Οίκου Γουώλτερ Ράστοου έστειλε σημείωμα στον Τζόνσον το πρωί της 21ης Απριλίου. με τα οποία μπορούσαν να επικοινωνούν απευθείας με το Λάνγκλεϋ και το Πεντάγωνο. σχετικά σύντομα. 493 Οι σύμβουλοι του προέδρου Τζόνσον δεν αντιμετώπιζαν αρνητικά τις εξελίξεις στην Αθήνα και συμφώνησαν με τον Τάλμποτ πως θα έπρεπε να περιμένουν πώς θα διαμορφωθεί το σκηνικό για να εκφράσουν δημοσίως τις απόψεις της αμερικανικής κυβέρνησης. ήθελε να βεβαιωθεί ότι δεν θα υπήρχαν άλλα κανάλια επικοινωνίας των πραξικοπηματιών με την Ουάσιγκτον. που ήταν πιστός στα ανάκτορα. δεν είχε συμμετάσχει στο πραξικόπημα. Ζήτησε παράλληλα από την Ουάσιγκτον να εγκρίνει τη μετάδοση όλων των αναφορών της μυστικής υπηρεσίας και των στρατιωτικών μέσω του συστήματος επικοινωνιών της πρεσβείας. Του επεσήμαναν πάντως το ενδιαφέρον της Ουάσιγκτον για τους πολιτικούς κρατουμένους. Ο Τάλμποτ έδωσε εντολή στους στρατιωτικούς ακολούθους και τη CIA να συλλέξουν όσες περισσότερες πληροφορίες για τους αξιωματικούς που οργάνωσαν το πραξικόπημα. που εκείνες τις ώρες δεν ήταν βέβαιος αν κάποια άλλη αμερικανική υπηρεσία γνώριζε περισσότερα από τον ίδιο για τους οργανωτές του κινήματος. Έφτασε τελικά στην πρεσβεία και λίγες ώρες αργότερα εμφανίστηκε με στολή αξιωματικού των πεζοναυτών.φωνή του πρόδιδε έντονη ανησυχία και φόβο. Ο Μώρυ. μέσω των ειδικών γραμμών που είχαν στη διάθεσή τους.

στο Τατόι. Ο Σπαντιδάκης ισχυρίστηκε ότι βρέθηκε προ απρόοπτου και αποφάσισε να συνεργαστεί με τους πραξικοπηματίες. Ο Τάλμποτ ήθελε να βεβαιωθεί πως οι πραξικοπηματίες δεν θα προχωρούσαν σε νασσερικού τύπου ενέργειες. Νωρίς το πρωί της 21ης Απριλίου. τον Παττακό μαζί με τον Παπαδόπουλο και τον Μακαρέζο. είπαν στον Ρόζενταλ πως «το πραξικόπημα έγινε για να διασφαλιστεί η εσωτερική ηρεμία. 497 Ο Τάλμποτ και ο επικεφαλής στρατιωτικός ακόλουθος κατέγραψαν σε τηλεγράφημά τους τη συνομιλία του Παττακού με τον αεροπορικό ακόλουθο και πρόσθεσαν πως οι ηγέτες της χούντας ήθελαν με κάθε τρόπο να δώσουν το μήνυμα πως «θέλουν να έχουν ακόμη στενότερη συνεργασία . η πίστη στον βασιλέα και η αφοσίωση της χώρας στο ΝΑΤΟ και τους δυτικούς συμμάχους της». 496 Ο Κωνσταντίνος είχε δεχτεί. ο υπεύθυνος επιχειρήσεων της CIA Τομ Καραμεσίνης και ο υπαρχηγός της Ρίτσαρντ Χελμς επισκέφθηκαν τον υπουργό των Εξωτερικών Ντην Ρασκ στο γραφείο του. οι οποίοι υποστήριξαν ότι αποφάσισαν να ενεργήσουν επειδή «είχαν εξακριβωμένες πληροφορίες ότι οι κομμουνιστές προετοίμαζαν διαδηλώσεις. αλλά δεν τον ενημέρωσε. ενώ σχολίαζαν ότι καμία άλλη ξένη πρεσβεία δεν είχε την πληροφόρηση που είχαν εκείνες τις ώρες οι ίδιοι.. Digitized by 10uk1s . που ήταν παλιός γνώριμος των αμερικανικών υπηρεσιών. Ο Παττακός και ο Σκαρμαλιωράκης. Χρειάστηκε άλλωστε να περάσουν αρκετές ώρες ώσπου να συνειδητοποιήσουν ότι η ηγεσία του στρατεύματος δεν είχε δώσει την έγκρισή της για το πραξικόπημα. όπου έγινε δεκτός από τον έξαλλο βασιλέα. το Σάββατο. από τους οποίους απαίτησε να συναντηθεί ο ίδιος με τον Σπαντιδάκη. στο Στέητ Ντηπάρτμεντ. Οι Αμερικανοί προσπαθούσαν. τον οποίο χαρακτήρισε εκπρόσωπο των πραξικοπηματιών. και στη Θεσσαλονίκη. Ο αρχηγός του ΓΕΣ έφτασε ύστερα από δυο ώρες στο Τατόι. 23 Απριλίου». με αγωνία. 22 Απριλίου. 495 Η πρεσβεία και οι στρατιωτικοί ακόλουθοι δεν ήταν καθόλου βέβαιοι για τις πεποιθήσεις και τα σχέδια της ομάδας των συνταγματαρχών. Ο Καραμεσίνης είχε ενημερωθεί νωρίτερα από τον υπεύθυνο των ελληνικών υποθέσεων. όπως ο Πιπινέλης. ο πρώην πρόεδρος της Βουλής Ροδόπουλος και ο Νίκος Φαρμάκης. ο οποίος τον θεωρούσε «προδότη».ειδικά με τις ΗΠΑ».πως «αν κάποιοι από αυτούς πάθουν κάτι η κατάσταση θα γίνει ακόμη πιο περίπλοκη». αλλά θα συνεργάζονταν με το παλάτι και μέλη του αθηναικού κατεστημένου. όταν μπήκε στο προαύλιο του Πενταγώνου ο βασιλέας συνοδευόμενος από τον αρχηγό του ΓΕΣ στρατηγό Σπαντιδάκη και ο Παττακός έσπευσε να τους υποδεχτεί. Οι εκτιμήσεις της CIA έπεισαν τον Ρασκ να δεχτεί το αίτημα των δύο αξιωματούχων της και καθησύχασαν εν μέρει το Στέητ Ντηπάρτμεντ για τις φιλοαμερικανικές διαθέσεις των πραξικοπηματιών. Ο Παττακός αποκάλυψε πως είχε ήδη συναντηθεί και ενημερώσει τον βασιλέα και ισχυρίστηκε πως ο ίδιος και οι συνεργάτες του ήλεγχαν πλήρως τη κατάσταση σε όλη την Ελλάδα. την Κυριακή. αρκετές ώρες νωρίτερα.. πιστεύοντας ότι ήταν ενήμερος για το πραξικόπημα. και τον σμήναρχο Σκαρμαλιωράκη. απεργίες και γενικώς μια κατάσταση χάους στην Αθήνα. ο αμερικανός αεροπορικός ακόλουθος Ρόζενταλ συναντήθηκε στο Πεντάγωνο με τον Παττακό. Την ίδια περίπου ώρα στην Ουάσιγκτον. γιατί πίστευε ότι θα μπορούσε έτσι να τους ελέγξει καλύτερα. Η συνομιλία τους διακόπηκε απότομα γύρω στις 12 το μεσημέρι. Οι δύο εκπρόσωποι της αμερικανικής υπηρεσίας ζήτησαν από τον Ρασκ να επιτρέψει στο σταθμό της CIA στην Αθήνα να συνεχίσει να επικοινωνεί απευθείας με το αρχηγείο της υπηρεσίας στο Λάνγκλεϋ. να διαπιστώσουν αν στην ομάδα των πραξικοπηματιών συμμετείχαν προσωπικότητες του συντηρητικού χώρου. ότι δύο πραξικοπηματίες —ο Παπαδόπουλος και ο Μακαρέζος— ήταν γνωστοί στην αμερικανική υπηρεσία με την οποία είχαν συνεργαστεί κατά τη θητεία τους στην ΚΥΠ.

Digitized by 10uk1s . ο Παπαδόπουλος ήταν μέλος μιας θρησκευτικής οργάνωσης που είχε δημιουργήσει ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος μέσα στο στράτευμα. στα Ανάκτορα. για λόγους που δεν κατανοούσε. στις 19:00. Χρειαζόμαστε περισσότερες πληροφορίες για το "ναπολεώνειο" σύνδρομο που έχει λόγω του ύψους του. Η CIA έδωσε στο Στέητ Ντηπάρτμεντ τις πρώτες πληροφορίες για το προφίλ του Παπαδόπουλου. Σύμφωνα με αναφορές που έχουμε. ο οποίος αρνήθηκε να φύγει από το Πεντάγωνο χωρίς τον στενό συνεργάτη του. τον υπασπιστή του Αρναούτη. »4.: προφανώς αναφέρεται στον εξωσυζυγικό δεσμό του με τη μετέπειτα σύζυγό του Δέσποινα) έρχεται σε αντίφαση ακόμη και με τις υποκριτικές ελληνικές συνήθειες. Αντιπρότεινε και πέτυχε να γίνει τελικά αποδεκτή η πρωθυπουργοποίηση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνου Κόλλια. ύστερα από επίμονες πιέσεις του Κωνσταντίνου. Ο Παπαδόπουλος χαρακτηρίζεται ως "ηθικολόγος" και "πουριτανός". Την πρόσκληση μετέφερε στην πρεσβεία η Μαίρη Καρόλου. και ο ίδιος φοίτησε για λίγο στο Κολλεγιο "Ανατόλια" της Θεσσαλονίκης. να έλθει σε επαφή μαζί του κατά τις πρώτες εκείνες κρίσιμες ώρες. 498 Ο Τάλμποτ πληροφορήθηκε τη σύνθεση της κυβέρνησης και ζήτησε από το Πεντάγωνο και τη CIA να του δώσουν όσες πληροφορίες μπορούσαν να συλλέξουν για τον Σπαντιδάκη και τον Παπαδόπουλο. ο βασιλέας δεν είχε επικοινωνήσει με τον αμερικανό πρέσβη ούτε και με την CIA. ένας πράκτορας της οποίας επιχείρησε να διεισδύσει στα θερινά ανάκτορα του Τατοΐου. »3. Ισχύουν αυτά τα δεδομένα. αλλά ο Κωνσταντίνος τους εξήγησε ότι ο διορισμός στρατιωτικού πρωθυπουργού θα προκαλούσε αντιδράσεις. στις 20:00. η οποία περιέγραψε το βαρύ κλίμα που επικρατούσε στον στενό κύκλο των συμβούλων και φίλων του βασιλικού ζεύγους. Ο Τάλμποτ ανησυχούσε ακόμη και για τη ζωή του νεαρού μονάρχη. Ποιες είναι οι θρησκευτικές του συνήθειες και πεποιθήσεις. η οικογένεια του Παπαδόπουλου κατάγεται από τη Μικρά Ασία. καθώς και τον υποχόνδριο χαρακτήρα του. Η οργάνωση αυτή θεωρείται τμήμα της θρησκευτικής κίνησης "Ζωή". τους οποίους θεωρούσε τους δύο ισχυρούς άνδρες του κινήματος. Είναι ανάγκη να συγκεντρώσουμε περισσότερες πληροφορίες για τις σχέσεις του με την οργάνωση "Χ" του Γρίβα και τις δραστηριότητές του κατά τη γερμανική κατοχή. Ο Παπαδόπουλος μιλάει συχνά για τον "ελληνοχριστιανικό" πολιτισμό. Ως εκείνη την ώρα. Σύμφωνα με μιαν αναφορά. που είχε ελαφρώς τραυματιστεί κατά τη σύλληψή του. κατά τις οποίες μπόρεσε να συνομιλήσει με τον συλληφθέντα πρωθυπουργό Κανελλόπουλο. ο Κωνσταντίνος βρισκόταν στο Πεντάγωνο επί πέντε περίπου ώρες. »2. όταν ειδοποίησε τον Τάλμποτ ότι θα τον δεχόταν αμέσως μετά. η οποία διαπερνά όλα τα επίπεδα της ελληνικής κοινωνίας. Ο αμερικανός πρέσβης είχε την αίσθηση πως ο βασιλέας απέφυγε. Ο Κωνσταντίνος είχε πλέον αποφασίσει να ορκίσει την κυβέρνηση των πραξικοπηματιών. αλλά η οικογενειακή του ζωή (σημ. αλλά έγινε αντιληπτός από τους στρατιώτες που τα φρουρούσαν και τον σταμάτησαν. Η Καρόλου ανέφερε πως η μόνη θετική εξέλιξη ήταν η απελευθέρωση του Αρναούτη. καθώς επίσης και με ορισμένους ανώτατους αξιωματικούς. Χρειαζόμαστε περισσότερες πληροφορίες για το πώς αντιμετωπίζει ο Παπαδόπουλος τη μοναρχία και τον βασιλέα Κωνσταντίνο.Ο Κωνσταντίνος αποφεύγει να επικοινωνήσει με τον Τάλμποτ Ενόσω ο Τάλμποτ και οι συνεργάτες του συσκέπτονταν στην πρεσβεία. Οι πραξικοπηματίες επέμεναν άλλωστε πως έπρεπε να ορκιστεί κυβέρνηση υπό τον Σπαντιδάκη. μια και ο αεροπορικός ακόλουθος είχε περιγράψει την ένταση και τη χαώδη κατάσταση που επικρατούσε στο Πεντάγωνο. Ο αναλυτής των ελληνικών υποθέσεων Λαγουδάκης συνέταξε σημείωμα με τις πληροφορίες αυτές και τα ερωτηματικά που υπήρχαν για το χαρακτήρα και τις πεποιθήσεις του συνταγματάρχη: «1.

την οποία χαρακτήρισαν νόμιμη. Προεδρίας τον Παπαδόπουλο. της μυστικής στρατιωτικής οργάνωσης η οποία αποπειράθηκε να οργανώσει πραξικόπημα το 1951. Υπασπιστής του στρατηγού Παπάγου το 1949. Μέλος του ΙΔΕΑ. οι στρατηγοί και το παλάτι θα πρέπει να ήξεραν ότι λειτουργεί. Πότε εκπαιδεύθηκε και για πόσο χρόνο. Ποιοι άλλοι έλληνες αξιωματικοί ήταν μαζί του κατά τη διάρκεια του εκπαιδευτικού προγράμματος. το οποίο είχε στόχο την οργάνωση πραξικοπήματος σε περίπτωση που διαφαινόταν ότι η Ε. όπως έγραφε χαρακτηριστικά ο Τάλμποτ. αφού ήταν υποχρεωμένος να αναγνωρίσει ως νόμιμη τη νέα κυβέρνηση. Μιλάει πολύ καλά αγγλικά». στον οποίο ήταν διαπιστευμένος. οδήγησαν την Ελλάδα στην καταστροφή».» 499 Άλλο σημείωμα του Λαγουδάκη έγραφε για τον Σπαντιδάκη: «Είχε την ευθύνη για την εκτέλεση του σχεδίου "ΙΕΡΑΞ ΙΙ". όταν ήταν ήδη μέλος του ΙΔΕΑ. Η συνωμοτική του δράση στο στρατό πιστεύεται ότι άρχισε το 1957. όταν έφτασαν στα ανάκτορα για να ορκιστούν. Εσωτερικών τον Παττακό και Συντονισμού τον Μακαρέζο. Εξ όσων γνωρίζουμε. υπουργό Άμυνας τον Σπαντιδάκη. μια και τα ανάκτορα ήταν περικυκλωμένα από τανκς και αξιωματικούς που τους ήταν πιστοί. θα κέρδιζε τις εκλογές στις 28 Μαΐου του 1967. »7. που είχαν τον έλεγχο των τανκς. Φοίτησε στη Σχολή Άμυνας του NATO καθώς και στο Κολλέγιο Πυρηνικού Πολέμου. Μας ενδιαφέρει η συμμετοχή του Παπαδόπουλου στον ΙΔΕΑ. Ο βασιλέας ισχυρίστηκε ότι σκέφθηκε προς στιγμήν να εκτελέσει τους πραξικοπηματίες. Ρώτησε τον Τάλμποτ πόσος χρόνος θα χρειαζόταν για να φτάσουν στο Τατόι αμερικανικά στρατιωτικά ελικόπτερα. ο πρωθυπουργός Παπανδρέου σκόρπισε τη «συνωμοτική ομάδα» του Παπαδόπουλου στις αρχές του 1964. ο Παπαδόπουλος και οι φίλοι του συνωμότες σχεδίαζαν στρατιωτικό πραξικόπημα πολύ πριν να έλθει ο Παπανδρέου στην εξουσία. Μας ενδιαφέρει η σχέση του Παπαδόπουλου με τον Νάτσινα (αρχηγό της ελληνικής μυστικής υπηρεσίας) στην ΚΥΠ. αν χρειαστεί Digitized by 10uk1s . Πότε έγινε μέλος. Σύμφωνα με αναφορές που είχαμε. ο Κωνσταντίνος συναντήθηκε στο παλάτι της Ηρώδου Αττικού με τον Τάλμποτ. Ο Τάλμποτ αλλά και η ηγεσία του Στέητ Ντηπάρτμεντ αποφάσισαν ότι «μπορούσαν να ζήσουν με τη νέα κυβέρνηση». προκειμένου να μεταφέρουν τον ίδιο και την οικογένειά του εκτός Ελλάδος. εφόσον την είχε ορκίσει ο βασιλέας. Σκέφθηκε όμως ότι η κίνησή του δεν θα είχε καμία άξια. Ο Τάλμποτ υποσχέθηκε ότι θα ρωτούσε την Ουάσιγκτον και θα του έδινε πολύ γρήγορα συγκεκριμένη απάντηση.Κ. 503 Ο βασιλέας ρώτησε επίσης «αν υπάρχει περίπτωση να αποβιβαστούν αμερικανοί πεζοναύτες στην Ελλάδα. Οργισμένος και ξαναμμένος. αποκάλυψε ότι δεν ήλεγχε πλέον το στράτευμα και πως «ορισμένοι απίστευτα βλάκες ακροδεξιοί μπάσταρδοι.»5. Τι γνώμη έχει ο Νάτσινας για τη δράση του Παπαδόπουλου από τον Σεπτέμβριο του 1959 έως το τέλος του 1963. όταν ο ίδιος ήταν 32 ετών. Ήταν διοικητής τεθωρακισμένων μονάδων και στέλεχος του επιτελείου. Πόση εμπιστοσύνη και υποστήριξη είχε ο Παπαδόπουλος από το παλάτι και τους στρατηγούς. Ο αμερικανός πρέσβης θεώρησε ότι βρέθηκε προ τετελεσμένου γεγονότος. Είναι δυνατόν να εξασφαλίσουμε από βρετανικές πηγές πληροφορίες για την απόδοσή του κατά την εκπαίδευσή του στην κατασκοπεία στη Μεγάλη Βρετανία. Ποιος ήταν ο ρόλος του στο κίνημα του ΙΔΕΑ το 1951. Εφόσον ο Παπανδρέου γνώριζε την ύπαρξη αυτής της χούντας στο στρατό. Το 1953 φοίτησε στο Κολλέγιο Τεθωρακισμένων στο Φορτ Νοξ των ΗΠΑ. 500 Η ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης Ο βασιλέας όρκισε πρωθυπουργό τον Κόλλια. όμως. 502 Ο Κωνσταντίνος δεν ήταν καθόλου βέβαιος για τις επόμενες κινήσεις του και σκεπτόταν σοβαρά αν θα ήταν καλύτερο να μείνει ή να φύγει από τη χώρα. »6.501 Λίγο μετά την ορκωμοσία της νέας κυβέρνησης.

Οι συνταγματάρχες είχαν εκπλαγεί από την αντίθεσή μας στην ενέργειά τους. γνωρίζαμε το σχέδιο ενός πραξικοπήματος. με τον οποίο κανόνισε να συναντηθεί στις 10 το βράδυ. Δεν ήμασταν όμως ενήμεροι από πριν για το πραξικόπημα που εκδηλώθηκε. Ο Όουενς επιχείρησε να πείσει τον Μπρούστερ πως μια σκληρότερη αντιμετώπιση της χούντας «θα προστάτευε μακροπρόθεσμα τα αμερικανικά συμφέροντα στην Ελλάδα». Την ίδια περίπου άποψη εξέφρασαν και οι αξιωματούχοι της CIA. φιλοδυτικοί. την πρώτη εβδομάδα που είχα αναλάβει τη νέα μου θέση. ώστε να μπορέσει να δώσει απαντήσεις στον νεαρό μονάρχη. Ο Τζων Όουενς. όπως αναφέρει ο ίδιος ο Μπατλ. φιλονατοϊκοί. Πιθανώς να είχαμε την ευκαιρία να ξεκαθαρίσουμε ότι δεν θα το υποστηρίζαμε. Ζήτησε ακόμη οδηγίες. είχαμε ίσως κάποιες πληροφορίες ότι το πραξικόπημα των συνταγματαρχών θα εκδηλωνόταν. η συμμετοχή της Ελλάδος στο NATO θα αποδυναμωθεί και. αλλά δεν τις ερμηνεύσαμε σωστά. ποιος ξέρει. που ήταν τότε ο δεύτερος στην ιεραρχία του γραφείου των ελληνικών υποθέσεων του Στέητ Ντηπάρτμεντ. Τώρα. Ο Μπατλ τονίζει χαρακτηριστικά: «Πιστεύω ότι η πολιτική μας χαράχθηκε ad hoc. ζητώντας να μείνουν απολύτως μυστικά. Οι εκπρόσωποι του Πενταγώνου υποστήριζαν πως η σκληρή στάση έναντι της χούντας «θα πλήξει τους φίλους μας. τις πρώτες ώρες και ημέρες μετά το πραξικόπημα. ο οποίος είχε αναλάβει τη θέση αυτή μόλις πριν από δέκα ημέρες. δεν ξέρω τι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει. Είχαν πεισθεί ότι έκαναν ότι εμείς θέλαμε: ήταν φιλομοναρχικοί. Ο προϊστάμενός του Νταν Μπρούστερ δεν συμμεριζόταν τις απόψεις αυτές και το κυριότερο δεν εξέφραζε αποφασιστικά τις απόψεις του γραφείου του."» 506 Digitized by 10uk1s . διαμορφώθηκε ad hoc και χωρίς να μελετηθούν όλες οι πλευρές του προβλήματος. Ακόμη και να γνωρίζαμε ότι θα εκδηλωθεί. εξέφρασε την άποψη πως η αμερικανική κυβέρνηση έπρεπε να ακολουθήσει σκληρή γραμμή έναντι των πραξικοπηματιών. αντικομμουνιστές.να τον βοηθήσουν. Ο πρέσβης ζήτησε επίσης οδηγίες για το τι θα έλεγε στον πρωθυπουργό Κόλλια. σε συσκέψεις με εκπροσώπους της CIA και του Πενταγώνου. Είχαμε αρκετές ενδείξεις ότι έπρεπε να περιμένουμε κάποιο πραξικόπημα. αλλά τόνισε ότι «δεν μού φαίνεται πολύ πιθανόν αυτό το ενδεχόμενο». καθώς ξανασκέπτομαι όσα συνέβησαν. Ο αρμόδιος χειριστής ήταν ο υφυπουργός Λουκ Μπατλ. αλλά ο ελληνομαθής προϊστάμενός του δεν ήθελε να έλθει σε αντιπαράθεση με τους εκπροσώπους των άλλων υπηρεσιών. ώστε μαζί με τους στρατηγούς να ανακτήσουν τον έλεγχο των Ενόπλων Δυνάμεων». Η στάση της Ουάσιγκτον. 504 Ο Κωνσταντίνος ζήτησε εξάλλου από τον συνομιλητή του να συναντηθεί με την ηγεσία της νέας κυβέρνησης και να τους επιστήσει την προσοχή στην ανάγκη να υπακούσουν στις εντολές του θρόνου. Ο Τάλμποτ υποσχέθηκε μεν να υποβάλει σχετικό ερώτημα στην Ουάσιγκτον. ακόμη και η Μόσχα μπορεί να κερδίσει έδαφος στην Ελλάδα». Όπως μας έλεγαν συχνά οι συνταγματάρχες: "Τι άλλο θέλετε από εμάς. φιλοαμερικανοί. Οι δύο άνδρες συμφώνησαν ωστόσο να κρατήσουν ανοικτό ένα κανάλι ασύρματης επικοινωνίας ανάμεσα στα θερινά ανάκτορα του Τατοΐου και την πρεσβεία. Ο Μπατλ και ο βοηθός του Ρόκγουελ στηρίζονταν στις εκτιμήσεις του Μπρούστερ και των συνεργατών του στο γραφείο των ελληνικών υποθέσεων. προσθέτοντας πως. 505 Τα πρώτα 24ωρα μετά το πραξικόπημα ήταν καθοριστικά για τη διαμόρφωση της αμερικανικής πολιτικής. Ο Μπρούστερ συμμετείχε. ώστε να μπορούν να μιλήσουν σε περίπτωση ανάγκης. Ο Τάλμποτ μετέδωσε στην Ουάσιγκτον τις απόψεις και τα αιτήματα του βασιλέα. οι οποίοι τόνιζαν ότι η Ουάσιγκτον έπρεπε να εκλάβει το πραξικόπημα ως τετελεσμένο γεγονός και να συνεργαστεί με τους αξιωματικούς οι οποίοι κατέλαβαν την εξουσία. Ο υφυπουργός των Εξωτερικών Μπατλ συσκέφθηκε με τους συνεργάτες του. «έλληνες στρατιώτες δεν θα πυροβολήσουν ποτέ τους αμερικανούς».

τον δε αντιπρόεδρο της κυβέρνησης «στρατηγέ Σπαντιδάκη». πλην του Ανδρέα και ορισμένων άλλων. Τόσο ο Κόλλιας όσο και ο Σπαντιδάκης τον διαβεβαίωσαν για τις αγαθές προθέσεις τους έναντι του Κωνσταντίνου και ζήτησαν την υποστήριξη της αμερικανικής κυβέρνησης. θα αφήνονταν ελεύθεροι μέσα σε λίγες ημέρες. (Σημ. αρκετά ψυχρή στάση έναντι της νέας κυβέρνησης. «Όσον αφορά το ερώτημα για την απόβαση πεζοναυτών». μια και θα είναι το επίκεντρο κάθε προσπάθειας για την επάνοδο στη νομιμότητα. Ο Τάλμποτ δεν χρησιμοποίησε τους επίσημους τίτλους που μόλις είχαν αποκτήσει. 507 Στις 10 το βράδυ ο Τάλμποτ μαζί με τον στρατηγό Ήτον επισκέφθηκαν τον πρωθυπουργό Κόλλια στο γραφείο του στο κτίριο της Βουλής.) —Η δημόσια θέση μας έναντι των μέσων ενημέρωσης θα πρέπει να υποδεικνύει τη δυσφορία μας για την αλλαγή κυβερνήσεων μέσω στρατιωτικών πραξικοπημάτων.Με ένα υπερεπείγον τηλεγράφημα ο Μπατλ έστειλε στον Τάλμποτ τις απαντήσεις που ζητούσε. η ταχεία και θετική απάντησή μας στο σχετικό αίτημά του θα τον ενισχύσει ψυχολογικά και πρακτικά. οι αμερικανοί αξιωματούχοι έδωσαν εντολή στον πρέσβη να εξηγήσει στον Κωνσταντίνο ότι δεν υπήρχε καμία περίπτωση αμερικανικής στρατιωτικής επέμβασης στην Ελλάδα. 509 Digitized by 10uk1s . χωρίς να κόψουμε τις γέφυρες με απειλές για τη διακοπή της βοήθειας. Μεταξύ άλλων πρότεινε να: —«κρατήσουμε. ο Τάλμποτ συναντήθηκε με τους συνεργάτες του για να συντάξουν τις εισηγήσεις τους προς την Ουάσιγκτον. Ο πρέσβης εξέφρασε την ελπίδα ότι ο στρατός συνέχιζε να βρίσκεται υπό τον έλεγχο της ανώτατης ηγεσίας του και πως η νέα κυβέρνηση θα ήταν απόλυτα πιστή στον βασιλέα. Στο σχετικό τηλεγράφημά του έγραφε πως «η πραγματική δύναμη ανήκει στο στρατό. διατηρώντας όμως επαφές μαζί της. ενώ μίλησε από τον ασύρματο με τον βασιλέα και τον ενημέρωσε για τη συνομιλία του με τον Κόλλια και τον Σπαντιδάκη.: η θετική απάντηση της Ουάσιγκτον έφτασε τα ξημερώματα της επόμενης ημέρας.» 508 Ύστερα από τις συναντήσεις του με τον Κωνσταντίνο και τον Κόλλια. Ο Τάλμποτ έφυγε από τα Παλαιά Ανάκτορα και πήγε στην πρεσβεία για να ενημερώσει την Ουάσιγκτον. έγραφαν ο Μπατλ και οι συνεργάτες του. και πρόσθεταν. Η εντύπωση πάντως που είχε αποκομίσει ήταν ότι ο Κόλλιας δεν είχε καμία ουσιαστική δύναμη. εκτός αν η συμπεριφορά της τις επόμενες ημέρες είναι άγρια και διεφθαρμένη· —προσπαθήσω να έχω όσο το δυνατόν πιο κοντινή επαφή με τον βασιλέα και να αναζητήσουμε γρήγορα τυχόν μέτρα που θα μπορούσαν να τον ενισχύσουν. «σε περίπτωση που ο βασιλέας επανέλθει σε αυτό το ζήτημα θα πρέπει να του δώσετε να καταλάβει σαφώς ότι δεν θα πρέπει να ελπίζει σε τέτοια επέμβαση». Ο αμερικανός υφυπουργός ενημέρωσε τον Τάλμποτ πως το αμερικανικό Ναυτικό θα χρειαζόταν τριάντα έξι ώρες για να στείλει ελικόπτερα που θα μετέφεραν τη βασιλική οικογένεια εκτός Ελλάδος. Αν και δεν αναμένω συνθήκες που να επιβάλλουν την εκκένωση της βασιλικής οικογένειας από την Ελλάδα. Θα πρέπει όμως να δείχνει ότι καθυστερούμε να κρίνουμε τις εξελίξεις. Η Ουάσιγκτον διαπίστωνε με ανησυχία ότι ο Κωνσταντίνος δεν είχε έλεγχο της κατάστασης και ζητούσε από τον Τάλμποτ να του εξηγήσει ότι έπρεπε να κάνει κινήσεις που θα του επέτρεπαν να ελέγξει τις εξελίξεις. παρουσία του στρατηγού Σπαντιδάκη. αποκάλεσε τον μεν πρωθυπουργό της χούντας «κύριε Κόλλια». Χωρίς πολλές περιστροφές. προς το παρόν. μια και υπάρχουν ακόμη πολλά ερωτηματικά για το τι ακριβώς έγινε και για ποιο λόγο». Το ερώτημα είναι βέβαια σε ποιους ακριβώς στρατιωτικούς. Ο Τάλμποτ και ο αμερικανός στρατηγός διαμαρτυρήθηκαν για τη χρήση αμερικανικού πολεμικού ύλικού κατά την εκτέλεση του πραξικοπήματος. «ελπίζουμε ότι ήταν ρητορικό και όχι πραγματικό». Ο Κόλλιας επικαλέστηκε τον κίνδυνο των κομμουνιστών για να δικαιολογήσει το πραξικόπημα και υποσχέθηκε ότι οι περισσότεροι πολιτικοί ηγέτες.

Ο υφυπουργός Μπατλ έστειλε το σχέδιο της ανακοίνωσης στην Αθήνα νωρίς το πρωί του Σαββάτου. Εν συνεχεία ρώτησε τον Τάλμποτ αν θα μπορούσε να συμβουλεύσει τη Μαργαρίτα και τα παιδιά της. Ο Τσιάντ επανήλθε στην πρεσβεία το απόγευμα της ίδιας ημέρας και συναντήθηκαν με τον Τάλμποτ. «Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας» Λίγο μετά τα μεσάνυχτα της 21ης Απριλίου έγραφε ένα τελευταίο τηλεγράφημα εκείνης της ημέρας. για λόγους αρχής. Ο υπουργός των Εξωτερικών Ρασκ απέρριψε ωστόσο το σχέδιο και έδωσε εντολή να μη γίνει καμία δήλωση. Είμαι βέβαιος ότι η Ελλάδα θα μετανοεί πολύν καιρό για όσα συνέβησαν σήμερα. Στη συνάντησή του με τον Κόλλια και τον Σπαντιδάκη αναφέρθηκε ειδικά στην τύχη του Ανδρέα και των άλλων κρατουμένων και πήρε τη διαβεβαίωση του Σπαντιδάκη ότι δεν επρόκειτο να γίνουν εκτελέσεις. Ο Ράστοου υπογράμμιζε ότι το βασικό πρόβλημα που αντιμετώπιζε ο Λευκός Οίκος ήταν η αντίδραση των διανοουμένων και των φιλελευθέρων προσωπικοτήτων. πατέρας της Μαργαρίτας Παπανδρέου. Παρακολουθούμε την κατάσταση στην Ελλάδα όσο καλύτερα γίνεται». έχουμε τώρα τελειώσει το ρεπορτάζ για αυτήν την ημέρα του βιασμού της ελληνικής δημοκρατίας.Η ανησυχία για την τύχη του Ανδρέα Νωρίς το πρωί της 21ης Απριλίου έφθασαν στην αμερικανική πρεσβεία. Ο πρέσβης τον καθησύχασε και του αποκάλυψε ότι είχε ήδη συστήσει στους στρατιωτικούς να μην προχωρήσουν σε εκτελέσεις. Ο αμερικανός διπλωμάτης χαρακτήριζε στο ίδιο τηλεγράφημα «γενναία» τη συμπεριφορά του βασιλέα. 510 Ο Τάλμποτ έδωσε εντολή σε όλα τα στελέχη της αποστολής να συστήσουν σε όλους τους συνομιλητές τους να αποφευχθεί η αιματοχυσία. Οι ΗΠΑ είναι παραδοσιακά αντίθετες προς την αλλαγή δημοκρατικών κυβερνήσεων με τη χρήση βίας και λυπούνται. Οι συνθήκες στην Ελλάδα είναι όμως ασαφείς και δεν είναι φρόνιμο να κάνουμε περισσότερα σχόλια έως ότου ξεκαθαρίσουν. πολλοί εκ των οποίων διατηρούσαν φιλικές Digitized by 10uk1s . τι να κάνουν. Ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας του Τζόνσον Γουώλτερ Ράστοου τον ενημέρωσε για την απόφαση του Ρασκ να διατάξει «πλήρη σιωπή» εκ μέρους του Στέητ Ντηπάρτμεντ. ο Τσιάντ. τα οποία σίγουρα θα έχουν μακροπρόθεσμες επιπτώσεις που δεν μπορώ να προβλέψω αυτήν τη στιγμή». «Από όσα μπορώ να διακρίνω. στον οποίο εξέφρασαν την αγωνία τους γιατί είχαν ακούσει φήμες πως οι πραξικοπηματίες θα εκτελούσαν τον Ανδρέα το ίδιο βράδυ. ο γιος του Ανδρέα Γιώργος και η οικογενειακή τους φίλη Σάχτερ. με το οποίο να υπογραμμίζει το ενδιαφέρον του για την τύχη των πολιτικών κρατουμένων. βάσει των εισηγήσεων του Τάλμποτ. Ο Τσιάντ ενημέρωσε τους αμερικανούς διπλωμάτες με τους οποίους συναντήθηκε για τη σύλληψη του Ανδρέα και του Γεωργίου Παπανδρέου. το οποίο έμοιαζε με σύντομο επιτάφιο για την ελληνική δημοκρατία. όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Ο Τσιάντ σχολίασε πως σε περίπτωση που ο Ανδρέας εκτελείτο δεν υπήρχε καμία αμφιβολία ότι θα ξεσπούσε επανάσταση στην Ελλάδα. ενώ ζήτησε εκ μέρους της Μαργαρίτας να σταλεί μήνυμα του Τζόνσον προς τους πραξικοπηματίες. που ήταν αμερικανοί υπήκοοι. 512 Ο Τάλμποτ συμφώνησε με το σχέδιο της ανακοίνωσης που επρόκειτο να εκδοθεί στην Ουάσιγκτον.511 Το βέτο του Ρασκ Οι υπεύθυνοι του Στέητ Ντηπάρτμεντ στο τμήμα που ησχολείτο με την Ελλάδα συνέταξαν μια ανακοίνωση Τύπου. 22 Απριλίου: «Η νόμιμη ελληνική κυβέρνηση ανετράπη με στρατιωτικό πραξικόπημα.

Καθώς ο Μπρούστερ έφευγε από το υπουργικό γραφείο. 513 Ο Τάλμποτ πιστεύει ότι ο Ντην Ρασκ επέβαλε τη σιωπή της αμερικανικής κυβέρνησης. 514 Χαρακτηριστικό ήταν το σχόλιο του Ρασκ. 516 Η επόμενη ημέρα Το πρωί της 22ας Απριλίου. Ο σύμβουλος του προέδρου εξηγούσε εν συνεχεία πως η σιωπή της Ουάσιγκτον θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι βρισκόταν πίσω από το πραξικόπημα. ο Ρασκ επηρεάστηκε επίσης από το γεγονός ότι ο βασιλέας όρκισε την κυβέρνηση των πραξικοπηματιών. Έχει κυβερνηθεί πιο συχνά από ανθρώπους σαν και αυτούς που βρίσκονται σήμερα στην εξουσία (τους συνταγματάρχες) και περιστασιακά έχει δοκιμάσει τη πραγματική δημοκρατία. ο Ρασκ τον ρώτησε ειρωνικά. Ο αναπληρωτής υφυπουργός των Εξωτερικών Στούαρτ Ρόκγουελ εκτιμά από την πλευρά του ότι ο Ρασκ διαπίστωσε πολύ γρήγορα ότι το πραξικόπημα δεν απειλούσε σε καμία περίπτωση τα αμερικανικά συμφέροντα. 518 Το Στέητ Ντηπάρτμεντ απάντησε σε τρεις ώρες πως «αν κρίνετε ότι η κατάσταση εξελίσσεται κατά τρόπο που να θέτει σε άμεσο κίνδυνο τη ζωή του ταγματάρχη Αρναούτη. Εκείνος με τη σειρά του ζήτησε από το Πεντάγωνο να μετακινήσει μιαν ομάδα σκαφών του Έκτου Στόλου στα ελληνικά χωρικά ύδατα. με το οποίο ζητούσε να δοθεί πολιτικό άσυλο από την πρεσβεία στον Αρναούτη. Το γεγονός ότι την αποκαλούμε "γενέτειρα της δημοκρατίας" αποτελεί μια πολύ στενή αντίληψη της ιστορίας που αγνοεί το τι πραγματικά συνέβη στο παρελθόν». «μα γιατί είστε τόσο αγχωμένος. ότι το πραξικόπημα έγινε δεκτό με απάθεια και χωρίς δυναμικές αντιδράσεις από την κοινή γνώμη. Μπρούστερ. συμπλήρωνε ο Ράστοου. όταν μπήκε στο γραφείο του ο αρμόδιος για τις ελληνικές υποθέσεις Νταν Μπρούστερ για να του εκθέσει τις εξελίξεις στην Αθήνα. Ο πολιτικός σύμβουλος του παλατιού πρέσβης Μπίτσιος ζήτησε και εκείνος να μάθει από τον Τάλμποτ αν θα μπορούσε να του παράσχει άσυλο σε περίπτωση ανάγκης. από τα τηλεγραφήματα του Τάλμποτ. Ο βασιλέας φοβόταν ότι οι πραξικοπηματίες θα δολοφονούσαν τον υπασπιστή του. δέχτηκε τηλεφώνημά του. προφανώς θορυβημένος από τις επικοινωνίες αυτές. 519 Digitized by 10uk1s . 515 Οι υφιστάμενοι του Ρασκ είχαν παρόμοιες αντιλήψεις και δεν έβλεπαν την Ελλάδα σαν χώρα με παράδοση στους δημοκρατικούς θεσμούς. αλλά ο Ρασκ δεν έμοιαζε εντυπωσιασμένος από το σχόλιο. τη στιγμή που «οι νέοι ηγέτες προσπαθούν ακόμη να οργανώσουν και να διευρύνουν όσο γίνεται την κυβέρνησή τους». σας εξουσιοδοτούμε να του δώσετε επίσημη προστασία.σχέσεις με τον Ανδρέα και είχαν κατακλύσει το Στέητ Ντηπάρτμεντ με τηλεφωνήματα. Για μένα αυτό είναι το 91ο πραξικόπημα που αντιμετωπίζω». ειδοποίησε την Ουάσιγκτον πως η σύγκρουση του βασιλέα με τους πραξικοπηματίες ήταν πολύ πιθανόν να εκδηλωθεί εντός της ημέρας και ζήτησε να του σταλούν αμέσως οδηγίες. το Στέητ Ντηπάρτμεντ εξουσιοδότησε τον Τάλμποτ να πει στον Κωνσταντίνο ότι το αμερικανικό ναυτικό είχε θέσει σε ετοιμότητα ελικόπτερα για τη μεταφορά της βασιλικής οικογενείας. κ. Την ίδια στιγμή. Ο υφυπουργός Μπατλ υποστήριζε το 1968 ότι «η Ελλάδα δεν έχει παράδοση σαν δημοκρατική χώρα. ενώ συνειδητοποιούσε. Κατά τον Τάλμποτ. 517 Προτού προλάβει ο Τάλμποτ να επισκεφθεί τον Κωνσταντίνο. επειδή πίστευε ότι η σταθερότητα του NATO και της Ανατολικής Μεσογείου ήταν πολύ πιο σημαντική από την καταδίκη του πραξικοπήματος. μια κατηγορηματική ή έστω χλιαρή δήλωση εναντίον των πραξικοπημάτων θα περιέπλεκε την κατάσταση στην Αθήνα. Ο αμερικανός πρέσβης. Ο Μπρούστερ απάντησε πως «εδώ πρόκειται για τη γενέτειρα της δημοκρατίας». Το ίδιο ισχύει για τον Μπίτσιο και την οικογένειά του». δίνοντάς της νομικό κάλυμμα. σε περίπτωση που ο νεαρός μονάρχης εγκατέλειπε τη χώρα.

μία ακόμη φορά. αν και σκεπτόταν να δεχτεί την επιβολή στρατιωτικού νόμου χωρίς την αναστολή του συντάγματος. Υπήρχε περίπτωση να αποβιβαστούν οι πεζοναύτες. Η κυβέρνηση Τζόνσον έδινε εντολή στον εκπρόσωπό της στην Ελλάδα να μεταφέρει τα εξής σημεία στον Κωνσταντίνο: —πιστεύουμε ότι είναι πολύ σημαντικό να παραμείνει στην Ελλάδα· —πιστεύουμε ότι δεν πρέπει να φύγει από τη χώρα. Πιστεύουμε όμως ότι θα ήταν προτιμότερο για εκείνη να μη φύγει από την Ελλάδα· Digitized by 10uk1s . Ο Κωνσταντίνος δέχτηκε το επιχείρημα αυτό. —αν ο βασιλέας ανησυχεί για την ασφάλεια της συζύγου του και θα ένιωθε καλύτερα αν μετέβαινε σε άλλη χώρα. Αναρωτήθηκε αν «θα ήταν δυνατόν να γίνει κάποια επίδειξη δύναμης από τον Έκτο Στόλο. αν η κατάσταση κατέρρεε. παρά μόνον αν τον εξαναγκάσουν ή τον απειλήσουν —εκτιμούμε ότι έχει πολύ μεγαλύτερη δύναμη από ό.Ο αμερικανός πρέσβης επισκέφθηκε τον Κωνσταντίνο στο Τατόι και συνομίλησε μαζί του δυο ώρες. είμαστε διατεθειμένοι να βοηθήσουμε. Δεν πίστευε ότι ήλεγχε το στρατό και δεν μπορούσε να αποφασίσει τι έπρεπε να πράξει. πέρα από την επιβολή στρατιωτικού νόμου και την αναστολή άρθρων του συντάγματος. 521 Ο Τάλμποτ έφυγε από το Τατόι χωρίς να ξέρει τι αποφάσεις θα έπαιρνε ο συνομιλητής του και χωρίς να είναι σε θέση να προβλέψει την αντίδραση των πραξικοπηματιών σε περίπτωση που δεν υπέγραφε το βασιλικό διάταγμα. Δεν γνωρίζουμε αν υπάρχουν άλλες διαφορές ανάμεσα στον βασιλέα και την ομάδα των στρατιωτικών που κυβερνά τη χώρα. Ο βασιλέας δεχόταν πιέσεις να υπογράψει βασιλικό διάταγμα για την επιβολή στρατιωτικού νόμου και την αναστολή ορισμένων άρθρων του συντάγματος. Οι εξελίξεις στην Αθήνα ήταν ραγδαίες και η Ουάσιγκτον δεν προλάβαινε να δώσει οδηγίες στον Τάλμποτ με τους ρυθμούς που εκείνος ήθελε. αλλά επανέλαβε «πρέπει να καταστρώσουμε σχέδιο». Επί δεύτερη συνεχή ημέρα είχε αρνηθεί να υπογράψει το διάταγμα που του παρουσίασαν οι πραξικοπηματίες. τον Τάλμποτ κατά πόσον η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα επενέβαινε υπέρ του. ως αντάλλαγμα για την επιβολή στρατιωτικού νόμου.χ. Οι οδηγίες για το τι έπρεπε να συμβουλεύσει τον Κωνσταντίνο έφθασαν. Ο βασιλέας μπορεί να επιδιώξει υποχωρήσεις σε αυτά τα θέματα. σε περίπτωση σύγκρουσης με τους συνταγματάρχες. για παράδειγμα.. τρεις περίπου ώρες μετά τη δίωρη συνάντησή τους στο Τατόι. αλλά αντίθετα έχει αναγκάσει τους πραξικοπηματίες να κάνουν σημαντικές υποχωρήσεις. Θα ήταν δυνατόν να επιβιβαστεί σε αεροπλανοφόρο και από εκεί να πετάξει στη Βόρεια Ελλάδα για να ηγηθεί των βασιλικών δυνάμεων.τι νομίζει έναντι των πραξικοπηματιών και πρέπει να την χρησιμοποιήσει για να εξασφαλίσει τα καλύτερα δυνατά ανταλλάγματα· —πιστεύουμε ότι θα πρέπει να βρει μια συμβιβαστική φόρμουλα που θα αποδείξει στον ελληνικό λαό ότι δεν έχει υποχωρήσει. όπως π.» Ο πρέσβης απάντησε σε όλα τα υποθετικά ερωτήματα εξηγώντας πόσο δύσκολο θα ήταν για τις ΗΠΑ να βάλουν Αμερικανούς να πολεμήσουν στο πλευρό μερικών Ελλήνων εναντίον άλλων Ελλήνων.. οι ώρες του στο θρόνο θα είναι μετρημένες». Ο Κωνσταντίνος φοβόταν πολύ για τη σύζυγό του που επρόκειτο να γεννήσει σε ένα μήνα. Πρέπει ασφαλώς να υπάρχουν άλλα θέματα. η αναλογία στρατιωτικών-πολιτών που θα συμμετάσχουν στο υπουργικό συμβούλιο. Οι στενοί του σύμβουλοι υποστήριζαν όμως ότι «αν συνεχίσει να αρνείται να βάλει την υπογραφή του. 520 Ρώτησε.

Ο Άνσουτζ επικοινώνησε με τη σύζυγό του και της είπε πως η πρεσβεία ήταν έτοιμη να την βοηθήσει και να της δώσει προστασία ή άσυλο. Σοφία. υπό την προστασία μιας φρουράς 50-60 στρατιωτών. καθώς και για τις φήμες σύμφωνα με τις οποίες είχε ήδη εκτελεστεί. υπό τον όρο ότι θα απελαύνετο διά παντός από τη χώρα.—τέλος αναγνωρίζουμε πως η επιλογή ανάμεσα στη συνθηκολόγηση και την αντίσταση ανήκει μόνο στον ίδιο τον βασιλέα. αν χρειαζόταν. τα δυο παιδιά της Σοφίας. Οι αρμόδιοι αξιωματούχοι έδιναν την άδεια στον Τάλμποτ να παράσχει επίσημη προστασία στην οικογένεια του Ανδρέα. τη βασιλομήτορα Φρειδερίκη. Το Στέητ Ντηπάρτμεντ ενημέρωσε την πρεσβεία στην Αθήνα για το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τη ζωή του νεώτερου Παπανδρέου. Ο Μπατλ έγραφε πως «η ιδέα αυτή θα απομακρύνει το μήλο της έριδος από την Ελλάδα. να δείξει ότι ελέγχει την κατάσταση. Ο Φαρμάκης απαθανατίσθηκε σε μιαν ιστορική φωτογραφία να οδηγεί τον Παπαδόπουλο και τους Παττακό. 522 Ο Τάλμποτ μετέφερε στον Κωνσταντίνο τις συμβουλές της Ουάσιγκτον και κατόπιν ασχολήθηκε με την οργάνωση της επιχείρησης για τη μεταφορά της βασιλικής οικογενείας. Αυτό δεν σημαίνει πάλι ότι δεν θα υποχωρήσει σε ορισμένα σημεία.525 Ο Τάλμποτ καθησύχασε την Ουάσιγκτον πως είχε εξασφαλίσει διαβεβαιώσεις των πραξικοπηματιών για τη τύχη του Ανδρέα. Ο στρατηγός Ήτον έστειλε αμέσως μετά τον κατάλογο των ατόμων που θα επέβαιναν στα ελικόπτερα και που συμπεριλάμβανε τη βασίλισσα Άννα-Μαρία. καθώς και δυο γκουβερνάντες των παιδιών. Digitized by 10uk1s . Μετά την απάντηση του πρέσβη. 526 Ο ρόλος του Φαρμάκη Ο πρώην βουλευτής Νίκος Φαρμάκης ήταν γνώριμη φυσιογνωμία για τους αμερικανούς διπλωμάτες και πράκτορες της CIA που διατηρούσαν επαφή μαζί του πολλά χρόνια. 523 Ο Τάλμποτ έστειλε στον αρχηγό του Έκτου Στόλου τα στοιχεία της ακριβούς τοποθεσίας όπου θα προσγειώνονταν τα ελικόπτερα και τη συχνότητα του ασύρματου που είχε στη διάθεσή του ο βασιλέας. την κόρη της πριγκίπισσα Αλεξία. η Ουάσιγκτον έστειλε ένα ακόμη τηλεγράφημα. Άποψή μας όμως είναι ότι αν συνθηκολογήσει θα χάσει κάθε ευκαιρία να ηγηθεί της χώρας. τα οποία ήταν έτοιμα να απογειωθούν από το Τατόι. 524 Το μήνυμα για τον Ανδρέα Το δεύτερο 24ωρο μετά το πραξικόπημα. που θα ήταν έμπιστοι του μονάρχη. όσο το δυνατόν πιο φανερά. Κατόπιν αυτού. μια και όλα τα μέλη της ήταν αμερικανοί υπήκοοι. και μια βοηθό τους. μια βοηθό της. επειδή πολλοί πίστευαν ότι κινδύνευε σοβαρά η ζωή του. Ο αεροπορικός ακόλουθος και ο αρχηγός της JUSSMAG προετοίμασαν τα δικά τους αεροσκάφη. με το οποίο πρότεινε την απελευθέρωση του Ανδρέα. Τα ελικόπτερα δεν θα σταματούσαν πουθενά μέσα στην Ελλάδα και θα επέστρεφαν κατευθείαν στα σκάφη του Έκτου Στόλου που θα βρισκόταν ήδη κοντά στην Αθήνα. μια σειρά από γνωστούς ακαδημαϊκούς και πολιτικούς ζήτησαν από τον Λευκό Οίκο να παρέμβει για να προστατεύσει τον Ανδρέα. θα βοηθήσει την εικόνα της νέας κυβέρνησης και φυσικά είναι πιθανόν ότι θα σώσει τη ζωή του Ανδρέα». ο Τάλμποτ με τους στρατιωτικούς συνεργάτες του εισηγήθηκαν την προσγείωση των στρατιωτικών ελικοπτέρων στο κτήμα του Τατοΐου. τις πριγκίπισσες Ειρήνη. Την ίδια στιγμή θα πρέπει όμως. εξαναγκάζοντας τους άλλους να κάνουν υποχωρήσεις». Το πρόβλημα όμως ήταν πως η βάση του Τατοΐου φυλασσόταν από ισχυρές δυνάμεις που ήταν πιστές στους συνταγματάρχες.

ο οποίος. δεν θα τους παραδίδαμε την εξουσία. «το καθεστώς επιθυμεί τη διατήρηση της μοναρχίας. ο οποίος έχαιρε εκτίμησης από τους Digitized by 10uk1s . Μόλις έκλεισε το τηλέφωνο. και εκείνος ανέλαβε χρέη ειδικού βοηθού του Παπαδόπουλου καθώς και εκπροσώπου της χούντας στα ξένα μέσα ενημέρωσης. όπως είπε. υπογράμμισε. Ο βασιλέας διέγραψε το όνομα του Φαρμάκη από τον κατάλογο.. ο Παπανδρέου θα διαμαρτυρόταν ότι έγινε απάτη και ότι νοθεύθηκε το αποτέλεσμα». Επανέλαβε επίσης τα φιλοαμερικανικά του αισθήματα. στην εκτέλεση του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου. όπως αποκάλυψε στον Τάλμποτ. 529 Την ώρα που ο υπουργός των Εσωτερικών μιλούσε με τον αξιωματούχο της CIA. για να μην τεθεί σε κίνδυνο η λειτουργία των αναμεταδοτών της στη Ρόδο και τη Θεσσαλονίκη. πολλά άτομα θα τσακώνονται για το ποιος θα πάρει τη θέση αυτή». της νέας κυβέρνησης». ήταν εξοργισμένος με το πραξικόπημα. το σκηνικό είχε αρχίσει να ξεκαθαρίζει. καθ' οδόν προς το Πεντάγωνο. ενώ στέλεχος της CIA συναντήθηκε με τον Παττακό.Μακαρέζο και Σκαρμαλιωράκη. 528 Η τρίτη ημέρα. να μεταδίδει το ελληνικό πρόγραμμα της «Φωνής της Αμερικής». Ο Φαρμάκης πρότεινε να γίνει σύντομα μια συνάντηση των αμερικανών αξιωματούχων και των πρωταγωνιστών της χούντας. Ο νέος υπουργός των Εσωτερικών ανέπτυξε στον αξιωματούχο της αμερικανικής υπηρεσίας τους λόγους που τον οδήγησαν. Αυτή ήταν η πρώτη συνάντηση εκπροσώπου της CIA με έναν από τους τρεις ισχυρούς άνδρες της χούντας.. Ο ταξίαρχος είχε φιλόδοξα σχέδια για τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού κράτους: ήθελε τη συνδρομή τεχνικών συμβούλων από τις ΗΠΑ. ο οποίος ήταν όμως εξοργισμένος γιατί πίστευε ότι ο πρώην βουλευτής του ήταν πιστός. ενώ αναφέρθηκε και στους συγγενείς του που έμεναν στην Αμερική. μαζί με τους συνεργάτες του. Ο επιτετραμμένος της πρεσβείας Άνσουτζ. ο οποίος συνδεόταν πολλά χρόνια με τον Φαρμάκη. αλλιώς. τύπου Σωσσίδη. Οι στρατιωτικοί ακόλουθοι είχαν επαφές με τους ανώτατους αξιωματικούς που ήλεγχαν την κατάσταση. περισσότερα κονδύλια βοηθείας καθώς και να «δει κάθε ελληνικό χωριό να έχει τηλέφωνο και όλη τη χώρα να καλύπτεται από τηλεφωνικό δίκτυο». 527 Ο Φαρμάκης τηλεφώνησε την επομένη στον Άνσουτζ. οπότε θα είχαμε αιματοχυσία. Οι πραξικοπηματίες είχαν συμπεριλάβει τον Φαρμάκη ως υπουργό των Εξωτερικών στον κατάλογο που έδωσαν στον Κωνσταντίνο. «Οι εκλογές δεν θα είχαν λύσει το πρόβλημα». Ο Τάλμποτ τον χαρακτήρισε σε τηλεγράφημά του «σύνδεσμο.. Αναφέρθηκε επίσης στον βασιλέα. Ο αμερικανός επιτετραμμένος απέκλεισε αυτό το ενδεχόμενο. «Παρ' όλα αυτά». ο Παττακός είπε στον αμερικανό επισκέπτη του πως «ελπίζει ότι η ΚΥΠ υπό τον νέο αρχηγό της θα γίνει μια πραγματική υπηρεσία πληροφοριών και θα εξοπλιστεί για να αντιμετωπίσει τον κοινό εχθρό από κοινού με τους Αμερικανούς». γιατί. τον συνάντησε στις 22 Απριλίου και έλαβε «πολύ πιο σαφείς απαντήσεις από οιονδήποτε άλλον».Κ. καθώς οι αμερικανικές υπηρεσίες άρχισαν να αποκαθιστούν επαφές με τους ηγέτες της χούντας. 530 Ο στρατιωτικός ακόλουθος Γουίλιαμς συναντήθηκε την τρίτη ημέρα του πραξικοπήματος με τον Σπαντιδάκη και τον νέο αρχηγό Στρατού Οδυσσέα Αγγελή. ο συμβιβασμός του βασιλέα Το τρίτο 24ωρο μετά το πραξικόπημα. Αν πάλι κέρδιζε η ΕΡΕ. του τηλεφώνησε ο νέος αρχηγός της ΚΥΠ ταξίαρχος Χατζηπέτρου. διαμαρτυρήθηκε για το περιεχόμενο μιας εκπομπής που μεταδόθηκε από τη «Φωνή της Αμερικής» και ζήτησε να μπορεί να λογοκρίνει μελλοντικές εκπομπές. αλλά πρότεινε στην Ουάσιγκτον να σταματήσει. τόνισε· «αν κέρδιζε η Ε. επί ένα διάστημα.

23ης Απριλίου. Οι αμερικανοί και ευρωπαίοι σύμμαχοι θα πρέπει να είναι ικανοποιημένοι με αυτήν την πτυχή του πραξικοπήματος». ενώ παράλληλα υπογράμμιζε την ανυπαρξία εναλλακτικών λύσεων. για το σχηματισμό μιας επιτροπής νομικών και άλλων προσωπικοτήτων που θα ανελάμβανε να συντάξει νέο σύνταγμα για τη χώρα. «Εξήντα ώρες μετά το πραξικόπημα η πρεσβεία εκτιμά ότι η νέα δικτατορική κυβέρνηση έχει απόλυτο έλεγχο». Οι δύο στρατηγοί δήλωσαν ότι η απόφασή τους να υποστηρίξουν το πραξικόπημα ήταν δύσκολη. που την είδε σαν πιθανό αντάλλαγμα για την υπογραφή του διατάγματος για τον στρατιωτικό νόμο. γιατί αλλιώς θα χάσουν τα κεφάλια τους». Ο Σπαντιδάκης υπογράμμισε μάλιστα πως «η Ελλάδα είναι τώρα πολύ πιο πιστό μέλος του NATO.532 Ο Τάλμποτ είδε ότι ο συνομιλητής του ένιωθε απομονωμένος και ανίσχυρος. πρέπει να πετύχουν. αλλά μειώνονται ώρα με την ώρα και τώρα μοιάζουν μηδαμινές. Ακόμη και ο βασιλέας. παρά τους ισχυρισμούς περί του αντιθέτου της νέας κυβέρνησης. 533 Το μεσημέρι της Κυριακής. «εφόσον τα πράγματα λειτουργούσαν ομαλά τις επόμενες 1-2 μέρες». Ακριβώς την ίδια διαπίστωση είχε εκφέρει και ο αρχηγός της Αεροπορίας πτέραρχος Αντωνάκος σε συνομιλία του με τον αμερικανό αεροπορικό ακόλουθο. θεώρησε ότι είχε εκπληρώσει την αποστολή του και αποφάσισε να τον χρησιμοποιήσει ως σύνδεσμο με τη χούντα. Τα πνεύματα στην Αθήνα είχαν ηρεμήσει και ο πρέσβης είχε. το οποίο δεν έφερε την υπογραφή του. Ο αμερικανός διπλωμάτης θέλησε όμως να εμβαθύνει στα αίτια που οδήγησαν στο πραξικόπημα και στο σημείο αυτό επέρριψε όλη την ευθύνη στο ρόλο του Ανδρέα. αλλά δεν διακατεχόταν από την ηττοπάθεια των πρώτων ωρών μετά το πραξικόπημα και προσπαθούσε να σχεδιάσει τις επόμενες κινήσεις του. Ο πραξικοπηματίας ταξίαρχος ήταν παγερός στην αρχή της συζήτησης. αν και είχε πλέον την ελπίδα ότι θα έμενε τελικώς στην Ελλάδα. αντιμετωπίζει το πραξικόπημα ως τετελεσμένο γεγονός». Η σχετική περικοπή προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση στην Ουάσιγκτον και συζητήθηκε ευρύτατα ανάμεσα στους αρμόδιους για τις ελληνικές υποθέσεις: «Αν και είναι νωρίς να αποφασίσει κανείς ποια ήταν τα αίτια που οδήγησαν στο πραξικόπημα. Ο βασιλέας αποφάσισε εξάλλου και έστειλε τον Αρναούτη να δει τον Παττακό και να διαπραγματευθεί μαζί του τις επόμενες κινήσεις των ανακτόρων. Ο Τάλμποτ έριξε την ιδέα. ο Τάλμποτ αποφάσισε να συγκεντρώσει τις εκτιμήσεις του για το πραξικόπημα και τις μελλοντικές εξελίξεις σε ένα αναλυτικό τηλεγράφημα προς την Ουάσιγκτον. έγραφε ο Τάλμποτ. επί τρίτη συνεχή ημέρα. που είχε ήδη εκθέσει στο Στέητ Ντηπάρτμεντ. Η ιδέα άρεσε στον Κωνσταντίνο. «δηλώνουν ότι είναι χίλια τοις εκατό φιλοαμερικανοί και ζητούν εναγωνίως κάποια ένδειξη πως καταλαβαίνουμε τι ακριβώς κάνουν. 534 Η έκθεση του Τάλμποτ έδινε μιαν εικόνα πλήρους επιβολής του νέου καθεστώτος. επικαλούμενος τις εκτιμήσεις των στρατιωτικών ακολούθων. είτε με τη δική μας κατανόηση είτε χωρίς αυτή. Όσο για τους πραξικοπηματίες. η προσωπικότητα Digiti