You are on page 1of 34

Kapitulli 8 Sensoret e temperatures

8.1. Hyrje Duke trhequr nj got t mir t birrs, pasterizimi i qumshtit apo prodhimin e energjis elektrike jan t gjitha proceset q krkojn matje t sakt e temperaturs. Metoda t ndryshme t kryerjes s matjes, secila me karakteristikat e veta dhe mundsit, jan prshkruar n kt modul. N pjesn e par, konceptet q prdoren zakonisht n teknikat matse termike jan shpjeguar. Ne fillim me nj prkufizim t nxehtit dhe temperatures dhe pastaj jepni metoda t ndryshme pr t matur nj temperatur. Domosdoshmria e ekuilibrit termik sht demonstruar me nj shembull. Pjesa e dyt ka t bj me mnyrat pr t matur Temperatura: termometr qelqi, termometr me mbushje te lengshme, termometer temperature me leng te zgjerueshem, me detektor presioni, detektor temperature me presion avulli dhe termometr bimetalik. Kto jane pes mnyrat e mundshme pr t matur temperaturn te ndjekura nga parimet e matjes, ndrtimi dhe aplikimi i sensorve t tilla si mbulete termike, detektor t temperaturs rezistenc (RTDs) dhe sensor monolite temperaturs. N pjesn e fundit mundsit praktike t pirometri jan prshkruar. Kapitulli shkruar nga F. Peeters, M. PEETERMANS dhe LK INDESTEEGE. 8.2. Teknikat matse termike Me pare disa koncepte dhe njsit termike jan shpjeguar: te nxehtit dhe temperatura, lexime statike dhe dinamike, koh t vazhdueshme dhe prgjigje koh, njsi termale, ekuilibri termik, mundsit e leximit t temperaturs dhe cilsin e nj matje. 8.2.1. Nxehtsia dhe temperatura Nxehtsia sht shuma e prgjithshme e energjis kinetike te molekulave dhe atomeve n nj objekt t veant. Molekulat e do substanc jan vazhdimisht n lvizje: n trupat e ngurt q lvizin prreth nj pik ekuilibri t caktuar, ndrsa n lngje dhe gazrat, n thelb lvizin lirisht. Per shkak se molekulat perplasen me njera tjetren, shpejtsia e tyre ndryshon gjat gjith kohs, si n madhsi dhe drejtim. Nse nuk ka ndikime t jashtme, shpejtsia mesatare mbetet i pandryshuar. Kjo mesatare ndryshon kur ka nj ndryshim n temperatur. Temperatura absolute e nj trupi sht proporcional me energjine kinetike mesatare e molekulave (kshtu q sht proporcionale me masn dhe shpejtsin mesatare katror). Shtimi ose trheqjen se ngrohjes nuk do t rezultoj n nj rritje apo ulje t temperaturs. Kur pr ngrohje shembull (p.sh. energjia) sht shtuar n nj cop akulli n 0 C akulli do t shkrihet dhe t ndryshoj n nj t lngshme (uji n 0 C). Kjo quhet ngrohje e fshehur.

8.2.2. Lexime statike dhe dinamike Pr t matur temperaturn e ujit n nj tenxhere me uj t ngroht, ne kemi vendosur nj termometr n uj dhe t prisni disa minuta derisa uji te ngrohe termometrin. Pastaj lexojm temperaturn dhe kjo sht mjaft i sakt sepse temperatura e ujit nuk ka ndryshuar shum. Kur tenxhere vendoset n nj ngrohs, temperatura do t jet e vshtir pr t lexuar, sepse ajo rritet vazhdimisht. Ajo rritet derisa uji sht val. Ndrsa ne ndryshimet temperatures se ujit, termometri reagon me nj vones kohore. Leximi i temperaturs kur uji ne tenxhere nuk sht i nxeht ose kur temperatura mbetet e qndrueshme sht quajtur nj lexim statike ("t qndrueshme-shtetrore"). Kur e ngrohim tenxheren ose kur kemi ndryshime te temperaturs sht quajtur nj lexim dinamik ("i Paqndrueshm-shtet"). N momentin q temperatura e ujit dhe temperatura e termometrit ndryshojne ka nj dallim mes tyre. Kjo quhet gabim dinamike. Disa termometra t reagojn shpejt ndaj ndryshimeve, t paturit e nj prgjigje t shpejt dhe nj koh t shkurtr prgjigje. Gabimi dinamik sht i vogl nse kemi prgjigje t shpejt dhe her t shkurtr prgjigje ose n qoft se ne ngadal nxehet me uj. 8.2.3. Koha konstante dhe koha prgjigje Koha e prgjigjes sht periudha e kohs q tregon sa shpejt apo ngadal nj termometr reagon ndaj nj ndryshim. Le t supozojm se ekziston nj ndryshim i menjhershm n hyrje (Figura 8.1).

Figura 8.1. Koha e pergjigjes Treguesi i pajisjes leximit tregon nj ndryshim gradual. Ky ndryshim i menjhershm q n teori ndodh menjher quhet shqetsim hap. Koha e prgjigjes sht shprehur n kosntante kohe. Me nj proces t rendit t par, sht koha q leximi i instrumentit duhet t arrij 63,2% te hapit. Koha totale prgjigje sht zakonisht konsiderohet t jet 5. Nj metod e dyt pr t matur kohn e prgjigjes sht q t prdorin nj sinjal periodikisht alternuara, zakonisht sinusoidale. Kjo metod quhet analiza e frekuencave. Rezultati i ksaj analize sht nj prgjigje frekuenc. Pas nj operacioni matematikor, rezultatet e nj prgjigje t frekuencave t japin t njjtin informacion si prgjigje hap. 8.2.4. Njsi termale Sipas sistemit Ndrkombtar te Njesivet e energjis sht shprehur n Xhaul (J), ndrsa sistemi i vjetr prdor kalori (politike). 1cal = 4.18J 4

Temperatura sht e shprehura n Kelvin k) ose, m s shpeshti, t grad Celsius Simbolit centigrades), t grad Fahrenheit dhe Rankine. Pr t trhequr nj shkall e temperaturs jane zgjedhur dy kushte t pandryshueshme dhe t leht pr t riprodhuar energjine termike. Arbitrarisht vlerat e temperaturs jan atribuar atyre pr t marr dy temperaturat e referencs T1 dhe T2. N t njjtn koh kjo prcakton madhsin e diplomimit. (Figura 8.2)

Figura 8.2. Temperaturat e referencs E njjta gj vlen edhe pr centigrades: - T1: pik shkrirja e akullit - pik e ngrirjes e ujit (Patm = 1,1013 bar) = 0 C. - T2: pik vlimi i ujit - pika kondensim e avullit (Patm = 1,1013 bar) = 100 C. Konvertimet mund t bhet duke prdorur formulat e mposhtme:

8.2.5. Ekuilibr termik Kur dy trupa me temperatur t ndryshme jan t lidhura me njri-tjetrin, ngrohjet do t rrjedhin nga trupi i ngroht me trup t ftoht. Pas nj far koh ata t dy do t arrijn temperaturn e njjt. Ky quhet ekuilibri termik. Ky proces ka pasoja t rndsishme q mund t ndikoj fuqishm n lexim, si pozitivisht dhe negativisht. Kontakti t ngusht midis pajisjes matese dhe substanc q do t matet prshpejton transferimin e ngrohjes. Rezistenca termike e shtress s siprfaqes sht shum e rndsishme. Kapaciteti termik i instrumentit t lexuar duhet t jet mjaft i vogl n krahasim me trupin pr t'u matur, nga njra an pr t mos ndikuar n temperaturn e trupit, n ann tjetr t jet n gjendje pr besnikri t ndjek ndryshimet n temperatur. Njsia e instrumentit mats dhe n trupin pr t matur duhet t jen t ndara mjaftueshem nga bota e jashtme. Transferimin e nxehtsis nga dhe n 5

mjedis mund t ndikojn n lexim. Kur perdoren vellime te medha, nj gradient temperature mund t ndodh (p.sh. variacionet e temperaturs n nj dhom t madhe). Cilsia dhe sasia e ktij gradient, n kombinim me faktor t tjer, do t prcaktoj mnyrn e leximit. Ndonjher perdoren edhe mbuloja termike. Dy lloje t ndryshme ekzistojn: Thermowells te ndrprer dhe Thermowells ne forme fllanxhe (figura 8.3).

Figura 8.3. Thermowells Thermowells te nderprera jan br zakonisht prej eliku inox. Ato ne forme fllanxhe mund t bhen prej eliku inox, monel metali, nikel, apo prej metali t veshur pr prdorime t veanta. Veshja mund t jet argjendi, tantal, plumb, qelqi, etj

Figura 8.4. Thermowells n nj tub N prgjithsi nj Thermowells i ndrprer sht prdorur n ato vende ku nuk ndodh korrozioni, ndrsa ato fllanxhe jan prdorur n t gjitha rrethanat. Kur nj Thermowells sht vendosur n nj tub, sht e nevojshme q transferimin e nxehtsis te jete ne menyre optimale. Zakonisht, Thermowells jan vendosur n nj knd n drejtim t kundrt t rrjedhs (figura 8.4). Nj instalim i gabuar i Thermowells mund t shkaktoj gabime t mdha t leximit. Thermowells (me pajisje t leximit) mund t vendosen n pozicione t ndryshme n nj tub (figura 8.5).

Figura 8.5. Pozicionet Leximi pr thermowells Tabela m posht jep gabimet e leximit pr pozicione t ndryshme. Position A Reading [C] Reading error [C] 45 0 1 2 15

34 1 B 38 6 C 38 5 D 38 4 E 37 1 Tabela 8.1. Leximi gabime pr pozicione t ndryshme

- Pozicioni A: tubi nuk ka qen e izoluar. Kjo shkakton humbje n transferimin e nxehtsis pr shkak se nj rrjedh ngrohjes kalon npr Thermowell n pjesn e jashtme. Prve ksaj, vendosja e Thermowell n drejtim t rrjedhs nuk sht optimale. Pr nje matje te temperaturs t mir n nj pozicion jasht (n afrsi A) do t jap nj rezultat pak m t mir, pr shkak se turbulenca e shkaktuar nga forca centrifugale do t jet m e madhe dhe q rezulton n nj transferim t ngrohjes m t mir. N nj temperatur e vrtet t 386 C, nuk do t ishte e uditshme pr t lexuar nj temperatur prej 341 C n pozicionin A. - Pozicioni B: tubi ka qen i izoluar dhe drejtimi i rrjedhjes sht ideale pr t matur temperaturn. Kshtu, nuk ka gabim leximi pritet. - Pozicioni C: bartja ngrohjes sht pak m e ult se n pozicionin B, sepse drejtimi i rrjedhjes sht pak m pak t favorshme. Megjithat, nj mur i holle Thermowell rezulton n humbje t pakta n transferimin e ngrohjes kshtu q vetm nj gabim i vogl leximi i 1 C mund t pritet. - Pozicioni D: kto jan t njjtat kushte si n C pozicion, por me nj mur te trashe Thermowell. Kjo rezulton n m shum humbjeve t transferimit t nxehtsis n krahasim me pozicionin C. 7

- Pozicioni E: kushtet jan saktsisht t njjta, por Thermowell sht m e shkurtr. Kshtu, transferimin e nxehtsis do t jet m i keq dhe pritet nj gabim i madh leximi. Faktort e mposhtm t prcaktoj nj matje t mir temperatur: - Pozita e Thermowell n rrjedh. - Thellsia e futje. - Trashsia e murit t Thermowell. - Izolimi i tub. Thermowells rrit kohn e prgjigjes. Supozojm se nj instrument i matur n nj tub lexon nj temperatur prej 25 C, n T1 rrjedha t lngshme papritur fiton nj temperatur prej 50 C. Figura 8.6 tregon vonesn me dhe pa nj Thermowell.

Figura 8.6. Koha konstante n thermowells 8.2.6. Opsionet per matjen e temperaturs Karakteristikat pr t zgjedhur llojin e matjen e temperaturs jan si m posht: - Diapazoni i deshiruar i temperatures; - Saktsin e dshiruar, Lineariteti,, ndjeshmri histerezise, etj; - Koha konstante e deshiruar; - Forca mekanike dhe mundesite e ndertimit; - Lexueshmria e dshiruar (leximi n vend ose n nj distanc); - Njesia e deshiruar e prodhimit; - Dobia e leximit n nj medium t veant; 8

- Lidhja e mimit t cilsis dhe buxhetin. Pr nj matjen e temperaturs t sakt, disa prona fizike dhe elektrike mund t prdoren: - Zgjerimi apo tkurrja e nj substance, kur ajo sht duke u ngrohur ose duke u ftohur (Bimetallic, termometr termometr lngshme mbushur). - Dukuri e nj tension thermoelectric n lidhjen e dy metaleve (Thermocouples). - Ndryshimin e rezistencs elektrike e nj substance, kur temperatura sht ndryshuar (detektor temperaturs rezistencs, termistore). - Ndryshimin i fluksit te valeve elektromagnetike n ndryshimet temperatur (fotografi infrared, pirometri). 8.2.7. Cilsia e nj matje do matje ka kufijt e saktsise. Qasja m e mir prdor instrumentin m t sakt t matur, aplikon teknikn m t mir matse dhe merr mesataren e matjeve t ndryshme. Reagimi frkimi dhe t tjera defekte t shkaktoj gabime dhe n qoft se ne matim te njjtn vlere prsri, ne nuk marrim leximin e njjt. Nuk do t jet nj kufizim n zgjidhjen me t cilat leximi sht i regjistruar apo dhn. Sistemi i matjes do t bjer brenda nj hapsir t caktuar dhe t ket nj t veant, mundsisht lineare transferimin, n kt hapsir. Kta faktor jan zakonisht t referuara si me saktsin e nj matje. do instrument mats ka nj pik minimale fillestare dhe nj pik maksimale n fund. Pika e fillimit t nj lexim quhet zero, dallimi n mes t pik n fund dhe piknisje quhet nj hapsir apo varg. Pika e fundit ne nj lexim sht referuar edhe si shkall e plot. Pr shkak vargu i nje variabli ndryshon n do aplikim, pajisje industriale leximit jan t dizajnuara n mnyr t till q zero dhe hapsir mund t rregullohen. Ndryshimi i zeros dhe hapsirs ndikon ne zgjidhjen saktsin, dhe burime t tjera t gabimeve. Ulja e hapsir pr shembull mund t rezultoj n rritjen e saktsis. Kur zgjedh nj instrument mats pr nj aplikim t caktuar, prandaj sht e kshillueshme pr t zgjedhur nj instrument me nj gam t ngusht n gamn e aplikimit. 8.3. Matja fizike ose direkte e temperatures 8.3.1. Termometrat prej qelqi Parimi: lngu eshte ngrohur n nj rezervuar t vogl dhe pastaj shtypet n nj tub t ngusht prgjat nj pjese te tubit kemi vendosur termometra. Nga t gjitha termometrat e mbushur me leng, termometri me merkur sht mir i njohur. Mercuri, megjithat, nuk sht i prshtatshme pr temperaturat e ulta (pika ngurtsim -39 C). Megjithat, ai sht i prshtatshm pr temperatura t larta, madje edhe mbi pikn e saj m t vluar (360 C ose 633 K). N kt rast, masa duhet t merren, pr shembull nga nj 9

montim me presion te larte (80 bar apo 8 MAP) azotit plotsuar mbi merkurit. Pr temperaturat m t ulta, t alkoolit (-110 pr 50 C), t penta (-200 n +20 C) ose toluen simbolit -70 pr 100 C) mund t prdoren. Aplikimi: termometra qelqi jan shum t prshtatshme pr kalibrim. Pr shkak t thjeshtsis s tyre dhe saktsin e ata jan jashtzakonisht t prshtatshme pr prdorim n laboratore. N praktik, megjithat, termometrat e mbushur me leng nuk zbatohen n industrin prpunuese. Ata jan shum t brisht pr kushtet operative t industris prpunuese. Nse pr shembull nj termometr merkur shprtheu gjat procesit t prodhimit t ushqimit, zhiva toksike do t vijn n kontakt me ushqimin. Si termometra qelqi qe jane nuk mund te prodhojne sinjale elektrike, ajo gjithashtu nuk sht mir-prshtatur pr inxhinieri kontrollit. Saktsia e termometra xhami varet nga cilsi, hapsir dhe shtrirjen e zhytjes simbolit (zhytja e plot ose t pjesshm). 8.3.2. Perhapja e termometrave te mbushur me likuide(lengje) Parimi: termometrat e lngshem te mbushur me lengje perbehen nga nj llamb e lidhur me nj kapilar dhe nj element Bourdon, ose nj membran si ne figuren me poshte (figura 8.7).

Figura 8.7. Termometer i mbushur me leng Subjekti sht i mbyllur dhe i mbushur me nj lng. Mbushja ndodh nn presion t lart (deri n ca. Bar 70) pr t shmangur do ndikim t presionit t avullit .

Minimum Maximum temperature temperature Mercu 528 ry 39C C Xylen 400 e 40C C Alcoh 150 ol 46C C Tabela 8.2. Aplikimi i temperaturave ne termometrat me mbushje te lengshme. 10

Vllimi i llambs sht ngrohur nga nje substancs pr t'u matur. Vllimi i lngut n llamb do t zgjerohet dhe shpshtjellohet n fundin e lir t elementit Bourdon prmes kapilarit. Realizimi praktik: pr shkak se kapilari gjithashtu mund t zgjerohet ose kontraktohet nn ndikimin e ndryshimit t temperaturs, sht e rndsishme qe t mbahen kapilar sa m t shkurtr dhe sa me te holl qe t jet e mundur. Kjo nuk sht gjithmon e mundur dhe pr kt arsye nj metod kompensimi sht zhvilluar ,e cila lejon nj distanc maksimale prej 60 metra n mes t llambs dhe indikatorit. Duke prdorur kapilar te dyt paralelisht me t part ajo sht e lidhur me nj element t dyt Bourbon. Elementi i dyt punon n drejtim t kundrt dhe kompenson pr gabimet e te parit(Figura 8.8

Figura 8.8 Kompesimi I termometrave te mbushur me leng Termometrat me mbushje te lengshme jane nj pajisje e mods s vjetr tashme, por t besueshme, dhe q sht veanrisht interesant sepse nuk ka nevoje per energji ndihmse,shtese. Saktsia sht rreth FS 0.5%. 8.3.3. Termometrat e mbushur me gaz ose termometr presion detektor Parimi: keta lloj termometrash jane ndrtuar n t njjtn mnyr si termometrat me mbushje te lengshm, por tr vllimi sht i mbushur me presion t lart t gazit. Ata veprojn n nj mnyr pak m t ndryshme se termometrat me bushje te lengshme,likuide. N nj qasje te par ne mund t supozojm se zgjerimi i llamb sht i paprfillshm n krahasim me vllimin e prgjithshm, q do t thot se kemi t bjm me nj ndryshim t gjendjes n nj vllim konstant. Ligji universal gazit vlen edhe pr kt: p.V = n.R.T Vllimi mbetet konstante, n mnyr q presioni do t ndryshoj n mnyr proporcionale me temperaturn. Tub Bourdon thjesht do zgjerohet duke ndjekur parimin e presionit: 11

p1 = T1/(T2-T1)*y ku: - Y: p presioni i tub Bourbon - P1: presioni n temperatur T1 [K] - P2: presioni n temperatur T2 [K] Formula e msiprme tregon se transferimi n mes t presionit dhe temperaturs sht linear. Realizimi praktik: vihen re luhatje te temperaturs ne keta termometra dhe shkaktohen lexime te rreme ne tubin Bourbon. Nj kompensim prdoret zakonisht ,sht sistemi i dyfisht dhe shirit bimetallic (Figura 8.9).

Figura 8.9. Kompensimi me shirit bimetalik N kontrast me termometrat e lngshem , diferenca mes nivelit llamb dhe tub Bourbon sht i paprfillshm, pr shkak t densitetit t ult t azotit. Ndryshimet e presionit barometrik mund t shkaktoj gabime t vogla n varsi t presionit t mbushjes. Gazi me i prdorur sht azoti, pr shkak t kushteve pothuajse ideale t gazit dhe koeficientit t madh t zgjerimit. Temperaturat e ulta mund t arrihet me nj mbushje heliumi. Aplikime: ky termometr mund t prdoret pothuajse kudo pr shkak se eshte jo-toksike ne mbushjen e tij me azot. Shembuj jane lehtesisht te gjendshem ne industrine ushqimore, inxhinieri mekanike, industria farmaceutike dhe kimike. Prfshirja maksimale eshte nga -250 C deri +800 C dhe jan t mundshme me nj norm saktsie ekstreme e 0.6 pr qind. Distanca n mes t llambs dhe treguesit sht 100 m maksimale.

12

8.3.4. Sistemet me presion avulli Parimi: termometri i mbushur me avuj duket n thelb i njjt me termometrat me mbushje te lengshme. Mbushja megjithate perbehet nga avuj te lengshem.

Figura 8.10. Termometer me presion avulli Kufiri n mes t lngshme dhe avujt ndodhet gjithmon brenda llambs, mbi daljen e gypit. Kur temperatura ngrihet, nj sasi e vogl e lngshme do t zhduket, presioni rritet ne sistemit (Figura 8.10). Kjo shkakton krijimin e nj ekuilibri t ri. Kurba e presionit t avullit (Figura 8.11) i ktyre lngjeve sht jo-linear, i cili rezulton n nj shkall jo-lineare.

Figura 8.11. Kurb me presion avulli Realizimi praktik dhe aplikimet: lngjet q kualifikohen pr kt lloj t matjes jan butan, propan, hexane, toluen, etj hapsira varet nga lengjet e perdorur dhe mund t shkojn nga rreth 50 C deri 260 C. Kjo matje sht e lir, por ekzistone, pasaktsi jo lineariteti-dhe gabime t mundshme bruto.

13

8.3.5. Termometr bimetalic Parimi: kur dy shirita metalike, me koeficientt e ndryshme t zgjerimit A dhe B, jan ngjitur me njri-tjetrin n nj temperatur t caktuar, ndryshimet e temperaturs do t shkaktoj strips pr t zgjeruar ndryshe(Figura 8.12).

Figura 8.12. Termometr bimetalik Rrezja e kurbs sht dhn nga:

Ku - T: Trashsia e prgjithshme (praktikisht 12 m <t <3.5mm); - T2 - T1: ndryshim n temperaturn. Realizimi praktik, sepse nuk ka metale me nj koeficient negativ t zgjerimit q mund t prdoret n praktik, Invar sht zgjedhur zakonisht si nj element t (64% Fe, Ni 36%, A = 0.2 105 [K-1]) . Fillimisht bronz sht prdorur pr B-shirit (Cu 90%, 10% Sn, B = 1,9 10-5 [K-1]), por n varsi t krkesave t nj t gjer Spektri i lidhjeve sht n dispozicion n ditt e sotme. Pr t marr nj hapsir t madhe, rripi bimetallic mund t jet i mbshtjell lart n nj spirale (Figura 8.13). 14

Figura 8.13. Realizimet e termometrave bimetallik Nj hapsir q variojn nga -50 C deri +500 C sht e realizueshme.Saktsia sht rreth 1% e hapsir. Aplikimi: bimetals kan nj gam shum t gjer t aplikimeve, qe nga elsat e thjeshte deri n matje industriale. Pr shkak t mimit t ult kjo metod sht prdorur shpesh pr aplikimet n t ciln saktsia sht m pak e rndsishme.Matjet n nj distanc shum e mundur, por dekurajuese. 8.4. Matjet termoelektrike dhe simboli i termociftit 8.4.1. Matja parimi: termoelektriciteti

Figura 8.14. Difuzionit termik i elektroneve Kur nj bar apo nj unaz nga nj dirigjent homogjene sht ndezur n nivel lokal, prqendrimi i elektroneve t lira nuk do t jet konstante n do vend t materialit. Elektronet e lira krkojn pikn 15

m t ult t energjis dhe t shprndar n drejtim t pjess s ftoht. Pjesa m e ngroht bhet e ngarkuar pozitivisht n krahasim me pjesn e ftoht (Figura 8.14). N nj ndryshim t veant te temperaturs nj ekuilibr dinamik lind; tensioni gjeneruar termike do t krijoj nj fush elektrike q ndervepron prhapjen e elektroneve. Tensioni mes dy pikat a dhe b sht proporcionale me ndryshim n temperaturn dhe koeficienti Seebeck.

Figura 8.15. Termoelement Basic Kur pruesve te perbere nga materiale t ndryshme A dhe B jan t lidhur si n figurn 8.15, me nj kryqzim n T1 t temperaturs dhe t tjera n temperatur T2, nj voltmetr (me rezistencn e pafund t brendshm) sht n gjendje t lexojn nj forc elektromotor (EMF) E. Ky sht efekt Seebeck. E tension varet nga materialet e prdorura (diferenca e koeficienteve Seebeck te tyre) dhe n diferencn e temperaturs n mes t T1 dhe T2. Kur ne t zvendsojm nje voltmetr nga nj ammeter, shohim rrymen qe rrjedh ne qark. Pr shkak t kesaj rrjedhje te rrymes, mund t gjenerohet energji elektrike, por vetm n nj mas t kufizuar. Efekti sht i kthyeshm, kshtu q kur ne kemi drguar nj rryme nga nj burim i jashtm nprmjet qarkut termoelektrik, nj kryqzim do t nxehet dhe t tjera do t ftohet (efekti Peltier). Ndrsa ne jemi t interesuar per fuqine ne termoelektrik si nj mnyr pr matjen e temperaturs, hulumtimet bashkkohore jane te interesuar per zhvillimin dhe aplikimin e termoelektricitetit pr gjenerimin e energjis, ngrohje dhe ftohje.Termociftet jan t bazuara n fuqi Seebeck, e cila sht shkaktuar nga perhapjen termike e elektroneve. Tensioni ne termoelektrik nuk sht shkaktuar nga potencialet e kontaktit (nj gabim i zakonshm n tekstet). Termociftet nuk jan bazuar edhe n Peltier dhe efektet Thomson, pasi kto dy ekzistojn vetm kur rrjedh rryme n qark. Set-up n figurn m par sht quajtur nj termoelement. Pr kt termoelement ne mund te shkruajme mjaft sakt: E = C1 (T1-T2) C2(T1-T2) ku - E: tension i prgjithshm, i shprehur n [V] ose [V] - T1 dhe T2: temperatura absolute e nyjeve A dhe B [K] - C1 dhe C2: konstante te materialeve termoelektrike Pr shembull, pr nj t bakrit / konstantani termoelement: E = 37.5 (T1-T2) -. 0,045 (T1-T2). [V] 16

8.4.2. Ligjet termoelektrike Leximet praktike te temperatures me termocifte jan t bazuara n disa ligjeve te termoelektricitetit. Kto ligje jan formuluar si m posht: - Tensioni i gjeneruar n nj termoelement me nyje n temperatur T1 dhe T2 nuk varet nga temperatura diku n qark (Figura 8.16). Rezultati nuk varet nga temp diku tjetr n qark

Figura 8.16. Ligji i par termoelement - Kur nj metal i trete homogjen C sht vendosur brenda ose A ose B, dhe nyjet e reja mbeten n temperatur konstante T3, rezulton se temperatura mbetet e njejte edhe kur nuk eshte metali C (Figura 8.17) Tensioni rezulton te jete i njejte

Figura 8.17. Ligji i dyt i termoelementeve - Kur metali C sht futur n mes A dhe B dhe temperatura e nyjeve BC dhe CA mbetet n nj T1 konstante, EMF do t jet i njjt si pa metalin C (Figura 8.18).

17

Figura 8.18. Ligji i tret termoelementeve - Kur EMF e metaleve A dhe C sht EAC dhe EMF e B dhe C sht BQE, EMF e A dhe B sht EAC + BQE (Figura 8.19).

Figura 8.19. Ligji i katrt termoelementeve - Kur nj termoelement jep EMF E1 n temperatura t prbashkta T1 dhe T2 dhe E2 EMF n temperatura T2 dhe T3 ajo do t jap tensione E1 E2 + E n temperatura T1 dhe T3 (Figura 8.20)

Figura 8.20. Ligji i peste i termoelementeve Kto pes ligje jan shum t rndsishme pr zbatimin praktik t termocifteve. Ligji i par tregon q telat e dy nyjeve mund t jet ekspozuar ndaj temperaturave t panjohur rezulton pa ndyshim te EMF.

Figura 8.21 Realizimi i nje termocifti 18

Ligjet 2 dhe 3 lejojn futjen e nj voltmetr n qark n mnyr per te matur tensionin rezultant.Metali C prfaqson qark t brendshm (zakonisht bakr) e instrumentit mats (Figura 8.21). Instrumenti mund t lidhet n dy mnyra t ndryshme, n mes A dhe B ose brenda A (ose B) (figurat 8.17 dhe 8.18). Ligji i tret tregon se termoelementet me bosht mund te ngjiten pa ndyshim te EMF. Ligji i katrt dshmon se do metal mund t kalibrohet kundrejt nj metali standart (zakonisht platin) dhe se duke filluar nga EMF e ketij metali t mund t llogaritet pe do metal. Kur ne shikojm n ligjin e pest, komenti duhet t jet br q temperatura e nj prej nyjeve duhet t njihet n mnyr t matur nj temperatur t panjohur me nj termoelement. Kjo do t mbahet n nj temperatur reference te perbashket dhe sht quajtur nj pike reference. N mnyr t ngjashme temperatura e prbashkt matse mund t lexohet sa koh q tensioni sht i njohur. 8.4.3. Matje praktike temperatura me termocifte Nese ensioni Seebeck sht nj mas pr Twj, temperaturen e pikes se ngrohte,ne mund t mbajme piken e ftoht n nj temperatur t referencs (p.sh. 0 C). Ne nuk mund t llogarisin temperaturen Twj mjaft t sakt, sepse konstantet termoelektrike C1 dhe C2 nuk mbeten konstante n ndryshimin e temperaturave (Figura 8.22).

19

Figura 8.22. Koeficienti Seebeck Diagrami tregon gjithashtu se transformimi i temperaturs s tensionit sht jo-lineare (Figura 8.23).

Figura 8.23 Temperatura vs Tensioni Tabelat e termoelement e NBS (National Bureau of standardeve) jan prdorur pr shifra t sakta. Pr nj lloj t veant t termoelementit dhe n nj temperatur referues t 0 C, kto tabela tregojn temperaturn e prbashkt t ngrohta q korrespondon me tension t matur. Zgjidhja m e mir sht pr t mbajtur n nj temperatur prej 0 referimi C ose pr t reduktuar tension gjeneruar me tension q korrespondon me 0 C. Kjo quhet kompensim t ftoht t prbashkt. Kompensimi i ftoht i prbashkt mund t bhet me software ose me hardware. Kompensimi Software: me an t nj sensor temperature ndjeshme ne matur temperaturn e prbashkt t ftoht n bllokun e izotermal lidhur (izotermal: me temperatur t njjt), dhe ne i prdorim kto informacione pr t llogaritur T1. Nj multimeter operohet nga nj mikroprocesor q sht i programuar posarisht pr t matur temperatura (figurat 8.24 dhe 8.25) kryen kt llogaritje.

20

Figura 8.24. Kompensim Software sensori Rt mund t jet ndonj instrument q sht i aft pr t lexuar temperaturat lineare absolute, nj PT-100, nj termistor ose nj IC temperatur. Konvertimi i temperaturs ne tension dhe mnyra t tjera rreth saj mund t merret per ruajtjen e tabelave n kujtesn NBS.

Figura 8.25. Diagrami bllok pr kompensim software Kompensim Software sht teknik m t zhdrvjellt pr matjen e temperaturave me termociftet. Shum termocifte mund t jet i lidhur me nj kompjuter, t fardo lloji i termoelement. Nj sistem i shumfisht kujdeset e t dhnave matse q sht pas inputit n kompjuter. N kt mnyr avantazhet e prvetsimit t dhnave nga kompjuteri mund t kombinohet me matjen e temperaturs. Kompensimi Hardware: bashke me matjen ne temperaturn e ftoht dhe llogaritjen e tensionit korresponduese si ilustrohet n metodn software, ne gjithashtu mund t prfshijn nj burim t tensionit n qark, me qllim pr t eliminuar tension kompensuar n t prbashkt t ftoht. Kombinimi i ktij tensionit dhe tension t ftoht t prbashkt sht i tensionit n nj t prbashkt n 0 C perbejne Kompesimin Hardware (Figura 8.26). Voltazhi E tani i referohet 0 C dhe temperatura mund t lexohet direkt nga tavolina NBS. Disavantazhi m i madh sht se nj switch sht e nevojshme pr do lloj t termoelement.

Figura 8.26. Kompensim Hardware qark 21

8.4.4. Realizime teknologjike t termocifteve Nj nga hapat m t rndsishme n prdorimin e termocifteve sht zgjedhja e kombinimit metalike. Vetm disa t shums s madhe t kombinimeve t mundshme jan prdorur n t vrtet. Kjo zgjedhje prcaktohet nga: - Fuqia termoelektrike; - Qndrueshmria; - Riprodhueshmria; - Rezistenca elektrike (sa m i vogl); - Pika e shkrirjes (aq i lart sa t jet e mundur, n varsi t aplikimit); - Cilsit mekanike; - mimi. Disa nga kto kombinime metalike jan t standardizuara. Standardet m t prdorura shpesh jan standardet DIN dhe standardet ISA dhe nj pasqyr do t jepet nga t dyja. Realizimi praktik i termocifteve sht m e krkuar. Zgjedhja e materialeve, mnyra e lidhjes dhe kontrolli mbi kt lidhje gjat procesit t prodhimit t plot jan t gjitha shum i rndsishm pr respektimin e tolerances. Realizime t ndryshme jan: - Rruaza qeramike te izoluara: rruaza qeramike, t cilat jan n dispozicion n forma dhe madhsi t ndryshme, per t siguruar izolimin elektrike mes dy telave. Avantazhet jan: mim t ult, thjeshtsi, dhe t vogla koh konstante. Disavantazhet jan: sturdiness mekanike dhe telat e zhveshur termoelement (Figura 8.27).

Figura 8.27. Rruaza qeramike Termocifte tub: n kt lloj t termoelement, dy telat termoelement jan t mbuluara nga metali dhe ata jan t ndara nga, p.sh., t Al2O3 ose MgO (Figura 8.28). Avantazhet e ktyre termocifteve jan: sturdiness fleksibiliteti dhe weldable RVs ne tub.

22

Figura 8.28 Termocift i veshur Termociftet e holla: Termociftet e holla jan prdorur pr lexime t temperaturs n siprfaqe dhe konsistojn ne tela te rrafshet termik q jan t vna n nj mbeshtjellje te shumefishte.Avantazhet jan: jane pak te kushtueshem, koha e vogl konstante, perberja e thjesht dhe permasat e vogla.Disavantazhet jan: brishtsia, e pershtatur per temperatura te vogla dhe pasaktsia. Nj termocift i holle sht treguar n figurn 8.29.

Figura 8.29 Termocift i holle Distanca midis instrumentit t leximit dhe nxehtesia e prbashkt mund t jet mjaft e madhe. Si u prmend m siper temperatura e perbashket duhet t jete e prekur sa m pak t jet e mundur nga ndryshimet e saj. sht pra e kshillueshme pr t lvizur t ftohtin e perbashket n nj vend ku temperatura e ambientit sht aq e qndrueshme sa t jet e mundur. Nj tel ure kompensimi distanca n mes t instrumentit mats dhe nxehtesia e perbashket. (Figura 8.30). Ky tel posedon cilsi te njjta termoelectrike si termocift prdorur pr temperaturat nga 0 ne 200 C dhe kjo nuk ka ndikuar n tension Seebeck. Teli i kompensimit sht shum me pak i kushtueshem pr shkak se ai mund t jet br me materiale t tjera,ndryshe nga ato te termociftit. Telat e kompensimit kan kode t veanta me ngjyra,te cilat ndoshta mund t jet konfuze.

23

Figura 8.30. Teli i kompesimit 8.4.5. Aplikimet Termociftet jan prdorur shpesh pr shkak t jetegjatesise se tyre te madhe.Termociftet mund t prdoren gjithashtu ne mjedise te ndryshme. Ndrtimi i tyre sht i forte, n mnyr q ata shpesh te jene te ngjitur n nj trup metalik ose te shtrenguar me nj vidhe.Prdorimi i termocifteve sht aq e thjesht sa lidhja e telave. Nj konvertues mund t kujdeset pr konvertimin e nje sinjali nga milivolt n nj sinjal standard dhe t kompensimit t ftohtit t prbashkt.Cdo termocift mund t'i nnshtrohet ndrhyrjes, sidomos ne tension te gjeneruar sht mjaft i ult dhe qasjet q jan t krijuara nga zhurma elektromagnetike ose qarqeve ne terren. Masat e mposhtme mund t kontribuojn pr t shmangur ndrhyrjen: - Mbrojtjen e telave; - Prdorimi i cifteve te perdredhura; - Tokezimi vetm n nj vend; - Izolimin e duhur nga lageshtia; - Hyrje te ndryshme te amplifikuara; Ashtu si pr do lloj tjetr nematjen e temperaturs, nj termoelement ka nj koh konstante.Tabela e mposhtme jep disa her prgjigje tipike per izolimin dhe tokezimin e termociftetve pr nj interval nga 25 deri n 100 C. External diameter 1 1.6 3 4.8 Response time [s] ground ed 0.0 7 0.0 9 0.3 4 0.7 isolated 0.11 0.2 8 1.6 2.6 4.5

6 1.7 Tabela 8.3. Koha e pergjigjes ne variacion te numrit 8.4.6. Lidhjet e termocifteve ne paralel dhe seri.

Kur aplikoni ngrohje dhe ftohje n hapsira relativisht t mdha mund t jet e nevojshme pr t kryer lexime mesatare. 24

Temperatura mesatare sht prcaktuar si mesatare matematike e temperaturave te ndara: T = T 1 + T 2 + T 3 + .....T n G n

Thermociftet mund t vendosen n seri ose paralel, secili me avantazhet dhe disavantazhet e veta. N do rast termociftet duhet t jene te te njejtit lloj per te percaktuar sjelljen e tyre rreth tensionit..Rrymat e qarkullimit mund t ojne n gabime substanciale matse.

Figura 8.31. Termocifte te lidhur ne paralel Ky qark mund t konsiderohet si nj lidhje paralele e tri burimeve t tensionit (ndoshta m shum) me nj rezistenc t brendshme R1, R2 dhe R3, i matur ne cdo lidhje te perbashket te cdo termocifti. Saktsia mesatare e leximit sht m e madhe tek R1, R2 dhe R3 se ne do paraqitje tjetr.Rezistencat gjithmon mund t rregullohen deri ne R1 = R2 =R3. Sigurisht kufizimet derisa rezistenca e prgjithshme sht ne gjendje pune nuk zbatohen. Avantazhet: lidhja mund t kalibrohet sikur t ishte vetm nj termocift. Disavantazhet: nuk ka asnj tregues gabim kur nj nga thermociftet del jasht.

Figura 8.32. Termociftet te lidhur ne seri 25

Sinjali i prodhimit sht Er = E1 E2 + + ... + En. Kjo lidhje mund t zvendsohet nga nj burim Er n seri me nj rezistenc R = R1 + R2 + ... + Rn. Kshtu, do termoelement funksionon si nj burim itensioni me dalje Er dhe rezistencs R. Kur ju ndani leximin me N, ju gjeni tensionin mesatar apo temperaturen mesatare Tg.Temperatura mesatare nuk varet nga rezistenca t ndryshme t instalimeve elektrike. Avantazhet: ndjeshmrin e mir dhe do rnie ne nje nga termociftet vihet re menjehere. 8.5. Detektort e temperatures(RTD) 8.5.1. Parimet Pr shumicn e metaleve ndryshimi i rezistencs R me temperature T mund t shprehet n nj ekuacion:n t cilat rezistenca R0 sht rezistenca n 0 C.

Numri i termave perekuacionin e varur nga materiali, krkon saktsi dhe matjen e temperatures. Platini, nikeli (dhe m pak shpesh bakri) perdoren me shpesh si metale pr RTDs dhe zakonisht duhen 2 deri n 3 alfa vlerash pr matje t sakta (Figura 8.33)

Figura 8.33. Temperatura vs rezistenca Kur saktsia normale dhe lineariteti kan synim pr t, dhe hapsira nuk sht shum e gjer,ekuacioni reduktohet ne: R = R0 (1 + 1 (T - t0)) Pr platin = 3.850.10-3 Pr nje termorezistence, W sht definuar si: R100/R0 - R100: rezistenca n 100 C - R0: rezistenca n 0 C P.sh. pr nj PT-100 element W = 1.385 Koefcienti i temperatures se rezistences, n varsi t materialeve t prdorura dhe pastrtia e ktyre materialeve, sht prcaktuar nga: 26

Pr nj element-100 PT (DIN 43,760) kjo sht:

Emri Pt-100 i referohet nj elementi rezistenc platini me nj rezistenc 100 n 0 C. Pra, nje element Pt-500 ka nj rezistenc prej 500 n 0 C. Dallimi mes tyre sht ndryshimi i rezistences per C: - Pt-100: 0,385 / C; - Pt-500: 1,960 / C. Kshtu nj ndjeshmri e madhe sht e arritshme me Pt t 500. Nj RTD sht nj pajisje e rezistencs dhe ajo ka nevoj pr matjen e rrymes pr t gjeneruar nj sinjal i dobishm. Sepse kjo rryme ndikon elementin mbi temperaturn e ambientit (p = I2.R), gabimet mund t ndodhin, prve ngrohjes shtes. Kjo na detyron q t zgjidhni nj pajisje e vogl e mesme e rezistencs me nj prgjigje t shpejt ose nj pajisje t madhe rezistencs dhe lirimin m t mir t ngrohjes. Nj zgjidhje e dyt sht q t mbaj t ult matse aktuale (zakonisht n mes t 1 ma dhe 5 mA). 8.5.2. Materialet e prdorura dhe ndrtimi Platinum ka nj gam temperature prej -260 C deri 750 C, Lineariteti e mir dhe stabiliteti. Kjo sht arsyeja pse ajo sht nj nga metalet e m shpesh t prdorura. Bakri sht pothuajse krejtsisht linear, por ka nj rezistenc t ult relative. Pr t marr nj rezistenc t arsyeshm, dhe ndryshim n rezistenc, duhet t prdoren elemente shum t gjat. Bakri leht mund t ndryshket dhe pr kt arsye ai nuk sht i prshtatshm pr sensor: megjithat temperatura e bakrit dredha-dredha n motore elektrike dhe transformatorve leht mund t matet duke matur DC elektrike rezistencn e saj. Nikeli sht metali m t lir dhe m t ndjeshme, por hapsira e perdorimit sht e kufizuar. MATERI Span AL [C] Platinum 260750 Nickel 80-300 Ni-Fe 200230 R100/R Deviation from 0100C [C] 0 1.385 0 . 1.672 3 . 1.518 2 . 27

Copper 2001.427 0 260 . Tabela 8.4. Karakteristikat e materialeve t prdorura Konstantia e kohes varet ndrtimin e elementit dhe varion nga 0.1 deri n 10 sekonda. Teli i rezistences duhet gjitmone i izoluar ne fundin e tij. Ne kemi dalluar kto lloje: - RTDs me tub qelqi: kshillohet pr nj mjedis ku korrozioni eshte me aktivitet te larte, span nga -220 n 500 C. - RTDs me izolim qeramike dhe tub eliku: span nga -220 n 850 C, cilsit e mira mekanike. - RTDs me nj film metali: nj film platinum sht depozituar apo sputtered n nj flet t shesht, e ngusht qeramike, kontakti me nj lazer dhe t shfaros nga rrethinat nga nj film polimer. Ajo sht shum kompakte dhe ka nj rezistenc t lart t veant, ajo sht e lir, por m pak t qndrueshme. 8.5.3. Aplikime Ashtu si termociftet, termometra rezistencs mund t vendoset n seri ose paralel pr t kryer lexime mesatare. Megjithat, kjo krkon kujdes m shum se duke prdorur termociftet: sht e rndsishme pr t mbajtur lidhje rezistenc t ult. Zakonisht jan prdorur kontaktet e art. Ndryshimi n rezistencn matet me konverter n dispozicion n pakic. Qark per matjen e ktyre koverterave bazohet shpesh n Urn Wheatstone (Figura 8.34).

Figura 8.34. Ura Wheatstone Tensionit prodhimi i urs sht nj tregues i rezistencs RTD. Metoda e lidhjes tek ura dhe efektin e instalime elektrike mund t oj n gabime. Kto tri metoda lidhse jan prdorur: lidhje me dy tela, telat tri apo katr tela. 28

- Lidhje me dy tela Ura lidh kater tela, nj burim t jashtm dhe tri pajisje t rezistencs me nj koeficient t temperaturs barabart me zero. Pr t shmangur t tre pajisjet rezistencs ur duke arritur temperaturn e njjt si RTD, q lidh telat ndaj RTD nga ura. Kto tela te lidhur serisht mund t shkaktojne problemin prmendur m par si teli i rezistences ndikon n rezultatin (Figura 8.35).

Figura 8.35. RTD me tela t gjate - Lidhja me tre tela Kur telat A dhe B kan t njjtn gjatsi, dhe kshtu rezistencn e njjt, efektin e rezistencs s shtuar sht anulluar, sepse do teli e takon gjysmen e urs. Lidhja e telit te trete C nuk ndikon n leximin (Figura 8,36).

Figura 8.36. Lidhja me tre tela - Lidhja me katr tela Ura e mparshme Wheatstone krijon jo linearitet midis ndryshimit n rezistenc dhe tensionit t prodhimit t urs dhe ofron nj norm saktsin e FS 5%. Furnizimi aktual sht rekomanduar n mnyr q t zvogloj kt gabim. 29

Lidhja katr-telesh, ndjeshm prmirson saktsin (Figura 8.37).

Figura 8.37. Lidhja me katr tela Set-up prdor nj furnizim me energji elektrike dhe nj voltmetr dixhital. Ky voltmetr mat ndryshim n tension t RTD dhe sht i pandjeshm pr gjatsin e telit (i = 0). Disavantazhi i vetm i ksaj metode sht se katr lidhjet jan t nevojshme. Udhzimet praktike n lidhje me ndrhyrje q jan prmendur n seksionin mbi termocifte jan gjithashtu t vlefshme pr RTDs. 8.6. Termistoret 8.6.1. Parimi

Figura 8.38. Termistor NTC n krahasim me kto fusha dhe termoelement Termistori sht i ndjeshm ndaj temperatures pasi rezistenca eshte br nga material gjysmprues. Termoelement sht termometri m i zhdrvjellt, kto fusha sht m e sakt dhe termistori sht m e ndjeshme. Edhe pse termistoret me nj koeficient temperaturs pozitive (PTC) jan n dispozicion, termistoret, shumica kan nj koeficient negativ temperatur (NTC) dhe rezistenca ulet kur temperatura ngrihet (Figura 8.38). Koeficienti temperatures mund t ndryshoj disa % pr disa grade celsius. Kjo 30

lejon termistoret pr t zbuluar ndryshime t vogla n temperaturn, t cilat nuk mund t bhet me RTDs apo termocifte. Disavantazhi kryesor i termistoreve sht jo-Lineariteti. Termistoret e lir kan prhapje t madhe t parametrave ("toleranc") dhe kalibrimi sht zakonisht e nevojshme. Termistoret precize jan m t shtrenjta. Karakteristik transferimi i nj thermistor jepet nga ekuacioni Stein-Hart: 1/T=A+B.ln R + C.(ln R)^2 ku - T: temperatura [K] - R: Rezistenca e termistorit [] - A, B, C: konstante A, B dhe C mund t gjenden duke futur tre vlera t njohura t thermistor n tri ekuacione dhe pastaj zgjidhjen e sistemit t ktyre tre ekuacione. Nse tre vlera t njohura t bien n nj rreze prej 100 C, nj norm saktsin e 0.02 C sht e realizueshme. 8.6.2. Teknologjia e termistorit

Figura 8.39. Disa termistore Termistoret jan br zakonisht nga oksideve t materialeve si kobalt, nikel dhe mangan. Materiale t tjera si, alumini hekuri dhe bakri n formn e silikate dhe sulfides jan prdorur gjithashtu. Nj termistor sht br nga nj paste e ngurte materiale dhe pastaj ngjishet pr t formuar element prfundimtar. Ju mund t'i gjeni ato n formn e fishekve, disqe, unaza dhe shkopinj (Figura 8,39). Pr shkak t metods s prodhimit t thjesht, termistori mund t bhet shum i vogl. Koha e vazhdueshme e termistorit ne miniatur mund t jen njsit e milisekonda. 8.6.3. Aplikim N kontrast me RTDs, termistoret kan nj vler t madhe rezistencs n temperaturn e dhoms (nga K ne M). Pr shkak te efektit te lidhjeve te telave mund t shkaktoj gabime ne matje. Rryma e 31

matjes mund t shkaktoj vet ngrohje-e sensorit. Ashtu si rezistenca e termometrave, nj termistor duhet t jet e izoluar nga mjedisi pasi mund t shkaktoj nj qark t shkurtr t sistemit. Izolimi sht br zakonisht prej qelqi ose qeramika. Termistoret jan prdorur n mnyr favorizuese n nj gam t ulet te temperaturs, sepse kjo sht ajo ku ato jan lineare dhe shum t ndjeshme. Nj shembull i nj krkes t till sht leximi i temperaturs s nj kryqzim referimi e termoelement. Termistoret jan prdorur shpesh n sistemet e monitorimit t temperaturs (shpesh si switche). Aplikime t prbashkta prfshijn: - Switch sigurie ne nje ekspres kafeje; - Switch: nj element ngrohje eshte vendosur ne brendesi te switch=it. Kur rrjedhave t lngshme ose gaz shikohet qe rritet nga pjesa e liximit te pajisjes, mbahet off ngrohesi. Kur rrjedhjen transferimin e nxehtsis bhet m t vogla dhe temperatura rritet. Termistori lexon temperaturn dhe vepron, bllokohet me an t nj kontakti rele. 8.7. Sensor monolite te temperaturs (sensor IC) Nj zhvillim modern n termometri sht IC monolit (monolitik: t gjitha elementet e nj qark t plot jan vendosur vetm n nj ip apo KN). Kto sensor jan n dispozicion n konfigurimin e prodhimit t tensionit dhe rrymes (Figura 8,40). T dyja ofrojn nj dalje lineare si nj funksion t temperaturs. Vlerat tipike jan 1 A / K dhe 10 mv / K. Me prjashtim t paturit e nj transferim lineare kto ICS kan t metat e njjta si termistori. Ata jan gjysempercuaes dhe kshtu kan nj hapsir te kufizuar (max. 0-100 C). Ata jan shum t brisht dhe t krkojn nj furnizim t jashtm. Kto ICS jan nj zgjidhje e mir pr t matur temperatura ambientit ose pr aplikimet hobi.

Figura 8.40. Sensor monolite temperatura 8.8. Pirometrat 8.8.1. Hyrje T gjitha mateset e temperatures me metodat e diskutuara m par t krkoj nj pjes t termometr pr t qen n kontakt me nje pjese te objektit q duhet t matet. Kjo nuk sht e mundur pr t temperatura t larta, pr shembull n rastin e furrat e shkrirjes ose makina saldim. Matja e temperaturs pa kontakt sht gjithashtu nj zgjidhje pr t lvizur substanca. Pr t matur variacione temperaturn e 32

siprfaqes, siprfaqe mund t skanohen me nj lexues contactless. Pr t prballuar kto probleme ne mund t prdorim nj gam t gjer t instrumenteve, secilin m shum ose m pak n baz t vzhgimit t rrezatimit. N prgjithsi ne i quajm ata pirometra, por n varsi t prodhuesit dhe n varsi t instrumentit, edhe flasim e termometra infra t kuqe, pirometra optike, metra te rrezatimit te temperatures e kshtu me radh. Nj imazh infra t kuqe nuk sht gjithmon i sakt. Kamera te mbushura me azot ende jan n prdorim, por kamerat moderne jan ftohur elektrikisht dhe kan mundsin e prpunimit PC dhe analiza. Programe software t fuqishme t bj t mundur t procesit imazhe. Histograma, tre-dimensionale prfaqsime q kan, matjet ne vend dhe kshtu me radh jan t gjitha te mundura. M s miri jane njohur domain-e te aplikimeve ne shkenca mjeksore, tregtis dhe ndrtimit t industris. Aplikacionet klasike jan matje izolimin, menaxhimin e energjis, kontrollin e klims, kontrollin e procesit, hulumtim materiale, mirmbajtje parandaluese, etj. Termografia bn t mundur gjykimin e kushteve fizike gjat procesit t prodhimit n mnyr q t arrihet shfrytzimi maksimal deri gati n fund t jets s do komponenti. Sepse termografia mat pa kontakt, kjo metod mund t prdoret shum shpejt n do koh. Kjo rezulton n uljen e dshtim t pushtetit, nj rritje n produktivitet, parandalimin e zjarrit, nj ulje e kostove t mirmbajtjes, zgjatja e jets, nj ulje n shpenzimet materiale, siguria, etj risi e fundit eshte nje aparat fotografik uncooled. 8.8.2. Parimet themelore t pirometrise Pirometrat marrin rrezet elektromagnetike n dukshme dhe nj pjes infra t kuqe t spektrit. Spektri i pjess s dukshme sht mjaft e ngusht: gjatesi vale nga 0.3 n 0.72 m (Figura 8,41). Pr t marr nj matje t sakt "nga nj distanc" (pa nj ndikim negativ t ajrit t ndrmjetm pr lexim), matja kryhet n nj grup infra t kuqe fantazme. N kt grup shtres e ajrit thith energji nga keto rreze dhe behet me trasparent.

Figura 8.41. Spektrit t frekuencave nga pirometrat 33

Pirometrat zakonisht marrin nj hapsir prej 2 deri n 14 m, t t ashtuquajturit "bandat atmosferike". Kjo hapsir esht e ndar n varsi t temperaturs varg q ju dshironi pr t matur. Dritarja 1 (2 deri n 2.5 m) dhe dritare 2 (3.5 n 4.2 m) jan prdorur pr t matur temperatura e lart (m e lart se 1,000 C). Dritare atmosferik 3 (8 deri 14 m) sht prdorur pr temperaturat midis -50 dhe +600 C. do organ i ngroht se 0 K lshon rrezatim elektromagnetik n varsi temperaturn e saj. Figura 8.42 tregon se sensor mat rrezatim reflektohet edhe nga burime t tjera (rrezatim ambientit).

1 = rrezatimi ambientit 2 rrezatimi = reflektuar 3 rrezatimi = emetuar Figura 8.42. Llojet e ndryshme t rrezatimit Radiator ideal termike quhet nj trup i zi. Nj trup i zi thith gjith rrezatimin (Ajo ka zero koeficientin e reflektimit) dhe lshon nj sasi maksimale t rrezatimit, n varsi temperaturn e saj (koeficienti emision = 1). Ajo gjithashtu ka zero transmetimin e rrezeve. N praktik organet e zeza nuk ekzistojn. Materialet real kane nj shkall t reflektimit apo t transmetimit. do instrument mats ka nj "faktor korrigjim", n t cilin (i vlersuar ose i njohur) koeficienti emision mund t jet futur. Nj "modeli i zi trupi" sht prdorur si nj burim i rrezatimit pr t kalibruar pirometrat. Ajo sht e zez dhe forme koni, me nj knd 15 . 8.8.3. Mundsit e matjes pr pirometrat Pirometrat marrin rrezatim termik q trupi qe matet e ka emetuar nga nj distanc, dhe ata e kthejne kt ne nje rrezatim n nj sinjal elektrik nga t cilat ne mund t llogarisim temperaturn. Kur nj pirometer sht kalibruar kundr nj trup t zi, ne paprakisht kemi njohur faktorin e korrigjimit nese emission e trupit eshte e njohur. Pr fat t keq emissivity nuk varet vetm nga eresia trupit, por edhe n madhsin e saj, forma e tij, vrazhdsi e n siprfaqe, knd e matjes, etj. Kjo on n pasigurin n vlerat e emissivity dhe mund t rezultoj n nj pirometri kryesisht t pasakt. Nj tjetr burim i gabimit te pirometrise sht humbja e energjis gjat transferimit t instrumentit t leximit. N ajrin atmosferik n dobsim rrezatimi sht shkaktuar nga thithjen e avullit, i dioksidit t karbonit dhe ozon ose nga shprbrje e rrezatimit n grimcave ose pika e ujit. Figura 8.43 tregon efektin absorbues t H2O, CO2 dhe O3. 34

Figura 8.43. Thithja e rrezatimit infra t kuqe n atmosphere Nj e mir e leximit IR bie brenda nj norm saktsin 1%. Ndonjher industria ushqimore krkon nj norm saktsie prej 0.5 pr qind. Kur leximi duhet t jet gjurmimi pr arsye ligjore, leximi IR nuk ka asnje vlere juridike. Nj metod shtes sht futja e nje sensori (zakonisht i bazuar n thermistor NTC). Pra, kur rezultati i nj leximi IR afrohet nje kufiri t vogl, sht m mir pr t kryer nj lexim shtes (matje thelbsore n industrin ushqimore). Pr m tepr, n industrin ushqimore, sht e rndsishme q t jet i vetdijshm pr formimin e trashje. Shtresa e trashe sht nj pasqyr reflektim, n mnyr q reflektohet (e lart) temperatura e mjedisit sht i matur n vend t temperaturs s produktit. Metoda e matjes ndryshon pr do pirometer. Parimet m t rndsishme matse jan si m posht: - Matja e rrezatimit t prgjithshm: kto pirometra matin rrezatimin n hapsir ne nj bande t gjer sa t jet e mundur. Kjo sht zgjidhja m e lir pr nj ndjeshmeri te arsyeshme. Nj dm i ktyre instrumenteve sht se ata jan t ndjeshme ndaj diellit dhe drits elektrike, sht e rndsishme t jen t kujdesshm n lidhje me reflektimet e mundshme. - Matja brenda nj grupi hapsir-standard: e matur brenda nj grupi hapsir t ngusht, i cili zakonisht mat midis 500 dhe 1,000 nm. Ne flasim pr nj hapsir standart sepse Listat NBS-lshuara siguroj koeficientt e emetimit t substancave t ndryshme pr kto gjatesi vale. Kto instrumente jan prdorur pr t lexuar temperatura t larta. - Pirometrat band-pass: per te matur brenda nj grupi me hapsir t rastit q sht zgjedhur nga dy filtra t cilat kalon nj gjatesi vale m t mdha dhe gjatesi vale t tjera t vogla. Instrumenti sht i optimizuar zakonisht pr matjen e vetm nj lloji t materialit. - Matja proporcional: Intensiteti i rrezatimit sht i matur n dy grupe t ndryshme t ngushta. Ajo mund t jet treguar se prqindja e ktyre dy sinjale nuk varet nga emissivity pr sa koh q kjo tregon nj pjes t vazhdueshme pr t dy grupet. Praktikisht sht dshmuar se ky lloj i matjes sht shum i prshtatshem pr temperaturat e ulta, por se ajo sht e pasakt pr temperatura t larta. 8.8.4. Zbatimi dhe ndrtimi i pirometrave Spektri i pirometerave sht mjaft gjithprfshirse sa i prket parimeve t puns dhe implementimi. 35

Figura 8.44. Matjet me termoelement infrared Figura 8.44 tregon nj termometr infra t kuqe q zbulon energjine infra t kuqe t siprfaqes qe ne duam te matim. Kjo energji sht konvertuar n nj sinjal elektrik q sht drguar n nj procesor. Ky procesor konverton sinjal elektrik n nj sinjal t prodhimit. Ky mund t jet nj tregues, nj regjistrues, nj kompjuter ose nj kontrollues procesesh. T dhnat gjithashtu mund t drgohet n nj mbajtes t dhnash. Instrumentet e veanta t sigurojne nj lexim optimale, ekzistojne pr aplikacione specifike t tilla si industria e imentos, industri xhami, furrn e shkrirjes industri, etj. Pirometri i fundit sht ftohur me ajr pr t shmangur ndikimet shqetsuese. Ky sht qllimi i kalimit me ajer te spastruar. Parimi operativ i pirometrit sht se energjia infra t kuqe, kapur nga lentet dhe u prqndrua n marrs (nje termoelement). Tensioni n termoelement perforcohet n nj sinjal i dobishm q pasqyron temperaturn aktuale e objektit q sht matur. Instrumentet e msiprme mund t kryhet "stand alone". Kjo do t thot se instrumenti mund t integrohen n nj qark t kontrollit pr temperatura midis 0 C dhe 1.300 C. Ata kan nj sinjal t prodhimit ndrmjet 4 dhe 20 mA. Ky setup sht thjesht sa lidhja sht e shqetsuar dhe t ftohjes mund t sigurohet (ose me kompresuar me ajr ose me ftohje me uj). Sensori sht br i fuqishm n mnyr q t prdoret n nj mjedis industriale. Duke prdorur nj fiber optike t nj tjetr opsion sht krijuar si nj zgjatje e metods s mparshme (termometr fibra optike). Prdorimi i "fibra optike" sht nj zgjidhje e shklqyer pr dy probleme. Lente dhe kabllo leht mund t rezistoj temperaturat kalojn 200 C n mnyr q ftohje shtes nuk sht e nevojshme. Detektore elektronike q i prkasin mund t mbetet n nj vend frigorifer. Pr m tepr ajo sht shpesh m e leht pr t arritur n siprfaqe me kabllo optike (qasja fleksibile e objektivit). Shpesh nj kit i plot sht ofruar: - Nj termometr te saket; - Nj spektr t plot t mbulesave t mbrojtjes; - Nj sinjal prpunimit njsi q lshon nj sinjal nga 0 deri n 20 mA apo nga 4 deri n 20 mA; - Lente t ndryshme pr t siguruar nj zgjedhje e spot madhsin e matjes n nj distanc t caktuar t puns. Nj mundsi tjetr si pr t eliminuar gabimet e shkaktuara nga emissivity panjohur sht pr t vendosur nj 'kon reflektive "n siprfaqen e objektit t matur. Kjo shkakton efektin e nj organi t zez n vendin e sakt t leximit. Prve ksaj, rrezatim prreth nuk ndikon n leximin.

36