Biodiversiti dan Adaptasi |1

UNIT PELAJARAN 10

ALAM HAIWAN – INVERTEBRATA I
HASIL PEMBELAJARAN
Pada akhir unit ini, anda diharap dapat: 1. 2. 3. 4. 5. Memahami pengelasan haiwan. Memahami kekunci pengelasan. Menghuraikan ciri-ciri haiwan dalam Filum Protozoa. Menerangkan tentang haiwan dalam Filum Porifera. Membanding beza haiwan dalam Filum Coelenterata.

PENGENALAN

Rajah 12.1. Beberapa haiwan invertebrata daripada filum yang berbeza. Di muka bumi ini terdapat jutaan haiwan tidak bertulang belakang atau invertebrata. Pada Rajah 12.1 terdapat lima haiwan yang berbeza. Dapat anda namakan haiwanhaiwan tersebut? Ya, mengikut arah pusingan jam haiwan-haiwan tersebut ialah ketam, cacing, siput, lalat dan sotong kurita. Kelima-limanya dikelaskan dalam lima filum yang berbeza.

Biodiversiti dan Adaptasi |2

Kenapakah haiwan-haiwan ini dikelaskan kepada lima filum? Bagaimanakah haiwan-haiwan ini dikelaskan? Apakah ciri-ciri yang terdapat pada haiwan yang membuatkan para saintis mengelaskan mereka kepada filum, kelas atau order yang berbeza? Perhatikan haiwan-haiwan tersebut, lihat kepala, badan, kaki, rangka, kulit dan lain-lain lagi. Adakah terdapat ciri sepunya yang dimiliki oleh haiwan-haiwan ini? Selepas anda selesai aktiviti di atas, ambil sehelai kertas dan buat refleksi dengan menjawab soalan-soalan berikut:  Tentukan ciri istimewa yang dimiliki oleh sotong?  Adakah terdapat persamaan di antara sotong dan siput?  Apakah ciri yang membolehkan lalat boleh tinggal di daratan atau di udara? Dapat anda menjawab soalan-soalan di atas? Dalam unit pembelajaran ini anda didedahkan kepada cara pengelasan dibuat, pemahaman kepada alam haiwan serta tentang haiwanhaiwan dari filum Protozoa, Porifera dan Coelenterata. Perbincangan tentang haiwan dalam filum-filum tersebut lebih tertumpu kepada pengelasan haiwan tersebut dan ciri-cirinya.

ISI KANDUNGAN
idang zoologi merupakan satu bidang kajian yang merangkumi segala hal berkaitan haiwan termasuklah tentang kehidupan, pengelasan dan perhubungan antara haiwan. Ahli-ahli zoologi pasti berpuas hati sekiranya mereka dapat mengelas dan menamakan semua haiwan yang terdapat di dunia ini. Sains pengelasan haiwan merupakan bidang zoologi yang asas dan ia sangat penting dalam kajian zoologi. Alam haiwan mempunyai pelbagai bentuk organisma iaitu daripada sekecil-kecilnya (seperti dalam filum Protozoa, invertebrata) kepada yang sebesar-besarnya seperti ikan paus (Kordata, vertebrata).

B

Ilmu sains pengelasan merupakan asas kepada kajian pelbagai bidang dalam biologi. Oleh itu seseorang ahli zoologi perlu mengetahui tentang kumpulan-kumpulan haiwan serta asas-asas pengelasannya. Dalam unit ini kita akan membincangkan serta membuat rumusan kepada pengelasan haiwan invertebrata, iaitu kumpulan haiwan yang mengandungi 90% daripada haiwan di muka bumi ini.

Bagaimana Saintis Mengelaskan Haiwan?
erdapat berjuta-juta haiwan tidak bertulang belakang atau invertebrata. Saintis awal telah mewujudkan satu sistem yang dipanggil sains pengelasan bagi haiwan-haiwan ini bagi memudahkan kerja mereka mengenali setiap satu organisma. Melalui sistem ini beribu-ribu maklumat tentang haiwan tersebut dapat disimpan dalam satu sistem yang teratur. Tiap-tiap organisma yang telah dikenal pasti diberi nama yang tepat dalam sistem ini.

T

Kadangkala perubahan tempat dalam . Nama kedua ini tidak semestinya dalam bahasa Latin. selalunya dalam bahasa Latin dan huruf pertama ditulis dengan huruf besar. Bagi mengelakkan penemuan spesies yang sama Linnaeus mengesyorkan supaya satu tip (type) spesimen bagi setiap spesies yang telah dinamakan disimpan di muzium serta menjadi bahan rujukan. Sistem penamaan secara binomial ini dicipta oleh Carl Linnaeus (1707-1781). Pada asasnya haiwan dikelaskan mengikut kaedah Linnaeus (Linnaean Hierarchy) yang telah diubahsuai seperti berikut: Kingdom : Haiwan Filum : Arthropoda Kelas : Insekta Order : Diptera Famili : Culicidae Genus : Aedes Spesies aegypti Dalam pengelasan. Dalam sistem ini haiwan diberi dua nama. Pada tahun 1758 edisi ke-10 Systema Naturae diterbitkan dan buku ini mengandungi nama-nama binomial pelbagai haiwan yang telah diselaraskan oleh Linnaeus. contohnya Aedes. perlakuan dan penyebarannya. Maka nama spesies haiwan ini ialah Aedes aegypti. struktur badannya dan cara hidupnya. ilmu pengelasan memudahkan dan amat berguna untuk kita mengenali dan menyelidiki berjuta-juta haiwan yang terdapat di alam ini. Nama kedua adalah nama spesies haiwan tersebut dan ditulis dengan huruf kecil.Biodiversiti dan Adaptasi |3 Contohnya nama Aedes memberi erti bukan sahaja satu jenis nyamuk tetapi juga merujuk kepada morfologi badannya. Cara Menamakan Haiwan Sistem yang digunakan untuk menamakan haiwan dipanggil sistem binomial. Jika terdapat nyamuk lain yang berlainan spesies tetapi genusnya masih sama maka nyamuknyamuk ini mempunyai genus yang sama tetapi nama spesiesnya berbeza. Sebarang percanggahan berkaitan tentang siapa yang mula-mula menerangkan dan menamakan spesies berkenaan selalunya dirujuk kepada “International Commission for International Rules of Zoological Nomenclature”. contohnya aegypti. Dengan ini. Maka sekiranya disebut sahaja filum Arthropoda. seboleh mungkin dibuat mengikut binaan filogeni. ia memberi maklumat bahawa filum ini merujuk kepada sejenis kumpulan haiwan (seperti Aedes) yang mempunyai beberapa sifat dan ciri yang sama walaupun terdapat perbezaan dari segi morfologi badan. contohnya Aedes albopictus. nama pertama merupakan nama genus. ahli biologi berbangsa Sweden. Seseorang juga perlu ingat bahawa pengelasan merupakan satu rumusan yang cuba menempatkan sesuatu haiwan ke dalam sesuatu kumpulan yang serupa dengannya.

.........................................2 2... mempunyai apendaj yang disebut seta.................................................... Hidup sebagai parasit ..........Biodiversiti dan Adaptasi |4 pengelasan berlaku mengikut perkembangan dan pengetahuan yang diperoleh dari masa ke masa.............................................PORIFERA Tiada liang dan saluran pada tubuh............................................. Tubuh bersegmen..........................ECHINODERMATA Simetri tubuh bilateral ............. Bagi invertebrata ciri-ciri yang diperhatikan bermula dengan bilangan sel............ Kekunci bagi 10 Filum Invertebrata penting............................................................................................3 Tubuh mempunyai tiga lapisan germa ....................ASCHELMINTHES Rajah 12........................................................MOLLUSCA 9....... Rajah 12......PROTOZOA Haiwan bersel banyak (multisel) ................. Haiwan bersel satu (unisel) ...................................... Rangka luar daripada kitin....4 3.......................... sistem pencernaan yang lengkap................................................................................................... Haiwan tidak dapat bergerak ........... Tubuh mempunyai dua lapisan germa ................................. pergerakan bebas... Haiwan dapat bergerak dengan bebas ...........7 7.... Mempunyai notokod......................... .8 Tidak mempunyai rangka luar .................................... Sistem pencernaan lengkap dengan dubur ............................................................... Simetri tubuh radial ...................................................2 menunjukkan kekunci bagi 10 filum haiwan invertebrata yang penting..........KORDATA Tidak mempunyai organ-organ yang disebut di atas ............... segmen pada badan serta sifat parasit sesuatu haiwan........... saraf dan salur pernafasan.........6 6...... Cuba anda jawab soalan-soalan berikut:  Apakah nama saintifik bagi lalat?  Bagaimanakah anda menulis nama saintifiknya?  Apakah nama filumnya? Apa itu Kekunci Pengelasan? ekunci pengelasan berfungsi untuk mengelaskan haiwan berdasarkan ciri yang mereka miliki........... rangka luar....... Anggota tidak beruas-ruas/sendi............. Mempunyai salur darah............ saraf dorsal dan celah insang pada dewasa atau peringkat embrio ................ Melalui ciri-ciri ini haiwan-haiwan dikelaskan..............................2.................................... simetri tubuh........................................ARTHROPODA Rangka luar daripada kapur.....................5 Sistem pencernaan tidak lengkap .. K 1.............................................................PLATYHELMINTHES 5.................................... Mempunyai rangka luar ... Hidup bebas .......................ANNELIDA Tubuh tidak seperti di atas.......................... notokod.................................... Anggota beruas-ruas/sendi........... kehadiran liang dan saluran...................COELENTERATA 4..9 8............... lapisan germa.................. Terdapat liang dan saluran pada tubuh................

zoon = haiwan). Tubuhnya tidak simetri. Biasanya ia hidup bersendirian. . Ia sering hidup bebas tetapi ada juga yang hidup sebagai parasit. Ia mempunyai metabolisme yang sama dengan sel-sel haiwan peringkat tinggi. tetapi ada juga yang berkoloni.  Dengan menggunakan kekunci pada Rajah 12.3.2. Walaupun Protozoa hanya mempunyai satu sel. Oleh sebab itulah Protozoa dianggap oleh Libbis Henrietter Hyman (American Museum of Natural History) sebagai satu organisma yang walaupun tidak mempunyai organ. Protozoa merupakan organisma satu sel yang unik dan berupaya menjalani proses hidup yang kompleks. Protozoa yang dilihat di bawah mikroskop. tetapi ia mempunyai organel yang mampu menjalankan fungsi-fungsi tertentu. Kebanyakan haiwan ini hidup bersendirian namun terdapat beberapa spesies yang hidup berkoloni. Ia mempunyai nukleus yang nyata.  Catatkan ciri-ciri haiwan tersebut. P Habitat Haiwan Protozoa boleh dijumpai di merata-rata tempat di darat. sama ada satu atau banyak. Ciri-ciri Protozoa merupakan haiwan kecil. dalam air tawar dan juga dalam jasad haiwan lain.3). Rajah 12. serta tidak mempunyai organ atau tisu (Rajah 12. mikroskopik dan satu sel. Apakah filum Protozoa? rotozoa menurut bahasa Greek bermakna haiwan awal (Protos = awal/pertama. tetapi ia merupakan satu organisma kerana ia adalah satu entiti jasad yang hidup dan menjalankan proses yang kompleks. Ada juga pengelasan yang meletakkan Protozoa dalam filum Protista.Biodiversiti dan Adaptasi |5 Cuba anda lakukan aktiviti dan jawab soalan-soalan berikut:  Pilih tiga haiwan invertebrata di sekeliling anda. Haiwanhaiwan berbentuk sel bujur. lonjong dan bulat. Haiwan ini menyukai habitat yang lembap. tisu dan sebagainya seperti yang terdapat pada haiwan peringkat tinggi. di laut. kenal pasti filum haiwan tersebut.

Filosa. Vakuol mengecut terdapat dalam spesies air tawar. silium. Sporozoa dan Ciliophora (Ciliata) (Rajah 12. Haiwan ini hidup bebas. Spesies ini biasanya sebesar 0. Terdapat beberapa spesies marin dan spesies air tawar yang sering dijumpai ialah Amoeba proteus.1. Order Lobosa mempunyai pseudopodium pendek yang dipanggil lobopodium. Sesetengah order mempunyai selaput luar atau cangkerang. Mastigophora. pembiakan aseksual (tanpa seks) dengan cara pembelahan dua atau pembelahan berganda. Entamoeba histolytica dan Escherichia coli. Jadual 12. parasit.Biodiversiti dan Adaptasi |6 Haiwan ini bergerak dengan bantuan pseudopodium. Terdapat dua subkelas iaitu Rhizopoda dan Actinopoda yang membahagi kepada lima order yang utama dalam Kelas Sarcodina iaitu Lobosa. Jenis pemakanan Huraian Holozoik Memakan organisma kecil seperti bakteria.4).1. Holofitik Membuat makanan sendiri secara fotosintesis. Amoeba merupakan genus Protozoa dari subkelas Rhizopoda yang dijumpai di tempat-tempat lembap iaitu tempat terdapatnya bahan-bahan organik. Misalnya: Euglena. komensalisme atau bersimbiosis. alga. Helioza dan Radiolaria. Chlamydomonas. Jenis pemakanan haiwan dalam filum Protozoa. Contoh-contoh haiwan dalam order ini ialah Amoeba proteus.3 mm dan bergerak menggunakan pseudopodium (kaki palsu). Dalam persekitaran yang kurang baik ia membentuk sista. Foraminifera. Ia adalah haiwan holozoik dan membiak secara aseksual. Amoeba juga menggunakan pseudopodium untuk mendapatkan makanan. Parasit Makan bahan / tisu daripada haiwan lain. . Kelas Sarcodina Haiwan-haiwan ini bergerak dengan pseudopodium. Ia tidak mempunyai pelikel dan mempunyai bentuk tertentu. Pembiakan seksual dengan cara percantuman gamet atau konjugasi. flagelum atau oleh selnya sendiri dengan menggunakan otot mionem. Haiwan dalam filum ini mempunyai kedua-dua jenis pembiakan. Misalnya: Amoeba proteus. Terdapat lima jenis pemakanan filum Protozoa seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 12. Sista dibina sekiranya persekitarannya tidak baik. beberapa protozoa dan sebagainya. Ia mempunyai protoplasma yang sama dengan endoplasma. Misalnya: Plasmodium Saprozoik Makan bahan yang mati. Sesetengah spesies mempunyai selaput keras. Saprofitik Makan bahan yang reput dan terlarut di sekitaran. Lazimnya Protozoa dibahagikan kepada empat kelas iaitu kelas-kelas Sarcodina.

. Struktur filiform disebut filopodium.5).4. Mastigophora (B). tidak sampai ke bahagian endoplasma. Haiwanhaiwan dalam filum ini hanya mempunyai endoplasma. Ektoplasma Actinosphaerium banyak mempunyai vakuol mengecut kecil dan besar. Merupakan haiwan tanpa rangka tetapi mempunyai spikul. Contoh haiwan dalam order ini ialah Acanthometra. Pseudopodiumnya halus dan beradial simetri. Protoplasmanya boleh dibezakan antara ektoplasma dan endoplasma. Badannya diselaputi oleh cangkerang yang berlubang-lubang dan terbina daripada kalium (Rajah 12. Actinosphaerium membiak dengan cara belahan berganda dan pembentukan spora. Contoh haiwan dalam order ini ialah Actinophrys. Haiwan ini kecil dan sebesar kira-kira 1 mm. Sarcodina (A). Aksonem berakhir di ektoplasma. Order Foraminifera mempunyai cangkerang yang dibina daripada kalsium karbonat (CaCO3). Pseudopodium keras dan menjalar keluar. Spora-sporanya selalu diselaputi oleh lapisan silika. Order Heliozoa menghuni persekitaran air tawar.Biodiversiti dan Adaptasi |7 A B C D Rajah 12. Contoh haiwan dalam order ini ialah Globigerina. Globigerina merupakan Foraminifera yang selalu dijumpai di laut. Sporozoa (C) dan Ciliophora (D). Pseudopodiumnya seperti benang. Contoh haiwan dalam order ini ialah Euglypha. Order Filosa mempunyai pseudopodium tajam. tenggelam ke dasar laut dan membina satu timbunan bahan kapur yang boleh digali untuk pelbagai kegunaan. Ia mempunyai banyak nukleus.5). Merupakan order yang hidup di air laut / marin. Globigerina yang telah mati. Filamen-filamen alga yang berwarna hijau sering terdapat pada bahagian endoplasmanya. Globigerina merupakan Protozoa yang penting daripada segi ekonomi. Merupakan haiwan marin. Order Radiolaria mempunyai cangkerang dan rangka silika (Rajah 12. Haiwan bagi empat kelas dalam filum Protozoa. Genus Actinosphaerium dari subkelas Actinopoda sering dijumpai di kolam dan telaga air tawar. Pseudopodium keluar daripada lubang-lubang tersebut.

Sesetengah haiwan ini mempunyai cangkerang. Ia membiak dengan belahan membujur. Mereka hidup sendirian atau berkoloni. Haiwan dalam kelas ini tidak mempunyai organel pergerakan (tanpa pseudopodium atau flagelum). Beberapa organisma dalam kelas ini menjadi parasit manusia yang penting. Euglena adalah genus daripada order Euglenoidea yang banyak dijumpai di kolam-kolam air tawar (Rajah 12. Subkelas Zoomastigophora tidak mempunyai plastid. Giardia lamblia adalah spesies daripada order Diplomonadida. Sistanya berbentuk bujur dan yang matang mempunyai empat nukleus. Coccidia merupakan beberapa parasit haiwan ternakan manusia. Trofozoitnya mempunyai empat pasang flagelum yang panjang dan kesemuanya berasal daripada sistem aksonem yang kompleks yang dihubungkan dengan sepasang bleferoplas. Kadangkala ia mengganggu kelancaran melalui sista yang terdapat dalam tinja. Mempunyai dua subkelas iaitu Telosporidea dan Neosporidea. Ia merupakan flagelat yang mempunyai klorofil. Haiwan-haiwan dalam kelas ini dibahagikan kepada dua subkelas iaitu Phytomastigophora dan Zoomastigophora. Beberapa daripada haiwan dalam kelas ini mempunyai kromatoplas. Bahan makanan disimpan dalam bentuk jasad paramilum. Haiwan-haiwan dalam subkelas ini tidak mempunyai bahan simpanan karbohidrat (selain glikogen) atau minyak. Lamblia tidak memberi apa-apa kesan terhadap perumahnya. Selalunya G. Contoh haiwan dalam subkelas ini ialah Trypanosom. Contoh haiwan dalam subkelas ini ialah Euglena dan Volvox. Haiwan ini hidup bebas atau parasit. viridis. Malaria disebabkan oleh Sporozoa genus Plasmodium. Kelas ini mengandungi beberapa parasit manusia dan haiwan vertebrata yang penting. Kelas Sporozoa Haiwan dalam kelas ini merupakan endoparasit. Mempunyai kitar hidup ringkas atau kompleks. bentuk badan yang khusus dan flagelum untuk bergerak. Spesies yang sering dijumpai di Malaysia ialah E. Haiwan-haiwan dalam kelas ini mempunyai pelikel. Kebiasaannya mempunyai dua flagelum.5). Giardia dan Chilomastix. Coccidiosis dan malaria termasuk dalam kumpulan ini.5). Subkelas Phytomastigophora selalunya mempunyai kromoplas (plastid). Euglena mempunyai ‘stigma’ (bintik merah) yang peka kepada cahaya di bahagian antenanya.Biodiversiti dan Adaptasi |8 Kelas Mastigophora (Flagelat) Mastigophora merupakan kumpulan Protozoa yang paling primitif. Spesies ini hanya dijumpai di usus kecil sahaja (Rajah 12. Subkelas ini mempunyai bahan simpanan dalam bentuk karbohidrat dan minyak. . Haiwan-haiwannya selalu mempunyai lebih daripada dua flagelum. Euglena bergerak dengan menggunakan flagelum dan otot mionem. Trichomonas. Biasa hidup bebas atau parasit.

Genus Plasmodium merupakan parasit Protozoa yang amat penting di dunia kerana menyebabkan penyakit demam malaria. Sporanya kompleks. vektor utama parasit malaria ialah A. ovale. Disebabkan Monocystis hidup sebagai parasit. Perkembangan tanpa seks dalam sel darah merah. Order Gregarinidea mempunyai trofozoit di luar sel. Perkembangan tanpa seks atau skizogoni dalam sel-sel hati. Trofozoit merembeskan enzim proteolitik yang boleh menghancurkan tisu perumah. Kitar hidup Plasmodium boleh dibahagikan kepada tiga fasa iaitu: a. Terdapat dua subkelas iaitu Holotricha dan Spirotricha. Dilengkapi dengan makronukleus dan mikronukleus. Monocystis bergerak dengan menggunakan otot mionem. Parasit edarkan oleh nyamuk genus Anopheles. sitofarinks dan liang dubur. macculatus. Kumpulan ini menunjukkan organel-organel yang istimewa yang tiada pada kumpulan Protozoa lain. ia tidak mempunyai organel seperti Protozoa yang hidup bebas. Parasit malaria memerlukan dua perumah iaitu nyamuk dan manusia untuk meneruskan kitar hidupnya. Subkelas Neosporida mempunyai trofozoit banyak nukleus. Haiwan-haiwan dalam kelas ini mempunyai silium untuk pergerakan dan badannya diselaputi oleh pelikel. Paramesium misalnya. P. A. Order Coccidia adalah trofozoit intrasel. Contoh haiwan dalam subkelas ini ialah Nosema. Monocystis hidup sebagai parasit dalam vesikul seminal cacing tanah. Terdapat empat spesies Plasmodium yang menjangkiti manusia iaitu P. . mempunyai alur mulut. b. Kelas Ciliophora Kumpulan ini merupakan kumpulan yang paling besar daripada segi saiz bagi Filum Protozoa. Perkembangan seks atau sporogoni dalam nyamuk Anopheles betina. balabacensis. Sporanya ringkas dan selalunya mengandungi beberapa sporozoit.Biodiversiti dan Adaptasi |9 Subkelas Telosporidea merupakan trofozoit yang mempunyai satu nukleus. Peringkat ini akhirnya akan menghasilkan sporozoit yang boleh menjangkiti manusia. Gamet betina ialah merogamet. falciparum. fasa eritrosit. Di Malaysia. cairan ini kemudian diserap oleh bahagian permukaan badan Monocystis. Eimeria dan Toxoplasma. Monocystis makan dengan cara saprozoik. P. Trofozoit berbentuk pipih dan menajam di kedua-dua hujungnya. Contoh haiwan dalam order ini ialah Plasmodium. Contoh haiwan dalam order ini ialah Monocystis dan Gregarina. Terdapat beberapa spesies yang mempunyai tentakel. fasa praeritrosit. Parasit usus atau hemosel haiwan iaitu dalam Arthropoda atau Annelida. c. sundaicus dan A. malariae dan P. Dua order penting ialah order Coccidia dan Gregarinidea. Gamet betinanya adalah hologamet. Biasanya haiwan ini merupakan parasit darah atau usus. vivax.

Pemakanan secara holozoik. A B C D E Rajah 12. Ia mempunyai bentuk yang khusus. B. Silium ini mempunyai saiz yang serupa melainkan di bahagian kaudal. sista dibentuk dan kemudian diedarkan keluar melalui tinja. Contoh haiwan dalam subkelas ini ialah Balantidium. Selalunya ada sitofarinks dan sitostom. Pada takat tertentu. Contoh haiwan dalam subkelas ini ialah Paramecium (Rajah 12. Ia berbentuk bujur dan mempunyai silium. Cuba anda uji kefahaman anda dengan menjawab soalan-soalan berikut:  Dapatkah anda sebutkan ciri-ciri haiwan Protozoa?  Bezakan haiwan dalam kelas Sarcodina dan kelas Ciliophora?  Bolehkah anda nyatakan kepentingan ekonomi filum Protozoa? . B. coli merupakan parasit Protozoa yang paling besar yang melanda manusia. Badan Paramecium diselaputi oleh satu lapis pelikel yang tebal dan mempunyai ruas yang berbentuk heksagon. Ia hidup dengan memakan sel-sel mukus kolon dan juga bakteria yang berada di lumen usus besar. Selain silium. ventral. Organisma ini boleh menyebabkan ulser kolon. sitofag dan mikronukleus serta makronukleus. Mempunyai sitofarinks dan sitostom.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 10 Subkelas Holotricha mempunyai saiz silium yang serupa. serta membantu untuk menangkap mangsanya bagi dimakan. anterior. coli selalunya terdapat di bahagian sekum kolon. oral dan aboral. Globigerina (A). Trofozoitnya berukuran kira-kira 50-100 µm panjang dan 40-70 µm lebar. ia mempunyai mulut yang disebut sitostom. Kepelbagaian haiwan protozoa. Di bahagian anterior. ia adalah organ pertahanan dan serangan.5.5). Apabila termakan. Paramecium mempunyai bentuk seperti selipar dan selalu dijumpai menghuni di kolam atau telaga yang mengandungi daun-daun yang sedang mengalami proses pereputan. Giardia (D) dan Paramecium (E). Balantidium dari order Trichostomatidia merupakan Protozoa yang selalunya merupakan parasit usus babi dan monyet dan kadangkala terdapat dalam usus manusia. disebut kaudal siri. dorsal. Terdapat mikronukleus dan makronukleus. Euglena (C). ada posterior. Trikosis juga terdapat di pelikal. Paramecium melakukan pembiakan seks dengan cara proses konjugasi. sista akan membiak di kolon dan kitar hidup bermula semula. Tiap-tiap ruang heksagon ini mempunyai silium. Subkelas Spirotricha mempunyai saiz silium yang berbeza. ia berbeza sedikit. Paramecium juga mempunyai struktur seperti sitofarinks. sitostom. Radiolaria (B).

Haiwan dalam filum ini biasanya dikenali sebagai sepan. Filum ini mempunyai ciri-ciri berikut: 1. Sepan merupakan kumpulan haiwan invertebrata yang amat berguna kepada manusia. 3. Tubuh seperti kantung berliang-liang dengan rangka yang terdiri daripada spikul kalsium karbonat atau spongin. Sepan mandi yang mengandungi rangka spongin telah pun diniagakan sejak zaman-berzaman. Akuatik. ferre = mengandungi). bahan-bahan organik yang ada bersama-sama air turut serta masuk ke tubuh sepan melalui sistem aliran air ini. 6. Sepan tidak mempunyai saluran pencernaan. Proses regenerasi sangat ‘istimewa’ kepada sepan kini menjadi satu bidang penyelidikan utama yang sedang giat dijalankan sekarang. Oleh itu. Berkeupayaan untuk regenerasi. b. Air masuk melalui liang-liang ini dan mengalir ke seluruh tubuh dan akhirnya dialirkan keluar melalui oskulum. Bahagian tengah bergelatin dan mengandungi sel berbentuk ameba.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 11 A Bina peta minda yang mengandungi filum. 4. kecuali suatu famili (Spongillidae) yang terdapat di dalam air tawar. kelas. Tubuhnya merupakan sebuah kantung yang berliang-liang. Partikel-partikel kecil. Dinding selnya terdiri daripada tiga lapis: a. Sepan boleh dibelah dua dan tiap-tiap sebelah berupaya untuk menjadi seekor sepan. sistem saraf atau sistem peredaran darah. Apakah yang terdapat pada haiwan dalam filum Porifera? orifera menurut bahasa Greek bermakna mengandungi lubang kecil (Porus = lubang kecil. sepan mempunyai rangka yang terbina daripada spikul-spikul dan silika atau kalsium karbonat (CaCO3) atau spongin. Haiwan Parazoa yang mempunyai organisasi di peringkat sel. Bahagian luar mengandungi sel-sel epidermis. Porifera merupakan haiwan Parazoa yang mempunyai organisasi di peringkat sel sahaja. sistem saraf atau sistem peredaran darah. Pengetahuan mengenai proses ini akan membolehkan kita memahami pelbagai penyakit tisu perantara dan masalah pencedungan tisu. ini mengasingkannya daripada Metazoa yang lain. 2. Sistem pemakanan sebegini memerlukan tubuh yang tegak dan tegang. Tidak mempunyai saluran pencernaan. Sepan merupakan haiwan invertebrata multisel yang sel-selnya tidak membentuk sebarang pengkhususan. akuatik dan kebanyakannya terdapat di laut. Bahan-bahan ini merupakan sumber makanan bagi sepan. 5. . P Sepan adalah organisma yang sesil. Sepan terkenal kerana keupayaannya untuk meregenerasi anggota yang hilang. Seni binaan rangka ini serta bahan-bahan kimianya merupakan asas penting untuk pengelasan haiwan ini. order dan contoh genus bagi filum Protozoa. kecuali famili Spongillidae yang terdapat di air tawar. subkelas. marin.

Tidak larut dalam asid hidroklorik. Tiga seni binaan aliran air sepan dikenal pasti iaitu askon. Koanositnya lebih . Melalui aliran air inilah zat-zat makanan. Proses ini merupakan pembalikan lapisan sel dari luar ke dalam – satu kejadian yang tidak wujud pada haiwan-haiwan lain. disebut sel kolar atau koanosit.6). biasanya terletak di atas batu karang. Dibahagikan kepada tiga kelas mengikut jenis bahan kimia rangkanya iaitu kelas Calcarea. Bahagian dalam mengandungi sel berflagelum yang mempunyai kolar. Flagelum yang terdapat pada koanosit mengalirkan air melalui liang dan saluran yang tertentu. 7. Contoh genus dalam kelas ini adalah Leucosolinia. Perkembangan sepan dalam kelas Calcarea terdiri daripada ovum. A B C Rajah 12. Tiga kelas Porifera kelas Calcarea. Larut dalam asid hidroklorik. Semasa perkembangan (peringkat amfiblastula). Jenis spikul yang terdapat dalam kelas ini ialah tetrakson atau heksaktin.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 12 c. Porifera selalunya bertabiat sesil. sinkon dan leukon. alga dan substrat-substrat lain di laut. ampiblastula (berenangrenang). Kelas Calcarea Mempunyai spikul berkapur (calcareous) terdiri daripada kalsium karbonat. Heksaktinellida dan Demonspongiae. Koanositnya besar serta ruang flagelumnya selalu memanjang. 8. ampiblastula mengalami proses “menular ke dalam” dan sel-sel masuk ke dalam. Grantia dan Sycon. bahan kumuh serta gamet dibawa masuk dan keluar daripada tubuh. sepan dewasa.6. sel flagelat yang terdapat di luar masuk ke dalam dan membentuk koanosit. Heksaktinellida dan Demonspongiae (Rajah 12. Kelas Heksaktinellida Spikul bagi haiwan dalam kelas ini terdiri daripada silika. Jenis spikul yang terdapat dalam kelas ini ialah monakson dan tetrakson.

Ciri-ciri filum Coelenterata adalah seperti berikut: 1. buran (sea anemones) dan karang. Ini jelas menunjukkan satu sel menjalankan dua fungsi. satu cabang) dan Euspongia (tanpa spikul tetapi mempunyai serabut-serabut spongin). Kelas Demonspongiae Spikul bagi haiwan dalam kelas ini terdiri daripada silika yang tidak lebih daripada enam cabang. ada ektoderma dan endoderma yang dipisahkan oleh mesoglea. kelenjar dan suatu sel khusus yang boleh mengeluarkan nematosis. Tubuhnya mengandungi dua lapisan. Cuba anda uji kefahaman anda dengan menjawab soalan-soalan berikut:  Apakah ciri-ciri yang terdapat dalam haiwan dari filum Porifera?  Bagaimana haiwan dalam filum ini makan?  Bolehkah anda terangkan cara sepan membiak? B Bina peta minda yang mengandungi filum. ektoderma dan endoderma yang dipisahkan oleh satu lapisan nipis disebut ‘mesoglea’. Spongilla dan Cliona (spikul bersilika dan monakson. Koanositnya kecil serta hanya berada di ruang flagelum sahaja. Epidermis luar mempunyai sel saraf. . Filum ini juga disebut Cnidaria yang merangkumi pelbagai organisma akuatik terdapat di air tawar dan di laut. Contoh genus dalam kelas ini adalah Pachymatisma (spikul bersilika dan bercabang empat. Ruang flagelum selalunya berbentuk sfera. 2. Filum ini merupakan kumpulan haiwan yang pertama selepas Protozoa yang menunjukkan ciriciri pembahagian kerja. Contoh genus dalam kelas ini adalah Euplectella dan Hyalonema. Antara haiwan yang tergolong dalam filum ini termasuklah Hydra. enteron = usus). kelas dan contoh genus bagi filum Porifera. obor-obor. Bagaimana haiwan dalam filum Coelenterata berbeza dengan haiwan lain? F ilum Coelenterata menurut bahasa Greek bermakna mengandungi rongga usus (Keilos = rongga. Selalunya mempunyai spongin (sejenis protein seakan-akan keratin dan kolagen). Endoderma juga mempunyai sel turus yang menjalankan dua peranan iaitu proses pencernaan dan pergerakan (pengecutan). tetrakson). Diplobastik.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 13 kecil serta ruang flagelum berbentuk oval. Simetri jejari dan marin.

Pembiakan dengan penunasan atau dengan gamet. Polip – sesil (menetap). Order Hidroidea 1. Medusa sekiranya ada berbentuk loceng.6. Takilina. 5. 7. a. Mempunyai enteron – berupa kantung – ada mulut tetapi tiada dubur. 2. Selalunya mempunyai lapisan luar disebut perisak yang menyelaputi senosak. Mempunyai tentakel dengan nematosis.6) A B C Rajah 12. 3. Haiwan dalam filum Coelenterata. bentuk membiak. Kelas Hidrozoa Ciri-ciri haiwan kelas ini ialah: 1. 4. 2. Medusa – mengapung. b. 4. Haiwan kelas ini dibahagikan kepada empat order iaitu Hidroidea. bersendirian atau berkoloni. 6. 2.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 14 3. Tidak mempunyai perisak. Beberapa spesies daripadanya mempunyai kitar hidup dengan selangan generasi. Kecil. Mempunyai kedua-dua bentuk tubuh iaitu polip dan medusa dalam kitar hidupnya. Hidrozoa (A). Ia tidak melalui rongga gastrovaskular. 5. Skifozoa dan Anthozoa (Rajah 12. Larvanya disebut planula. gamet Hidrozoa berkembang dalam epidermis dan keluar terus daripada tubuh. ada dua jenis bentuk tubuh (zooid). . Medusa berkembang menjadi telur. Hidup bersendirian atau berkoloni. Hidrokoralina dan Sifonofora. Gonad terletak di manubrium atau pada aluran-aluran radial. Beberapa spesies daripadanya menunjukkan polimorfisme. Medusa selalunya besar manakala polip kecil. Contoh haiwan seperti Hydra dan Obelia. Order Takilina 1. Filum ini dibahagikan kepada tiga kelas iaitu Hidrozoa. Berlainan daripada Skifozoa dan Anthozoa. 3. 3. Tentakel menjadi organ deria. Skifozoa (B) dan Anthozoa (C).

keduaduanya keluar daripada liang-liang di rangka. b. d. Mempunyai tentakel yang panjang. Tidak mempunyai velum. . 5. mempunyai empat perradial tentakulosis. 2. Koloni boleh mengandungi individu berikut: a. 6. Cabomedusae (Charybdeida). Tentakel terletak pada sudut perradial dan antara jejari. Mempunyai pepayung macam pasu. Order Cabomedusae (Charybdeida) 1. Medusa mempunyai struktur sama seperti yang terdapat pada Hidrozoa. 3. c. Contoh haiwan seperti Liriope scutigena dan Cunoctantha. Order Hidrokoralina 1. Tidak mempunyai ropalium. Kelas Skifozoa Mempunyai ciri-ciri berikut: 1. 3. Contoh haiwan seperti Physalia dan Velella. Tiada selangan generasi. Mempunyai pneumatofor yang mengandungi gas supaya terapung. 3. Mempunyai rangka kalsium karbonat. Rhizostomae dan Semaeotomeae. 5. polip kecil atau tidak ada sama sekali. Dibahagikan kepada lima order iaitu Lucernariida (Stauromedusa). Contoh haiwan seperti Millepora. 3. Hidup bebas dan bersendirian. 5. Tentakel antara jejari. 2. Pelagik. Selalunya melekat ke substratum. e. Hidrofilum: Berbentuk macam daun. 4. Dua jenis polip: gastrozoid (makan) dan daktilozoid (untuk menangkap mangsa). Tiada selangan generasi. Gastrozoid: Bentuk hidra – mempunyai mulut untuk makan. 4. Hanya bentuk medusa. Selalunya berkoloni. Tiada rangka. 2. Order Lucernariida (Stauromedusa) 1.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 15 4. 4. Order Sifonofora 1. 4. Ada nematosis untuk menangkap mangsa. Coronatae (Peromedusa). Gonozoid: Bentuk medusa – mengeluarkan telur dan sperma. Mempunyai empat perradial ropalium. berkoloni dan polimorfik. boleh berenang. merupakan perisai untuk koloni. 2. Nektofor: Berbentuk medusa. 2. berupaya menggerakkan koloni. Daktilozoid: Bentuk hidra tetapi tiada mulut. Contoh haiwan seperti Lucernaria dan Haliclystus.

B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 16 3. 5. Mempunyai empat atau lebih perradial dan empat atau lebih antara jejari ropalium. Order Coronatae (Peromedusa) 1. 5. 3. 4. 4. Enteron dibahagi-bahagikan kepada septum menegak. 6. 3. 2. tiada bentuk medusa. Tidak mempunyai tentakel. Mulut mempunyai empat tangan oral yang mempunyai penghisap. 5. Order Semaeotomeae 1. Hidup bersendirian atau berkoloni. Hidup bersendirian atau berkoloni. 3. Kitar hidup. 5. Tiada selangan generasi. 2. 2. Contoh haiwan seperti Aurelia dan Cyanea. Order Rhizostomeae 1. Kebanyakan Skifozoa termasuk dalam order ini. Tentakel perradial dan adradial. Contoh haiwan seperti Rhizostoma. Hanya berbentuk polip. Mempunyai lapan ropalium. Ada yang ada rangka atau tiada. Tiada selangan generasi. Stomodeum mempunyai dua sifonoglif. Mempunyai empat antara jejari ropalium. 4. Subkelas Zoantharia (Hexacorallia) 1. Dibahagikan kepada dua subkelas iaitu Zoantharia (Hexacorallia) dan Alcyonaria (Oktokarang). Mulut dikelilingi oleh empat ‘tangan’ oral. Contoh haiwan seperti Periphylla dan Pericolpa. 5. Pepayung berbentuk corong. Sama ada berangka atau tidak. 2. Badan macam cakera. Badan berbentuk piring atau hemisfera. Gonad berasal daripada endoderma. medusa bersilang seli dengan skifistoma. Tiada selangan generasi. Pepayung macam cawan. 4. Kelas Anthozoa Terdiri daripada Coelenterata yang mempunyai ciri-ciri berikut: 1. 3. 6. 4. Contoh haiwan seperti Charybdea. 2. Mempunyai tentakel yang lompang dan bilangannya dalam gandaan enam. 3. Mengandungi order-order berikut: . 6. Selalunya mempunyai lapan ropalium. 4.

Order Alcyonacea (Alcyonaria) mempunyai rangka yang terbina daripada kalsium karbonat dan koloni selalunya besar dan tersebar luas. Order Antipatharia 1. Hidup bersendirian. 6. 4. 3. 5. memberikan wajah yang cantik dan berwarna-warni. Order Ceriantharia 1. 3. Terdapat pada sisi (marginal) dan oral. 3. Hidup berkoloni. Contoh haiwan seperti Porites dan Fungia. 4. kuning. Dalam bentuk polip. Selalunya dijumpai pada kedalaman kira-kira 25 – 250 meter. 3. Anemonia dan Metridium. Hidup bersendirian dan terbenam dalam pasir. Kebanyakan polip karang ini mempunyai warna seperti merah jambu. Mempunyai lapan tentakel yang berbentuk pinat dan lapan septum. Mempunyai satu sifonoglif. 2. Terdiri daripada karang lembut. Contoh haiwan Cerianthus. karang biru dan karang paip organ. Semua hidup berkoloni. Contoh haiwan seperti Adamsia. 4. Rangka berkitin. Subkelas Alcyonaria (Oktokarang) Mempunyai ciri-ciri berikut: 1. Sifonoglif kecil. Contoh haiwan seperti Antipathes dan Cirripathes. 3. 2. 2. Order Madreporaria (Sclerectinia) 1. Selalunya hanya terdapat satu sifonoglif. hijau dan ungu. . 5. 2. 2. Terbahagi kepada tiga order iaitu Alcyonecea. Mempunyai dua sifonoglif. Dua jenis tentakel. 4. Badan penuh dengan rangka kalsium karbonat yang dibina oleh sel-sel epidermis. Contoh haiwan ialah Alcyonium. Heliophora dan Tubipora.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 17 Order Actinaria 1. Kebanyakan karang berkumpul dalam order ini. Tentakel tidak banyak (6-23 jumlahnya). Tentakel banyak. Berkoloni dan berbentuk macam pokok. 5. merah. Mempunyai tentakel yang banyak. Gorgonacea dan Pennatulacea. Tiada rangka. Corallium.

anda juga telah mengetahui tentang ciri-ciri haiwan Coelenterata. kelas. di dalam Unit Pelajaran 10 ini anda telah didedahkan kepada cara pengelasan dan penamaan haiwan. Contoh haiwan seperti Pennatula (sea pens). 3. Alcyonaria yang membentuk koloni yang serupa dan bilateral. Renilla dan Veretillum. Hidup berkoloni dan berbentuk seakan-akan sepohon pokok. Pilih satu haiwan invertebrata dan cuba anda kenalpasti filumnya. 3. Polip tidak dimorfik. Tuliskan ciri-ciri yang terdapat padanya yang menyebabkan anda mengkategorikannya sebagai filum tersebut. Mempunyai rangka kalsium karbonat yang dihasilkan oleh sel-sel ektoderma. 2. Selain itu anda juga mengetahui tentang haiwan-haiwan yang terdapat dalam filum Protozoa dan Porifera. Cuba anda uji kefahaman anda dengan menjawab soalan-soalan berikut:  Apakah berbezaan ciri haiwan dari filum Porifera berbanding haiwan filum Coelenterata?  Apakah contoh haiwan dari Kelas Skifozoa?  Apa yang berlaku kepada filum ini sekiranya bongkah ais cair? C Bina peta minda yang mengandungi filum.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 18 Order Gorgonacea 1. 2. _____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________ Baiklah. Rangka daripada kalsium karbonat. order dan contoh genus bagi filum Coelenterata. 4. Contoh haiwan seperti Gorgonia dan Eunicella. Order Pennatulacea (Sea Pens) 1. Akhir sekali. Bagaimanakah ciri-ciri yang terdapat pada cacing dan sotong? Ciri-ciri ini akan anda pelajari dalam unit-unit seterusnya. Selamat berjaya! .

Bidang zoologi merupakan satu bidang kajian yang berkaitan tentang haiwan. 7. 4. Biasanya dikenali sebagai sepan. Porifera merupakan haiwan yang mempunyai organisasi di peringkat sel sahaja. Protozoa merupakan organisma satu sel yang unik dan berupaya menjalani proses hidup yang kompleks. Antara haiwan yang tergolong dalam filum ini termasuklah Hydra. Porifera terbahagi kepada tiga kelas mengikut jenis bahan kimia rangkanya iaitu kelas Calcarea. Kekunci pengelasan berfungsi untuk mengelaskan haiwan berdasarkan ciri yang dimiliki. Heksaktinellida dan Demonspongiae.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 19 RINGKASAN 1. 6. nama pertama ialah nama genus dan nama kedua adalah nama spesies. 9. Filum Coelenterata juga disebut Cnidaria yang merangkumi pelbagai organisma akuatik terdapat di air tawar dan di laut. buran (sea anemones) dan karang. obor-obor. . Protozoa dibahagikan kepada empat kelas iaitu kelas-kelas Sarcodina. 2. 3. Sistem penamaan haiwan dipanggil sistem binomial. Sains pengelasan ialah satu sistem bagi mengenali haiwan-haiwan yang sangat banyak. 8. Sporozoa dan Ciliophora. Mastigophora. 5.

B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 20 PETA KONSEP DAN JAWAPAN Isikan tempat kosong dengan istilah atau frasa yang sesuai bagi melengkapkan Peta Konsep di bawah. A Phytomastigophora (Volvox) Mastigophora Zoomastigophora (Euglena) Lobosa Rhizopoda Sarcodina Foraminifera (Globigerina) Helioza (Actinophyrys) Filosa (Euglypha) Protozoa Actinopoda Radiolaria (Acanthometra) Coccidia (Plasmodium.Toxoplasma) Telosporodia Sporozoa Gregarinidea (Monocystis) Neosporida (Nosema) Holotricha (Paramecium) Ciliata Spirotricha (Balantidium) B Calcarea (Grantia) Hexactinellida (Euplectella) Porifera Tetractinellidea (Pachymatisma) Demonspongiae Monaxonida (Spongilla. Cliona) Keratosa (Euspongia) .

Metridium) Antiptharia (Antipathes.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 21 C Hydroidae (Hydra. Heliophora. Obelia) Tachylinae (Liriope. Cirripathes) Madreporaria (Porites.Tubipora) Gorgonacea (Gorgonia) Pennatulacea (Pennatula) . Polycolpa) Hydrozoa Hydrocorallina (Millepora) Siphonophora (Physalia) Lucernariida (Stauromedusae) (Lucernaria) Cubomedusae (Charybdeida) (Charybdea) Coelenterata Scyphozoa Coronatae (Peromedusae) (Periphylla) Semaeostomeae (Aurelia) Rhizostomeae (Rhizostoma) Actinaria (Adamsia. Fungia) Anthozoa Ceriantharia (Cerianthus) Alcyonacea (Acyonium.

29. Protozoa 10. 24. invertebrata 4. Apakah ciri-cirinya? 5. 25. 2. 20. spikul aksonem Porifera sepan oskulum silika regenerasi spongin koanosit Coelenterata obor-obor mesoglea diploblastik nematosis planula medusa polip polimorfik PENILAIAN KENDIRI 1. vakuol 17. . 26. 35. mikroskopik 11. 3. Terangkan keperluan pengelasan haiwan dilaksanakan. Senaraikan ciri-ciri haiwan dalam filum Protozoa dan sebutkan order-order yang terdapat dalam filum ini. 33. filum 9. 31. Sebutkan contoh-contoh haiwan dalam filum Porifera. holozoik 19. 28. Adakah haiwan-haiwan dalam filum Coelenterata berbeza. genus 6. koloni 13. 22. pengelasan 3. konjugasi 15. 4. cangkerang 18. pelikel 16. spesies 7. pseudopodium 14. simetri 12.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 22 KATA KUNCI 1. 21. 27. 36. 34. kekunci 8. Bincangkan. 30. binomial 5. zoologi 2. 32. 23. Pilih satu haiwan invertebrata dan terangkan bagaimana pengelasan dibuat berdasarkan kekunci pengelasan..

me..bio.php?searchtype=4&taxa=1 http://www. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.cfm?File_name=HELI003P&File_type=GI http://www. Johnson.php?title=zoology-lab-practical-1 http://water..deviantart. C. Alters.uk/nature-online/earth/oceans/deep-ocean-life/sea-floor-life/index. G.3dscience.com/2011/04/22/protozoa-basic-facts/ http://biodidac.. & Alters.blogspot.) Singapore: Thompson/Brooks/Cole Sumber foto: http://mdmedicine. L. (2006). Evers. and Starr.. (2010). Biology Life on Earth: Prentice Hall.vccs. Biology Understanding Life.html http://www.html http://trilobiteglassworks.edu/courses/env108/lesson2_3.org/Calcarea/20433 http://www.html http://www. The Living World. B (2009).org/Anthozoa .wordpress.zeably. Invertebrata: Panduan Berilustrasi. S.ca/Thumbnails/showimage.htm http://tolweb.proprofs. Audesirk.php http://www.com/Globigerina http://www.bio. USA: John Wiley and Sons.uottawa.B i o d i v e r s i t i d a n A d a p t a s i | 23 RUJUKAN Arbain Kadri (1990).edu/dana/dox/sponges. Inc. Basic concepts in biology (6th Ed. & Audersirk.com/tagged/hydrozoa http://sumbataje. B.com/3D_Models/Biology/Protozoa/Giardia.ac. T.com/art/Euglena-Fused-Glass-Brooch-1-309579138 http://www. Starr. G.tumblr.com/flashcards/tableview.nhm. (2007). New York: McGraw Hill Higher Education. A.palaeos.org/newresults.com/2010/01/haiwan-pelik-feverat.miami.spongeguide.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful