You are on page 1of 11

Giải mã những bí ẩn của thời gian

Trả lời câu hỏi “Thời gian là gì?”, từ thế kỉ thứ V, Thánh Augustine, nhà thần học lừng danh, đã viết: “Nếu không ai hỏi, thì tôi biết; nếu tôi muốn giải thích cho một người hỏi, thì tôi không biết”. Khi được hỏi Thượng Đế tạo ra vũ trụ và thời gian như thế nào, ông nói, Thượng Đế tạo ra vũ trụ không phải trong thời gian mà cùng với thời gian.

Không có gì ám ảnh con người hơn thời gian, đơn giản vì sự sống và cái chết gắn bó với thời gian. Ước mơ trường sinh, khả năng luân hồi, thiên đường và địa ngục, linh hồn bất tử... được sử dụng như những cách thức để vượt qua nỗi sợ hãi trước thời gian. Và thật lạ lùng, mặc cho những bước tiến khổng lồ của khoa học, nhận thức của chúng ta về thời gian chưa vượt qua Thánh Augustine mười sáu thế kỉ trước. Đồng hồ đá

THỜI GIAN LÀ GÌ?

Đối với nhà vật lý (thông thường), thời gian là cái mà một đồng hồ chính xác đo được. Với nhà toán học, đó là không gian một chiều, được xem là liên tục, nhưng có thể được chia thành các “thời khắc”, giống như từng tấm ảnh trong một cuộn phim. Với số đông, thời gian là cái luôn trôi từ quá khứ qua hiện tại để tới tương lai. Trong thuyết Tương đối, thời gian là chiều thứ tư của vũ trụ, nhưng điều đó không có nghĩa nó đồng nhất với ba chiều không gian, vì công thức tính khoảng cách không thời gian khác công thức tính khoảng cách không gian. Sự phân biệt không gian và thời gian là bệ đỡ cho quan hệ nhân quả, vốn có vai trò thiết yếu trong vận hành vũ trụ. Tuy nhiên, một số nhà vật lý tin rằng, ở thang bậc Planck (10-33 cm và 10-43 giây), là thang bậc nhỏ nhất còn có ý nghĩa vật lý, có thể không gian và thời gian không còn chia tách với nhau. Đồng hồ cơ khí đầu tiên

ẢO GIÁC DÒNG THỜI GIAN:

đã dùng. Ta thường nói vũ trụ vận động hay biến đổi đối với thời gian. Hãy khảo sát cách lập luận mà các nhà triết học Hy Lạp cổ Parmenides và Zeno. Rõ ràng là từng chuỗi sự kiện mô tả chân xác hiện thực. Ta có thể đặt mối liên hệ giữa dòng thời gian với trạng thái tinh thần của cô gái như sau: Ngày 23-12: Alice hy vọng ngày Giáng sinh có tuyết. Trong khi mọi dạng vận động khác đều tạo ra mối liên hệ giữa các quá trình vật lý khác nhau. Không có vấn đề gì khi ta nói tới chuyển động của một đối tượng vật lý. ta có thể nói. đó chỉ là trạng thái cụ thể của thế giới tại các ngày khác nhau (mà ta gọi là chuỗi sự kiện A) và trạng thá i tinh thần của Alice liên quan với chúng (ta gọi là chuỗi sự kiện B). tuy nhiên hôm sau cô vui vì trời đổ tuyết. Ngày 24-12: Alice thất vọng vì trời mưa. đồng thời chúng lại mâu thuẫn nhau.Thật lạ là khái niệm dòng thời gian rất quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày lại gây tranh cãi mãi không thôi giữa các nhà tư tưởng. dòng thời gian lại liên hệ thời gian với chính nó. như một mũi tên đang bay về đích chẳng hạn. Nhưng quá khứ. không có gì vận động hay biến đổi cả. Vậy thời gian biến đổi đối với cái gì? (Vì vận động là tương đối. Khái niệm dòng liên quan với vận động. Nhưng không ai hỏi: “Thời gian trôi nhanh như thế nào?”. sau đó ở thời hiện tại. Trong mô tả trên. Tuy nhiên phần lớn giới vật lý đặt vấn đề ít nghiêm trọng hơn: dòng thời gian không có thật. vậy tại sao một sự kiện đơn nhất lại có thuộc tính của cả ba? McTaggart dùng nghịch lý đó để xem thời gian không có thật. vì câu trả lời: “Với tốc độ một giây trên một giây” hoàn toàn vô nghĩa. chẳng hạn: “Với tốc độ 200 km/giờ”. . nhưng bản thân thời gian thì có thật. Khi được hỏi: “Mũi tên bay nhanh như thế nào?”. Chẳng hạn. cũng như nhà triết học Anh thế kỉ XIX McTaggart. nên ta phải xác định hệ qui chiếu đối với một vận động bất kì). Giả thuyết Alice hy vọng một Giáng sinh có tuyết. nhưng cô thất vọng vì hôm đó trời mưa. Ngày 25-12: Alice vui vì trời đang đổ tuyết. Ta có thể theo dõi sự thay đổi vị trí không gian của nó trong quá trình vận động qua việc xác định tốc độ và gia tốc bay. giống như không gian. hiện tại và tương lai là các phạm trù loại trừ nhau. rồi trở thành quá khứ. sự kiện “Alice thất vọng” ban đầu ở thời tương lai.

Nói cách khác. Tương quan giữa chúng tùy thuộc vào hệ qui chiếu. Vì thế có thể dòng . cho rằng độ mất trật tự (entropy) của một hệ cô lập luôn tăng. nhưng không chạy về phương bắc. tức ở trạng thái dưới ý thức. nên quá trình “gương vỡ lại lành” không thể xẩy ra. Đó là bằng chứng trực tiếp và rõ ràng của nguyên lý hai nhiệt động học. chứ không phải vận động hay sự biến dịch. Và các khái niệm “quá khứ” và “tương lai” trong thời gian cũng giống như khái niệm “phía trên” và “phía dưới” trong không gian. vì các quá trình tâm lý có cơ sở vật chất là các quá trình điện hóa trong bộ óc. có entropy lớn hơn. Như gương rơi xuống sàn sẽ vỡ thành từng mảnh. Chẳng hạn. Đồng hồ cũng không đo dòng thời gian. chứ không phải là thuộc tính của bản thân thời gian. vì khi vũ trụ co lại (ngược với giãn nở). mà chỉ đo khoảng cách thời gian giữa các sự kiện. các sự biến vũ trụ sắp xếp theo thứ tự một chiều. Cả hai mũi tên đều hình tượng hóa sự bất đối xứng. chỉ người quan sát có ý thức mới ghi nhận được “dòng thời gian” (khi ta ngủ. Chính vì “gương vỡ không lành” mà có sự bất đối xứng giữa quá khứ và tương lai theo trục thời gian. Nói chung. Mũi tên thời gian chỉ hướng về tương lai. Đối với con người. chứ không phải sự bất đối xứng của dòng thời gian. vào bản chất thế giới vật chất xung quanh. Mũi tên thời gian hình tượng hóa sự bất đối xứng của thế giới theo thời gian. cũng như xem việc phân biệt “quá khứ” và “tương lai” là có cơ sở vật lý. Tuy bác bỏ dòng thời gian. (Hawking còn chứng minh mũi tên vũ trụ giãn nở sau Big Bang cũng chỉ hướng như thế. Và trong vũ trụ. sự bất đối xứng theo thời gian là một thuộc tính của các trạng thái vũ trụ. Nhưng điều đó không có nghĩa nó bay về tương lai. mũi tên cũng không đổi chiều. xuất bản từ 1988. Nói cách khác. chứ không phải sự bất đối xứng của dòng thời gian. nhưng giới vật lý chấp nhận mũi tên thời gian (chỉ hướng từ quá khứ qua hiện tại tới tương lai).MŨI TÊN THỜI GIAN: Ảo giác dòng thời gian liên quan với khái niệm mũi tên thời gian. tuy nhiên ta có thể bỏ qua lập luận này. Như vậy mũi tên thời gian chỉ ra sự bất đối xứng trong thời gian. hai mũi tên thời gian nhiệt động và tâm lý trùng nhau. Điều đó chứng tỏ việc gắn mũi tên thời gian với sự giãn nở có thể không xác đáng). còn quá trình ngược lại – các mảnh vỡ từ sàn bay lên ghép lại thành gương – chưa từng xẩy ra. Gương vỡ mất trật tự hơn. với người Việt Nam. Hawking đã luận giải rất sâu sắc vấn đề này trong tác phẩm Lược sử thời gian: Từ vụ nổ lớn tới lỗ đen. giống như kim la bàn luôn chỉ phương bắc. mà các phản ứng sinh học cũng tuân theo các qui luật nhiệt động học. thời gian tâm lý cũng trôi từ quá khứ tới tương lai như thời gian nhiệt động. ý niệm dòng thời gian hoàn toàn biến mất). cảm nhận “phía trên” có thể ngược 180o với cảm nhận của người Mỹ phía bên kia địa cầu.

chứ không phải là thuộc tính khách quan của vũ trụ. lý thuyết hiện đại nhất về không thời gian. và hai hình học hoàn toàn tương đương nhau về mặt vật lý. TRIẾT HỌC CỦA THỜI GIAN: Tuy rất kiêu ngạo. Vật lý quan niệm nguyên lý đó theo nghĩa hình học (tương đối tổng quát là lý thuyết hình học về không thời gian): hai người quan sát sẽ cảm nhận không thời gian có hai hình dạng khác nhau. Qui trình được áp dụng rất tuyệt cho thuyết điện từ. như tách cà phê là phiên bản biến dạng cái bát ăn cơm chẳng hạn. do đó chúng luôn tồn tại cho dù có họa sĩ hay không? Hay chúng giống như tình bạn. nhưng với thuyết tương đối. sự khác nhau đó không có ý nghĩa. điều Thánh Augustine đã nói từ lâu. đóng góp của triết học đối với quan niệm mới về không thời gian sẽ rất quan trọng. các nhà triết học Earman và Norton thuộc đại học Pittsburgh cho rằng tính chất tổng quát nêu trên có hệ luận đáng ngạc nhiên với một câu hỏi truyền thống: Không gian và thời gian tồn tại độc lập đối với vật chất (thuyết tồn tại độc lập) hay chúng chỉ đơn giản là một phương thức nhân tạo để xem các thực thể vật lý liên hệ với nhau như thế nào (thuyết tương quan)? Theo lời Norton. Có nhiều ví dụ minh họa cho nhận định này. Kết quả sai lầm đó có thể xuất phát từ qui trình kỹ thuật. nhưng có thể bắt nguồn từ căn nguyên sâu xa hơn: tính đồng biến tổng quát.thời gian là đặc điểm chủ quan trong tâm trí con người. và tình bạn chỉ xuất hiện khi có những người bạn? Có lẽ đến nay giới vật lý thiên về thuyết quan hệ. Tính đồng biến nói rằng. phương trình chỉ ra rằng. Tuy nhiên chính quan hệ luận lại dẫn tới bài toán thời gian đông cứng: Hình học không gian có thể biến đổi theo thời gian. tùy thuộc vào hệ qui chiếu riêng của mình. Nói một cách nôm na. xem các qui luật vật lý như nhau với mọi người quan sát. Hai hình dạng là “phiên bản biến dạng” một cách trơn tru của nhau. vũ trụ không thay đổi mà đông cứng trong thời gian. chúng giống như giấy vẽ để các họa sĩ vẽ lên. Khoảng 20 năm trước. nhưng trước những bí ẩn của thời gian. Theo Carlo Rovelli. một chuyên gia hàng đầu về hấp dẫn lượng tử. nhưng vì các hình học là tương đương về vật . các nhà vật lý cũng phải cầu cứu giới triết học. sản phẩm của nó – phương trình Wheeler – DeWitt – không có biến thời gian. Bài toán xuất hiện khi giới lý thuyết cố gắng lượng tử hóa thuyết tương đối rộng bằng một qui trình gọi là “lượng tử hóa chính tắc”. tiêu biểu nhất là bài toán “thời gian đông cứng”.

Và nó cũng có thể mâu thuẫn với cơ lượng tử: nếu không . Thuyết hấp dẫn lượng tử vòng thì cho rằng các lượng tử không gian và thời gian ghép nối với nhau tạo thành không .lý. Cách duy nhất du hành tới tương lai là dùng hiệu ứng thời gian trôi chậm trên con tàu vũ trụ bay rất nhanh của thuyết tương đối hẹp. nhưng những rào cản kỹ thuật thì không thể vượt qua trong vũ trụ mà chúng ta đang sống. DU HÀNH XUYÊN THỜI GIAN: Có thể du hành tới tương lai hay quay về quá khứ hay không? Câu trả lời là các nguyên lý vật lý không cấm. với biết bao vật đổi sao dời.thời gian xác định. nếu loài người vẫn còn tồn tại. trong khi trên Trái đất. nhưng cũng không cho biết thời gian là gì và các lượng tử của nó từ đâu mà có. Bạn sẽ gặp tương lai nhân loại. nên không gian thực ra không thay đổi hay bị đông cứng (về mặt vật lý). bài toán bản chất của thời gian chỉ có thể hé mở khi khoa học xây dựng được một lý thuyết hấp dẫn lượng tử hoàn chỉnh. và họ chỉ viết phương trình cho các dao động của dây trong đó mà thôi. ngay cả các lý thuyết hấp dẫn lượng tử (các lý thuyết không thời gian hiện đại nhất) cũng bất lực trước vấn đề nói trên. năng lượng cần thiết. nhưng những khó khăn kỹ thuật thì khó lòng vượt qua. Chẳng hạn. Quan niệm của Engels (không . ta có thể bay nhanh xấp xỉ ánh sáng. tại sao có thể tiến hành quan sát tại một vị trí không .thời gian và vũ trụ. Vấn đề là không ai biết khi nào thì xuất hiện bước đột phá đó. Có thể nói. Nếu rời Trái đất trên con tàu tăng tốc liên tục với gia tốc trọng trường (để cơ thể chịu một lực gia tốc thuận lợi đúng bằng sức hút Trái đất). còn lớn hơn cả khối lượng hành tinh! . ngay cả khi biến đổi khối lượng hoàn toàn thành năng lượng theo hệ thức E = mc2. Khi đó chuyến bay tới trung tâm Ngân hà rồi quay về (khoảng cách cỡ 60 ngàn năm ánh sáng) chỉ mất 40 năm. 600 thế kỉ đã trôi qua. Mặc dù không một qui luật vật lý nào ngăn cản chuyến du hành thú vị đó.thời gian là hình thức tồn tại của vật chất và vận động) cũng chỉ là một kiểu quan hệ luận mà thôi. Tiếp tục gia tốc.thời gian không có ý nghĩa cố định. như thuyết lượng tử cho thấy (sự suy sụp hàm sóng khi tiến hành quan sát)? Cần nhấn mạnh rằng. Giới lý thuyết dây xem không thời gian tồn tại trước. thì sau một năm có thể đạt gần tới tốc độ ánh sáng.

thời gian. loại vật chất giả thuyết dưới dạng các ống năng lượng nhỏ hơn kích thích nguyên tử trải dài trên toàn vũ trụ. rộng 10 km. Thorne nhận thấy rằng. Vẫn lo sợ phản ứng không thuận lợi. lỗ sâu có thể mở khi chứa loại vật chất kỳ lạ có sức căng rất lớn để chống lại lực hấp dẫn ở lỗ đen. đưa ra năm 1973. Quan niệm về lỗ sâu xuất hiện trong vật lý một cách khá hài hước. Trong vũ trụ. Big Bang chính là một lỗ trắng như vậy). lỗ trắng là nơi phun năng lượng. ông dần tự thuyết phục bản thân rằng. nhưng Thorne rất sợ người khác cười nhạo và cho rằng ông bị điên khi nghiên cứu khả năng du hành xuyên thời gian. một số sao xung gần đạt tiêu chuẩn này.thời gian này với một lỗ đen hay lỗ trắng ở vùng không . nhưng lại là xuyên thời gian. khiến một chiều không gian được thay bằng thời gian. Khi đó cấu trúc không thời gian bị trường hấp dẫn quá mạnh làm xoắn. Theo thuyết tương đối rộng. quả thật phương trình Einstein cho phép lỗ sâu nối các điểm thời gian với nhau và do đó có thể đóng vai bộ máy thời gian. ví như lỗ đen). Nếu có thật. giống lỗ sâu đục trên quả táo của bạn. tuy các qui luật khoa học cũng không hề cấm đoán. . Con tàu vũ trụ bay thận trọng gần đó có thể may mắn gặp một quĩ đạo mà phi hành đoàn tưởng vẫn đang xuyên qua không gian. tính toán. Vấn đề là tạo được bộ máy thời gian thích hợp. một chuyên gia về trường hấp dẫn của Viện Công nghệ California. chứa vật chất có mật độ của sao neutron (100 triệu tấn/cm3). quay hai ngàn vòng một giây là đạt yêu cầu. và luồn được vào lỗ sâu. ba người công bố kết quả trên tạp chí nổi danh Physical Review Letters. ĐH Maryland. Sagan nhờ Kip Thorne. Khi rời xa điểm kì dị. Số là nhà thiên văn Carl Sagan. liên quan với một kì dị trần trụi quay rất nhanh (kì dị là điểm có mật độ vô hạn. như thời người tiền sử đang sống trong hang chẳng hạn.Khả năng du hành ngược thời gian còn khó khăn hơn nhiều. Khả năng này không khó như ta tưởng: một hình trụ dài 100 km. tức hệ đường hầm xuyên không . Đến 1988.thời gian. viết một cuốn sách viễn tưởng về du hành qua lỗ đen để đi từ trái đất tới sao Vega giả định. Khả năng đầu tiên do Frank Tipler. nên ông rất lo khi học trò công bố công trình. tác giả của viễn cảnh mùa đông hạt nhân nổi tiếng. Cuối 1985.thời gian khác (ngược với lỗ đen luôn hút vật chất và năng lượng. Đó là kết luận rất thú vị về mặt khoa học. nó có khả năng giữ cho lỗ sâu luôn luôn mở để đóng vai một đường hầm xuyên qua không . Thích hợp nhất là các dây vũ trụ. lỗ sâu có thể nối một lỗ đen ở vùng không . Có lẽ không biết Tipler chẳng hề hấn gì khi nghiên cứu bộ máy thời gian. Nghiên cứu cẩn trọng và bí mật với Mike Morris và Ulvi Yurtsever. Vì muốn các lập luận khoa học chính xác tối đa. con tàu sẽ xuất hiện ở một thời gian khác. Loại máy thời gian thứ hai liên quan với lỗ sâu (wormhole). nghề nghiệp của họ sẽ tiêu tan trước khi bắt đầu.

người Babylone và người Ai Cập bắt đầu đo thời gian ít nhất từ 5000 năm trước. Muốn du hành như thế. Cả giới chuyên môn và công chúng đều rất hào hứng với khả năng du hành xuyên thời gian. Chỉ các hạt cơ bản từng tạo nên cặp chân dài gợi cảm. cho rằng các qui luật vật lý cấm một thực thể vĩ mô du hành xuyên thời gian. qua lỗ sâu để phun trào ra ở một lỗ trắng tại vùng không . thì giới nghiệp dư hân hoan tuyên bố. nhưng đó chỉ là ngụy biện (tại sao lại không?). Trong khi giới chuyên môn thiên về các khía cạnh khoa học và triết lý. Nghề nghiệp của ông thăng tiến rõ rệt. ngược lại. Theo bằng chứng khảo cổ. Ngày nay hệ thống định vị toàn cầu cho phép toàn nhân loại thống nhất trong hành động về mặt thời gian. lúc ông chưa sinh cha bạn.ông yêu cầu lãnh đạo Viện không những giữ im lặng mà còn kiên quyết cấm mọi người bàn luận về công trình! Kết quả ngược với lo lắng của Thorne. và ngay lập tức bạn bị nghiền nát thành các hạt cơ bản.thời gian khác. dù chỉ trên lý thuyết. Ngay lập tức xuất hiện hàng loạt tác phẩm về du hành xuyên không thời gian. XÁC ĐỊNH THỜI GIAN: Loài người đã cố gắng xác định chính xác thời gian trong suốt tiến trình lịch sử của mình. Giả sử bạn du hành ngược về quá khứ và lỡ tay làm chết ông nội khi ông còn bé tí. hai học trò được nhiều nơi mời làm việc. mới trải nghiệm chuyến du hành kỳ thú đó. Ho xây dựng lịch dựa trên ba chu trình tự nhiên: ngày mặt trời theo chu trình sáng tối dựa trên sự tự quay của trái đất. tháng mặt trăng dựa theo chuyển động của mặt trăng quanh trái đất. chứ không phải chính cô người mẫu. và năm mặt trời. cần nhảy vào lỗ đen. Đó là lý do Hawking đưa ra Ước đoán bảo vệ trình tự thời gian. Viện Công nghệ California trở thành thánh địa của khả năng du hành xuyên thời gian. Khoa học công nghệ phát triển giúp việc đo đạc ngày càng chính xác. có thể bạn không gặp ông nội. nhiều nhà vật lý công bố các kết quả nghiên cứu chuyên sâu với bạn đọc đại chúng. Không có cha thì tại sao lại có bạn để mà du hành ngược thời gian? Cũng có ý kiến cho rằng. đó chính là cách nhân loại du hành hướng tới tương lai hay quay về quá khứ! Nhưng nghịch lý ông nội có thể làm nguội niềm phấn khích đó. một việc được nhiều phía hoan nghênh. đo đạc thời gian chính xác cũng thúc đẩy sự phát triển khoa học công nghệ trong sự phát triển chung của loài người. dựa trên chuyển động của . Theo gương ông.

Đồng hồ cơ vận hành bằng vật nặng xuất hiện lần đầu tại Bedfordshire. một tuyến nội tiết thần kinh giữa vai trò điều nhịp của cơ thể. năm 1283. có thể đạt độ chính xác vô hạn. người ta định nghĩa giây là “khoảng thời gian bằng 9. với chu kì 25. cũng có chu kì 24 giờ. Đến ngày Giáng sinh năm 1656. người Do Thái và người La Mã. chứ không phải 24 giờ như thường lệ. Đồng hồ nguyên tử chính xác nhất hiện nay có độ chính xác 10-17. nó qua nhân trên chéo thị giác rồi tới nhân cận thất để dừng sự chế tiết melatonin của tuyến tùng.. Dương lịch ngày nay (Lịch Gregory) bắt nguồn từ lịch của người Babylone. Khi ánh sáng tới võng mạc. Về nguyên tắc. tuyến tùng đo đạc các thăng giáng địa từ. đồng hồ quả lắc đầu tiên xuất hiện do đóng góp trực tiếp của nhà thiên văn học Đan Mạch Brahe và nhà thiên văn và toán học Hà Lan Huyghens. chẳng hạn Galilei. nước Anh.192.) mới rối loạn. Ngày nay khoa học dùng các dao động dưới nguyên tử để đếm thời gian. nhưng hấp dẫn và chuyển động làm thời gian co giãn (thuyết tương đối hẹp). Khi không có thông tin về chu trình sáng tối. nên đồng hồ nào cũng sẽ có sai số. nhịp ngưỡng đau. Với công nghệ hiện hành.631. do nhịp sáng tối và thăng giáng địa từ qui định. Người Ai Cập. Hy Lạp và La Mã chế ra đồng hồ mặt trời. Các nhà khoa học hy vọng trong tương lai rất gần. đồng hồ nước và các loại đồng hồ khác. tức mất sự điều hòa cơ thể sau một chuyến bay xuyên lục địa có thể ngăn ngừa bằng melatonin là vì vậy. Tuy nhiên chúng có tuổi thọ không cao so với đồng hồ cơ khí. THỜI GIAN TÂM LÝ VÀ THỜI GIAN VĂN HÓA: Thời gian sinh học quan trọng nhất là nhịp ngày đêm. cùng sự góp sức của nhiều nhà khoa học khác. . Hội chứng trễ do các chuyến bay (jet -lag). THỜI GIAN SINH HỌC. người Ai Cập.. để điều nhịp. có thể đạt độ chính xác 10‾²². Chỉ trong lồng Faraday kín (ngăn được cả tín hiệu sáng tối và tín hiệu địa từ).770 chu kì bức xạ ứng với sự chuyển dời giữa hai mức siêu tinh tế tại trạng thái cơ bản của nguyên tử cesium 133”. các nhịp sinh học (nhịp tim.trái đất quanh mặt trời. Năm 1967. tức chỉ sai một giây sau khoảng ba tỉ năm. tức đồng hồ chỉ sai một giây sau ba trăm ngàn tỷ năm! Mức chính xác đó rất cần thiết để tạo các xung laser atto giây (10-18 giây) hay điều khiển các chuyến bay vũ trụ. nhịp tiết nội tiết tố. các kĩ sư có thể chế tạo đồng hồ cơ khí chỉ sai một giây sau một năm mà tuổi thọ đạt tới 12 ngàn năm.

những nơi có điều kiện dinh dưỡng kém và những người mắc một số chứng bệnh mạn tính. Các kết quả quan sát và nghiên cứu cho thấy ở vùng nhiệt đới. nhịp mùa và nhịp năm. Thời gian tâm lý được xác định nhờ các cấu trúc não như hồi hải mã hay thùy thái dương...Cơ thể sinh vật cũng nhạy cảm với nhịp mặt trăng (28 ngày). chứ không phải là thuộc tính khách quan của vũ trụ. Trễ vài phút khi trả lời phỏng vấn xin việc có thể gây hệ quả nghiêm trọng. tốc độ phát triển về sinh lý thường tụt hậu so với thời gian. Tuy nhiên. ở những nơi có điều kiện dinh dưỡng tốt. tức chỉ là một đặc tính chủ quan của trí óc. chứng minh thư. Còn ở vùng hàn đới. Nói chung. Cơ chế của chúng còn chưa được hiểu rõ. Cuối cùng. Trong khoa học còn sử dụng nhiều loại tuổi khác. trong khi ở một số khác lại chưa có những đặc trưng về mặt giới tính. vì được sử dụng trong các thứ giấy tờ như giấy khai sinh. văn hóa. Tốc độ phát triển về sinh lý của con người phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện khí hậu. Có điều. Tổn thương tại đó dẫn tới các rối loạn trí nhớ như không truy xuất được ký ức quá khứ hay không thể tạo ký ức mới.. Và đó cũng là căn nguyên của quan niệm xem dòng thời gian chỉ là ảo giác. sự phát triển của con người về mặt sinh lý thường không đồng bộ với thời gian sống.. tâm lý. loại tuổi mà chúng ta thường hỏi thăm. Giai thoại về bếp lò nóng và cô gái đẹp của Einstein là minh họa cho điều này. người ta còn sử dụng những loại tuổi khác.. nhưng dự tiệc cưới tại Sài Gòn thì trễ hàng tiếng vẫn không sao. xã hội. CÁC LOẠI TUỔI THEO THỜI GIAN Mỗi người có nhiều loại tuổi (richardcorbett) Người Việt rất coi trọng tuổi. do đó trong một số lĩnh vực khoa học như sinh học. chế độ dinh dưỡng. mừng tuổi trong dịp đầu xuân chỉ cung cấp rất ít thông tin liên quan đến sự biến đổi về tố chất của con người. Tuổi này cũng có thể gọi là "tuổi hành chính". hộ khẩu. giáo dục.. loại tuổi này không phải lúc nào cũng tương xứng với trình độ phát triển của con người trên các phương diện. Tuy nhiên việc giải đoán thời gian còn phụ thuộc vào cảm xúc và các hoạt động tinh thần cao cấp khác. Ví dụ. một số em đã có kinh nguyệt. trong số những bé gái 10 tuổi. . Tuổi thời gian Thứ tuổi chúng ta thường hỏi thăm nhau hằng ngày. chỉ thời gian một con người đã sống. các điều kiện kinh tế. tốc độ phát triển về sinh lý thường sớm hơn độ tuổi thời gian. quan niệm thời gian còn phụ thuộc vào các chiều kích văn hóa và xã hội. Tuổi sinh lý Tuổi sinh lý phản ánh mức độ phát triển của con người về mặt sinh lý. Vì vậy không thể coi "tuổi sinh lý" và "tuổi thời gian" là giống nhau. ký hiệu là CA (Chronological Age). khoa học gọi là "tuổi thời gian". tính từ khi sinh ra trên đời. y học. vì thế trong tiếng Việt "tên" với "tuổi" thường đi liền. xã hội học. Đó là cách thức để các sinh hệ hành xử đồng điệu với môi trường nhằm tiết kiệm năng lượng và tăng cường khả năng sinh tồn.

thì IQ khi đó bằng 80. đồng thời còn đề cập tới những mục tiêu cụ thể.xã hội. nói cách khác. thích ứng rất nhanh với những biến động trong xã hội.Tuổi trí lực Trong giáo dục. Tuổi tâm lý Loại thứ 2 là "tuổi tâm lý". . Mỗi một thời kỳ đều có những đặc trưng nhất định về mặt tâm lý. Tuổi xã hội Tuổi này phản ánh về năng lực xử sự và khả năng thích ứng với hoàn cảnh xã hội của mỗi con người. chỉ số IQ được tính toán dựa trên "mức phát triển tiêu chuẩn". đại đa số dân chúng có số trí lực trung bình. vì bao gồm sự phát triển con người về trí lực . Nếu đó là em bé thông minh khác thường.. Tuổi xã hội phụ thuộc nhiều vào trình độ văn hóa. thì sẽ có chỉ số IQ = 120. Các số liệu trắc nghiệm trong nhiều năm cho thấy. Tuổi tâm lý bao quát cả tuổi trí lực. xác định chí hướng và tích lũy kiến thức.. tuổi trung niên và lão niên. tuổi lão niên thường hoài cổ.Giai đoạn 1: "Thập hữu ngũ nhi chí vu học" . mà chưa thể phản ánh đầy đủ mức độ thông minh thực sự. còn IQ thấp hơn 70 thì xếp vào loại trí lực chậm phát triển. thấp hơn nữa là các dạng khuyết tật trí lực. nó phản ánh những đặc trưng tâm lý của con người theo từng độ tuổi. Ví dụ.tâm lý . tức là IQ xấp xỉ bằng 100. trong khi đó có một số người tuổi đã lớn mà cư xử như trẻ con. một em bé 10 tuổi không có khả năng trả lời đúng tất cả câu hỏi của độ tuổi mình. mà còn trả lời đầy đủ những câu hỏi của tuổi 12. tuổi vị thành niên. Trong sinh hoạt hằng ngày chúng ta thường thấy có một số em mới ít tuổi mà xử thế đã rất lão luyện. người phương Đông thường sử dụng một loại tuổi khác. vì nó phản ánh trình độ phát triển về trí lực của con người. mà chỉ trả lời đúng những câu hỏi của trẻ 8 tuổi. Thí dụ. Tuổi tổng hợp Từ thời xa xưa. không những trả tốt các câu hỏi dành cho 10 tuổi. thiếu thời cần tập trung vào việc tu dưỡng. đối với những sự việc diễn ra trong cuộc sống vẫn ngô nghê như "gà công nghiệp". khoảng 18% có IQ cao hơn trung bình (110 . Các chuyên gia tâm lý cho rằng cuộc sống tâm lý của con người có giai đoạn chính: tuổi ấu thơ.thì sẽ có IQ = 100. tuổi thanh xuân nhiều mơ mộng. trong từng giai đoạn. có thể gọi là "tuổi tổng hợp". tuổi mẫu giáo.89).được coi là chuẩn mực về phát triển trí lực của trẻ 10 tuổi . Tuy nhiên. IQ thực chất là loại "tuổi trí lực" . tuổi trước mẫu giáo. kinh nghiệm sống và mức độ thành thục về phương diện tâm lý. sự từng trải. Ngược lại. hoạt động tâm lý ở trẻ nhỏ thiên về trực giác.nghĩa là 15 tuổi thì để hết tâm trí vào việc học. người ta sử dụng chỉ số thông minh IQ (Intelligence Quetidient). trong độ tuổi mẫu giáo.119) và 15% có IQ thấp hơn trung bình (80 .MA (Mental Age). Nói cụ thể hơn.. tuổi đi học. Những người có IQ từ 120 trở lên được xem là thông minh đặc biệt. cũng có thể gọi là trình độ xã hội hóa của con người.. tương ứng với từng độ tuổi. một em bé 10 tuổi trả lời đầy đủ các câu hỏi trắc nghiệm . . tuổi trí lực hay IQ chỉ phản ánh tương đối đúng về khả năng theo học trong các trường phổ thông. cũng như năng lực tiềm ẩn trong một con người.

biết được xu thế của thời cuộc. . mà chúng ta vẫn thích sử dụng đến loại tuổi này. nên công việc thường thuận lợi và dễ dàng đi đến thành công.60 tuổi thì không còn chướng tai gai mắt. bất du cửu" . cho dù hiện tại trong khoa học đã xuất hiện nhiều loại tuổi.Giai đoạn 3: "Tứ thập nhi bất hoặc" .40 tuổi không còn mê hoặc. Sáu giai đoạn cuộc đời do Khổng Tử đặt ra đã khái quát đầy đủ sự phát triển của con người theo thời gian . đã nắm vững quy luật tự nhiên và xã hội.hài hòa .Tới tuổi 70. chẳng vi phạm phép tắc (bất du cửu = không vượt ra ngoài quy tắc). việc làm.Giai đoạn 6: "Thất thập nhi tòng tâm sử dục. có khả năng nuôi sống bản thân và gia đình. lịch duyệt. có kiến thức và kinh nghiệm phong phú. Có thể nói. . bực mình.50 tuổi thì biết rõ sứ mệnh của mình. lập nghiệp . nên dễ thông cảm và có thái độ khoan dung hơn .. đã xác định vị trí của mình trong xã hội. . nên đối với những việc diễn ra trong xã hội có chính kiến rõ ràng.30 tuổi lập thân.Giai đoạn 5: "Lục thập nhi nhĩ thuận" . không còn nghi ngờ (bất hoặc). mọi thứ đã thành bản năng nên nghĩ gì hay làm gì cũng đều hợp đạo.Giai đoạn 4: "Ngũ thập nhi tri thiên mệnh" .toàn diện của con người cùng với thời gian.nhìn sự việc không còn thấy chướng tai gai mắt (thuận nhĩ). nên trước nhiều sự việc thường cảm thấy khó chịu.Giai đoạn 2: "Tam thập nhi lập" . đến tuổi này thì đã chín chắn. Có lẽ chính vì vậy. . kiên định. có nghề nghiệp.đã trụ vững. do lý giải đúng căn nguyên của mọi việc diễn ra xung quanh và thấu hiểu nhân tình thế thái. đó là một mô hình lý tưởng về sự phát triển đồng bộ .trên tất cả phương diện. cổ lai hy thì đạt đến cảnh giới đắc đạo tâm tính và đạo đã hợp nhất. không như tuổi trẻ hiểu biết còn nông cạn. .