You are on page 1of 58

Neurolingvistika 9.

Jezički poremećaji
08.04.2013. Maja Miličević

Jezički poremećaji
Jezički poremećaj može se definisati kao sistematski problem u upotrebi jezika U oko 40% slučajeva postoji jasan fizički uzrok (koji može biti vrlo raznovrsne prirode), ali se u preko pola slučajeva ne može utvrditi šta je tačno dovelo do pojave poremećaja Najčešći jezički poremećaji:
Afazija – (šire gledano) problemi sa upotrebom jezika Disleksija – problemi sa čitanjem Disgrafija – problemi sa pisanjem [Specifični jezički poremećaj (SLI, Specific Language Imapairment) – razvojni poremećaj, nema jasan fizički uzrok, zbog čega se neurolingvistika njime manje bavi]

2

Podsetnik - rana istraživanja
Počeci neurolingvističkih istraživanja vezuju se upravo za izučavanje jezičkih poremećaja Zanimanje za jezičke poremećaje postoji veoma dugo, ali intenzivnije bavljenje afazijom, koje je dovelo i do nastanka savremene neurolingvistike, počinje u XIX veku sa pojavom Broke i Vernikea

3

Podsetnik - prvi opisani tipovi afazije
Brokina afazija
Povreda Brokine zone Problemi u produkciji govora i u sintaksičkoj obradi (naglašeniji problemi sa gramatikom nego sa leksikom)

Vernikeova afazija
Povreda Vernikeove zone Problemi u razumevanju i tečan govor koji odlikuje paragramatizam (naglašeniji problemi sa leksikom nego sa gramatikom)

Konduktivna ili asocijativna afazija
Povreda lučnog snopa, tj. veze između dve jezičke zone Vernike je predvideo njenu pojavu, mada ne i njene tačne simptome
4

Podsetnik - Vernike-Lihthajmov model
Ludvig Lihthajm je smatrao da pored dva već utvrđena jezička centra postoji i treći, “konceptualni” centar; na osnovu te ideje (kao i ukupnih Vernikeovih shvatanja) konstruisao je teorijski model koji predviđa još veći broj tipova afazije od prethodno opisana tri tipa

5

Wernicke-Lichtheim model (1885) Lučni snop (arcuate fasciculus) Više različitih zona Brokina zona Vernikeova zona Primarna motorna zona Primarna auditorna zona 6 .

zona) B – koncepti (nem.Wernicke-Lichtheim model (1885) M – motorni jezički centar (B. zona) A – auditorni jezički centar (V. Begriffe-koncept) a – opšti auditorni centri m – opšti motorni centri Brojevi označavaju poremećaje koji nastaju usled oštećenja označene zone ili veze: 1– 2– 3– 4– 5– 67Brokina afazija Vernikeova afazija konduktivna afazija transkortikalna motorna afazija supkortikalna motorna afazija* transkortikalna senzorna afazija supkortikalna senzorna afazija* * Supkortikalne afazije nastaju usled oštećenja u centrima koji nisu primarno jezički 7 .

Wernicke-Lichtheim model Problemi koje model predviđa: Brokina afazija: problemi sa ekspresivnom funkcijom jezika i sa ponavljanjem Vernikeova afazija: problemi sa receptivnom funkcijom jezika i sa ponavljanjem Konduktivna afazija: problemi sa ponavljanjem Transkortikalna motorna afazija: problemi sa ekspresivnom funkcijom jezika. uz unapređene opise. unapređeni su pre svega opisi koji se tiču gramatike. rani modeli su uglavnom uzimali u obzir leksiku 8 . ali ne i sa ponavljanjem Transkortikalna senzorna afazija: problemi sa receptivnom funkcijom jezika. ali ne i sa ponavljanjem Tipovi afazija koje predviđa Vernike-Lihthajmov model i danas su. prisutni u velikom broju klasifikacija.

može se posebno govoriti i o Vernike-Gešvindovom modelu 9 .Wernicke-Lichtheim-Geschwind model Gešvind oživljava interesovanje za Vernike-Lihthajmov model.

angularni i supramargnalni girus.neoklasicizam. začetnik Bostonske škole Norman Geschwind Gešvind je ukazao na značaj zone u donjem delu parijetalnog (temenog) režnja koja je specifična za čoveka .Nastavlja tradiciju asocijacionizma . smatrao je da ovaj deo mozga ima veliki značaj za sposobnost imenovanja i za čitanje 10 .

Uz afaziju se često javljaju i agnozija i apraksija: Agnozija – nemogućnost prepoznavanja.ponekad se sreće kao termin za nešto blaži poremećaj. a ostali uzroci mogu biti ozbiljnije povrede glave. tumori i sl. otežana kontrola nad fizičkim radnjama 11 .Afazija Disfazija . najčešći uzrok oštećenja je moždani udar. ali često se koristi i sinonimno sa terminom “afazija” Afazija je stečeni poremećaj u upotrebi jezika. ili otežano prepoznavanje senzornih stimulusa Apraksija – nemogućnost voljnog izvođenja fizičkih radnji. izazvan oštećenjem mozga.

Afazija Klinički podaci pokazuju da je oporavak od afazije najbrži tokom prvih meseci po pretrpljenoj povredi. a posle šest meseci. oporavak je gotovo nemoguć Postoji više različitih klasifikacija afazije. razlog za to je velikim delom i česta pojava vrlo različitih simptoma kod različitih ljudi 12 . jedan deo afazičnih pacijenata oporavi se u roku od tri meseca (otprilike ¼). napredak zatim postaje sporiji. ali nijedna od njih nije potpuno precizna. ukoliko nije došlo do pomaka.

otežana artikulacija. upotreba neologizama. ‘telegrafski’ govor Vernikeova afazija – receptivna/senzorna afazija Tečan govor.Afazija . poremećena intonacija.gruba podela Ekspresivna : receptivna Motorna : senzorna Nefluentna : fluentna Brokina afazija – ekspresivna/motorna afazija Isprekidan i spor govor. uglavnom normalna intonacija. pojednostavljena sintaksička struktura. problemi sa razumevanjem Globalna afazija Problemi i sa produkcijom i sa razumevanjem. komunikacija gotovo sasvim onemogućena 13 . greške u izboru reči.

dok je leksički materijal uglavnom prisutan. ponekad izostavljanje vezanih gramatičkih morfema. pojednostavljivanje složenih konstrukcija. afazije Kratke i jednostavne rečenice u kojima se izostavlja većina gramatičkih reči i morfema. a često i u čitanju i pisanju po diktatu (postoje velike individualne razlike između pacijenata) 14 .Podsetnik . govor nije tečan Često izostavljanje gramatičkih reči. često izostavljanje glavnog glagola. velike razlike između pojedinačnih jezika Agramatizam se javlja i u ponavljanju. česta zamena jednog gramatičkog elementa drugim (i za cele reči i za morfeme).agramatizam i paragramatizam Agramatizam – odlika (prvenstveno) B.

agramatizam i paragramatizam Paragramatizam – odlika (prvenstveno) Vernikeove afazije Upotreba gramatičkih reči. problemi sa leksičkim rečima. gramatičke reči i vezane morfeme se obično ne izostavljaju.Podsetnik . ali se zamenjuju i ne koriste se uvek na primeren način 15 . tečan govor sa čestim prekidima (usled anomije) Česta upotreba neprimerenih reči (parafazije) i/ili neologizama.

... hospital.. (Goodglass. And he roden all o these arranjen from the pedis on from iss pescid.. and ah . thirty minutes . fine. . 1976) Vernikeova (fluentna) afazija: Examiner: What kind of work did you do before you came into the hospital? Patient: Never. doctors. nine o’clock. and Dad . Monday .. It happened. 1981) 16 .. he did not bring around anything.. ah Dad and Paul [patient’s name] .. ah ... (Kertesz.he got ren something. ah doctors . and yes ... er Wednesday .....is friend . hospital... Two doctors .. now mista oyge I wanna tell you this happened when happened when he rent.his kell come down here and is . Yeah. In thesse ropiers were with him for hi . And er Thursday.. His .agramatizam i paragramatizam Brokina (nefluentna) afazija: Ah . And he did not pay it.. And... And it just happened so I don’t know.. Two .Podsetnik (primeri) ..... and ah .. teeth. ten o’clock .like was...

Podsetnik Gramatička sposobnost nije potpuno narušena u afaziji – problemi se javljaju u razumevanju i produkciji. a koje nisu 17 . ali afazičari uglavnom i dalje znaju koje rečenice su u njihovom jeziku gramatične.

zbog velikih varijacija kako u simptomima i mestima povrede.dijagnoze afazije zapravo se pretežno zasnivaju na simptomima 18 .detaljnija podela Podela i karakteristike prikazane na narednim slajdovima velikim delom su zasnovane na tzv. ali i drugim izvorima. sve navedeno treba uzeti uslovno! Posebno uslovno treba uzeti mesta povrede . bostonskoj klasifikaciji.Afazije . tako i u opisima afazija.

sa/bez.) 19 . javljaju se i problemi sa ponavljanjem ovih reči Postoje teškoće u razumevanju relacionih pojmova (veći/manji. ali se ipak javljaju problemi sa tumačenjem barem nekih sintaksički složenih rečenica.Brokina afazija Problemi sa produkcijom. agramatizam Globalno se može reći da je razumevanje očuvano. kao i problemi sa razumevanjem onih istih reči koje se u produkciji izostavljaju usled agramatizma. gore/dole. i sl.

već o kontinuumu 20 .Podvrste Brokine afazije Tip I Manja oblast zahvaćena povredom Manje izraženi jezički problemi Bolji izgledi za oporavak Tip II Veća oblast zahvaćena povredom Ozbiljniji simptomi Slabiji izgledi za oporavak Zapravo se ne radi o dva potpuno suprotna tipa.

simptomi Brokine afazije povezani su sa oštećenjem Brokine zone u svega 85% slučajeva ] 21 . prema nekim izvorima.Centri oštećeni u Brokinoj afaziji Uvek: Brokina zona (donji frontalni girus) Često i: Okolne regije i bela masa ispod njih [ čak i ‘uvek’ treba uzeti donekle uslovno.

sintaksa velikim delom ispravna. koji najčešće nemaju smisla 22 . ponekad sa dodatim elementima (dodatni slogovi na kraju reči. paragramatizam i parafazija (zamena jednih elemenata drugima) Tečan govor. dodatne reči i sintagme na kraju rečenice).Vernikeova afazija Problemi sa razumevanjem.

Podvrste Vernikeove afazije Tip I Oštećenje je u prednjem delu Vernikeove zone Često se javlja verbalna gluvoća (word-deafness) Tip II Oštećenje je u zadnjem delu Vernikeove zone. već o kontinuumu sa velikim brojim različitih tipova oboljenja 23 . nego sa slušanjem reči (word-blindness : word-deafness) Ni ovde se ne radi o dva potpuno različita i suprotna fenomena. uključuje i angularni girus Veći problemi se javljaju sa čitanjem.

Centri oštećeni u Vernikeovoj afaziji Uvek: Zadnji deo gornjeg temporalnog girusa (Vernikeova zona) Najčešće i: Dodatni delovi gornjeg temporalnog girusa Srednji temporalni girus Često i: Angularni girus Supramarginalni girus 24 .

"television" → "vellitision". česte su fonološke greške – izostavljanje i premetanje slogova (npr. u engleskom "snowball" → "snowall".Konduktivna afazija Naziva se i asocijativnom afazijom Ređa je od Brokine i Vernikeove afazije (ukupno 5-10% slučajeva otpada na konduktivnu afaziju) Razumevanje je u redu. intonacija je u redu. govor je tečan i pretežno gramatičan. fonemske parafazije se javljaju i u spontanom govoru i u ponavljanju Predstavlja jedan od blažih afazičnih poremećaja 25 . postoje veliki problemi sa ponavljanjem. "ninety-five percent" → "ninety-twenty percent“ i sl).

Centri oštećeni u konduktivnoj afaziji Jedan od prvih pretpostavljenih uzroka konduktivne afazije bilo je oštećenje lučnog snopa koji povezuje Brokinu i Vernikeovu zonu. ali kasnije je utvrđeno da ovakvo oštećenje zapravo dovodi do jednog tipa konduktivne afazije 26 .

“centralnoj afaziji” (Goldštajn oštećenje centralnog jezičkog sistema.Centri oštećeni u konduktivnoj afaziji Do drugog tipa konduktivne afazije dovodi oštećenje levog parijetalnog režnja. kao i kombinacija oštećenja više regija 27 . što približno odgovara tzv. ne veze). može se raditi o supramarginalnom girusu Konduktivnu afaziju mogu izazvati i povrede nekoliko drugih moždanih regija. tačnije.

odnosno tiče se regija oko Silvijeve brazde Radi se o poremećajima koje izaziva oštećenje zona u blizini jezičkih centara. koji označava Brokinu i Vernikeovu afaziju. naziv “vansilvijevski” ili “ekstrasilvijevski” suprotstavljen je terminu “okosilvijevski” ili “perisilvijevski” (perisylvian).Transkortikalna afazija Još dva značajna tipa afazije nazivaju se transkortikalnim ili “vansilvijevskim” (extrasylvian) afazijama. kao i veza između jezičkih i susednih centara Ovo su takođe ređi tipovi afazije 28 .

Brokina zona 2 1 3 3 .Silvijeva fisura [ perisylvian region ] 2 .Transkortikalna afazija 1 .Vernikeova zona 29 .

Transkortikalna afazija Ono po čemu se ovi poremećaji razlikuju od perisilvijevskih afazija (Brokine i Vernikeove) jeste izostanak problema sa ponavljanjem. sa podvrstama: Transkortikalna motorna afazija (≈ B. afazija) + Mešovita transkortikalna afazija 30 . ostali simptomi su gotovo identični Mogu se izdvojiti dve glavne vrste transkortikalne afazije. afazija) Transkortikalna senzorna afazija (≈ V.

prisutna je glagolska parafazija Razlikuje se od Brokine afazije pre svega po očuvanoj sposobnosti ponavljanja 31 . tj.Transkortikalna motorna afazija Izaziva je povreda frontalnog režnja. ponavljanje je očuvano. ispred Rolandove fisure Razumevanje je očuvano. rečenice su vrlo kratke i često nedovršene. zone oko Brokine zone. govor nije tečan.

Transkortikalna motorna afazija Tip I Oštećenje regije ispred i iznad Brokine zone (Brodmanove zone 45. govor nije tečan. 46 i/ili deo zone 9) Normalna artikulacija. ponavljanje je u redu 32 .

govor nije tečan. teškoće u počinjanju govora i izgovoru Moguće je da se radi o poremećaju koji je pre motorni nego jezički (tj.Transkortikalna motorna afazija Tip II Oštećenje u suplementarnoj motornoj zoni Očuvano ponavljanje. možda nije vid afazije) 33 .

koji je zbog toga teško proučavati 34 . javlja se parafazija u vidu čestih semantičkih supstitucija (omaški zasnovanih na značenjskoj vezi).Transkortikalna senzorna afazija Problemi u razumevanju. govor je tečan. ponekad se javlja i eholalija. ponekad postoji i preterana govorljivost. ponavljanje je u redu. povrede su u blizini Vernikeove zone Radi se o vrlo retkom obliku afazije. gde pacijent ponavlja reči lekara/istraživača Ova vrsta afazije razlikuje se od Vernikeove afazije pre svega po tome što nema problema sa ponavljanjem. ostali simptomi su slični. kao i neologizmi.

mogući problemi u imenovanju. prehodnu prezentaciju).Transkortikalna senzorna afazija Tip I Oštećenje spoja temporalnog. tako da se ona ponekad uzima kao primer situacije u kojoj postoji problem sa razumevanjem. ali ne sa imenovanjem (v. ali se u klasifikacijama afazija ovaj često sreće zajedno sa onima kod kojih je imenovanje problematično 35 . parijetalnog i okcipitalnog režnja (angularni girus i gornji deo Brodmanove zone 37) Tečan govor. semantička parafazija Ne postoji potpuno slaganje oko toga da li se u slučajevima transkortikalne senzorne afazije javljaju problemi sa imenovanjem. problemi u razumevanju.

problemi sa imenovanjem. manji broj semantičkih parafazija.Transkortikalna senzorna afazija Tip II Oštećenje u gornjem delu angularnog girusa Tečan govor. odlična sposobnost ponavljanja 36 . promenljiva sposobnost razumevanja.

ali je ponavljanje očuvano Oštećenje se u ovom slučaju najčešće nalazi u blizini Brokine i Vernikeove zone – pretpostavka je da zbog takvog oštećenja Brokina i Vernikeova zona. tako i sa produkcijom. iako očuvane.Mešovita transkortikalna afazija Vrlo redak tip afazije u kome se javljaju problemi kako sa razumevanjem. ne mogu uspostaviti vezu sa drugim sistemima I simptomi i lokacije oštećenja kod ove vrste afazije predstavljaju mešavinu transkortikalne motorne i transkortikalne senzorne afazije 37 .

tj. nominalna ili anomična afazija često se izdvaja i kao poseban sindrom Kod anomične afazije razumevanje je najčešće dobro. nema problema ni sa produkcijom i ponavljanjem (očuvano razumevanje je razlikuje od transkortikalne senzorne afazije) 38 . sa imenovanjem.Anomična afazija Jedna od odlika barem nekih (potencijalno i svih) od prethodno opisanih vrsta afazije jesu problemi sa leksikom.

neki autori zbog ovoga smatraju da se ni ne radi o posebnom afazičnom sindromu Zanimljiva pojava je da oštećenja različitih regija mogu dovesti do selektivnih problema sa određenim užim semantičkim kategorijama 39 . jer oštećenja brojnih regija mogu dovesti do problema sa imenovanjem .Anomična afazija Uzrok anomične afazije se ne može precizno lokalizovati (mada se čini da se moždane povrede koje dovode do anomije najčešće nalaze u prednjem delu levog temporalnog režnja ili u zoni angularnog girusa).

Dva anomična pacijenta Problem u imenovanju jedinstvenih stvari i bića Problem u imenovanju životinja 40 .

Još dva anomična pacijenta Problem u imenovanju predmeta koje pravi čovek Problem u imenovanju konkretnih stvari 41 .

ili različitih veza između jezičkih i nejezičkih centara.Zašto se javljaju selektivni problemi? Najviše proučavane semantičke kategorije jesu životinje i alatke Jedna od pretpostavki je da životinje uglavnom poznajemo u vizuelnom modalitetu. usled čega oštećenje različitih nejezičkih centara. može na drugačiji način da se odrazi i na različite jezičke kategorije (v. prethodnu prezentaciju) 42 . a alatke u senzomotornom.

Globalna afazija Globalnu afaziju odlikuje gubljenje svih jezičkih sposobnosti i javlja se u slučaju oštećenja čitave regije oko Silvijeve brazde (uključujući Brokinu i Vernikeovu zonu) 43 .

sve imaju problematične tačke.često se slični simptomi javljaju i kod različitih oštećenja. a moguća je i pojava različitih simptoma kod povreda istih regija. kao i od anatomske građe mozga. pre svega zbog toga što se kod pacijenata javljaju vrlo velike individualne razlike . koja se u određenoj meri razlikuje od pojedinca do pojedinca Podela sa prethodnih slajdova u velikoj meri odgovara bostonskoj klasifikaciji i rezimirana je u tabelama na naredna dva slajda 44 .Klasifikacija afazija Iako postoji više mogućih klasifikacija afazija. ovo zavisi od prirode povrede (moždani udar : infekcija : udarac : tumor).

simptomi (BDAE) Tečan govor Vernikeova Brokina Transkortikalna senzorna Transkortikalna motorna Transkortikalna mešovita Konduktivna Globalna Anomična + + + + Razumevanje + + + + Ponavljanje + + + + Imenovanje 45 .BDAE < Boston Diagnostic Aphasia Examination Vrste afazija .

Vrste afazija .mesto povrede (BDAE) Tipično mesto povrede Vernikeova Brokina Transkortikalna senzorna Transkortikalna motorna Konduktivna Globalna Anomična Mešovita transkortikalna Vernikeova zona Brokina zona Zadnji deo parijetalnog režnja Zona ispred Rolandove fisure Asocijativna vlakna između Brokine i Vernikeove zone Kortikalne ili supkortikalne zone oko Silvijeve fisure Često angularni girus. ali se ne može uvek utvrditi Zone dve transkortikalne afazije 46 .

ovi testovi sadrže i jednojezične komponente i mogu poslužiti kao opšti primer za testove afazije V.ca/linguistics/research/bat/ U okviru BAT baterije postoje testovi za veliki broj jezika.Afazija .testovi Primer: Bilingual Aphasia Test (BAT) http://www. iako su namenjeni pre svega testiranju u dvojezičnom kontekstu.mcgill. domaći zadatak na pretposlednjem slajdu! 47 .

a pisanje odlikuju paragrafije (greške u pisanju slične onima koje se javljaju i u govoru) 48 . kulturno uslovljene) jezičke sposobnosti Vrste afazija . ali je pisanje gotovo uvek problematično. najčešće u slučajevima afazije postoji barem manji problem i u čitanju i u pisanju Čitanje Vernikeova Brokina Transkortikalna Konduktivna Globalna + - Pisanje + - Kod Brokine afazije postoji mogućnost da čitanje bude u redu.dodatni simptomi Vrlo uslovan rezime problema.Sekundarne (naučene. kod Vernikeove afazije je čitanje gotovo uvek problematično.

ali se mogu javiti i izolovano Ova dva jezička poremećaja mogu se javiti zajedno ili odvojeno: Disleksija sa disgrafijom Disleksija bez disgrafije (“čista” disleksija) 49 . a disgrafija za probleme sa pisanjem Disleksija i disgrafija često su zapravo deo šireg problema. agrafija/disgrafija – termini sa dis.Disleksija i disgrafija Aleksija/disleksija.su u češćoj upotrebi Disleksija je opšti naziv za probleme sa čitanjem. tj. nekog od tipova afazije.

Disleksija i disgrafija Stečena disleksija i disgrafija Javljaju se u odraslom dobu kao rezutat povrede. budući da se vezuju za povrede. najčešće bez očiglednog fizičkog uzroka 50 . odnosno fizičkog oštećenja mozga. ovo su poremećaji koji neurolingvistiku više zanimaju od razvojnih poremećaja Razvojna disleksija i disgrafija Javljaju se kod dece.

Veza između govora i pisanja I u procesu čitanja i u procesu pisanja mogu se izdvojiti dva načina uspostavljanja veze između govornog i pisanog jezika: Putem fonoloških ili “foničkih” (phonic) pravila koja povezuju foneme i grafeme – ovaj način. zasnovan na fonološkom pristupu. koristi se za reči sa (relativno) pravilnim pisanjem i često je neophodan za nepoznate reči (barem one duže) Putem grafičke slike cele reči – ovaj način se koristi za reči sa nepravilnim pisanjem 51 .

Veza između govora i pisanja Fonološka slika reči Fonički/fonetski pristup Foneme Slova Fonološka slika reči Grafička slika reči Pristup preko cele reči Slova 52 .

ali je praktičan kao osnova za opis vrsta disleksije i disgrafije 53 .B.Veza između govora i pisanja N.1 – Ovaj model važi pre svega za jezike kod kojih u pisanju postoji određeni nivo ‘nepravilnosti’.2 – Ovo nije jedini postojeći model čitanja. u jeziku kakav je srpski uvek postoji mogućnost korišćenja fonetskog puta! N.B.

vizuelnih i kombinovanih grešaka 54 . usled čega se javljaju teškoće sa novim rečima i pseudorečima Površinska disleksija: Čitanje je zasnovano na ispitivanju odnosa između grafema i fonema. Vrste stečene disleksije: Fonološka disleksija: Očuvano je čitanje putem celih reči. odnosno sa čitanjem nepravilnih reči Dubinska disleksija: Nemogućnost čitanja pseudoreči. plus pravljenje velikog broja semantičkih. pored njih postoje i periferne disleksije. može se javiti problem sa čitanjem pojedinačnog slova koje je okruženo drugim slovima (attentional dyslexia). problemi i sa postojećim rečima. Npr. ali je problematično ono na osnovu foničkih pravila. kod kojih je problem pre svega u nejezičkim faktorima poput pažnje. ali se javljaju problemi sa prepoznavanjem reči kao celina.Disleksija Ove vrste disleksije nazivaju se centralnim disleksijama. ili pogrešno čitanje leve ili desne polovine reči (neglect dyslexia). pa reči sa pravilnim pisanjem nisu problematične.

pravilno pisanje novih reči i pseudoreči koje su pravilne. problemi sa novim rečima i pseudorečima Površinska disgrafija: Pisanje na osnovu foničkih pravila.Disgrafija Vrste stečene disgrafije: Fonološka disgrafija: Pisanje na osnovu predstava celih reči. problemi sa pisanjem nepravilnih reči Dubinska disgrafija: Nemogućnost pisanja pseudoreči i njihova zamena rečima koje slično zvuče ili su u značenjskoj vezi Disgrafiju najčešće prati i izvesni stepen disleksije 55 . nemogućnost oslanjanja na pravila.

Drugi jezici (≠engleski) Da li je Leonardo da Vinči patio od površinske disgrafije (ili disleksije)? Treba imati na umu da je većina istraživanja rađena na engleskom jeziku Zapravo. istraživanja na jezicima sa pretežno ili potpuno pravilnom ortografijom (italijanski. finski) ukazuju na to da disleksija nije ređa u ovim jezicima nego u npr. kako se neko vreme takođe smatralo) 56 . engleskom. što potencijalno ukazuje na to da disleksija nije problem koji ima veze sa mapiranjem između fonema i grafema Čini se da je karakteristika koja je zajednička u svim slučajevima disleksije postojanje neke vrste problema u fonološkom procesiranju (a ne vizuelnom.

4) Pogledati koje jezičke komponente su zastupljene u BAT http://www.pdf http://www.linguistics /files/serbian_bat.linguistics /files/serbian_stimulus_book.mcgill.ca/linguistics/research/bat/#langtests Pogledati Serbian BAT i Serbian stimulus book http://www.mcgill.ca/linguistics/sites/mcgill.ne računaju se hrvatski i bosanski) i izvući glavne razlike u pogledu gramatičkih pojava koje se testiraju u tom jeziku i u srpskom http://www.ca.mcgill.ca/linguistics/research/bat/#ebat 57 .ca/linguistics/sites/mcgill.Domaći zadatak (za čas 15.pdf Pogledati test za najmanje još jedan jezik (engleski ili neki drugi .mcgill.ca.

111-120) .Literatura uz prezentaciju Ahlsén. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. [8. Beograd: Nolit. (1996) Kembrička enciklopedija jezika. posebno 3. 40-41 BDAE] V. poglavlje (str. 270-275) ] 58 . str. 264-265. i Kristal. E. (2006) Introduction to Neurolinguistics. ali i razna druga mesta u knjizi. poglavlje. poglavlje (str. D. [46.