ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

ΕΩΣ ΤΟΝ 20o ΑΙ. - ΤΟΜΟΣ Α’
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο – ΟΙ ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ
1.1 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (35)
1.1.1

Ο ΠΡΟΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ (35)

«Πρόδρομοι» των Προσωκρατικών:
1. Ομηρικά έπη: η αντίληψη του κόσμου είναι απλοϊκή: ο ουρανός είναι ένα
στέρεο ημισφαίριο που σκεπάζει τη στρογγυλή και επίπεδη Γη, η οποία
εκτείνεται σε μεγάλο βάθος και φτάνει στον Τάρταρο, ενώ γύρω της κυλάει ο
αχανής Ωκεανός.
2. Κοσμογονία Ησιόδου: δημιούργησε την κοσμογονία του τακτοποιώντας
αρχαίο μυθολογικό υλικό, διαγράφοντας την πορεία ως την κυριαρχία του Δία
και τη διακυβέρνησή του που βασίζεται στην τάξη και τη δικαιοσύνη (δίκην)
3. Θεογονική κοσμογονία Αλκμάνα, Σπαρτιάτης λυρικός ποιητής (600 π.Χ.)
4. Κοσμογονία Φερεκύδη από τη Σύρο.
5. Διάφορες εκδοχές κοσμογονίας αναφέρουν οι Ορφικοί που πίστευαν στη
μετεμψύχωση.
6. Θρησκευτικολατρευτικοί κύκλοι συνδυάζουν τον 5ο αι. κοσμογονικές
δοξασίες με απόψεις για τη μοίρα της ψυχής.
 Η ποιητική παράδοση άφησε μεγάλη κληρονομιά στον φιλοσοφικό
στοχασμό:
1. Μεγάλη η απήχηση των έργων του Ομήρου και του Ησίοδου στον στοχασμό
των Προσωκρατικών
1. Γλωσσική έκφραση
2. Νοηματικές τους διαστάσεις
2. Πολλά μεμονωμένα μοτίβα της πρώιμης φιλοσοφίας ανάγονται σε αντίστοιχα
ποιητικά πρότυπα.
3. Ωστόσο αδικαιολόγητος ο υπερτονισμός της εξάρτησης της φιλοσοφικής
παράδοσης από την ποιητική:

1
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1. Τα ποιητικά «υποδείγματα» υπόκεινται σε φιλοσοφική κατεργασία από
τους Προσωκρατικούς, και γίνονται το εφαλτήριο νέων συλλήψεων.
2. Στη φιλοσοφική τους θεμελίωση προσάγονται επιχειρήματα.
3. Το ίδιο ισχύει και για τις λεγόμενες αιγυπτιακές και ανατολικές επιδράσεις
στην ελληνική φιλοσοφία.
1.1.2

ΤΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ (36)

Οι Προσωκρατικοί διατύπωσαν ιδέες και θεωρίες με στόχο να εξηγήσουν τον κόσμο
και τις αντιλήψεις μας γι’ αυτόν. Τα ερωτήματα τους αποκαλύπτουν το ευρύ φάσμα
των ενδιαφερόντων τους:
1. Κυρίαρχο ερώτημα για όλους: Η αρχή του κόσμου (με δύο μορφές):
1. Κοσμογονία: πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος; (ερώτημα για τη δημιουργία,
τη γένεση του κόσμου)
2. Κοσμολογία: από τι αποτελείται και πώς λειτουργεί ο κόσμος; (ερώτημα
για την υφή και τη λειτουργία του κόσμου).
1. Το κυρίαρχο αυτό ερώτημα, για την αρχή του κόσμου, προϋποθέτει την
αναγνώριση της ύπαρξης επιπέδων πραγματικότητας και ταυτόχρονα την
αναζήτηση μιας πραγματικότητας που δεν είναι άμεσα προσιτή στην
εμπειρία, και η οποία είναι το αληθινό υπόστρωμα ή και η κύρια αιτία
ύπαρξης του κόσμου μας.
2. Η διάκριση μεταξύ αυτών των επιπέδων πραγματικότητας, συνδέεται και
με το γνωσιολογικό ζήτημα, κυρίως με το ερώτημα για τις δυνατότητες
και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης (απασχόλησε τον φιλοσοφικό
στοχασμό κυρίως μετά τον Ξενοφάνη).
2. Άλλα ζητήματα που απασχόλησαν τους Προσωκρατικούς, πέρα από το
ενδιαφέρον τους για το φυσικό κόσμο, ήταν:
1. Το σύμπαν: αστρονομία και μετεωρολογία
2. Προβλήματα βιολογία, φυσιολογίας, ιατρικής, ζωογονίας και ανθρωπογονίας.
3. Μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα για τη ζωή, το θάνατο, την ψυχή: Οι συχνά
ιδιότυπες απαντήσεις που έδωσαν, ασκούν γοητεία μέχρι σήμερα.
4. Ερωτήματα για το πεπερασμένο του ανθρώπου και την αγωνία του θανάτου,
κεντρικά θέματα ήδη και στην ποίηση.
5. Ζητήματα ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας, χωρίς να είναι του άμεσου
ενδιαφέροντος τους.
2
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

Από το Μύθο στο Λόγο
Η εξέλιξη που οδήγησε στη γένεση της ελληνικής φιλοσοφίας, χαρακτηρίστηκε
πέρασμα από το μύθο στο λόγο:
1. Στη θέση παραδεδομένων μύθων (που εξηγούν τη δημιουργία του κόσμου ή
ορισμένα

φυσικά

φαινόμενα),

εμφανίζονται

θεωρίες

διατυπωμένες

από

συγκεκριμένους στοχαστές.
2. Δεν είναι πια η αυθεντία της παράδοσης που από μόνη της εγγυάται την ορθότητα
των όποιων ερμηνειών, αλλά οι ενδείξεις και τα επιχειρήματα που διατυπώνονται
με λογική συνοχή και συνέπεια.

1. Ορθά ή λανθασμένα, κατάλληλα ή άτοπα, ακόμη και παραπλανητικά, τα
επιχειρήματα των Προσωκρατικών δεν παύουν να είναι επιχειρήματα.

2. Η απρόσωπη και η απομυθοποιημένη έκφραση είναι το αποφασιστικό βήμα για
τη διατύπωση αφηρημένων εννοιών και γενικών κανόνων.

3. Βέβαια, η παραστατική απεικόνιση της πραγματικότητας και ο μύθος δεν έλειψαν
από τη φιλοσοφία, ούτε στα πρώτα ούτε σε πιο προχωρημένα στάδια (μύθοι
Πλάτωνα).

4. Συχνά, ιδίως στην πρώιμη ελληνική φιλοσοφία, δύσκολα ξεχωρίζουμε τη
μεταφορική από την κυριολεκτική χρήση της γλώσσας, ιδίως στον στοχασμό
(κυρίως τον ποιητικό) που ενδύεται τον μανδύα του μύθου. Η απομυθοποιημένη
έκφραση δεν είναι εξάλλου πάντα εγγύηση ορθολογικότητας και μη δογματισμού.

5. Σχετικά με τον «επιστημονικό» ή μη χαρακτήρα των φυσικών κυρίως
προσωκρατικών θεωριών, πρέπει να θυμόμαστε ότι αυτές βασίζονται σε
παρατηρήσεις

των

εμπειρικών

δεδομένων

και

σε

κριτική

κατεργασία

συσσωρευμένου υλικού παρατηρήσεων, και είναι θεωρητικές προσεγγίσεις και
εξηγήσεις της φυσικής πραγματικότητας, που μπορεί να είναι λανθασμένες, είναι
όμως ορθολογικές.

6. Ας μην ξεχνάμε πως η πειραματική φυσική ήταν εντελώς άγνωστη, ο αρχαίος
φυσικός είχε περιορισμένο εμπειρικό υλικό και δεν διατύπωνε με μαθηματικό
τρόπο τις προτάσεις τους.

7. Οι γενάρχες της φιλοσοφίας ήταν υποχρεωμένοι μαζί με τη φιλοσοφίας τους να
οικοδομήσουν:
3
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1. τη φιλοσοφική γλώσσα, αφού ήταν οι πρώτοι που έγραψαν σε πεζό λόγο
2. την επιστημονική ορολογία και
3. τον κριτικό λόγο.

8. Αυτοί διατύπωσαν τις κυριότερες έννοιες όλων των κλάδων του επιστητού
(φυσική φιλοσοφία: άτομο, φύση, άπειρο, κόσμος, κενό, κίνηση, αριθμός κ.ά.),
που χρησιμοποιούνται σήμερα. Τεράστιο το μέγεθος και η σημασία του
στοχασμού τους για την εξέλιξη του ελληνικού και ευρωπαϊκού πνεύματος.

9. Σημαντικό ρόλο στην προσωκρατική φιλοσοφία έπαιξαν η θεολογία και η
θρησκεία:
1. Πολλοί στοχαστές διατυπώνουν τις θεωρίες τους μέσα από θεολογικά
ενδιαφέροντα, αυτό όμως δεν πρέπει να υπερτιμηθεί, καθώς οι
περισσότερες προσωκρατικές θεωρίες έχουν σημασία και συνοχή και
χωρίς τα θεολογικά στοιχεία.
2. Συχνή επίσης είναι η κριτική των αντιλήψεων για τους θεούς ή τις
λατρευτικές τελετές.

4
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 1η SOS: Συνήθως περιγράφουμε τη γένεση της φιλοσοφίας ως
πέρασμα από το μύθο στον λόγο. 1)Ως ποιο βαθμό δικαιολογείται αυτή η άποψη; 2)
Πιστεύετε ότι ήταν εντελώς ανορθολογικό το κοσμοείδωλο στο οποίο στηρίχτηκε η
προσωκρατική παράδοση;
ΑΠΑΝΤΗΣΗ: Η εξέλιξη που οδήγησε τον 6ο αι. ο.Χ. στη γένεση της φιλοσοφίας
ονομάζεται πέρασμα από το μύθο στο λόγο:
1. Γιατί στη θέση παραδεδομένων μύθων που εξηγούσαν τη δημιουργία του
κόσμου ή τα φυσικά φαινόμενα, εμφανίζονται πλέον θεωρίες διατυπωμένες
από στοχαστές
2. Δεν είναι πια η αυθεντία της παράδοσης που εγγυάται την ορθότητα των
όποιων ερμηνειών, αλλά οι ενδείξεις και τα επιχειρήματα που διατυπώνονται
με λογική συνοχή και συνέπεια.
1. Ως ποιο βαθμό δικαιολογείται αυτή η άποψη;
1. Πολλά από τα επιχειρήματα των Προσωκρατικών μπορεί σήμερα να είναι
λαθεμένα ή ορθά ή άτοπα ή παραπλανητικά κλπ., είναι όμως επιχειρήματα.
2. Η απρόσωπη/απομυθοποιημένη έκφραση είναι το αποφασιστικό βήμα για
έκφραση αφηρημένων εννοιών.
2. Πιστεύετε ότι ήταν εντελώς ανορθολογικό το κοσμοείδωλο στο οποίο
στηρίχτηκε η προσωκρατική παράδοση;
1. Όχι. Παρότι η παραστατική απεικόνιση της πραγματικότητας και ο μύθος δεν
έλειψαν από τη φιλοσοφία (ούτε στα πρώτα ούτε σε πιο προχωρημένα στάδια
/μύθοι στον Πλάτωνα)
2. Όσον αφορά τον «επιστημονικό» ή μη χαρακτήρα των φυσικών κυρίως
προσωκρατικών θεωριών, αυτές είναι βασισμένες σε παρατηρήσεις
εμπειρικών δεδομένων αλλά και σε κριτική κατεργασία του υλικού, δεν είναι
παρά θεωρητικές προσεγγίσεις της φυσικής πραγματικότητας -ίσως
λανθασμένες, όχι όμως μη ορθολογικές
3. Οι γενάρχες της φιλοσοφίας ήταν υποχρεωμένοι μαζί με τη θεωρία τους να
οικοδομήσουν και τη φιλοσοφική γλώσσα -καθώς αυτοί πρώτοι έγραψαν σε
πεζό λόγο- την επιστημονική ορολογία και τον κριτικό λόγο.
4. Από τους προσωκρατικούς διατυπώθηκαν οι κυριότερες έννοιες: άτομο,
φύση, άπειρο, κόσμος, κενό, κίνηση, αριθμός κλπ., οι οποίες πέρασαν στη
γλώσσα της επιστήμης.
5
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.1.3

ΘΑΛΗΣ, ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ, ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ (38)
ΘΑΛΗΣ (38)

1. Δρα αρχές 6ου αι. π.Χ.
2. Αποδιδόμενο σύγγραμμα: Ναυτική Αστρολογία
3. Για την ανασύσταση της σκέψης του στηριζόμαστε σε μαρτυρίες (κυρίως στον
Αριστοτέλη)
4. Στην κοσμολογία του κυρίαρχο ρόλο παίζει το νερό.
1. Δύο οι κύριες κοσμολογικές του απόψεις:
1. Η γη στηρίζεται (επιπλέει) στο νερό (δε γνωρίζουμε για ποιο λόγο τη
διατύπωσε)
2. «Αρχή» των πάντων είναι το νερό (πιο γνωστή άποψη – Αριστοτέλης)
2. Επιρροές από Όμηρο, Ησίοδο, συγκρίσιμες απόψεις με αιγυπτιακή και
βαβυλωνιακή μυθολογία
3. Δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς εννοούσε με τις κοσμολογικές του απόψεις. Ίσως
εννοούσε:
1. «Όλα προήλθαν από το νερό», ότι δηλ. ο κόσμος προήλθε από το νερό,
απαντώντας στο κοσμογονικό ερώτημα «από τι έγινε ο κόσμος;» ή
2. «Όλα τα πράγματα αποτελούνται από νερό», απαντώντας στο
κοσμολογικό ερώτημα «από τι αποτελείται ο κόσμος;».
3. Ίσως τα πίστευε και τα δυο: το νερό είναι και κοσμογονική αρχή αλλά
συμμετέχει και στη σύσταση του σημερινού κόσμου (βασικό συστατικό
όλων των πραγμάτων).
4. Το σημαντικό είναι ότι:

 Το νερό παύει να είναι θεός και αναγνωρίζεται μόνο ως φυσικό σώμα
5. Άλλη άποψη Θαλή: ο κόσμος είναι γεμάτος θεούς:
1.

Ολόκληρος ο κόσμος είναι, κατά κάποιον τρόπο, ζωντανός και έμψυχος,
γεγονός το οποίο πιστοποιεί η κίνηση, η οποία είναι η απόδειξη της ζωής.

2. Ψυχή = η πηγή της ζωής και της κίνησης
3. Η ύλη έχει ψυχή: π.χ. κάποια είδη πέτρας, όπως ο μαγνήτης, έχουν
περιορισμένη ικανότητα κίνησης
4. Όποιος έχει ψυχή είναι και ζωντανός

6
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

5. Ουσία αντίληψης Θαλή: η ψυχή ή η ζωή καλύπτει ένα φάσμα πολύ
μεγαλύτερο απ’ όσο φαίνεται. (η ύλη έχει ζωή =νεότερος όρος: υλοζωισμός)
6. Η θεωρία του αυτή είναι μια μορφή υλοζωισμού: ο κόσμος είναι γεμάτος
θεούς, αφού η ύλη έχει ζωή λόγω κίνησης (π.χ. μαγνήτης)
7. Υλοζωισμός: θεωρεί δομικό υλικό του κόσμου το φυσικό στοιχείο,
εννοώντας το ως έμβιο σώμα, αδιάσπαστη ενότητα ύλης και ενέργειας.
6. Επιτεύγματα / Προσφορά:
1. Ένας από τους Επτά Σοφούς της Αρχαιότητας
2. Πλατιές γνώσεις: γεωμετρία, αστρονομία, μηχανική κα.
3. Πρόβλεψη έκλειψης ηλίου 585 π.Χ.
4. Χρησιμοποίησε έννοιες από τον χώρο της φυσικής φιλοσοφίας -κι όχι από
τους μύθους- για να ερμηνεύσει τον κόσμο
5. Ανήγαγε τα πολλαπλά φαινόμενα του κόσμου σε μία απρόσωπη, μοναδική ή
ενιαία αρχή (όλα αποτελούνται από το νερό).
6. Ο πρώτος φυσικός φιλόσοφος, που προετοίμασε τον δρόμο για τις
μεγαλειώδεις κοσμολογικές συλλήψεις που ακολούθησαν
7. Χρησιμοποίησε έννοιες από το χώρο της φυσικής φιλοσοφίας για την
ερμηνεία του κόσμου.
ΘΑΛΗΣ
1. Δύο κύριες κοσμολογικές απόψεις:
Η γη στηρίζεται (επιπλέει) στο νερό,
Αρχή των πάντων το ύδωρ
2. Απάντηση: «από τι έγινε ο κόσμος;»: όλα προήλθαν από το νερό.
3. Απάντηση: «από τι αποτελείται τώρα ο κόσμος;»: όλα προήλθαν από το νερό.
4. Νερό (ύδωρ): κοσμογονική αρχή, βασικό συστατικό όλων των πραγμάτων (ως φυσικό
σώμα και όχι ως θεός).
5. Προσφορά, αξιολόγηση:
1. Η θεωρία του είναι μια μορφή υλοζωισμού: ο κόσμος είναι γεμάτος θεούς, η ύλη
έχει ζωή, κίνηση (π.χ. ο μαγνήτης).
2. Χρησιμοποίησε έννοιες από τον χώρο της φυσικής φιλοσοφίας για την ερμηνεία
του κόσμου.
3. Εξήγηση πολλαπλών φαινομένων σε μια μοναδική, ενιαία αρχή: Όλα
αποτελούνται από το νερό.

7
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ (40)

1. Μια γενιά νεώτερος από τον Θαλή
2. Πολύπλευρη προσωπικότητα με ποικίλα ενδιαφέροντα
3. Έγραψε σύγγραμμα σε πεζό λόγο, το πρώτο φιλοσοφικό έργο (όχι σίγουρος ο
τίτλος Περί Φύσεως)

4. Επίκεντρο της διδασκαλίας του η θεωρεία του για το άπειρον
(ετυμολογήσεις: α. το χωρίς όρια, χωρίς περιορισμό, β. το αδιαπέραστο):
1. Άπειρον: μια πρωταρχική ουσία, που ήταν χωρίς όρια στον χώρο, δηλ.:
1. Το απεριόριστο στον χώρο (σε έκταση και διάρκεια)
2. Το ποιοτικά ακαθόριστο (σε αντίθεση με το Θαλή, καθώς το άπειρον δεν
προσδιοριζόταν μορφικά ως ένα από τα 4 στοιχεία: φωτιά, αέρας, νερό, γη)
2. Άπειρον:
1. Το φαντάστηκε: σαν ένα είδος πρωταρχικής κατάστασης αδιαφοροποίητης
ύλης, στην οποία τα διάφορα στοιχεία ή οι ιδιότητες τους δεν είχαν ακόμη
ξεχωρίσει (μολονότι περιέχονταν σε λανθάνουσα ή δυνητική κατάσταση).
2. Είδε σ’ αυτό:
1. Την πρωταρχική ύλη και την αρχική κατάσταση του κόσμου
2. Την αιτία της κοσμικής τάξης
3. Άπειρον: στην πρωταρχική αυτή ουσία έδωσε θεϊκές ιδιότητες:
αθάνατον, ανώλεθρον (=άφθαρτο) και θείον.
4. Άπειρον: η ποιοτική και ποσοτική του ακαθοριστία το καθιστά απεριόριστη
πηγή, αλλά και κατευθυντήρια δύναμη του κοσμικού γίγνεσθαι.

5. Εξήγησε τη δημιουργία του κόσμου από το άπειρον ως εξής (άπειρο-φωτιάαέρας-γη):
1. Από το άπειρον ξεχώρισε κάτι, που παρήγαγε τη φλόγα και το νεφελώδη
αέρα.
2. Στον πυρήνα αυτού του νεφελώματος συμπυκνώθηκε η Γη, ενώ η φλόγα
έζωνε σφικτά τον αέρα.
3. Έπειτα

η

φλόγινη

σφαίρα

εξερράγη

και

διαλύθηκε

σε

κύκλους

περιτυλιγμένους από νεφελώδη αέρα.
4. Αυτός ο νεφελώδης αέρας απλώθηκε και σχημάτισε τα ουράνια σώματα.

8
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

6. Μαρτυρίες φέρουν τον Αναξίμανδρο να έχει δώσει λεπτομερείς εξηγήσεις για
τον Ήλιο, τη Σελήνη και τα άστρα, όπως και διάφορα μετεωρολογικά
φαινόμενα
1. Θεωρία για τη ΓΗ:
1) Είναι κυλινδρική (όπως ο σπόνδυλος ενός κίονα)- οι άνθρωποι ζουν στην
επάνω επιφάνειά της.
2) Το πλάτος της είναι τριπλάσιο από το βάθος της.
3) Δεν στηρίζεται πουθενά (αντίθεση με Θαλή), αλλά ισορροπεί στο κέντρο
του σύμπαντος, καθώς απέχει το ίδιο απ’ όλα τα σημεία του.
2. Θεωρία για την Αποξήρανση της Γης (με την οποία συνδέει την εξήγηση
του για την εμφάνιση της ζωής σε αυτήν):
1. Στο τελευταίο στάδιο κοσμογονίας κάποια μέρη της υγρής Γης, υπό την
επίδραση του Ήλιου, αποξηράνθηκαν και ξεχώρισαν από το νερό που τα
περιέβαλλε.
2. Όποια υγρή έκταση απέμεινε είναι η θάλασσα.
3. Πίστευε στη βαθμιαία αποξήρανση της Γης ως μέρος μιας κυκλικής
διαδικασίας, της οποίας το άλλο άκρο είναι ο κατακλυσμός της ξηράς από
τη θάλασσα και η μετατροπή της σε ιλύ, σελάσπη.
3. Θεωρία για την εμφάνιση της ζωής στη Γη (τ. 11-12):
1. Η ζωή παρουσιάστηκε μέσα στην υγρή λάσπη ή τον πηλό.
2. Τα πρώτα ζώα γεννήθηκαν από το υγρό στοιχείο χάρη στην ηλιακή
θερμότητα – προφανώς με ένα είδος αυτόματης γένεσης.
3. Τα πρώτα πλάσματα ήταν ιχθυόμορφα και τα περιέκλειαν φλοιοί.
4. Απ’ αυτά τα όντα αναπτύχθηκαν όλα τα ζώα της Γης, τα οποία αφού
βγήκαν από τα κελύφη τους προσαρμόστηκαν βαθμιαία στις συνθήκες
ζωής της ξηράς.
5. Ο άνθρωπος εμφανίζεται στο τέλος της εξελικτικής αλυσίδας.
6. Αρχικά, όπως και τα άλλα υδρόβια πλάσματα αναπτύχθηκε μέσα σε ένα
είδος ψαριού, προτού καταφέρει να ζήσει αυτόνομα στη Γη.
7. Ο Α. είδε τη γένεση του κόσμου και της ζωής ως μια ενιαία εξελικτική
διαδικασία, της οποίας κάθε φάση εξηγείται από την προηγούμενη, την
οποία και προϋποθέτει (σπέρματα της εξελικτικής θεωρίας).

9
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

7. Στο πιο πρώιμο χωρίο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας με αυθεντική
διατύπωση (σελ. 43) ο Αναξίμανδρος θέλει πιθανότατα να εκφράσει:

1. Τη συνεχή εναλλαγή αντίθετων δυνάμεων ή ουσιών στον συντελεσμένο κόσμο
(σ.σ. στον παρόντα κόσμο) στον οποίο είδε ότι λαμβάνει χώρα η εναλλαγή
αυτή και όχι την εναλλαγή του παρόντος κόσμου με το άπειρον, όπως
υποστηρίζεται κάποιες φορές.

2. Έτσι λοιπόν ο Αναξίμανδρος αναφέρεται εδώ:
1. Στις μικροαλλαγές που συμβαίνουν στον φυσικό κόσμο και που
σχετίζονται με τις εποχιακές αλλαγές και με άλλες λιγότερο σημαντικές.
2. Για να περιγράψει την αδιάπτωτη αυτή εναλλαγή, χρησιμοποίησε μια
μεταφορά εμπνευσμένη από την ανθρώπινη κοινωνία:
1. Η υπεροχή μιας ουσίας εις βάρος της αντίθετης της είναι «αδικία».
2. Οπότε ακολουθεί μια αντίδραση, η τιμωρία του «ενόχου» με την
αποκατάσταση της ισότητας.
3.

Πολλοί βλέπουν εδώ την πιο πρώιμη εκδοχή της αρχής της
αιτιότητας.

3. Το μήνυμα του Αναξίμανδρου: ο νόμος στο βασίλειο της φύσης είναι η
δικαιοσύνη, ο φυσικός κόσμος κυβερνιέται με κανόνες και τάξη.

8. Αξιολόγηση, Επιτεύγματα, Προσφορά:
 Ερμηνεία του κοσμικού γίγνεσθαι με ορθολογικό τρόπο:
1. Προκειμένου να απαντήσει σε ερωτήσεις που αφορούσαν τον άνθρωπο και
τον κόσμο προχώρησε σε αξιοθαύμαστες αφαιρέσεις.
2. Εγκατέλειψε τελείως τις μυθολογικές διατυπώσεις, εκφράζοντας τις
σκέψεις του με όρους της φυσικής φιλοσοφίας.
3. Αποθεοποίησε τα φυσικά φαινόμενα.
4. Οι επιμέρους θεωρίες του επέδρασαν καθοριστικά στην εξέλιξη του
προσωκρατικού φιλοσοφικού στοχασμού.

 Η ορθολογική νοοτροπία του και οι επιστημονικές του ενασχολήσεις (χρήση
γνώμονα, σχεδίαση χάρτη γνωστού τότε κόσμου) φανερώνουν ένα γόνιμο,
συνθετικό πνεύμα.

 Πολλοί θεωρούν ότι η ελληνική φιλοσοφία αρχίζει με τον Αναξίμανδρο.

10
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ
Έργο του: Περί φύσεως (ίσως)
1. Θεωρία περί απείρου.
2. Ερμηνείες απείρου:
1. Χωρίς όρια, χωρίς περιορισμό
2. Αδιαπέραστο, το ποιοτικά ακαθόριστο
3. Αρχική κατάσταση του κόσμου
4. Αιτία κοσμικής τάξης.
3. Χαρακτηριστικά απείρου: αθάνατον, ανώλεθρον, θείον.
4. Δημιουργία-εξέλιξη του κόσμου: άπειρο- φωτιά-αέρας-γη
5. ΓΗ:
1. Κυλινδρική
2.

Η γη ισορροπεί στο κέντρο του σύμπαντος.

 Θεωρία αποξήρανσης της γης μέσω μιας κυκλικής διαδικασίας.
6. Η θεωρία του: απαρχή εξελικτικής θεωρίας (ο άνθρωπος προήλθε από τα
υδρόβια, είδος ψαριού).
7. Δικαιοσύνη: νόμος στο βασίλειο της φύσης που κυβερνιέται με κανόνες και τάξη.
8. Αξιολόγηση:
1. Ερμηνεία του κοσμικού γίγνεσθαι με ορθολογικό τρόπο και όχι με
μυθολογικές διαστάσεις.
2. Ερμηνεία φυσικών φαινομένων στην πραγματική και όχι στην εξωλογική,
θεϊκή διάσταση.
3. Εξήγηση μακροαλλαγών και μικροαλλαγών, πρώιμη μορφή της αρχής της
αιτιότητας.

11
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ (44)

1. Είκοσι χρόνια νεώτερος του Αναξίμανδρου, σύντροφος του, β’ μισό 5ου αι. π.Χ.
2. Έγραψε ένα βιβλίο σε απλή και απέριττη ιωνική γλώσσα
3. Αναζήτησε:
1. Την αρχήν του κόσμου, την πρωταρχική του ουσία, και ταυτόχρονα
2. Τη βασική μορφή της ύλης.
Αρχήν:
1. Μία και μοναδική
2. Άπειρη
3. Είναι ο Αήρ

4. Προσδιόρισε την αρχή αυτή, σε αντίθεση με τον Αναξίμανδρο που την άφησε
απροσδιόριστη, ως μία και άπειρη και την ταυτίζει με τον αέρα

5. Με την αραίωση και την πύκνωση του αέρα δημιουργούνται ουσίες, όπως η
φωτιά (από την αραίωση), ο άνεμος, τα σύννεφα, νερό, γη, πέτρες (από την
πύκνωση)

6. Θεωρεί επίσης την κίνηση αέναη, και ότι αυτή προκαλεί τη μεταβολή.
7. Με τον όρο αήρ εννοούσε: τον αόρατο ατμοσφαιρικό αέρα, όταν αυτός είναι
ισομερώς διαμοιρασμένος στην ατμόσφαιρα

8. Για να εξηγήσει τη δημιουργία του κόσμου και την ποικιλία των ουσιών του
κόσμου μας υποστήριξε ότι:
1.

Ο αέρας είναι ποσοτικά άπειρος, δηλαδή απεριόριστος, καθιστώντας τον έτσι
απεριόριστη πηγή του γίγνεσθαι

2. Η πρωταρχική ουσία (δηλ. ο αέρας) αλλάζει εμφάνιση, δηλ. γίνεται
πυκνότερη ή αραιότερη, ανάλογα με την ποσότητά της σε μια ορισμένη θέση
3. Με τη θεωρία του για την πύκνωση-αραίωση του αέρα εξηγούσε:

 Όλα όσα δεν είναι άμεσα αέρας, μπορούν να νοηθούν ως καταστάσεις
που προέκυψαν από τις μεταβολές του αέρα. Έτσι, δεν υπάρχει τίποτα
που να είναι διαφορετικό ή αντίθετο από τον αέρα.
4. Απαραίτητη προϋπόθεση των μεταβολών του αέρα είναι η συνεχής
κινητικότητά του.
12
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

5. Συμμερίζεται την αντίληψη του Θαλή ότι η ύλη είναι κατά κάποιον τρόπο
ζωντανή.
6. Εισήγαγε ακόμα και τις αλλαγές στη θερμοκρασία, που φαινομενικά δεν
έχουν σχέση με την πυκνότητα, στην αραίωση-πύκνωση του αέρα.
Παράδειγμα αναπνοής.

9. Γιατί επέλεξε τον αέρα ως αρχήν; «όπως η ψυχή μας, όντας αέρας, μας
συγκρατεί, έτσι και το πνεύμα και ο αέρας περιέχουν ολόκληρο τον κόσμο»
1. Επειδή ταυτίζει την ψυχή με τον αέρα (πνεύμα – πνοή) και χρησιμοποιεί τον
αέρα και το πνεύμα ως συνώνυμους όρους.
2. Υποδηλώνει ότι το πνεύμα, η πνοή είναι για τον άνθρωπο πηγή ζωής, εκείνο
που τον κρατά στη ζωή.
3. Το απόσπασμα αυτό είναι η πρώτη προσωκρατική ψυχολογική θέση που
έφτασε σε μας.
4. Η αντίληψη για την ψυχή ως πνεύμα, δηλ. πνοή, είναι αρχαϊκή
5. Η σύγκριση όμως μεταξύ πνεύματος (που ταυτίζεται με την ψυχή) και
κοσμικού αέρα (από τον οποίο αποτελείται ο κόσμος) είναι πολύ σημαντική
και πιθανότατα αυτή οδήγησε τον Αναξιμένη να υιοθετήσει τον αέρα ως
αρχή του κόσμου.
6. Το γεγονός ότι διατύπωσε τη θέση του για την αρχή του κόσμου
(μακρόκοσμος)

υπολογίζοντας

και

την

αρχή

ζωής

του

ανθρώπου

(μικρόκοσμος), την ψυχή του, δηλώνει ότι πρόβαλε μια ενιαία προοπτική
κατανόησης του κόσμου και του ανθρώπου.

10. Διαμόρφωσε την κοσμογονία και την κοσμολογία του με επίκεντρο τον αέρα
και τις μεταβολές του: ο κόσμος προέκυψε από τον αδιαφοροποίητο αέρα.
1. Η Γη σχηματίστηκε με τη συμπύκνωση ενός μέρους του άπειρου αρχέγονου
αέρα.
2. Η Γη είναι πλατιά, επίπεδη, αβαθής και στηρίζεται στον αέρα.
3. Τα ουράνια σώματα είναι πύρινα:
1. Προήλθαν από τους υγρούς ατμούς που αναδίνονται από τα υγρά μέρη
της Γης, και οι οποίοι καθώς ανεβαίνουν από τη Γη, αραιώνουν τόσο που
γίνονται φωτιά
2. Τα πύρινα αυτά ουράνια σώματα, όπως και η Γη, υποβαστάζονται από
τον αέρα.
13
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4. Με την πύκνωση του αέρα εξηγούσε και τα διάφορα μετεωρολογικά
φαινόμενα, εκτός των σεισμών.

11. Με τον αέρα και τη θεωρία του για την πύκνωση και την αραίωση του ο
Αναξιμένης καταφέρνει, προβάλλοντας ένα ενιαίο εξηγητικό μοντέλο, να
απαντήσει και στα δύο ερωτήματα του:
1. Από πού προήλθε ο κόσμος;
2. Από τι αποτελείται ο συντελεσμένος κόσμος;

12. Πρόκειται για το πρώτο συστηματικό μονιστικό σύστημα της αρχαίας
ελληνικής φιλοσοφίας (και υλιστικό, αν απαλλάσσαμε όμως την έννοια του
«υλισμού» από τις μεταγενέστερες σημασίες της και από την αντιδιαστολή
της προς το πνεύμα).

13. Η ύλη εδώ δεν θεωρείται αδρανής, αλλά ζωντανή, αξεχώριστη από την κινούσα
αιτία της.

14. Η προσπάθεια του Αναξιμένη να εξηγήσει όλα τα φαινόμενα με την ποσοτική
έννοια της διαφορετικής πυκνότητας θεωρείται από πολλούς προδρομική της
νεότερης φυσικής επιστήμης.

14
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ

1. Πρωταρχικό στοιχείο: Αήρ
2. Χαρακτηριστικά αέρα:
1. Ένας, μοναδικός
2. Άπειρος, απεριόριστος
3. Μεταβολές στη μορφή του (αραίωση, πύκνωση), συνεχής κινητικότητα.
4. Αποτέλεσμα αραίωσης και πύκνωσης του αέρα: δημιουργία ουσιών (φωτιά,
νερό, γη, σύννεφα, πέτρες κλπ)

3. Πρώτη προσωκρατική ψυχολογική θέση: Ταύτιση της ψυχής με τον αέρα και το
πνεύμα (πνοή)

4. Δημιουργία του κόσμου: με τον αέρα και τις μεταβολές του.
5. Προέλευση κόσμου: από αέρα.
6. Συστατικά κόσμου: από αέρα.
7. Γη: σχηματισμός με τη πύκνωση του αέρα, πλατιά, επίπεδη, αβαθής.
8. Αξιολόγηση: Πρώτο συστηματικό μονιστικό υλιστικό σύστημα στην αρχαία
ελληνική φιλοσοφία (ενιαία αρχή).
1.1.4

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΠΥΘΑΓΟΡΙΟΙ (46)
ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ

 570: γεννιέται τη Σάμο και μεταναστεύει στον Κρότωνα της Κ. Ιταλίας
όταν γίνεται τύραννος ο Πολυκράτης.

 Ιδρύει μια ηθικοθρησκευτική κοινότητα-αδελφότητα (εταιρεία):
1.

Με φιλοσοφικά και πολιτικά ενδιαφέροντα.

2. Τα μέλη της ζουν ασκητικά, υπό κανόνες θεσπισμένους από τον Πυθαγόρα.
3. Οι κανόνες αυτοί, ήταν μια σειρά θεωρητικών και πρακτικών οδηγιών που
λέγονται:
1. Ακούσματα, γιατί μεταδίδονταν από στόμα σε στόμα (μόνο προφορικά) ή
2. Σύμβολα, επειδή μέσω αυτών υπήρχε αναγνώριση μεταξύ των μελών.

15
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4. Τηρούσαν ιδιόμορφο τελετουργικό, με προστάτη τον Απόλλωνα, και
συνδέονταν μεταξύ τους με βαθιά φιλία και αλληλεγγύη (κοινά τα των φίλων).
5. Τέτοιες εταιρείες ιδρύθηκαν και σε άλλες πόλεις της Κάτω Ιταλίας.
6. Η αυξανόμενη πολιτική επιρροή, η διδασκαλία του Πυθαγόρα και ο τρόπος
ζωής των μελών της εταιρείας, δημιούργησαν αντιπάλους και εχθρούς, με
αποτέλεσμα να ξεσπάσουν βιαιότητες εναντίων των εταιρειών αυτών.
7. Τα επεισόδια ξεκίνησαν όσο ήδη ζούσε ο Πυθαγόρας, που αναγκάστηκε να
καταφύγει στο Μεταπόντιο όπου και πέθανε το 497, ενώ πολλοί οπαδοί του
εξολοθρεύτηκαν.
8. Ο Πυθαγόρας δεν έγραψε τίποτα.
1. Η διδασκαλία του μεταδιδόταν προφορικά μόνο εντός της εταιρείας,
περιβαλλόταν με απόλυτο κύρος (αυτός έφα) και αυστηρή εχεμύθεια.
2. Τα πολλά έργα που συντάχθηκαν αργότερα, αποτελούν ετερόκλητα
συμπιλήματα, που περιέχουν όμως αποσπάσματα ή επιτομές συγγραφέων
των ετών 350-250 π.Χ. που είχαν πρόσβαση σε αρκετά παλιές παραδόσεις
γύρω από τον Πυθαγόρα και τους Πυθαγορείους.
3. Η έρευνα εξακολουθεί να βασανίζεται από ερωτήματα σχετικά με τη
διδασκαλία του Πυθαγόρα και τις θεωρίες του πρώιμου πυθαγορισμού.

9. Πολλές δοξασίες γύρω από το όνομά του και τη δράση του:
1. Λεγόταν πως είχε ιδιαίτερες ψυχικές δυνάμεις και ήταν ικανός για
υπερφυσικά κατορθώματα
2. Οι σύγχρονοί του ήταν λίγο μπερδεμένοι απέναντί του καθώς υπήρχαν
πολλές αμφισβητήσεις για το πρόσωπό του.

 Ο Ηράκλειτος και ο Ξενοφάνης τον θεωρούσε απατεώνα. Ο
Εμπεδοκλής τον θαύμαζε.
3. Στην ιστορία της φιλοσοφίας, άλλοι τον βλέπουν ως θείον άνδρα ή σαμάνα,
ως σοφό, ή ως δάσκαλο της ηθικής, ως θρησκευτικό ηγέτη ενώ άλλοι
θεωρούν ότι απασχολήθηκε σοβαρά με τη μελέτη του φυσικού κόσμου,
καλλιεργώντας τη φυσική επιστήμη, όπως οι Μιλήσιοι φυσικοί φιλόσοφοι..
ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΠΥΘΑΓΟΡΑ
16
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΘΕΩΡΙΕΣ: που παρουσιάζουν τον πρώιμο πυθαγορισμό σαν ιδιότυπη «αίρεση», με
θρησκευτικό και ηθικό περιεχόμενο και σκιαγραφούν αντίστοιχη την εικόνα
του ιδρυτή του.
1. Η ΨΥΧΗ ΕΙΝΑΙ ΑΘΑΝΑΤΗ
1. Μετά θάνατον η ψυχή φεύγει από το σώμα του ανθρώπου, αλλά δεν χάνεται.
2. Μπαίνει σε άλλο σώμα (μετενσάρκωση)
3. Μετά από πολλές μετενσωματώσεις απελευθερώνεται και φθάνει σε τόπους
ευδαιμονίας και γαλήνης (νησιά των μακάρων)
4. Η μετενσωμάτωση της ψυχής δεν γίνεται τυχαία αλλά μετά από κρίση της
επίγειας ζωής της.
5. Κάποιοι έκαναν λόγο για αστρική αθανασία της ψυχής.
6.

Η μετενσωμάτωση γίνεται μετά από κρίση για την επίγεια ζωή της

7. Έτσι εξηγείται και ο Πυθαγόρειος τρόπος του βίου
8. Κοινά στοιχεία, κατά των 6ο αι με Ορφικούς και μύστες των Ελευσίνιων
Μυστηρίων.

2. ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΤΟΥ ΒΙΟΥ: Ασκητικός τρόπος βίου, που
ρυθμιζόταν από πλήθος εντολών και απαγορεύσεων (θαυμαστής ο Πλάτωνας):
1. Σεβασμός της ζωής (απαγόρευση φόνου έμψυχων όντων)
2. Αυστηρή δίαιτα (χορτοφαγία, πλην κουκιών)
3. Τήρηση του μέτρου σε κάθε έκφανση της καθημερινής ζωής
4. Αυστηρή αντιηδονιστική στάση σε σημείο πουριτανισμού
3. ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ:
1. Διαπερνιέται από μυστικές και ακατάληπτες δυνάμεις κατανοητές μέσα από
συμβολισμούς και μυθικές παραστάσεις.
2. Απόσταση από πρώτους Ίωνες φυσιολόγους, καθώς δε θυμίζουν σε τίποτα τον
ορθολογιστικές τους προσπάθειες κατανόησης της φύσης.
3. Η εικόνα αυτή του φυσικού κόσμου συμπληρώνεται με την αντίληψη για τη
συγγένεια όλων των έμψυχων όντων (αυτό συνδέεται και με την αντίληψη για

17
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

την αθανασία της ψυχής, αφού παντού μπορεί να βρίσκεται κλεισμένη μια
ψυχή).
4. . Όλα αυτά. Υπήρχαν όμως και επιχειρήματα.

 Όλα τα παραπάνω παρουσιάζουν τον πρώιμο πυθαγορισμό ως μια ιδιότυπη
«αίρεση».

 Ερώτημα: εκτός από το παραπάνω ο Πυθαγόρας ήταν και φιλόσοφος με
επιχειρήματα; η θετική απάντηση αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό…

 Επίσης δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι από νωρίς διαμορφώθηκαν δύο κατηγορίες
οπαδών του πυθαγορισμού:
1. Οι ακουσματικοί: αυτοί που τηρούσαν ευλαβικά τα ακούσματα ως τρόπο
ζωής και
2. Οι μαθηματικοί, εκείνοι που καταγίνονταν με τις επιστήμες (μαθήματα)
στο πλαίσιο του πυθαγορισμού.

 Εξάλλου ο πρώιμος πυθαγορισμός πιστώνεται με την καλλιέργεια της
μουσικής και των μαθηματικών.

1. Οι Πυθαγόρειοι έδιναν μεγάλη σημασία στην αρμονία και τον αριθμό.
2. Ιδιαίτερη σημασία είχε ο αριθμός δέκα, το ι (10).
3. Δέκα είναι το σύνολο των πρώτων τεσσάρων αριθμών (1+2+3+4).
4. Οι τέσσερις αυτοί πρώτοι αριθμοί δηλώνονται με τον όρο τετρακτύς
5. Με την τετρακτύς συνδέεται η έννοια της αρμονίας, που είχε κοσμική
σημασία για τους Πυθαγόρειους.

 Ο πυρήνας της θεωρίας για τον αριθμό και την αρμονία, διευρύνθηκε από τους
Πυθαγορείους του 5ου αι. π.Χ. και κυρίως από το Φιλόλαο (Κρότωνας 470-390).

18
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1. Ο Φιλόλαος (σύγχρονος του Σωκράτη) (50) τόνισε τη σημασία του αριθμού
στην κατανόηση της πραγματικότητας: αν τα πράγματα δεν είναι μετρήσιμα
δεν μπορούμε να τα σκεφτούμε, ούτε να τα γνωρίσουμε.
2. Υποστήριξε πως ο κόσμος και κάθε τι εντός του αποτελείται από περαίνοντα
και άπειρα, εννοώντας μάλλον τους περιττούς και άρτιους αριθμούς.
3. Θεώρησε τα περαίνοντα και τα άπειρα πρώτες αρχές όλων των πραγμάτων,
που μόνο με την αρμονία μπορούν να συνταιριάξουν.
4. Ο Φιλόλαος απέρριψε το γεωκεντρικό κοσμοείδωλο των Μιλήσιων φυσικών
εκτοπίζοντας τη Γη από το κέντρο του σύμπαντος (για πολλούς προάγγελος
της κοπερνίκειας επανάστασης).
5. Υποστήριξε ότι στο κέντρο του σύμπαντος υπάρχει μια κεντρική φωτιά
(εστίαν του παντός) γύρω από την οποία περιστρέφονται τα ουράνια σώματα.

Οι Πυθαγόρειοι του 5ου αι. π.Χ. και μετά:
1. Επεξεργάστηκαν με πιο αφηρημένο και λεπτομερή τρόπο μεταφυσικές και
κοσμολογικές ιδέες, που ίσως ανάγονται στους πρώτους Πυθαγόρειους αλλά όχι
στον Πυθαγόρα.
2. Προσπάθησαν να ερμηνεύσουν και να περιγράψουν τον κόσμο με βάση τις
σχέσεις των αριθμών.
3. Θεώρησαν ότι το πέρας (όριο) και το άπειρον (άπειρο) είναι τα στοιχεία του
κόσμου, τα βασικά αντίθετα, που αποτελούν τη ρίζα των υπόλοιπων.
4. Σχημάτισαν την ακόλουθη σειρά δέκα αντιθέτων:
1. Πέρας # Άπειρον
2. Περιττόν # Άρτιον,
19
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

3. Εν # Πλήθος,
4. Δεξιόν # Αριστερόν
5. Άρρεν # Θήλυ,
6. Ηρεμούν # Κινούμενον,
7.

Ευθύ # Καμπύλο,

8. Φως # Σκότος,
9. Αγαθόν # Κακόν,
10. Τετράγωνο # Ετερομήκες.
5. Εξέφρασαν τη θεωρία των αριθμών στην κοσμολογία και στην αστρονομία,
διατυπώνοντας τη θεωρία για την αρμονία των σφαιρών που δημιουργείται από
την κίνηση των άστρων.
6. Το δόγμα για την αθανασία της ψυχής δεν αναιρέθηκε αλλά συνδέθηκε με τη
θεωρία για τον αριθμό:

 η ψυχή θεωρήθηκε ένα είδος αρμονίας, ένας αριθμητικός λόγος.
7. Η θεωρία της αθανασίας της ψυχής υποστηρίχθηκε και με άλλα επιχειρήματα:

 Αλκμαίων (Κρότωνας, 6ος-5ος αι.) πιθανότατα μη Πυθαγόρειος: η ψυχή
είναι αθάνατη, γιατί κινείται συνεχώς, όπως τα ουράνια σώματα, δηλ. η
εγγύηση της αθανασίας της είναι η αέναη αυτοκίνηση της.

8. Μετά τον 5ο αι. π.Χ. οι Πυθαγόρειοι καλλιέργησαν σε μεγάλο βαθμό τα
μαθηματικά. Σε αυτά διέπρεψε ο Αρχύτας, που είδε σε αυτά:
1. Το κλειδί για την κατανόηση της φύσης,
2. Τόνισε τη δύναμη του αριθμού όχι μόνο στον φυσικό κόσμο αλλά και στις
ανθρώπινες σχέσεις και στα ήθη.
3. Θεώρησε τον αριθμό δύναμη συντελεστική της αρμονίας και στο κοινωνικό
πεδίο.
4. Εκπόνησε επίσης μια σοβαρή αριθμητική θεωρία για τη μουσική.
9. Ο πυθαγορισμός, το μεγάλο αυτό φιλοσοφικό και ηθικοθρησκευτικό ρεύμα της
Αρχαιότητας, επέζησε μέχρι και 900 χρόνια μετά τη γέννηση του Πυθαγόρα.
10. Η δυναμική και η γοητεία του πυθαγορισμού, απόρροια κυρίως των
θρησκευτικών και ηθικών βεβαιοτήτων που πρόσφερε στους οπαδούς του,

20
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ενισχύθηκε από την ικανότητα των εκπροσώπων του να ενσωματώνουν έντεχνα
τα μηνύματα των καιρών, παραμένοντας επίκαιροι.
11. Στην πλατωνική Ακαδημία το ενδιαφέρον για τον Πυθαγόρα υπήρξε
εντυπωσιακό, ενώ από τον 1ο αι. μ.Χ. ο πυθαγορισμός γνώρισε αληθινή
αναγέννηση.
12. Τον 2ο και 3ο αι. μ.Χ., εποχή κλυδωνισμών μεταξύ ειδωλολατρίας και
χριστιανισμού, πρόσφερε έναν ισχυρό πόλο έλξης και στήριξης
13. Τότε ολοκλήρωσε και μάλιστα εντυπωσιακά την ιστορική του πορεία.

21
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ -ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΙ
1. Ίδρυση ηθικοθρησκευτικής κοινότητας –αδελφότητας (εταιρεία)
2. Έργο αδελφότητας: παροχή θεωρητικών και πρακτικών οδηγιών (ακούσματα ή
σύμβολα)
3. Χαρακτηριστικά μελών αδελφότητας:
1. τήρηση ιδιόμορφου τελετουργικού,
2. βαθιά φιλία και αλληλεγγύη μεταξύ των μελών.
4. Εικασίες για τη διδασκαλία του Πυθαγόρα:
1. Διδάσκαλος ηθικής
2. Θρησκευτικός ηγέτης-προφήτης.
3. Μελετητής του φυσικού κόσμου και της φυσικής επιστήμης.
5. Η θεωρία του:
1. Αθανασία της ψυχής, μετενσάρκωση, συγγένεια όλων των έμψυχων όντων.
2. Πορεία ψυχής, περιπλάνηση της σε πολλά σώματα, τελικός προορισμός νησί
των μακάρων (τόποι ευδαιμονίας, γαλήνης).
6. Πυθαγόρειος τρόπος ζωής.
Χαρακτηριστικά:
1. Σεβασμός της ζωής
2. Διαιτητικοί περιορισμοί,
3. Τήρηση του μέτρου
4. Αυστηρή αντιηδονιστική στάση.
7. Οπαδοί του πυθαγορισμού:
1. Ακουσματικοί: αυτοί που τηρούν αυστηρά τα ακούσματα, ο πυθαγορισμός ως
τρόπος ζωής,
2. Μαθηματικοί: ασχολήθηκαν με τις επιστήμες στα πλαίσια του πυθαγορισμού.
8. Χαρακτηριστικά πυθαγορισμού:
1. Έμφαση στην αρμονία, με την κοσμική σημασία, και στον αριθμό.
2. Δύο βασικά αντίθετα στοιχεία: πέρας ,άπειρον.
3. Ψυχή: είδος αρμονίας, αριθμητικός λόγος.
9. Φιλόλαος:
1. Απαραίτητη η παρουσία του αριθμού για την κατανόηση της πραγματικότητας.
2. Συστατικά κόσμου: περαίνοντα (περιττοί αριθμοί ) άπειρα (άρτιοι αριθμοί).

22
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.1.5

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ (51)

1. Γεννήθηκε γύρω στο 570 στον Κολοφώνα της Ιωνίας. Έφυγε όταν κατέλαβαν την
πόλη οι Μήδοι και έζησε περιπλανώμενος, κυρίως στην Κάτω Ιταλία, έως τον
θάνατό του.
2. Ποιητής, φιλόσοφος, ραψωδός, στοχαστής.
3. Έγραψε έμμετρα και απήγγειλε μόνος τα ποιήματά του, από τα οποία σώζονται
αρκετά αποσπάσματα.
4. Οι απόψεις του για τον φυσικό κόσμο, μοιάζουν αρκετά με αυτές των Μιλήσιων
προδρόμων του.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΞΕΝΟΦΑΝΗ
1. ΌΛΑ, ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ, ΑΠΟΤΕΛΟΥΝΤΑΙ ΚΑΙ ΠΡΟΕΡΧΟΝΤΑΙ
ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΡΟ ΚΑΙ ΤΗ ΓΗ

1. Δίνει προτεραιότητα στο υγρό στοιχείο: η θάλασσα είναι η πηγή όλων των
ποταμών, αλλά και της βροχής, των νεφών και των ανέμων.
2. Την άποψή του αυτή την ενίσχυσε με τη θεωρία ότι περιοδικά η γη
μετασχηματίζεται σε θάλασσα και το αντίστροφο, χωρίς κανένα από τα δυο
στοιχεία να εξαφανίζεται.
3. Η ζωή γεννήθηκε από τη λάσπη (όπως και για τον Αναξίμανδρο)
4. Απόδειξη της θεωρίας του αυτής θεωρούσε την ύπαρξη των απολιθωμάτων.

 Εκτός από τις παραπάνω κοσμολογικές του θέσεις διατύπωσε και απόψεις που
θεωρούνται σημαντικές για την εξέλιξη της ελληνικής φιλοσοφίας.
2. Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΓΝΩΣΗ ΕΙΝΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗ:
1. Αμφισβήτησε τη βεβαιότητα για άνευ όρων εγκυρότητα της ανθρώπινης
γνώσης, θεωρώντας πως είναι περιορισμένη.
2. Υποστήριξε ότι οι ανθρώπινες πνευματικές κατακτήσεις είναι απλώς γνώμες
κι ακόμα κι όταν κάποιος πλησιάζει την αντικειμενική αλήθεια, δε μπορεί
να είναι βέβαιος για αυτό.
3. Επιδοκίμασε έτσι τη διαρκή αναζήτηση και έρευνα, καίρια στοιχεία της
προόδου και του πολιτισμού.
3. ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ
23
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1. Στήριξε την κριτική του αυτή σε διπλή ανθρωπολογική βάση:
1. Στην ηθική:

 Κατέκρινε το πώς παρουσιάζονται οι θεοί από τους ποιητές (Όμηρος,
Ησίοδος) ως ανήθικοι, με ανθρώπινα ελαττώματα, και με ανθρωπόμορφα
χαρακτηριστικά.
2. Στην εθνολογία:

 Οι διάφορες φυλές αποδίδουν στους θεούς τα δικά τους ειδικά
χαρακτηριστικά,

 Και τα ζώα αν μπορούσαν θα έκαναν το ίδιο.
2. Προτείνει τη μονοθεϊστική εικόνα του θείου:
1. Υπάρχει ένας και μοναδικός θεός, που δεν μοιάζει με τους ανθρώπους
στο σώμα και στο πνεύμα, ακίνητος που κινεί τα πάντα με το νου του
2. Ένας θεός απαλλαγμένος από τα ανθρώπινα γνωρίσματα και πάθη, που
δρα όχι με όργανα αλλά με το σύνολο της ουσίας του, με μόνη την
πνευματική του ενέργεια.
3. Είναι άυλος; Όχι, δεν του αρνείται τη σωματική υπόσταση, άρα τη θέση
του στο χώρο
4. Ωστόσο ούτε προσδιορίζει που «κατοικεί» ο θεός. Κινεί πάντως τα πάντα
με τον νου του, επιδρά στον κόσμο μόνο με τη διάνοια του.
4. ΑΠΟΤΙΜΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ:
1. Πλάτων, Αριστοτέλης: θεός του Ξενοφάνη = εός του Παρμενίδη. Θεωρία
του ενός, διαφορετική ωστόσο τόσο η αφετηρία όσο και η συλλογιστική του
καθενός.
2. Θεόφραστος: ο θεός του Ξενοφάνη ταυτίζεται με τον κόσμο. Αυτό ωστόσο
δεν μπορεί να αληθεύει, αφού δεν μπορεί να ταυτίζεται ο ακίνητος θεός με
έναν κόσμο που κινείται και μεταβάλλεται.
3. Νεότεροι:
1. Θεωρούν ότι ο θεός του Ξενοφάνη είναι ένας απομυθοποιημένος Δίας,
λόγω και της εκκίνησης του από την ποιητική παράδοση.
2. Υποθέτουν ότι ο θεός αυτός βασίζεται ως ένα βαθμό στην ιδέα των
Μιλησίων, ότι υπάρχει μια θεία ουσία που, στην περίπτωση του Θαλή και
του Αναξιμένη, διαποτίζει κατά κάποιο τρόπο τα αντικείμενα αυτού του
κόσμου και τους δίνει ζωή και κίνηση (πιο πειστική προσέγγιση)
24
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

3. Όπως και να’ χει, ο Ξενοφάνης δεν προσδιόρισε τη θέση του θεού στον
κόσμο, ούτε περιέγραψε τη σχέση του με αυτόν.
4. Οι θέσεις του αυτές, παρουσιάζονται ως απόρροια της γνωσιοθεωρητικής
του θέσης πως οι δοξασίες που στηρίζονται σε υποθέσεις, δεν έχουν
καθολική ισχύ. Δέχεται επίσης πως σύμφωνα με αυτό, και οι δικές του
θέσεις τίθενται υπό αμφισβήτηση.

 Είχε γόνιμο πνεύμα και επεδίωκε να τοποθετεί τις θεωρίες του σε στέρεες βάσεις,
αναγνωρίζοντας όμως τα όριά τους.

 Με τη νέα έννοια του θεού που εισηγείται οδηγεί το στοχασμό σε νέες
κατευθύνσεις.

 Η θέση του για τη δια της σκέψης επενέργεια του θεού στον κόσμο παρουσιάζεται
προάγγελος της διατύπωσης, αργότερα, ενός εντυπωσιακού για την εξέλιξη του
ελληνικού στοχασμού επιχειρήματος:

 Ότι κάθε μεταβολή στο φυσικό σύμπαν μπορεί να εξηγηθεί εύλογα από την
επενέργεια μιας νοητικής δύναμης, που η ίδια δεν υπόκειται σε καμία
μεταβολή.

25
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ
1. Φυσική-κοσμολογική θεωρία:
1. Όλα τα όντα προέρχονται από το νερό και τη γη.
2. Περιοδικοί μετασχηματισμοί της γης σε θάλασσα και αντίστροφα.
3. Θεός, θεία ουσία που δίνει στον κόσμο ζωή και κίνηση.
2. Χαρακτηριστικά θεού:
1. Ακίνητος
2. Ανόμοιος του ανθρώπου σε γνωρίσματα και χαρακτηριστικά
3. Ρυθμίζει τα πάντα με τον νου, την πνευματική ενέργεια, διάνοια
4. Μη προσδιορισμός του στο χώρο, ούτε της σχέσης του με τον κόσμο.
3. Αξιολόγηση: συμβολή στην εξέλιξη της φιλοσοφίας.
1. Αμφισβήτηση της βεβαιότητας για την άνευ όρων εγκυρότητα της
ανθρώπινης γνώσης. Η ανθρώπινη γνώση είναι περιορισμένη.
2. Διαρκής αναζήτηση και έρευνα.
3. Καταδίκη

ανθρωπομορφισμού

των

θεών,

κριτική

θρησκευτικών πρακτικών, αποδοχή ενός και μοναδικού Θεού.

26
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

παραδοσιακών

1.2 Η ΑΚΜΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ (55)
1.2.1

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ (55)

 Γεννήθηκε και έζησε στην Έφεσο, τέλη 6ου - αρχές 5ου αι., εποχή με μεγάλες
κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές ανατροπές.

 Έχουμε ελάχιστες αξιόπιστες μαρτυρίες για τη ζωή του, πολλά όμως
ανεκδοτολογικά περιστατικά από αποσπάσματα και ρήσεις του.

 Αντιμετωπίζει κριτικά και με επιφύλαξη τις θεαματικές αλλαγές και εξελίξεις της
εποχής του και κρατά αποστάσεις τόσο από τη μυθολογική παράδοση όσο και από
τη νέα κοινωνία που ανατέλλει.

 Η πρώιμη λυρική ποίηση έχει ήδη ανακαλύψει το εγώ και έχει στραφεί στην
ατομική ύπαρξη και στον εσωτερικό κόσμο, έτσι ο Ηράκλειτος μπορεί να
περιγράψει τη φιλοσοφία του ως «αναζητά στον εαυτό» του.

Λόγος, έν
1. Το γραπτό κείμενο του Ηράκλειτου, είναι ένα σώμα από ρήσεις και αποφθέγματα,
κι όχι μια πραγματεία που παραθέτει επιχειρήματα τα οποία συνδέει λογικά.
2. Η δομή και η σύνθεσή αυτών των αφορισμών είναι εξαιρετικά και λεπτομερειακά
επεξεργασμένη, ενώ το ύφος είναι ιδιόρρυθμο και αινιγματικό, θυμίζοντας
χρησμούς.
3. Αυτό το ύφος τού προσέδωσε το προσωνύμιο «σκοτεινός».
4. Δεν αποκαλύπτει τη σκέψη του άμεσα και ευκολονόητα, ούτε όμως επιχειρεί να
παραπλανήσει αναγνώστες και ακροατές (Απόλλωνας - Μαντείο Δελφών).
5. Δίνει σημάδια τα οποία οι άνθρωποι καλούνται να εννοήσουν με τον ορθό τρόπο.
6. Ο φιλόσοφος εμφανίζει τη φιλοσοφία του όχι ως αυθαίρετη και υποκειμενική
κατασκευή, αλλά ως έκφραση λόγου που διέπει και κατευθύνει τα πάντα, παρόλο
που μένει απρόσιτος στους πολλούς.
7. Η δυσκολία κατανόησης της σκέψης του, δεν οφείλεται σε δική του ιδιορρυθμία,
αλλά στην αδυναμία των πολλών να κατανοήσουν, όχι τα λόγια του, αλλά τον ίδιο
τον λόγο.
8. Το έργο του είναι μια μορφή αποκάλυψης του ίδιου του λόγου.
9. Τι είναι όμως ο Λόγος;
27
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ;
1. Ως λέξη έχει πολλές σημασίες και εννοιακές αποχρώσεις. Για τον Ηράκλειτο,
σημαίνει:
1. Την ομιλία, την προφορική έκφραση
2. Τη ρυθμιστική εκείνη αρχή που διέπει το σύνολο της πραγματικότητας και
συνδέει με σχέσεις αναλογίας όλα τα όντα (η «αναλογία» ετυμολογικά
προέρχεται από τον «λόγο»).
2. Αυτήν την αρχή οφείλει να εκφράζει κάθε αληθές λέγειν.
3. Επομένως, ο λόγος είναι η αιώνια καθολική σχέση που ρυθμίζει την
πραγματικότητα, όπως αυτή εκφράζεται γλωσσικά.
4. Οι άνθρωποι όμως, «ενώ βρίσκονται συνεχώς μαζί με το Λόγο, διαφωνούν μαζί
του, και αυτά που συναντούν καθημερινά τους φαίνονται ξένα».
5. Ο Ηράκλειτος θέλει να αφυπνίσει και να οδηγήσει τον άνθρωπο στη συμφωνία
και «ομο-λογία» προς τη λογική σχέση που καθορίζει και συνδέει τη βαθύτερη
φύση των πραγμάτων.
6. Θέμα του δεν είναι μόνο τα φυσικά όντα (θέμα των Μιλήσιων φιλοσόφων), αλλά
τα «λόγια και έργα».
7. Ο λόγος αφορά τόσο τον φυσικό μακρόκοσμο όσο και τον ανθρώπινο
μικρόκοσμο.
8. Ακόμη και η κοινωνική συμβίωση συλλαμβάνεται από τον Ηράκλειτο σε μια
αναλογία προς το κοσμικό γίγνεσθαι και στηρίζεται εξίσου σε μια κρυφή ενοποιό
δύναμη καθώς «όλοι οι ανθρώπινοι νόμοι τρέφονται από έναν, τον θείο».
9. Πώς εκφράζεται η συμφωνία προς το λόγο;

 Ο Ηράκλειτος διακρίνει την ουσιαστική και βαθιά γνώση από την
«πολυμάθεια» και την επιφανειακή προσέγγιση των πραγμάτων.
10. Η επίγνωση της ενότητας των πάντων και η σύλληψη του λόγου ως «κοινού»
στοιχείου μεταξύ τους, βρίσκεται στον πυρήνα της συμφωνίας με αυτόν.

28
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

Κόσμος, κίνηση
1. Ο λόγος, διέπει μεν όλα τα όντα του φυσικού κόσμου και τους τομείς της
ανθρώπινης δραστηριότητας, δεν αποκαλύπτεται όμως στην επιφάνεια των
πραγμάτων.
2. Αντίθετα «η φύση αγαπάει να κρύβεται» και απαιτείται κόπος για να
ανακαλυφθούν οι νόμοι της.
3. Ο κόσμος, το κεκοσμημένο σύμπαν, δεν είναι αποτέλεσμα «δημιουργίας» ή
«γένεσης», όπως υποστήριζαν οι κοσμολόγοι (1.1.) αλλά προϋπάρχει αιώνια και
περιγράφεται ως ζωντανή φωτιά που εναλλάξ δυναμώνει και εξασθενεί, χωρίς να
σβήνει ποτέ εντελώς.
4. Το ευμετάβλητο ηρακλείτειο πυρ διανύει μια κυκλική πορεία, πυρ-θάλασσα-γη
και στη συνέχεια γη-θάλασσα-πυρ.
5. Ο Ηράκλειτος δεν πρεσβεύει την ολική καταστροφή του κόσμου από μια φωτιά
και την εκ νέου δημιουργία του.
6. Το πυρ του δεν ταυτίζεται με την υλική φωτιά αλλά αποτελεί μια κοσμολογική
σταθερά που αέναα μεταβάλλεται, κινείται και μεταμορφώνεται.
7. Η διαρκής κίνηση και μεταβολή αποτελεί το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της
πραγματικότητας.
8. Ο Ηράκλειτος το εξέφρασε με την εικόνα ενός ποταμού που παραμένει ο ίδιος
ενώ το νερό του αλλάζει διαρκώς.
9. Εντυπωσιακή είναι η φράση «δεν είναι δυνατόν να μπει κανείς δυο φορές στο ίδιο
ποτάμι», με σχετική τη ρήση «τα πάντα ρει».
10. Είναι όμως αλήθεια πώς τίποτα δε μένει σταθερό;

 Όχι, και οι ειδικοί συμφωνούν πως η φράση «τα πάντα ρει» κακώς
αποδίδεται στον Ηράκλειτο, που επέμενε στη σύνδεση της διαρκούς
μεταβολής

με

σταθερές

παραμέτρους,

στην

αλληλοδιαπλοκή

της

«ετερότητας» και «διαφοράς» με την «ταυτότητα» και ενότητα.

 Αν «ποτάμι» είναι το νερό που ρέει, δε μπορούμε να μπούμε στο ίδιο, αφού
το νερό του αλλάζει διαρκώς. Αν όμως εκλάβουμε ως ποτάμι την κατεύθυνση
των νερών ή την ίδια την κοίτη, τότε μπορούμε να ξαναμπούμε στο ίδιο
ποτάμι.

29
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

«Αντίθετα»
1. Η κίνηση και η μεταβολή δεν είναι τυχαίες και αυθαίρετες αλλά υπόκεινται σε
νόμους και μπορούν να περιγραφούν ως αποτέλεσμα της δράσης αντίθετων
δυνάμεων: «τα ψυχρά θερμαίνονται, τα θερμά ψύχονται, τα υγρά ξηραίνονται και
τα ξηρά νοτίζονται».
2. Πίσω από αυτήν την εναλλαγή, κυριαρχεί ο λόγος ως ενοποιητικό στοιχείο και ο
Ηράκλειτος ταυτίζει αυτήν την αρχή με το θεό.
3. Ποιότητες και καταστάσεις που φαίνονται αντίθετες περιγράφονται εδώ στην
αλληλοδιαπλοκή και αλληλουχία τους, καθώς δε θα μπορούσαμε να εννοήσουμε
τη μια χωρίς εμπειρία της άλλης.

 «η αρρώστια κάνει την υγεία ευχάριστη, η πείνα τη χόρταση και ο κάματος την
ανάπαυση».
4. Η διδασκαλία αυτή περιγράφεται συχνά ως «ενότητα των αντιθέτων».
5. Ο Ηράκλειτος δεν επιχειρεί να ενοποιήσει τα «αντίθετα» (ο όρος δεν υπάρχει καν
στο έργο του) αλλά να δείξει πως δεν πρόκειται καν για αντίθετα, αλλά για
συμπληρωματικά και εναλλασσόμενα μεγέθη και σταθερές.

 «το ίδιο είναι το ζωντανό και το πεθαμένο, το νέο και το γέρικο, γιατί στη
μετάπτωσή τους τα πρώτα γίνονται δεύτερα και τα δεύτερα έχουν υπάρξει
πρώτα».
6. Οι φαινομενικά αντίθετες αυτές καταστάσεις, τάσεις και δυνάμεις συνδέονται σε
μια συνεκτική σχέση αρμονίας, όσο κι αν κάποιοι «δεν καταλαβαίνουν ότι αυτό
που αντιτίθεται στον εαυτό του συμφωνεί μ’ αυτόν, έτσι ώστε να προκύπτει μια
«αντιθετική αρμονία, όπως αυτή του τόξου και της λύρας».
7. Τόσο η λειτουργία του (πολεμικού) τόξου όσο και η (ειρηνική) μελωδική αρμονία
της λύρας, είναι δυνατές μέσω μιας συναρμογής αντίρροπων δυνάμεων.
8. Δε διστάζει να διακρίνει σε φανερή και κρυφή την αρμονία που συνδέει τα όντα.
9. Τονίζει ότι «η αφανής αρμονία είναι ανώτερη από τη φανερή».
10. Η σχέση των «αντιθέτων» δεν εκφράζεται μόνο μέσω του «κοινού λόγου» ως
αρμονία αλλά και ως «πόλεμος».
11. Ο ηρακλείτειος πόλεμος δεν έχει σχέση με αναμετρήσεις στα πεδία των μαχών,
αλλά αποτελεί την άλλη όψη της αρμονίας: μια κοσμική σταθερά που διέπει και
συνδέει τα «αντίθετα», παράγοντας διαρκώς νέες ισορροπίες μέσα από
αλληλεπιδράσεις και συγκρούσεις.
30
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ

1. Χαρακτηριστικά φιλοσοφικού του έργου:
1. Σύνθεση αφορισμών, ρήσεων, αποφθεγμάτων.
2. Έκφραση του λόγου που κατευθύνει τα πάντα..
3. Δυσνόητος, απρόσιτος στους πολλούς ο λόγος του (Σκοτεινός φιλόσοφος).
2. Λόγος:
1. Αιώνια καθολική σχέση που ρυθμίζει την πραγματικότητα.
2. Κοινό στοιχείο που υπάρχει σε όλα τα επιμέρους όντα.
3. Δύο σημασίες λόγου:
1. Ομιλία, προφορική έκφραση.
2. Αρχή που αναφέρεται στο σύνολο της πραγματικότητας και ρυθμίζει τη σχέση
όλων των όντων με τρόπο αναλογικό.
4. Στόχος του φιλοσόφου:
1. Η μελέτη όχι μόνο των φυσικών όντων, αλλά των έργων και των λόγων
(εξέταση του φυσικού και ανθρώπινου κόσμου),
2. Ανακάλυψη του λόγου με εμβάθυνση στα πράγματα και όχι με την
επιφανειακή γνώση.
5. Κόσμος: προαιώνια προέλευση από το πυρ (ζωντανή φωτιά).
6. Πυρ: χαρακτηριστικά:
1. Κοσμολογική σταθερά με αιώνια μεταβολή, κίνηση, μεταμόρφωση.
2. Κυκλική πορεία (πυρ-θάλασσα-γη, γη-θάλασσα-πυρ).
7. Βασική ιδέα ηρακλείτειου στοχασμού:

 η διαρκής κίνηση και μεταβολή με σταθερές παραμέτρους.
8. Σταθερή παράμετρος:
1. Ο λόγος (ταύτιση με τον θεό) ως ενοποιητική αρχή.
2. Εξασφάλιση ενότητα.
3. Σχέσης αρμονίας (παλίντονος αρμονίη, αντιθετική αρμονία) φαινομενικά
αντιθέτων πραγμάτων (συμπληρωματικά, εναλλασσόμενα μεγέθη).
9. Ηρακλείτειος πόλεμος: κοσμική σταθερά που συνδέει τα αντίθετα και οδηγεί σε
νέες ισορροπίες, δεν έχει την έννοια αιματηρής αναμέτρησης.
10. Αξιολόγηση-προσφορά έργου του :
1. Κριτική στάση απέναντι στη μυθική παράδοση και στις νέες ιδέες.
2. Στροφή στην ατομική ύπαρξη, αναζήτηση στον εαυτό του.
31
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.2.2

ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ (59)

 Γεννήθηκε στα τέλη 6ου αι. π.Χ. στην Ελέα της Κάτω Ιταλίας.
 Το περιβάλλον του ήταν επηρεασμένο από τον Πυθαγόρα και τον Ξενοφάνη.
 Υπήρξε η πλέον πρωτότυπη μορφή της προσωκρατικής σκέψης.
 Η δύναμη και η επαναστατικότητα της φιλοσοφίας του μπορεί να συγκριθεί μόνο
με εκείνη του Ηράκλειτου.

 Συμμετέχει με τους άλλους Προσωκρατικούς στην προσπάθεια σύλληψης του
στοιχείου που ενοποιεί τον κόσμο.

 Σε αντίθεση με τους Ίωνες φυσιολόγους δεν αναζητεί την ενότητα σε μια φυσική
ουσία (νερό, αέρας, φωτιά), αλλά στην ίδια την οντότητα των πραγμάτων που μας
περιβάλλουν: στο ότι όλα τα όντα και όλα τα πράγματα που μας περιβάλουν είναι.
ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ
1. Εγκαταλείπει τον πεζό λόγο των Ιώνων στοχαστών και εκθέτει τη φιλοσοφία του
σε ένα ποιητικό κείμενο γραμμένο σε δακτυλικό εξάμετρο στίχο (όπως ο Όμηρος,
ο Ησίοδος και ο Ξενοφάνης) με την πρόθεση να παρουσιάσει τη φιλοσοφία ως
αποτέλεσμα

θείας

αποκάλυψης

και

να

της

προσδώσει

την

ανάλογη

δεσμευτικότητα.
2. Προοίμιο (εισαγωγικό – 34 στίχοι): περιγράφει το ταξίδι του ποιητή πάνω σε
άρμα που έλκεται από άλογα με θαυμαστές ικανότητες και καθοδηγείται στη
διαδρομή του από κόρες του Ήλιου. Ο ποιητής οδηγείται σε μια ανώνυμη θεά που
τον υποδέχεται με φιλικά λόγια και του αναγγέλλει:

 Το ποίημα που ακολουθεί εμφανίζεται ως ο λόγος αυτής της θεάς, της οποίας
η διήγηση χωρίζεται σε δύο τμήματα: στην Αλήθεια και στη Δόξα.

32
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

 Το τμήμα της Αλήθειας: η θεά στους τελευταίους στίχους επιχειρεί μια πρώτη
προσέγγιση της «καρδιάς της αλήθειας», «Αλλά ωστόσο να μάθεις και τούτο, πως
τα δοκούντα θα έπρεπε να είναι απολύτως αποδεκτά: όλα στο σύνολό τους ως
όντα».
1. Από τα πλέον αμφιλεγόμενα χωρία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας,
καθώς και το γράμμα και το πνεύμα του έχουν δεχτεί αμφισβητήσεις και
πολλές ερμηνευτικές διαμάχες.
2. Αρκετά πιθανοφανής ερμηνεία: οι δόξες (γνώμες) των ανθρώπων δεν είναι
πίστη αληθινή έτσι η θεά στρέφεται στο αντικείμενο των γνωμών, στα
φαινόμενα (δοκούντα) που πρέπει να τα κατανοήσει ο ακροατής ως όντα
(εισάγεται το είναι και γεννιέται ο κλάδος της φιλοσοφίας που ονομάζεται
οντολογία = λόγος περί του όντος, περί του είναι).
3. Συνδέει την έννοια του είναι με εκείνη των φαινομένων και του κόσμου.
4. Το είναι δεν απορρίπτει τον κόσμο αλλά προσπαθεί να δηλώσει το πιο
βαθύ και καίριο χαρακτηριστικό του: το ότι ο κόσμος αυτός, τα όντα του,
τα φαινόμενα, «είναι».
5. Σε αντίθεση με τους Ίωνες δεν ρωτά για το τι των όντων και για την αρχή
τους, αλλά στρέφει την προσοχή μας στο ότι τα όντα είναι, στο «είναι»
τους που παραμένει αμετάβλητο.
6. Η ύπαρξη των όντων, το είναι τους αντιδιαστέλλεται προς το μηδέν και
προσδιορίζεται ως άρνηση του μηδενός και απόρριψή του.
7. Ο Παρμενίδης δεν αρνείται τη συζήτηση για επιμέρους ανύπαρκτα
πράγματα (π.χ. όπως μιλάμε σήμερα για τους Αρειανούς), απορρίπτει
όμως τη νοηματική και γλωσσική σύλληψη και έκφραση του απόλυτου
μηδενός, ως αντίθετου στο είναι.
8. Αν και σύμφωνα με τον Παρμενίδη οι δύο οδοί, το είναι και το μηδέν,
είναι οι μόνες που μπορούν νοηθούν, ωστόσο σπεύδει να υπογραμμίσει
ότι η οδός του είναι, είναι η μόνη αληθινή και μόνο το είναι μπορεί να
αποτελέσει αυθεντικό αντικείμενο του νοείν.
9. Η νόηση εδώ είναι μια ικανότητα που δεν εξαρτάται από τις αισθήσεις
(όραση, ακοή, ομιλία) αλλά διεισδύει στη βαθύτερη ουσία των
πραγμάτων.

33
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

10. Η «οδός του είναι», η μόνη αληθινή, γιατί μόνο αυτό μπορεί να
αποτελέσει αντικείμενο του νοείν.
11. Νοείν και είναι είναι το ίδιο (το νοείν χρειάζεται το είναι ως αντικείμενο
για να διακρίνεται από την αίσθηση, και το είναι έχει την ανάγκη του
νοείν για να έλθει στο φως).
12. Επάνω στην «οδό του είναι» βρίσκονται τέσσερα (4) «σήματα» που
υποδεικνύουν τους σημαντικότερους κινδύνους εκτροπής από αυτή την
οδό.
13. Τα σήματα αυτά κάνουν λόγο για το εόν (ιωνικός τύπος της μετοχής «ον»)
και το περιγράφουν ως:
1. αγέννητο και ανώλεθρο
2. όμοιο και αδιαίρετο
3. ακίνητο
4. τέλειο
5. σφαίρα ολοστρόγγυλη.
14. Ο Παρμενίδης παραθέτει επιχειρήματα προκειμένου να αποδείξει ότι το
«εόν»:
1. Δεν είναι δυνατόν να δημιουργήθηκε εκ του μηδενός και ούτε θα
καταστραφεί.
2. Δεν εντάσσεται στη χρονική αλληλουχία παρελθόντος-παρόντοςμέλλοντος.
3. Δεν παρουσιάζει διαφοροποιήσεις και μετατροπές.
4. Είναι μοναδικό και συνεχές.
5. Τα όρια που το περικλείουν διαφυλάσσουν την πεπερασμένη
ακεραιότητα του.
15. (το εόν οφείλει να εκληφθεί ως συνώνυμο του είναι: ως μια έννοια που
συμπυκνώνει μέσα της την ύπαρξη των όντων του κόσμου)
16. Βέβαια τα όντα, τα πράγματα του κόσμου, φθείρονται και χάνονται. Η
οντολογία του Παρμενίδη δεν χαρακτηρίζει ως αμετάβλητο και
αναλλοίωτο κάθε επιμέρους ον (π.χ. ένα φλιτζάνι, αφού ξέρουμε ότι
κάποτε θα σπάσει), αλλά το είναι αυτών των όντων (π.χ. ακόμα και τα
θρύψαλα δεν θα πάψουν να είναι), το μοναδικό αντικείμενο της Αλήθειας,
η οποία δεν αρνείται τον κόσμο, την πολλαπλότητα, την κίνηση και την

34
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

πολυμορφία του, αλλά υπογραμμίζει την ενότητα και συνέχεια που τον
διέπει, αν τον δούμε ως γεμάτο από είναι.

 Το τμήμα της Δόξας
1. Οι άνθρωποι επηρεασμένοι από τις αισθήσεις τους διχοτομούν τον κόσμο
και τα όντα του στις δύο αντίθετες μορφές, του φωτός και της νύχτας.
2. Η θεά περιγράφει τον διάκοσμον: τη γένεση και την τωρινή κατάσταση του
κόσμου, όπως προκύπτει από την ανάμειξη των μορφών του φωτός και της
νύχτας.
3. Δόξα - δυϊστικό φιλοσοφικό σύστημα: σε αντίθεση με τους μονιστές
Ίωνες φυσικούς που αναζητούσαν μία αρχή, ο Παρμενίδης προσφεύγει σε
δύο ισότιμες μορφές-αρχές, που με τη συνεργασία και ανάμειξή τους
δημιουργούν τον κόσμο και τον διέπουν.
4. Θεωρία για τον τρόπο που λειτουργούν οι αισθήσεις: «ο νεκρός λόγω
έλλειψης του πυρός, δεν αισθάνεται το φως, τη θερμότητα και τη φωνή, έχει
όμως αίσθηση του κρύου και της σιωπής». Η διδασκαλία του είναι
εμπεριέχει και μια υπαρξιακή διάσταση, δείχνοντας ότι ο θάνατος δεν
οδηγεί στην ανυπαρξία. Ο νεκρός δεν είναι μηδέν, αλλά μετέχει στο είναι,
καθώς έχει την ικανότητα να αισθάνεται και να αναμένει (μετεμψύχωση;)
την επιστροφή του στον ορατό κόσμο.

 Ο μονισμός της Αλήθειας και ο δυϊσμός της Δόξας δεν βρίσκονται σε αντίθεση,
αλλά συνδέονται στενά. Και οι δύο αφορούν τον κόσμο και τα όντα του. Η
Αλήθεια ασχολείται με το αμετάβλητο είναι τους, ενώ η Δόξα με το κοσμικό
γίγνεσθαι.
ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΓΟΝΟΙ
1. Η Αλήθεια επηρέασε όσο κανένα άλλο κείμενο προσωκρατικού: Πλάτωνα –
Αριστοτέλη (τον χαρακτήρισε ως ο επινοητής της διαλεκτικής). Ο Πλάτων τον
εκτιμούσε απεριόριστα.
2. Τον Μέλισσο τον επηρέασε αν και δεν ήταν Ελεάτης και άρα δεν είναι δόκιμο να
εντάσσεται στη λεγόμενη Ελεατική σχολή (και ο όρος σχολή τον 5ο αι. π.Χ.
35
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

επίσης μη δόκιμος), ήθελε να φιλοσοφήσει, χρησιμοποίησε όρους του Παρμενίδη,
όμως τα κείμενά του δείχνουν ότι δεν τους είχε κατανοήσει ουσιαστικά.
3. Βασικό στοιχείο της παρμενίδειας συλλογιστικής η «εις άτοπον απαγωγή»:
εκκινεί από μία υπόθεση, εξετάζει τις συνέπειές της αποδεικνύοντας τον άτοπο
χαρακτήρα τους και επιστρέφει στην αρχική υπόθεση για να την απορρίψει.
4. Ο Ζήνων (επίσης της Ελεατικής σχολής) χρησιμοποίησε την παρμενίδεια
συλλογιστική (την εις άτοπον απαγωγή) προκειμένου να αναπτύξει τις θεωρίες
του. Με βάση την παραπάνω μέθοδο ο Ζήνων απορρίπτει την κίνηση και την
πολλαπλότητα στον κόσμο.
5. Οι ζηνώνειες αντινομίες (ζεύγη αντικρουόμενων συμπερασμάτων) και τα
ζητήματα που θίγουν (συνέχεια και ασυνέχεια, άπειρο και πεπερασμένο)
απασχόλησαν τους φιλοσόφους από τον Αριστοτέλη ως τις μέρες μας
6. Καταλυτική η επίδραση στον κοσμογονικό και κοσμολογικό στοχασμό.

 Μετά από αυτόν η κοσμογονία εκλείπει αφού ο κόσμος παύει να
αντιμετωπίζεται ως αποτέλεσμα γένεσης.

 Στην κοσμολογία, οι κοσμικές μεταβολές περιγράφονται πλέον ως
αποτέλεσμα ένωσης - μείξης - αλληλεπίδρασης κάποιων βασικών στοιχείων
που υπάρχουν αιώνια και τον συγκροτούν. Τα στοιχεία αυτά (όπως και ο
ίδιος ο κόσμος στο σύνολό του) είναι αγέννητα - αμετάβλητα στην ουσία
τους - ανώλεθρα, χαρακτηριστικά που είχε αποδώσει ο Παρμενίδης στο
είναι του.

ΖΗΝΩΝ
1. Ανυπαρξία κίνησης.
2. Επινόηση της διαλεκτικής.
3. Χρησιμοποίηση παρμενίδειας συλλογιστικής «εις άτοπον απαγωγή».
4. Αντινομίες, παράδοξα.

36
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ
1. Η φιλοσοφία του σε ποιητικό κείμενο σε δακτυλικό εξάμετρο στίχο.
2. Δύο τμήματα του έργου: 1) Αλήθεια 2) Δόξα.
3. ΑΛΗΘΕΙΑ: εισαγωγή του είναι, γέννηση κλάδου φιλοσοφίας, την οντολογία.
1. Είναι: δηλώνει το ότι τα όντα είναι (προσδιορισμός του βαθύτερου χαρακτηριστικού
του κόσμου), αμετάβλητο, άρνηση του μηδενός.
2. Απόρριψη νοητικής γλωσσικής σύλληψης του απόλυτου μηδενός.
3. Η νόηση οδηγεί στη βαθύτερη ουσία των πραγμάτων, στον προσδιορισμό του είναι.
4. Αμοιβαία εξάρτηση είναι και νοείν (νόηση). Μόνο με τη νόηση γίνεται γνωστό το
είναι και μόνο με το είναι αποκτά αξία η νόηση και ξεχωρίζει από τις αισθήσεις.
5. Εον: συνώνυμο του είναι, η έννοια που περιέχει μέσα της την ύπαρξη των όντων.
6. Χαρακτηριστικά όντος (εόντος): αγέννητο, ανώλεθρο, όμοιο, αμετάβλητο αδιαίρετο,
ακίνητο.
7. Ο κόσμος είναι αγέννητος, ανώλεθρος. Πέρα από την κίνηση, πολλαπλότητα,
πολυμορφία υπάρχει η ενότητα.
4. ΔΟΞΑ:
1. Προέλευση, ειδική σύσταση των όντων.
2. Δυϊστικό φιλοσοφικό σύστημα: οι μορφές του φωτός και της νύχτας είναι κοσμικές
δυνάμεις ισότιμες που δημιουργούν και κυβερνούν τον κόσμο.
3. Υπαρξιακή διάσταση της διδασκαλίας του είναι: ο θάνατος δεν πρέπει να μας φοβίζει
γιατί δεν οδηγεί στην ανυπαρξία. Ο νεκρός εντάσσεται στο είναι, υπάρχει η δυνατότητα
επιστροφής του στον κόσμο.
4. Τα όντα πάντα είναι και δεν οδηγούνται στην ανυπαρξία του μηδενός.
5. Συμπέρασμα: αλληλοσυμπλήρωση μονισμού Αλήθειας και δυϊσμού της δόξας.
6. Αντικείμενο αληθείας: αμετάβλητο είναι.
7. Αντικείμενο δόξας: κοσμικό γίγνεσθαι.
8. Αξιολόγηση:
1. Επίδραση εξέλιξης της φιλοσοφίας περισσότερο από κάθε άλλο προσωκρατικό.
2. Ελεατική σχολή (Μέλισσος, Ζήνων).
3. Με τον Παρμενίδη δεν υφίσταται κοσμογονία.
4. Κοσμολογία : περιγραφή μεταβολών ως αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης των αιώνιων
στοιχείων.

37
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.2.3

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ (65)

1. Γεννήθηκε στις αρχές 5ου αι. στον σικελικό Ακράγαντα.
2. Δέχτηκε επιδράσεις από Πυθαγορισμό και Παρμενίδη.
3. Η ζωή του αντικείμενο πολλών μυθοπλασιών (αυτοκτονία στον κρατήρα της
Αίτνας).
4.

Χρησιμοποίησε τον ποιητικό λόγο όπως ο Παρμενίδης.

5. Έχουν σωθεί εκτενέστατα αποσπάσματα 500 στίχων.
6. ΕΡΓΑ: έχουν υπερεκτιμηθεί οι διαφορές τους με αποτέλεσμα να έχει
χαρακτηρισθεί διχασμένη προσωπικότητα. Πρόσφατοι στίχοι αποδεικνύουν ότι τα
δύο έργα συνδέονται τελικά στενά μεταξύ τους.
1. «Περί Φύσεως»: περιγράφει το κοσμικό γίγνεσθαι ως αποτέλεσμα
αλληλεπίδρασης, μείξης και διαχωρισμού των τεσσάρων βασικών στοιχείων
(ριζώματα)
2. «Καθαρμοί»: θέμα η πτώση της ψυχής, η κάθαρσή της και η επιστροφή της
στην αρχική κατάσταση αθωότητας
ΡΙΖΩΜΑΤΑ
1. Αφετηρία του στοχασμού του η επικύρωση της παρμενίδειας απόρριψης της
γένεσης και της φθοράς.
2. Προβαίνει σε μεθερμηνεία των φαινομένων εκείνων που συνηθίζουμε να
χαρακτηρίζουμε ως γέννηση και φθορά, περιγράφοντας τα ως «μείξη» και
χωρισμό «αγέννητων» στοιχείων.
3. Κρατάει το μηδέν έξω από τον κόσμο και ανάγει τις κοσμικές μεταβολές και το
σύνολο των φαινομένων σε τέσσερις βασικές, θεμελιώδεις και ισοδύναμες
υποστάσεις (με χαρακτηριστικά όμοια με αυτά που ο Παρμενίδης είχε δώσει στο
εόν του), τα ριζώματα: η γη, το νερό, η φωτιά, ο αέρας.
4. Τα ριζώματα δεν είναι ταυτόσημα με στοιχεία, αφού το χαρακτηριστικό της ρίζας
είναι να μην χάνει τη δικής της υπόσταση.
5. Πρόκειται λοιπόν για δυναμικά στοιχεία που αναμειγνύονται, διαπλέκονται,
δημιουργούν τα όντα και καθορίζουν τις κοσμικές μεταβολές, χωρίς όμως να
χάνουν την ταυτότητά τους.
6. Οι σχέσεις των τεσσάρων ριζωμάτων διέπονται από την επίδραση δύο κοσμικών
δυνάμεων αγέννητων και αιώνιων:
38
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1. Φιλότητα (φιλία): που λειτουργεί ως δύναμη έλξης και συνένωσης. Οδηγεί
στην απόλυτη ενότητα και σύνθεση, όπου τα ριζώματα αποτελούν μια
συμπαγή ενότητα.
2. Νείκος (έχθρα): μια δύναμη διάσπασης, άπωσης και διάλυσης. Οδηγεί στην
αποσύνθεση και τον ολοκληρωτικό χωρισμό των ριζωμάτων.
Ο ΚΟΣΜΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ

 Τα

αποσπάσματα που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα επιβεβαιώνουν ότι ο

Εμπεδοκλής περιγράφει το κοσμικό γίγνεσθαι ως μια αιώνια και συνεχή διάνυση
μιας κυκλικής πορείας χωρίς αρχή και τέλος. Την πορεία αυτή χαρακτηρίζουν ο
θεϊκός σφαίρος και η χαοτική δίνη (ή δίνος).

 Φάση 1η:
1. Η πλήρης επικράτηση της φιλότητας δημιουργεί μια απόλυτα αρμονική
κατάσταση, την οποία περιγράφει με τη βοήθεια του τελειότερου γεωμετρικού
σχήματος, της σφαίρας, παρουσιάζοντας την ως θεϊκή μορφή.
2. Κάθε ίχνος νείκους έχει εξοβελισθεί στην περιφέρεια του σφαίρου και τα 4
ριζώματα βρίσκονται σε μια κατάσταση απόλυτης και ομογενούς μείξης.

 Φάση 2η:
1. Η είσοδος του νείκους στον σφαίρο οδηγεί σε διαμάχη και σε μια διαδικασία
αποσύνθεσης και διάλυσης.
2. Με μια διαρκώς επεκτεινόμενη στροβιλική κίνηση (δίνη) τα ριζώματα
διακρίνονται και αποχωρίζονται, ενώ τα έμβια όντα που δημιουργούνται
υπόκεινται στη διαρκώς αυξανόμενη παρουσία και επιρροή του νείκους.
3. Στη φάση αυτή ανήκει και ο δικός μας παροντικός κόσμος που βαδίζει σε μία
κατάσταση όλο και μεγαλύτερης διαμάχης και εχθρότητας.

 Φάση 3η:
1. Η δίνη αποτελεί τη φάση ολοκληρωτικής κυριαρχίας του νείκους, που
δημιουργεί μια φάση χάους, διάλυσης και ολοκληρωτικής αποσύνθεσης.

 Φάση 4η:
1. Η φάση αυτή καταλήγει τελικά εκ νέου στην απόλυτη κυριαρχία της
φιλότητας και στη συγκρότηση του γαλήνιου σφαίρου.

39
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΔΑΙΜΟΝΟΛΟΓΙΑ

 «Καθαρμοί»
1. Διηγούνται τις περιπέτειες ενός δαίμονος, μιας ψυχής που υπό την επίδραση
του νείκους υποπίπτει σε σοβαρό παράπτωμα και χάνει την αθωότητα και
καθαρότητά της.
2. Η περιπλάνηση και ενσάρκωσή της σε διάφορες θνητές μορφές φυτών, ζώων
και ανθρώπων αποτελεί διαδικασία κάθαρσης και εξαγνισμού, ως την
επιστροφή της στην κατάσταση του αθάνατου δαίμονος.
ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑ

Ο

Εμπεδοκλής επεξεργάστηκε μια λεπτομερή θεωρία για την αίσθηση, που

άσκησε πολύ μεγάλη επίδραση:
1. Τα αισθητά αντικείμενα παράγουν ένα είδος εκκρίσεων (απορροαί), οι οποίες
μέσω των πόρων του σώματος φθάνουν στα αισθητήρια όργανα, όπου και
αναγνωρίζονται από όμοιά τους στοιχεία που ενυπάρχουν μέσα μας.
2. Ο Εμπεδοκλής ήταν ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της άποψης ότι
γνωρίζουμε «τα όμοια μέσω ομοίων».

40
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ
1. ΠΕΡΙ ΦΥΣΕΩΣ:
1. Κοσμικό γίγνεσθαι: αποτέλεσμα μείξης, διαχωρισμού τεσσάρων στοιχείων.
2. 4 στοιχεία που καθορίζουν τις κοσμικές αλλαγές: γη, νερό, φωτιά, αέρας.
3. Χαρακτηριστικά

στοιχείων

(ριζωμάτων):

δυναμικά

στοιχεία

που

διαπλέκονται, δημιουργούν τα όντα καθορίζουν τις κοσμικές μεταβολές, δε
χάνουν την ταυτότητά τους.
4. Δύο κοσμικές δυνάμεις: διέπουν τις σχέσεις των ριζωμάτων (στοιχείων).
1. Δυνάμεις φιλότητας (έλξης, συνένωσης, ενότητας ριζωμάτων).
2. Δυνάμεις νείκους (έχθρας, διάσπασης, αποσύνθεσης ριζωμάτων).
5. Κοσμικό γίγνεσθαι: αιώνια, συνεχή κυκλική πορεία χωρίς αρχή και τέλος.
6. Κυκλική πορεία:

 Α’ φάση: επικράτηση φιλότητας, δημιουργία μιας απόλυτης αρμονικής
κατάστασης, απόλυτη ομογενής μείξη, σύνθεση ριζωμάτων.

 Β’ φάση: παρέμβαση νείκους, τα πρώτα συμπτώματα διαμάχης, εχθρότητας,
αποσύνθεσης, διάλυσης, διάκρισης, αποχωρισμού ριζωμάτων. Πρόκειται για
τον δικό μας κόσμο.

 Γ’ φάση: επικράτηση νείκους, δίνος, κατάσταση χάους, διάλυσης,
ολοκληρωτική αποσύνθεση.

 Δ’ φάση: απόλυτη κυριαρχία της φιλότητας, συγκρότηση γαλήνιου σφαίρου.
2. ΚΑΘΑΡΜΟΙ:
1. Πτώση της ψυχής, κάθαρση της και επιστροφή στην αρχική αθώα κατάσταση.
2. Περιπέτειες ενός δαίμονος.
3. Η ψυχή επηρεασμένη από το νείκος οδηγείται σε παράπτωμα και χάνει την
αθωότητα και την καθαρότητα της.
4. Διαδικασία κάθαρσης: περιπλάνηση, ενσάρκωση σε θνητές μορφές φυτών,
ζώων, ανθρώπων.
5. Αποτέλεσμα κάθαρσης επιστροφή στην κατάσταση του αθάνατου δαίμονος.

 Γνωσιοθεωρία
6. Θεωρία της αισθήσεως: παραγωγή των αισθητών αντικειμένων ενός είδους
εκκρίσεων που γίνονται αντιληπτές από τα αισθητήρια όργανα και
αναγνωρίζονται από όμοια στοιχεία που υπάρχουν μέσα στον οργανισμό (τα
41
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

όμοια μέσω ομοίων).
1.2.4

ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ (68)

 Γεννήθηκε περίπου το 500 π.Χ. στις Κλαζομενές της Ιωνία.
 Στα είκοσι ήρθε στην Αθήνα (480 π.Χ.), όπου έμεινε για 30 χρόνια, δηλ. μέχρι
τα 50 του (450 π.Χ.). Σύμφωνα με την παράδοση κατηγορήθηκε για ασέβεια
και εγκατέλειψε την πόλη.

 Η φιλοσοφία του είναι μια προσπάθεια ανανέωσης της ιωνικής «φυσιολογίας»
και συνδυασμού της με τις πνευματικές κατακτήσεις της Μεγάλης Ελλάδας
(Παρμενίδης-Εμπεδοκλής).

 Το φυσικό σύστημα που τελικά διαμόρφωσε θεωρείται το πλέον πολύπλοκο
και δυσνόητο της προσωκρατικής σκέψης.
Ο ΦΥΣΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ
1. Στην αφετηρία της σκέψης του Αναξαγόρα βρίσκεται η παρμενίδεια άρνηση
γένεσης και φθοράς. «Κανένα πράγμα δε γίνεται ούτε χάνεται, αλλά συντίθεται
και διαχωρίζεται από (προ-) υπάρχοντα όντα. Οπότε γένεση = «σύμμειξη» και
φθορά = «διαχωρισμός».
2. Προχωρώντας πέρα από τον Εμπεδοκλή ο Αναξαγόρας δεν δέχεται καν τη
δυνατότητα δημιουργίας όντων από τη μείξη των τεσσάρων βασικών ριζωμάτων,
αλλά πιστεύει ότι η κάθε επιμέρους υπόσταση υπήρχε εξαρχής στον κόσμο.
3. Εύλογες απορίες: τότε πώς μπορεί και αναπτύσσεται ένα χορτοφάγο ζώο ή πώς
μεγαλώνουν οι τρίχες μας αφού εμείς δεν τρεφόμαστε με τρίχες;
4. Απάντηση δίνει η βασική αρχή του Αναξαγόρα: «στο καθετί υπάρχει μέρος από
το καθετί».
5. Βασική αρχή του: κάθε ον του φυσικού κόσμου περιέχει σε μικρή αναλογία
κομμάτια όλων των φυσικών υποστάσεων, αποτελώντας έτσι μια περιεκτική
μικρογραφία της πολυμορφίας του σύμπαντος. Όταν εμείς χαρακτηρίζουμε
ένα επιμέρους ον ως αυτό ή εκείνο, αναφερόμαστε στην υπόσταση που
υπερτερεί μέσα του.

42
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

6. Καθολική ανάμειξη (πώς προέκυψε): προέκυψε από την κοσμική κατάσταση που
περιέχει «όλα τα πράγματα μαζί, άπειρα σε πλήθος και μικρότητα». Τίποτε από
αυτά δεν ξεχώριζε.
7. Η πρωτοκοσμική κατάσταση χαρακτηρίζεται από τον Αναξαγόρα ως
κατάσταση αδιάκριτης μείξης των σπερμάτων:
1. Των βασικών δομικών στοιχείων, που είναι άπειρα και αθέατα και αποτελούν
τις πρώτες μορφές οργάνωσης της πραγματικότητας, ενσωματώνοντας τα
ουσιώδη συστατικά όλων των υλικών υποστάσεων.
2. Αυτές οι υλικές υποστάσεις, συντίθεται κατόπιν από τα βασικά και
αναλλοίωτα υλικά-σπέρματα, εξακολουθώντας να περιέχουν «λίγο απ’ όλα».
Ο ΝΟΥΣ
1. «Είναι άπειρος και αυτοκυβέρνητος και δεν έχει αναμειχθεί με τίποτα, είναι μόνος
με τον εαυτό του γιατί αλλιώς θα περιείχε μερίδιο από όλα τα πράγματα.
2. Είναι το πιο λεπτό και καθαρό απ’ όλα τα πράγματα και ελέγχει τα πάντα.
3. Γνωρίζει όσα αναμειγνύονται και αποχωρίζονται και διακρίνονται.
4. Μόνο ο νους, μικρότερος ή μεγαλύτερος είναι παντού όμοιος».
5. Ο νους λειτουργεί όμοια με την φιλότητα και το νείκο του Εμπεδοκλή.
6. Νους: η κινητική αιτία που καθορίζει τον τρόπο μείξης και διάκρισης των
βασικών και αναλλοίωτων φυσικών υποστάσεων.
7. Ο Αναξαγόρας διακρίνει τον νου από το πρωταρχικό ομού πάντα των σπερμάτων,
τονίζοντας ότι είναι άμεικτος και αμιγής.
8. Λόγω αυτής της ιδιότητάς ασκεί απεριόριστη επίδραση στο κοσμικό γίγνεσθαι.
 ΕΡΩΤΗΜΑ: περιορίζεται όμως ο νους σε μια μηχανική λειτουργία του ως
κινητικού αιτίου, ή έχει και κάποια «νοητική» και πνευματική υπόσταση;
 ΑΠΑΝΤΗΣΗ: δύσκολη ίσως και αδύνατη.
9. Ο Αναξαγόρας μολονότι διακρίνει τον νου από τον υλικό κόσμο και τονίζει τις
διαφορές του, ωστόσο δεν παύει να του αποδίδει υλικές ιδιότητες, όπως η
λεπτότητα και η καθαρότητα.
10. Οπότε διακρίσεις όπως «πνεύμα-ύλη» έχουν πολύ περιορισμένη χρησιμότητα για
την προσέγγιση της πρώιμης ελληνικής σκέψης.
11. Παρά την κατηγορηματική του δήλωση ότι ο νους «ελέγχει όλα τα πράγματα», ο
Αναξαγόρας φαίνεται να περιορίζει την κοσμολογική λειτουργία του νου στην
43
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

εκκίνηση της περιστροφικής κοσμικής κίνησης, η οποία επεκτείνεται βάση δικών
της νόμων.
12. Είχε δίκιο ο Σωκράτη όταν στη φιλοσοφική του αυτοβιογραφία στον Φαίδωνα
εκδήλωνε την απογοήτευση του για το ρόλο που ο Αναξαγόρας επεφύλασσε στον
νου.
13. Στη φιλοσοφία του Αναξαγόρα συσκοτίζεται η καθαρά νοητική λειτουργία που
είχε ο νους στον Παρμενίδη, και που διακρίνεται και πάλι ολοκάθαρα στον
Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη.

ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ
1. Ύπαρξη κάθε επιμέρους υπόστασης στον κόσμο. Στο καθετί υπάρχει μέρος από το
καθετί. Κάθε ον έχει μέσα του στοιχεία όλων των φυσικών υποστάσεων. Ανάλογα
με το ποιας υπόστασης τα στοιχεία υπερτερούν χαρακτηρίζεται το επιμέρους ον.
2. Πρωτοκοσμική κατάσταση: αδιάκριτη μείξη σπερμάτων, βασικών δομικών
στοιχείων, άπειρα, αθέατα.
3. Νους:
1. Χαρακτηριστικά: άπειρος, αυτοκυβέρντητος, άμεικτος, αμιγής χωρίς
συμμετοχή στην ανάμειξη στοιχείων. Ελέγχει τα πάντα, και αυτά που
διακρίνονται, αποχωρίζονται, αναμειγνύονται. Υλικές ιδιότητες (λεπτότητα
και καθαρότητα.) Ίδια λειτουργία με φιλότητα και νείκος.
2. Μηχανική λειτουργία νου ως κινητικού αιτίου. (Κριτική από Σωκράτη)
3. Περιορισμός λειτουργίας του νου στην εκκίνηση της περιστροφικής κοσμικής
κίνησης.

44
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.2.5. ΟΙ ΑΤΟΜΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ - ΛΕΥΚΙΠΠΟΣ
1. Άτομα και κενό: Ατομική θεωρία:
1. Συμμερίζεται την ελεατική απόρριψη της γένεσης και φθοράς των όντων.
2. Αποπειράται να εξηγήσει (όπως ο Εμπεδοκλής και ο Αναξαγόρας) τις αλλαγές
που παρατηρούμε στον κόσμο ως αποτέλεσμα αναδιατάξεων των συστατικών
και αναλλοίωτων στοιχείων των πραγμάτων.
2. Μέλισσος: είχε ταυτίσει το παρμενίδειο μηδέν με το κενό και το είχε απορρίψει,
όπως και την κίνηση που το προϋποθέτει.
3. Οι ατομικοί:
1. Αποδέχονται το μηδέν (σε αντίθεση με τους Ελεάτες) και το ταυτίζουν με το
κενό.
2. Πειθαρχούν

όμως

στα

δεδομένα

της

αίσθησης

και

θεωρούν

την

πραγματικότητα της κίνησης και της μεταβολής αδιαμφισβήτητη
3. Πρώτοι αυτοί θα απορρίψουν την έννοια μιας απόλυτα συμπαγούς
πραγματικότητας και θα αποδεχθούν την ύπαρξη του κενού ως προϋπόθεση
για την κίνηση των θεμελιωδών δομικών στοιχείων: των ατόμων.
4. Τα άτομα κινούνται στο κενό και με την ένωσή τους παράγουν γένεση, με τον
αποχωρισμό τους φθορά.
4. Οι

ατομικοί

φιλόσοφοι

δημιουργούν

ένα

δυϊστικό

σύστημα:

στην

πραγματικότητα υπάρχουν μόνο άτομα και κενό. Ερμηνεύουν τον κόσμο και τις
μεταβολές του ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης αυτών των δύο αρχών.
5. Η ύλη δεν είναι συνεχής και επ’ άπειρον διαιρετή, αλλά αποτελείται από σταθερά
και αναλλοίωτα στοιχειώδη σωματίδια τόσο μικρά, που διαφεύγουν από τις
αισθήσεις μας και είναι προσιτά μόνο στη νόηση.

45
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

Ιδιότητες των ατόμων:
1. Είναι συμπαγείς, πλήρεις και αδιαπέραστες μονάδες ύλης που δεν περιέχουν μέσα
τους μέρη κενού ή μη όντος, ούτε διακρίνονται σε μέρη.
2. Είναι αδιαίρετα, αφού η διαιρετότητα τους θα προϋπέθετε την ύπαρξη κενού στο
εσωτερικό τους.
3. Είναι αγέννητα, άφθαρτα και άπειρα στον αριθμό.
4. Είναι απαθή, αφού δεν επηρεάζονται από το περιβάλλον και δεν μεταλλάσσονται.
5. Τα άτομα είναι χωρίς ποιότητα και δεν διαφέρουν όσον αφορά την υλική τους
υπόσταση, αλλά μόνο ως προς το σχήμα, την τάξιν και την θέσιν (κατάσταση).

 Σχήμα: άπειρη ποικιλία σχημάτων και μορφών.
 Τάξις: διάταξη ενός συμπλέγματος ατόμων
 Θέσις: διαφορές που μπορεί να παρουσιάζει η διάταξη δύο ή περισσότερων
ατόμων στον χώρο
6. Ο Δημόκριτος αποδεχόταν και διαφορές μεγέθους («πολύ μεγάλα άτομα») ίσως
και διαφορές στο βάρος.
ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ
1. Σε αντίθεση με τους προγενέστερους Προσωκρατικούς η ατομική θεωρία
προσεγγίζει την κίνηση ως ιδιότητα σύμφυτη στην ύλη, που δεν χρειάζεται να
δικαιολογηθεί ειδικά ούτε να εξηγηθεί η προέλευσή της.
2. Τα άτομα κινούνται διαρκώς στο κενό, όπου δεν συναντούν καμία αντίσταση.
3. Καθώς συγκρούονται μεταξύ τους, τα όμοια συνδέονται και παραμένουν μαζί,
ενώ τα ανόμοια παίρνουν διαφορετικές κατευθύνσεις.
4. Τα σώματα που μας περιβάλλουν είναι σύνολα ατόμων που έχουν ενωθεί σ’ ένα
σύμπλεγμα περισσότερο ή λιγότερο σταθερό.
5. Στα συμπλέγματα τα άτομα διατηρούν την ιδιαιτερότητα τους και μια σχετική
αυτονομία.
6. Η ένωση τους κάποτε θα λυθεί και το σώμα θα πάψει να υπάρχει ως ενότητα.
7. Οι διαφορές στο βάρος τους μάλλον οφείλονται στις «ποσότητες» κενού που
υπάρχει ανάμεσα στα άτομα τους.

46
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

8. Η διαρκής κίνηση των ατόμων, ενώσεις και συγκρούσεις, δημιουργεί όχι μόνο
επιμέρους σώματα αλλά και ολόκληρους κόσμους.
9. Το πλήθος των ατόμων κινείται στο άπειρο κενό:

1. Τυχαία συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός ατόμων σε μια περιοχή.
2. Δημιουργείται δίνη, που οδηγεί σε διαχωρισμό των ατόμων, σε επιμέρους
συσσωματώσεις και στη δημιουργία ενός κόσμου.

3. Έτσι δημιουργούνται άπειροι κόσμοι (το κενό και τα άτομα είναι άπειρα).
4. Οι νέοι κόσμοι διαφέρουν κατά το μέγεθος, το σχήμα, την ύπαρξη και
κίνηση των άστρων τους και τις έμβιες μορφές τους.
Η γνώση
1. Ο Δημόκριτος είχε επιφυλάξεις για την αίσθηση και την αξιοπιστία της (όπως ο
Παρμενίδης και ο Ηράκλειτος).
2. Παρατήρηση:

ένα

και

το

αυτό

αντικείμενο

δημιουργεί

διαφορετικές

αισθητηριακές εντυπώσεις σε διαφορετικούς ανθρώπους. Ο Δημόκριτος δεν
εντοπίζει την αίσθηση αποκλειστικά στο αντικείμενο, αλλά τη θεωρεί αποτέλεσμα
αλληλεπίδρασης αντικειμένου και αισθητηριακού μηχανισμού του κάθε
ανθρώπου - άρα συμβατική, ανίκανη να εισχωρήσει στην ουσία των πραγμάτων.
3. Η γνήσια γνώση δεν εξαρτάται από την αίσθηση, αλλά βασίζεται στη νόηση.
Αυτή περιγράφεται ως κάτι ανάλογο της αίσθησης και ανάγεται σε κινήσεις των
ατόμων της ψυχής. Έχει την ικανότητα να διεισδύει στις πιο λεπτές περιοχές της
πραγματικότητας.
Ηθική:
1. Στη δημοκρίτεια σκέψη η ηθική αποβλέπει στην ευτυχία (ευδαιμονία) του κάθε
ανθρώπου.
2. Ο σκοπός αυτός ενυπάρχει στη ζωή κάθε ανθρώπου και εκφράζεται με την
έννοια της ευθυμίας.
3. Δηλώνει μια ισορροπημένη κατάσταση μετρημένης διαβίωσης, βρίσκεται σε
αρμονία με το περιβάλλον και αποφεύγει τις υπερβολές

47
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

Ο Δημόκριτος εκφράζει έτσι το περίφημο παν μέτρον άριστον, προετοιμάζοντας
συγχρόνως την αριστοτελική ηθική της μεσότητος.

ΑΤΟΜΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ: Δημόκριτος, Λεύκιππος
1. Επίδραση από ελεατική σχολή.
1. Απόρριψη γένεσης και φθοράς των όντων.
2. Εξήγηση των μεταβολών του κόσμου, ως αποτέλεσμα ανακατατάξεων των
αναλλοίωτων στοιχείων των πραγμάτων.
2. Διαφοροποίηση από Ελεάτες:
1. Απόρριψη της ιδέας μιας συμπαγούς πραγματικότητας.
2. Ύπαρξη κίνησης, μεταβολής.
3. Ύπαρξη του κενού και κίνηση μέσα σε αυτό των ατόμων.
4. Ύπαρξη μηδενός και ταύτιση με το κενό.
3. Δυϊστικό σύστημα: άτομα, κενό.
4. Άτομα: σταθερά, αναλλοίωτα αδιαίρετα, στοιχειώδη σωματίδια.
5. Ιδιότητες των ατόμων:
1. Συμπαγείς, πλήρεις, αδιαπέραστες μονάδες ύλης.
2. Άτμητα, δεν διακρίνονται σε μέρη, δεν έχουν μέσα τους κενό.
3. Αγέννητα, άφθαρτα, άπειρα, απαθή (δεν επηρεάζονται από το περιβάλλον),
άποια (χωρίς ποιότητες).
4. Διαφέρουν όχι ως την υλική υπόσταση, αλλά ως προς το σχήμα, την τάξη
(διάταξη συμπλέγματος ατόμων), τη θέση (διαφορές διάταξης των ατόμων),
άπειρη ποικιλία σχημάτων μορφών.
6. Κίνηση: συνδέεται με την ύλη, κίνηση ατόμων στο κενό. Κατά τη σύγκρουση
σύνδεση ομοίων, απώθηση ανόμοιων ατόμων.
7. Σώματα: σύνολα ατόμων και ένωση τους σε συμπλέγματα. Διατήρηση
ιδιαιτερότητας, αυτονομίας.
8. Δημιουργία του κόσμου: από άτομα με τις συγκρούσεις και ενώσεις.
9. Γνώση: επιφύλαξη Δημόκριτου για την αξιοπιστία αισθήσεων.
1. Αίσθηση: αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης αντικειμένου και αισθητηριακού
μηχανισμού κάθε ανθρώπου, επιφανειακή, όχι στην ουσία πραγμάτων.
2. Η γνήσια γνώση βασίζεται στη νόηση.
10. Ηθική: σύνολο κανόνων που καθορίζουν τις πράξεις μας και τις στάσεις απέναντι
48
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

στους άλλους ανθρώπους.
1. Σκοπός ανθρώπου: η ευδαιμονία του.
2. Ευθυμία: ισορροπημένη κατάσταση μετρημένης συμβίωσης.
3. Χαρακτηριστικά ευθυμίας: σεβασμός στις ικανότητες του καθενός, αρμονία με
περιβάλλον, αποφυγή υπερβολών. Μέτρον άριστον (ανάλογο περιεχόμενο με
αριστοτελική μεσότητα).

49
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013