ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

ΕΩΣ ΤΟΝ 20o ΑΙ. - ΤΟΜΟΣ Β’
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο – Η ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ Η ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ
ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ
1. Στην ιστορία των επιστημών ο Αριστοτέλης αποτέλεσε για περισσότερα από 2000
χρόνια μια αυθεντία που παρόμοια δεν γνώρισε η δυτική σκέψη. Τόσο η
διδασκαλία του για την κίνηση όσο και η κοσμολογία του ξεπεράστηκαν μόλις
τον 17ο αι. Το γεγονός αυτό αποτελεί από μόνο του ένα εμπόδιο στην προσπάθεια
μας να ανασυγκροτήσουμε τη σκέψη του, η οποία συχνά μέσα σε αυτά τα 2000
χρόνια «ερμηνεύτηκε» από τους διαδόχους του.
2. Για να εκτιμήσουμε σωστά το έργο του Αριστοτέλη πρέπει να κάνουμε σαφή
διάκριση ανάμεσα στον Αριστοτέλη και στον «αριστοτελισμό», ανάμεσα δηλ.
στις ιδέες του ίδιου του Αριστοτέλη και στα προβλήματα που εκείνος
αντιμετώπιζε και ζητούσε να απαντήσει και σε εκείνα των διαδόχων των.
3. Το επιστημονικό του έργο έχει μεγάλο εύρος: βιολογία, φυσική ιστορία,
γνωσιοθεωρία, λογική ήταν μερικά από αυτά που τον ενδιέφεραν.
 ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Ο ΚΟΣΜΟΣ:
1. Είναι πεπερασμένος, κλειστός και ιεραρχημένος.
2. Χωρίζεται σε δυο περιοχές πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, που διέπονται από
διαφορετικούς νόμους η κάθε μια και η κινητική συμπεριφορά διαφέρει από
την μια στην άλλη:
1. Υποσελήνια (γήινη) περιοχή:
1. Βρίσκεται σε συνεχή μεταβολή, που εκδηλώνεται με διαδικασίες
συνεχούς γέννησης, αύξησης, ελάττωσης και παρακμής.
2. Οι φυσικές κινήσεις των σωμάτων στην περιοχή αυτή δεν είναι ομαλές
κυκλικές, αλλά ευθύγραμμες και πεπερασμένες.
3. Η θεωρία του Αριστοτέλη γι’ αυτές τις κινήσεις, άσκησε μεγάλη επιρροή
αλλά και δέχτηκε πολλές κριτικές.
2. Υπερσελήνια περιοχή -Χώρος πέρα από τη σελήνη:
1. Είναι ένας χώρος αμετάβλητος και άφθαρτος.
2. Οι κινήσεις των σωμάτων σε αυτό το χώρο είναι τέλειες, δηλαδή
ομαλές, κυκλικές.
1
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4.1.

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΥΠΟΣΕΛΗΝΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ (135)

Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΥΠΟΣΕΛΗΝΙΑ
ΠΕΡΙΟΧΗ ΒΑΣΙΖΕΤΑΙ ΣΕ ΔΥΟ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗΣ ΑΡΧΕΣ:
1η ΑΡΧΗ:
1. Η κίνηση δεν είναι ποτέ αυθόρμητη.
2. Πίσω από κάθε κίνηση ο Αριστοτέλης βλέπει την επενέργεια μιας ενεργούσας
δύναμης (κινούν), που βρίσκεται σε συνεχή επαφή με το κινούμενο σώμα.
2η ΑΡΧΗ: Υπάρχουν δύο είδη κίνησης, η φυσική και η βίαιη (εξαναγκασμένη):
1. Φυσική κίνηση:
1. Πρόκειται για την ελεύθερη κίνηση των σωμάτων προς τους φυσικούς τους
τόπους.
2. Είναι ευθύγραμμη και η διεύθυνση της είναι πάντοτε κατακόρυφη, είτε προς
τα πάνω, είτε προς τα κάτω.
2. Βίαιη κίνηση:
1. Γίνεται υπό την επίδραση μιας εξωτερικής δύναμης και υποχρεώνει το σώμα
να παρεκκλίνει από τη φυσική του κίνηση.
2. Άρα βίαιη κίνηση είναι κατ’ αρχάς κάθε μη ευθύγραμμη κίνηση.
3. Όμως και μια ευθύγραμμη κίνηση μπορεί να είναι βίαιη, αν π.χ. η διεύθυνση
της δεν είναι κατακόρυφη ή αν ναι μεν είναι κατακόρυφη αλλά η φορά της δεν
είναι προς το φυσικό τόπο του σώματος κ.λπ.
1. Σύμφωνα λοιπόν με τον Αριστοτέλη κάθε κίνηση στη γήινη περιοχή είναι ή βίαιη
ή φυσική.
2. Η βίαιη επειδή αντιτίθεται στη φύση των σωμάτων, είναι οντολογικά
υποδεέστερη της φυσικής.
3. Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τον όρο «κίνηση» με πολύ ευρύτερη σημασία απ’
αυτήν που του αποδίδουμε εμείς σήμερα. Για τον Αριστοτέλη μπορεί να σημαίνει:
1. Αλλαγή της ουσίας (γένεση και φθορά)
2. Αλλαγή μεγέθους (αύξησις και φθίσις)
3. Αλλαγή ποιότητας (αλλοίωση)
4. Μετατόπιση, η οποία και μας ενδιαφέρει εδώ.

2
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

 Όσον αφορά την πρώτη από τις δύο αρχές, «ότι η κίνηση δεν είναι ποτέ
αυθόρμητη, και ότι πάντα υπάρχει ένα κινούν που βρίσκεται σε συνεχή επαφή
με το κινούμενο σώμα», ο Αριστοτέλης είχε να αντιμετωπίσει μια προφανή
δυσκολία:

 Έπρεπε να εξηγήσει γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις η κίνηση συνεχίζει να
υπάρχει, ακόμη κι όταν το κινούμενο σώμα χάσει την επαφή του με τον κινούν.
Π.χ. ένα βέλος εκτελεί την κίνησή του ακόμα κι όταν χάσει την επαφή του με τη
χορδή που το εξακόντισε.
1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η απάντηση βρίσκεται στη θεωρία της
«αντιπερίστασης».
2. Θεωρία αντιπερίστασης: αναλαμβάνει το ρόλο του κινούντος το μέσον
εντός του οποίου διενεργείται η κίνηση (δηλ. στο π.χ. με το βέλος ο αέρας).
3. Ποιος ακριβώς είναι κατά τον Αριστοτέλη ο μηχανισμός σύμφωνα με τον
οποίο ο αέρας αναλαμβάνει να παίξει τον ρόλο του κινούντος δεν είναι σαφές.
4. Ορισμένοι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι ίσως η σκέψη του ήταν η εξής:
1. Όταν εκτοξεύουμε ένα βέλος ερεθίζουμε ταυτόχρονα και το περιβάλλον
μέσο (δηλ. τον αέρα).
2. Τότε ο αέρας καθώς απωθείται μπροστά από το βέλος, μετακινείται και
καταλαμβάνει τον κενό χώρο που δημιουργείται συνεχώς πίσω από το
βέλος.
3. Έτσι ο αέρας ενεργεί συνεχώς ως κινούσα δύναμη για το βέλος.
4. Με τη διαφορά ότι όσο απομακρύνεται η δύναμη αυτή από την αρχική
πηγή της τόσο περισσότερο εξαντλείται.
5. Πρόκειται για μια απάντηση απολύτως συνεπή με την αρχή ότι δεν
υπάρχει κίνηση χωρίς τη συνεχή επενέργεια του κινούντος και με την
πεποίθηση του Αριστοτέλη ότι δεν υπάρχει κενός χώρος.
 Πώς πραγματεύεται ο Αριστοτέλης με βάση τις δύο αυτές αρχές τόσο τη φυσική
όσο και την εξαναγκασμένη κίνηση…

3
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4.1.1. Η ΦΥΣΙΚΗ ΚΙΝΗΣΗ
1. Το κινούν όσον αφορά τη φυσική κίνηση είναι η φύση του σώματος.
2. Εξαιτίας της, το σώμα έχει την τάση να κινείται προς τον φυσικό τόπο του (ο
οποίος εξαρτάται από τη φύση του σώματος), μέχρι να τον φτάσει και να μείνει
για πάντα σε ηρεμία.
3. Πώς πραγματεύεται ο Αριστοτέλης το πρόβλημα των φυσικών τόπων;
1. Η γήινη – υποσελήνια περιοχή του κόσμου, καλύπτεται πλήρως από τα
τέσσερα γήινα στοιχεία, τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά.
2. Το καθένα από τα στοιχεία αυτά είναι ελαφρύ ή βαρύ.
1. Η γη και το νερό είναι τα βαριά (η γη βαρύτερη του νερού)
2. Ο αέρας και η φωτιά είναι τα ελαφρά (η φωτιά ελαφρύτερη του αέρα).
3. Για τα βαριά -γη και νερό- η φύση τους είναι να κατέρχονται προς το κέντρο
του κόσμου.
4. Για τα ελαφρά -φωτιά και αέρας- η φύση τους είναι να ανέρχονται προς την
περιφέρεια της γήινης περιοχής του κόσμου, δηλαδή προς το εσωτερικό
κέλυφος της σφαίρας στην οποία βρίσκεται η Σελήνη.
5. Κατά συνέπεια η κινητική συμπεριφορά κάθε σώματος εξαρτάται, σύμφωνα
με τον Αριστοτέλη, από την αναλογία βαρέων και ελαφρών στοιχείων που το
συγκροτούν.
6. Σε μια ιδανική περίπτωση -όπου δεν θα υπήρχαν εμπόδια ή ανάμικτα σώματα
παρά μόνο καθαρά τα τέσσερα στοιχεία και με ολοκληρωμένες τις φυσικές
τους κινήσεις), στην υποσελήνια περιοχή θα δημιουργούνταν τέσσερις
ομόκεντρες σφαίρες.
7. Κάθε στοιχείο θα κατέληγε στη δική του εν πλήρη ηρεμία.
8. Κατά σειρά οι σφαίρες αυτές θα ήταν ως εξής (από μέσα προς τα έξω):
1. Η σφαίρα της γης.
2. Η σφαίρα του νερού.
3. Η σφαίρα του αέρα
4. Η σφαίρα της φωτιάς.
9. Αυτές οι τέσσερις σφαίρες είναι λοιπόν οι φυσικοί τόποι προς τους οποίους
κινούνται από τη φύση του όλα τα σώματα, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη.

4
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

 Δύο είναι κανόνες που ρυθμίζουν, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, τη συμπεριφορά
ενός σώματος σε φυσική κίνηση. Στην περίπτωση των βαρέων σωμάτων οι
κανόνες είναι οι εξής:
1. Όταν δυο σώματα με διαφορετική βαρύτητα πέφτουν ελεύθερα, ο χρόνος που
απαιτείται για να καλυφθεί μια δεδομένη απόσταση είναι αντιστρόφως
ανάλογος της βαρύτητάς τους. (ένα σώμα με διπλάσια βαρύτητα σε σχέση με
κάποιο άλλο, για την κάλυψη ίσης απόστασης χρειάζεται το μισό χρόνο σε
σύγκριση με εκείνο).
2. Αν δυο σώματα με την ίδια βαρύτητα κινούνται με φυσική κίνηση σε
διαφορετικά μέσα, ο χρόνος που απαιτούνται για να καλυφθεί μια δεδομένη
απόσταση είναι ανάλογος προς την αντίσταση που προβάλλουν τα μέσα. Η
αντίσταση αυτή εξαρτάται από την πυκνότητα των μέσων, αφού όσο
μεγαλύτερη είναι η πυκνότητα τόσο πιο αργά κινείται το σώμα (Παράδειγμα
Μαρίνας: εγώ και η Παρθενόπη ζυγίζουμε 50 κιλά έκαστη. Προσπαθούμε να
φτάσουμε στον απέναντι τοίχο. Εκείνη κινείται μέσα σε νερό, εγώ μέσα σε
μέλι. Μαντέψτε ποια θα φτάσει πρώτη).

5
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4.1.2. Η ΕΞΑΝΑΓΚΑΣΜΕΝΗ ΚΙΝΗΣΗ (137)
 Το κινούν όσον αφορά την εξαναγκασμένη κίνηση είναι μια εξωτερική δύναμη
που υποχρεώνει το σώμα να κινηθεί παρά φύσιν, δηλ. προς μία διεύθυνση που το
εκτρέπει από τον φυσικό του τόπο.
1. Η εξαναγκασμένη κίνηση παύει όταν πάψει η ενέργεια της εξωτερικής δύναμης.
2. Για τον Αριστοτέλη, κάθε κίνηση πραγματοποιείται εντός ενός μέσου.
3. Με βάση αυτό και πιστεύοντας ότι η ταχύτητα είναι αντιστρόφως ανάλογη της
πυκνότητας του μέσου, οδηγήθηκε στην απόρριψη της δυνατότητα κίνησης
στο κενό –μιας και αφού η πυκνότητα του κενού είναι μηδέν, η ταχύτητα θα
γινόταν απείρως μεγάλη, πράγμα αδύνατον- και κατά συνέπεια στην απόρριψη
της ίδιας της ύπαρξης του κενού στον φυσικό κόσμο.
4. Οι παραπάνω κανόνες του Αριστοτέλη δεν έρχονται σε άμεση αντίθεση με τα
δεδομένα της παρατήρησης.
5. Ο Αριστοτέλης συνδέει την κινητική συμπεριφορά ενός σώματος σε ελεύθερη
πτώση (φυσική κίνηση των βαρέων σωμάτων) με τη βαρύτητα του: ισχυρίζεται
δηλ. ότι η ταχύτητα είναι ανάλογη του βάρους.
6. Αυτό όμως όπως ξέρουμε δεν ισχύει στην ελεύθερη πτώση στο κενό.
7. Όταν όμως η ελεύθερη πτώση πραγματοποιείται εντός ενός μέσου, όπως π.χ. ο
αέρας, τότε πράγματι τα βαρύτερα σώματα πέφτουν με μεγαλύτερη ταχύτητα από
ότι τα ελαφρύτερα σώματα, που έχουν ίδιες διαστάσεις και σχήμα.
8. Αυτό είναι ένα πραγματικό δεδομένο της παρατήρησης.
9. Ο Αριστοτέλης λοιπόν δεν είχε άδικο όταν συνέδεε το βάρος με την ταχύτητα,
στην περίπτωση της κίνησης που πραγματοποιείται εντός ενός μέσου, ενώ
διαπιστώνει σωστά πως η κίνηση μέσα σε ένα πυκνό μέσο (μέλι) είναι πιο αργή
από ότι η κίνηση μέσα σε ένα πιο αραιό (νερό ή αέρας).
10. Οι δυο αυτές προτάσεις συμφωνούν με την ανθρώπινη εμπειρία:
 Αν ωστόσο κάποιος υποστήριζε ότι η σχέση της ταχύτητας προς το βάρος ή την
πυκνότητα του μέσου δεν είναι σχέση ποσών ανάλογων, θα παρατηρούσαμε πως
η δικαιολόγηση τέτοιων προτάσεων δεν πρέπει να αναζητείται στην πειραματική
επιβεβαίωση τους, αλλά στην όλη αντίληψη του Αριστοτέλη για τις αναλογίες
βαρέων και ελαφρών στοιχείων που συγκροτούν το εκάστοτε σώμα.

6
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

Υπάρχουν μειονεκτήματα σε αυτή θεωρία, παρά το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης
δεν παρέλειψε να λάβει υπόψη του τα δεδομένα της εμπειρίας:
1. Σύμφωνα με τον Lloyd: η θεωρία αυτή, δε διατυπώνεται με όρους επαρκώς
αφηρημένους.
2. Λέμε επαρκώς επειδή στη μελέτη της κίνησης από τον Αριστοτέλη υπάρχει ένας
βαθμός αφαίρεσης, π.χ. δεν λαμβάνει καθόλου υπόψη του τη μορφή του
κινούμενου σώματος, μια αφαίρεση όσον αφορά τα πραγματικά σώματα.
3. Ωστόσο ο Αριστοτέλης δεν προχώρησε τόσο την αφαίρεση ώστε να μη
συνυπολογίζει στο φαινόμενο . της κίνησης τον παράγοντα «αντίσταση του μέσου
εντός του οποίου διενεργείται η κίνηση».
4. Έθετε ως αρχή πως κάθε κίνηση πραγματοποιείται εντός ενός μέσου.
5. Έχοντας λοιπόν αυτό ως αρχή και πιστεύοντας ότι η ταχύτητα είναι αντιστρόφως
ανάλογη της πυκνότητας του μέσου οδηγήθηκε:
1. Στην απόρριψη της δυνατότητας κίνησης στο κενό: γιατί τότε, αφού η
πυκνότητα του κενού είναι μηδέν, η ταχύτητα θα γινόταν απείρως μεγάλη,
πράγματα αδύνατον (βλ. παραπάνω)
2. Στην απόρριψη της ίδιας της πραγματικής ύπαρξης του κενού.
 Το μειονέκτημα της μη διατύπωσης της θεωρίας του Αριστοτέλη με όρους
επαρκώς αφηρημένους φαίνεται καθαρά στο παράδειγμα που χρησιμοποιεί:
1. Όλα είναι παραδείγματα που χρησιμοποιεί για να μελετήσει την κίνηση είναι
πραγματικά, δηλ. παρμένα από τον κόσμο της εμπειρίας, τον φυσικό κόσμο.
2. Π.χ. το παράδειγμα με το πλοίο: όταν είναι γεμάτο ρυμουλκείται πολύ πιο
αργά, καθώς βυθίζεται περισσότερο στο νερό με αποτέλεσμα η αντίσταση του
υλικού μέσου να είναι μεγαλύτερη. Η ταχύτητα λοιπόν είναι αντιστρόφως
ανάλογη της αντίστασης του υλικού μέσου, αλλά και ανάλογη της κινητήριας
δύναμης, αφού αν ρυμουλκείται από δύο ρυμουλκά κινείται πιο γρήγορα. Το
παράδειγμα όμως αυτό είναι πολύ πιο σύνθετο από τον τρόπο που το κατανοεί
ο Αριστοτέλης.
3. Αντίθετα το τυπικό παράδειγμα της νεώτερης θεωρίας της κίνησης, της
νευτώνειας δυναμικής, δηλ. το παράδειγμα της κίνησης στο κενό, δεν το

συναντάμε ποτέ στον πραγματικό κόσμο.

7
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4. Άρα ο «κόσμος της Φυσικής», ο κόσμος της νευτώνειας δύναμης, είναι
τελείως διαφορετικός από τον «φυσικό κόσμο» του Αριστοτέλη και της
αρχαίας επιστήμης γενικότερα.
 Ο Αριστοτέλης δεν έκανε πειράματα για να επιβεβαιώσει τις θεωρίες του. Μια
εξήγηση για αυτό, που συνάδει με τη διδασκαλία του Αριστοτέλη για τις φύσεις
των πραγμάτων, δίνει ο David Lindberg που λέει πως:
1. Ο Αριστοτέλης πίστευε πως η φύση κάποιου πράγματος αποδεικνύεται μέσω
της συμπεριφοράς του στη φυσική και αδέσμευτη κατάστασή του.
Οποιοιδήποτε τεχνητοί περιορισμοί θα ήταν απλώς παρεμβολές.
2. Αν, ωστόσο, παρά τις παρεμβολές το σώμα συμπεριφερθεί με τον
συνηθισμένο τρόπο του, τότε οι προσπάθειές μας δεν εξυπηρετούν κανένα
σκοπό.
3. Αν δημιουργήσουμε συνθήκες που εμποδίζουν την αποκάλυψη της φύσης του
αντικειμένου, μαθαίνουμε απλώς ότι μπορούμε να επέμβουμε στο αντικείμενο
σε τέτοιο βαθμό που η φύση του να παραμείνει λανθάνουσα.
4. Άρα, το πείραμα δεν θα αποκαλύπτει τίποτα για τις φύσεις των αντικειμένων,
που θα μπορούσε να γίνει γνωστό με άλλον τρόπο.
5. Άρα η επιστημονική πρακτική του Αριστοτέλη δεν είναι αποτέλεσμα αμέλειας
αλλά μέθοδος συμβατή με τον κόσμο όπως τον αντιλαμβανόταν και
κατάλληλα ταιριασμένη με τις ερωτήσεις που τον ενδιέφεραν.
6. Άλλωστε, η πειραματική επιστήμη αναδύθηκε όταν οι φυσικοί φιλόσοφοι
άρχισαν να θέτουν ερωτήματα στα οποία μπορούσε η ίδια να απαντήσει, κι
όχι όταν γεννήθηκε κάποιος αρκετά έξυπνος που κατάλαβε ότι οι τεχνικές και
ελεγχόμενες συνθήκες μπορούν να βοηθήσουν στην εξερεύνηση της φύσης.
7. Μεταγενέστεροι θεωρητικοί άσκησαν κριτική στην θεωρία της κίνησης του
Αριστοτέλη:
1. Τον 6ο αι. μ.Χ. ο Βυζαντινός Ιωάννης Φιλόπονος θα παρουσιάσει μια
σειρά από επιχειρήματα για να δείξει τις αδυναμίες της αριστοτελικής
δυναμικής.
2. Ωστόσο παρ’ όλες τις ανεπάρκειες της δυναμικής του ο Αριστοτέλης ήταν
ο πρώτος που προσέγγισε αυτήν την περιοχή.

8
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4.2.

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΥΡΑΝΙΩΝ ΣΩΜΑΤΩΝ (141)

 Αριστοτέλης: τα ουράνια σώματα σε αντίθεση με ότι υπάρχει πάνω στη Γη, δεν
αποτελούνται από τα τέσσερα βασικά στοιχεία: γη, νερό, αέρας, φωτιά.
 Για τον Αριστοτέλη, τα ουράνια σώματα αποτελούνται από ένα πέμπτο στοιχείο,
τον αιθέρα. Η θεωρία του αυτή επικρίθηκε περισσότερο από κάθε άλλη. Ας δούμε
τι τον οδήγησε να ψάξει για ένα νέο στοιχείο:
1. Κατά τη γνώμη του Αριστοτέλη το πρόβλημα ήταν να ερμηνευθούν οι
ιδιαίτερου είδους φυσικές κινήσεις των ουράνιων σωμάτων, τα οποία
περιφέρονται κυκλικά, διαγράφοντας ομαλές κυκλικές τροχιές.
2. Πως, όμως, θα μπορούσαν να εξηγηθούν αυτές οι αιώνιες και απαράλλακτες
κυκλικές κινήσεις των ουρανίων σωμάτων;
3. Η φυσική κίνηση των τεσσάρων γήινων στοιχείων είναι όπως είδαμε να
κατευθύνονται προς τα πάνω ή προς τα κάτω, να απομακρύνονται ή να
πλησιάζουν προς το κέντρο της Γης.
4. Μπορούν βέβαια για ένα πεπερασμένο χρονικό διάστημα να κινούνται και
προς άλλες κατευθύνσεις (π.χ. όταν πετάμε μια πέτρα) αλλά τότε δεν μιλάμε
για φυσική κίνηση αλλά για εξαναγκασμένη (ή βίαιη) και είναι απαραίτητη η
ύπαρξη μιας κινητήριας δύναμης.
5. Η κίνηση όμως των ουρανίων σωμάτων δεν είναι πεπερασμένη αλλά
αιώνια, άρα δεν μπορεί να είναι βίαιη, αναγκαστικά λοιπόν είναι φυσική.
6. Εδώ βρίσκεται το κύριο θεωρητικό επιχείρημα του Αριστοτέλη:
1. Ένα σώμα του οποίου η φυσική κίνηση είναι η κυκλική κίνηση δεν μπορεί
να ταυτιστεί με κανένα από τα τέσσερα, γήινα στοιχεία, ούτε να είναι
κάποιος συνδυασμός αυτών των στοιχείων, αφού οι φυσικές τους κινήσεις
είναι να πηγαίνουν μόνο προς τα πάνω και προς τα κάτω.
2. Και αν κάποτε συμβαίνει να κινούνται κυκλικά (π.χ. περιστρέφουμε μια
πέτρα δεμένης ένα σχοινί), τότε δεν μιλάμε για φυσική κίνηση αλλά για
εξαναγκασμένη (ή βίαιη).
3. Κατά συνέπεια, λέει ο Αριστοτέλης, πρέπει να υπάρχει ένα άλλο, ένα
πέμπτο στοιχείο, η φυσική συμπεριφορά του οποίου είναι να κινείται
συνεχώς εκτελώντας κυκλική κίνηση.

9
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

4. Αυτό είναι το θεωρητικό επιχείρημα που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης για
να υποστηρίξει την ύπαρξη του αιθέρα.
 Πολλοί φιλόσοφοι μετά τον Αριστοτέλη δυσκολεύτηκαν με τη θεωρία του
πέμπτου στοιχείου:
1. Η θεωρία δεν εξηγούσε τι συμβαίνει στο σύνορο των δύο κόσμων, του
γήινου (υποσελήνιου) και του κόσμου των ουράνιων σφαιρών:
1. Ακριβώς επάνω από τη σφαίρα της Σελήνης, που αποτελεί το σύνορο των
δύο κόσμων, τα τέσσερα γήινα στοιχεία παραχωρούν τη θέση τους στο
πέμπτο, τον αιθέρα.
2. Πως όμως γίνεται αυτή η μετάβαση, από την κίνηση προς τα πάνω ή προς
τα κάτω, που είναι η φυσική κίνηση των τεσσάρων γήινων στοιχείων, στην
αιώνια ομαλή κυκλική, που είναι η φυσική κίνηση του αιθέρα;
2. Υπάρχει πρόβλημα με τη μετάδοση της θερμότητας:
1. Ο Ήλιος ως ουράνιο σώμα αποτελείται μόνο από αιθέρα και ο αιθέρας δεν
έχει καμία από τις ιδιότητες των τεσσάρων γήινων στοιχείων. Άρα δεν έχει
ούτε την ιδιότητα του «θερμού».
2. Αν όμως έχουν έτσι τα πράγματα, τότε πώς εξηγείται η μετάδοση της
θερμότητα από τον Ήλιος στη Γη;
ΣΥΝΟΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Β4
1. Στο κεφάλαιο αυτό εξετάσαμε την αριστοτελική θεωρία της κίνησης, μια
θεωρία η οποία κυριάρχησε όσο καμία άλλη στην ιστορία της δυτικής επιστήμης.
2. Ο κόσμος, κατά τον Αριστοτέλη, είναι ένας πεπερασμένος, κλειστός και
ιεραρχημένος κόσμος, ο οποίος αποτελείται από δυο διακριτές περιοχές: τη γήινη
ή υποσελήνια και την ουράνια.
3. Η καθεμία από αυτές τις περιοχές διέπεται από τους δικούς της νόμους και η
κινητική συμπεριφορά των σωμάτων διαφέρει από τη μια στην άλλη.
4. Η κίνηση στη γήινη περιοχή διακρίνεται σε «φυσική» και σε «εξαναγκασμένη».
5. Η φυσική κίνηση είναι πάντοτε ευθύγραμμη και η διεύθυνσή της είναι
κατακόρυφη, γιατί αυτή η κίνηση αρμόζει στα τέσσερα γήινα στοιχεία (γη, νερό,
αέρας, φωτιά) από τα οποία συγκροτούνται όλα τα πράγματα που βρίσκονται στη
γήινη περιοχή του κόσμου.
6. Στην ουράνια περιοχή υπάρχει μόνο μία φυσική κίνηση, η ομαλή κυκλική.

10
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

7. Αυτός είναι και ο λόγος που τα ουράνια σώματα αποτελούνται από μια 5η ουσία,
τον αιθέρας.

11
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013