2

1.Ερμή του Τρισμέγιστου Ποιμάνδρης
Όταν κάποτε συλλογιζόμουν για τα όντα και
η σκέψη μου πέταξε πολύ ψηλά, ενώ οι
σωματικές μου αισθήσεις ανακόπηκαν, όπως σ’
αυτούς που βάρυναν από τον ύπνο λόγω
κορεσμού εξαιτίας της τροφής ή από την
κόπωση του σώματος, μου φάνηκε πως είδα ένα
ον υπερμέγεθες, πέρα από κάθε μέτρο, να με
καλεί με το όνομά μου και να μου λέει: «Τι
θέλεις ν’ ακούσεις και να δεις και με τη νόησή
σου να μάθεις και να γνωρίσεις;».
Και είπα εγώ: «Εσύ ποιος είσαι;»
«Εγώ», είπε, «είμαι ο Ποιμάνδρης, ο νους
της αυθεντίας. Γνωρίζω τι ζητάς και είμαι
παντού μαζί σου».
Κι εγώ είπα: «Θέλω να μάθω για τα όντα,
να κατανοήσω τη φύση τους, να γνωρίσω το
Θεό. Πώς», είπα, «θέλω να τα ακούσω αυτά!»
Μου είπε πάλι: «Έχε στο νου σου όσα
θέλεις να μάθεις κι εγώ θα σε διδάξω».

3

Λέγοντας αυτά άλλαξε όψη κι αμέσως τα
πάντα ανοίχτηκαν μπροστά μου με φόρα και
είδα θέαμα απεριόριστο, τα πάντα να λούζονται
στο φως, φως καθαρό και ιλαρό. Κι αγάπησα με
πάθος αυτό που είδα. Μετά από λίγο έγινε
σκότος κατωφερές, τόπους-τόπους, φοβερό και
στυγνό, κουλουριασμένο ελικοειδώς. Μου
φάνηκε σαν φίδι. Ύστερα το σκοτάδι
μεταβλήθηκε σε κάτι υγρό, άφατα ταραγμένο,
που ανέδυε καπνό σαν από φωτιά και
ολοκληρωνόταν με ήχο γοερό, ανείπωτο.
Έπειτα εξέπεμψε βοή άναρθρη, σαν τον ήχο
της φωτιάς. Κι από το φως λόγος άγιος επήλθε
στην (υγρή) φύση και πυρ καθαρό ξεπήδησε από
την υγρή φύση προς τα πάνω σε ύψος. Ήταν
ανάλαφρο και οξύ και συνάμα δυναμικό. Και ο
αέρας, όντας ελαφρύς, ακολούθησε το φύσημα,
καθώς αυτό ανέβαινε από τη γη και το νερό ως
τη φωτιά, με αποτέλεσμα να μοιάζει ο αέρας
σαν να ήταν κρεμασμένος από το φύσημα. Η γη
και το νερό έμεναν στη θέση τους και ήταν
ανακατεμένα, ώστε δεν ξεχώριζε η γη απ’ το
νερό. Κινούνταν στο άκουσμα του πνευματικού
λόγου, ο οποίος περνούσε από πάνω τους.

4

Ο Ποιμάνδρης μου είπε: «Κατανόησες
αυτό το θέαμα τι σημαίνει;»
Και είπα εγώ: «Θα το κατανοήσω».
«Εκείνο το φως», είπε, «είμαι εγώ, ο
Νους, ο θεός σου, ο οποίος υπήρχα πριν από την
υγρή ουσία που εμφανίστηκε από το σκότος. Κι
ο φωτεινός Λόγος που προήλθε από το Νου
είναι γιος του θεού.
«Τι λες;», είπα.
«Να το ξέρεις: αυτό που εντός σου βλέπει
και ακούει είναι ο Λόγος του Κυρίου, ενώ ο
Νους είναι Θεός-Πατέρας. Δεν στέκουν χώρια ο
ένας απ’ τον άλλο, γιατί η ένωσή τους είναι η
ζωή».
«Σ’ ευχαριστώ», είπα εγώ.
«Κατανόησε λοιπόν το φως και
αναγνώρισέ το».
Αφού είπε αυτά τα λόγια, για πολύ ώρα
με κοίταζε στα μάτια, με αποτέλεσμα να τρέμω
στην όψη του. Κι όταν κοίταξε ψηλά, είδα στο
νου μου το φως να υπάρχει σε αναρίθμητες
δυνάμεις, να έχει γίνει κόσμος απεριόριστος, τη
φωτιά να περισφίγγεται από μια πολύ μεγάλη
δύναμη και να κρατιέται στη θέση της. Αυτά

5

εγώ τα σκεφτόμουνα, βλέποντάς τα χάρη στο
λόγο του Ποιμάνδρη.
Κι ενώ ήμουν κατάπληκτος, είπε πάλι σε
μένα: «Στο νου σου είδες την αρχέτυπη μορφή,
την αρχή που υπήρχε πριν κι από την αρχή την
ατελεύτητη». Αυτά μου είπε ο Ποιμάνδρης.
Και είπα εγώ: «Τα στοιχεία της φύσης,
λοιπόν, από πού προήλθαν;»
Κι εκείνος απάντησε πάλι σ’ αυτά: «Από
τη Βούληση του θεού,1 η οποία αφού έλαβε το
Λόγο και είδε τον ωραίο κόσμο, τον μιμήθηκε
και μεταμορφώθηκε σε κόσμο χρησιμοποιώντας
τα δικά της στοιχεία και τη γέννηση των
ψυχών. Ο Νους, ο θεός, ήταν αρρενόθηλυς, ζωή
και φως, και γέννησε με το λόγο άλλο Νου,
δημιουργό, που όντας θεός του πυρός και του
πνεύματος δημιούργησε επτά Διοικητές, οι
οποίοι περιέχουν σε κύκλους τον αισθητό
κόσμο. Η διοίκησή τους ονομάζεται Ειμαρμένη.
Αμέσως από τα κατωφερή στοιχεία πήδησε ο
Λόγος του θεού προς το καθαρό δημιούργημα
της φύσης και ενώθηκε με τον Νου-Δημιουργό,
γιατί ήταν ομοούσιός του.2 Έτσι τα κατώτερα
στοιχεία της φύσης απέμειναν άλογα, να είναι

6

μόνο ύλη. Μαζί με το Λόγο ο ΝουςΔημιουργός, που περιέχει τους κύκλους και
τους κάνει να στριφογυρίζουν με κρότο,3 έθεσε
σε περιστροφή τα δημιουργήματά του και τα
άφησε
να
περιστρέφονται
απ’
την
απροσδιόριστη αρχή ως το δίχως όρια τέλος.
Γιατί έχει αρχή, αλλά όχι τέλος. Η περιφορά
τους, όπως το θέλησε ο Νους, δημιούργησε από
τα κατώτερα στοιχεία ζώα άλογα –γιατί τα
κατώτερα στοιχεία δεν είχαν συγκρατήσει το
Λόγο. Ο αέρας γέννησε όσα πετούν, το νερό
όσα κολυμπούν. Η γη και το νερό
διαχωρίστηκαν μεταξύ τους, όπως το θέλησε ο
Νους, και η γη γέννησε από τον εαυτό της όσα
τετράποδα ζώα έχει και ερπετά, θηρία άγρια και
ήμερα.4 Ο πατέρας των πάντων Νους, όντας
ζωή και φως, γέννησε τον Άνθρωπο ίσο με τον
εαυτό και τον αγάπησε σαν παιδί του. 5 Γιατί
ήταν πανέμορφος, έχοντας την εικόνα του
πατέρα του.6 Πραγματικά ο θεός αγάπησε την
ίδια του τη μορφή και της παρέδωσε όλα του τα
δημιουργήματα. Ο Άνθρωπος, αφού κατανόησε
την κτίση του Δημιουργού μέσα στον Πατέρα,
θέλησε να δημιουργήσει και ο ίδιος. Ο πατέρας

7

του το επέτρεψε. Όταν ήρθε στη δημιουργική
σφαίρα,7 για να πάρει την πάσα εξουσία, 8
κατανόησε τα δημιουργήματα του αδελφού του 9
κι εκείνοι τον αγάπησαν κι ο καθένας τους του
μετέδιδε όσα ανήκουν στην τάξη του. 10 Και
αφού κατανόησε την ουσία τους και μετέλαβε
από τη φύση τους, θέλησε να διαρρήξει την
περιφέρεια των κύκλων και να κατανοήσει τη
δύναμη αυτού που κείται πάνω στη φωτιά.
Έχοντας την εξουσία του κόσμου των θνητών
και των άλογων ζώων έσκυψε μέσα από την
αρμονία (του κόσμου), διαρρηγνύοντας το
κέλυφός της, και έδειξε στην κατώτερη φύση
την ωραία μορφή του θεού. Αυτή, βλέποντας
την ομορφιά του, που δεν χορταίνεται ποτέ, να
έχει μέσα του όλη τη δύναμη των Διοικητών και
τη μορφή του θεού, χαμογέλασε από έρωτα,
επειδή αντίκρισε την όψη της κάλλιστης μορφή
του Ανθρώπου μέσα στο νερό και τη σκιά του
πάνω στη γη. Αλλά κι ο Άνθρωπος βλέποντας
την όμοια μ’ αυτόν μορφή μέσα στο νερό την
αγάπησε και θέλησε να κατοικήσει εκεί. Η
θέλησή του έγινε ταυτόχρονα πράξη και
κατοίκησε τη μορφή που δεν έχει λόγο. Η

8

φύση, λαμβάνοντας τον αγαπημένο της, τον
σφιχταγκάλιασε ολόκληρη και ενώθηκαν. Γιατί
ήταν εραστές.
Γι’ αυτό το λόγο απ’ όλα τα ζώα πάνω
στη γη μόνο ο άνθρωπος είναι διπλός, θνητός
εξαιτίας του σώματος, αθάνατος εξαιτίας του
αληθινού Ανθρώπου. Γιατί αν και είναι
αθάνατος και έχει την εξουσία των πάντων,
πάσχει τη μοίρα των θνητών, υποκείμενος στην
Ειμαρμένη.11 Και μολονότι είναι πάνω από την
αρμονία, έγινε δούλος εντός της αρμονίας. Και
αν και είναι ανδρόγυνος από ανδρόγυνο12 και
άυπνος από άυπνο πατέρα, <από τον έρωτα>
νικιέται».
«Και μετά απ’ αυτά τι, Νου μου; Γιατί κι
εγώ ο ίδιος αγαπώ το Λόγο».
Και ο Ποιμάνδρης είπε: «Αυτό είναι το
μυστήριο το κρυμμένο μέχρι αυτή τη μέρα. 13
Γιατί η φύση, επειδή ενώθηκε με τον Άνθρωπο,
γέννησε θαύμα θαυμασιότατο. Έχοντας,
δηλαδή, από τον Άνθρωπο τη φύση της
αρμονίας των Επτά, για τους οποίους σου είπα
ότι έγιναν από πνεύμα και φωτιά, δεν
καθυστέρησε, αλλά αμέσως γέννησε επτά

9

ανθρώπους, ανάλογους προς τη φύση των επτά
Διοικητών, ανδρόγυνους και μετάρσιους».
«Και μετά απ’ αυτά τι, Ποιμάνδρη; Γιατί
μου
ήρθε τώρα μεγάλη επιθυμία και ποθώ ν’
ακούσω. Μη βιάζεσαι».
Και ο Ποιμάνδρης είπε: «Σιώπα λοιπόν. 14
Ακόμη δεν σου ανέπτυξα των πρώτο λόγο».
«Να, σιωπώ», είπα εγώ.
«Συνέβη, λοιπόν, όπως είπα, η γέννηση
αυτών των επτά ανθρώπων με τον ακόλουθο
τρόπο. Η γη ήταν θηλυκή, το νερό έτοιμο για
αναπαραγωγή, ο καρπός της φωτιάς ώριμος. Η
φύση πήρε από τον Αιθέρα το πνεύμα και
γέννησε τα σώματα σύμφωνα με τη μορφή του
Ανθρώπου. Ο Άνθρωπος από ζωή και φως έγινε
ψυχή και νους, ψυχή από ζωή και νους από
φως. Και όλα όσα ανήκουν στον αισθητό κόσμο
έμειναν έτσι μέχρι το τέλος της περιόδου και
την αρχή των φύλων.15
Άκου λοιπόν το λόγο που ποθείς ν’
ακούσεις. Όταν συμπληρώθηκε η περίοδος,
λύθηκε ο σύνδεσμος των πάντων με τη βούληση
του θεού. Γιατί όλα τα ζώα που ήταν ανδρόγυνα
διαλύθηκαν ταυτόχρονα με τον Άνθρωπο και

10

έγιναν μερικά αρσενικά και μερικά με όμοιο
τρόπο θηλυκά.16 Και ο θεός ευθύς είπε με λόγο
άγιο: αυξάνεσθε μεγαλώνοντας και πληθύνεσθε
πληθαίνοντας όλα τα κτίσματα και τα
δημιουργήματα. Και αυτός που έχει εντός του
το Νου ας αναγνωρίσει ότι ο εαυτός του είναι
αθάνατος, ότι αίτιος του θανάτου είναι ο
έρωτας· ας μάθει όλα τα όντα.
Αφού είπε αυτά τα λόγια, η Πρόνοια 17
μέσω της Ειμαρμένης και της αρμονίας έκανε τις
ενώσεις και καθόρισε τις γεννήσεις και
πλήθυναν όλα ανάλογα με το είδος τους· κι
αυτός που αναγνώρισε τον εαυτό του έφτασε
στο περιούσιο Αγαθό,18 ενώ αυτός που αγάπησε
το σώμα, το γεννημένο από την πλάνη του
έρωτα, αυτός παραμένει πλανώμενος στο
σκοτάδι,19 πάσχοντας με τις αισθήσεις του τα
πάθη του θανάτου».
«Ποια είναι η τόσο μεγάλη αμαρτία που
κάνουν» είπα εγώ «όσοι ζουν στην άγνοια, ώστε
να στερούνται την αθανασία;»
«Μοιάζεις να μην νοιάζεσαι για όσα
άκουσες. Δεν σου είπα να τα σκεφτείς;»

11

«Τα σκέφτομαι και τα θυμάμαι και
συνάμα σε ευχαριστώ».
«Αν τα σκέφτηκες, πες μου, για ποιο
λόγο είναι άξιοι του θανάτου όσοι ζουν στο
θάνατο;».
«Γιατί ρίζα του σώματός μας είναι το
στυγερό σκοτάδι, από το οποίο προέρχεται η
υγρή φύση, από την οποία συντίθεται το θνητό
σώμα στον αισθητό κόσμο, από το οποίο
αρδεύεται ο θάνατος».20
«Καλά το κατάλαβες. Για ποιο λόγο όμως
όποιος γνώρισε τον εαυτό του πηγαίνει σ’
Αυτόν, όπως λέει ο Λόγος του θεού;».
Είπα εγώ: «Επειδή ο πατέρας των όλων
είναι φως και ζωή κι απ’ αυτόν γεννήθηκε ο
Άνθρωπος».
«Σωστά μίλησες και είπες. Φως και ζωή
είναι ο θεός και πατέρας, από τον οποίο
γεννήθηκε
ο
Άνθρωπος.
Εάν
λοιπόν
κατανοήσεις ότι ο εαυτός σου είναι από φως και
ζωή και ότι κατάγεσαι απ’ αυτά, θα επιστρέψεις
στη ζωή».
Αυτά είπε ο Ποιμάνδρης. «Όμως πες μου
επίσης», είπα, «πώς θα γυρίσω εγώ στη ζωή,

12

Νου μου; Γιατί λέει ο θεός: ο έννους άνθρωπος
ας αναγνωρίσει τον εαυτό του. Δεν έχουν όλοι
οι άνθρωποι νου;».
«Μίλα σωστά, όταν μιλάς. Εγώ ο ίδιος, ο
Νους, παραστέκομαι στους όσιους, τους
αγαθούς, τους καθαρούς, τους ελεήμονες, τους
ευσεβείς21 και η παρουσία μου γίνεται βοήθεια
και ευθύς γνωρίζουν τα πάντα και εξευμενίζουν
τον Πατέρα με αγάπη και τον ευχαριστούν
εγκωμιάζοντάς τον και εξυμνώντας τον με
τρόπο σωστό από πόθο. Και προτού να
παραδώσουν το σώμα τους στο θάνατό του,
απεχθάνονται τις αισθήσεις, γνωρίζοντας τις
δραστηριότητές τους. Και επιπλέον εγώ, ο
Νους, δε θα επιτρέψω να έρθουν εις πέρας οι
δραστηριότητες του σώματος που τους
επιτίθενται. Όντας φύλακας των πυλών θα
αποκλείσω τις εισόδους των κακών και αισχρών
δραστηριοτήτων, αποκόπτοντας τη σκέψη τους.
Όμως στέκω μακριά από τους ανόητους,
τους κακούς, τους πονηρούς, τους φθονερούς,
τους πλεονέκτες, τους φονιάδες και τους
ασεβείς,22 τους έχω αφήσει στον τιμωρό τους
δαίμονα, ο οποίος τους χτυπά με την οξύτητα

13

της φωτιάς και τους πληγώνει στις αισθήσεις
τους και τους ετοιμάζει ακόμη περισσότερο για
την ανομία, για να τύχουν μεγαλύτερη
τιμωρία.23 Όμως αυτοί δεν παύουν να έχουν
άπληστη την επιθυμία για τους πόθους τους, να
πολεμούν στο σκοτάδι ακόρεστοι. Αυτό τους
βασανίζει και αυξάνει ακόμη περισσότερο τη
φωτιά που τους καίει».
«Όλα καλά μου τα δίδαξες, Νου, όπως το
ήθελα, αλλά πες μου επίσης και πώς γίνεται η
άνοδος (της ψυχής)».
Σ’ αυτά τα λόγια ο Ποιμάνδρης
απάντησε: «Πρώτα κατά τη διάλυση του υλικού
σώματος το παραδίνεις στη φθορά και η μορφή
που είχες αφανίζεται. Παραδίδεις στο δαίμονα
τον τρόπο της ζωής σου ανενεργό και οι
αισθήσεις του σώματος επανέρχονται στις
πηγές
τους,
γίνονται
κομμάτια
και
ανασυντάσσονται πάλι μαζί ως ενέργειες. Η
ορμή και η επιθυμία πηγαίνουν στην άλογη
φύση.24
25
Έτσι ο άνθρωπος ορμά προς πάνω μέσα
από την (κοσμική) αρμονία. Στην πρώτη ζώνη
παραδίδει τη δύναμη της αύξησης και της

14

μείωσης, στη δεύτερη τα τεχνάσματα του
κακού, τον δόλο ανενεργό, στην τρίτη την
επιθυμία της απάτης ανενεργή, στην τέταρτη
την αρχοντική αλαζονεία χωρίς περίσσευμα,26
στην πέμπτη το θράσος το ανόσιο και την
προπέτεια της τόλμης,27 στην έκτη τις κακές
ορμές του πλούτου ανενεργές, στην έβδομη
ζώνη το ψεύδος που μηχανορραφεί.
Τότε, γυμνωμένος από τα ενεργήματα της
αρμονίας, φτάνει στην ουσία της Ογδοάδας28
έχοντας τη δική του δύναμη και υμνεί τον
πατέρα μαζί με τα όντα. Οι παρόντες χαίρονται
μαζί του για την παρουσία του. Εξομοιωμένος
με όσους υπάρχουν δίπλα του ακούει και
κάποιες Δυνάμεις πέρα από τη φύση της
Ογδοάδας να υμνούν το θεό με γλυκιά φωνή. 29
Τότε με τάξη ανέρχονται προς τον πατέρα και οι
ίδιοι παραδίδουν τον εαυτό τους στις Δυνάμεις,
γίνονται Δυνάμεις και ενώνονται με το θεό.
Αυτό είναι το αγαθό τέλος για όσους έχουν
γνώση, να θεωθούν. Λοιπόν, τι καθυστερείς;
Τώρα που παρέλαβες όλη τη γνώση δε θα γίνεις
καθοδηγητής των αξίων, ώστε ο θεός να σώσει
το ανθρώπινο γένος χάρη σε σένα;».

15

Αφού είπε σε μένα αυτά ο Ποιμάνδρης,
ενώθηκε με τις Δυνάμεις. Εγώ ευχαρίστησα και
εγκωμίασα των πατέρα των όλων και ο
Ποιμάνδρης με άφησε ελεύθερο, αφού με
δυνάμωσε και μου δίδαξε τη φύση του παντός
και το μέγιστο θέαμα· κι εγώ ξεκίνησα να
κηρύσσω στους ανθρώπους το κάλλος της
ευσέβειας και της γνώσης: «Λαοί, άνθρωποι
γεννημένοι από τη γη, που έχετε παραδώσει τον
εαυτό σας στον ύπνο και τη μέθη, στην άγνοια
του θεού, ξεμεθύστε, πάψτε την κραιπάλη,
πάψτε να θέλγεστε από τον άλογο ύπνο».
Εκείνοι με άκουσαν και ήρθαν κοντά μου
με μια ψυχή. Εγώ τους είπα: «Γιατί, άνθρωποι
γεννημένοι από τη γη, παραδώσατε τον εαυτό
σας στο θάνατο, ενώ είχατε τη δύναμη να
μεταλάβετε στην αθανασία; Μετανοήστε, οι
συνοδοιπόροι της πλάνης, οι κοινωνοί της
άγνοιας. Απαλλαγείτε από το σκοτεινό φως,30
μεταλάβετε την αθανασία, εγκαταλείποντας τη
φθορά».
Ορισμένοι από αυτούς απομακρύνθηκαν
φλυαρώντας, έχοντας παραδώσει τον εαυτό
τους στην οδό του θανάτου. Άλλοι όμως με

16

παρακαλούσαν να τους διδάξω, πέφτοντας στα
πόδια μου. Εγώ τους σήκωσα και έγινα
καθοδηγητής του γένους, διδάσκοντας τους
λόγους (του θεού), πώς και με ποιο τρόπο θα
σωθούν. Έσπειρα σ’ αυτούς τους λόγους της
σοφίας και θράφηκαν με το αθάνατο νερό. 31
Όταν σκοτείνιασε και το φως του ήλιου άρχισε
να δύει ολόκληρο, τους προέτρεψα να
ευχαριστήσουν το θεό· ολοκλήρωσαν την
ευχαριστία τους και καθένας γύρισε στην κλίνη
του.
Εγώ την ευεργεσία του Ποιμάνδρη τη
χάραξα μέσα μου και γεμάτος με ό,τι ήθελα
αναγάλλιασα. Γιατί ο ύπνος του σώματος έγινε
νηφαλιότητα της ψυχής, το σφάλισμα των
ματιών όραση αληθινή, η σιωπή μου γεμάτη
από το αγαθό,32 η εκφορά του λόγου γέννημα
αγαθών. Αυτό μου συνέβη, επειδή το έλαβα
από το Νου μου, δηλαδή τον Ποιμάνδρη, το
λόγο της αυθεντίας. Θεόπνευστος έφτασα στην
αλήθεια. Γι’ αυτό με όλη μου την ψυχή και τη
δύναμη εξυμνώ τον πατέρα θεό:
«Άγιος33 ο θεός και πατέρας των όλων.

17

Άγιος ο θεός, που η βουλή του εκπληρώνεται
από τις ίδιες του τις δυνάμεις.
Άγιος ο θεός, που θέλει να γίνει γνωστός και
γνωρίζεται από τους δικούς του.34
Άγιος είσαι εσύ που τα όντα με τον Λόγο σου
ένωσες.
Άγιος είσαι εσύ που όλη η φύση είναι εικόνα
σου.
Άγιος είσαι εσύ που η φύση δε σε διαμόρφωσε.
Άγιος είσαι, ο ισχυρότερος πάσης δυνάμεως.
Άγιος είσαι, ο ανώτερος από κάθε υπεροχή.
Άγιος είσαι, ο ανώτερος των επαίνων.
Δέξου θυσίες αγνές με το λόγο, από μια ψυχή
και καρδιά που υψώνεται προς εσένα,
ανεκλάλητε, άρρητε, που μόνο η σιωπή μπορεί
να σε ονομάσει. Σε μένα που αιτούμαι να μην
ξεχάσω τη γνώση που αφορά την ουσία μας
συγκατένευσε και ενδυνάμωσέ με. Με τη χάρη
σου αυτή θα φωτίσω όσους από το γένος μου
ζουν στην άγνοια, τους αδερφούς μου, τους
γιους σου. Γι’ αυτό πιστεύω και μαρτυρώ, στη
ζωή προχωρώ και στο φως. Ευλογητός είσαι,
πατέρα. Ο άνθρωπός σου επιθυμεί να αγιάσει

18

μαζί σου, καθώς του παραχώρησες την πάσα
εξουσία».

13.Ερμή του Τρισμέγιστου λόγος προς το γιο
του Τατ. Λόγος απόκρυφος στο όρος35 για την
παλιγγενεσία και την επαγγελία36 της σιωπής.
Στα Γενικά37 σου, πατέρα, μίλησες
αινιγματικά
και
όχι
ολοκάθαρα,38
πραγματευόμενος τη φύση του θεού. Δε μου
αποκάλυψες τίποτα, με τον ισχυρισμό ότι
κανείς δεν μπορεί να σωθεί πριν από την
παλιγγενεσία. Όταν όμως σε ικέτεψα, τότε που
κατέβηκες από το όρος,39 και μετά από τη
συζήτησή μας, ενώ σε ρώτησα για να μάθω το
δόγμα για την παλιγγενεσία –είναι το μόνο
σημείο της διδασκαλίας σου που αγνοώ- μου
είπες ότι θα μου το μεταδώσεις, όταν θα
μπορέσω να αποξενωθώ από τον κόσμο. 40 Είμαι
έτοιμος, λοιπόν, αφού οχύρωσα το φρόνημά

19

εντός μου απέναντι στην απάτη του κόσμου.
Εσύ συμπλήρωσε τα κενά της γνώσης μου με
όσα είπες ότι θα μου μεταδώσεις σχετικά με τον
τρόπο της παλιγγενεσίας, εκθέτοντας το θέμα
με τη φωνή σου ή με τρόπο απόκρυφο. 41
Αγνοώ, Τρισμέγιστε, από τι είδους μήτρα 42
γεννήθηκε ο Άνθρωπος και από ποια σπορά».
«Παιδί μου, (μήτρα) είναι η νοερή
Σοφία μέσα στη Σιγή 43 και σπορά το αληθινό
Αγαθό».
«Και ποιος είναι ο σπορέας, πατέρα; Γιατί
αγνοώ το ζήτημα στο σύνολό του».
«(Σπορέας) είναι το Θέλημα του θεού,44
παιδί μου».
«Τι είδους είναι αυτός που γεννιέται,
πατέρα; Γιατί δεν μπορεί να έχει καμιά
συμμετοχή στην εντός μου ουσία».
«Αυτός
που
γεννιέται
θα
είναι
διαφορετικός, παιδί του θεού, θεός, το παν μέσα
στα πάντα, αποτελούμενος απ’ όλες τις
Δυνάμεις».45
«Αίνιγμα μου λες, πατέρα, και δε μιλάς
όπως πατέρας στο γιο του».46

20

«Αυτό το είδος (γνώσης) δε διδάσκεται,
παιδί μου, αλλά όταν το θελήσει, από τον ίδιο
το θεό δίνεται η ανάμνηση».47
«Πατέρα, μου λες πράγματα αδύνατα και
βεβιασμένα. Γι’ αυτό και απέναντι σ’ αυτά
θέλω να δώσω μια ορθή απάντηση: “Γεννήθηκα
παιδί ξένο προς το γένος του πατέρα μου”. 48
Μην είσαι εχθρικός με μένα, πατέρα. 49 Είμαι
γνήσιος γιος σου. Όρισέ μου με σαφήνεια τον
τρόπο της παλιγγενεσίας».
«Τι να πω παιδί μου; Δεν έχω τι άλλο να
πω, εκτός από αυτό: βλέποντας εντός μου ένα
όραμα άυλο, γεννημένο από το έλεος του θεού,
βγήκα από τον εαυτό μου και εισήλθα σε
αθάνατο σώμα και δεν είμαι τώρα αυτός που
ήμουν πριν,50 αλλά γεννήθηκα μέσα στο Νου.
Η πραγματικότητα αυτή δεν διδάσκεται, ούτε
μπορεί να ιδωθεί από αυτό το υλικό στοιχείο, με
το οποίο βλέπει κανείς. Γι’ αυτό και έχω
εγκαταλείψει αυτή την πρώτη μορφή μου, την
σύνθετη. Δεν έχω πια χρώμα, ούτε αφή και
μέγεθος, όλα αυτά μου είναι ξένα. Τώρα, παιδί
μου, με βλέπεις με τα μάτια σου, δεν κατανοείς
όμως αυτό που είμαι, βλέποντάς με με τη

21

σωματική σου όραση. Δεν μπορώ να ιδωθώ από
αυτά τα μάτια τώρα, παιδί μου».
«Πατέρα, με έσεισες μέσα μου και μ’ έριξες
σε μεγάλο πάθος και οίστρο του νου. Γιατί τώρα
δεν βλέπω τον εαυτό μου».
«Μακάρι, παιδί μου, κι εσύ να έβγαινες
από τον εαυτό σου χωρίς να κοιμάσαι, όπως
συμβαίνει στον ύπνο σ’ αυτούς που
ονειρεύονται».
«Πες μου κι αυτό. Ποιος είναι ο
γενεσιουργός της παλιγγενεσίας;».
«Ο γιος του θεού, ένας Άνθρωπος, με του
θεού το θέλημα».
«Από δω και πέρα, πατέρα, με οδηγείς σε
αποσβόλωση. Έχω χάσει τα μέχρι τώρα λογικά
μου –γιατί, πατέρα, βλέπω το παράστημά σου
να είναι το ίδιο, μαζί με τα χαρακτηριστικά
σου».51
«Και σ’ αυτό πλανιέσαι. Γιατί η θνητή
μορφή αλλάζει καθημερινά, αφού με το χρόνο
είτε αυξάνει, είτε μειώνεται, σαν ψεύδος».
«Τι
είναι,
λοιπόν,
αληθινό,
Τρισμέγιστε;».

22

«Αυτό που δεν είναι θολό,52 παιδί μου, που
δεν έχει όρια,53 χρώμα, σχήμα, το αναλλοίωτο,
το γυμνό, το λαμπερό, που γίνεται καταληπτό
από τον εαυτό του, το αναλλοίωτο αγαθό, το
ασώματο».
«Στ’ αλήθεια έχω τρελαθεί, πατέρα. Γιατί
ενώ νόμιζα ότι με είχες κάνει σοφό, οι
αντιληπτικές ικανότητες της νόησής μου έχουν
φράξει».
«Έτσι είναι, παιδί μου. Αυτό που
ανεβαίνει ψηλά, όπως η φωτιά, και αυτό που
βυθίζεται προς τα κάτω, όπως η γη, αυτό που
είναι υγρό, όπως το νερό, κι αυτό που πνέει σ’
όλο το σύμπαν,54 όπως ο αέρας, συλλαμβάνεται
με τις αισθήσεις. Ό,τι όμως είναι ξέχωρο απ’
αυτές πώς να το κατανοήσεις με τις αισθήσεις
σου, δηλαδή ό,τι δεν είναι σκληρό, δεν είναι
υγρό, δεν σφίγγεται, δεν διολισθαίνει, αυτό που
νοείται μόνο από τη δύναμη και την ενέργειά
του και απαιτεί κάποιον που να μπορεί να
κατανοήσει την εν θεώ γέννηση;».
«Είμαι, λοιπόν, ανίκανος, πατέρα;».
«Παιδί μου, μακάρι αυτό να μην συμβεί.
Συγκεντρώσου στον εαυτό σου και θα έρθει.

23

Θέλησέ του και γίνεται. Κατάργησε τις
αισθήσεις του σώματος και θα συμβεί η
γέννηση της θεότητας.55 Καθάρισε τον εαυτό
σου από τις παράλογες τιμωρίες της ύλης».56
«Δηλαδή, πατέρα, έχω τιμωρούς μέσα
μου;».
«Όχι λίγους, παιδί μου, αλλά και
φοβερούς και πολλούς».
«Το αγνοώ, πατέρα».
«Μία τιμωρία,57 παιδί μου, είναι η άγνοια,
δεύτερη η λύπη, τρίτη η ασωτία, τέταρτη η
επιθυμία, πέμπτη η αδικία, έκτη η πλεονεξία,
έβδομη η απάτη, όγδοη ο φθόνος, ένατη ο
δόλος, δέκατη η οργή, ενδέκατη η προπέτεια,
δωδέκατη η κακία. Είναι δώδεκα αυτές στον
αριθμό. Κάτω απ’ αυτές, παιδί μου, κι άλλες,
ακόμη περισσότερες, αναγκάζουν των εσωτερικό
άνθρωπο58 να υποφέρει με τις αισθήσεις του,
εξαιτίας του δεσμωτηρίου του σώματος. Αυτές
απομακρύνονται, όχι αθρόα,59 από τον άνθρωπο
που τον ελέησε ο θεός και σ’ αυτό συνίσταται ο
τρόπος και ο λόγος της παλιγγενεσίας.
Στο εξής σίγησε, παιδί μου, και σιώπα
ευλαβικά. Μ’ αυτό τον τρόπο ο θεός δε θα

24

παύσει το έλεός του για μας.60 Χαίρε, λοιπόν,
παιδί μου. Γιατί οι δυνάμεις του θεού σε
καθαρίζουν πέρα ως πέρα, για τη συνάρθρωση
του Λόγου.61 Μας ήρθε του θεού η γνώση. Με
τον ερχομό της, παιδί μου, έδιωξε την άγνοια.
Γνώση χαράς ήρθε μέσα μας. Με τον ερχομό
της, παιδί μου, η λύπη φεύγει και πάει σε όσους
έχουν χώρο γι’ αυτήν.
Η δύναμη που καλώ μετά τη χαρά είναι η
εγκράτεια. Γλυκύτατη δύναμη! Ας την
υποδεχθούμε, παιδί μου, με πολύ μεγάλη
ευχαρίστηση. Πώς αποδιώχνει με την εμφάνισή
της την ασωτία! Τέταρτη καλώ τώρα την
καρτερία, τη δύναμη που στέκει ενάντια στην
επιθυμία. Το σκαλί αυτό, παιδί μου, είναι η
βάση της δικαιοσύνης. Δες πώς έδιωξε την
αδικία χωρίς δίκη. Γίναμε δίκαιοι, παιδί μου,
τώρα που απουσιάζει η αδικία. Έκτη δύναμη
καλώ τη γενναιοδωρία που στέκει ενάντια στην
πλεονεξία. Τώρα που έφυγε η πλεονεξία καλώ
ακόμη την αλήθεια. Φεύγει η απάτη, έρχεται η
αλήθεια. Δες, παιδί μου, πώς ολοκληρώνεται το
αγαθό με τον ερχομό της αλήθειας. 62 Γιατί ο
φθόνος απομακρύνθηκε από μας. Μαζί με την

25

αλήθεια έπεται και το αγαθό με τη συνοδεία της
ζωής και του φωτός. Τώρα πια δεν έρχεται
εναντίον μας καμιά τιμωρία του σκότους: όλες
τους νικημένες πέταξαν μακριά με θόρυβο.
Έμαθες, παιδί μου, τον τρόπο της
παλιγγενεσίας. Όταν έρχεται η δεκάδα, παιδί
μου, συμβαίνει γέννηση νοερή, και διώχνει τη
δωδεκάδα.63 Θεωθήκαμε με τη γέννηση. Όποιος
λοιπόν έτυχε την κατά θεό γέννηση, με το έλεός
του, έχοντας εγκαταλείψει τη σωματική
αίσθηση, κατανοεί ότι ο εαυτός του συνίσταται
απ’ αυτές τις δυνάμεις64 και ευφραίνεται».
«Ακλόνητος έγινα χάρη στο θεό, πατέρα.65
Βλέπω όχι με την όραση των οφθαλμών, αλλά
με τη νοητική ενέργεια των Δυνάμεων. Είμαι
στον ουρανό, στη γη, στο νερό, τον αέρα. Είμαι
ανάμεσα στα ζώα, στα φυτά, μέσα στην κοιλιά
μου, μπροστά από την κοιλιά μου, πέρα από
την κοιλιά μου, παντού.66 Αλλά πες μου κι
αυτό, πώς οι τιμωρίες του σκότους, δώδεκα στον
αριθμό, απωθούνται από δέκα δυνάμεις. Με
ποιο τρόπο, Τρισμέγιστε;».
«Αυτό το σκήνωμα,67 παιδί μου, από το
οποίο εξήλθαμε, δημιουργήθηκε από το ζωδιακό

26

κύκλο. Αυτός έχει συντεθεί από δώδεκα στον
αριθμό όντα, μία φύση, που <γεννά> κάθε
είδους μορφές για να πλανέψει τον άνθρωπο.
Ανάμεσα στις τιμωρίες, παιδί μου, υπάρχουν
ζεύγη που είναι ενωμένα στη δράση τους: είναι
αχώριστη <η πλεονεξία από την αδικία και> η
προπέτεια από την οργή. Συνεπώς είναι
αδύνατο να τις ξεχωρίσεις. Είναι επόμενο,
λοιπόν, και σύμφωνο με τον ορθό λόγο ότι
απομακρύνονται διωγμένες από τις δέκα
δυνάμεις, τουτέστιν από τη Δεκάδα. Γιατί η
Δεκάδα, παιδί μου, είναι ψυχογόνος.68 Ζωή και
Φως είναι ενωμένα, απ’ αυτά γεννιέται η
Μονάδα, ο αριθμός του Πνεύματος.69 Η
Μονάδα, λοιπόν, εύλογα περιέχει τη Δεκάδα
και η Δεκάδα τη Μονάδα».70
«Πατέρα, βλέπω το Παν και τον εαυτό μου
μέσα στο Νου».
«Αυτή είναι η παλιγγενεσία, παιδί μου, το
να μην εμφανίζεσαι πια με το τρισδιάστατο
σώμα σου... χάρη στο λόγο αυτό για την
παλιγγενεσία, τον οποίο δεν εξέθεσα
έγγραφα,71 για να μην διαλαλήσουμε το Παν

27

στους πολλούς, αλλά σε όσους ο ίδιος ο Θεός
θέλει».72
«Πες μου, πατέρα, αυτό το (νέο) σώμα που
δημιουργήθηκε από τις Δυνάμεις, θα διαλυθεί
κάποτε;».
«Μίλα σωστά και μη λες πράγματα
αδύνατα! Θα αμαρτήσεις και ο οφθαλμός του
νου σου θα σβήσει. Το αισθητό σώμα της
φύσης πολύ απέχει από την πραγματική
γέννηση.73 Το πρώτο είναι διαλυτό, ενώ η
δεύτερη αδιάλυτη, το ένα είναι θνητό, η άλλη
αθάνατη. Δεν καταλαβαίνεις ότι είσαι από τη
φύση σου θεός και παιδί του Ενός, όπως κι
εγώ;».
«Πατέρα, θα ήθελα να μάθω την ευλογία
με τη μορφή ύμνου, που είπες ότι θα ακούσω
από τις Δυνάμεις, όταν θα είμαι στην Ογδοάδα,
όπως
προείπε
για
την
Ογδοάδα
ο
Ποιμάνδρης».74
«Παιδί μου, καλώς σπεύδεις να διαλύσεις
το σκήνωμά σου: 75 είσαι πια καθαρμένος. Ο
Ποιμάνδρης, ο Νους της αυθεντίας,76 δε μου
δίδαξε κάτι περισσότερο από όσα έχουν
γραφεί,77 γνωρίζοντας ότι θα μπορέσω να τα

28

κατανοήσω όλα από μόνος μου και να ακούσω
όσα επιθυμώ, να δω τα πάντα, και μου ανέθεσε
να κάνω το καλό. Γι’ αυτό και σε κάθε
περίπτωση άδουν οι Δυνάμεις που βρίσκονται
μέσα μου».
«Θέλω, πατέρα, να ακούσω και επιθυμώ
αυτά να τα κατανοήσω».
«Ησύχασε, παιδί μου, και άκου τώρα την
αρμόζουσα
ευλογία,
τον
ύμνο
της
παλιγγενεσίας, τον οποίο δε θα είχα
αποφασίσει να αποκαλύψω έτσι εύκολα στο
τέλος του όλου λόγου μου, αν δεν ήταν για
σένα. Λοιπόν, αυτός ο ύμνος δε διδάσκεται,
αλλά κρύβεται στη σιωπή. Έτσι, λοιπόν, παιδί
μου, στάσου σε υπαίθριο χώρο, κοιτάζοντας
προς το νότιο άνεμο, κατά το ηλιοβασίλεμα, και
προσκύνα. Το ίδιο να κάνεις κι όταν ο ήλιος
ανατέλλει, γυρνώντας προς τον ανατολικό
άνεμο.78 Ησύχασε, παιδί μου».
ΥΜΝΩΔΙΑ
ΚΡΥΦΗ-ΛΟΓΟΣ
79
ΤΕΤΑΡΤΟΣ
«Όλα τα πλάσματα του κόσμου ας
υποδεχτούν το άκουσμα του ύμνου. 80 Άνοιξε
γη· ας ανοίξουν για χάρη μου όλα της βροχής

29

τα κλείστρα· δέντρα μη σείεστε. Πρόκειται να
ψάλω τον κύριο της κτίσης, το Παν και το Εν.
Ανοίξτε ουρανοί, άνεμοι σταθείτε. Αθάνατε
κύκλε του Θεού, δέξου τα λόγια μου. Γιατί
πρόκειται να υμνήσω τον κτίστη των πάντων,
αυτόν που στερέωσε τη γη και κρέμασε τον
ουρανό, αυτόν που γλυκό νερό από τον ωκεανό
ρύθμισε να υπάρχει στην κατοικημένη και την
ακατοίκητη γη για τη διατροφή και τη
δημιουργία όλων των ανθρώπων, αυτόν που
ρύθμισε να φανερωθεί η φωτιά για κάθε χρήση
των θεών και των ανθρώπων. Όλοι μαζί ας τον
εγκωμιάσουμε, αυτόν που υψώνεται πάνω από
όλους τους ουρανούς, τον κτίστη όλης της
φύσης. Αυτός είναι ο οφθαλμός του νου 81 κι
αυτός ας δεχτεί το εγκώμιο των δυνάμεών μου.
82
Δυνάμεις που εντός μου είστε, υμνείτε το
Εν και το Παν. Όλες οι δυνάμεις που είστε
μέσα μου ψάλτε σύμφωνα με το θέλημά μου.
Άγια Γνώση, από σε φωτισμένος και χάρη σε
σένα υμνώ το νοητό φως και χαίρομαι με του
νου τη χαρά.83 Όλες οι δυνάμεις υμνείτε μαζί
μου. Κι εσύ, εγκράτεια, ψάλλε για χάρη μου.
Δικαιοσύνη μου, μέσα από μένα ψάλλε το

30

δίκαιο. Αλήθεια, ψάλλε την αλήθεια, Αγαθό,
ψάλλε το αγαθό. Ζωή και Φως, από σας ξεκινά
και σε σας καταλήγει το εγκώμιο. Σ’
ευχαριστώ, Πατέρα, ενέργεια των δυνάμεων. Σ’
ευχαριστώ, Θεέ, δύναμη των ενεργειών μου. Ο
Λόγος σου μέσα από μένα υμνεί εσένα. Μέσα
από μένα δέξου πίσω το Παν με το μέσο του
Λόγου, σαν θυσία με λόγια.
Αυτά βοούν οι δυνάμεις που βρίσκονται
μέσα μου. Υμνούν το Παν, τελούν το θέλημά
Σου. Η βουλή σου από σένα εξέρχεται και
επιστρέφει σε σένα, το Παν. Δέξου απ’ όλα τα
όντα θυσία με λόγια. Το Παν που εντός μας
είσαι, Ζωή σώζε, Φως φώτιζε, Πνεύμα, Θεέ.
Τον Λόγο σου τον ποιμαίνει ο Νους, 84
πνευματοφόρε, δημιουργέ.
Συ είσαι ο Θεός. Ο άνθρωπός σου 85 αυτά
βοά μέσα από τη φωτιά, τον αέρα, τη γη, τα
νερά, το πνεύμα, τα κτίσματά σου. Από σένα
βρήκα την ευλογία του Αιώνα86 και αυτό που
ζητώ, την ανάπαυση 87 στη βούλησή σου. Με το
θέλημά σου εννόησα το εγκώμιο αυτό να
εκφωνείται».

31

«Πατέρα, τούτον τον ύμνο τον εναπέθεσα
και στον κόσμο μου».
«Στο νοητό κόσμο» να λες, παιδί μου».
«Στο νοητό, πατέρα. Έχω δύναμη. Από
τον ύμνο και το εγκώμιό σου φωτίστηκε ο νους
μου. Πλέον θέλω κι εγώ να αναπέμψω απ’ τη
δική μου καρδιά εγκώμιο στο θεό».88
«Όχι με άσκοπο τρόπο, παιδί μου».
«Όσα βλέπω στο νου μου, πατέρα, λέω.
Σε σένα, γενάρχη της γενεσιουργίας, 89 εγώ ο
Τατ, θεέ, αναπέμπω θυσία με λόγια. Εσύ θεέ,
Πατέρα, Κύριε, Νου δέξου τις θυσίες με λόγια
που θέλεις από μένα. Γιατί με τη δική σου
βούληση τελούνται τα πάντα». 90
«Εσύ, παιδί μου, ανάπεμψε θυσία
αποδεκτή στον Πατέρα των πάντων, αλλά
πρόσθεσε, παιδί μου, τη φράση «δια του
Λόγου».
«Σ’ ευχαριστώ, πατέρα, για τις συμβουλές
που μου έδωσες στην προσευχή μου».
«Χαίρομαι, παιδί μου, που καρποφόρησες
από την αλήθεια αγαθά, αθάνατα γεννήματα.
Τώρα που έμαθες αυτά από μένα, υποσχέσου να
σιωπήσεις
γι’
αυτή
την
πνευματική

32

τελειότητα,91 να μην αποκαλύψεις σε κανέναν,
παιδί μου, τη διδασκαλία της παλιγγενεσίας,
για να μην θεωρηθούμε ότι την καταλαλούμε.92
Δώσαμε επαρκή φροντίδα ο καθένας μας, εγώ
μιλώντας κι εσύ ακούοντας. Νοερά γνώρισες
τον εαυτό σου και τον Πατέρα μας». 93

14.(Επιστολή) του Ερμή του Τρισμέγιστου
προς τον Ασκληπιό.94
Να είσαι σώφρων!
Επειδή ο γιος μου, ο Τατ, θέλησε κατά
την απουσία σου να μάθει τη φύση των όλων 95
και δε με άφηνε να καθυστερήσω τη διδασκαλία,
όπως είναι φυσικό μια και είναι γιος μου και πιο
νέος και μόλις πρόσφατα προχώρησε στη
γνώση, αναγκάστηκα να πω περισσότερα για
κάθε ξεχωριστό ζήτημα, ώστε να μπορεί πιο
εύκολα να παρακολουθήσει τη θεωρία. Εγώ για
χάρη σου, αφού διάλεξα τα κυριότερα σημεία
απ’ όσα ειπώθηκαν, θέλησα να σου στείλω μια
σύντομη επιστολή, εκθέτοντας όμως μια

33

μυστικότερη ερμηνεία τους, καθώς η ηλικία σου
είναι μεγαλύτερη και έχεις κατανοήσει τη φύση
(των πραγμάτων).96
Εάν όλα τα φαινόμενα έχουν έρθει και
έρχονται στην ύπαρξη· αν όσα έρχονται στην
ύπαρξη γεννιούνται όχι από τον εαυτό τους,
αλλά από κάποιον άλλο· αν όσα έρχονται στην
ύπαρξη είναι πολλά ή μάλλον όλα τα
φαινόμενα και όλα όσα διαφέρουν και δεν είναι
όμοια έρχονται στην ύπαρξη· αν όσα έρχονται
στην ύπαρξη γεννιούνται από κάποιον άλλο,
τότε υπάρχει κάποιος που τα δημιουργεί και
αυτός είναι αγέννητος, για να είναι
πρεσβύτερος
από
τα
γεννητά.
Γιατί
ισχυρίζομαι ότι τα γεννητά γεννιούνται από
κάποιον άλλο. Από τα γεννητά όντα δεν είναι
δυνατόν κάποιο να είναι πρεσβύτερο όλων,
παρά μόνο το αγέννητο.
Ο αγέννητος είναι ανώτερος και ένας και ο
μόνος όντως σοφός στα πάντα, επειδή δεν
υπάρχει τίποτα πρεσβύτερο απ’ αυτόν. Γιατί
είναι ο πρώτος και στον αριθμό και στο
μέγεθος97 και στην υπεροχή του απέναντι στα
γεννητά και ως προς το αδιάπτωτο της

34

δημιουργικής του δύναμης. Έπειτα τα γεννητά
είναι ορατά, ενώ εκείνος αόρατος. Άλλωστε γι’
αυτό το λόγο δημιουργεί, για να γίνει ορατός.
Δημιουργεί λοιπόν αενάως, συνεπώς είναι
ορατός.98
Έτσι πρέπει αυτό να το κατανοήσεις και
κατανοώντας το να θαυμάσεις και θαυμάζοντας
να μακαρίσεις τον εαυτό σου που γνώρισες τον
Πατέρα.99 Γιατί τι είναι γλυκύτερο από τον
αληθινό πατέρα;100 Τι είναι λοιπόν αυτός και
πώς θα τον γνωρίσουμε; Μήπως είναι δίκαιο να
αποδώσουμε μόνο σ’ αυτόν το όνομα του Θεού ή
του Δημιουργού ή του Πατέρα ή και τα τρία; 101
Θεό για τη δύναμή του, Δημιουργό για τη
δράση του, Πατέρα για την αγαθότητά του;
Γιατί είναι δύναμη, όντας διαφορετικός από τα
γεννητά, ενέργεια, επειδή γίνεται τα πάντα. Γι’
αυτό απαλλαγμένοι από την πολυλογία και τη
ματαιολογία102 πρέπει να κατανοήσουμε αυτές
τις δύο έννοιες, το δημιούργημα και το
δημιουργό. Μεταξύ αυτών δεν υπάρχει κάτι
ενδιάμεσο ούτε τρίτο.
Τα πάντα βλέποντας και τα πάντα ακούοντας
να θυμάσαι αυτές τις δύο έννοιες και να τις

35

θεωρείς ότι είναι τα πάντα, να μην απορείς για
τίποτα, ούτε για όσα βρίσκονται ψηλά ούτε για
όσα βρίσκονται χαμηλά, για τα θεία ή τα
μεταβλητά ή όσα βρίσκονται στα βάθη.103
Γιατί δύο είναι τα πάντα, το δημιούργημα και ο
δημιουργός, και είναι αδύνατο να τοποθετήσεις
χωριστά το ένα από το άλλο.104 Γιατί και ο
δημιουργός δεν μπορεί να υπάρξει χωριστά από
το δημιούργημά του, αφού και τα δύο είναι το
ίδιο πράγμα. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να
χωριστεί το ένα από το άλλο, στο βαθμό που
δεν μπορεί να χωριστεί κάτι από τον εαυτό του.
Γιατί αν ο δημιουργός δεν είναι τίποτε άλλο
παρά η δημιουργική δύναμη, μόνη, απλή,
ασύνθετη, αυτή αναγκαστικά δημιουργεί, η ίδια
για τον εαυτό της, διότι η δημιουργία της
δημιουργικής δύναμης είναι γένεση και κάθε τι
γεννητό είναι αδύνατον να γεννιέται από τον
εαυτό του, αλλά αναγκαστικά ως γεννητό
γεννιέται από κάτι άλλο. Χωρίς το δημιουργό το
γεννητό ούτε γίνεται ούτε υπάρχει. Αν
χωριστούν η μια από την άλλη οι δύο έννοιες
χάνουν την ιδιαίτερη φύση τους, εξαιτίας της
έλλειψης της άλλης. Αν λοιπόν παραδεχτούμε

36

ότι τα όντα είναι δύο, το δημιούργημα και ο
δημιουργός, με την ένωσή τους γίνονται ένα, το
ένα προηγούμενο και το άλλο ακολουθώντας.
Προηγείται ο δημιουργός θεός, ακολουθεί το
δημιούργημα, όποιο κι αν είναι.
Και ούτε να είσαι επιφυλακτικός εξαιτίας
της
ποικιλίας
των
δημιουργημάτων,
φοβούμενος ότι προσάπτεις στο Θεό αδυναμία
και έλλειψη δόξας.105 Γιατί μία είναι η δόξα
του, το ότι έχει δημιουργήσει τα πάντα, και
τούτο, δηλαδή η δημιουργία, είναι σαν ένα είδος
σώμα για το Θεό.106 Τίποτα κακό ή αισχρό δεν
μπορεί να αποδοθεί στον ίδιο το δημιουργό.
Αυτά είναι πάθη που επακολουθούν τη γένεση,
όπως η σκουριά το χαλκό107 και ο ρύπος το
σώμα. Όμως ούτε ο χαλκουργός δημιούργησε
τη σκουριά, ούτε οι γονείς το ρύπο, ούτε ο Θεός
την κακία. Η παρατεταμένη διάρκεια της
ύπαρξης προκαλεί ένα είδος παρακμής, γι’ αυτό
και ο Θεός δημιούργησε τη μεταβολή ως έναν
τρόπο κάθαρσης της δημιουργίας.
Έπειτα, στον ίδιο ζωγράφο επιτρέπεται να
φτιάχνει τον ουρανό και τους θεούς, τη γη, τη
θάλασσα, τους ανθρώπους, όλα τα άλογα και

37

άψυχα, ενώ ο Θεός δεν έχει τη δύναμη να τα
κάνει αυτά;108 Τι μεγάλη ανοησία και άγνοια
για τα σχετικά με το Θεό! Όσοι τα λεν αυτά
υποφέρουν από το πιο παράξενο σφάλμα: ενώ
ισχυρίζονται ότι σέβονται και εγκωμιάζουν το
Θεό, με το να μην αποδίδουν σ’ αυτόν τη
δημιουργία των πάντων ούτε τον Θεό
γνωρίζουν, ενώ προσθέτουν στην άγνοιά τους
τη μέγιστη ασέβεια απέναντί του, αποδίδοντάς
του ως ιδιότητες την υπεροψία και την
αδυναμία.109 Γιατί αν δε δημιουργεί τα πάντα,
τότε δεν δημιουργεί από υπεροψία ή επειδή δεν
μπορεί. Όμως αυτή η σκέψη είναι ασεβής. 110
Ο Θεός μόνον μια ιδιότητα έχει, την
Αγαθότητα, και ο αγαθός ούτε υπερόπτης είναι
ούτε αδύναμος. Γιατί αυτό είναι ο Θεός, το
Αγαθό, η δύναμη του να δημιουργείς τα πάντα
στο σύνολό της. Κάθε γεννητό έγινε από το
Θεό, δηλαδή απ’ αυτόν που είναι αγαθός και
μπορεί να δημιουργήσει τα πάντα. Τώρα, εάν
εσύ θέλεις να μάθεις πώς δημιουργεί ο Θεός και
πώς τα γεννητά έρχονται στην ύπαρξη, θα σου
δοθεί η δυνατότητα. Να μια παρομοίωση
κάλλιστη και πολύ συναφής:

38

Ιδού ένας γεωργός111 που σπέρνει σπόρους
στη γη, αλλού σιτάρι, αλλού κριθάρι, αλλού
και κάποιο άλλο είδος σπόρου. Ο ίδιος φυτεύει
και αμπέλι και μηλιά καθώς και άλλα δέντρα.
Έτσι και ο Θεός στον ουρανό σπέρνει αθανασία,
στη γη μεταβολή,112 στο σύμπαν ζωή και
κίνηση. Αυτά δεν είναι πολλά, είναι λίγα και
εύκολα στην αρίθμηση: είναι τέσσερα113 στο
σύνολό τους, συν τον ίδιο το Θεό και τη
δημιουργία, και αποτελούν όλα όσα υπάρχουν.

16.114Ορισμοί του Ασκληπιού προς το βασιλιά
Άμμωνα115

περί θεού, περί ύλης, περί κακίας, περί
ειμαρμένης, περί ηλίου, περί νοητής ουσίας,
περί θείας ουσίας, περί ανθρώπου, περί
οικονομίας του πληρώματος, περί των επτά
αστέρων, περί του κατ’ εικόνα ανθρώπου.

39

Σου αποστέλλω, βασιλιά, μια σημαντική
πραγματεία, η οποία είναι σαν ένα είδος
κορωνίδας και υπομνήματος116 όλων των άλλων
και έχει συντεθεί όχι σύμφωνα με τις απόψεις
των πολλών, αλλά ως ισχυρή αντιλογία
απέναντι σ’ εκείνους. Ίσως μάλιστα να σου
φανεί ασύμφωνη σε σχέση και με ορισμένες από
τις (άλλες) δικές μου πραγματείες. 117 Γιατί ο
Ερμής, ο δάσκαλός μου, πολλές φορές, όταν
διαλεγόταν κατ’ ιδίαν μαζί μου ή ενίοτε και με
την παρουσία του Τατ, έλεγε ότι σε όσους τύχει
να διαβάσουν τα βιβλία μου θα φανεί η
σύνταξή τους απλούστατη και σαφής, ενώ
απεναντίας το νόημα των λόγων ασαφές και
απόκρυφο. Μάλιστα τα λόγια μου θα φανούν
ακόμη πιο ασαφή, όταν αργότερα οι Έλληνες θα
θελήσουν να μεταφράσουν τη γλώσσα μας στη
δική τους, γεγονός που θα συντελέσει στη
μέγιστη διαστροφή και ασάφεια των γραπτών
μου.
Αντίθετα η πραγματεία μου, ερμηνευμένη
στην πατρώα γλώσσα, έχει σαφές το νόημα των
λόγων. Διότι η ίδια η ποιότητα των ήχων και η
δύναμη των αιγυπτιακών λέξεων κρατά μέσα

40

της την ενέργεια των λεγομένων.118 Όσο
μπορείς, λοιπόν, βασιλιά –και μπορείς τα
πάντα- διατήρησε το λόγο ανερμήνευτο, ώστε
ούτε στους Έλληνες να φτάσουν τόσο μεγάλα
μυστήρια, ούτε η αλαζονική ευγλωττία των
Ελλήνων,
η
αποχαυνωμένη
και
σαν
καλλωπισμένη, να ξεθωριάσει τη σεμνότητα,
στιβαρότητα
και
την
αποτελεσματική
εκφραστικότητα των (αιγυπτιακών) λέξεων.
Γιατί οι Έλληνες, βασιλιά, παράγουν λόγους
κενούς, κατάλληλους μόνο για επίδειξη. Αυτή
είναι η φιλοσοφία των Ελλήνων, ένας θόρυβος
λόγων.119 Εμείς, όμως, δε χρησιμοποιούμε
απλώς τις λέξεις, αλλά ήχους γεμάτους
αποτελεσματικότητα.120
Θα αρχίσω, λοιπόν, το λόγο μου από εδώ,
με μια επίκληση στο Θεό, το δεσπότη των όλων
και ποιητή και πατέρα και περίβλημα, που
όντας Ένας είναι τα πάντα και όντας τα πάντα
είναι Ένας. Γιατί το πλήρωμα των πάντων
είναι ένα και μέσα στο Ένα, ενώ το Ένα δεν
διπλασιάζεται, αλλά αμφότερα αποτελούν μια
ενότητα.121 Αυτή τη σκέψη, βασιλιά, κράτησέ
την καθ’ όλη την πραγμάτευση του λόγου μου.

41

Γιατί αν κανείς επιχειρήσει αυτό που μοιάζει να
είναι το παν, το ένα και το ίδιο να το διαχωρίσει
από το Εν και να αποδεχτεί ότι η ονομασία
«παν» σημαίνει το πλήθος και όχι το πλήρωμα
–πράγμα αδύνατο- και αποδεσμεύσει το Παν
από τον Εν, αυτός θα καταστρέψει το Παν.
Γιατί πρέπει όλα να είναι ένα, αν υπάρχει το Εν
–και υπάρχει και ποτέ δεν παύει να είναι Εν,
προκειμένου να μη διαλυθεί το πλήρωμα. 122
Κοίτα, λοιπόν, πώς στα πιο κεντρικά μέρη
της γης αναβλύζουν πολλές πηγές ύδατος123 και
πυρός: στο ίδιο μέρος μπορείς να παρατηρήσεις
και τις τρεις φύσεις, του πυρός, του ύδατος και
της γης, να εξαρτώνται από μια ρίζα. Γι’ αυτό
και θεωρείται ότι υπάρχει ένα είδος ταμείου για
όλη την ύλη που από τη μια μεριά προμηθεύει
την ύλη και από την άλλη δέχεται ως
αντάλλαγμα την ουσία που έρχεται από ψηλά.
Μ’ αυτόν τον τρόπο ο Δημιουργός –εννοώ
τον Ήλιο - συνδέει τον ουρανό και τη γη,
στέλνοντας προς τα κάτω την ουσία,
ανεβάζοντας προς τα πάνω την ύλη, έλκοντας
γύρω του και προς αυτόν τα πάντα, δίνοντας
από τον εαυτό του τα πάντα στα πάντα και

42

χαρίζοντας άφθονο το φως. Αυτός είναι που του
ανήκουν οι αγαθές ενέργειες στον ουρανό και τον
αέρα, οι οποίες διαδίδονται και πάνω στη γη
φτάνοντας ως τον κατώτατο βυθό και την
άβυσσο.
Αν, από την άλλη, υπάρχει και κάποια
νοητή ουσία, αυτή είναι ο όγκος του Ήλιου, της
οποίας υποδοχή θα ήταν το φως του. Από τι
συνίσταται ή από πού συρρέει αυτή το γνωρίζει
μόνο ο ίδιος… και ως προς τον τόπο και ως προς
τη φύση. Όντας κοντά μας, μας παρέχει την
όψη του εαυτού του… †…†
Η θέαση του Ήλιου δεν είναι αποτέλεσμα
εικασίας, αλλά η ίδια η όψη του λαμπρότατα
φωτίζει ολόγυρα όλο τον κόσμο, και αυτόν εκεί
ψηλά και αυτόν εδώ κάτω. Γιατί είναι
εγκατεστημένος στη μέση και φέρει τον κόσμο
σαν στέφανο. Σαν αγαθός ηνίοχος σταθεροποιεί
και προσδένει στον εαυτό του το άρμα τού
κόσμου, από φόβο μήπως αυτό παρασυρθεί σε
άτακτη κίνηση. Τα ηνία είναι ζωή και ψυχή και
πνεύμα και αθανασία και γένεση. Επιτρέπει
(στον κόσμο) να κινείται όχι μακριά απ’ αυτόν,

43

αλλά αν πρέπει να ειπωθεί η αλήθεια, μαζί μ’
αυτόν.
Μ’ αυτό τον τρόπο δημιουργεί τα πάντα,
απονέμοντας στα αθάνατα όντα την αιώνια
σταθερότητά τους και τρέφοντας τα αθάνατα
μέρη του κόσμου με την ανοδική κίνηση του
δικού του φωτός, όσο αναπέμπει ο ήλιος από το
άλλο του μέρος, το οποίο βλέπει προς τον
ουρανό. Αντίθετα, με το τμήμα του φωτός του,
το οποίο είναι εγκλωβισμένο (στον κόσμο) και
καταυγάζει όλη την κοιλότητα της γης, του
νερού και του αέρα, ο ήλιος ζωοποιεί και θέτει
σε κίνηση, με τις γεννήσεις και τις μεταβολές,
τις ζωντανές υπάρξεις που υπάρχουν στα εδώ
μέρη του κόσμου. Τις μεταβάλλει και τις
μεταμορφώνει τη μια στην άλλη με τον τρόπο
της έλικας, όπως ακριβώς κάνει και όταν
δημιουργεί τα μεγάλα σώματα: η μεταβολή της
μιας ύπαρξης στην άλλη αντικαθιστά διαρκώς
το ένα γένος με το άλλο, το ένα είδος με το
άλλο. Διότι η διαρκής ύπαρξη όλων των
σωμάτων συνιστά μια μεταβολή: για τα
αθάνατα σώματα μια μεταβολή χωρίς διάλυση,
για τα θνητά με διάλυση. Και αυτή ακριβώς

44

είναι διαφορά του αθάνατου προς το θνητό, του
θνητού προς το αθάνατο.
Όπως το φως του ήλιου είναι συνεχές,
έτσι και η ζωοποιός του δύναμη είναι συνεχής
και αδιάλειπτη ως προς τον τόπο και την
αφθονία. Γιατί πραγματικά γύρω του υπάρχουν
πολλοί χοροί δαιμόνων που μοιάζουν με
πολύμορφες στρατιές: αυτοί, αν και συνοικούν
με τους θνητούς, δεν είναι μακριά και από τους
αθάνατους: από εκεί ψηλά, έχοντας λάχει τα
μέρη των ανθρώπων, επιβλέπουν τις
ανθρώπινες υποθέσεις. Τις προσταγές των θεών
τις εκτελούν με θύελλες, καταιγίδες, λαίλαπες,
μετατοπίσεις πυρός, σεισμούς, ακόμη και
λιμούς και πολέμους, τιμωρώντας την ασέβεια.
Γιατί αυτή είναι η μέγιστη κακία των ανθρώπων
απέναντι στους θεούς. Στους θεούς ταιριάζει η
ευεργεσία, στους ανθρώπους η ευσέβεια, στους
δαίμονες να είναι βοηθοί (των θεών). Και για
όλα τα άλλα σφάλματα που αποτολμούν να
κάνουν οι άνθρωποι ή από πλάνη ή από
αποκοτιά ή από εξαναγκασμό, τον οποίο
αποκαλούν ειμαρμένη, ή από άγνοια, οι θεοί δεν

45

ζητούν ευθύνη: μόνο η ασέβεια υπόκειται σε
ποινή.
Σωτήρας, λοιπόν, και τροφός όλων των
γενών (των όντων) είναι ο ήλιος. Και όπως
ακριβώς ο νοητός κόσμος, περιβάλλοντας τον
αισθητό κόσμο, τον πληροί γεμίζοντάς τον με
τις ποικίλες και παντοειδείς μορφές, έτσι και ο
ήλιος, περιβάλλοντας τα πάντα στον κόσμο,
δυναμώνει τις γεννήσεις όλων των όντων και τις
ισχυροποιεί. Όταν, πάλι, πεθάνουν και
διαλυθούν, τις δέχεται πίσω στον εαυτό του.
Κάτω από τις διαταγές του ήλιου, λοιπόν, έχει
ταχθεί ο χορός των δαιμόνων, ή καλύτερα οι
χοροί. Γιατί είναι πολλοί και ποικίλοι,
διατεταγμένοι κάτω από τα τετράγωνα των
αστέρων, ισάριθμοι για κάθε ένα από αυτούς.
Έτσι, λοιπόν, διατεταγμένοι υπηρετούν κάθε
έναν από τους αστέρες, όντας αγαθοί και κακοί
ως προς τη φύση τους, δηλαδή τις ενέργειές
τους. Γιατί η ουσία του δαίμονα είναι η
ενέργεια. Και υπάρχουν και ορισμένοι από
αυτούς που είναι ανάμικτοι από καλό και κακό.
Όλοι αυτοί έχουν λάβει ως κλήρο την
εξουσία των πραγμάτων πάνω στη γη και των

46

αναταραχών πάνω σ’ αυτήν: προκαλούν κάθε
είδους ταραχές και γενικά για τις πόλεις και τα
έθνη και ειδικά για τον κάθε άνθρωπο. Γιατί
προσπαθούν να αναδιαμορφώσουν και να
διεγείρουν τις ψυχές μας κατά τα συμφέροντα
τους, να εγκατασταθούν στα νεύρα, στο μυελό,
στις φλέβες και τις αρτηρίες μας, ακόμη και
στον ίδιο τον εγκέφαλό μας, διεισδύοντας μέχρι
και στα ίδια μας τα σπλάχνα.
Γιατί τη στιγμή που γεννιόμαστε ο
καθένας μας και αποκτούμε ψυχή, μας
παραλαμβάνουν οι δαίμονες που είναι σε
υπηρεσία ακριβώς εκείνη τη στιγμή της
γέννησης, δαίμονες οι οποίοι βρίσκονται υπό
τις
διαταγές
καθενός
άστρου.
Αυτοί
εναλλάσσονται μεταξύ τους στιγμή προς
στιγμή, δεν μένουν συνέχεια οι ίδιοι, αλλά
αναλαμβάνουν το ρόλο τους περιοδικά. Αυτοί,
λοιπόν, διεισδύοντας στα δύο μέρη της ψυχής
μέσω του σώματος, την στροβιλίζουν καθένας
σύμφωνα με τη δική του ενέργεια. Το λογικό,
όμως, μέρος της ψυχής στέκει ελεύθερο από την
κυριαρχία των δαιμόνων, κατάλληλο για να
υποδεχτεί το θεό.

47

Όποιου, όμως, ανθρώπου το λογικό το
καταυγάσει μια ακτίνα μέσω του ήλιου (κι αυτοί
οι άνθρωποι στο σύνολό τους είναι λίγοι, οι
δαίμονές του καταργούνται. Γιατί κανένας, ούτε
δαίμονας ούτε θεός, δεν έχει καμιά δύναμη
απέναντι σε μια ακτίνα του Θεού. Όλοι οι
άλλοι άνθρωποι άγονται και φέρονται από τους
δαίμονες και ως προς την ψυχή και ως προς το
σώμα, αγαπώντας και στέργοντας τις ενέργειες
εκείνων. †Και ο έρωτας αυτός που δεν έχει
λογική† είναι εκείνος που πλανιέται και πλανά.
Την εξουσία, λοιπόν, που ασκούν οι δαίμονες
στην επίγεια ζωή μας, την ασκούν με όργανο τα
σώματά μας. Κι αυτή την εξουσία ο Ερμής την
ονόμασε ειμαρμένη.
Ο νοητός κόσμος, λοιπόν, εξαρτάται από
το Θεό και ο αισθητός από τον νοητό. Ο ήλιος
μέσω του νοητού και του αισθητού κόσμου
δέχεται από το Θεό τη ροή του αγαθού, δηλαδή
της δημιουργίας. Γύρω από τον ήλιο είναι οι
οχτώ σφαίρες, εξαρτημένες απ’ αυτόν: η μια
των απλανών αστέρων, οι έξι των πλανητών
και η μια που περιβάλλει τη γη. Απ’ αυτές τις
σφαίρες εξαρτώνται οι δαίμονες κι από τους

48

δαίμονες οι άνθρωποι. Έτσι οι πάντες και τα
πάντα εξαρτώνται από το Θεό.
Γι’ αυτό και πατέρας των πάντων είναι ο
Θεός, δημιουργός ο ήλιος, ενώ ο κόσμος είναι το
όργανο της δημιουργίας. Τον ουρανό τον διοικεί
η νοητή ουσία, ο ουρανός τους θεούς, ενώ οι
δαίμονες, υποταγμένοι στους θεούς, διοικούν
τους ανθρώπους. Αυτή είναι στρατιά των θεών
και των δαιμόνων. Ο Θεός δημιουργεί τα πάντα
για τον εαυτό του με τη μεσολάβησή τους και
τα πάντα είναι μέρη του Θεού. Κι αν όλα είναι
μέρη του, τότε τα πάντα είναι Θεός.
Δημιουργώντας, λοιπόν, τα πάντα, δημιουργεί
τον εαυτό του, και δεν θα πάψει ποτέ να το
κάνει αυτό, γιατί κι ο ίδιος είναι αδιάλειπτος
(στην ύπαρξή του). Και όπως ο Θεός δεν έχει
τέλος, έτσι ούτε και η δημιουργία του έχει αρχή
και τέλος.

49

1

Η βουλή του θεού εμφανίζεται αρκετές φορές
στα ερμητικά κείμενα. Πβ. λ.χ. CH 1.14, 1.18,
1.31 / 13.19, 13.20. Πβ. και το συναφή όρο
βούλησις στο 8.5, 9.6, 12.15. Όπως και άλλες
οντότητες (Νους, Άνθρωπος, Λόγος) των
ερμητικών κειμένων μπορεί να θεωρηθεί ως μια
θεϊκή υπόσταση. Ωστόσο η ψυχολογική σημασία
που ενυπάρχει στην ορολογία αυτού του τύπου
επιτρέπει την υπόθεση ότι ορισμένες απ’ αυτές
της οντότητες ενυπάρχουν στον άνθρωπο ως
ιδιότητες της ψυχής και του νου, αλλά
ταυτόχρονα τοποθετούνται και σε ένα ανώτερο
επίπεδο, ως αυτόνομες θεϊκές αρχές.
Η έκφραση βουλή θεού δεν υπάρχει σε
κανένα κείμενο πριν από τον Ποιμάνδρη εκτός από
τους Εβδομήκοντα, όπου η φράση φαίνεται να
προέρχεται από το γενικότερο πλαίσιο του
ελληνιστικού Ιουδαϊσμού. Οι θεολόγοι των
ερμητικών κειμένων είναι μαζί με τους Χαλδαίους
οι μόνοι –πέραν των ιουδαιοχριστιανών και των
Γνωστικών- στο σύστημα των οποίων η βούληση
του θεού παίζει σημαντικό ρόλο.
2
Η εμφάνιση του όρου ομοούσιος εδώ
προλαμβάνει τη χρήση του από την αρχαία

50

Εκκλησία, στο πλαίσιο της αποκτά μεγάλη
σημασία από την εποχή του Συμβόλου της
Νίκαιας και μετά.
3
Για τη φρασεολογία σε σχέση με τα ουράνια
σώματα πβ. PGM 4.1126-1127, χαῖρε͵
στοιχείων ἀκοπιάτου λειτουργίας δίνησις. Πβ.
επίσης τους χαλδαϊκούς χρησμούς 49, όπου ο
Αιών κάνει τις αρχές να περιστρέφονται σε μια
αδιάπτωτη δίνη χωρίς τέλος, πατρογενὲς φάος·

πολὺ γὰρ μόνος ἐκ πατρὸς ἀλκῆς δρεψάμενος νόου
ἄνθος ἔχει τὸ νοεῖν πατρικὸν νοῦν καὶ νόον
ἐνδιδόναι πάσαις πηγαῖς τε καὶ ἀρχαῖς καὶ δινεῖν
αἰεί τε μένειν ἀόκνῳ στροφάλιγγι.
4
Πβ. CH 3.3 και προπάντων το παράλληλο
χωρίο από τη βιβλική Γένεση 1.20-26.
5

Πρόκειται για τον αρχετυπικό Άνθρωπο που έχει
δημιουργηθεί από τον Πατέρα και στη συνέχεια
του Ποιμάνδρη εκπίπτει στην υλική ανθρώπινη
κατάσταση λόγω μιας αμαρτωλής έλξης προς τα
κατώτερα πεδία της ύπαρξης. Για άλλες ερμητικές
απόψεις σε σχέση με τον πρωταρχικό Άνθρωπο
πβ. CH 4.2, Ασκλ. 7. Οι ιδέες και η φρασεολογία
στα χωρία του Ποιμάνδρη για τον Άνθρωπο έχουν
τις απηχήσεις τους στην ιουδαϊκή και πρώιμη
χριστιανική γραμματεία. Πβ. λ.χ. Δανιήλ 7.13,
Ματθ. 8.20, Μάρκ. 9.9-12, Ιω. 1.51, Ά Προς
Κορινθίους 15.45-49. Κατά μια άποψη το τμήμα

51

3-26 του Ποιμάνδρη πρέπει να διαβαστεί ως μια
αφήγηση της καταγωγής της ψυχής, της
ενσάρκωσης, της εξέλιξης και της του έσχατου
προορισμού της, σύμφωνα με ένα πρότυπο που
ξαναβρίσκουμε σε πραγματείες του Ιάμβλιχου και
του Τερτυλλιανού για την ψυχή. Το ίδιο πρότυπο
ανευρίσκεται και στις γνωστικές πραγματείες με
ερμητική επίδραση που βρέθηκαν στο Ναγκ
Χαμαντί (Αυθεντική διδαχή και Η δεύτερη
πραγματεία του Μεγάλου Σεθ). Ομοιότητες
υπάρχουν και με τον βαλεντινιανό μύθο για τη
θεία σεξουαλική διαδικασία που παράγει τον
Άνθρωπο. Πβ. επίσης ένα κείμενο των Ναασηνών
που έχει διασώσει ο Ιππόλυτος και μια χαμένη
ερμητική πραγματεία (Η πινακίδα του Βίτυος) με
αιγυπτιακή προέλευση που μνημονεύει ο Ζώσιμος
και ήταν γνωστή και στον Ιάμβλιχο.
6
Πβ. CH 5.6, 8.2, 14 (τίτλος) και προπάντων
Γένεσις 1.26-27.
7
Για το ταξίδι του Ανθρώπου μέσα από τις επτά
σφαίρες βλ. παρακ. στον Ποιμάνδρη 25-26.
8
Για τον όρο εξουσία εδώ και παρακ. 14,15,18,32
βλ. τις σημειώσεις στην παράγραφο 32. Πβ.
επίσης CH 16.14, Μάρκ. 1.22, Ματθ. 7.28-29.
9
Εννοείται ο Δημιουργός, ο οποίος όπως και ο
Άνθρωπος γεννήθηκε από το θεϊκό Νου του
Πατέρα (9). Στην παράγρ. 10 ο Δημιουργός με το

52

Λόγο θέτουν σε κίνηση τις σφαίρες, ενώ στην 9 ο
Δημιουργός φτιάχνει τους Διοικητές, οι οποίοι
θαυμάζουν και βοηθούν τον Άνθρωπο στην
παράγρ. 12.
10
Ο όρος τάξις πρέπει να έχει εδώ τη σημασία
«θέση στην ιεραρχία (των σφαιρών). Αυτό θυμίζει
τη νεοπλατωνική χρήση του όρου για την
περιγραφή μιας σειράς ιεραρχικά συνδεόμενων
οντοτήτων, η οποία περιλαμβάνει στα ανώτερα
επίπεδα άυλες οντότητες και στα κατώτερα υλικές
όπως τα άστρα. Πβ. επίσης Ασκλ. 10, CH 13.712, PGM 13.270-276.
11
Το παραπάνω έργο μπορεί να συνδεθεί με ένα
ερμητικό δόγμα για τις δύο ψυχές (CH 16.15,
Ασκλ. 22), το οποίο αποτελεί φιλοσοφικού τύπου
απόπειρα διαφυγής από τη μοίρα και
περιγράφεται από τον Ιάμβλιχο (Περί μυστ.
8.5.267-8.272). Η σύνδεση αυτή μπορεί να γίνει,
επειδή ο Ζώσιμος μνημονεύει κάποιον Βίτο, ο
οποίος χάραξε πινακίδες με ερμητικό και
πλατωνικό περιεχόμενο, ενώ ο Ιάμβλιχος
αναφέρει ότι ο προφήτης Βίτυς ανακάλυψε
ερμητικές ιερογλυφικές πινακίδες στη Σάϊδα.
Οι θεουργοί, σύμφωνα με τους χαλδαϊκούς
χρησμούς 153 δεν ανήκουν στο κοπάδι που άγεται
από τη μοίρα. Χωρία της Καινής Διαθήκης
συζητούν το πρόβλημα της διαφυγής από τη μοίρα

53

και τις άλλες υλικές δυνάμεις: Ά Κορ. 2.6, 15.24,
Γαλ. 4.3-10, Κολ. 2.8-10 και 15-20.
12
Ο Φίλων ερμηνεύοντας το χωρίο 1.27 της
Γενέσεως θεώρησε ότι η θεϊκή εικόνα, με βάση την
οποία πλάστηκε ο άνθρωπος δεν είχε φύλο ή ήταν
αμφισεξουαλική. Στο Γνωστικό μύθο (Ναασηνοί)
ο πρωταρχικός άνθρωπος είναι ανδρόγυνος
(Ιππόλυτος, Κατά πασ. αιρ. 5.7.14-15 σε
συνδυασμό με τον Άττη στις μυστηριακές
λατρείες– πβ. 8.4): ἔστι γάρ͵ φησίν͵

ἀρσενόθηλυς ὁ ἄνθρωπος. Κατὰ τοῦτον οὖν αὐτοῖς
τὸν λόγον͵ πάνυ πονηρὸν καὶ κεκωλυμένον͵ οὐ
κατὰ τὴν διδασκαλίαν ἡ γυναικὸς πρὸς ἄνδρα
δεδειγμένη καθέστηκεν ὁμιλία. Ἀπεκόπη γάρ͵
φησίν͵ ὁ Ἄττις -τουτέστιν ἀπὸ τῶν χοϊκῶν τῆς
κτίσεως κάτωθεν ἐχωρίσθη μερῶν-͵ καὶ ἐπὶ τὴν
αἰωνίαν ἄνω μετελήλυθεν οὐσίαν͵ ὅπου͵ φησίν͵
οὐκ ἔστιν οὔτε θῆλυ οὔτε ἄρσεν͵ ἀλλὰ καινὴ
κτίσις͵ καινὸς ἄνθρωπος͵ ὅς ἐστιν ἀρσενόθηλυς.
13

O συγγραφέας φαίνεται να αναγγέλλει εδώ το
νέο και πρωτότυπο στοιχείο στο δόγμα του,
δηλαδή ότι οι επτά άνθρωποι αποτελούν την
ανθρωπότητα στην πρωταρχική της κατάσταση, οι
οποίοι μετά την πτώση θα αποκτήσουν υλικά
σώματα. Πλάι όμως στο υλικό σώμα υπάρχει ο
ουσιώδης άνθρωπος. Ο όρος μυστήριον απαντά και

54

αλλού στα ερμητικά κείμενα. Πβ. λ.χ. CH 16.2,
Ασκλ. 19, 21, 32, 37.
14
Πβ. παρακάτω Ποιμάνδρης 30-31, CH 13.2, 8,
16, 22, Ιππόλυτος 5.8.7, 39.
15
Ο όρος περίοδος τόσο εδώ όσο και αμέσως
παρακάτω φαίνεται να είναι εμπνευσμένος από τη
στωική θεωρία της αποκατάστασης, η οποία
αναφέρεται ρητά στα CH 8.4, 9.12, 12.15, Ασκλ.
13. Οι Στωικοί πίστευαν ότι ο υπάρχων κόσμος θα
καταλυθεί μέσα σε μια κατακλυσμιαία εκπύρωση,
για να αναγεννηθεί όμοιος σε κάθε λεπτομέρεια και
να συνεχίσει αιώνια τον κύκλο της καταστροφής
και της ανανέωσης. Η ιδέα βασιζόταν σε
προγενέστερες θεωρίες αστρονομικών κύκλων και
διαδόθηκε και σε άλλες ελληνιστικές φιλοσοφίες
και θρηκείες. Πβ. λ.χ. Πρόκλος, Στοιχ. Θεολ.
198-200, Πράξεις Αποστ. 3.21.
16
Για τη διάσπαση του Ανδρόγυνου βλ. τα
γνωστικά κείμενα που παρατέθηκαν στη σημ. και
επίσης Πλάτων, Συμπ. 189-193.
17
Το CH 13.14, 21 (πβ. επίσης 11.5)
αντιμετωπίζει την Πρόνοια ως ένα όργανο του
κόσμου μαζί με την ανάγκη και τη φύση.
18
Το επίθετο περιούσιος μπορεί να σημαίνει
«εκλεκτός, διαλεχτός» (πβ. Έξοδος 19.5, Δευτ.
7.6, Προς Τίτον 2.14), αλλά εδώ μπορεί να
σημαίνει «αυτός που είναι πέρα από την ουσία,

55

υπερούσιος, απόλυτος». Για τη γνώση και την
αναγνώριση ως σωτηρία βλ. παρακ. παράγρ. 2627.
19
Η φρασεολογία εδώ και στις παραγρ. 14 και 24
θυμίζει την περιγραφή των Εσσαίων στον
Ιώσηπο, Ιουδ. πολ. 2.154-155.
20
Πβ. Ζώσιμος, Περί οργάνων και καμίνων 12
(για το σώμα του Αδάμ).
21
Ο ρόλος των ηθικών αρετών –ειδικά της
ευσέβειας- είναι κεφαλαιώδης για την ερμητική
παράδοση. Η ευσέβεια είναι η φυσική ιδιότητα
κάθε ανθρώπου, προπάντων του φιλοσόφου, ο
οποίος είναι στραμμένος προς τη γνώση. Η
αληθινή ουσία της ευσέβειας για τον μορφωμένο
Έλληνα συμπεριλαμβάνει το σεβασμό και το δέος
προς το θεϊκό και αποτελεί μια αρετή ανάμεσα στις
άλλες. Πβ. CH 6.5, 9.4, 10.9, 16.11, Ασκλ. 1,
22.
22
Ο κατάλογος αυτός των επτά αμαρτημάτων
μπορεί να έχει απώτερη σύνδεση με τους
πλανήτες. Πβ. CH 9.3.
23
Αυτός ο τιμωρός δαίμων έχει την αντίθετη
ακριβώς λειτουργία από τον πυλωρόν Νου στην
παράγρ. 22, ο οποίος μπορεί ίσως να θεωρηθεί ως
δαίμων πάρεδρος ή πνεύμα-βοηθός. Πβ. CH 12.4,
13.7 και τη Διαθήκη των δώδεκα πατριαρχών:

56

Ρουβήν 2.12, Ιούδας 20, Συμεών 4.4-6,
Ζαβουλών 9.7-8, Ασήρ 6.4-6..
24
Η ακολουθία θυμὸς… ἐπιθυμία… ἄλογον μπορεί
κατά κάποιο τρόπο να αντανακλά την τριμερή
διάκριση του Πλάτωνα σε επιθυμητικό, θυμοειδές,
λογιστικό (Πολιτεία 435-444, 580-581, Φαίδρος
253-255, Τίμαιος 69-72).
25
Κατά μια άποψη η παράγραφος 25 είναι
επηρεασμένη από ιρανικές πηγές. Η περιγραφή
του ταξιδιού της ψυχής φαίνεται να εισήλθε στην
ιουδαιοχριστιανική παράδοση από το Ιράν μέσω
του Μιθραϊσμού. Ειδικά μια ιρανική πηγή που
έχει τον τίτλο Damdaδ Nask (ίσως 5ος αιώνας
π.Χ.) φαίνεται ότι είχε τη μορφή αποκάλυψης του
Ahura Mazda για τη δημιουργία, τα έσχατα και
άλλα θεολογικά θέματα. O πρωταρχικός
Άνθρωπος Gayomart ταξίδευε μετά το θάνατο
μέσα από τους ουρανούς. Επτά μέταλλα που
αντιστοιχούν στους επτά πλανήτες και τους επτά
Διοικητές πέφτουν από πάνω του προς τη γη.
Επίσης το χωρίο μας παρουσιάζει ομοιότητες με
ελληνορωμαϊκές διαμορφώσεις του ίδιου ταξιδιού,
όπως αυτή που διασώζει ο Σέρβιος στα σχόλιά του
στην Αινειάδα 6.127, 439, 714, 11.51.
26
Η αρχοντική προφάνεια που αναφέρεται εδώ
στην τέταρτη θέση αντιστοιχεί σε μια ιδιότητα
του ηλιακού κυβερνήτη ή άρχοντος. Η λέξη

57

προφάνεια είναι κάπως περίεργη και σημαίνει
«εξοχότητα, υπεροχή, διάκριση», αλλά εδώ
μοιάζει να σημαίνει «αλαζονεία, υπερηφάνεια».
Άλλωστε ορισμένα χειρόγραφα παρουσιάζουν
διόρθωση σε ὑπερηφανίαν. Για τους άρχοντες
στην Καινή Διαθήκη βλ. ιδιαίτ. Ματθ. 12.24,
Ιω. 12.31, Ά Κορ. 2.6-8, Εφέσ. 2.2.
27
Η έννοια της τόλμης, του θράσους παίζει καίριο
ρόλο σε ερμηνείες της πτώσης του Ανθρώπου από
τον ουρανό. Οι Πυθαγόρειοι χρησιμοποιούν τον
όρο, για να αναφερθούν στη Δυάδα ως ξεχωριστή
από τη Μονάδα και ο Νουμήνιος έβλεπε την
κάθοδο της ψυχής ως αμάρτημα δικής της
επιλογής, μια γνώμη που συμμεριζόταν και ο
Πλωτίνος στην πρώιμη διδασκαλία του, όπου
ισχυριζόταν ότι για τις ψυχές που έχουν ξεχάσει
τον Πατέρα αρχή του κακού ήταν η τόλμη (Ενν.
5.1.1.1-4 –πβ. 5.5.2.6, 6.9.5.29), Τί ποτε ἄρα

ἐστὶ τὸ πεποιηκὸς τὰς ψυχὰς πατρὸς θεοῦ
ἐπιλαθέσθαι͵ καὶ μοίρας ἐκεῖθεν οὔσας καὶ ὅλως
ἐκεί νου ἀγνοῆσαι καὶ ἑαυτὰς καὶ ἐκεῖνον; Ἀρχὴ
μὲν οὖν αὐταῖς τοῦ κακοῦ ἡ τόλμα… Αργότερα
όμως
καταδίκασε
τους
Γνωστικούς
που
ισχυρίζονταν ότι η επιθυμία της ψυχής να
δημιουργήσει τον κόσμο ήταν η πρωταρχική
τόλμη (2.9.11-12, 4.3.13).

58
28

Η όγδοη σφαίρα του ουρανού που περιλαμβάνει
τους απλανείς αστέρες, αμέσως μετά τη σφαίρα
του Κρόνου. Στον βαλεντινιανό και άλλους
κλάδους του γνωστικισμού η μετα-αριστοτελική
κοσμολογία των ομόκεντρων ουράνιων σφαιρών
γέννησε περίπλοκα θεολογικά σχήματα. Η
Εβδομάς, οι επτά πλανητικές σφαίρες, θεωρήθηκε
δημιούργημα ενός κακού Δημιουργού. Αποτελεί
την κατώτερη φύση που εγκλωβίζει τον
Γνωστικό, ο οποίος επιθυμεί τη διαφυγή στην
Ογδοάδα, την όγδοη σφαίρα από τη γη. Από τα
ύψη της καθαυτό θεότητας ως τόσο η Ογδοάδα
αποτελείται από 4 ζεύγη κατώτερων θεοτήτων
εντός του Πληρώματος (συζυγίαι –πβ. CH 6.1).
Σε μια άλλη εκδοχή η Ογδοάδα είναι ο ΄χωρος
δράσης του Ιησού και της Σοφίας, που όμως
βρίσκεται εκτός του αιωνίου Πληρώματος (πβ.
CH 6.4). Στους μαγικούς παπύρους η Ογδοάς
είναι η θεότητα που διοικεί όλα τα κτίσματα της
δημιουργίας (βλ. λ.χ. PGM 14.735-759). Η
Ογδοάδα έχει το αντίστοιχό της στην ιρανική
έννοια Garoδman ή όγδοο ουρανό. Το γνωστικό
κείμενο για την Ογδοάδα και την Εννεάδα του
Ναγκ Χαμαντί υπόσχεται να αποκαλύψει τη φύση
της Ογδοάδας και της Εννεάδας. Η Ογδοάδα
αποτελείται σ’ αυτό το κείμενο από ψυχές και
αγγέλους που ψάλλουν σιωπηλά και απευθύνουν

59

τους ύμνους τους στην Εννεάδα και τις δυνάμεις
της. Η κοπτική ρίζα του ονόματος της πόλης
Ashmounein στη θέση της αρχαίας Ερμούπολης
προέρχεται από τον αριθμό οκτώ (Hmnw) και
παραπέμπει σε μια οκτάδα θεοτήτων που
λατρεύονταν εκεί και τελικά ταυτίστηκαν με τον
Ερμή-Θωθ. Η Ηλιούπολη αντίστοιχα ήταν η
πόλη μιας θείκής Εννεάδας που συνδεόταν με τον
Θωθ. Πβ. CH 13.15, 16 (τίτλος).
29
Οι Δυνάμεις αυτές πρέπει ίσως να συγκριθούν
με τις υποστασιοποιημένες δυνάμεις του Φίλωνα
και άλλες παρόμοιες οντότητες των γνωστικών
κειμένων. Με τις γλυκιές φωνές των Δυνάμεων
πβ. τον περίφημο γνωστικό
Ύμνο του
μαργαριταριού (103), ο οποίος σώζεται στις
απόκρυφες Πράξεις του Θωμά: εκεί οι υπήκοοι του
βασιλιά (=θεός) τον υμνούν εὐφήμοις φωναῖς.
30
Το φως είναι σκοτεινό, επειδή είναι η λάμψη
του θνήσκοντος υλικού κόσμου, η οποία
αντιτίθεται στο αληθινό φως της ζωής (βλ.
παραπ. παράγρ. 4, 9). Πβ. CH 7.2.
31
Για το αθάνατο νερό πβ. Πράξεις Θωμά 2.25,
CH 18.11.
32
Στον βαλεντινιανό μύθο ο πρωταρχικός
Πατέρας ή Βυθός από το κέντρο του Πληρώματος
αναδύει μια προαρχή (βλ. παραπ. παράγρ. 8) και
την αποθέτει σαν σπέρμα στη μήτρα της σιωπής.

60

Πβ. επίσης CH 10.5, 9, 13.2, Ιάμβλιχος, Περί
μυστ. 8.3.263, κώδικες του Ναγκ Χαμαντί
6.6.56.10-12, 58.20-26, 59.14-22, 60.1-2.
33
Η χρήση της λέξης «άγιος» είναι σπάνια στις
παγανιστικές πηγές και μπορούμε να συγκρίνουμε
τον ύμνο μας με χωρία όπως το Ησαΐας 6.3. Οι
φράσεις που προηγούνται και έπονται του ύμνου
μπορούν να διαβαστούν στο πλαίσιο του
Δευτερονομίου 6.5-9 και της Shema (ιουδαϊκή
προσευχή). Υπάρχουν επίσης πιθανές συνδέσεις
με την αιγυπτιακή γνωμολογική γραμματεία. Μια
παραλλαγή του ύμνου σώζεται στον πάπυρο του
Βερολίνου 9794 (3ος αιώνας μ.Χ.) στο πλαίσιο
μιας χριστιανικής συλλογής υλικού. Για άλλους
ερμητικούς ύμνους βλ. CH 5.10-11, 13.16-20,
Ασκλ. 41.
34
Υπάρχουν παράλληλα γι’ αυτή την έκφραση
τόσο στα ερμητικά όσο και στα χριστιανικά και
γνωστικά κείμενα. Βλ. λ.χ. CH 10.15, 3.3, 7.2,
13.6, Ασκλ. 8, Προς Γαλ. 4.8-9, Ά Κορ. 13.12,
κώδικες του Ναγκ Χαμαντί 6.8.68.10-15.
35
Για τη συμβολική διάσταση του όρους στην
αποκάλυψη σοφίας πβ. λ.χ. την επί του όρους
ομιλία του Ιησού Χριστού. Πβ. επίσης άλλες
ανατολικές παραδόσεις για τους σοφούς που
αναχωρούν στο βουνό ή στους πρόποδές του και
λαμβάνουν αποκαλύψεις: βλ. λ.χ. Δίων Χρυσ.

61

36.39, Πορφύριος, Περί του των Νυμφών άντρου
5 (για το Ζωροάστρη), Ελλ. Μαγ. Παπ. 12.92
κ.εξ., Κλήμης, Στρωμ. 5.12.78 (για το Μωυσή)
κ.α. Ο Ψελλός (Cat. Man. Alchim. Gr. 4., σελ.
167) υποστηρίζει ότι τη συμβολική ερμηνεία της
αναβάσεως σε ένα ιερό όρος την δανείστηκε από
τους Χαλδαίους, εννοώντας ίσως τους Χαλδαϊκούς
χρησμούς. Ο Φίλων στην ερμηνεία του για το
βιβλίο της Εξόδου (2.46) συνδέει την άνοδο του
Μωυσή στο Σινά με ένα είδος δεύτερης και θεϊκής
γεννήσεως.
36
Η λέξη επαγγελία μπορεί να σημαίνει είτε την
εντολή (για σιωπή που δίνει ο Ερμής στον Τατ),
είτε την υπόσχεση (για σιωπή που δίνει ο Τατ
στον Ερμή). Η δεύτερη σημασία φαίνεται ίσως
πιθανότερη με βάση τη φράση της παραγρ. 22,
σιγὴν ἐπάγγειλαι.
37
Για τα Γενικά πβ. CH 10.1, 10.7 και τα
ερμητικά αποσπάσματα του Στοβαίου IV A 1, VI
1.
38
Στο πρώιμο (1-2ος αιώνας μ.Χ.) αλχημιστικό
απόσπασμα από το διάλογο της Κλεοπάτρας με
τους φιλοσόφους (Berthelot σελ. 292 κ.εξ.)
απαντά παρόμοια φρασεολογία: σαφήνισον ἡμῑν
τηλαυγῶς, ἐρῶ ὑμῖν τηλαυγῶς, ἐν αἰνίγμασιν δὲ
ἄρξομαι τοῦ λέγειν.

62
39

Ἐπὶ τῆς τοῦ ὄρους καταβάσεως. Η λέξη
κατάβασις μπορεί να σημαίνει και την κατηφόρα,
τον κατηφορικό δρόμο. Σ’ αυτή την περίπτωση η
φράση θα μπορούσε να μεταφραστεί «επάνω στην
πλαγιά του βουνού».
40
Ἀπαλλοτριοῦσθαι. Πβ. Ευάγριος ο Ποντικός,
Κεφάλαια γνωστικά 1.78-80, Βαλεντινιανός στον
Κλήμη, Στρωμ. 4.13.89, Ελλ. Μαγ. Πάπ.
4.483, 852, 12.93, Σοφία Σολ. 7.13 κ.α.
41
Δεν είναι σαφές τι ακριβώς εκπροσωπεί η
αντίθεση ἐκ φωνῆς … κρυβήν. Ίσως να υπονοείται
η αντίθεση μεταξύ μιας προφορικής και μιας
γραπτής αποκάλυψης (πιθανώς με κάποια
επιστολή από το δάσκαλο προς το μαθητή, θέμα
σύνηθες στην απόκρυφη γραμματεία). Ίσως με τον
όρο κρυβήν να υπονοείται κάποιο μυστικιστικό
όραμα που θα προκαλέσει ο μυητής στον
μυούμενο, όπως στη λεγόμενη Μιθραϊκή
λειτουργία (σώζεται στον πάπυρο αριθμός 574 4ος αιώνας μ.Χ.- της εθνικής βιβλιοθήκης του
Παρισιού). Εναλλακτικά μπορεί να υπόκειται η
αντίθεση μεταξύ ενός δημόσιου μαθήματος
ενώπιον πολλών μαθητών και μιας ιδιωτικής
αποκάλυψης μόνο στον Τατ.
42
Πβ. Ελλ. Μαγ. Πάπ. 4.517-518, 645-648. Η
γνώση της πραγματικής του προέλευσης είναι
κεφαλαιώδους σημασίας για την εξέλιξη του

63

πνευματικού ανθρώπου. Πβ. Ειρηναίος 1.14.4,
όπου η μητέρα των Αρχόντων που περιστοιχίζουν
τον Δημιουργό αγνοεί την καταγωγή της.
Αντίθετα η γνώση της αληθινής καταγωγής
επιτρέπει στην ψυχή να παρακάμψει την
αντίσταση των Αρχόντων κατά την άνοδό της
(1.20.1).
43
Η έννοια της Σιγής πρέπει εδώ να προέρχεται
από τον Γνωστικισμό. Πβ. Κλήμης, Εκ των
Θεοδ. 29-30 (από τη βαλεντινιανή σχολή των
Γνωστικών), Ειρηναίος 1.1.1-2, 5.1-3, Ιππόλ.,
Κατά π. αιρ. 6.29.3-4 (η Σιγή ως σύζυγος του
Πατέρα).
44
Πβ. τη φράση βουλή θεοῦ στο 1.8, θέλημα θεοῦ
στο 5.7, θέλησις (θεοῦ) στο 4.1. Πβ. Ευάγριος,
Κεφάλαια γνωστικά 1.63 και CH 1.28.
45
Υποστάσεις του Θεού και ειδικά του Λόγου
(13.8), όπως στο 1.26. Πβ. Ιππόλ., Κατά π. αιρ.
5.8.18, περὶ δὲ τῆς ἀνόδου αὐτοῦ, τουτέστι τῆς

ἀναγεννήσεως͵ ἵνα γένηται πνευματικός͵ οὐ
σαρκικός…
46

Είναι χαρακτηριστική η εμφάνιση σε όλο το
χωρίο της αρχαίας ιερατικής αντίληψης μιας
κληρονομικής κάστας: ο γιος μόνο μπορεί να
διαδεχτεί τον πατέρα και να μεταλάβει απ’ αυτόν
τις μυστικές αλήθειες.

64
47

Πβ. παρακ. παράγρ. 16, τοῦτο οὐ διδάσκεται
και Πλάτων, Επιστ. 7, 341 C.
48
Εδώ φαίνεται να έχουμε αναμνήσεις από
φράσεις που χρησιμοποιεί η ψυχή σε διάφορες
διηγήσεις, για να εξασφαλίσει την είσοδό της στο
θεϊκό κόσμο. Πβ. λ.χ. από τα ορφικά ελάσματα
τις φράσεις αὐτὰρ ἐμοὶ γένος οὐράνιον, οἵ γονεὰν
ὑπέχονται, καὶ γὰρ ἐγὼν ὑμῶν γένος ὄλβιον
εὔχομαι εἶμεν (F 32a, b IV, c Kern). Επίσης
Ειρηναίος 1.21.5 (για τους Μαρκωσιανούς), Ελλ.
Μαγ. Πάπ. 5.574-575 κ.α.
49
Πβ. CH 4.3, Σοφία Σολ. 7.13, Πλωτίνος
2.9.18.40 κ.εξ., Ασκλ. 1, nulla invidia Hammona

prohibet a nobis.
50

Η παλιγγενεσία προϋποθέτει το θάνατο του
παλιού ανθρώπου. Πβ. Ελλ. Μαγ. Πάπ. 4.718722, 517-518, 645-648, Απουλ., Metam. 11.23
κ.α. Ο Ερμής είναι στην κατάσταση που
παραγγέλλει το χωρίο 11.20 και την οποία πρέπει
να δοκιμάσει ο Τατ (13.11). Πβ. Πορφ., Προς
Μαρκέλλαν 8, ερμητικά αποσπάσματα Στοβαίου
ΙΙ Α 9.
51
Τα λόγια του Τατ αντιστοιχούν όχι σε όσα
προηγήθηκαν αμέσως πριν, αλλά στην παράγραφο
3, όπου ο Ερμής περιγράφει την καινούργια του
κατάσταση: δεν είναι πια ο ίδιος κι όμως δε
φαίνεται διαφορετικός. Η αταξία στο λόγο του

65

Τατ πρέπει να είναι συνέπεια της απώλειας της
λογικής του, ἀπολειφθεὶς φρενῶν.
52
Πβ. το ερμητικό απόσπασμα ΙΙ Α 9 και 15 του
Στοβαίου, ἡ γὰρ ἀλήθεια τελεωτάτη ἀρετή ἐστιν͵

αὐτὸ τὸ ἄκρατον ἀγαθόν͵ τὸ μὴ ὑπὸ ὕλης
θολούμενον μήτε ὑπὸ σώματος περιβαλλόμενον͵
γυμνὸν φανὸν ἄτρεπτον σεμνὸν ἀναλλοίωτον
ἀγαθόν… Τί οὖν ἂν εἶναι τὴν πρώτην ἀλήθειαν͵ ὦ
πάτερ; Ἕνα καὶ μόνον͵ ὦ Τάτ͵ τὸν μὴ ἐξ ὕλης͵
τὸν μὴ ἐν σώματι͵ τὸν ἀχρώματον͵ τὸν
ἀσχημάτιστον͵
τὸν
ἄτρεπτον͵
τὸν
μὴ
ἀλλοιούμενον͵ τὸν ἀεὶ ὄντα. Πβ. επίσης και CH
10.15, Κλήμης, Στρωμ. 7.16.90.1
53

Ή ίσως «αυτό που δεν μπορεί να οριστεί».
Η ακριβής έννοια της λέξης σύμπνοος για τον
αέρα είναι δύσκολο να κατανοηθεί εδώ. Θα
μπορούσε κατά κάποιο τρόπο να σχετίζεται με τη
στωική ιδέα της ενότητας του σύμπαντος, στο
οποίο όλα τα όντα αναπνέουν μαζί και μια
συμπάθεια διαπερνά τα πάντα (Χρύσιππος, SVF
2, σελ. 264, 7-8 Arnim): φύσει διοικεῖσθαι τόνδε
54

τὸν κόσμον, σύμπνουν καὶ συμπαθῆ αὐτὸν αὑτῷ
ὄντα. Η λέξη σύμπνοια καλύπτει την ίδια έννοια
στο Χρύσιππο (SVF 2, σελ. 172, 17-19): τα
πάντα αποτελούν μια ενότητα, από την οποία
προκύπτει η σύμπνοια και η συντονία που συνδέει
τα ουράνια με τα γήινα. Ο ερμητικός συγγραφέας

66

θα μπορούσε να είχε δανειστεί τη λέξη, για να
παραπέμψει σε μια παρόμοια σύλληψη: ο αέρας
είναι σύμπνοος με την έννοια ότι ενώνει τα πάντα,
μέσω της ίδιας ανάσας που διαπερνά τα πάντα.
55
Για το θέμα της κατάργησης των αισθήσεων ως
απαραίτητης προϋπόθεσης για την έκσταση πβ.
CH 1.1, 10.5.
56
Γι’ αυτές τις προσωποποιημένες τιμωρίες πβ.
Ελλ. Μαγ. Πάπ. 7.303. Πρόκειται ουσιαστικά
για τα ίδια τα ελαττώματά μας.
57
Ακολουθεί ένας κατάλογος δώδεκα τιμωριώνπαθών σε αντιστοιχία προς τα 12 ζώδια του
ζωδιακού κύκλου (βλ. παρακ. στην παραγρ. 12, ἐκ
τοῦ ζῳοφόρου κύκλου), ενώ σε άλλα χωρία
αναφέρονται 7 σε αντιστοιχία με με τους 7
πλανήτες (CH 1.23, 1.25, 6.1, 6.3, 9.3). Πβ.
Ζώσιμος σελ. 244.21 Berthelot. Δεν υπάρχει
αντιστοιχία, τουλάχιστον άμεση, μεταξύ των
τιμωριών, των ζωδίων και των μελών του
ανθρώπινου σώματος όπως αλλού: δεν υπάρχει
λ.χ. μια τιμωρία-πάθος της κεφαλής, της καρδιάς
κ.ο.κ. Ο παρόν κατάλογος υπονοεί, πάντως, ότι η
ψυχή κατεβαίνοντας από τον ουρανό προς τη γη
διασχίζει τα δώδεκα σημεία του ζωδιακού, καθένα
από τα οποία της δίνει και ένα πάθος.
58
Ο όρος ένδιάθετος είναι στωικός. Βλ. λ.χ. SVF
2, 43, 13 / 74, 6. Πβ. τον όρο ὁ ἔσω ἄνθρωπος

67

από την παύλεια θεολογία (Ρωμ. 7.22-23, 2 Κορ.
4.16, Εφεσ. 3.16). Πβ. Φίλων, Περὶ τοῦ τὸ
χεῖρον κ.τ.λ. 23.
59
Δεν απομακρύνονται αθρόα, αλλά διαδοχικά,
καθώς απομακρύνονται μια-μια από την
αντίστοιχη Δύναμη (παράγρ. 8-9). Πβ. CH 1.25,
4.8.
60
Σ’ αυτό το σημείο θα μπορούσαμε να
υποθέσουμε μερικές στιγμές τελετουργικής
σιωπής, στη διάρκεια της οποίας ολοκληρώνεται η
πρᾶξις. Αυτό φαίνεται να το επιβεβαιώνει το
χαῖρε που ακολουθεί: πβ. Firm. Maternus, De err.
19, χαῖρε νύμφε, χαῖρε νέον φῶς, φράση που
πρέπει να απευθύνεται προς έναν μύστη μετά τη
μύησή του στο βαθμό νύμφος των μιθραϊκών
μυστηρίων. Πβ. το ορφικό απόσπασμα 32 f Kern,
χαῖρε παθών.
61
Πβ. απόστολος Παύλος, Γαλ. 4.19, τεκνία μου,

οὕς πάλιν ὠδίνω μέχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν
ὑμῖν, Εφ. 4.12, εἰς οἰκοδομὴν τοῦ σώματος τοῦ
Χριστοῦ. Πρόκειται για την οικοδόμηση του
καινού ανθρώπου, που είναι ο θεϊκός Λόγος μέσα
μας.
62
Ο κατάλογος των Δυνάμεων αποτελεί
ουσιαστικά μια επτάδα. Οι υπόλοιπες τρεις
Δυνάμεις (Αγαθό, Ζωή και Φως) προστίθενται,
για να συμπληρωθεί μια Δεκάδα, αριθμός ιερός και

68

τέλειος. Μ’ αυτό τον τρόπο ο συντάκτης του
λόγου διαφοροποιείται από την κοινότερη
παράδοση των επτά κακιών (επτά πλανήτες) που
αποδιώχνονται από επτά θεϊκές Δυνάμεις. Στον
Ειρηναίο 1.17.1 και τον Ιππόλυτο, Κατά π. αιρ.
6.54, η Δεκάδα των δέκα Δυνάμεων συμβολίζεται
από τους επτά ουρανούς, τον όγδοο κύκλο που
περιβάλλει τον κόσμο, συν τους κύκλους του
ήλιου και της σελήνης. Αποτελεί εικόνα της
αόρατης δεκάδας που δημιούργησαν ο Λόγος και η
Ζωή και αντιτίθεται στη Δωδεκάδα (12 ζώδια),
εικόνα της αόρατης Δωδεκάδας που δημιούργησαν
ο Άνθρωπος και η Εκκλησία. Ανάλογες
θεωρητικές κατασκευές στον Ειρηναίο 1.16.1 και
Ιππόλ., ό.π. 6.53.2-3.
63
Το ρήμα συνετέθη ανακαλεί την εικόνα της
συναρθρώσεως του Λόγου παραπάνω. Η νοερή
γέννηση που είναι αποτέλεσμα της έλευσης της
Δεκάδας, ένα νέο εἶδος (μορφή), πασῶν δυνάμεων
συνεστός (βλ. και την επόμενη σημ.), αποδιώχνει
το πρῶτον σύνθετον εἶδος (βλ. παραπ. παράγρ.
3), παράγωγο της Δωδεκάδας. Για το ἐθεώθημεν
πβ. CH 1.26, 4.7, 10.6, ερμητικά αποσπάσματα
Στοβαίου XXIV 4, Ελλ. Μαγ. Πάπ. 3.600.
64
Πβ. CH 1.18, 19, 21. Για τη φράση ἐκ
δυνάμεων συνιστάμενον πβ. παραπ. παράγρ. 2,

69

πασῶν ἐκ δυνάμεων συνεστώς, παρακ. παράγρ.
14, τὸ σῶμα τοῦτο τὸ ἐκ δυνάμεων συνεστός.
65
Ἀκλινής. Ο όρος υπονοεί ταυτόχρονα τη
σταθερότητα, την ηρεμία, την ανάπαυση
(ἀνάπαυσις, ἵδρυσις, στάσις). Πρόκειται για
μυστικιστικό όρο που χαρακτηρίζει τον τέλειο,
αναγεννημένο άνθρωπο. Πβ. Φίλων, Περί
γιγάντων 54, (για το Μωυσή), οὕτως καὶ Μωυσῆς

ἔξω τῆς παρεμβολῆς καὶ τοῦ σωματικοῦ παντὸς
στρατοπέδου πήξας τὴν ἑαυτοῦ σκηνήν͵ τουτέστι
τὴν γνώμην ἱδρυσάμενος ἀκλινῆ͵ προσκυνεῖν τὸν
θεὸν ἄρχεται καὶ εἰς τὸν γνόφον͵ τὸν ἀειδῆ χῶρον͵
εἰσελθὼν αὐτοῦ καταμένει τελούμενος τὰς
ἱερωτάτας τελετάς. γίνεται δὲ οὐ μόνον μύστης͵
ἀλλὰ καὶ ἱεροφάντης ὀργίων καὶ διδάσκαλος
θείων͵ ἃ τοῖς ὦτα κεκαθαρμένοις ὑφηγήσεται.
Επίσης ό.π. 49, στάσις τε καὶ ἠρεμία ἀκλινὴς ἡ
παρὰ τὸν ἀκλινῶς ἑστῶτα ἀεὶ θεόν. Ο Πλωτίνος
κάνει λόγο για τον ακλινή νου 2.9.2.3, …ἕνα νοῦν
τὸν αὐτὸν ὡσαύτως ἔχοντα͵ ἀκλινῆ πανταχῇ͵
μιμούμενον τὸν πατέρα…
66
Πβ. CH 11.20.
67
Για την αντίθεση ανάμεσα στο σκήνωμα (σκηνή)
του υλικού σώματος και την οἰκοδομήν του θεϊκού
σώματος πβ. 2 Κορ. 5.1-4. Για το σκῆνος πβ.
Ελλ. Μαγ. Πάπ. 4.448. Πβ. το χαρακτηρισμό
ἔκσκηνοι για τις ψυχές που ελευθερώθηκαν από το

70

σώμα του στο Σέξτο Εμπειρικό 9.573. Το κείμενο
της
παραγράφου
12
φαίνεται
κάπως
διαταραγμένο. Το βασικό του νοήμα είναι το εξής:
το υλικό σώμα, φτιαγμένο από τα 12 σημεία του
ζωδιακού, αντικαθίσταται από τον πνευματικό
σώμα, φτιαγμένο από τις δέκα Δυνάμεις και
ταυτισμένο με το Πνεύμα και το Εν. Από τα 12
σημεία του ζωδιακού τα τέσσερα μπορούν να
θεωρηθούν ότι συνδέονται ανά δύο στενά και να
σχηματίσουν δύο ζεύγη, στα οποία αν προστεθούν
τα 8 μονά σημεία που απομένουν το άθροισμα
προκύπτει 10. Με όμοιο τρόπο μπορούν να
υπολογιστούν και τα 12 αντίστοιχα πάθη: η οργή
και η προπέτεια συνδέονται στενά, με αποτέλεσμα
η ίδια δύναμη-αρετή να μπορεί διώξει και τις δύο.
Το ίδιο πρέπει να ισχύει και για ένα ακόμη ζεύγος
παθών που όμως πέφτει στο κενό του κειμένου: θα
μπορούσαν να είναι η πλεονεξία και η αδικία,
όπως προτείνεται στο συμπλήρωμα στο αρχαίο
κείμενο. Έτσι οι 10 δυνάμεις μπορούν να
αποδιώξουν 12 πάθη. Για το νέο σώμα πβ. Ελλ.
Μαγ. Πάπ. 4.495, σῶμα τέλειον ἐμοῦ τοῦ δεῖνα

τῆς δεῖνα͵ διαπεπλασμένον ὑπὸ βραχίονος
ἐντίμου καὶ δεξιᾶς χειρὸς ἀφθάρτου ἐν ἀφωτίστῳ
καὶ διαυγεῖ κόσμῳ͵ ἔν τε ἀψύχῳ καὶ ἐψυχωμένῳ…
68

Ο αριθμός που γεννά την ψυχή είναι συνήθως
το 6 και ο Ιωάννης ο Λυδός (Περί μηνών 2.11) τον

71

αποκαλεί ψυχογονικό. Στο υπόμνημά του στον
πλατωνικό Τίμαιο (1.316 Diehl) ο Πρόκλος
αναφέρει ότι η Δεκάδα φωτίζει με νου την ψυχή,
επειδή είναι ο νους των όλων.
69
Συνεπώς ισχύει η εξίσωση 10 Δυνάμεις =
Δεκάδα =Εν =Πνεύμα = Ζωή και Φως. Τέτοιες
ισοδυναμίες ήταν ιδιαίτερα αγαπητές στους
Γνωστικούς. Το σύμβολο του Αιώνος (=
Άνθρωπος) είναι το γράμμα Ι, σύμβολο και του 1
και του 10. Πβ. Μονόιμος στον Ιππόλυτο, Κατά
π. αιρ. 8.12-14, Ειρηναίος 1.3.2. Ο Τατ γίνεται ο
Αιώνας, πβ. CH 11.20, Ελλ. Μαγ. Πάπ. 4.520,
594.
70
Πβ. CH 4.10.
71
Πβ. CH 12.8, όπου εκφράζεται το παράπονο
ότι ο Αγαθός Δαίμων δεν κατέγραψε τους
αφορισμούς του. Για το ὑπεμνηματισάμην πβ.
τον όρο ὑπόμνημα στο CH 16.1.
72
Για τη διαβολή πβ. CH 13.16, 22, Ασκλ. 1,

tractatum enim tota numinis maiestate plenissimum
inreligiosae mentis est multorum conscientia
publicare, 32.
73
Πβ. την αντίθεση ανάμεσα στον οὐσιώδη και
τον υλικό άνθρωπο στο CH 9.5.
74
Υπαινιγμός στο CH 1.26.

72
75

Για την έκφραση πβ. Πορφύριος, Βίος
Πλωτίνου 22.45, νῦν δ΄ ὅτε δὴ σκῆνος μὲν

ἐλύσαο…
76

Ο Ποιμάνδρης είναι ο Θεός-Νους, ερμηνευτής
της ύψιστης θεότητας (αυθεντία –πβ. CH 1.2,
30), ισοδύναμος με τον ακτινοβόλο θεό του
τελευταίου οράματος του μύστη στον Ελλ. Μαγ.
Πάπ. 4.693 κ.εξ., καὶ ὄψῃ κατερχομένας

ἀστραπὰς καὶ φῶτα μαρμαίροντα καὶ σειομένην
τὴν γῆν καὶ κατερχόμενον θεὸν ὑπερμεγέθη (πβ.
CH 1.1)͵ φωτινὴν ἔχοντα τὴν ὄψιν. Η Ογδοάδα
είναι το παντοδύναμο όνομα του Θεού, το οποίο
εμφανίζεται στη μαγική επωδή του Ελλ. Μαγ.
Παπ. 13.743, 753, του οποίου ο τίτλος «Μονάς ή
το 8ο βιβλίο του Μωυσή» μας θυμίζει τον τίτλο
του 4ου ερμητικού λόγου «Κρατήρας ή Μονάς».
77
Εννοεί προφανώς τον 1ο ερμητικό λόγο
(Ποιμάνδρης).
78
Ανάλογες τελετουργικές οδηγίες απαντούν
στους μαγικούς παπύρους. Πβ. επίσης Ασκληπιός
41. Ο άνεμος χρησιμοποιείται για τα 4 σημεία του
ορίζοντα και στα αστρολογικά κείμενα. Βλ. λ.χ.
στο Catalogus codicum astrologorum Graecorum
VIII 3, σελ. 112.22.
79
Οι άλλοι τρεις ιεροί «λόγοι» είναι πιθανότατα
τα CH 1.31-32, Ασκληπιός 41 και το CH 7. Πβ.
Ελλ. Μαγ. Πάπ. 13.343, Μοϋσέως ἱερά βίβλος

73

ἀπόκρυφος κ.τ.λ. Πιθανότατα ο χαρακτηρισμός
οφείλεται σε κάποιον συντάκτη και εισήχθη στο
κείμενο την εποχή της δημιουργίας του ερμητικού
corpus.
80
To πρώτο μέρος του ύμνου (17) έχει σαφέστατες
βιβλικές απηχήσεις, οι οποίες όμως ίσως να μην
απευθείας δάνεια, αφού τις ξαναβρίσκουμε και
στους μαγικούς παπύρους (λ.χ. 4.1169 κ.εξ., 1.96
κ.εξ.).
81
Η φράση αυτή υποδεικνύει ότι σ’ αυτή την
πραγματεία τουλάχιστον ο Θεός-Δημιουργός, ο
βιβλικός Δημιουργός, δεν είναι κατώτερος ούτε
αντιτίθεται στο θεό της γνώσης, αλλά ταυτίζεται
μαζί του. Είναι ο ίδιος θεός που κατοικεί στον
αναγεννημένο άνθρωπο και, έχοντας γίνει το
πνευματικό του μάτι, του επιτρέπει να θεάται την
ανώτερη πραγματικότητα.
82
Από εδώ ξεκινά το δεύτερο, καθαρά γνωστικό,
τμήμα του ύμνου. Πβ. CH 1.31-32, Ασκληπιός
41.
83
Οι λέξεις νοητόν και νοῦς αποκτούν εδώ μια
μυστικιστική χροιά και πλησιάζουν την έννοια του
πνευματικού. Πβ. στο τέλος της παραγράφου 19,
την αναφορά σε έναν Θεό-Πνεύμα. Οι τρεις
χαρακτηρισμοί, Νους, Λόγος, Πνεύμα καλύπτουν
την ίδια πραγματικότητα, το θεό που φωτίζει με

74

τη γνώση και κατοικεί στην ψυχή, έχοντας
οικοδομήσει μέσα της τον καινό άνθρωπο.
84
Υπαινιγμός στο όνομα του Ποιμάνδρη.
85
Για όσα ακολουθούν πβ. CH 1.26 και Ελλ.
Μαγ. Πάπ. 4.487 κ.εξ.
86
Ο Αιών μπορεί να νοηθεί εδώ και χρονικά
(αιωνιότητα), αλλά και χωρικά (θεϊκός κόσμος),
όπως συμβαίνει συχνά στους Γνωστικούς.
87
Πβ. παραπ. σημ. 64.
88
Η φώτιση του Τατ, αν και ξεκίνησε ήδη από
την αρχή της παλιγγενεσίας του, ολοκληρώθηκε
μόνο με τον ύμνο του Ερμή. Έτσι είναι πλέον
ικανός να ψάλει κι αυτός με τη σειρά του.
89
Η γενεσιουργία (δημιουργία) εδώ είναι η
αναγέννηση, η παλιγγενεσία, η οποία για το
συγγραφέα είναι η μόνη αληθινή γένεσις. Για την
έκφραση πβ. Ιάμβλιχος, Περί μυστ. 1.11, τὴν
γενεσιουργίαν τοῦ κόσμου (η παραγωγική δύναμη
όλης της πλάσης κατά την άνοιξη).
90
Εναλλακτικά με το πάντα
μπορούμε να
εννοήσουμε ειδικά τη διαδικασία της αναγέννησης,
η οποία ολοκληρώνεται με τη χάρη του Νου. Με ο
ρήμα τελεῖται μπορεί επιπλέον να έχουμε και
υπαινιγμό στην τελετή που δίνει τον
αναγεννημένο, τέλειον άνθρωπο.
91
Πβ. Ελλ. Μαγ. Πάπ. 13.230 κ.εξ., πλήρης ἡ

τελετὴ τῆς Μονάδος προσεφωνήθη σοι͵ τέκνον.

75

ὑποτάξω δέ σοι͵ τέκνον͵ καὶ τὰς χρείας τῆς ἱερᾶς
βίβλου͵ ἃς πάντες οἱ σοφισταὶ ἐτέλησαν ἀπὸ
ταύτης τῆς ἱερᾶς καὶ μακάριδος βίβλου. ὡς
ἐξώρκισά σε͵ τέκνον͵ ἐν τῷ ἱερῷ τῷ ἐν
Ἱερωσολύμω· πλησθεὶς τῆς θεοσοφίας ἀνεύρετον
ποίησον τὴν βίβλον. Βλ. επίσης ερμητικό
απόσπασμα Στοβαίου ΧΙ 4-5, οὗτοι δὲ οἱ λόγοι
ὀλίγους παντελῶς τοὺς ἀκροατὰς ἔχουσιν ἢ τάχα
οὐδὲ τοὺς ὀλίγους ἕξουσιν. ἔχουσι δέ τι καὶ ἴδιον
ἐν ἑαυτοῖς· τοὺς κακοὺς μᾶλλον παροξύνουσι πρὸς
τὴν κακίαν· διὸ χρὴ τοὺς πολλοὺς φυλάττεσθαι μὴ
νοοῦντας τῶν λεγομένων τὴν ἀρετήν.
92
Πβ. Ιάμβλιχος, Περί μυστ. 8.1.
93

Πβ. Πλωτίνος 6.9.9.56 κ.εξ.
Η πραγματεία αυτή, που έχει τη μορφή
επιστολής του Ερμή στον Ασκληπιό, ασχολείται
κυρίως με το πρόβλημα της δημιουργίας και του
Θεού-Δημιουργού, παρά τη δήλωση στην αρχή
του κειμένου ότι πρόκειται να εκτεθούν τα
κυριότερα κεφάλαια της αποκάλυψης που
διδάχτηκε στον Τατ. Στην εισαγωγή του λόγου
(παράγραφος 1) δίνεται η υπόσχεση ότι η
διδασκαλία εδώ θα δοθεί με πιο μυστικό τρόπο από
ό,τι στον Τατ. Η ύπαρξη των ορατών όντων
προϋποθέτει την ύπαρξη ενός Δημιουργού, ο
οποίος προϋπήρξε της δημιουργίας. Αυτός είναι η
αρχή η αόρατη, η οποία θέλει ακριβώς να γίνει
94

76

ορατή μέσω των δημιουργημάτων της. Μακάριος
είναι εκείνος, ο οποίος κατανοεί την αλήθεια
θεώμενος τη δημιουργία και δίνει στο Θεό το
όνομα του Πατέρα (2-3). Άλλωστε η ύψιστη
θεότητα είναι ταυτόχρονα Θεός, Δημιουργός και
Πατέρας (4). Δημιουργός και δημιουργία
αποτελούν ζεύγος αχώριστο, που τα μέλη του
ορίζονται το ένα διά του άλλου. Ωστόσο δε
βρίσκονται στην ίδια τάξη, αφού πρώτα είναι ο
Θεός, ενώ η δημιουργία ακολουθεί (4-6). Ο Θεός
δημιουργεί τα όντα αγαθά και τέλεια, όμως αυτά
στην πορεία του χρόνου φθείρονται, αλλά όχι με
ευθύνη του Θεού. Ο Θεός προνόησε να
δημιουργήσει και την αλλαγή, προκειμένου να
ανακαινίζεται ο διαρκώς φθειρόμενος κόσμος (7).
Είναι παράλογο να αρνούμαστε στο Θεό τη
δημιουργία των όλων, με την πρόφαση ότι έτσι
τον εξυψώνουμε. Γιατί μ’ αυτό τον τρόπο τον
παρουσιάζουμε ως αδιάφορο ή αδύναμο. Ο Θεός
είναι το Αγαθό και στο Αγαθό ταιριάζει η
δημιουργία (8-9). Ο Θεός στη δημιουργική του
δύναμη μοιάζει με έναν σπορέα, ο οποίος σε κάθε
μέρος σπέρνει και άλλο σπόρο, αλλού την
αθανασία και αλλού την αλλαγή, παντού όμως τη
ζωή και την κίνηση (9-10).
95
Πβ. CH 1.3, 27 (διδαχθεὶς τοῦ παντὸς τὴν
φύσιν), 2.17, 11.1 κ.α.

77
96

Η εισαγωγή μοιάζει να έχει δημιουργηθεί εκ των
υστέρων, προκειμένου να συνδέσει αυτή την
πραγματεία με την αμέσως προηγούμενη, η οποία,
αν και στο βάθος διαφορετική, εντούτοις
παρουσιάζει τον Τατ ως γιο του Ερμή που
εμφανίζει όλη την ανυπομονησία ενός νεοφύτου.
Η διδασκαλία, ωστόσο, θα δοθεί εδώ με έναν
τρόπο πιο βαθύ, πιο μυστικό, αφού ο Ασκληπιός
έχει προχωρήσει στη φώτιση και τη γνώση. Πβ.
στον Πρόκλο (υπόμνημα στην πλατωνική
Πολιτεία 1 79.12 κ.εξ., 81.13 κ.εξ.) τη διάκριση
ανάμεσα σε μύθους, οι οποίοι είναι παιδευτικοί,
και μύθους που είναι ἐνθεαστικώτεροι (τελεστικοί,
μυστικοί): οι πρώτοι ταιριάζουν στους νέους, οι
δεύτεροι στους μεγαλύτερους.
97
Ο Θεός είναι πρώτος στο αριθμό, επειδή είναι η
Μονάδα, ενώ είναι πρώτος και στο μέγεθος, αφού
εμπεριέχει όλο το σύμπαν.
98
Πβ. CH 11.22, δι’ αὐτό τοῦτο πάντα ἐποίησεν,
ἵνα διὰ πάντων αὐτὸν βλέπῃς, 5.1.
99
Πβ. το ερμητικό απόσπασμα του Στοβαίου VI
18, καὶ αὐτόπτης γενόμενος θεάσασθαι, καὶ
θεασάμενος μακάριος γενέσθαι. Πβ. επίσης το
ελληνικό απόσπασμα από το γνωστικό Κατά
Θωμάν ευαγγέλιο (POxy 654, 5-9), μὴ παυσάσθω

ὁ ζητῶν τοῦ ζητεῖν ἕως ἂν εὔρῃ, καὶ ὅταν εὕρῃ,

78

θαμβηθήσεται καὶ θαμβηθεὶς βασιλεύσει καὶ
βασιλεύσας ἀναπαήσεται.
100
Πβ. Ασκληπιός 41. Αυτή η έννοια της
θεότητας κατάγεται από τους Στωικούς. Βλ.
Εγχειρίδιο Επικτήτου 1.6.40, 1.9.7, 3.24.15.
101
Πβ. CH 2.14.
102
Πβ. 1 Τιμ. 1.5-7, Τίτ. 1.10-11, Ρωμ. 1.21, 2
Πέτρου 2.18.
103
Η λέξη μυχός συχνά δηλώνει τον Κάτω Κόσμο,
συνήθως με τη συνοδεία μιας γενικής, όπως λ.χ.
μυχός Ταρτάρου. Πβ. επίσης Ιώσηπος, Ιουδ.
Πόλ. 2.155, όπου λέγεται ότι οι Εσσαίοι ταῖς δὲ

φαύλαις (ψυχαῖς) ζοφώδη καὶ χειμέριον
ἀφορίζονται
μυχὸν,
γέμοντα
τιμωριῶν
ἀδιαλείπτων. Τη σειρά ουρανός (ἄνω), γη (κάτω),
Κάτω Κόσμος (μυχός) την ξαναβρίσκουμε λ.χ.
στην επιστολή του Παύλου στο Φιλήμονα (2.10)
και φαίνεται να προέρχεται από το εκφραστικό
πλαίσιο
των
ιερών
τελετών,
αφού
επαναλαμβάνεται και αλλού: βλ. λ.χ. Ελλ. Μαγ.
Πάπ. 4.3041 κ.εξ., 5.165 κ.εξ., Ιγνάτιος, Επ.
9.1, 13.2.
104
Πβ. CH 11.12, 11.14. Μολονότι υπάρχει
συνάφεια των ερμητικών και γνωστικών ιδεών,
εδώ ίσως να υπάρχει μια έμμεση κριτική στην
τάση πολλών γνωστικών κύκλων να παρεμβάλουν
ένα πλήθος ενδιάμεσων θεοτήτων μεταξύ του

79

ύψιστου Θεού και της δημιουργίας. Πβ. και πιο
κάτω την παράγραφο 10 και επίσης Πλωτίνος
2.9.2.1-2, 2.9.5.16-18., 2.9.6.1 κ.εξ. και 14
κ.εξ.
105
Το πρόβλημα που υπονοείται εδώ είναι στο
βάθος η προέλευση του κακού. Ορισμένοι
Γνωστικοί και ο Νεοπλατωνιστής Νουμήνιος,
οδηγώντας το συλλογισμό στα άκρα, θεωρούσαν
ότι η ίδια η πράξη της δημιουργίας είναι μειωτική
για το Θεό. Έτσι κατέληγαν στη διάκριση μεταξύ
ενός αγαθού Θεού (πατήρ) και ενός ΘεούΔημιουργού. Στον Πλωτίνο 2.9.9.64 κ.εξ.
ορισμένοι Γνωστικοί παρουσιάζονται να θεωρούν
ότι μειώνει το Θεό η αντίληψη ότι ενδιαφέρεται
για τον κόσμο. Εδώ ο κίνδυνος είναι μήπως η
ποικιλία των δημιουργημένων όντων, μερικά από
τα οποία είναι κατώτερα και κακά, αποδώσει στο
Θεό τη δημιουργία ελαττωματικών προϊόντων.
Πβ. Ασκληπιός 15-16.
106
Πβ. CH 4.1, τοῦτο γάρ (δημιουργεῖν τὰ ὄντα)

ἐστε τὸ σῶμα ἐκείνου.
107
Πβ. Πλάτων, Πολιτεία 609Α, Πλωτίνος
4.7.10.45 κ.εξ.
108
Πβ. CH 11.12, Πλάτων, Πολιτεία 596BC.
109
Πβ. CH 9.9.
110
Εδώ υπάρχει πιθανώς μια ανάμνηση του
επιχειρήματος που αποδιδόταν στον Επίκουρο

80

(βλ. Λακτάντιος, De ira dei 13), ο οποίος σκόπευε
μ’ αυτό να αποδείξει ότι η θεία Πρόνοια δε θα
μπορούσε να έχει δημιουργήσει έναν τόσο κακό
κόσμο: ο Θεός είτε θέλει να αφανίσει το κακό,
αλλά δεν μπορεί, είτε μπορεί, αλλά δεν θέλει, είτε
και δεν μπορεί και δεν θέλει, είτε και θέλει και
μπορεί. Οι 3 πρώτες εναλλακτικές περιπτώσεις
είναι αδύνατες. Αλλά αν η 4 η είναι η μόνη που
ταιριάζει στο Θεό, τότε από πού προέρχεται το
κακό;
111
Πβ. CH 9.6.
112
Πβ. CH 11.5, 11.12, 12.22.
113
Δηλαδή αθανασία, μεταβολή, ζωή και κίνηση.
Η τάση σε όλο το κείμενο είναι η ίδια: ο
περιορισμός των αναγκαίων στοιχείων για την
ύπαρξη του σύμπαντος σε ένα όσο το δυνατόν
απλούστερο σύστημα, πιθανόν σε αντίθεση με τα
πολύπλοκα συστήματα των Γνωστικών.
114
Η αρίθμηση αυτής της πραγματείας (16 αντί
15) έχει την αιτία της στην έκδοση του Flussas
(1574), ο οποίος ένωσε ένα χωρίου της Σούδας με
τρία αποσπάσματα του Στοβαίου, τα οποία ο
Turnebus (1554) είχε τοποθετήσει μετά το λόγο
αριθμός 14, φτιάχνοντας έτσι αυθαίρετα μια
ξεχωριστή πραγματεία με τον αριθμό 15, η οποία
παραλείπεται στις νεότερες εκδόσεις των
ερμητικών κειμένων.

81
115

Ο τίτλος Ορισμοί δεν ταιριάζει με το
περιεχόμενο της πραγματείας και τα θέματα που
αναγγέλλονται στον υπότιτλο δεν αντιστοιχούν
ακριβώς στη θεματική που αναπτύσσεται στο
λόγο. Έτσι λ.χ. το θέμα περί τοῦ κατ’ εἰκόνα
ἀνθρώπου δεν αντιστοιχεί σε τίποτα στο κέιμενό
μας, ενώ από την άλλη το εκτενές τμήμα που
αφορά στους δαίμονες (10-16) δεν αναφέρεται στα
θέματα του υπότιτλου. Ωστόσο δεν μπορεί να
αποκλειστεί ότι το τελευταίο τμήμα του έργου
έχει χαθεί μαζί με την αρχή της επόμενης
πραγματείας. Ο τίτλος του έργου πρέπει να
οφείλεται σε κάποιον συντάκτη, για τον οποίο ο
όρος πλήρωμα είχε τεχνική σημασία. Ίσως ο
αρχικός τίτλος να ήταν Ἀσκληπιοῦ πρὸς Ἄμμωνα
βασιλέα.
Όπως κι αν έχει, ο λόγος αποτελεί ένα
ὑπόμνημα σε έναν αριθμό ερωτήσεων που
επικεντρώνονται γύρω από το ζήτημα των
σχέσεων του Θεού με τον κόσμο και στον τρόπο με
τον οποίο ο Θεός κυβερνά τον κόσμο με τη
μεσολάβηση του ήλιου και των δαιμόνων, που
υπηρετούν τα άστρα. Ο βασιλιάς Άμμων, στον
οποίο απευθύνεται το κείμενο, πρέπει να είναι ο
ίδιος που εμφανίζεται ως μαθητής του Ερμή στον
Ασκληπιό και ως ακροατής του προφήτη Βίτυος
στο Περί μυστηρίων του Ιαμβλίχου (8.5).

82

Το περιεχόμενο του λόγου: στην εισαγωγή
τονίζεται ότι η ερμητική διδασκαλία διατηρεί τη
δύναμη και την καθαρότητά της μόνο στην
αυθεντική της γλώσσα και όχι, όταν μεταφράζεται
στην Ελληνική. Συνεπώς ο βασιλιάς Άμμωνας
ενθαρρύνεται να μην αποκαλύψει τα ερμητικά
μυστήρια στους Έλληνες και να αποτρέψει τη
μετάφρασή τους στον κενό και φλύαρο λόγο των
Ελλήνων (παράγραφοι 1-2).
Πρέπει να ξεκινά κανείς με μια προσευχή
στο Θεό, ο οποίος είναι το Εν και τον Παν
ταυτόχρονα. Το Πλήρωμα είναι αδιαχώριστο από
το Θεό και χωρίς αυτόν χάνεται (3). Ο
συμπαντικός δημιουργός είναι ο ήλιος που ενώνει
όλα τα μέρη του κόσμου, τον ουρανό με τη γη, τον
νοητό με τον υλικό κόσμο. Ο ήλιος,
τοποθετημένος στο μέσο του κόσμου, δέχεται την
ουσία από ψηλά και τη διοχετεύει προς τα κάτω,
ενώ έλκει την ύλη προς το μέρος του (4-5). Ο
ήλιος κατέχει ο ίδιος ένα μέρος της νοητής ουσίας,
της οποίας το ηλιακό φως είναι ένα είδος
υποδοχέα. Με τη σειρά του ο ήλιος διαχέει σε όλο
το σύμπαν με τις ακτίνες του (= ψυχή, ζωή,
ανάσα, γέννηση) την αθανασία στα άστρα ψηλά,
τη ζωή στα όντα εδώ κάτω (6-9). Τη
διακυβέρνηση του κόσμου ο ήλιο την ασκεί μέσω
των δαιμόνων, οι οποίοι υπηρετούν τα άστρα.

83

Άλλοι από αυτούς είναι καλοί, άλλοι κακοί, άλλοι
και τα δύο ταυτόχρονα. Αναμιγνύονται στις
υποθέσεις των ανθρώπων, εμπνέουν την ασέβεια,
την κορυφή των αμαρτιών που δεν συγχωρούν οι
θεοί (10-11). Όπως ο νοητός κόσμος γεμίζει τον
αισθητό με αναρίθμητες μορφές, έτσι ο ήλιος είναι
η αιτία της δύναμης της ζωής για όλα τα όντα της
γης και τα υποδέχεται μετά το θάνατό τους (12).
Κάθε άνθρωπος κατά τη γέννησή του, ανάλογα με
την ακριβή θέση των άστρων εκείνη τη στιγμή,
τίθεται υπό την επιρροή των ανάλογων δαιμόνων.
Οι δαίμονες διεισδύουν σε όλο το ανθρώπινο σώμα
εκτός από το λογικό μέρος της ψυχής, το οποίο
μέλλεται να υποδεχτεί το Θεό (13-15). Αν αυτό
το λογικό τμήμα φωτιστεί από μια θεϊκή ακτίνα
μέσω του ήλιου, οι δαίμονες δεν έχουν καμιά
δύναμη πάνω στον άνθρωπο. Στην αντίθετη
περίπτωση ο άνθρωπος είναι παίγνιό τους.
Δρώντας απευθείας πάνω στα σώματα, οι δαίμονες
εξουσιάζουν τα γήινα και αυτή η εξουσία
ονομάζεται Μοίρα (16). Συνεπώς η αλυσίδα των
όντων είναι η εξής: Θεός, νοητός κόσμος, νοητός
κόσμος, ήλιος, οι οχτώ ομόκεντρες σφαίρες, οι
δαίμονες, οι άνθρωποι. Ο Θεός είναι ο Πατέρας, ο
ήλιος ο δημιουργός, ο κόσμος το όργανο της
δημιουργίας. Στον κόσμο ο ουρανός κυβερνάται
από τη νοητή ουσία, οι θεοί από τον ουρανό, οι

84

δαίμονες από τους θεούς, οι άνθρωποι από τους
δαίμονες. Όλα τα πράγματα είναι μέρη του Θεού,
ο οποίος είναι τα πάντα και ο οποίος δημιουργεί
από μόνος του. Και επειδή δε σταματά ποτέ να
δημιουργεί, ο κόσμος είναι αιώνιος (17-19).
116
Πβ. ερμητικό απόσπασμα Στοβαίου VI 1, ὁ
κυριώτατος πάντων λόγος καὶ κορυφαιότατος, CH
13.13,
διὰ
τὸν
λόγον
τοῦτον...
ὃν
ὑπεμνηματισάμην.
117
Ίσως δεν πρέπει να αποδώσουμε ιδιαίτερη
βαρύτητα σ’ αυτή τη δήλωση, αφού μοιάζει να
είναι συνήθης σε αναλόγου είδους εισαγωγές,
κυρίως με την έκφραση πολλὰ πολλῶν. Βλ. λ.χ.
CH 11.1 και την εκεί σημείωση. Δεν αποκλείεται,
ωστόσο, να γίνεται υπαινιγμός στις πραγματικές
διαφορές μεταξύ των ερμητικών πραγματειών.
118
Πβ. Σοφία Σειράχ (πρόλογος), οὐ γὰρ

ἰσοδυναμεῖ αὐτὰ ἐν ἑαυτοῖς Εβραϊστὶ λεγόμενα
καὶ ὅταν μεταχθῇ εἰς ἑτέραν γλῶσσαν· οὐ μόνον δὲ
ταῦτα͵ ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ νόμος καὶ αἱ προφητεῖαι
καὶ τὰ λοιπὰ τῶν βιβλίων οὐ μικρὰν ἔχει τὴν
διαφορὰν ἐν ἑαυτοῖς λεγόμενα. Επίσης Ωριγένης,
Εις μαρτ. προτρ. 46. Η δύναμη που έχουν οι
λόγοι, όταν προφέρονται με ακρίβεια, έχει
σημασία στη μαγική πρακτική.
119
Πβ. Τατιανός, Προς Έλλ. 3.3: οι Έλληνες
φιλόσοφοι δεν είναι φίλοι της αλήθειας, αλλά

85

ψιλόψοφοι, έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να να
έρθουν σε αντίθεση ακόμη και με τον εαυτό τους.
Πβ. Ιουστίνος 2 Απολ. 3.1.
120
Η αντίθεση είναι ανάμεσα στον ελληνικό λόγο,
ο οποίος όντας επιδεικτικός δεν έχει μαγική
δύναμη, και τη δραστική αποτελεσματικότητα των
αιγυπτιακών λέξεων σε μαγικά συμφραζόμενα
(δραστήρια στο υπόμνημα του Πρόκλου στον
πλατωνικό Κρατύλο 71). Γι’ αυτή την
αποτελεσματικότητα των βαρβαρικών ονομάτων
πβ. Ιάμβλιχος, Περί μυστ. 8.4-5, Χαλδ. χρησμοί
σελ. 58 Kroll, Ωριγένης, Κ. Κέλσ. 1.24-25, 1.28,
5.45, Ευσέβιος, Ευαγγ. προπ. 4.1.11 κ.α. Για τη
δύναμη των ιερογλυφικών ο Πλωτίνος (5.8.6)
ισχυρίζεται κάθε σύμβολο είναι από μόνο του μια
επιστήμη, μια σοφία συμπυκνωμένη (ἀθρόον) και
όχι διανόησις ή βούλησις. Πβ. επίσης Διδαχή
των αποστόλων 2.5, οὐκ ἔσται ὁ λόγος σου...
κενός, ἀλλὰ μεμεστωμένος πράξει. Για την
αντίθεση απαίτηση να μεταφραστούν τα θαύματα
(ἀρεταί) του Ασκληπιού από την Αιγυπτιακή
στην Ελληνική πβ. POxy 11.1381.
121
Παραλλαγή του θέματος ἓν τὸ πᾶν. Πβ. CH
12.8, 13.17, 13.18, Δαμάσκιος, Περί των
πρώτων αρχών 1, Ελλ. Μαγ. Πάπ. 13.980
(τίτλος έργου μαγείας), Ολυμπιόδωρος 2.84.13
Berthelot-Ruelle.

86
122

Στο Φίλωνα ο όρος σημαίνει κάτι το «πλήρες»,
όπως είναι το σύμπαν. Για τους Στωικούς η
θεότητα πληροί το σύμπαν και περιλαμβάνει τα
πάντα, είναι το παγκόσμιο πνεύμα. Το πλήρωμα
είναι όρος που χρησιμοποιείται ιδιαίτερα από τους
Γνωστικούς. Οι Γνωστικοί με τη λέξη πλήρωμα
εννοούσαν τους τριάντα Αιώνες ή εκπορεύσεις από
το Θεό, όπως επίσης και τον πνευματικό κόσμο,
το αρχέτυπο ιδεώδες του υλικού κόσμου. Οι
Γνωστικοί θεωρούσαν επίσης ότι το πλήρωμα
είναι ο ανώτερος κόσμος, εν αντιθέσει με τον
κατώτερο κόσμο, το κένωμα. Το πλήρωμα
διακρίνεται σε επί μέρους θείες δυνάμεις, μέρη των
οποίων είναι οι υποστάσεις (βυθός, γη, νους,
αλήθεια) και οι άγγελοι.
123
Εννοεί τις θερμές πηγές νερού. Βλ. λ.χ.
Αριστοτέλης, Περί κόσμου 395b18, ἐμπεριέχει δὲ

καὶ ἡ γῆ πολλὰς ἐν αὑτῇ͵ καθάπερ ὕδατος͵ οὕτως
καὶ πνεύματος καὶ πυρὸς πηγάς... ἔνιαι δὲ ὑπὸ γῆν
οὖσαι πλη σίον πηγαίων ὑδάτων θερμαίνουσι
ταῦτα...

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful