You are on page 1of 528

YÜZYILLAR BOYUNCA ÜSKÜDAR

(Üçüncü Cilt)

Yazar›
Mehmet Nermi Haskan

.....

Proje Koordinatörü
Veli Saylam
Üsküdar Belediyesi Bilgi ‹fllem Müdürü

Yay›na Haz›rl›k ve Yap›m


Marmara Reklam ve Pazarlama Ltd. fiti.
(212) 612 99 87-501 31 72

Redaksiyon
Süleyman Nevzat Özdemir

Grafik
Erkan Berrak

Foto¤raflar ve Tarihî Görsel Malzeme


Mehmet Nermi Haskan ve
Üsküdar Belediyesi Üsküdar Araflt›rmalar› Merkezi

Dialar
Tayyar As

Katk›da Bulunanlar
Gülhan Yaman - Yasemin Ufuk Yayla
Hülya Çaredar - Ahmet Zahit Emre
Kemal Ak›n - Sabri fiahin - Ömer Karc›

Renk Ay›r›m› ve Film


Sürat Görsel Sanatlar Merkezi (216) 474 08 16-17

Dijital Montaj ve Bask›


As›r Matbaac›l›k Ltd. fiti. (212) 283 84 38

Cilt
Sezgin Ciltevi (212) 516 11 63

ISBN Numaralar›
Tak›m No: ISBN 975-97606-0-6
3. Cilt No: ISBN 975-97606-3-0

.....

ÜSKÜDAR BELED‹YES‹
Üsküdar Araflt›rmalar› Merkezi Yay›n No: 3

Temmuz 2001
‹Ç‹NDEK‹LER

Üsküdar Çeflmeleri ..................................................... 1027 MEHMET A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1064


ABBAS A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1030 ESMA SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1065
ABBAS A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1032 ESMA SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1066
ABDÜLAZ‹Z EFEND‹ ÇEfiMES‹ ve NAMAZGÂHI . . . . . . . . . . . . . . 1033 FAT‹H SULTAN MEHMET ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1066
ABDÜLGAN‹ A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1033 FAT‹H SULTAN MEHMET ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1067
ABDÜLMEC‹T HAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1034 FATMA NAZ‹RE HANIM ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1067
ABDÜLMEC‹T HAN MEYDAN ÇEfiMES‹ (BEYL‹K ÇEfiMES‹) 1035 FATMA SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1067
AHMED‹YE CAM‹‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1037 FETH‹ AHMET PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1068
AHMET A⁄A ÇEfiMES‹ (P‹R‹NÇÇ‹ ÇEfiMES‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1038 GENÇ MEHMET PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1069
AHMET ÇELEB‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1039 GÜLNUfi EMETULLAH VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . 1070
AHMET EFEND‹ ÇEfiMES‹ ve NAMAZGÂHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1039 HACI HASAN A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1071
AHMET EFEND‹ ÇEfiMES‹ ve NAMAZGÂHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1039 HACI MEHMET EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1071
AHMET fiAK‹R EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1040 HACI MEHMET NAK‹ (HACI RIZA EFEND‹ ÇEfiMES‹ -
ARSLAN A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1040 HACILAR ÇEfiMES‹) ............................................................ 1072
AT‹KE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1041 HACI SEL‹M A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1072
AYRILIK ÇEfiMES‹ (AHMET A⁄A ÇEfiMES‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1042 HAFIZ ‹SA A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1072
AYfiE HATUN ÇEfiMES‹ ve NAMAZGÂHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1044 HAFIZ ‹SA A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1073
AYfiE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1045 HAFIZ ‹SA A⁄A ÇEfiMELER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1076
AYfiE ve ÜMM‹HAN‹ HATUN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1046 HAL‹FE ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1076
AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ EFEND‹ ÇEfiMELER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . 1047 HANIM N‹NE SUYU ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1076
BABÜ’S-SAÂDE A⁄ASI ‹SMA‹L A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . 1048 HASAN BEY ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1077
BAHR‹ MEHMET PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1049 HASAN ÇAVUfi ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1077
BAfiKADIN MEYDAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1050 HASEK‹ ‹SMA‹L A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1078
BENL‹ZÂDE AHMET RAfi‹D EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . 1052 HAS‹P PAfiA ÇEfiMES‹ (ZEK‹ BEY ÇEfiMES‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1078
BEfi‹R A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1053 HAT‹CE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1079
BOSTANCIBAfiI ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1053 HAT‹CE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1080
BOSTANCIBAfiI ‹BRAH‹M A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1054 HAYRULLAH EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1081
BULGURLU KÖYÜ ÇEfiMES‹ (TEBERDAR MEHMET A⁄A HORHOR ÇEfiMES‹ (KEMANKEfi AHMET A⁄A ÇEfiMES‹) . . . . . 1082
ÇEfiMES‹) ........................................................................... 1055 HÜSAMEDD‹N A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1083
BURHAN‹YE ÇEfiMES‹ (ABDULLAH A⁄A ÇEfiMES‹) . . . . . . . . . . . . 1055 HÜSEY‹N AVN‹ PAfiA ÇEfiMES‹ (PAfiA L‹MANI ÇEfiMES‹) . . 1083
ÇAVUfiBAfiI AHMET A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1057 ‹BNÜLEM‹N AHMET A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1086
CEVHER A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1058 ‹BRAH‹M A⁄A MENZ‹L ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1087
DAYA KADIN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1059 ‹HSAN‹YE ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1087
DEM‹RC‹ BABA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1059 ‹NAD‹YE MAHALLES‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1088
DEVEC‹O⁄LU ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1060 ‹NAD‹YE TEKKES‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1088
DO⁄ANCI HASAN PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1060 ‹SMA‹L A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1089
DUDUO⁄LU ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1060 ‹SMET BEY ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1089
DUDULLU KÖYÜ ÇEfiMES‹ (AD‹LE SULTAN ÇEfiMES‹) . . . . . . . . 1061 ‹ZM‹RL‹ AL‹ PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1090
EL-HAC KIZLAR A⁄ASI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1063 KALE ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1091
MEHMET A⁄A ÇEfiMES‹ (KEMERALTI ÇEfiMES‹) . . . . . . . . . . . . . . . 1063 KAPIA⁄ASI YAKUP A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1092
EL-HAC KIZLAR A⁄ASI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1064 KAPTAN MUSTAFA PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1093

1019
‹Ç‹NDEK‹LER

KARA MUSTAFA PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1095 SELÂMSIZ MEZARLI⁄I ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1144


KASIM A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1096 SEL‹M‹YE ÇEfiMES‹ (fiAH SULTAN ÇEfiMES‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1144
KASSAM ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1097 S‹LÂHfiOR fiAK‹R BEY ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1145
KÂT‹P MUSTAFA EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1098 S‹LÂHTAR BAHÇES‹ SOKA⁄I ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1147
KAYMAKAM EM‹N BEY ÇEfiMES‹ (ACI ÇEfiME) . . . . . . . . . . . . . . . . 1098 S‹LÂHTAR SÜLEYMAN A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1148
KETHÜDA MEHMET PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1099 SÎNEPERVER VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1148
KISIKLI ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1101 SULTAN I. AHMET ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1150
KIZLAR A⁄ASI HACI BEfi‹R A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1102 SULTAN I. AHMET ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1150
LÂD‹KL‹ AHMET A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1103 SULTAN IV. MEHMET ÇEfiMES‹ (BÜYÜK ÇAMLICA ÇEfiMES‹) 1151
L‹BADE SUYU ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1105 SULTAN IV. MEHMET ÇEfiMES‹ (KÜÇÜK ÇAMLICA ÇEfiMES‹) 1153
Libade Caddesi Üzerinde Bulunan Sular . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1106 SULTAN II. MAHMUT ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1154
Libade Mesiresi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1106 SULTAN II. MAHMUT ÇEfiMES‹ (KURU ÇEfiME) . . . . . . . . . . . . . . . 1155
MAHBUB A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1107 SULTAN II. MAHMUT ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1156
MAHPEYKER KÖSEM VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . 1108 SULTAN III. AHMET MEYDAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1156
MATBAH EM‹N‹ HACI HAL‹L EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . 1109 SULTAN III. MUSTAFA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1159
MATBAH EM‹N‹ HACI HAL‹L EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . 1111 SULTAN III. OSMAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1160
MATBAH EM‹N‹ HACI HAL‹L ÇEfiMES‹ (SOLAK S‹NAN SULTAN III. SEL‹M ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1160
ÇEfiMES‹) ........................................................................... 1111 SURP KARABET ERMEN‹ K‹L‹SES‹ ÇEfiMELER‹ . . . . . . . . . . . . . . . 1161
MATBAH EM‹N‹ HACI HAL‹L EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . 1112 fiEH‹TLER ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1161
MEHMET KETHÜDA ÇEfiMES‹ (D‹V‹TÇ‹LER ÇEfiMES‹) . . . . . . . 1112 fiEH‹D SÜLEYMAN PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1162
MEHMET TAH‹R EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1114 fiEHZADE ABDÜLHAM‹T ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1162
MEHMET TAH‹R EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1114 fiEHZADE ABDÜLHAM‹T ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1163
MENZ‹L ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1114 fiEHZADE BAYEZ‹D ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1163
MERYEM KADIN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1115 fiEHZADE MEHMET ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1164
M‹HR‹MAH SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1116 fiEHZADE MEHMET VAL‹DES‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1164
M‹HR‹MAH SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1117 fiEHZADE MUSTAFA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1165
M‹HR‹fiAH KADIN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1118 fiEHZADE NU’MAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1166
M‹HR‹fiAH SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1119 fiEHZADE SEYFEDD‹N ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1166
M‹HR‹fiAH VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1119 fiEHZADE SEYFEDD‹N ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1167
M‹HR‹fiAH VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1121 fiEHZADE SÜLEYMAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1168
M‹R-ALEM ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1122 fiEHZADE SÜLEYMAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1169
MOLDOVANÎ AL‹ PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1124 fiEVKN‹HAL USTA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1169
MUSAH‹B AL‹ A⁄A ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1124 fiEYH CAM‹‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1170
MUSTAFA EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1125 fiEYH SELÂM‹ AL‹ EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1170
MUSTAFA PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1126 fiEYHÜL‹SLAM AR‹F H‹KMET BEYEFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . 1171
MÜLÂZIM HAKKI EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1128 fiEYHÜL‹SLAM M‹RZAZÂDE MEHMET SA‹D EFEND‹ ÇEfiMES‹ 1173
MÜTEVELL‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1129 fiÜCA’ AHMED PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1174
NAKfi‹D‹L VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1129 TAfiLI ÇEfiME . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1174
NÂL‹ MEHMET EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1130 TAZICILAR OCA⁄I ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1174
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1131 TEKKE KAPISI ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1176
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1132 TEVKIÎ AL‹ PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1177
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1134 TIFLIGÜL HANIM ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1177
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1134 T‹RYAL HANIM ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1177
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1135 TOPHANEL‹O⁄LU ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1179
NURBÂNU VAL‹DE SULTAN ÇEfiMELER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1136 TOPHANEL‹O⁄LU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1180
ÖMER BEY ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1136 MEYDAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1180
ÖZBEKLER TEKKES‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1137 TUNUSBA⁄I MENZ‹L ÇEfiMES‹ (SÜLEYMAN PAfiA ÇEfiMES‹) . . 1181
PÎR‹ZÂDE OSMAN SAH‹B EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1137 TÜRK AHMET PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1182
RÜSTEM PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1138 TÜRK KIZ KOLEJ‹ SOKA⁄I ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1184
SA’DEDD‹N EFEND‹ ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1139 ÜÇÜNCÜ KADIN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1184
SADRAZAM DAMAT HASAN PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . 1140 ÜMMÜGÜLSÜM HANIM ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1185
SADRAZAM HAL‹L PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1141 ÜMMÜGÜLSÜM SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1186
SADRAZAM S‹NAN PAfiA ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1141 ÜSKÜDAR ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1187
SARAÇLAR ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1141 VAL‹DE KETHÜDASI ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1187

1020
‹Ç‹NDEK‹LER

VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1189 ALEMDA⁄I CADDES‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1230


YEN‹ÇEfiME . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1189 ÂfiUB‹CAN KADINEFEND‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1230
KRONOLOJ‹K D‹Z‹NE GÖRE ÜSKÜDAR ÇEfiMELER‹ . . . . . . . 1190 BA⁄LARBAfiI CADDES‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1230
Yap›l›fl Tarihi Belli Olmayan Çeflmeler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1194 BALCI YOKUfiU KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1231
B‹’RÜ’fi-fi‹FA (fi‹FA KUYUSU) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1231
Üsküdar Vak›f Sular› ................................................. 1195 BULGURLU KÖYÜ KUYULARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1231
ARSLAN A⁄A SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1197 BULGURLU MESC‹T KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1231
AT‹K VAL‹DE SUYU (NURBÂNU SULTAN SUYU) . . . . . . . . . . . . . . . . 1197 BURHAN‹YE CAM‹‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1231
AYAZMA CAM‹‹ SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1197 BÜYÜK ÇAMLICA TEPES‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1231
BEYL‹K ÇEfiME SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1198 ÇAVUfiDERE KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1232
ÇINAR SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1198 Ç‹N‹L‹ CAM‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1232
Ç‹N‹L‹ SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1198 DO⁄ANCILAR MEYDANI KUYULARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1232
FATMA SULTAN SUYU (‹BRAH‹M PAfiA SUYU) . . . . . . . . . . . . . . . . . 1199 ETHEM PAfiA KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1232
GÜLNUfi EMETULLAH VAL‹DE SULTAN SUYU . . . . . . . . . . . . . 1201 F‹RÛZ-FELEK KADIN EFEND‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
HÜDAYÎ AZ‹Z MAHMUD EFEND‹ SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1201 HACI FEVZ‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
MAHPEYKER KÖSEM VAL‹DE SULTAN SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . 1201 HASAN A⁄A KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
M‹HR‹MAH SULTAN SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1201 HURfi‹T BEY KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
M‹HR‹fiAH VAL‹DE SULTAN SUYU (III. SEL‹M SUYU) . . . . . . 1202 ‹NAD‹YE KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
SADRAZAM HAL‹L PAfiA SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1202 KARACAAHMET CADDES‹ KUYULARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
SOLAK S‹NAN SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1202 KOfiUYOLU KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
TOMRUK SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1203 KÜÇÜKÇAMLICA KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1233
TOPHANEL‹O⁄LU MUSTAFA EFEND‹ SUYU . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1203 KÜÇÜK ‹HSAN‹YE KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1234
MENZ‹LHANE KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1234
Üsküdar Sebilleri ........................................................ 1205 MORAVÎ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1234
AHMED‹YE CAM‹‹ SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1207 NAC‹ BEY KUYUSU (MEYMENET HANIM KUYUSU) . . . . . . . . . . . . 1234
ARAPZÂDE SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1209 NUH KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1234
AR‹F H‹KMET BEYEFEND‹ SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1210 PERV‹N KALFA KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
Ç‹N‹L‹ CAM‹ SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1210 SARIGAZ‹ KÖYÜ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
HACI HÜSEY‹N HAYR‹ PAfiA SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1211 SELÂM‹ AL‹ EFEND‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
HAS ODALI AHMET A⁄A SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1212 SEL‹M‹YE KIfiLASI KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
HÜDAYÎ AZ‹Z MAHMUD EFEND‹ SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1213 SEL‹M‹YE MEYDANI KUYULARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
MEHMET A⁄A SEB‹L‹ (MUSTAFA A⁄A SEB‹L‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1213 fiER‹F KUYUSU (fiER‹F PAfiA KUYUSU) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
MEHTERBAfiI SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1214 TOPHANEL‹O⁄LU KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1235
MERYEM HATUN SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1214 YAKUP A⁄A KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1236
MOLLACIK SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1214 YEN‹MAHALLE KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1236
MUSTAFA A⁄A SEB‹L‹ (KAPICIBAfiI SEB‹L‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1215 ZEL‹HA HANIM KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1236
SADRAZAM HAL‹L PAfiA SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1215
SA’DEDD‹N EFEND‹ SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1216 Üsküdar Medreseleri .................................................. 1237
fiER‹FE HAT‹CE HATUN SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1217 AHMED‹YE MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1239
fiER‹F PAfiA SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1217 Ç‹N‹L‹ MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1239
YEN‹ VAL‹DE SEB‹L‹ (GÜLNUfi EMETULLAH VAL‹DE GÜLFEM HATUN MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1240
SULTAN SEB‹L‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1218 HACI KADIN MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1240
ZEL‹HA HANIM SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1219 M‹HR‹MAH SULTAN MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1241
Z‹YA BEY SEB‹L‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1220 RUM MEHMET PAfiA MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1242
fiEMS‹ PAfiA MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1242
Üsküdar Maksemleri ve Su Terazileri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1221 fiEYHÜL‹SLAM M‹NKAR‹ZÂDE YAHYA EFEND‹ MEDRESES‹ 1244
fiEREFÂBÂD KASRI MAKSEM‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1223 VAL‹DE-‹ AT‹K MEDRESES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1245
VAL‹DE-‹ AT‹K SUYU ve MAKSEM‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1224
ÜSKÜDAR SU TERAZ‹LER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1225 Üsküdar Hastahaneleri .............................................. 1247
HAYDARPAfiA ASKERÎ HASTAHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1249
Üsküdar’›n Tarihi Kuyular› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1227 HAYDARPAfiA NÜMUNE HASTAHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1251
AD‹LE SULTAN KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1229 ÜSKÜDAR CÜZZAMHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1251
AHMET EFEND‹ KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1230 VAL‹DE-‹ AT‹K DARÜ’fi-fi‹FASI (B‹MARHANES‹) . . . . . . . . . . . . . . . 1251
AHMET PAfiA KUYUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1230 VÂL‹DE-‹ AT‹K TABHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1254

1021
‹Ç‹NDEK‹LER

ZEYNEP - KÂM‹L HASTAHANES‹ .................................... 1254 Üsküdar’da Yap›lan Savafllar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1305


NASUH PAfiAZÂDE HÜSEY‹N PAfiA OLAYI ................... 1310
Üsküdar K›fllalar› ........................................................ 1257
SEL‹M‹YE KIfiLASI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1259 Üsküdar Saraylar›, Yal›lar› ve Köflkleri ................... 1313
Alemdar Mustafa Pafla Vak’as›nda Selimiye K›fllas› . . . . . . . . . . . . . . 1261 ABDÜLKER‹M NAD‹R PAfiA YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1315
Kad› Pafla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1262 AHMET FETH‹ PAfiA YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1316
‹lk Yap›lan Selimiye K›fllas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1262 AHMET RATIP PAfiA KÖfiKÜ (ÇAMLICA KIZ L‹SES‹) . . . . . . . . . 1318
‹lki Yand›ktan Sonra Yap›lan fiimdiki Selimiye K›fllas› . . . . . . . . 1263 AK MEHMET PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1319
Abdülmecit Devrinde Selimiye K›fllas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1264 AL‹ PAfiA KONA⁄I (L‹MONLU KONAK - KÖPRÜLÜ KONAK) . . . . 1320
K›r›m Harbi S›ras›nda Selimiye K›fllas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1265 ALTUN‹ZÂDE ‹SMA‹L PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1321
Selimiye K›fllas›’n›n Kap›lar› ve Kitabeleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1266 AM‹RAL VÂSIF PAfiA KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1321
Selimiye K›fllas›’na Ba¤l› Olarak Yapt›r›lan Di¤er Binalar . . . . . 1269 ARSLAN A⁄A SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1322
AfiÇIBAfiI KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1322
Üsküdar Karakollar› ................................................... 1271 AYAZMA SARAY (AT‹K SULTAN SARAYI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1322
ARAPZÂDE KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1274 AYfiE SIDIKA HANIM KÖfiKLER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1326
AYAZMA KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1274 BABA NAKKAfi SOKA⁄I (YOKUfiU) KÖfiKLER‹ . . . . . . . . . . . . . . 1327
Ç‹N‹L‹ KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1274 BAHR‹YE NAZIRI AHMET VES‹M PAfiA YALISI . . . . . . . . . . . . . . 1328
Ç‹N‹L‹ KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1275 BEH‹Ç BEY KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1329
HAYDARPAfiA KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1276 BESTEKÂR HAYDAR BEY KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1329
‹BRAH‹M A⁄A ÇAYIRI KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1276 BRYAS SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1330
‹CAD‹YE KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1276 BOSTANCIBAfiI DEFTER‹’NE GÖRE
NAKKAfi BABA KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1277 ÜSKÜDAR SAH‹LLER‹NDEK‹ YAPILAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1331
NAKKAfiTEPE KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1277 Kuzguncuk ‹skelesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1331
NUHKUYUSU KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1278 Üsküdar Büyük ‹skelesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1332
PAfiAL‹MANI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1278 Salacak ‹skelesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1332
KARAKOLHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1278 Üsküdar Bahçesi Bostaniyan Oca¤› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1332
SELÂMSIZ KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1279 CELÂLEDD‹N A⁄A (PAfiA) KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1335
fiEMS‹PAfiA KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1279 CEMALEDD‹N PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1336
ÜSKÜDAR MERKEZ KARAKOLU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1280 CEM‹L MOLLA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1336
CENNETÂBÂD KASRI (SULTAN II. MAHMUT KASRI -
Üsküdar Mesireleri ..................................................... 1281 SÜRURÂBÂD KASRI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1337
ÂL-‹ BAHADIR BA⁄LARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1283 C‹HAN BA⁄I KASRI (T‹RYAL HANIM KASRI - fiEHZÂDE
BULGURLU HANIM SET‹ MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1284 USUF ‹ZZETT‹N EFEND‹ KÖfiKÜ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1338
BÜYÜK ÇAMLICA SAFA TEPES‹ MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1284 C‹NC‹ HOCA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1340
BÜYÜK ÇAMLICA SUBAfiI MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1284 C‹VAN KAPICIBAfiI SADRAZAM MEHMET PAfiA SARAYI . . . 1341
HAYDARPAfiA SAHRASI veya MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1284 ÇÜRÜKSULU AHMET PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1342
KARAMAN Ç‹FTL‹⁄‹ MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1292 DAMATR‹S SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1343
KAYIfiDA⁄I PINARI MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1292 DEFTERDAR MUSTAFA PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1343
KORULUK MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1292 DO⁄ANCILAR SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1344
KÜÇÜK ÇAMLICA MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1293 DÜRR‹ZÂDELER KONA⁄I ve PAfiAKAPISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1345
L‹BADE MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1293 Paflakap›s› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1347
M‹LLET BAHÇES‹ (ÇAMLICA BAHÇES‹) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1293 EM‹NE SULTAN KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1348
SUPH‹ PAfiA KORUSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1295 ES‹RC‹ MAHMUT A⁄A KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1349
fiÜCA’ BA⁄LARI MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1295 ESMA SULTAN KASRI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1349
TAfiDELEN MES‹RES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1295 FATMA SULTAN SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1351
TUNUSBA⁄I BAHÇES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1295 FUAT PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1353
GAZ‹ OSMAN PAfiA KÖfiKLER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1355
Üsküdar Musiki Cemiyeti - Sinema ve Tiyatrolar› .... 1297 GÜMRÜKÇÜ OSMAN PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1356
AZ‹Z‹YE T‹YATROSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1299 HACI AHMET PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1357
BEYLERO⁄LU T‹YATROSU (BA⁄LARBAfiI T‹YATROSU) . . . . . . 1300 HACI MEHMET PAfiA YALISI (D‹REKL‹ YALI -
D‹LKÜfi T‹YATROSU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1301 KAPTAN PAfiA YALISI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1358
ÜSKÜDAR HALE S‹NEMASI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1303 HANZÂDE SULTAN SARAYI (BAYRAM PAfiA SARAYI) . . . . . . . . 1359
ÜSKÜDAR MUS‹K‹ CEM‹YET‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1303 HAT‹CE SULTAN SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1360
HAYDARPAfiA KASRI ve SAH‹L SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1360

1022
‹Ç‹NDEK‹LER

HEK‹MBAfiI ABDÜLHAK MOLLA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1362 fiEHZADE ÖMER H‹LM‹ EFEND‹ KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1425
HÜSEY‹N HÂK‹ BEY KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1364 fiEHZADE SEYFEDD‹N EFEND‹ KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1426
‹BRAH‹M PAfiA KÖfiKÜ (ÜSKÜDAR ESK‹ BELED‹YES‹ B‹NASI) . . . 1365 fiEHZADE fiEVKET EFEND‹ KÖfiKÜ (fiER‹FLER KÖfiKÜ) . . . . . . . 1427
‹BRAH‹M PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1366 fiEMS‹ PAfiA KASRI (fiEREFÂBÂD KASRI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1427
KAPTAN-I DERYA MEHMET AL‹ PAfiA YALISI fiEYHÜL‹SLÂM ARAPZÂDE ATÂULLAH EFEND‹ YALISI . 1433
(KÖPRÜLÜ YALI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1366 fiEYHÜL‹SLÂM FEYZULLAH EFEND‹ YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1435
KÂT‹B‹M AZ‹Z MAHMUT BEY’‹N EV‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1368 fiEYHÜL‹SLÂM M‹RZAZÂDE MEHMET SA‹D EFEND‹ KÖfiKÜ . 1435
KAVAK SARAYI (MEHMET PAfiA SARAYI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1369 fiEYHÜL‹SLÂM ZEYNELAB‹D‹N EFEND‹ KONA⁄I . . . . . . . . . . . . 1436
KAYA SULTAN SARAYI (P‹YALE PAfiA SARAYI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1377 TIRNAKÇI YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1436
KEVAK‹BÎZÂDE KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1379 TOPHANEL‹O⁄LU VE C‹VARINDAK‹ KÖfiKLER . . . . . . . . . . . . . . 1437
KAZASKER YESARÎZÂDE MUSTAFA ‹ZZET EFEND‹ KÖfiKÜ . 1380 TOSUN PAfiA KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1441
KOCA MEHMET PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1381 TU⁄RAKEfi RECA‹ EFEND‹ YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1442
KOCA S‹NAN PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1382 TUNUSLU MAHMUT AYAD PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1442
KÖÇEO⁄LU KÖfiKÜ (AHMET CELÂLEDD‹N PAfiA KÖfiKÜ) . . . 1383 ÜSKÜDAR KAYMAKAMLIK B‹NASI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1444
MABEY‹NC‹ HAFIZ MEHMET BEY KONA⁄I ÜSKÜDAR SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1444
(KÖPRÜLÜ KONAK) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1384 VAL‹DE BA⁄I KASRI (AD‹LE SULTAN KASRI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1450
MAHMUT fiEVKET PAfiA KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1386 VEL‹ PAfiA KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1455
MARKO PAfiA KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1387 YAKUP fiEVK‹ PAfiA (SUBAfiI) KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1456
MEHMET PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1387 YAKUP PAfiA YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1456
MELEK MEHMET PAfiAZÂDE SAL‹H BEY KÖfiKÜ . . . . . . . 1388
M‹HR‹MAH SULTAN SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1389 De¤iflik Konular . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1459
MOLLA BEY YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1389 ARASTA ÇARfiISI (BAT PAZARI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1461
MOLLA EfiREF KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1390 AT PAZARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1461
MUSTAFA FÂZIL PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1390 BÜLBÜLDERES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1462
MÜTERC‹M ASIM EFEND‹ KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1391 Ç‹ÇEKÇ‹ KAHVEHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1463
NASUH PAfiA SARAYI (AYfiE SULTAN SARAYI - DO⁄ANCILAR MEYDANI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1464
NASUHZÂDE SARAYI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1394 “ERMEN‹ PATIRTISI” SIRASINDA ÜSKÜDAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1469
NAZIM PAfiA’NIN EV‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1397 FAT‹H MAHKEMES‹ (ÜSKÜDAR ESK‹ MAHKEMES‹) . . . . . . . . . . . . . 1470
N‹fiANCI MEHMET PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1397 HAYDARPAfiA GARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1472
NUR‹ BEY KÖfiKÜ (NAZ‹ME SULTAN KÖfiKÜ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1397 ‹NAD‹YE SEMT‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1475
RA‹F ‹SMA‹L PAfiA YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1400 KIZ KULES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1476
RAUF PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1401 N‹fiANTAfiI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1481
REF‹A SULTAN SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1401 SEL‹M‹YE KUMAfi TEZGÂHLARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1481
RÜSTEM PAfiA SARAYI (AYfiE SULTAN SARAYI) . . . . . . . . . . . . . . . . . 1403 SULTAN III. SEL‹M’‹N HUBUBAT AMBARLARI . . . . . . . . . . . . . . . 1483
SADRAZAM HAFIZ ‹SMA‹L PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1404 ÜSKÜDAR AYAZMALARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SADRAZAM SOKOLLU MEHMET PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . 1404 Ayia Efimiya Ayazmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SADRAZAM SÜLEYMAN PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1406 Ayios ‹oanis Ayazmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SAL‹H BEY KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1407 Ayios Yeoryios Ayazmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SAM‹ PAfiA KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1407 Harem ‹skelesi Ayazmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SERASKER HÜSEY‹N AVN‹ PAfiA YALISI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1409 ‹lya Profiti Ayazmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SERASKER MEHMET NAMIK PAfiA KONA⁄I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1412 Ya¤l›kç› Ayazmas› . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1485
SERDAR-I EKREM ÖMER LÜTF‹ PAfiA KÖfiKÜ ÜSKÜDAR’DA ‹LK MATBAA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1486
(SUPH‹ PAfiA KÖfiKÜ - SERASKER RIZA PAfiA KÖfiKÜ) . . . . . . . . . . . . . . 1413 ÜSKÜDAR F‹fiEKHANES‹ ve SAÇMAHANES‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1488
SERV‹L‹ SEL‹M PAfiA YALISI ve KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1415 ÜSKÜDAR’IN TAR‹HÎ HANLARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1488
S‹YAVUfi PAfiA SARAYI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1416 ÜSKÜDAR ‹SKELELER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1489
SULTAN ABDÜLAZ‹Z AV KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1416 ÜSKÜDAR K‹L‹SELER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1493
SULTAN AZ‹Z KASRI (ALEMDA⁄I KASRI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1417 Surp Haç Ermeni Kilisesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1493
SULTAN MURAT KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1418 Surp Karabet Ermeni Kilisesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1494
fiA‹R NÂBÎ’N‹N EV‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1419 ‹lya Profiti Rum Ortodoks Kilisesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1495
fiA‹R TALÂT BEY‹N EV‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1421 ÜSKÜDAR YANGINLARI ve TAB‹‹ AFETLER‹ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1496
fiEHZADE ABDÜLMEC‹T EFEND‹ KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1422 Kaynakça . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1499
fiEHZADE BURHANEDD‹N EFEND‹ KÖfiKÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1425 ‹ndeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1507

1023
KISALTMALAR

Ans. : Ansiklopedi(si). r.a. : Rad›yallahu anh.


Ant. : Antoloji(si). rh.a. : Rahmetullahi ‘aleyh.
Bkz. : Bak›n›z s.a.v. : Sallallahu ‘aleyhi ve sellem.
Böl. : Bölüm(ü). Tas. : Tasnif(i).
c. : Cilt. TTK : Türk Tarih Kurumu.
DDY : Devlet Demir Yollar›. TTOK : Türkiye Turing ve Otomobil
Def. : Defter(i). Kurumu.
Der. : Dergi(si). Üni. Ktp. T. Y. : Üniversite(si) Kütüphanesi Türkçe
Do¤. : Do¤um tarihi. Yazmalar (Bölümü).
Ed. : Edebiyat. vd. : Ve devam›.
Ed. Fak. : Edebiyat Fakültesi. Yay. : Yay›nevi, yay›n›.
Ens. : Enstitü(sü).
Fas. : Fasikül.
Tarih yaz›mlar›nda geçen Hicrî ay adlar› k›saltmalar›:
Haz. : Haz›rlayan.
H. : Hicrî.
M. veya Mim. : Muharrem.
‹.Ü. : ‹stanbul Üniversitesi.
Krfl. : Karfl›laflt›r›n›z. S. veya Sad. : Safer.
k.s. : Kuddise sirruhû, Kaddesallahu Ra. : Rebiyülevvel.
esrarahû. R. : Rebiyülâhir.
Kütüp. : Kütüphane(si). Ca. veya C. evvel : Cemaziyelevvel.
M. : Milâdî. C., C.âhir veya Cim : Cemaziyelâhir.
M. N. H. : Mehmet Nermi Haskan. B. : Receb.
md. : Madde. fi. veya fi›n. : fiaban.
Md. : Müdürlük. N. veya Nun. : Ramazan.
Nefl. : Neflriyat(›). L. : fievval.
Osm. Arfl. : Baflbakanl›k Osmanl› Arflivleri. Za. : Zilka’de.
öl. : Ölüm tarihi. Z. : Zilhicce.

1025
Üsküdar Çeflmeleri
Üsküdar Çeflmeleri

E ski Türk mimarîsinde çeflmelerin önemli


bir yeri vard›. Bunlar bulunduklar› yere gö-
re mahalle çeflmeleri, flad›rvan çeflmeleri, oda
olarak akard›. Çeflmeler oyma bezeme ile süsle-
nir ve üstlerinde genifl bir saçak bulunurdu.
Her çeflmenin tafltan bir kitâbesi vard›. Buraya
çeflmeleri ve çoban çeflmesi gibi isimler al›rd›. çeflmeyi yapt›ran›n ad› ve yap› tarihi yaz›l›rd›.

Çeflme sözcü¤ü su kayna¤› manas›na, Türkçe- Saray ve konaklarda oda içlerinde, yüz y›ka-
de göz kelimesinin Farsça karfl›l›¤› olan çeflm mas› için yap›lan çeflmeler ise son derece süslü
sözünden al›nm›flt›r. olurdu.

Eskiden bütün evlere flimdiki gibi borularla su Bu kadar çok çeflme ve sebilin yap›lmas›nda ‹s-
getirme olana¤› olmad›¤›ndan ve ancak saray- lâmiyet’in büyük bir tesiri vard›. Herhangi bir
lar, hamamlar, flad›rvanlar, camiler, sebiller ve canl›n›n su ihtiyac›n› karfl›laman›n büyük se-
büyük konaklara künklerle su getirildi¤i için vaplarla ödüllendirilece¤ine dair pek çok riva-
halk, evlerine lâz›m olan suyu mahalle çeflme- yet nekledilmifltir. Bir hadîs-i flerîfe göre; bir
lerinden al›rlard›. gayri müslime su veren kimse bir sene, bir hay-
van› sulayan kimse 20 sene, bir a¤ac› sulayan
Çeflmelerden evlere Saka ad› verilen kimseler kimse 40 sene ve bir mü’mine su veren kimse
su tafl›rd›. Bunlar yay›k fleklinde deriden yap›l- 70 sene oruç tutmufl gibi olur.
m›fl k›rbalara su doldurup omuzlar›na asarak
tafl›rlard›. Kaç-göç zaman› oldu¤undan ve ya- Bu ve di¤er rivayetlerle haber verilen mükafat-
banc› bir adam›n eve al›nmamas› için her evin lara nail olmak isteyen padiflahlar, valide sul-
önünde ‘Saka Deli¤i’ denilen tafltan küçük bir tanlar, han›m sultanlar, vezirler, beyler, efen-
teknecik bulunurdu. Sakalar getirdikleri suyu diler ve a¤alar ya kendilerinin hay›rla an›lma-
evin içine girmeksizin bu tekneye boflalt›rlar s› veya ölmüfl bir yak›n›n›n ruhunun flad olma-
ve bu su tekneci¤ine ba¤l› bulunan bir boru- s› için bir çeflme yapt›rmay› ilk ifl bilmifllerdi.
dan avludaki küplere dolard›.
Suyun çeflmelere kadar gelebilmesi için bent-
Sakalar her çeflmeden su alamay›p kendilerine ler, ›zgaralar, havuzlar, su terazileri, künkler ve
mahsus olanlardan suyu temin ederlerdi. Bu kemerler yap›lm›flt›r.
çeflmelere ‘Gedikli Saka Çeflmesi’ ad› verilirdi.
‹mrahor semtinde ve ayn› isimle an›lan cami- Bu muazzam tesislerin çal›flmas› ve suyun dü-
in sol taraf›ndaki ‘Bafl Kad›n Çeflmesi’ bir Ge- zenli olarak akmas› için bir teflkilat kurulmufl-
dikli Saka Çeflmesi idi. tu. Bu kadro, Su Naz›rl›¤›’na ba¤l› olup emrin-
de çal›flanlara Su yolcular› denirdi.
Mahallenin su ihtiyac›n› karfl›layan çeflmele-
rin arkas›nda kârgir bir su deposu bulunur, su Su Yolcular› Teflkilat›, Kanunî Sultan Süley-
musluksuz veya musluklu (lüle veya burma) man zaman›nda kurulmufltu. Bunlar›n özel bir

1029
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

oca¤› vard›. Görevleri babadan o¤ula geçerdi. ABBAS A⁄A ÇEfiMES‹


fiehrin her bölgesinde ayr› su yolcular› vard›.
Ellerinde genifl su yolu haritas› bulunan bu gö-
revliler, kaçak su al›nmas›na da engel olurlard›. T optafl› Caddesi ile Ferah Soka¤›’n›n birlefl-
ti¤i yerde ve soka¤›n sol köflesindedir.
Meflhur Dutlu Kahve bu çeflmenin karfl›s›nda
Su yolcular› kendi bölgelerinde bulunan ev ve idi. ‹smini karfl›s›ndaki ç›kmaz sokak üzerinde
hamamlardan ayl›k ve onar›m paras› al›rlard›. bulunan Dutcuzâde Halvetî Tekkesi’nden al-
Su yolcular›n›n çeflitli semtlerde ko¤ufllar› var- m›flt›r. Kahve, Toptafl› Bulvar› aç›l›rken y›k›l-
d›. Bu ko¤ufllarda nöbet tutarlar ve su konu- m›flt›r.
sunda kendilerine bafl vuranlar›n dileklerini
yerine getirirlerdi. Klâsik Türk çeflme mimarîsi üslûbunda yapt›r›-
lan çeflme kesme tafltand›r. Çat›s› üzerindeki
Su yolcular›n›n emrinde Acemi Oca¤›’ndan kiremitler kald›r›larak çimento ile s›vanm›flt›r.
al›nan yard›mc›lar vard›. Yüzü, haznesinden biraz dard›r. Haznenin her
iki köflesinde sütun kabartmas› yap›lm›flt›r. Sa-
Suyolu Naz›r›, bir fen heyetine, o da Hassa Mi- ça¤›n› flekilli bir bordürün süsledi¤i bu güzel
marbafl›’na ve bunlar›n hepsi de Belediye Bafl- çeflmenin kitâbesinin iki yan›nda, devrinde
kan› anlam›na gelen fiehremini’ne ba¤l› idi. pek revaçta olan, adeta zaman›n›n bir simgesi
durumuna gelen birer rozet kabartmas› bulun-
Türklerde bat›ya nazaran ayr› bir güzellik tafl›- maktad›r. Kemerinin üzerinde on iki m›sral› flu
yan ve fevkalâde geliflmifl olan çesme sanat› ve kitâbe vard›r:
mimarîsinin çok nefis örnekleri günümüze ka-
dar gelebilmifltir. Didi Darü’s-saade hazret-i Abbas A¤a yâ Rabbî
Çok flükür ihsan›na lutf eyledin cûd ü nevâl
Üsküdar da bu su medeniyetinden fazlas›yla is- Hasbeten-lillah içündür hep bu sa’yim rûz u fleb
tifade etmifl ve köyler hariç yaln›z Üsküdar Cümle halim sana ma’lum sen bilürsin lâ-Yezâl
Merkez Kazas› ile K›s›kl› Nahiyesi’nde 174 çefl- Cürm ü isyan›ma bakma ol Habibin hürmeti
me infla olunmufltur. Fakat bu rakkam, bize ka- Yâ ‹lâhî rahmetin izhar idüb göster cemal
dar intikal eden ve isimlerini ö¤rendi¤imiz çefl- El açub dergâh›na geldim sanad›r minnetim
melerin say›s›d›r. Y›k›l›p yok olan daha bir çok Eyle hayrat›m› makbul yâ Kerîm-i Zü’l-Celâl
çeflmenin bulundu¤u muhakkakt›r. Rahmet olsun can›na her kim okursa Fatiha
Ruhum› flâd eyleyin hiç olm›ya bir dem melâl
Bu 174 çeflmenin bir k›sm› harabe halinde ol-
mak üzere 115 tanesi günümüze kadar gelebil-
mifltir.

Üsküdar çeflmelerini yüzy›llara göre ay›racak


olursak;

XV. Yüzy›lda iki,


XVI. Yüzy›lda on befl,
XVII. Yüzy›lda yirmi yedi,
XVIII. Yüzy›lda altm›fl sekiz,
XIX. Yüzy›lda yirmi dokuz,
XX. Yüzy›lda dokuz

çeflmenin yapt›r›lm›fl oldu¤unu görürüz. Bun-


lardan ayr› olarak yap›l›fl tarihleri bilinmeyen
yirmi dört çeflme daha vard›r. Bu çeflmelere
Toptafl› künk ve arklarla birçok vak›f sular› getirilmifl-
Caddesi’ndeki tir. Üsküdar vak›f sular› bahsine bak›n›z.
Abbas A¤a
Çeflmesi’nin fiimdi eldeki bilgilerle Üsküdar’daki çeflme ve
vaziyet krokisi. sebilleri inceleyelim:

1030
Üsküdar Çeflmeleri

Söyledim bu tarihi dil-teflneler bulsun hayat


Nûfl-i cân olsun içüp bu çeflmeden âb-› zülâl
fi. 1080

Çeflme, Ocak 1670 tarihinde tamamlanm›fl-


t›r.

26 fievval 1078 (9 Nisan 1669)’da K›zlar A¤a-


s› olan Abbas A¤a, Hatice Turhan Sultan za-
man›nda yetiflmifl olup zenci harem a¤alar›n›n
en meflhurlar›ndand›r. Turhan Sultan ile o¤lu
IV. Mehmet üzerinde nüfuzu çoktu. Fakat bu-
na ra¤men 9 Rebiülevvel 1082 (27 Temmuz
1671) günü azl olunup M›s›r’a gönderildi. Ye-
rine hazinedar ve musahip Yusuf A¤a getirildi.
Abbas A¤a, M›s›r’da vefat ederek ‹mam-› fiâfiî
Hazretlerinin civar›na gömüldü.

Abbas A¤a, ‹stanbul’da bir çok eser meydana


getirmifltir:

1) Befliktafl’ta, 1076 (1665)’te yapt›rm›fl oldu-


¤u cami ve iki çeflme,
Abbas A¤a, 14 çeflme yapt›rm›flt›r. Bunlardan
2) Molla Gürani’de, Millet Caddesi’ndeki Sel- yaln›z befl adedi bilinmektedir. Topkap› Saray› Toptafl› Caddesi
çuk Hatun Camii’nin tamiri, Müzesi 2. avlusunda, revaklar alt›nda düzen- üzerindeki Abbas A¤a
lenmifl olan kitâbe koleksiyonu içinde, 1082 Çeflmesi.
3) Lâleli Camii karfl›s›nda H. 1080’de yapt›r- (1671-72) tarihli bir çeflmesinin kitâbesi bu-
m›fl oldu¤u Büyük Hamam, lunmaktad›r.

4) Sirkeci’de, Karaki Hüseyin Efendi Camii A¤an›n bunlardan baflka, Çemiflkezek’in ‹ne-
yan›nda, Karg›l› Soka¤› Hamam›, yan›nda son Köyü’nde bir camii ile M›s›r’da da evkaf›
mektebi, hamam›n civar›nda ve Dervifller So- vard›.
ka¤› üzerinde bir sebil.
Meflhur tulûat sanatkâr› ‹smail Dümbüllü, bu
5) Ca¤alo¤lu civar›nda Molla Fenari Camii çeflme civar›ndaki bir evde dünyaya gelmifltir.
karfl›s›nda H. 1080 tarihinde yapt›rm›fl oldu¤u Musahipzâde Celâl Bey, bu evi flöyle tarif eder:
mektep ve bahçesinin alt›ndaki çeflme, “Kat›rc›lar Yokuflu’nun (flimdi Ferah Sokak)
alt bafl›nda, Dutlu Kahve’nin üst köflesinde
6) Kendisi gibi fiâfiî Mezhebi’ne mensup olan- Külhan Soka¤›’n›n (flimdi P›rnal Sokak) ya- Abbas A¤a Çeflmesi
lara mahsus, Hekimo¤lu Ali Pafla Camii civa- n›ndaki evde do¤mufltur.” Bu ev bugün de kitabesi.
r›nda, ‹sa Kap›s› yak›n›nda bir hamam. mevcuttur.

Abbas A¤a’n›n Atik Ali Pafla’da, Kad›rga Li-


man›’nda Demirkap›’da, Üsküdar’da ve Beflik-
tafl’ta bir çok dükkan, bahçe ve ba¤lar› vard›.
Bunlar›n ve hamamlar›n›n gelirlerini vak›fla-
r›na ba¤lam›flt›. Vakfiyesi Topkap› Saray› Kü-
tüphanesi’ndedir. Üsküdar’daki tonoz çat›l›
dükkanlar› Halil Rüfltü ‹lkokulu’nun önünde
ve karfl›s›nda idi. Toptafl› Bulvar› aç›l›rken y›k-
t›r›lm›flt›r. Bu dükkanlar›n yan›nda ve ‹ttihat
Soka¤›’n›n sol taraf›nda, K›zlar A¤as› F›r›n›
ad›yla ünlü bir de f›r›n› vard›.

1031
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ABBAS A⁄A ÇEfiMES‹

Ç eflme, basit krokiden de anlafl›laca¤› üzere


Aflç›bafl› Mektebi Soka¤› ile Hünnap So-
ka¤›’n›n birleflti¤i köfledir.

Klâsik Türk çeflme mimarîsinde, tamamen kes-


me tafltan yap›lm›flt›r. Üç cepheli bu güzel ese-
rin yaln›z bir yüzünde muslu¤u ve yala¤› vard›r.
Sol taraf›nda bulunan havagaz› feneri, sanki
eski devirleri hat›rlatmaktad›r. Kemeri üzerin-
de ve alt köflelerinde, sümbül ve lâle kabart-
Çeflme civar›ndaki Darüssaâde A¤as› Mehmet malar› bulunan, sekiz m›sral› kitâbesi fludur:
Divitçiler’deki Abbas A¤a taraf›ndan yapt›r›lan ünlü K›zlara¤as› Ha-
A¤a Çeflmesi’nin n› da 1894’te y›k›lm›flt›r. Haliyâ Darü’s-saâde A¤as›
kitabesi. Nam-› Abbas sehi nef’i cihân
Kaynaklar: (Defterdar Sar› Mehmed Pafla, Zübde-i Vekayi- Eyledi bu çeflmenin bünyad›n›
at, Tercüman Yay. I/38) (Hadîkatü’l-Cevâmi, I/152, Hasbeten-lillah içün reh-› revân
2/102) (T. Öz, ‹stanbul Camileri, 2/1) (E. Koçu, ‹stanbul Her gören der barek-Allah görmedik
Ans. I/9-10; 9/4790 Dutlu Kahve) (S. Eyice, Koska’da K›z- Böyle zîba çeflme-i Kevser niflân
lar A¤as› Hamam›, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Tarih Der. Say›: Hâtif-i gaybi didi tarihini
27, s. 143) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türk- Çeflme-i âb› hayat oldu revân
çesi, 2/32) (S. Ünver, ‹stanbul Yeditepe Hamamlar›’na Da- 1080 (1669-70)
ir, Vak›flar Der. II/245) (Ayverdi, Fatih Devri III, s. 496)
(Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Topkap› Saray› Hazine Abbas A¤a’n›n özgeçmifli için di¤er çeflmesi
Divitçiler’deki Abbas K›sm› No: 1565, s. 61/a, 62/a) (Sicill-i Osmânî, 3/292 Ab- bahsine bak›n›z.
A¤a Çeflmesi’nin bas A¤a) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 121) (Musahipzâde Celâl,
vaziyet krokisi. Eski ‹stanbul Yaflay›fl›, s. 63) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Te- Çeflmenin karfl›s›nda, 944 (1537-38) tarihinde
varih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 201) (Abdurrahman Ab- vefat eden, Mehmet A¤a’n›n yapt›rm›fl oldu¤u,
di Pafla, Vakayiname, Beyaz›t Kütüp. No: 5l54, Varak: Takkeci Camii ismiyle bilinen cami bulunmak-
Divitçiler’deki Abbas 132/b) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/3) (Fehmi Karatay, Ab- tad›r. Çeflme, camiden 140 sene sonra yap›l-
A¤a Çeflmesi. bas A¤a Vakfiyesi, Topkap› Saray› Müzesi Kütüp. Türkçe m›flt›r.
Yazmalar Katalo¤u, ‹stanbul, c. 1, s. 119)
Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/276) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 127) (Konyal›, Üsküdar Tari-
hi, 2/4)

1032
Üsküdar Çeflmeleri

hu için yapt›r›lm›flt›r.

Hanya Kalesi, Sultan ‹brahim zaman›nda Ve-


nedikliler’den 22 A¤ustos 1645 zaptedildi¤i
için, flehrin en büyük mabedi olan San Nikolas
Kilisesi camiye çevrilmifl ve Sultan ‹brahim
Camii veya Hünkâr Camii ad› verilmiflti. San
Frençesko Kilisesi de Hanya Fatihi’nin ismini
alarak Yusuf Pafla Camii ad›yla meflhur olmufl-
tur.

Kaptan› Derya, Silâhtar Yusuf Pafla, 22 Ocak


1645 (H. 5 Zilhicce 1055)’te idam edilerek
Karacaahmet Mezarl›¤›’na gömülmüfltür. Du-
vardibi’nden Çiçekçi’ye do¤ru 50 ad›m yürün-
dü¤ünde sa¤ kolda ve ilk s›ran›n hemen arka-
s›nda büyük kavuklu lâhidde medfundur. Abdülaziz Efendi
Çeflme ve
Kabir tafl›nda: Namazgâh›’n›n
vaziyet krokisi.
Fatih-i Hanya el-gazi
ABDÜLAZ‹Z EFEND‹ ÇEfiMES‹ Silâhdar Yusuf Pafla
El-Fatiha
ve NAMAZGÂHI Sene 1055

N amazgâh, fiemsipafla Meydan›’n›n sa¤ ta-


raf›nda ve fiemsi Pafla Bostan› Soka¤› ile
Has Bahçe Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve Has
yaz›l›d›r.

Kaynaklar: (Daniflmend, Kronoloji, 3) (Eski Eserler, Dos-


Bahçe Soka¤›’n›n sol köflesindedir. ya no: D-9) (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 63)

Ön taraf›nda, Sultan II. Mahmut’un 1229


(1814) tarihli çeflmesi ve Adliye Camii ile ka-
rakolu bulunmakta idi. Biraz ileride ise fierefâ- ABDÜLGAN‹ A⁄A ÇEfiMES‹
bâd Kasr› vard›.

Namazgâh, 1179 (1765-66) tarihli oldu¤una


göre, çeflme de bu tarihte yap›lm›fl veya namaz-
Ç eflme, Nuhkuyusu civar›nda, fieyhülislâm
Arif Hikmet Beyefendi Sebil ve Çeflme-
si’nin arka, Kartal Baba Camii’nin ön taraf›n-
gâh daha evvelki bir çeflmenin yan›na yap›lm›fl da, Kartal Baba Caddesi ile Miro¤lu Soka-
demektir. Bugün yaln›z namazgâh tafl›n›n kitâ- ¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤ köflesinde
besi bilinmektedir. Karfl›s›ndaki II. Mahmut ve Limonlu veya Köprülü Konak adlar›yla bili-
Çeflmesi 1229 (1814)’da, belki de eski çeflme- nen meflhur Ali Pafla Kona¤›’n›n alt›nda idi.
nin yerine yap›lm›flt›r. Ahflap yap› mimarîmizin en güzel örneklerin-
den biri olan bu üç katl› yap›, daha sonra Ma-
Mezar tafl›n› and›ran namazgâh tafl› üzerinde, beyinci Sami Bey’in uhdesine geçmifl ve 1940
befl sat›r halinde flu kitâbe bulunuyordu. tarihlerinde de çeflme ile beraber y›kt›r›lm›fl ve
ayn› tarihlerde de arsas›na iki katl› ahflap bir
Cezire-i Girit’te Hanya kalesinde bina yap›lm›flt›r. Evin alt katta bulunan mut-
Sultan ‹brahim hatibi olan fak k›sm›, çeflmenin ön ve sol cephesi içine ya-
merhum ve ma¤fûrün-leh Abdülaziz p›lm›fl, üst kat odas› ise bu iki duvar üzerine
Efendi’nin hayrat›d›r. Ruhu için oturtulmufltur. Bu iki duvara bakarak, çeflme-
el-Fatiha. Sene 1179 nin muntazam kesme tafltan yap›ld›¤› anlafl›l›r.

Çeflme ve namazgâh, Hanya kalesinde Sultan Çeflmenin gerisindeki Limonlu Konak Hama-
‹brahim Camii hatibi Abdülaziz Efendi’nin ru- m›’n›n ince tu¤la hat›ll› olarak kesme tafltan

1033
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Teknenin üzerinde dört musluk ve bunun üze-


rinde ise fiair Faik Efendi’nin befl sat›r halinde
haz›rlad›¤› flu kitâbe vard›r:

Valide Sultan-› fieh Abdülmecit Hane müdam


Ömr-i Nuh ihsan ide necl-i flehinflahe Girdgâr
Kim Ser A¤a’y› eser-cûyi an›n Abdülgani
S›dk ü ihlâs ile icrâ-y› atâyâ-y› bihâr
Cûfl idüb tufan-› rahm ü flefkati cûlar gibi
Eyledi bu çeflme-i rânây› binâ ol kâmkâr
Nâil-i ecr ü mesubat eyleyüb zât-› Hüdâ
Her içen def’-i atefl idüb kala bu yadigâr
Harf-› menkûtiyle Faik söyledim tarîh-i tam
Cümle dehre Kevser-i Cennet bu mâ-i çeflmesâr
1261
yap›lan duvar bakiyelerini Köprülü Faz›l Pafla
Abdülmecit Han Soka¤›’n›n köflesinde görmek bugün de müm- Tekne meflhur Nuh Kuyusu’nun önünde idi.
Çeflmesi ön yüzü. kündür. Bu kuyu için fierif Ahmet Bin Galib Türbesi
bahsine bak›n›z.
Çeflme, Sultan Abdülmecit’in annesi Bezmi-
alem Valide Sultan’›n Bafla¤as› Abdülgani A¤a Kitâbe yazar› Faik Abdülkerim Efendi, müzeh-
taraf›ndan 1261 (1815) tarihinde yapt›r›lm›fl- hib (alt›n suyu ile yap›lan yald›zlama sanat›)
t›r. A¤a, 1269 (1852-53)’da Hazine Vekili ol- olup, 1270 (1853-54)’te ‹ran’a gitmifl ve orada
mufl ve 1276 (1859-60) tarihlerinde de vefat vefat etmifltir.
etmifltir.
Kaynaklar: (Sicill-i Osmânî, 3/342 Abdülgani A¤a ve 4/3
Abdülgani A¤a’n›n bu çeflmeden baflka bir de Faik Efendi) (E. Yücel, ‹stanbul Namazgâhlar›, Hayat Ta-
namazgâh› vard›. Namazgâh Nuhkuyusu As- rih Mec. 1972, Say›: 1, s. 51) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 95)
kerlik fiubesi olan eski karakol binas›n›n sa¤ (E. Koçu, Abdülgani A¤a Çeflmesi, ‹stanbul Ans. 1/81) (fi.
taraf›nda ve Seyyid Ahmet Deresi’ne giden yo- Akbatu, ‹stanbul Hamamlar›, Cumhuriyet’in 50. Y›l›nda
lun sol köflesinde idi. Namazgâh tafl› kaybol- ‹stanbul 1973 Y›ll›¤›, s. 486) (Mustafa Özdamar, Namaz-
mufltur. Burada k›ble tafl›ndan baflka bir kuyu gâhlar, Vak›flar. Der. 20/235) (Konyal›, Üsküdar Tarihi,
ve önünde 1261 (1845) tarihli bir tekne vard›. 2/5)
Yekpare mermerden, kapakl› olarak yapt›r›lan
Abdülmecit Han bu tekne yola ç›k›nt› yapt›¤›ndan Üsküdar’da
Çeflmesi’nin Hakimiyet-i Milliye Caddesi üzerindeki Kara
arka yüzü. Davut Pafla Camii avlusuna nakledilmifl ve ku- ABDÜLMEC‹T HAN ÇEfiMES‹
yu da kapat›lm›flt›r.

Ç eflme, Kad›köy-Haydarpafla R›ht›m Cad-


desi üzerinde ve eski Darü’l-eytâm (Ye-
timler Yurdu), sonra Emraz-› sâriye Hastaha-
nesi (‹ntaniye yani bulafl›c› hastal›klar, Verem
Hastahanesi) ve son olarak da Ticaret Lisesi
olan binan›n bahçe duvar› önündedir. Haydar-
pafla Köprüsü’nün Üsküdar taraf›ndaki aya¤›-
n›n bafllad›¤› yerdedir. Bu köprü yap›l›rken
toprak ile örtülmüfl olup, bugün yaln›z üst k›s-
m› görülmektedir. Köprüden ilk tramvay 28
Nisan 1947 tarihinde geçmifltir.

Çeflme, Türk barok mimarîsi üslûbunda olup,


mermerden yap›lm›flt›r. Her taraf› kabartma
flekillerle süslenmifl olan çeflmenin mermer ke-
meri üzerinde on m›sral› bir kitâbe ve bunun

1034
Üsküdar Çeflmeleri

iki yan›nda müzik aletine benziyen flekiller


vard›r. Haznesi arkas›ndaki mektebin bahçe-
sinde ve toprak alt›ndad›r.

Okunmaz haldeki kitâbesi fludur:

Çeflme-sar-› ma’delet Abdülmecid Han’›n Hudâ


Feyz-i zât›n k›ld› bâdî-i hayât-› kâinât
Hân Selim-i sâlisin Darü’s-saâde a¤as›
Halid A¤a nâm deryâ-mekremet bir pâk zât
Yapd›rub bu çeflmeyi sonra harâb olmufl idi
Görüb ol flâh-› cihân ihyâya k›ld› iltifât
Cûybâr-› flevket u iclâlin ol flâhen-flehin
Haflre dek k›lsun Hüdâ reflk-âver-i fiatt u F›rat
Cevher-i tarih-i Ziver suyun› bulsa sezâ
K›ld› Han Abdülmecid icrâ güzel ayn-› hayat
1255(1839-40)

Bir menzil çeflmesi olan bu eser, kitâbesinden Halit A¤a’n›n 1211 (1796) tarihli çeflmesi ve
de anlafl›laca¤› üzere Sultan III. Selim’in Da- namazgâh› vard›. Bugün Haydar Baba Türbe- Darü’s-saade A¤as›
rü’s-sade A¤as› Halit A¤a taraf›ndan yap›lm›fl si’nde olan kitâbesi fludur: Halit A¤a’n›n
ve zamanla harab oldu¤undan Sultan Abdül- muhteflem lâhdi.
mecit taraf›ndan yenilenmifltir. ‹lk kitâbesi bu- Sâhibu’l-Hayrat Darü’s-saâdetü’ / fl-fierife A¤as›
lunamad›¤›ndan Halit A¤a’n›n çeflmenin bâ- Halid A¤a. 1211.
nisi mi yoksa tamir edeni mi oldu¤u bilinme-
mektedir. Halit A¤a, haznedar-› flehriyarî iken 1206
(1791) tarihinde Darü’s-saâde A¤al›¤›’na
Kitâbe, Ahmet Sad›k Ziver Pafla taraf›ndan ha- atanm›fl ve 17 Rebiyülevvel 1213 (29 A¤ustos
z›rlanm›flt›r. Ziver Pafla, 1208 (1793-94)’te 1798) günü vefat etmifltir. Kabri, Eyüp Bosta-
Merkez Efendi Dergâh› karfl›s›ndaki evlerinde niskelesi’nde Mihriflah Valide Sultan Türbesi
do¤mufltur. 1814’te meflhur Halet Efendi’nin bahçesindedir.
kitâbet hizmetine girmifl ve onun 1822’de
Konya’ya sürülmesinde birlikte gönderilmiflti. Haydarpafla Mesiresi bahsine bak›n›z.
Sonra af edilerek ‹stanbul’a gelmifl ve 1825’te
meflhur Rumeli Seraskeri A¤a Hüseyin(Pa- Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
fla)’ya kâtip olmufltu. O¤lu Selâhattin Bey, 2/392-436) (S. Eyice, ‹stanbul-fiam-Ba¤dad Yolu Üzerinde-
Sadrazam Ali Pafla’n›n damad› idi. ki Mimarî Eserler, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Der. 13/85) (M.
Kemal Özergin, Üsküdar-Bostanc›bafl› Güzergâh› Kitâbeleri,
21 Zilhicce 1277 (30 Haziran 1861)’de veza- ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Der. 13/115) (Mir’at-i ‹stanbul, s.
retle Harem-i fierif-i Nebevî meflîhatine me- 34-35) (Sicill-i Osmânî, 2/265) (‹nal, Son As›r Türk fiairle-
mur olmufl ve 14 Zilhicce 1278 (12 Haziran ri, s. 2042) (Asar-› Ziver Pafla, 1313 Süleymaniye Kütüp.
1862)’de Mekke’de vefat etmifl ve Cennetü’l- Hac› Mahmud Efendi Bölümü, s. 104)
Bâkî’de Hazreti Osman civar›na defnedildi.
Eserleri ‘Asar-› Ziver Pafla’ ad›yla bas›lm›flt›r.
Sultan Mahmut ve Abdülmecit zamanlar›nda
yap›lan hay›r eserlerine ve resmi daire kap›la- ABDÜLMEC‹T HAN
r›na hak olunan tarih manzumelerinin ekserisi MEYDAN ÇEfiMES‹
onundur.
(BEYL‹K ÇEfiMES‹)
K›zlar A¤as› Halit A¤a’n›n Kad›köyü’nde, Ha-
lit A¤a Soka¤› üzerinde 1209(1794) tarihli gü-
zel bir çeflmesi daha vard›r. Ç eflme, Harem ‹skelesi civar›nda, Selimiye
K›fllas›’n›n kuzey taraf›nda ve Selimiye ‹s-
kelesi Soka¤›’n›n üzerindedir. Yeri için Meh-
Abdülmecit’in ihya etti¤i çeflmenin yerinde met Tahir Efendi Camii bahsine bak›n›z.

1035
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Asker-i flâhânesiyle hem bu semtin halk›n›n


‹tdi ihyas›n murad ol fiah gerr ü bi-s›fat
Yapd›rub bu çeflmeyi k›flla civar›nda o fieh
Eyledi bu cây› elhak ravza-i Cennet simât
Cûybâr-› lutf›n› ol rütbe icrâ k›ld› kim
Oldu bu ayn›-› inâyet bâis-i reflk-i F›rat
Asker-i flâhânesi ile ahâlî hakk›na
fiüphesiz bu çeflmedir bir gûne feyz-i iltifât
Hakk ide cari yedi iklime hükmün ol flehin
Bu du’âdan Zemzem’e sald›kca dehre flefl cihât
Buldu suyun cevher-i târih-i Ziver hâmeden
‹tdi cârî Padiflah bu suda nev aynü’l-hayat
1257(1841)

Kitâbe, flair Ziver Pafla taraf›ndan haz›rlanm›fl-


Bu muazzam meydan çeflmesi, kesme tafl ve t›r. Kendisi için, yukar›da geçen di¤er Abdül-
Beylik Çeflmesi’nin tu¤la hat›ll› olarak yap›lm›flt›r. Her yüzünde mecit Han Çeflmesi bahsine bak›n›z!
arkadan görünüflü. üçer muslu¤u ve çeflmeyi f›rdolay› çeviren mer-
Öndeki tafl binan›n mer yalaklar› vard›r. Beflik tonoz dam› kiremit Çeflmenin bânisi Sultan Abdülmecit, Sultan
yerinde eskiden, tek örtülü iken son tamirinde bunlar kald›r›larak II. Mahmut’un o¤ludur. 25 Nisan 1823’te do¤-
katl›, ahflap Harem beton ile s›vanm›fl ve ayr›ca bir de saçak yap›l- mufltur. 1 Temmuz 1839’da ve onalt› yafl›nda
‹skelesi Karakolu m›flt›r. oldu¤u halde tahta ç›kt›. Gülhane Hatt› Hümâ-
bulunuyordu. yunu onun zaman›nda ilân edilmifltir. ‹ngiltere
Çeflme, Selimiye K›fllas›’ndaki süvari askerleri ve Fransa ile beraber Rusya’ya karfl› baflar›l›
beylik atlar›n›n sulanmas› için yapt›r›ld›¤›n- harpler de onun devrinde yap›lm›flt›r.
dan Beylik Çeflme ismiyle de an›l›r.
Kendisinin bir çok hay›r eserleri vard›r: “Mek-
Caddeye bakan cephesinde onalt› m›sral› mer- ke-i Mükerreme’nin Alt›n olu¤u ve Harem-i
mer bir kitâbesi vard›r. Kitâbenin orta k›sm›n- fierif’i tamir ve Hücre-i Aliyye ile Beyt-i Cib-
da günefl flual› bir madalyon ve bunun iki ya- ril’i tevsi ve Babü’r-Rahme’ye üç flerefeli bir
n›nda sekizer m›sra bulunmaktad›r. Madalyo- minare infla ve H›rka-i fierife’ye iki minareli
nun içine Sultan Abdülmecit’in tu¤ras› kaz›n- bir cami-i flerif ile bir daire bina ve Ortaköy’e
m›flt›r. Çok harap durumda iken 1961-62 ta- iki minareli ve Yahya Efendi yak›n›nda ve
rihlerinde tamir edilmifltir. Teflvikiye’de birer minareli mükemmel cami-i
flerifler infla” ettirmifl ve ayr›ca, “Mekteb-i
Kitâbesi fludur: Harbiye ve Bahriyye ve Dolmabahçe Saray-›
Hümâyunlar›yla Mecidiye ad› alt›ndaki bil-
Çeflme-i mâü’l-hayât-› saltanat-› flâh-› cihân cümle k›fllalar ve sair hayrat ise mülk teba’lar›-
Hazret-i Abdülmecid Han âbrûy-› kâ’inât na bahfliflleridir.”
Saye-i adlinde ol yenbu’-› feyz-i flevketin
Müstefiz olmakda her dem mü’minîn ve mü’minat Sultan Abdülmecit, 25 Haziran 1861 tarihin-

Beylik Çeflme
kitabesi.

1036
Üsküdar Çeflmeleri

de vefat etmifl ve Çarflamba’da Yavuz Sultan


Selim Camii yan›ndaki hazîrede hususi türbe-
sine gömülmüfltür.

Çeflmenin suyu yokuflun bafl›na yak›n bir yerde


bulunan bir bahçenin içindeki kuyudan temin
edilmifltir. Kuyunun üzeri bir tonoz ile örtül-
müfltür.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Sicill-i Osmânî, 1/53-54) (‹. Ta-


n›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/438) (F. Güneri, Selimiye K›fl-
las› ve Selimiye Camii, Tez. No: 4016) (Asar-› Ziver Pafla,
1313, Süleymaniye Kütüp. Hac› Mahmud Efendi Bölümü, s.
119) (M. Nirven, Beylik Çeflme Suyu, ‹stanbul Ans.
5/2699)

AHMED‹YE CAM‹‹ ÇEfiMES‹ Kitâbenin tarih beyti, manzumeden ayr› yaz›l-


m›flt›r. Ahmediye Camii

G ündo¤umu Caddesi üzerinde ve bu cadde


ile Esvapç› Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde bu-
lunan Ahmediye Camii Külliyesi’nin k›ble ta-
Çeflmenin ayna tafl› üzerinde 1280 (1863) tarih-
li, befl sat›rl›k flu tamir kitâbesi bulunmaktad›r:
Çeflmesi’nin kitabesi.

raf›ndaki avlu kap›s›n›n sa¤›ndad›r. Kap›n›n


sol taraf›nda Ahmediye Sebili, Çeflmenin üs- “Ve min el-mâi külle fley’in hayy”
tünde ise, bir zamanlar tekke olarak kullan›lan Cennet-mekân Gazi Sultan Mahmud Han-› Sani
Ahmediye Mektebi bulunmaktad›r. Yeri ve aleyhi Rahmetü’l-Bârî
bânisi için Ahmediye Camii bahsine bak›n›z. Hazretlerinin harem-i ismet-penahilerinden üçün-
cü ikbali
Çeflme, Türk çeflme mimarîsinin en güzel ör-
neklerindendir. Som mermerden yap›lm›flt›r.
Zarif bir mihrab› and›ran ayna tafl›n›n üzerin-
de tavufl kuflu kuyru¤u biçiminde kabartma bir
flekil vard›r. Ayna tafl›ndaki gül kabartmalar›
ile setlerden bafllay›p kitâbenin üstünden dola-
flan çiçek motifli bezemeleri pek göz al›c›d›r.
Yüzünün iki yan›na ince, narin sütun kabart-
malar› yap›lm›flt›r.

Kemer vazifesi gören, yelpaze biçimindeki fle-


kil üzerinde befl sat›r halinde haz›rlanm›fl olan
on m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r:

Zehi dil-cû-y› zîba çeflmesâr-› rûh-perver kim


Atafl-› ümmete mâü’l-hayât› eyledi icrâ
Zehî hât›r güfla aynü’l-hayât-› hûb manzar kim
Bakup reflk eyler ana çeflme-i mihr-i cihân-ârâ
Hilâl-i iyd e¤er zencir-i râh-› kehkeflan birle
As›lsa Kefçe-âsâ tâk›na flâyestedir hakkâ
Bu dilkefl çeflmesâr›n âb-vefl bânîsinin dâ’im
Zülâl-i tab’›n› gerd-i kederden pâk ide Mevlâ
Bu m›sra’la didi hâtif ana bir bî-bedel târîh
Emînzâde bu ayn-› çeflmesâr› eyledi icrâ Ahmediye Camii
1134(1721-22) Çeflmesi.

1037
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Mir’at-i ‹stanbul adl› eserin sahibi Mehmet Ra-


if Bey, “Camiin bitifli¤inde büyücek bir çeflme
üzerinde k›z rüfldiye mektebi bulunmaktad›r.”
demektedir. Çeflme, bu mektebin alt›nda idi.
Ahmediye Mektebi bahsine bak›n›z. Okul son
Ahmediye Camii defa 1289 (1872)’de tamir edilmiflse de bir
bânisi, Tersane Emini müddet sonra yanm›fl veya harap oldu¤undan,
Ahmet A¤a’n›n çeflmenin ön yüzü yerinden al›narak camiin,
Kas›mpafla’da, caddeye yak›n hazîre duvar› üzerine, flimdiki
Dörtkuyular mevkiin- yerine monte edilmifltir. Bu bak›mdan çeflme-
deki büyük çeflmesi. nin haznesi yoktur. Mektebin yeri hâlâ arsa
A¤a’n›n burada bir halindedir.
çeflmesi daha vard›r.
Sade ve som mermerden yap›lm›fl olan çeflme-
Devletlû Tiryal Han›m Hazretleri’nin iflbu mâü’l- nin hiç bir yerinde kitâbesi yoktur. Ahmediye
hayat›n Camii yap›l›rken avlu kap›s›n›n sa¤ taraf›na bir
Menba’›ndan bed’ile mecras›n›n mücedded hük- çeflme yap›lm›fl oldu¤undan bu ikinci çeflmenin
münde tamir ve ihyas›na bir Saka Çeflmesi oldu¤u san›lmaktad›r. Halk
Himmet ve bu babda na’il-i / muvaffakiyyet ol- bu çeflmeye Pirinççi Çeflmesi demektedir.
mufllard›r.
sene 1280 fî 27 R Tophane’de, Bo¤azkesen Caddesi üzerinde,
Gül Baba türbedar› Pirinççi Tahir Efendi’nin
Çeflme, 11 Ekim 1863 tarihinde Tiryal Kad›n o¤lu Pirinççi ‹brahim Efendi’nin bugün de
taraf›ndan tamir edilmifltir. Kendisinin Büyük mevcut olan 1287 (1870) tarihli bir çeflmesi
Çaml›ca’da, Veliaht Yusuf ‹zzeddin Efendi vard›r. ‹htimal Üsküdar’daki bu çeflmeyi de bu
Köflkü kap›s›n›n sol taraf›nda, 1871 tarihli bir zat tamir ettirmifltir.
çeflmesi daha vard›r. Bu çeflme bahsine bak›-
n›z. 1300 (1882-83)’te vefat eden Tiryal Ha- Kaynak: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 107-108)
n›m’›n kabri, ‹stanbul’da Yeni Cami Türbe-
si’ndedir.

‹kinci Valide Sultan hükmünde kabul edilir ve


hürmet görürdü.

Bu çeflmenin biraz afla¤› taraf›nda mermer bir


çeflme daha vard›r. Ahmet A¤a Çeflmesi ile ‹b-
Tersane Emini Ahmet nülemin Ahmet A¤a Çeflmesi bahislerine ba-
A¤a’n›n Tophane’de k›n›z.
Karabafl Caddesi
üzerindeki Çeflmesi. Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/306) (E. Ko-
çu, ‹stanbul Ans. 1/378) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 107-108)
(Sicill-i Osmânî, 1/28 Tiryal Han›m, s. 245 Ahmed A¤a)
(Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/9) (H. fiehsuva-
ro¤lu, As›rlar Boyunca ‹stanbul, s. 203)

AHMET A⁄A ÇEfiMES‹


(P‹R‹NÇÇ‹ ÇEfiMES‹)

Tophane’deki,Ahmet
A¤a Çeflmesi’nin
G ündo¤umu Caddesi ile Kefçedede Mekte-
bi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n
sol köflesinde idi. Tam karfl›s›nda Ahmediye
kitabesi. Camii ve muvakkithanesi vard›r.

1038
Üsküdar Çeflmeleri

AHMET ÇELEB‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, eski ad› Uzunyol olan, flimdiki


Sümbülzâde Soka¤› ile Aç›ktürbe Soka-
¤›’n›n birleflti¤i yerde ve Ahet Çelebi Ca-
mii’nin avlu kap›s›n›n sol taraf›nda idi. Bugün
yerine, Terkos muslu¤u konmufltur.

Çeflme, cami ile beraber, 975 (1567-68) tari-


hinde Ahmet Çelebi taraf›ndan yap›t›r›lm›flt›r.
Bu cami bahsine bak›n›z.

Çeflme, 1920 tarihinden evvel y›k›lm›flt›r.

AHMET EFEND‹ ÇEfiMES‹


ve NAMAZGÂHI

Ç eflme ve namazgâh, Millet Bahçesi mevki-


inde ve bu park›n sa¤ taraf›nda ve Ramiz
Pafla Ç›kmaz Soka¤›’n›n sol köflesindedir. Pirinççi Çeflmesi.

Bu çeflmeden ve önündeki genifl hayvan sula- Az ileride, Sultan II. Abdülhamit’in kahveci-
maya yarayan yala¤›ndan eser kalmam›flt›r. Et- bafl›s› Mustafa A¤a’n›n 36 odal›, üç katl›, ah-
raf›n›, alçak kesme tafl bir duvar›n çevirdi¤i flap köflkü vard›.
Namazgâha 3-4 tafl basamakla ç›k›l›yordu. Sa¤
taraf›nda kitâbesiz ve suyu daima akan bir çefl- Soka¤a ismini veren Ramiz Pafla, Sultan Ab-
mesi ve merdivenin karfl›s›na gelen sol köflede dülhamit ve Sultan Abdülmecit’in ricalinden
ise namazgâh tafl› bulunuyordu. Bu taflta, hiç- olup bu namazgâh›n sol taraf›nda ve büyük
bir yaz› ve tarih olmay›p yaln›z bir kandil ka- bahçe içinde cesim bir köflkü bulunuyordu.
bartmas› vard›. Köflkün Seyisler dairesi elan durmaktad›r.

Birkaç sak›z a¤ac›n›n gölgeledi¤i namazgâhta, Kaynak: (Gezi Notu)


yaz aylar›na rastlayan Ramazan gecelerinde,
teravih namaz› k›l›nd›¤›n› ve yerlere has›rlar,
hal›lar serildi¤ini buran›n yafll›lar› söylüyor.
AHMET EFEND‹ ÇEfiMES‹
ve NAMAZGÂHI

K uzguncuk ile Beylerbeyi aras›nda, Nakkafl-


baba Çöpçüler mevkiinde, Kuzguncuk
Gazhanesi Soka¤›’n›n sol köflesine yak›n bir
yerde ve eski Nakkaflbaba karakol binas›n›n
arkas›nda idi. 1956’da hiç gere¤i yokken y›kt›-
r›ld›. Yeri hâlâ arsad›r. Arkas›nda büyük bir
bostan vard›r.

Çeflme muntazam kesme tafltan yap›lm›flt›r.


Genifl yüzündeki yuvarlak kemerli ayna tafl›n›n
iki yan›na dört köfle sütun kabartmalar› yap›l- Ahmet Efendi
m›flt›r. Aln›na ve bir madalyon içine: Çeflmesi ve
Namazgâh›
“Ve min el-mâi külle fley’in hayy” vaziyet korikisi.

1039
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ayet-i kerimesi yaz›lm›flt›. AHMET fiAK‹R EFEND‹


ÇEfiMES‹
Cephesinin sa¤ ve sol taraf›nda birer kemerli
kap› vard›. Sa¤daki kap›dan ve bir tafl merdi-
ven yard›m› ile çeflmenin haznesi üzerindeki
namazgâha ç›k›l›yordu. Soldaki kap›dan ise,
Ç eflme, eski Çit Soka¤› yeni Neyzenbafl›
Halil Can Soka¤› üzerindedir.

tafl bir odaya giriliyordu. Bu oda bugün de Ayna tafl› kabartma motiflerle süslüdür. Önün-
mevcuttur. Odan›n f›rt›nal› havalarda yolcula- deki yalak yok olmufltur. Baflka hiç bir tezyina-
r›n s›¤›nmas› için yap›ld›¤› rivayet edilir. t› olmayan bu basit çeflmenin arkas›nda y›¤ma
tafltan yap›lm›fl bir haznesi vard›r.
Kemeri üzerinde flu kitâbe vard›:
Kitâbesi aynen fludur:
Nâmdâfl-› Fahr-i Âlem zair-i beyt-i haram
Âb-› rûy-› hâcegân hayrat ü cûd›n mazhar› “Ve sekahum Rabbuhum flerâben tahûrâ”
Fî-sebîlillâh bu dil-cû çeflmeyi bünyad idüb Vergi müdürlü¤ünden mütekait Ahmet fiakir
Sû-besû sirab ü mesrûr itdi teflne dilleri Efendi’nin
Ayni’yâ atflane bir bir söyledim tarih-i tam Hayrat›d›r. 1325 (1907)
Al iç icra eyledi Ahmed Efendi Kevser’i
1239 (1823)

Çeflme, Hoca Ahmet Efendi taraf›ndan yap›l- ARSLAN A⁄A ÇEfiMES‹


m›flt›r.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,


2/416) (Mustafa Özdamar, Namazgâhlar, Vak›flar Der.
S ultantepe’de, Servilik Caddesi ile Balç›k
Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤
köflesindedir. Hemen yan›nda, Mumcubafl›
20/236) (Aynî Divan›, s. 322) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, Mescidi ve Mektebi, arkas›nda ve yol afl›r› yer-
2/8) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 189) de fieyh Cemaleddin Efendi Tekkesi ve ‹mam
Hüsnü Soka¤› üzerinde ise Sultantepe’ye ismi-
ni veren Mihrimah Sultan Saray› vard›. Servi-
lik Caddesi ile Balç›k Soka¤›’n›n birleflti¤i yer-
de (No: 1) yap›lan bir hafriyat s›ras›nda mer-
mer bir sütun bulunmufltur. Bunun saraya ait
oldu¤u san›lmaktad›r. Üsküdarl› ressam Cevat
Bey’in de (1870-1939) haremli selâml›kl› bü-
yük köflkü bu çeflmenin biraz ilerisinde idi.

Çeflme tamamen muntazam kesme tafltan ya-


p›lm›flt›r. Ayna tafl› küçük olup arkas›nda çok
büyük haznesi vard›r. Haznenin üstü çat›s›z ol-
du¤undan yan›ndaki ev taraf›ndan bahçe ola-
rak kullan›lmaktad›r. Kemeri üzerinde flu ibare
vard›r:

Sâhibu’l-hayrât Arslan A¤a rûhi çün Fatiha


sene 1056

Bânisi Arslan A¤a, Seydiflehirli Kurt A¤a’n›n


o¤ludur. Valide kethüdas› Behram A¤a’n›n
hizmetinde iken efendisinin 1056 (1646) tari-
hindeki vefat› üzerine, Sultan ‹brahim zama-
n›nda Kösem Valide Sultan’›n kethüdas› ol-
mufltur. 1060 (1650)’de vefat eden Arslan
Ahmet fiakir Efendi A¤a, fieyh Camii mihrab› önüne gömülmüfl-
Çeflmesi. tür.

1040
Üsküdar Çeflmeleri

Çeflmenin kitâbesi 1056 tarihli oldu¤u halde


“ruhi çün Fatiha” ibaresi kullan›lm›flt›r. Oysa o
tarihte Arslan A¤a sa¤ idi.

Evliya Çelebi, Üsküdar’›n saraylar›n› sayarken,


“Kösem Sultan misafirhanesi, ayanlar›n ve bü-
yüklerin yatmalar› için tahsis edilmifl mamur
bir yüksek sarayd›r. Hâlâ içinde Kethüda Ars-
lan A¤a oturmaktad›r.” demektedir. Çelebi,
Arslan A¤a’n›n bir de cami yapt›rd›¤›n› belirt-
mektedir. Kumru Mescidi, fieyh Camii ve Ars-
lan A¤a Suyu bahislerine bak›n›z.

Arslan A¤a’n›n efli Ayfle ve k›z› Ümmihani


hatunlar›n kendi adlar› ile an›lan bir çeflme-
leri vard›r. fieyh Camii Çeflmesi bahsine ba-
k›n›z.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/233) (‹. Tan›fl›k, ‹s-


tanbul Çeflmeleri, 2/268) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi,
Dan›flman Türkçesi, 2/171-174) (Mir’at-i ‹stanbul, s.
139) (Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi, 5/2089) (Nâ-
z›m Bey, ‹stanbul fiehremaneti’ne Evkaftan Devrolunan
Sular, s. 42 (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 59) (Evkaf
‹dareleri Katalo¤u I, s. 229, Çeflme, 26 Safer 1320’de ta-
mir edilmifltir)

AT‹KE SULTAN ÇEfiMES‹

D o¤anc›lar Meydan› ile Salacak aras›nda


uzanan Salacak ‹skelesi Soka¤›’n›n sa¤ ta-
raf›nda ve biraz afla¤›da, Hac› Ahmet Pafla Ha-
Kitâbeyi haz›rlayan fiair Sadi, maliyeden yeti-
flip Hotin Defterdarl›¤›nda bulunmufl ve 1161 Sultantepe’de
mam›’n›n karfl›s›nda idi. Yak›n zamana kadar (1748) y›l›nda ölmüfltür. Arslan A¤a Çeflmesi.
bu çeflmenin harabesi duruyordu. 1972 sene-
sinde yerine yapt›r›lan bir apartman ile orta- Atike Sultan, III. Ahmet’in k›z›d›r. 20 Safer
dan kalkm›flt›r. 1124 (29 Mart 1712) tarihinde do¤mufl, 6
Mart 1724’te Sadrazam Nevflehirli ‹brahim Pa-
Ayvansarayl› Hüseyin Efendi, Mecmua-y› Te- fla’n›n o¤lu Genç Mehmet Pafla ile evlendiril-
varih adl› eserinde bu çeflmenin kitâbesini kay-
detmifltir ki o da fludur:

Hazret-i Sultan Ahmed Han-› Gazi kim odur


Cümle ehl-i hâcetin hep dest-gîr ü hemdemi
Üsküdar’› eyledi ihyâ âb-› iltifat
Feyz-i ihsâniyle sîr-âb itdi o cây hurremi
Nûr-› ayn› revnak-› gülflen-sarây-› devleti
Duhter-i pâkîzesi nisvân-› dehrin ekremi
Eyledi ihyâ bu zîba çeflmeyi Allah içün
Oldu hayr-› câriye k›ld› du’ac› âlemi
Su gibi ezberledi Sa’di gören tarihini Arslan A¤a
K›ld› icrâ Atike Sultan mâ-i Zemzem’i Çeflmesi’nin yerini
1141(1728-29) gösterir kroki.

1041
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

mifl ve 1738 tarihinde 25 yafl›nda oldu¤u halde AYRILIK ÇEfiMES‹


veremden vefat etmifltir. Kabri, ‹stanbul’da
(AHMET A⁄A ÇEfiMES‹)
Yeni Cami Türbesi hazîresinde, Yenicami
Caddesi üzerinde, hâcet penceresi arkas›nda
ve Damat ‹brahim Pafla’n›n efli Fatma Sul-
tan’›n ayak ucundad›r. Lâhdi üzerindeki flâhi-
Ç eflme, ‹brahim A¤a Camii civar›nda ve
befl yolun birleflti¤i meydandad›r. Bugün
Üsküdar ilçesi hudutlar› d›fl›nda bulunmas›na
dede on m›sral› bir kitâbesi vard›r. Fakat, do- ra¤men, bu kitaba al›nmas› icap etmifltir. Çün-
kuz m›sra› okunmaz hale gelip erimifltir. Son kü Ayr›l›k Çeflmesi’ni Üsküdar tarihinden ay-
m›sra fludur: r› düflünme¤e imkân yoktur. Üsküdar’da baflla-
yan bütün yolculuklar ve merasimler burada
Atike Sultan’›n ola menzili dâr-› cinân tamamlanm›fl ve son u¤urlamalar ile ilk karfl›-
1150 fî 12 Z. lamalar bu yerde olmufltur.

Atike Sultan, 2 Nisan 1738 tarihinde vefat et- Osmanl› döneminden evvel, gerek Roma ve
mifltir. gerekse Bizans devirlerinde de buras› önemini
muhafaza etmifltir. Bizans ‹mparatorlu¤u zama-
Ayvansarayl› Haf›z Hüseyin Efendi, kitâbenin n›nda pek meflhur bir ‘Ayr›l›klar Merhalesi’ idi.
ikinci m›sra›n›: Anadolu içlerine gidecek olan ordular, ker-
vanlar ve yolcular burada yap›lan törenlerden
Eyleyen sebkat-› vücuhiyle malum-› akdemi sonra u¤urlan›rd›.

fleklinde yazm›flt›r. Mir’at-i ‹stanbul yazar› Ayr›l›k Çeflmesi, Bizans devrinde ‘Hermago-
Mehmet Raif Bey’in görerek kaydetti¤i m›sra ras Memba›’ ad›yla bilinirdi. Çevresi ç›nar
ise yukar›da yaz›lm›flt›r. Ayvansarayl›, Büyük a¤açlar›yla bezenmiflti. Çeflmenin Bizans ve
Çaml›ca Çeflmesi’nin kitâbesini de oldu¤un- Osmanl› dönemlerinde tafl›d›¤› ad›n ifade etti-
dan baflka kaydetmifltir. ¤i mana, hemen hemen ayn›d›r. Hermes, ayn›
zamanda ticaret kervanlar›n›n koruyucu ma-
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, budu idi.
Haz›rlayan, F. Derin-V. Çabuk, s. 49) (Sicill-i
Osmânî, I/5l) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, Charles Texier (1802-1871), Küçük Asya adl›
2/344) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 72) (Sicill-i Osmâ- eserinde;
nî, 3/26 Sa’di, Abdülbaki Efendi) (Silâhdar Meh-
Ayr›l›k Çeflmesi ve met A¤a, Nusretname, Sadelefltiren ‹smet Par- “Kad›köy Burnu’nun teflkil etti¤i küçük koyun
çevresi. maks›z II/282) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›n- solunda güzel bir ç›nar a¤ac› ile gölgelenmifl
lar› ve K›zlar›, s. 91) çeflmesiyle Haydarpafla Bahçesi vard›r. Bu çefl-
me, eski zamanlarda Hermagoras Memba› ad›y-
la an›l›rd›.” demektedir.

Hadîkatü’l-Cevâmi yazar›, “Bu mahalde, her


sene Surre kalkt›kda dua olunur ve azim cemi-
yet olur. Yolcular dahi ekseri bu mahalden ya-
k›nlar›na ve akrabalar›na veda etmeleriyle Ay-
r›l›k denmekle flöhret bulmufltur. Ad› geçen
mahallin bir çeyrek mesafe ötesinde vaki Sö-
¤ütlü Çeflme denmekle maruf mahalle dahi Ay-
r›l›k Çeflmesi denir.” demektedir.

1786 tarihinde Kauffer taraf›ndan yap›lm›fl


olan bir haritada Üsküdar’› ‹zmit’e ba¤layan
yegâne yol üzerindeki bu yerde 5-6 yap›n›n bu-
lundu¤u, Haydarpafla ad›yla isimlendirildi¤i ve
ayr›ca Sö¤ütlü Çeflmesi’ne de Çiçekçi Çeflme-
si ve bugünkü Hasanpafla Mahallesi’ne de Çi-
çekçi Bahçesi denmifl oldu¤u görülmektedir.

1042
Üsküdar Çeflmeleri

Hammer, Bo¤aziçi adl› eserinde Ayr›l›k Çefl-


mesi’nden Gölgeli Çeflme diye bahseder ve
çeflmenin etraf›nda bir ç›nar korulu¤unun bu-
lundu¤unu ileri sürer.

Ayr›l›k Çeflmesi ve çevresi 1914 y›l›na kadar


eski vaziyet ve hususiyetini muhafaza etmiflti.
Çeflmenin çevresi ulu ç›narlar, genifl bahçeli
kahveler, birkaç bakkal dükkan› ile oldukça
flenlikli bir yerdi. Yar›m as›r önce de yan›nda-
ki ‹brahim A¤a Çay›r› bir mesire yeriydi.
1880-1890 tarihlerinde bahçesinde çalg›lar ça-
l›n›r, tulûatç›lar oyun oynat›rlard›. Biraz afla¤›-
da ise Haydarpafla-‹zmit demiryolunun ilk tari-
hî ahflap istasyon binas› vard›. Ayr›l›k Çeflmesi
kitabesi.
Çeflmenin hemen alt›nda bir ‘Redif Karakolu’
yan›nda bir asker kulübesi ve bu kulübenin Çeflmenin ilk bânisi gibi gözüken Gazanfer
içinde de ‘Silâhendaz’ bir nöbetçi bulunurdu. A¤a, 23 Recep 1011 (6 Ocak 1603) tarihinde
Burada s›k s›k dolaflan Ferahiyeli ‘Kanunlar’ vuku bulan Sipahi ‹htilali s›ras›nda kurulan ayak
(inzibat çavufllar›) emniyeti sa¤larlard›. Çefl- divan›nda, düzenin bafll›ca bozucular›ndan bi-
menin tam karfl›s›nda Ayr›l›k Çeflmesi Namaz- ri olarak suçlanm›fl ve sipahiler ile padiflah›n
gâh› ve onun arkas›ndaki tepede de bir kasr-› gözleri önünde, Darü’ssaâde A¤as› Zenci Osman
hümâyun vard›. A¤a ile birlikte bafllar› kesilmek suretiyle idam
edilmifltir. ‹stanbul’da Bozdo¤an Kemeri’nin
1928 y›l›nda iflletmeye aç›lan ve Kas›m 1967 hemen yan›ndaki muhteflem medresesinin av-
tarihinde de kald›r›lan tramvaylar bu çeflme- lusundaki türbesinde medfundur. Kendisinin
nin yan›ndan geçerdi. bu eserlerden baflka, ‹stanbul’da çeflmeleri, E-
yüp Otakç›lar’da sebili, Gediz Kasabas›’nda bir Ayr›l›k Çeflmesi.
Çeflmenin sol taraf›nda, Araplar Mezarl›¤› ad›y- cami ile mektebi vard›r.
la da bilinen Ayr›l›k Çeflmesi Mezarl›¤› vard›r.
Namazgâh›n yan›nda, yol boyunca uzanan
kabristandan eser kalmam›flt›r.

Klâsik üslûptaki çeflme, tamamen kesme tafltan


yap›lm›flt›r. Küçük, mermer ayna tafl›n›n iki
yan›nda maflrapal›k ve bunlar›n üzerinde, di-
limli kemerinin alt›nda iki kitâbe vard›r. Üst-
teki kitâbe sekiz m›sral› olup fludur:

Han Mahmud’un cenab-› Kibriya


Zat›n itsün menba-› lutf u atâ
Çeflme-i pâk-i Gazanfer A¤a’n›n
Bul›cak dehrin mürûrile fena
Kapu A¤as› kerim-i hayr-i halef
Ahd-i lütfunda güzel k›ld› bina
Geldi bir hayr ehli tarihin didi
Pak ihya eyledi Ahmed A¤a
1154 (1741-42)

Kitâbeden, evvelce mevcut olan k›zlara¤as›


Gazanfer A¤a Çeflmesi’nin bu kerre Kapua¤as›
Ahmet A¤a taraf›ndan tamir edildi¤i anlafl›l-
maktad›r.

1043
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çeflme ve namazgâh
bânisi Ayfle Hatun’un
flâhidesi.

Ayfle Hatun
Namazgâh
Çeflmesi’nin arka
yüzü. 1209 tarihli
mihrap ayeti
görülmektedir.

Yukar›da yaz›l› bulunan birinci kitâbenin al- Çeflmenin saçak k›sm›na oymal› bir kornifl yer-
t›nda, bir sat›r halinde flu ikinci kitâbe bulun- lefltirilmifltir. Ayna tafl›n›n önündeki yala¤›n
maktad›r: iki yan›na da birer hayvan yala¤› konmufltur.

Dürriye Sultan’›n ruhi çün el-Fatiha Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 106,
1340 (1921-22) 132) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 3/1631- 6/3428, 11/6024)
(G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, 1/159) (‹s-
Bu menzil çeflmesini ikinci defa tamir ettiren tanbul Üni. Ed. Fak. Tarih Der. S. Eyice ve K. Özergin, Sa-
Dürriye Sultan, Padiflah Mehmet Reflat’›n bü- y›:13, s. 90-121) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/346)
yük o¤lu Mehmet Ziyaeddin Efendi’nin ve- (Mir’at-i ‹stanbul, s. 37-38) (Charles Texier, Küçük Asya
remden ölen k›z›d›r. 4 Temmuz 1905 tarihinde Tarihi, I-II-III, Ali Suat Tercümesi, Matbaa-yi Âmire 1339-
do¤mufl ve 17 yafl›nda oldu¤u halde 15 Tem- 40) (H. fiehsuvaro¤lu, Haydarpafla’ya Dair, 23 A¤ustos
muz 1922’de vefat etmifltir. Annesi Ünsiyar 1952 Cumhuriyet)
Han›m’d›r.

AYfiE HATUN ÇEfiMES‹


ve NAMAZGÂHI

Ç eflme, Duvardibi mevkiinde, T›bbiye


Caddesi ile Nuhkuyusu Caddesi’nin bir-
leflti¤i yerde ve Nuhkuyusu Caddesi’nin sol kö-
flesine yak›n bir yerdedir. Rodosîzâde Ahmet
Fethi Pafla ailesi hazîresinin yan›na yap›lm›flt›r.
Hazîrenin biraz gerisinde bu ailenin yapt›rd›¤›
Karacaahmet Camii, karfl›s›nda Serasker Na-
m›k Pafla ailesi hazîresi ve bu hazîrenin hemen
arkas›nda ise, ‹stiklal Harbi’nde ‹zmir’e ilk gi-
ren ve Sar›k›flla’ya ilk Türk Bayra¤›’n› çeken
fierafettin Güngör Bey’in aziz kabri vard›r. Ya-
k›n tarihe kadar bu çeflmenin karfl›s›nda, Hati-
ce Han›m Sebili ve yan›nda ise Duvardibi Ka-
rakolu vard›. Sebil 1930 tarihlerinde yok ol-
mufltur.
Ayfle Hatun
Namazgâh Çeflmesi. Çeflme yekpare mermerden yap›lm›flt›r. Bir
Namazgâh›n mermer çeflmeden çok zarif, güzel kabartma motiflerle
korkuluklar› elan süslü bir dikilitafl› and›rmaktad›r. Orta yerinde
görülmektedir. dört sat›r halinde haz›rlanm›fl bir kitâbesi ve

1044
Üsküdar Çeflmeleri

ayeti ve tarihi görülmektedir.

7 x 3 ad›m boyutlar›ndaki küçük namazgâh


sofas› mermer olup etraf› da mermer korkuluk
ile çevrilmifltir. Bunun üzeri sonradan doldu-
rulmufl ön ve yan taraf› fabrika tu¤las› ile
yükseltilmifl, sofaya da Cemile Sultan’›n o¤lu
Besim Beyefendi için demir parmakl›kl› bir
aç›k türbe yap›lm›flt›r. Besim Beyefendi’nin
silindir fleklindeki flâhidesi 1279 (1862) ta-
rihlidir. Namazgâh, 70 sene sonra mezarl›k
olmufltur. Ayfle Hatun Çeflmesi
ve Namazgâh›
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Ç. Uluçay, Padisahlar›n Kad›nla- vaziyet krokisi.
r› ve K›zlar›, s. 154) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/396)
bunun üzerinde bir istiridye kabu¤u kabartma- (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/79)
s› ve flekilli bafll›¤›nda ise bir tura vard›r. Kitâ-
besi fludur:

Beray-› fladanî-i ruh-› sâhibetü AYfiE SULTAN ÇEfiMES‹


El-hayrat merhume Âifle Hatun
Bint-i Hasanü’r-Rodosî Ruhi çün
El-Fatiha.
1209 (1795)
D o¤anc›lar Caddesi ile Ö¤dül Soka¤›’n›n
birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤ köflesinde-
dir. Arkas›ndaki iki katl› Ayfle Sultan Celvetî
Tekkesi bugün mevcut de¤ildir. Karfl›s›nda,
Çeflmenin aln›nda Mâflallah yaz›s›, bunun al- babas› Rüstem Pafla’n›n Mimar Sinan’a yapt›r-
t›nda ve iki gül kabartmas› aras›nda; m›fl oldu¤u mektep, sol ilerisinde ise ‹mrahor
Camii ile Baflkad›n Çeflmesi ve ‹mrahor Camii
“Es-seyyid Mehmed Kâflif-1170(1756)” Mezarl›¤› vard›r. Mezarl›k bugün arsa halinde
olup içindeki tafllar›n bir k›sm› yok olmufltur.
tarihi okunmaktad›r.
Ayfle Sultan, Kanunî’nin torunu, Mihrimah
Bu durumda çeflmenin ilk defa Mehmet Kâflif Sultan ile Rüstem Pafla’n›n k›z›d›r. Rüstem Pa- Ayfle Sultan Çeflmesi.
taraf›ndan yapt›r›ld›¤› akla gelmektedir. Meh- fla Mektebi’nin civar›nda, babas›ndan intikal
met Kâflif’in, Ayfle Hatun’un o¤lu oldu¤unu
sanmaktay›m. Yandaki hazîrede, Ayfle Ha-
tun’un 1174 (1760)’ta vefat eden Mehmet
A¤a isimli bir o¤lu medfundur.

Ayfle Hatun, 3 Receb 1209 (24 Ocak 1795) ta-


rihinde vefat etti. Kabri yandaki hazîrededir.
fiâhidesinde;

“Merhum Rodosî Mehmet A¤a’n›n annesi, Rodo-


sî Ayfle Hatun bint-i Hasan A¤a”

diye yaz›l›d›r.

Çeflmenin ayna tafl› ayn› zamanda namazgâh


tafl›d›r. Arka taraf› nifl fleklinde olup mihrab›
zincire as›l› kandil kabartmal›d›r. Aln›nda:

“Külle mâ dehale aleyhâ Zekeriyye’l-mihrab”


6 N.1209 (27 Mart 1795)

1045
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Ayfle Sultan Çeflmesi


kitabesi.

eden, muhteflem büyük bir saray› vard›. Ayfle tarihinde yapt›rm›fl olmal›d›r. Semtin ikinci
Sultan’›n burada büyüdü¤ü ve öldü¤ü san›l- eseri, 1597’de yapt›r›lan ‹mrahor Camii’dir.
maktad›r. Kendisinin öz geçmifli için Ayfle Sul- Üçüncü eser ise, Ayfle Sultan Çeflmesi’dir. Bun-
tan Türbesi ile Aziz Mahmud Hüdâyî Camii ve dan 134 sene sonra da Baflkad›n Çeflmesi yap›l-
çeflmenin suyu için de Aziz Mahmud Hüdâyî m›flt›r.
Suyu bahislerine bak›n›z.
Mir’at-i ‹stanbul yazar› Mehmet Raif Bey, ‹m-
Bütün yüzü mermer ile kaplanm›fl olan bu klâ- rahor Semti’ni anlat›rken; “Camiin mukabi-
sik çeflmenin kemeri beyaz ve k›rm›z› mermer- linde Aifle Sultan Darü’l-kurras› vard›r. Aifle
dendir. Kemerinin üzerine, kitâbenin alt›na ve Sultan nam›na bina edilmifl bir çeflme mevcut
iki yana birer rozet yap›lm›fl ve ayna tafl›n›n üs- olup bugün (1890) harap ve susuzdur. Karfl›-
tüne de Allah yaz›lm›flt›r. Kemerinin üzerinde s›nda Mihrimah Sultan’›n kârgir olarak bina
iki sat›r halinde haz›rlanm›fl flu kitâbe bulun- buyurmufl olduklar› mektep kaindir. Ad› geçen
maktad›r: mahallede Sakalar Çeflmesi denmekle ma’ruf
Sultan Ahmed Han Hazretlerinin 1141
Cenab-› Hazret-i Aifle Sultan (1728-29)’da bina ve inflaa ettirdikleri bir çefl-
Çün ihya itdi bu azb-i Furat’› me ile 1299 (1881-82)’de Rüstem Pafla taraf›n-
Didim tarihin an›n k›ld› icrâ dan yapt›r›lm›fl bir mekteb-i ibtidaî vard›r,”
Zülâl-i çeflme-i aynü’l-hayat demektedir.
1007 (1598-99)
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Topkap›
Semtin en eski eseri Rüstem Pafla Saray›’d›r. Saray›, Kütüp. No: 1565) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 102) (‹.
Burada otururken mektebi yapt›rm›flt›r. 6 Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/262) (‹. Tan›fl›k, Ayfle Sultan
Ekim 1553 tarihinde sadaret mevkiinden uzak- Çeflmesi, ‹stanbul Ans. 3/1638)
laflt›r›ld›ktan sonra Üsküdar’da oturdu¤u bilin-
mektedir. Mektebi de bu s›ralarda yani 1554

AYfiE ve ÜMM‹HAN‹ HATUN


ÇEfiMES‹

Ç eflme, fieyh Camii Soka¤› ile Selman A¤a


Ç›kmaz› Soka¤›’n›n birleflti¤i yerdedir.
Hemen arkas›nda Kumru Mescidi’nin harabe-
si bulunmaktad›r. Biraz ileride de, fiirketi Hay-
riye’nin kurucusu ve Sadrazam Yusuf Kâmil Pa-
fla’n›n vekilharc› Hüseyin Hâki Bey’in kona¤›
vard›r. Bu konak bahsine bak›n›z.

Çeflme, XIX. yüzy›l sonlar›nda flimdiki flekliyle


Ayfle ve Ümmihânî tamir edilerek klâsik hüviyeti kaybolmufltur.
Hatun Çeflmesi ve
çevresi. Çeflmenin bânileri, Kösem Valide Sultan’›n

1046
Üsküdar Çeflmeleri

kethüdas›, Arslan A¤a’n›n efli ile k›z›d›r.

Tu¤la kemeri üç sat›r halinde flu kitâbe bulun-


maktad›r:

Sâhibu’l-hayrât Valide kethüdas› Arslan A¤a


Merhumun halîlesi sahibetü’l-hayrat Ayfle ve kerîmesi
Ümmihânî hatunlar›n ruhi çün el-Fatiha
1060 (1650)

Arslan A¤a Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, Ayfle Hatun Çeflmesi,


‹stanbul Ans. 3/1635) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/268)

AZ‹Z MAHMUD HÜDÂYÎ


EFEND‹ ÇEfiMELER‹
1266 (1849-50) tarihinde yanan tekke, 1272

Ç eflme, Aziz Mahmut Efendi Soka¤›’nda ve


ünlü Hüdâyî Tekkesi’nin bu soka¤a aç›lan
avlu kap›s›n›n sol taraf›ndad›r. Genifl haznesi-
(1855-56)’da Sultan Abdülmecit taraf›ndan
yenilenmifl ve bu arada da çeflme tamir edil-
mifltir. Kitâbe yazar› fiair Ziver Ahmet Pafla,
Ayfle ve Ümmihânî
Hatun Çeflmesi.

nin üzerine camiin meflrutas› oturtulmufltur. bilgili bir Osmanl› Paflas› olup Medine’de fiey-
Tam karfl›s›nda Fenârî Cennet Efendi’nin tür- hü’l-harem iken 1278 Zilhiccesinde (Haziran
besi ve avlu kap›s›n›n sa¤›nda ise Kethüda 1862) vefat etti.
Mehmet Pafla’n›n 1136 (1723-24) tarihli çefl-
mesi bulunmaktad›r. Sa¤daki çeflmenin tak›nda da iki s›ra halinde
yaz›lm›fl flu kitâbe vard›r:
Aziz Mahmud Hüdâyî Çeflmeleri, yanyana iki
çeflmeden ibaret olup tamamen kesme tafltan Deryâ-y› cûd ü rahmet ol-dem ki cûfla geldi
yap›lm›flt›r. Soldaki çeflmenin üzerinde iki ki- Halk-› cihana k›ld› bu çeflmesâr› icrâ
tâbe vard›r. Kemeri üzerindeki Arapça kitâbe Tamir olundu¤unda denildi an tarih
üç s›ra halinde haz›rlanm›fl olup 1033 (1623- Ab-› hayata manend oldu bu çeflme hâlâ Aziz Mahmud Hüdâyî
24)tarihlidir. Kemeri alt›nda ve kemer kavsine Efendi Çeflmeleri.
göre ve dört s›ra halinde yaz›lm›fl olan di¤er ki- Kitâbenin alt›nda tarih yaz›l› de¤ildir. Fakat
tâbe ise fludur:

“Ve min el-mâi külle fley’in hayy”


Eylemifl Abdülmecid Han’a ezel Rabb-i Mecîd
Feyz-i envâr-› Hüdâyî zat›na bahfl u kerem
Nezd-i dergâh-› Hüdâyî’de bu zîba çeflmeyi
Yapd› evvelkinden âlâ k›ld› icrâ-y› himem
Hankâh ile berâber yapd›rub bu çeflmeyi
‹ki hayr› k›ld› îfâ ol Hudâvend-i ni’am
Evliyâ ervâh› flâd oldukça bu hayr ile
Saltanatla kâmrân olsun o flâh-› muhterem
Himmet-i evtad ü aktab ile ziver safhaya
Tam ve cevher iki tarihi ç›kub yazsun kalem
Kutb-› âlem lutf›d›r bu çeflmeden iç saf su
1272
Çâr-cûy-› feyz ola flâh-› cihâna çâr-yem
1272

1047
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çeflmenin yüzü tamamen mermer kapl›d›r.


Ayna tafl› üzerinde, alt› sat›r halinde haz›rlan-
m›fl sekiz m›sral› flu kitâbe vard›r:

Çeflme ta’mir oldu geldi bu kavme izzet


Hazretin yüzü suyu çün diledi âb-› s›hhat
Bin yirmi alt› oldu tarihi bu çeflmenin
Mü’mininden kim içerse ola can›na rahmet
Kethüdas› flehriyari mahrem-i zat
Gülnûfl oldu bu hayrata dûfl
Teflne-dil tarih-i ta’mirin didi
Âb-› saf-› çeflmeden leb-i k›ld› nûfl
Rebiyülevvel sene 1118

Kitâbeye göre çeflme, 1026 (1617) tarihinde


yapt›r›lm›fl, Haziran 1706’ da da Padiflah Sul-
tan III. Ahmet’in saray kethüdas› Gülnufl Ha-
tun taraf›ndan tamir ettirilmifltir.
son m›sra ebced hesab›na vurulunca 1019
Aziz Mahmud Hüdayî (1610-11) tarihi ç›kar ki, çeflme bu tarihte ta- Çeflmenin kafl kemeri üzerinde, iki yanda birer
Efendi Çeflmeleri mir edilmifltir. rozet ve bunlar›n üzerinde de üç sat›rl›k flu ilk
kitabesi. kitâbe bulunmaktad›r:
Bu iki çeflme 1595 tarihlerinde cami ile bera-
ber yapt›r›lm›fl ve 15 sene sonra ilk, 1623’te Bu çeflme ve bu cem’iyet-hâne r›zaullah içün ve
ikinci defa ve 1855’te de son defa tamir edil- sevâb›n› Hazret-i Resulullah ruh-› flerifleri içün ve
mifltir. cemi ehl-i iman ervah› çün Hazret-i Kur’an tilâve-
tine bina itdiren merhum Sultan Ahmed Han’›n
Hüdâyî Hazretlerinin bu çeflmelerden baflka iç-kilâr›n›n kethüdas› olan Malatyal› Dervifl ‹sma-
Aç›ktürbe Soka¤› üzerinde, Ahmet Çelebi Ca- il bin Mehemmed’dir radiyallahü aleyhim ve li-
mii ile Halil Pafla Türbesi aras›nda da bir çefl- men kaale âmin.
mesi vard›. Harabesi 1950 tarihlerinde duru-
yordu.

Aziz Mahmud Hüdâyî Camii ve Suyu bahisle-


rine bak›n›z.

Kaynaklar: (Zeyl-i Asar-› Ziver Pafla, Divan, Süleymaniye


Kütüp. Zühdi Bey Bölümü, No: 416, s. 57) (M. Tahir, Os-
manl› Müellifleri, 2/441) (Sicill-i Osmânî, 2/437) (‹. Tan›-
fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/262) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 63)
(Gezi Notu)

BABÜ’S-SAÂDE A⁄ASI ‹SMA‹L


A⁄A ÇEfiMES‹

Ç eflme, A¤a Hamam› semtinde, Dönmedo-


lap Soka¤› ile fiair Naili Soka¤›’n›n birlefl-
ti¤i yerde bulunan A¤a Camii ismiyle maruf
Malatyal› ‹smail A¤a Camii’nin Dönmedolap
Soka¤›’na bakan cephesi üzerindedir. Karfl›s›n-
Babü’s-saade A¤as› da ‹skender Baba Türbesi ile Kaymakç› Tekke-
‹smail A¤a Çeflmesi. si’nin arsas› bulunmaktad›r.

1048
Üsküdar Çeflmeleri

Kitâbede tarih yoktur. Buradaki “Kur’an tilâve- Sûret-i dîvâr dirsin vechi var
tine bina itdiren” sözünden çeflmenin üzerinde Bin perestifl eylesen virmez cevâb
bir darülkurran›n bulundu¤u anlafl›lmaktad›r. Bahr-i mîzâna ç›karsan dü lüle
Teknesine damlamaz bir katre âb
Cami, 1320 (1902)’de Sultan II. Abdülhamit Fi’l mesel aksa suyu ter itmeye
devri ricalinden fievket Pafla taraf›ndan flimdi- Leblerin safha flümuran kitâb
ki flekliyle tamir edilirken kap›n›n yan›nda bu- Vezn iderdim k›t’a-i elmas ile
lunan çeflme, flimdiki yerine yani camiin cep- Nâzil olsayd› e¤er bir katre âb
he duvar› içine nakledilmifltir. Çeflme, cami- Bunun içün itseler bârân taleb
den bir müddet sonra yapt›r›lm›flt›r. A¤a Ca- Âlemin olmaz du’âs› müstecâb
mii bahsine bak›n›z. Çomças› ünsâ zekerdir lülesi
Lîk olmaz birbirinden behre-yâb
Gülnufl Kethüda, esir olarak getirildi¤i Çem- Hasret-i âb ile çokdan haflr-› leb
berlitafl Tavukpazar›’ndaki Esirpazar›’nda, sat›l- Teflnelikten yokdur anda nutka tâb
mas›n› bekledi¤i s›rada, esaretten kurtuldu¤u San’at-› üstâd›na sad âferîn
zaman bu civara bir mabet yapt›raca¤›na dair Çeflme-âsâ virmifl ana âb u tâb
yemin etmiflti. Her gören çeflme sanur an› sahîh
Mani âciz resmine bî-irtiyâb
Sonra saraya al›nm›fl ve flehzade dairesine gir- Hey’etinde çeflme zanneyler gören
mifl ve bu s›rada da mescidini yapt›rm›flt›. Bir Teflne-leb kim görse an› fleyh ü flâb
müddet geçince, Sultan III. Ahmet’e kethüda Ayn›na girmez ebed Tufan-› Nuh
kad›n olmufl ve k›sa bir zaman sonra da vefat Pür-hevâd›r kalbi mânend-i cenâb
etmifltir. Kabri, ‹stanbul Yeni Cami Türbesi Çeflme sanman k›t’a-i elmasd›r
hazîresindedir. Yapt›¤›m aramada tafl›na raslta- Lîk cevherinde yokdur âb u tâb
yamad›m. Fikr iderdim ben ana târîh içün
Rûh-› ehlullaha idem intisâb
Kaynaklar: (Hadîkatü’l Cevâmi, 1/37 Esir Pazar› Mescidi Gûfl idenler bunun içün didiler
ve 2/214) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 1/232) (‹. Tan›fl›k, ‹s- Rûh-› Mevlânâ’dan olsun feyz-yâb
tanbul Çeflmeleri, 2/296) (Gezi Notu) (Ayvansarayî, Mec- Suyu gibi bulmad› târîhini
mua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 63) Hâtif-i mu’ciz didi hâz›r cevâb

Ayvansarayl› Haf›z Hüseyin Efendi’nin Mec-


mua-y› Tevarih adl› k›ymetli eserinden al›nan
BAHR‹ MEHMET PAfiA bu fliirin alt›nda tarih rakkam› yaz›l› de¤ildir.
ÇEfiMES‹
Bahri Pafla, “Seddü’l-bahr’den gelüb Saray-›

G ünümüze kadar gelemeyen bu çeflmenin


yeri ve yap›ld›¤› tarih belli de¤ildir.
hümâyun’a duhûl ve hüsn-i hatt münasebetiy-
le s›r kâtibi ve andan dahi iki tu¤ ile çera¤ baz›
menas›b zapt›nda vezaretle dahi bekam olmufl
Bahri Mehmet Pafla taraf›ndan yapt›r›lan çefl- iken tekaüd edüb hâcegân-› divaniyyeden olup
meye Musahip Mustafa Pafla’n›n mühürdar› tezkireci ve cizye muhasebecisi ve niflanc› dahi ol-
fiair Abdi Çelebi k›rk m›sral› bir kitâbe haz›rla- mufltur. Bu hal üzere enfas-› ma’dûdesi reside-i
m›flt›r ki fludur: hitâm ve Rebiyülevvelde azm-i darü’s-selâm
eyledi¤ini müfl’ir flu’ara-y› asrdan Lutfullah
Bârekallah çeflme-i ayn-› serâb Efendi bu m›sra› demifltir:
Teflne-diller itmesün ümmîd-i âb
Nâm›n ihya itdi Kuruçeflme’nin “Zevrak-› cismini çekdirdi anadan Bahri-1112”
Sâhibu’l-hayrât olan hâne harâb
Çeflme sanman t›fl-› sengîn-dile ol Kabri, Miskinler Tekkesi civar›nda olan Bahri
Gûflmal ile gözünden gelmez âb Mehmet Pafla, 6 Eylül 1700 tarihinde vefat et-
Çeflme sanman ol teyemmüm cây›d›r mifltir. fiâhidesi mevcut de¤ildir.
Eylemifller an› lebrîz-i turâb
Çeflme sanman yolda durmufl cerr içün Bahri Mehmed Pafla, Enderun’dan yetiflmifl ve
Kâse vü zencir ile ol bî-hicâb baz› valiliklerde bulunduktan sonra 1105

1049
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Hazret-i Sultan Ahmed Han-› gerdun-mâye kim


Âlemi eltâf ü ihsâniyle ihyâ eyledi
Fatih-i ‹ran fleh-i devrân ki cûd-ü re’feti
Üsküdar’› âb-› flirin ile igna eyledi
Suyu bafl›ndan idüb icrâ o hakan-› kerem
Ehl-i devlet ol sudan çok çeflme peyda eyledi
Baflkad›n Hazretleri dahi bu zîba çeflmeyi
Kendi maliyle yapub bir hayr-› vâlâ eyledi
Bu mahalle âb-› sâfîye kat’i muhtâc idi
Hakk’a flükr olsun bu mâ atflan› irva eyledi
Nûr-vefl cari olub bu âb-› sâf ü dil-pezir
Teflnegân›n dillerin eflvake Me’va eyledi
Hakk teâlâ ol flehin ikbâlini efzûn ide
Kim der-i lutfun cihân halk›na Me’va eyledi
Çeflmenin bânisinin dahi k›la ömrün füzûn
(1683)’te Tevkiî-yi Divan (fermanlara niflan Kim hulûs-i kalb ile bu hayr› inflâ eyledi
‹mrahor’da Bafl Kad›n koyan) olup sonra do¤um yeri, Seddülbahir Söyledi tarih-i itmâm›n an›n kilk-i Nedim
Çeflmesi kitabesi. muhaf›zl›¤›na getirildi. 1109 (1697)’da ikinci Baflkad›n bu Çeflme-i vâlây› icrâ eyledi
defa Tevkiî oldu. ‹yi bir divan flairi idi. As›l is- 1141 (1728-29)
mi Mehmed olup mahlas› Bahrî’dir. Topkap›
Saray› Revan Köflkü kitapl›¤› 1082 No’da ka- Kitâbe, Nedim Divan›’nda 20 m›sra oldu¤u hal-
y›tl› Letaif-i Bahri adl› eserin ‘Deryâ-y› Ma- de, tafla s›¤d›rmak amac›yla iki m›sra› yaz›lma-
arif’ olan Bahri Pafla’ya ait oldu¤u san›l›yor. m›flt›r.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Bu manzume Lâle Devri fiairi Meflhur Ahmet
Derin-V. Çabuk, s. 78-79) (Ayvansarayî, Vefeyât, Haz. F. Nedim Efendi taraf›ndan kaleme al›nm›flt›r.
Derin, s. 58) (Sicill-i Osmânî, 2/8 Bahri Mehmed Pafla) Nedim’in babas›, Sultan ‹brahim (1640-1648)
(Müstakimzâde, Tuhfe-i Hattatîn, s. 482-483) (‹smail Be- devrinde kazaskerlik etmifl Muslihiddin Efendi
li¤, Nuhbetü’l-âsâr, Haz. A. Abdülkadiro¤lu, s. 34) (Türk ile kazaskerlerden Çeflmizâde Mehmet Efen-
Dili ve Edebiyat› Ans. 1/296) (Silâhdar Mehmed A¤a, Nus- di’nin k›z›n›n izdivac›ndan do¤an Mehmet
retname, Haz. ‹. Parmaks›zo¤lu 2/39) Efendi’dir. Annesi, Karaçelebizâde ailesinden
Saliha Hatun’dur. Baba taraf›ndan, Fatih dev-
rinde yaflam›fl Mevlevî tarikat›na mensup bir
aileye kadar uzan›r.
BAfiKADIN MEYDAN ÇEfiMES‹
‹yi bir medrese tahsili gören Nedim, 15 Recep

Ç eflme, Do¤anc›lar Caddesi üzerinde ve bu


caddenin Ö¤dül Soka¤› ile birleflti¤i Kü-
çük ‹mrahor Meydan›’ndad›r. Tam karfl›s›nda
1132 (23 May›s 1719)’da tefsir derslerinin bafl-
lad›¤› fiehzadebafl›’ndaki Nevflehirli Damat ‹b-
rahim Pafla Darülhadis ve Kütüphanesi me-
Mimar Sinan yap›s›, Sadrazam Rüstem Pafla murlu¤una tayin edilmifltir. Daha sonra 1138
Mektebi, sol taraf›nda ‹mrahor Camii ile çefl- (1725-26)’da Mahmut Pafla Mahkemesi Naib-
menin su terazisi, arkas›nda ulu bir ç›nar a¤ac› li¤ine, 28 Zilkade 1139 (17 Temmuz 1727)’de
ve mezarl›k vard›r. Sa¤ gerisinde ise Ayfle Sul- Molla K›r›mî Medresesi’ne 24 Ramazan 1140
tan Çeflmesi bulunmaktad›r. Bütün bu bahisle- (4 May›s 1728)’de de Sadi Efendi Medresesi’ne
re bak›n›z. tayin olunmufltur. 14 Safer 1141 (19 Eylül
1728)’de fierbetçizâde Mehmet Efendi’nin ve-
Büyük hazneli çeflme kesme tafltan yap›lm›fl fat› üzerine eski Niflanc› Pafla Medresesi’ne,
yüzü ise mermer ile kaplanm›flt›r. Lâle Dev- 1142 Recebinde Sahn-› Seman Medreseleri’n-
ri’nde yapt›r›lan bu güzel görünümlü çeflmenin den birine ayn› sene 1143 y›l› bafl›nda da
ayna tafl› üzerinde lâle kabartmalar› görülmek- (Temmuz 1730)’da Sekban Ali Medresesi mü-
tedir. Mermer kemerinin iki yan›nda birer ro- derrisli¤ine atanm›flt›r.
zet ve onun üzerinde ise alt› sat›r halinde on-
sekiz m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r: Nedim, Patrona Halil ‹syan› s›ras›nda, bugünkü
Befliktafl ‹skelesi’nin oldu¤u yerde veya civa-

1050
Üsküdar Çeflmeleri

r›nda, Arapiskelesi yak›n›nda oldu¤u için bu darl› fiair Talât Bey ile yine Üsküdarl› ve fiair
isimle an›lan Tekerlek Mustafa Mescidi Ma- fieyh Sadeddin Nüshet Ergun Bey gömülmüfller-
hallesi’nde, Ortaköy’e giden yol üzerindeki dir. Ayr›ca önünde s›r kâtibi Hattat Osman
evinin dam›ndan komflusunun dam›na atlar- Bey’in ve onun torunu Lalazâde Nuri Bey’in
ken düflmüfl ve vefat etmifltir. Ölüm tarihi ke- kabirleri vard›r. 1161 (1748)’de vefat eden Pi-
sin de¤ildir. Fakat, ihtilal s›ras›nda, yani 30 rîzâde Mehmet Sahib Efendi ile babas› Pirî
Eylül 1730 tarihinden az sonra vefat etti¤i söy- A¤a’n›n kabirleri de bu civardad›r.
lenebilir. Çünkü, Nedim’e ait tereke sureti 15
R. ahir 1143 (23 Ekim 1730) tarihlidir. Kabri, Nedim’in büyük babas› Rumeli Kazaskeri Mü-
Üsküdar’da Çiçekçi semtinde ve bu isimle bi- lekkab Muslihiddin Efendi Recep 1058 (A¤us-
linen otobüs dura¤›n›n karfl›s›ndad›r. Annesi tos 1648) tarihinde Sultanahmet Camii kap›s›
Saliha Han›m’›n mezar› da bu civarda iken önünde yeniçeriler taraf›ndan parçalanarak öl-
1925’te o¤lunun yan›na nakledilmifltir. Bu ta- dürülmüfl ve Sultanahmet Meydan› nihayetin-
rihte ‹stanbul’da yay›nlamakta olan Millî de, Terzihane Soka¤›’n›n sol köflesinde, Saka
Mecmua ile Üsküdarl› Talât Bey’in himmetiy- Çeflmesi üzerindeki mezarl›¤a ve Hezârpare
le halktan para toplanm›fl ve kabirler tamir et- Ahmet Pafla’n›n yan›na gömülmüfltür.
tirilerek etraflar›na demir bir parmakl›k yap›l-
m›flt›r. Parmakl›¤›n üstüne de Nedim’in flu iki Çeflmenin bânisi, Sultan III. Ahmet’in baflka-
m›sra› bir tafla kazd›r›larak as›lm›flt›r: d›n› Emetullah Kad›n’d›r. Damat ‹brahim Pa-
fla’n›n efli Fatma Sultan’›n annesidir. 1155
Ey Nedim, ey bülbül-i fleydâ, niçin hâmûflsun (1703)’te Baflkad›n olmufl, 22 C. evvel 1116
Sende evvel çok nevâlar, güft ü gûlar var idi (22 Eylül 1704)’te de Fatma Sultan’› dünyaya
getirmifltir. Sultan Ahmet’in en sevdi¤i ve say-
Nedim’in “toz toprak, yosun ve otlar alt›nda d›¤› kad›n› oldu¤u söylenir. 1119 (1707)’de
devrilmifl bir halde” Talât Bey merhum tara- Beyaz›t Meydan›’ndaki ünlü Simkeflhane’yi
f›ndan bulunan flâhidesi üzerinde flu kitâbe ya- yapt›rm›flt›r. Bu güzel eserin yüzünde bir çeflme
z›l›d›r: ve sebil, üzerinde bir mektep ve içinde ise iki
mescidi vard›. Simkeflhaneyi ve di¤er emlâkini
Nedim Ahmed Efendi kâr-› tedris idi rûz ü fleb yapt›rd›¤› bu tesislere vakfetti. Hay›r sever, in-
Ulûm içre kemâle ermifldi ol sâfî-meflreb ce ruhlu bir kad›nd›. III. Ahmet’in 18/19 R.
Hitâb-› “‹rc›î” erdikde sem’ine deyüb lebbeyk evvel 1143 (2 Ekim 1730)’da Patrona ‹htilali ‹mrahor’da
Koyub cân-› cihân› k›ld› kurb-i Bârî’ye matlab s›ras›nda tahttan indirilmesi üzerine Beyaz›t’ta Bafl Kad›n Çeflmesi.
Revâ ola düflerse fevtine iflbu du’a-i târîh flimdiki Üniversite merkez binas›n›n bulundu-
Nedim ola Nedim-i flah-› ceyfl-i enbiyâ yâ Rab
sene 1143

Saliha Hatun’un mezar kitâbesi Nedim tara-


f›ndan yaz›lm›fl olup, tarih beyti fludur:

Gelüb iki gözüme yafl didim tarihin


Saliha Kad›n’a câ ide Behiflt’i Mevlâ

Saliha Hatun 1124 (1712)’de vefat etmifltir.


Sonradan tanzim edilen Aile Sofas›’na fiair Be-
kir S›tk› Erozan ve As›m Sönmez’in hediye et-
tikleri yeni Türkçe mermer bir kitâbe konul-
mufltur.

Nedim’in mezar tafl› Melâmî-Hamzavî fleklin-


dedir. Bu tip flâhideler bafl, kol ve ayaks›z bir
gövde fleklinde olup, Melâmîler’in dünya ve
ahireti terk ettiklerine, Hakk’a tamam›yle tes-
lim olup, varl›klar›ndan vazgeçtiklerine iflaret-
tir. Nedim’in kabri civar›na sonradan Üskü-

1051
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kayb›, Türk Sanat› Tarihi Araflt›rma II/31) (‹. Kumbarac›-


lar, ‹stanbul Sebilleri, s. 29) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
II/312) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, 2/269) (F. A. Tan-
sel, Nedim, ‹slâm Ans. 9/169) (Sâlim Tezkiresi, ‹stanbul
1315, s. 664) (S. N. Ergun, Mezar Kitâbeleri, s. 12-13)
(R. A. Sevengil, Nedim’in Ölümü, 14, 19, 24 Ekim 1950,
Cumhuriyet) (H. fiehsuvaro¤lu, Simkeflhane, Nisan 1951,
Cumhuriyet) (Daniflmend, Kronoloji, 4/21)

BENL‹ZÂDE AHMET RAfi‹D


EFEND‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, Büyük Çaml›ca’n›n bat› eteklerinde


ve Subafl› Mesiresi’ndedir. Çeflmenin sa¤
taraf›nda 1071 (1660-61) tarihinde IV. Meh-
met’in yapt›rm›fl oldu¤u çeflme ve namazgâh ve
Meryem Hatun Çeflmesi sol taraf›nda Veliaht
Yusuf ‹zzettin Efendi’nin köflkü ve ön taraf›n-
da ise 1288 (1871-72) tarihli Tiryal Han›m
Çeflmesi bulunmaktad›r. Bütün bu bahislere
bak›n›z.
¤u yerde olan Eski Saray’a gönderildi ve bu
Sultan III. Ahmet’in arada da mücevherlerine kadar bütün mallar›- Çeflme yekpâre mermerden yap›lm›fl olup çok
kad›nlar›ndan na el kondu. Bu üzüntülü inziva hayat› 1739 basittir. Arkas›nda küçük bir haznesi vard›r.
Emetullah Kad›n’›n tarihinde son buldu. Kabri, Eyüp Camii’nin Güzel bir ta’lik yaz› ile yaz›lm›fl dört sat›r ha-
flahidesi. Bostaniskelesi’ne aç›lan avlu kap›s›n›n sa¤ ta- lindeki kitâbesi fludur:
Çeflme sahibi olup raf›ndaki Hace Ayfle Bahri Kad›n aç›k türbe-
Bafl Kad›n diye bilinir. sindedir. fiâhidesi, yanlamas›na çatlam›fl ve bu “Mâflallahü kân”
çatlak üç m›sra boyu uzam›flt›r. 1900 tarihle- Sâhibu’l-hayrat ve’l-hasenat
rinde demir kenetlerle tamir edilen tafl› üzerin- Sab›ka Mekke-i Mükerreme kad›s›
Sultan III. Ahmet’in de flu kitâbe vard›r: Benlizâde Ahmed Raflid Efendi
di¤er kad›n› Ayfle 1215(1800-I)
Bahri Kad›n’›n “‹rc›î” emri ile flevk-i sarây-› ukba Harrerehu zâde-i Benlizâde
flâhidesi. Ol›cak zâika bahfl-› ni’am rûh-› revân Mustafa fiemsüddin
Emetullah Kad›n’›n Hazret-i Valide-i Fat›ma Sultan oldu Gufire lehüma
yan›nda medfundur. Hem-civar olma¤ içün Halid-i Ensar’a revân
Kasr-› dünyây› idüb bezl-i Emetullah Hâtûn Benlizâde’nin bu eserinden baflka, Rumelihisa-
‹htiyâr eyledi çün garka-i Firdevsi heman r›’nda sahildeki Hac› Kemalüddin Camii’nin
Kabr-i pür-nûrunu Yezdan’dan istirhamd›r arka avlusunda 1191 (1777) ve Anadoluhisa-
Rûh-› pâkîze içün olalar Fatiha-hân r›’nda Göksu Camii’nin karfl›s›nda 1201
Her ziyâret iden ihlâs ile der târîhin (1786-87) tarihli iki çeflmesi daha vard›r. Ay-
Baflkad›n medfenini Hakk eyle gülzâr-› cinân r›ca Fatih’de halk›n Kovac› Dede Mektebi dedi-
1152 ¤i Ahmet Raflit Efendi’nin s›byan mektebi ve
sebili vard›r.
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
Derin-V. Çabuk, s. 50-51) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/18- Benlizâde, Yeniflehir müderrisi iken 1796’da
19) (Gezi Notu) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/124-125, 2/94 M›s›r, 1799’da Mekke mollas› olmufl, 1804’te
Arap ‹skelesi Mescidi md.) (A. Gölp›narl›, Nedim Divan›, s. ‹stanbul, 1813’te Anadolu payesi olup 1231
193) (A. Gölp›narl›, Melâmîlik, s. 138, 180) (‹. Hakk›, Rebiyülâhirinda (Mart 1816) ve emekli oldu-
Merâk›d, s. 65) (Sicill-i Osmânî, 1/50 ve 4/549) (Mir’at-i ¤u halde vefat etmifltir. Kabri Fatih’te, eski ad›
‹stanbul, s. 102-103) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve Çarflamba Caddesi olan flimdiki Darüflflafaka
K›zlar›, s. 79-80) (Behçet Ünsal, ‹stanbul ‹mar› ve Eski Eser Caddesi üzerinde ve bu caddenin, eski ad› Sa-

1052
Üsküdar Çeflmeleri

k›za¤ac› Caddesi olan flimdiki Darüflflafaka Ön


Soka¤› ile birleflti¤i yerde ve ikinci yolun sa¤
köflesinde ve sebilinin yan›ndaki türbededir.

Pencereleri, kaba kefeki tafl söveli olan sebilin


üç cephesi ve klâsik parmakl›kl› dört pencere-
si olup beflik çat›l›d›r. Bunun sa¤ taraf›nda üze-
ri sa¤›r bir kubbe ile örtülü türbede üç flâhide
vard›r. Pencere ve kap›lar› tafl ile örüldü¤ün-
den içeri girip bunlar›n kime ait oldu¤u ö¤re-
nilemedi. Bu harap türbe ve sebilin hiç bir ye-
rinde kitâbe yoktur. Sa¤ taraf›ndaki kemerli
kap›dan halk›n yanl›fl olarak Kovac› Dede
Mektebi dedi¤i Benlizâde Ahmet Raflit Efendi
s›byan mektebinin avlusuna girilirdi.

Raflit Efendi’nin Esad, Sabit ve Numan adl› üç


o¤lu olup bunlardan musile-i Süleymaniye
müderrisân›ndan olan Mehmed Numan Efen-
di 1235 (1819-20) tarihinde vefat etmifltir. me 1141 (1728-29) tarihinde yap›lm›flt›r. ‹hti-
Molla sar›kl› flâhidesi, babas›n›n türbesinden mal bu çeflme de bu s›ralarda infla edilmifltir. Çeflme sahibi
biraz ileride Darüflflafaka Caddesi ile Kovac› Benlizâde Ahmet
Camii Soka¤›’n›n birleflti¤i yerdeki Kovac› De- Abdülkadir Erdo¤an Bey’in neflretti¤i Üsküdar Raflit Efendi’nin
de Camii’nin hazîresindedir. Su Yolu Haritas› adl› eserde bu çeflmenin ad› türbe ve sebili.
yoktur.
Benlizâde Mehmed Sabit Efendi’nin, efli mefl-
hur fieyh Murad Efendi’nin k›z› Esma Han›m Çeflme, 1285 (1868-69)’da tamir edilmiflti.
idi. Safer 1208 (Eylül 1793)’te vefat etti. Kab- Hac› Beflir A¤a için, di¤er çeflmesi bahsine ba-
ri, Eyüp Niflancas›’nda babas› fieyh Murad k›n›z.
Tekkesi hazîresindendir. Tafl› vard›r.
Kesme tafltan yapt›r›lm›fl olan çeflme, çimento
Kaynaklar: (Sicill-i Osmânî, 2/352 Raflid Efendi) (Hadîka- ile s›vanm›flt›r. Beflik tonoz çat›s› ve ön yüzünde
tü’l-Cevâmi, I/169 Ko¤ac› Dede Camii) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul küçük ayna tafl› vard›r. Kitâbesi yok olmufltur.
Çeflmeleri, 2/122-124, 382, 400) (‹. Hamamio¤lu, Benlizâ-
de Çeflmesi, Mektebi ve Sebili, ‹stanbul Ans. 5/2512) (‹. Paflakap›s› Cezaevi ve Üsküdar Adliyesi’nin
Kumbarac›lar, ‹stanbul Sebilleri, s. 53) (TTOK Belleteni, bulundu¤u yerde, 1935 tarihine kadar mevcut
Temmuz 1947, Benlizâde Türbesi) (Gezi Notu) (Muallim olan, fieyhülislâm Dürrizâde Mehmet Arif
Cevdet, Tedrisat Mec. 1338 Mektep Listesi) Efendi’nin büyük, ahflap kona¤› vard›. Sultan
II. Mahmut’un bu kona¤a birçok kereler ve
bilhassa Ramazan geceleri gelerek iftara kald›-
¤›n› biliyoruz.
BEfi‹R A⁄A ÇEfiMES‹
Kaynak: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 99)

Ç eflme, Tunusba¤› Caddesi üzerindedir.


Hemen arkas›nda Paflakap›s› Cezaevi, sa¤
taraf›nda bugün y›k›lm›fl olan, üst kat› ahflap
Paflakap›s› ‹lkokulu ve sol taraf›nda ise, bugün BOSTANCIBAfiI ÇEfiMES‹
bir duvarla kapanm›fl olan Murat A¤a Soka¤›
bulunmaktad›r.

Darü’s-saâde A¤as› Hac› Beflir A¤a’n›n Üskü-


N uhkuyusu Caddesi üzerinde idi. Bugün
mevcut de¤ildir.

dar’da Atpazar› semtinde bugün mevcut olma- Çeflme, Deli lâkab› ile an›lan Abdullah Pafla
yan bir çeflmesi daha vard›. Yeni Cami avlusun- taraf›ndan Bostanc›bafl› bulundu¤u dönemde
da bulunan kitâbesinden anlad›¤›m›za göre çefl- ve 1813 tarihinde yapt›r›lm›flt›r.

1053
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çeflmenin kitâbesi bugün, Topkap› Saray›


ikinci avlusundad›r. Avluya girildi¤inde sol ta-
rafta ve Kitâbeler Bölümü’ndedir. On sat›r ha-
linde haz›rlanm›fl olan kitâbe fludur.

Gazi Han Mahmud Adlî flan ü âlî himmetin


Sâye-i lutf›nda ma’mur oldu sû-y› Üsküdar
‹flte ez cümle bu âb-› sâf› ol fiâh-› güzîn
K›ld› Ser-bostânî Hamdullah A¤a’ya ber-güzâr
Padiflah-› âleme celb-i du’ây› hayr içün
Yapd› bu hayrât› ol zât-› sadakat ifltihâr
Ahd-i memdûhunda ol flâh-› inâyet meflrebin
Çün bu âsâr oldu ebnâ-y› sebîle yâdigâr
K›ld› Vâs›f flu suda târîh-i dil-cûs›n beyân
Sû-y› a’lâ câ-y› bâlâ bir mu’allâ çeflme-sâr
1228(1813)
Abdullah Pafla, II. Mahmut devri sadrazamla-
Bostanc›bafl› r›ndan olup, Çengelköy ‹skelesi’nde kay›kç›l›k Kitâbe, Enderunî Vâs›f Efendi taraf›ndan yaz›l-
Hamdullah A¤a yaparken güzelli¤inden dolay› Saray-› Hümâ- m›flt›r. Vâs›f Efendi,1240 (1824) tarihinde ve-
Çeflmesi’nin kitabesi. yun Hamlac›lar› Oca¤›’na al›nm›fl ve burada fat etti. Kabri Üsküdar’da, Karacaahmet Mezar-
kademe kademe yükselerek 15 Rebiyülevvel l›¤›’nda, 1. Ada’da, Nuhkuyusu Caddesi’nden
1224 (30 Nisan 1809) y›l›nda Bostanc›bafl› ol- ‹brahim A¤a’ya giderken, sol tarafta ve set üze-
mufltur. Bu görevi baflar› ile yedi sene yürüten rindedir. Tafl› mevcuttur. Edip ve flair idi.
Abdullah Pafla, daha sonra 13 Temmuz
1819’da vezirlik rütbesi ile kaptan-› derya, 10 Abdullah Pafla, Hamdullah Pafla diye meflhur idi.
Kas›m 1822 tarihinde de, ihtiras› ile devlet
bünyesinde derin yaralar açan, Halet Efen- 17 Za. 1317 (19. 3. 1900) tarihli bir yaz›ya gö-
di’nin idam edilmesi flart› ile sadrazam olmufl- re, çeflme ve su yollar› bu tarihten evvel ona-
tur. Bu s›ralarda zuhur eden Tophane yang›n› r›lm›flt›r.
bahane edilerek 10 Mart 1823’te ‹zmit’e sürül-
müfl ve bir müddet sonra da orada vefat etmifl- Kaynaklar: (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 9/131, 12/73, 93)
tir. (Atâ Tarihi, 2/175) (Daniflmend, Kronoloji, 4/494, 589)
(E. Koçu, ‹stanbul Ans. I/50) (Sicill-i Osmânî, 3/394 Ab-
Çengelköy’de, deniz kenar›nda, ‹stanbul’un en dullah Pafla; 4/600 Vâs›f Osman Efendi) (Enderunî Vâs›f Di-
Çengelköy’de ulu ç›nar a¤ac›n›n hemen arkas›nda, 1234 van›, s. 265) (S. N. Ergun, Mezar Kitâbeleri, s. 22) (Gezi
Hamdullah Pafla’n›n (1819) tarihinde bir cami yapt›rm›flt›r. Bunun Notu) (Evkaf ‹dareleri Katalo¤u, I/189)
camii yan›ndaki yal›s›. yan›nda bugün de mevcut olan harap yal›, Ab-
dullah Pafla’ya ait idi.

BOSTANCIBAfiI ‹BRAH‹M A⁄A


ÇEfiMES‹

B ugün mevcut olmayan bu çeflme ‹mra-


hor’da Mirahur Mehmet A¤a Camii’nin
yak›n›nda idi. Afla¤›daki kitâbe, Ayvansarayl›
Hüseyin Efendi’nin Mecmua-y› Tevahir adl›
eserinden al›nm›flt›r:

fiehriyâr-› Cem menifl Sultan Ahmet Han kim


Hami-i ihsân› cûy-i cûduna taksimdir
Ol flehinflâh›n Serbostaniyan bafl› kim
Hayr-hâh-› din ü devlet lây›k-i ta’zimdir
Ana ‹brahim A¤a kim çeflmesâr-› cûduna
Maksem-i âb-› hayat menba-› tesnîmdir

1054
Üsküdar Çeflmeleri

Su gibi ezber idüb mânâ-y› s›hhat müdâm


Teflnegâne lülenin kasd› an› tefhîmdir
Halka iflrâb eyleyüb Feyzî didi târîhini
Nûfl-› Zemzem ile yek ayn-› ‹brahim’dir
1135 (1722-23)

‹mrahor Camii civar›ndaki bu çeflme, 1930 ta-


rihlerinde y›k›lm›flt›r.

Kaynak: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. De-


rin-V. Çabuk, s. 64)

BULGURLU KÖYÜ ÇEfiMES‹


(TEBERDAR MEHMET A⁄A
ÇEfiMES‹)

Ç eflme, Bulgurlu Caddesi üzerinde ve hangi


tarihte yap›ld›¤› kesin olarak bilinmeyen
Bulgurlu Camii’nin sa¤ taraf›ndad›r. Bu tama-
Çeflme, flimdiki fleklini 1875 tarihinde alm›flt›r.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 54)


Bulgurlu Köyü
Çeflmesi
men kesme tafltan yapt›r›lan çeflmenin sa¤ ta-
raf›nda mermer bir çeflme daha vard›r. Biri
halk di¤eri saka çeflmesi olmal›d›r.
BURHAN‹YE ÇEfiMES‹
Çeflmenin ayna tafl› kabartma flekilli olup mer- (ABDULLAH A⁄A ÇEfiMES‹)
merdir. Bunun iki yan›na bafll›kl› ve yar›m yu-
varlak sütun kabartmalar› yap›lm›flt›r. Bunla-
r›n üzerine korniflli bir al›nl›k yerlefltirilmifltir. Ç eflme, Burhaniye semtinde, Burhaniye-
Abdullah A¤a Caddesi üzerindedir. Bo¤a-
ziçi Köprüsü yap›l›rken, 1969’da çevre yolu
Ayna tafl›n›n üzerinde flu Ayet-i Kerîme yaz›l›d›r: üzerine geldi¤inden flimdiki yerine nakledil-
mifltir. Bu nakil s›ras›nda, Beylerbeyi Saray› ar-
Kaal-Allahu teâlâ kas›nda, F›st›kl› Mescit Soka¤› üzerinde ve bu
“Ve sekahum Rabbuhum flerâben tahûrâ” soka¤›n fiehbaz Yi¤it Soka¤› ile birleflti¤i yerde
Sene 1292(1875) bulunan ve çevre yoluna geldi¤i için y›kt›r›lan
Mir-Alem Çeflmesi’nin kitâbesi ile F›st›kl› Burhaniye Çeflmesi.
Arkas›nda kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak Mescit avlusunda bulunan 1287 (1870-717)
yapt›r›lm›fl büyük bir haznesi vard›r. Yanyana
bulunan bu çeflmelerin suyu, karfl›s›ndaki Kü-
çük Çaml›ca Tepesi’nden ve Çilehane Soka-
¤›’nda, bir a¤ac›n alt›ndaki p›nardan temin
edilmifltir. Yap›ld›¤› tarih bilinmeyen bu çefl-
menin önünde bir Bizans lâhdi bulunmaktad›r.

Daha genifl bilgi için Bulgurlu Köyü Camii


bahsine bak›n›z

Çeflme, Bulgurlu Camii ile beraber, Teberdar


Mehmet A¤a taraf›ndan yap›lm›flt›r. Semtin
Yafll›lar› çeflmeyi hâlâ, Teberdar A¤a Çeflmesi
diye yad ederler. Camiin, Fatih Devrinde ya-
p›ld›¤› do¤ru oldu¤u taktirde çeflmenin de o za-
mandan devrimize intikal etti¤i ortaya ç›kar.

1055
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Burhaniye
Çeflmesi’nin
yap›mc›s› Abdullah
A¤a’n›n flâhidesi.

Abdullah A¤a’n›n
lâhdi.
Yan kapa¤›
1993 yaz›nda
baz›kimselerce
parçalanm›flt›r.

tarihli namazgâh tafl› da getirilerek ilki çeflme- Zir ü bâlâ ald› kâm Sultan Mahmud-› Adlî’den
nin ayna tafl› üzerine di¤eri ise çeflmenin sol ta- Kesmesün Mevlâ mübarek flevketin her dideden
raf›ndaki küçük bahçeye yerlefltirilmifltir. Mir- Siyyema Darü’s-saâd Abdullah A¤a bendesi
Âlem Çeflmesi bahsine bak›n›z. Mâ icra eylemifldir iç buyur bu çeflmeden
Bir mücevher kilkle yazd› Nazif’â tarihin
Set üzerinde bulunan ve soka¤a ismi verilen Ayn-› cari k›ld› Darü’s-saâd A¤as› lüleden
Abdullah A¤a Çeflmesi’nin karfl›s›nda ve yol Sene 1253
afl›r› yerde bir mahalle kuyusu vard›r ki bilezi-
¤inde: Pafla Ç›ra¤› denmekle tan›nan ve saraydan ye-
tiflen Abdullah A¤a, Bafl Musahib, Hazine Ve-
Bi’rü’fl-flifa el-hac Ahmed Süreyya Bey el-Kadirî kili ve Hazinedar olduktan sonra Darü’s-saâde
halile-i / Muhteremesi fierife Hadice Atiyyetullah A¤al›¤›’na atanm›fl ve 1256 (1840) tarihinde
Han›m el-Kadirî / Hayrat›ndan vefat etmifltir. Kabri, Eyüp’te Mihriflah Valide
25 Nisan 1320 (1904) Sultan Türbesi karfl›s›ndaki mezarl›kta ve ka-
p›dan girildi¤ine göre sol taraftaki hazîrededir.
diye yaz›l›d›r. Fesli lâhdi üzerindeki kitâbesi yine fiair Nazif
A¤a’n›nd›r. Tarih beyti fludur:
Tamamen kesme tafltan, tu¤la hat›ll› olarak
yapt›r›lan bu meydan çeflmesinin arkas›nda ol- Hâmem el-has›l Nazif cevher didi tarihini
dukça büyük haznesi vard›r. Kabr-i Abdullah A¤a anber manend ola müdam
1256 Cemaziyelâhir (A¤ustos 1840)
Kemeri içinde ve mermer ayna tafl› üzerinde
yukar›da ad› geçen Mir-Alem Çeflmesi’nin Kitabelerin yazar› Nazif Mehmet Efendi ‹stan-
dört m›sral› ve 1242 (1826-27) tarihli kitâbe- bullu olup ‘Enderun-› Hümâyun’da yetiflti ve
si; kemeri üzerinde ise alt› m›sral› ve 1253 H›rka-i Saadet ser-hademesi oldu. 1265 Rebi-
(1837-38) tarihli çeflmenin kendi kitâbesi var- yülevveli’nde (Ocak 1849) birinci hazine-i
d›r ki fludur: hümâyun kethüdas› olup ayn› y›l›n Cemaziye-

1056
Üsküdar Çeflmeleri

lâhirinin 29’undaki (22 May›s 1849) yang›n- Tekyenin alt›nda bir çeflme mevcut olup, üze-
da, Alayköflkü önüne geldikte fücceten vefat rindeki kitâbesi fludur:
etti. Kabri, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda 9.
Ada’da ve Gündo¤umu Caddesi’nden ‹nadiye Sâhibu’l-hayrat ve’l-hasenat merhum Çavuflbafl›-i
Mescidi Soka¤›’na girildikte sol tarafta, biraz esbak
ileride ve fieyhülislâm Mustafa Efendi Sofa- Hatibzâde Ahmed A¤a ruhiçün r›zaen-lillâhi teâlâ
s›’n›n arkas›ndad›r. Fesli flâhidesinde: 1194(1780)”

Kurenay› selâtin-i seniyyeden ve eâz›m-› rical-i Hatibzâde Ahmed Danifl A¤a, Galata’da Ni-
Enderun-› Hümâyun mülûkânelerinden Hazine-i flanc› Camii hatibinin o¤ludur. Sadrazam Ra-
Hümâyun kethüdas› Mehmed Nazif A¤a g›b Pafla dairesine girip sadaretinde kap›c›lar
1265 Cemaziyelâhir kethüdas› olmufltur. Sonra kap›c›bafl› ve 1170
Zilkadesinde (Temmuz 1757) Çavuflbafl› oldu.
diye yaz›l›d›r. Sicill-i Osmânî yazar›, kendisine Sonra birtak›m görevlerde bulunduktan sonra
Efendi dedi¤i halde kabir tafl›nda A¤a oldu¤u 1191(1777)’de Midilli’ye mecburi ikamete
belirtilmifltir. gönderildi ve bir sene sonra orada vefat etti.
fiairlerimizdendir. Pirî Pafla Mescidi’ne minber
Çeflmenin yan›ndaki namazgâh 7x15 ad›m koyarak onu cami haline getirdi. Çeflme, vefa-
ebad›nda olup etraf› demir parmakl›k ile çev- t›ndan sonra ailesi taraf›ndan ruhu için yapt›-
rilmifltir. Namazgâh tafl›nda: r›lm›flt›r.

“Kulle mâ dehale aleyhâ Zekeriyye’l-mihrab” Hadîkatü’l-Cevâmi yazar›:


9 Muharrem 1287 (11 Nisan 1870)
“Pirî Pafla Mescidi’nin minberini rical-i Dev-
yaz›s› okunmaktad›r. let-i Aliyye’den ser çavuflan-› esbak Hatibzâde
Danifl Ahmed A¤a koymufltur ki, Sultan III.
Bunun yan›nda, Gül Baba’n›n kabri vard›r. Mustafa Han saltanat›n›n sonlar›nda Ordu-yu
Tafl› yoktur. Kemikleri çevre yolunun yap›m› Hümâyun’da Sipahiler A¤as› olmufltur. Ve
s›ras›nda, Tophanelio¤lu Meydan›’ndaki, etra- devr-i Hamid Sani’de A¤a-y› Sipahiyan Ah-
f› demir parmakl›kl› hazîreden al›narak buraya med A¤a 1191 senesi Bozcaada’ya sürülmüfl;
getirilmifltir. Hazîre, halen mevcut olan dük-
kanlar›n önünde idi. Serü’l-kaza 1192 tarihinde idam edilmifltir”

Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, demektedir.


2/434-436) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 6/3180) (Sicill-i Os-
mânî, 3/397, 4/564) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/26) fiem’danizâde Tarihi’nde:

“1191 Ramazan›n›n dördünde (6 Ekim 1777)


sipahiler ulûfesi tamamlanmam›flt›. Sipahiler
ÇAVUfiBAfiI AHMET A⁄A toplanarak Sipahiler A¤as› olan Hatibzâde
ÇEfiMES‹ Ahmed A¤a’ya hücum ve olay ç›kard›rlar. Ra-
mazan›n alt›nc› gecesi iftardan sonra Midilli’ye

A ¤a Hamam› karfl›s›nda, Gündo¤umu Cad-


desi üzerinde ve fiair Naili Soka¤›’n›n
bafllang›ç noktas›nda ve sa¤ köflesinde idi. He-
sürüldü” demektedir.

Çeflme, Feyzullah Efendi Tekkesi Çeflmesi ad›


men arkas›nda Feyzullah Efendi Tekkesi, Tür- ile ünlü idi. ‹smini tekkenin bânisinden alm›fl-
besi ve Mezarl›¤› bulunuyordu. Bu gün yaln›z t›r. 1924 tarihlerinde harap idi. Çeflmenin ay-
mezarl›k mevcuttur. Feyzullah Efendi Tekkesi na tafl›na yerlefltirilen 1242 tarihli çeflme kitâ-
bahsine bak›n›z. besi için Mir-Alem Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Mir’at-i ‹stanbul yazar› diyor ki: Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 108) (Sicill-i Osmânî,
I/266 Ahmed Danifl A¤a) (Hadîkatü’l-Cevâmi, I/308)
“Bu tekyede fieyh Atâ Efendi nam›nda bir zat (fiem’danizâde Tarihi, Haz. M. Aktepe, III/49) (Konyal›,
medfundur. Üsküdar Tarihi, I/59)

1057
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

CEVHER A⁄A ÇEfiMES‹

Ü mraniye’de Cevher A¤a Camii’nin tam


karfl›s›ndad›r.

Çeflme, oldukça büyük bir haznenin önüne yer-


lefltirilmifl bir granit sütundan ibarettir. Bu sü-
tun enlemesine delinerek suyu ak›t›lm›flt›r. Sü-
tun üzerinde bir Bizans bafll›¤› bulunmaktad›r.
Bu sütunun eflleri Cevher A¤a Camii avlu ka-
p›s›n›n iki yan›nda da vard›r. Ayr›ca bir mer-
mer sütun da Yaln›z Selvi Caddesi üzerinde bu-
lunmaktad›r. Bu sütun ve bafll›klar›n buradaki
bir Bizans mabedinden getirildi¤i aç›kt›r.

Çeflmenin önünde üç yalak vard›r. 1967’de ta-


mir edilmifl ve ön yüzü tamamen mermer kap-
lanm›fl ve bu s›rada bir saçakla da muhafaza al-
t›na al›nm›flt›r.

Sütunun sol taraf›ndaki kitâbesi fludur:

Bâni-i evveli
Hakan-› sab›k Cennet-mekân Sultan Abdülhamid
Han’›n Ser Müsahibi
merhum Cevher A¤a ile 1315 sene-i Hicrî
ve Bâni-i sânisi
Ümraniye’de Cevher Sultan Mehmet Vahidüddin Han-› sâdis Hazretle-
A¤a Çeflmesi. rinin cariyelerinden
Merhume ve ma¤furetün-leha Cenanyâr Ha-
n›m’›n ruhlar› için el-Fatiha Han›m taraf›ndan tamir edilmifl ve kitâbe bu
21 Rebiyülevvel 1339 tamir s›ras›nda konmufltur.
13 Teflrinisâni 1336
Cevher A¤a, 31 Mart Vakas›’nda alakal› oldu-
Ümraniye’de Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere çeflme, 1315 ¤u gerekçesiyle 28 Nisan 1909 tarihinde tev-
Cevher A¤a Çeflmesi (1897-98) tarihinde Sultan II. Abdülhamit’in kif ve Harp Divan›’n›n karar› ile de idam edil-
kitabesi. (1876-1909) bafl müsahibi Cevher A¤a tara- mifltir.
f›ndan yapt›r›lm›fl ve 24 sene sonra Cenan-yar
Kabri, Edirnekap› fiehitli¤i’nde, Çanakkale
Abidesi civar›nda, Türkiye’de ilk defa itfaiye
teflkilat›n› kuran, Gerçek Davut A¤a sofas›nda-
d›r. fiâhidesine göre, 1327 Cemaziyelevvelinde
(Haziran 1909) siyaseten flehid edilmifltir.

Afla¤›daki sat›rlar Ayfle Osmano¤lu’nun Ba-


bam Abdülhamid adl› eserinden al›nm›flt›r:

“Babam›n flehzadelik zaman›nda Arap Meh-


met Pafla’n›n hediyesi olarak babama takdim
olunmufl, o zamandan beri babama sad›kane
hizmet etmifl ve sarayca namuslu, vicdanl›, sa-
ray ananesine vak›f bir a¤a olarak tan›nm›flt›...
Kazand›¤› maafliyle Ümraniye’deki camii,
mektebi ve vak›flar›n› yapt›rm›fl hay›r sever bir

1058
Üsküdar Çeflmeleri

a¤ad›r... Babam›n ikinci Müsahibinin ad› da


Cevher A¤a idi. Babamla birlikte Selânik’e
gitmifl hastal›¤› sebebiyle s›k›nt›l› hayata katla-
namam›fl, Sultanlar’la beraber ‹stanbul’a dön-
müfltür.”

Çeflme ve cami, 1293 (1876) tarihindeki Os-


manl›-Rus Harbi neticesinde, Bulgaristan’dan
göç edip, buraya yerlefltirilen Müslüman ahali-
nin ibadeti ve su ihtiyac›n›n karfl›lanmas› için
yapt›r›lm›flt›r. Bundan dolay›, Ümraniye’nin
ilk ismi ‘Muhacir Köyü’ idi.

Çeflmenin suyu, Büyük Çaml›ca Tepesi’nin


eteklerinden getirilmifltir. Cevher A¤a Camii
bahsine bak›n›z.

Çeflme, yak›n zamanlarda bir ifl han› inflaat› s›-


ras›nda bulundu¤u yerden sökülerek bilinme- DEM‹RC‹ BABA ÇEfiMES‹
yen bir yere kald›r›lm›flt›r. Daya Kad›n Çeflmesi.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,


2/462) (Ali Cevdet Bey, 31 Mart Hadisesi, fihrist, Cevher
Ç eflme, Bulgurlu Köyü meydan›nda ve Sar›
Gazi Soka¤› üzerindedir. Çeflmenin ön ta-
raf›nda biraz solda Bulgurlu Köyü’nün küçük
A¤a md.) (H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar Boyunca ‹stanbul, s. çarfl›s› bulunmaktad›r. Buradaki ulu ç›narlar›n
221-222) (Ayfle Osmano¤lu, Babam Abdülhamid, s. 83-84) alt›nda iki k›r kahvesi vard›.
(Sina Akflin, 31 Mart Olay›, fihrist, Cevher A¤a md.)
Çeflmeye 9 tafl basamakla inilir. Basamaklar›n
sa¤ taraf›nda granit ve mermer sütunlar aras›n-
da demir parmakl›k vard›r. Bu sütunlar›n eski
DAYA KADIN ÇEfiMES‹ bir eserden getirildi¤i bellidir. Ayazma gibi ze-
min alt› bir çeflmedir. Zemini tafl döfleli, 3 m.

Ç eflme, Çiçekçi ile Selimiye semtleri ara-


s›nda ve Daya Kad›n Soka¤› üzerinde ve
bu soka¤a Harem ‹skelesi Soka¤› bafl›ndaki
en ve 4.5 m. boyundaki çeflmenin üstündeki
ahflap çat›s› yak›n tarihte betona çevrilmifltir.
Küçük Mermer ayna tafl›n›n üzerinde ve bir
Namazgâh Meydan›’ndan yüründü¤üne göre, madalyon içinde; Demirci Baba
biraz ileride ve sa¤ taraftad›r. Vaziyet krokisi Çeflmesi.
için Daya Kad›n Namazgâh› bahsine bak›n›z. “Hâzâ min fadli Rabbî”

Kesme tafltan yap›lm›fl büyük haznesi çimento


ile s›vanm›flt›r. Mermer ayna tafl› küçük olup
bir eyvan kemer içine oturtulmufltur. Kitâbesi
bulunmayan bu çeflmenin üstünde, saçakl› ah-
flap bir çat› bulunmaktad›r.

Bâniyesinin, Sultan III. Selim’in süt annesi ol-


du¤unu semtin yafll› kimseleri söylüyor. Biraz
ilerideki meydanda, flimdi bulunmayan namaz-
gâh›n da bu hatuna ait oldu¤u rivayet edilmek-
tedir.

Kitâbesi olmad›¤›ndan yap›m tarihi belli de¤il-


dir. Fakat Selimiye Semti, 1220 (1805-6) ta-
rihlerinde tesis edildi¤ine göre bu tarihlerde
veya bir müddet sonra yapt›r›lm›fl olabilir.

1059
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ayeti ve DEVEC‹O⁄LU ÇEfiMES‹


Sene 1305(1887-88)

tarihi yaz›l›d›r. Merdivenin hemen sol dibinde


1 925 tarihlerinde harap durumda olan bu
çeflme, eski Karacaahmet flimdiki Hakimi-
yet-i Milliye Caddesi üzerinde idi. ‹skele Mey-
bir kuyu vard›r. Eskiden Zincirli Kuyu diye dan›’ndan Ahmediye Meydan›’na kadar olan
meflhurdu. yol güzergâh›nda sekiz çeflme bulunuyordu ki,
bunlardan ikisi hariç di¤erlerinin isimleri belli
Buradaki halk rivayetine göre, çeflme Aziz de¤ildir.
Mahmud Hüdâyî Hazretlerinin müridlerinden
Demirci Baba taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Devecio¤lu Çeflmesi’nin on ad›m berisinde,
bugün de mevcut olan Devecio¤lu F›r›n› ad›y-
Suyu, arkas›ndaki Han›m Seti Soka¤›’ndan la bilinen bir f›r›n bulunmaktad›r. F›r›n ismini
gelmektedir. bu çeflmeden alm›flt›r.

Meydandaki ulu ç›narlar›n karfl›s›nda kesme Çeflmenin kimin taraf›ndan ve hangi tarihte
kefeki tafl›ndan yap›lm›fl yeni bir çeflme vard›r. yap›ld›¤› belli de¤ildir.
fiimdi kuru olan bu çeflmeden, fieftali Suyu da
denilen Melek Sima Suyu akard›. Kaynak: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/53)

Hadîkatü’l-Cevâmi flu bilgiyi vermektedir:

“Bulgurlu Köyü vasat›nda bir miktar meydan- DO⁄ANCI HASAN PAfiA


c›k ve bir iki ç›nar a¤ac› dahi olup eshab-› ha- ÇEfiMES‹
y›rdan bir kimse dahi bir miktar su getirmifl-
tir.”

Meydandaki iki ç›nar a¤ac› ile Bulgurlu Camii


Ç eflme, bugünkü Üsküdar Kaymakaml›¤›
binas›n›n yerinde idi. Çeflmenin üzerinde
Hasan Pafla S›byan Mektebi bulunuyordu.
önündeki iki ç›nar a¤ac›n›n 500-550 senelik
oldu¤u söylenmektedir. Çeflme, mektep ve cami gibi 955 (1548) tari-
hinde Do¤anc› Hasan Pafla taraf›ndan yap›l-
Mehmed Hafid Efendi 1212 (1797) tarihinde m›flt›r.
yazd›¤› eserinde, “Bulgurlu Köyü’nde Demir-
ci Suyu flöhretiyle maruf suyun idrar söktür- 1925-30 tarihlerinde mevcuttu. Mektep daha
mesi bir derece meflhurdu ki, ‹stanbul etraf›n- evvel y›k›lm›flt›. Kaymakaml›k binas› yap›l›r-
da de¤il belki alemde misli yoktur.” demekte- ken kald›r›lm›flt›r.
dir.
Çak›rc›bafl› Hasan Pafla Camii bahsine bak›-
Duduo¤lu Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/256) (E. Koçu, ‹stan- n›z.
Çeflmesi’nin yeri. bul Ans. 6/3121) (Mehmed Hafid Efendi, Mehahü’l-Miyah
1212, s. 8) Kaynak: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/70)

DUDUO⁄LU ÇEfiMES‹

Ç eflme, Allame Sokak ile Duduo¤lu Soka-


¤›’n›n birleflti¤i yerde idi. Bugün yanl›z
kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak yap›lan harap
haznesi durmaktad›r.

Arkas›ndaki sokaktan dolay› Miro¤lu Çeflme-


si de denilen çeflme, Balyan Ailesi’nden olup
1866 tarihinde Hassa Mimar› olan Agop Bey

1060
Üsküdar Çeflmeleri

taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Kendisinin Üsküdar


Surp Haç Kilisesi ile yak›n iliflkisi vard›.

Agop Kalfa, 1875’te Paris’te vefat etti¤ine gö-


re, çeflmeyi bu tarihten evvel yapt›rm›fl demek-
tir.

Agop Bey’in bundan baflka, Selâms›z ve Yeni-


mahalle’de, Ermeni Kiliseleri civar›nda dört
çeflmesi daha vard›r.

Kaynaklar: (5.1. Vak›f Defteri, No. 1357. Defter, 1930’da


yeni harflere çevrilmifltir.) (Mir’at-i ‹stanbul 1314, s. 131)

DUDULLU KÖYÜ ÇEfiMES‹


(AD‹LE SULTAN ÇEfiMES‹)

Ç eflme, yukar› Dudullu Köyü’nde ve eski


Ankara Yolu üzerindedir. Mermer ayna
tafl›n›n üzerine bir servi kabartmas› yap›lm›fl
Adile Sultan için Valideba¤› Kasr› bahsine ba-
k›n›z. Dudullu’da
olup, bu tafl›n iki yan›na oluklu mermer sütun- Adile Sultan Çeflmesi.
lar yerlefltirilmifltir. Aln›na ve bir madalyon Çeflme, ilk önce 1122 (1710) tarihinde ve Sul-
içine su ayeti hak edilmifltir. Bunun alt›nda al- tan III. Ahmet (1703-1730) devrinde yapt›r›l-
t› sat›r halinde haz›rlanm›fl flu kitâbe bulun- m›flt›r. Bânisi belli de¤ildir. Bunu, flimdiki çefl-
maktad›r. menin yap›m› s›ras›nda yerinden al›narak sol
tarafa, k›r kahvesinin önüne yerlefltirilen bü-
Aliyye-flân-› ismet menkibet Adile Sultan kim yük ayna tafll› kitâbeden ö¤reniyoruz. Bu tafl
Elinden cârî her suya su gibi ihsân-› bî-pâyân üzerinde üstten alta do¤ru, 1275, 1214, 1122
fiehid-i Kerbelâ aflk›ndan dil-cû çeflme yapd›rd› tarihli kitâbeler bulunmaktad›r. Alttaki tek
Nezirin görmemifldir böyle yerde dide-i devrân m›sral› kitâbe fludur:
Dahi zîr-i zeminden yeryüzüne eyledi cârî
Bu âb-› hofl-güvâr› nûfl ide insân ile hayvân Düfldü yek-fikre de tayi’ ruham-› berrak
Merâm bu âb içen abdest alan bir Fatiha okusun 1122
Revân-› Hazret-i Mahmûd Han’› eylesün flâdân
Kalender ç›kd›lar Üçler didiler yaz bu târîhi Tayi kelimesi baz› kitaplarda tarih fleklinde ya-
Revan bir çeflme yapd› Hakk yolunda Adile Sultân z›lm›flsa da do¤ru de¤ildir. Dudullu’da
1304(1886) Adile Sultan Çeflmesi
Çeflme ilk yap›m›ndan 94 sene sonra, 1214 kitabesi.
Kitâbenin flaire olan Adile Sultan taraf›ndan (1799) tarihinde Enderunî Haf›z Abdülkerim
kaleme al›nd›¤› san›lmaktad›r.

Çeflme, Sultan II. Mahmut’un ruhu için k›z›


Adile Sultan (1826-1899) taraf›ndan flimdiki
flekliyle yeniden yapt›r›lm›flt›r. Suyu 500 m.
mesafeden gelmektedir. Çeflmeye arkam›z›
dönüp bakarsak ileride bir tepe görürüz. Çefl-
menin suyu iflte bu tepeden gelmektedir. Bu-
rada 7-8 su bacas› vard›r. Tepe ile çeflme ara-
s›ndaki araziden su yolu geçti¤inden, Adile
Sultan taraf›ndan sat›n al›narak vakfedilmifl-
tir. Böyle olunca üzerine hiç bir inflaat yap›la-
mamaktad›r.

1061
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ihya edilmifltir. Bunu da yukar›da yeri belirti-


len kitâbeden ö¤reniyoruz. Üç sat›r halinde
haz›rlanm›fl olan alt› m›sral› kitâbe fludur:

Gazi Han Mahmud iflbu çeflme-i dîrîneyi


Gördü akmaz emr idüb tecdîd-i bünyâd eyledi
Kesilüb sonra der-i Dudullu halk teflne-dil iken
Genc-i dâr Usta yine anlar› dil-flâd eyledi
Söyledi Fevzî kulu cevher gibi târihîni
fievknihal Usta nev çeflmesin âbâd eyledi
1275

Bu kitâbe de, 1214 tarihli kitâbenin üzerine


hak edilmifltir. II. Mahmut’un Hazinedar Usta-
s› olan fievknihal Kad›n 24 Rebiyyülevvel
1277(10 Ekim 1860) tarihinde vefat etmifltir.
Muhteflem lâhdi, ‹stanbul’da Sultan II. Mah-
mut Türbesi bahçesinde ve kap›dan bahçeye
girerken sa¤ taraftad›r. Kitâbesi çok girift olup
Abdülfettâh imzal›d›r.
Dudullu’da
Adile Sultan Çeflmesi Kitâbe yazar› Fevzi Efendi, Nakflibendiyye tari-
kitabesi. kinden olup, 28 R. ahir 1318 (25 A¤ustos
1900)’da ‹stanbul’da Karagümrük semtindeki
A¤a taraf›ndan ikinci defa yapt›r›lm›flt›r. Bunu evinde vefat ederek, Fatih Türbesi hazîresine
da, yukar›da yeri belirtilen kitâbeden ö¤reni- gömüldü.
yoruz. Bir sat›r halinde haz›rlanm›fl olan iki
m›sral› kitâbe fludur: Kanunî Sultan Süleyman’›n (1520-1566) Sul-
tan IV. Murat’›n (1623-1640), Avc› Meh-
Sâhibu’l-hayrât ve’l-hasenât Enderun-› met’in (1648-1687), Sultan III. Selim’in
Hümâyun’dan ç›kma Haf›z Abdülkerim A¤a (1789-1808), Sultan II. Mahmut’un (1808-
1214 1839) ve nihayet Sultan Abdülaziz’in (1861-
1876) Üsküdar’dan hareketle Dudullu üzerin-
Bu yaz›, 1122 tarihli kitâbenin üzerine yaz›l- den Alamda¤›’na tenezzühe ve ava gitmeleri
Dudullu’da m›flt›r. çeflmenin daha evvelki bir tarihte yap›lm›fl
Adile Sultan Çeflmesi olabilece¤ini akla getirmektedir. Sultan Murat
Namazgâh›’n›n Çeflme bu yenilenmesinden 61 y›l sonra, 1275 Köflkü bahsine bak›n›z.
mihrap âyeti. (1859) tarihinde, Sultan II. Mahmut’un saray
ustalar›ndan fievknihal Usta taraf›ndan tekrar Haydarpafla-‹zmit demiryolunun yap›lmas› ile
önemini kaybeden eski Ba¤dat Yolu’nun 1875
tarihinden sonraki ihmal üzerine elden ç›kma-
s›, Üsküdar-Dudullu yolunun önem kazanma-
s›na sebep olmufltur. Bu yol Üsküdar’› ve dola-
y›s› ile ‹stanbul’u Anadolu’ya ba¤layan yegâne
kara yolu oldu¤undan, çeflme bir menzil çefl-
mesi haline gelmifltir.

Fakat Evliya Çelebi Üsküdar’› Anadolu’ya


ba¤layan tek yolun Ba¤dat Caddesi olmad›¤›-
n›, o yolun yan› s›ra Üsküdar-Dudullu-Sar›ga-
zi-Samand›ra-Molla Fenâri Caddesi’nin de ol-
dukça önemli bir ulafl›m yolu oldu¤unu söyle-
mektedir. Bu yol, Naldöken Caddesi ad› ile
meflhur idi.

1062
Üsküdar Çeflmeleri

Mehmet A¤a
Çeflmesi kitabesi.

Çeflmenin ön ve sol taraf›ndaki mermer yalak- EL-HAC KIZLAR A⁄ASI


lar sonradan doldurulmufltur. Çeflmenin sol ta-
raf›nda ve k›r kahvesinin burada bulunan ka- MEHMET A⁄A ÇEfiMES‹
p›s› önünde, yap›lan kanal kaz›s› s›ras›nda, iki (KEMERALTI ÇEfiMES‹)
granit sütunun topra¤a dik bir vaziyette gömü-
lü oldu¤u görülmüfltür. Çeflmenin etraf›nda da
üç mermer sütun vard›r. Ç eflme, Atpazar› ad›yla meflhur semtte ve
Toptafl› Caddesi ile Valide-i Atik Çeflme
Soka¤›’n›n birleflti¤i köflededir. Tamamen kes-
Üsküdar’da, bilhassa Ümraniye ve Toptafl› me tafltan yap›lm›fl yanyana üç çeflmedir. Üstü
Semtleri’nde görülen granit sütunlar, Alemda- çat›s›z oldu¤undan arkas›ndaki evin bahçesi
¤›’n›n bat›s›ndaki Çavuflbafl› Çiftli¤i civar›nda olmufltur. Yol seviyesi yükseldi¤inden yalakla-
bulunan granit masifinden elde ediliyordu. Bu- r› toprak seviyesinde kalm›flt›r. Atpazar›’nda
radan al›nan tafllar manda arabalar› ile Topta- bulundu¤undan enlemesine infla olunmufl ve
fl›’na nakledilir ve orada ifllenerek top güllesi önüne de üç büyük yalak yerlefltirilmifltir. Or-
haline getirilirdi. Toptafl› ismi buradan gelmek- tadaki çeflmenin kemeri üzerine güzel celî bir
tedir. Bizans devrinde faaliyet gösteren bu hat ile yaz›lm›fl dört m›sral› flu kitâbe hak edil-
ocaklar ‹stanbul’un fethi s›ras›nda da kullan›l- mifltir:
m›flt›r.
Mehmed A¤a ol kan-› mürüvvet
Rahmetli ‹brahim Tan›fl›k Bey’in ‹stanbul Çefl- Kemine bende-i sultan-› kiflver
meleri, adl› eserinde verdi¤i H. 1142 tarihleri- Bina-y› çeflmesine dendi tarih
nin yanl›fll›kla yaz›ld›¤› san›lmaktad›r. Sebil oldu cihanda mâ-i Kevser

Çeflme “Üsküdar Belediyesi’nce cadde üzerin- Kitâbenin alt›nda rakam yaz›l› de¤ildir. Fakat
deki yerinden al›narak 1988 y›l›nda flimdiki tarih m›sra› ebced hesab›na vurulunca 998 Atpazar›’nda Mehmet
yerine nakledilmifl ve onar›lm›flt›r.” Bu s›rada (1589) tarihi ç›kmaktad›r. Çeflme, bu semtin A¤a Çeflmesi.
da bahçedeki eski kitâbeli ayna tafl› çeflmenin ilk tarihi eseridir.
sa¤ taraf›ndaki yüzüne yerlefltirilmifl ve etraf›
da tanzim edilmifltir.

Çeflmenin haznesinin üzeri namazgâht›r. Adi-


le Sultan Namazgâh› bahsine bak›n›z.

Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/334-336)


(E. Koçu, ‹stanbul Ans. 9/4752) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n
Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 112-123, 126, 129-130, 132, 134,
138, 180 Adile Sultan md.) (Ç. Uluçay, Harem’den Mek-
tuplar, 1956, s. 120-123) (‹nal, Son As›r Türk fiairleri, s.
418) (Türk Dili ve Ed. Ans. Dergâh Yay. 3/213) (fi. Kaya-
bo¤az›, ‹stanbul ve Dolay› Co¤rafyas›, 1942, I/29) (Evliya
Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türkçesi, 6/92-93) (Kon-
yal›, Üsküdar Tarihi, 2/7) (G. Oransay, Osmanl› Devle-
ti’nde Kim Kimdi, s. 127)

1063
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Mehmet A¤a için A¤a Camii ve Yeniçeflme


El-hac Mehmet A¤a bahislerine bak›n›z.
Çeflmesi’nin
sökülmesiyle Mimar Sinan’›n hayat›n› ve eserlerini yazm›fl
ortaya ç›kan haznesi. olan Saî Mustafa A¤a, Mehmed A¤a’n›n vefa-
t›na flu tarihi düflürmüfltür:

Mehemmedin ide pür nur kabrin ol Hâdi


999

Çeflme, Mart 1993 tarihinde, Üsküdar Beledi-


yesi’nce sökülmüfl ve hemen arkas›ndaki bir
apartman›n yan duvar› üzerine yeniden monte
ve önü de tanzim edilmifltir. Bu sökme s›ras›n-
da çeflmenin arkas›nda, bir tonoz galeri ve üç
Mehmet A¤a, bu çeflme ile beraber cami ve ayr› toprak künk su yolu ortaya ç›km›flt›r. Top-
mektep de yapt›rm›flt›r. Cami, çeflmenin kar- rak alt›nda kalm›fl olan yalaklar› da meydana
fl›s›nda idi. Hadîkatü’l-Cevâmi yazar›, bu ma- ç›kar›ld›¤›ndan, çeflme yüksek ve ihtiflaml› bir
bedi A¤a Camii ad›yla kaydetmifltir. Cami, görünüm kazanm›flt›r.
bir kemer üzerine oturtulmufl oldu¤undan Ke-
El-hac K›zlara¤as› meralt› Camii ad› ile an›l›yordu. Çeflme de bu Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi 2/218) (‹. Tan›fl›k, ‹stan-
Mehmet A¤a Çeflmesi isimle biliniyordu. Fakat suyu ac› oldu¤undan bul Çeflmeleri, 2/258-260) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 125) (Gezi
ve çevresi. “Ac› Çeflmeler nam›yla da yad” olunmakta Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/68)
idi.

EL-HAC KIZLAR A⁄ASI


MEHMET A⁄A ÇEfiMES‹
Çeflme, Tabaklar Camii Soka¤› ile Balc›lar Yo-
kuflu’nun birleflti¤i yerde ve Tabaklar Camii
Soka¤›’n›n sa¤ köflesindedir. Karfl› köflede Nu-
ri Baba’n›n ve az ileride de Balc› Baba’n›n aç›k
türbeleri vard›r. Çeflmenin arkas›nda ise, ayn›
tarihte yapt›r›lan bir namazgâh bulunuyordu.
Hemen gerisindeki bostanlara bir çok apart-
manlar yap›lm›flt›r.

Çeflme, klâsik Türk çeflme mimarîsine uygun


olarak, kesme tafltan yap›lm›flt›r. Kemeri üze-
rinde flu kitâbe bulunmaktad›r:

Sâhibu’l hayrat Darü’s-saâde A¤as› merhum ve


ma¤fur
Mehmed A¤a’n›n âsâr-› celilesidir.
995 (1587)

Bu çeflmeyi yapt›ran Mehmet A¤a’n›n di¤er


eserleri için Mehmet A¤a Camii bahsine bak›-
n›z.

Çeflme, Tabaklar Camii ile ayn› senede yap›l-


m›flt›r. Debba¤lar Camii vaziyet krokisine ba-
k›n›z.

1064
Üsküdar Çeflmeleri

Hazret-i Sultan Mahmud ‹bn-i fiah Abdülhamîd


Ab-› rûy-i âl-i Osman hasbim nûr-› müstedâm Mehmet A¤a
Saltanat-› taht›nda Allahü azimü’fl-flan an› Namazgâh
.......................murad› üzre k›lsun fladkâm Çeflmesi’nin kitabesi.
Bârekallah kasr-› âlâ hem makâm-› dilgüfla
Haher-i ümmet penâh›na itâs› ihtirâm
Ya’ni Esmâ Sultan aleyhü’fl-flân-› h›divin haheri El-hac K›zlara¤as›
Mehmet Raif Bey; “Bedevî Tekkesi mukâbi- Ced-be-ced der ensâb der hor ana a’lâ makâm Mehmet A¤a
linde Valide-i Atik vakf›ndan bir çeflme mev- Bâb-› vâlâs›nda yapd› ayn-› âb-› cân feda Namazgâh Çeflmesi.
cuddur” diyerek bu çeflmenin Toptafl› Camii Cedd-i pâkin rûhun ihyâ ide Hayyü’l-enâm
Vakf›na mülhak oldu¤unu kaydetmifltir. Tab-› lutf›n dâ’imâ flâd ömrün efzûn eylesün
Sâhibu’l-hayrât içün budur du’âm›z subh ü flâm
Mehmet A¤a, “Rikab-› Hümâyuna arz sunup” Bir güzel târîh didi Yaver Teberdar bendesi
Toptafl› Camii’nin iki taraf›na kubbeler ilâve Yapd› Esmâ Sultan âb› ayn-› Kevser iç müdâm
edilmesine çal›flm›fl ve bunda da baflar›l› ol- 1248 (1832)
mufltur. Kendisi, ‘Evkaf-› selâtin’ naz›r› idi.
Esma Sultan Kasr› bahsine bak›n›z.
Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/260) (Gezi
Notu) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 122) (Sicill-i Osmânî, 4/128-129)

ESMA SULTAN ÇEfiMES‹

Ç eflme, Esma Sultan’›n K›s›kl›, Sar›kaya


mevkiinde bulunan kasr›n›n büyük kap›s›
yan›nda idi. 1920-25 tarihlerinde y›k›lm›fl ve-
Esma Sultan
Çeflmesi’ nin k›r›lan
kitabesinin bir parças›
ya y›kt›r›lm›fl ve büyük mermer kitâbesi, Çam-
l›ca Çakalda¤› Mezarl›¤› kap›s› önüne getirile-
rek musalla tafl› olarak kullan›lm›flt›r. 1988 ta-
rihinde, bu güzel hatl› kitâbe ortadan ikiye ay-
r›lm›fl ve kald›r›larak mezarl›k kulübesinin ar-
kas›na at›lm›flt›r.
Esma Sultan
Yedi sat›r halinde haz›rlanm›fl olan kitâbe flu- Çeflmesi kitabesinin
dur: di¤er parças›.

1065
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

na etmifltir” diyor. Fakat gerek Esma Sultan ve


gerekse Safiye Sultan Çeflmesi’nden bahsetmi-
yor. ‹htimal Mektep, mescidin karfl›s›nda ve
eski bofl arsan›n yerinde idi. Bu arsaya sonra-
dan Üsküdar Santral binas› yap›lm›flt›r.

Çeflmenin bânisi, Esma Sultan, III. Ahmet’in


k›z› olup 14 Mart 1726 tarihinde do¤mufltur.
fiubat 1743’te ve 16 yafllar›nda Yakup Pafla ile
evlenmifl, bunun 1744’te ölümünden sonra,
Haziran 1757 tarihinde Muhsinzâde Mehmet
Pafla ile evlendirilmifl ve 13 A¤ustos 1788 tari-
hinde ve 61 yafl›nda oldu¤u halde vefat etmifl-
tir. Vasiyeti gere¤ince, Eyüp’te kocas› yan›na
gömülmüfltür. Kabri, Eyüp Sultan Türbe-
si’nden flad›rvanl› avluya aç›lan ç›k›fl koridoru-
ESMA SULTAN ÇEfiMES‹ nun sa¤ taraf›ndaki mezarl›kta olup etraf› de-
Esma Sultan mir bir flebeke ile çevrilidir.
Çeflmesi ve çevresi.
B ugün mevcut olmayan bu çeflmenin Bul-
gurlu Mescit karfl›s›nda oldu¤unu Abdül-
kadir Erdo¤an Bey’in yay›nlad›¤› Üsküdar Su
Sultan I. Abdülhamit’in k›z› Esma Sultan’dan
ay›rmak için birincisine büyük, ikincisine de
Yolu Haritas› adl› risaleden ö¤reniyoruz. Bu Küçük Esma Sultan denmifltir. Ölümünden
eserde çeflme, soldan birinci koldaki çeflmeler sonra, Eyüp’teki yal›s› ile Çaml›ca’da Sar›kaya
aras›nda ve alt›nc› s›rada gösterilmifltir. mevkiindeki muhteflem saray› Küçük Esma
Sultan’a intikal etmifltir.
Bugün, Bulgurlu Mescit karfl›s›nda bir çeflme
daha vard›r. Bu, 1142 (1729-30) tarihinde Kaynaklar: (Sicill-i Osmânî, I/18-19) (G. Oransay, Os-
yapt›r›lan Safiye Sultan Çeflmesi’dir. Birbirine manl› Devleti’nde Kim Kimdi, I/164) (‹stanbul Ans.
bu kadar yak›n yapt›r›lan bu çeflmelerden biri- 10/5307) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/237)
nin Saka Çeflmesi olmas› ihtimali vard›r.

Hadîkatü’l-Cevâmi, Bulgurlu Mescit’i yazar-


ken: FAT‹H SULTAN MEHMET
Fatih Sultan Mehmet
ÇEfiMES‹
Han Çeflmesi. “Karibinde olan mektebi, Mehmet A¤a ad›n-
daki bir hay›r sahibi 1090 (1679) senesinde bi-
Ü sküdar’›n bu ilk çeflmesi, Salacak ‹skele
Soka¤› ile Salacak ‹skelesi Arka Soka-
¤›’n›n birleflti¤i köflededir. Yeri için Silâhtar
Mustafa Pafla Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Tamamen kesme tafl kapl›, iki metre eninde,


iki metre boyunda ve 1.5 metre yüksekli¤inde-
ki bu küçük çeflmenin çat›s› da kesme tafltan,
harpufltal›d›r.

Yol seviyesi yükseltildi¤inden bugün yar› yar›-


ya topra¤a gömülmüfltür. Sa¤ taraftaki küçük
ayna tafl›n›n üzerinde bir tas gözü vard›r.
Önünde, kuyu bilezi¤ini and›r›r bir yalak veya
bulgur dö¤me teknesi bulunmaktad›r. Hiçbir
yerinde kitâbesi yoktur.

Semtin ilk eseri, Salacak Camii ismiyle de an›-


lan Fatih Camii oldu¤una göre, çeflmenin de

1066
Üsküdar Çeflmeleri

cami ile beraber 1458-60 tarihlerinde yap›ld›- geleyen ç›nar a¤ac› bugün de mevcuttur. Na-
¤› söylenebilir. Bu semtin yafll›lar› hâlâ çeflme- mazgâh tafl› 1925-30 tarihlerinde duruyordu.
yi Fatih Çeflmesi diye yad ederler.
Çeflmenin üzerindeki kitâbe fludur:
Kaynak: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/53)
“Ve min el-mâi külle fley’in hayy”

ayet-i kerimesi, alt›nda:


FAT‹H SULTAN MEHMET
ÇEfiMES‹ Kurena-y› Hazreti fiehriyari’den merhum Meh-
med Besim Bey’in zevcesi / Fat›ma Nazîre Han›m

Ç eflme, Salacak vapur iskelesinin hemen


yan›nda ve Salacak ‹skelesi Soka¤›’n›n sol
taraf›nda idi. Karfl› köflesinde ise, Hatice Sul-
taraf›ndan sevab› ruh-› müflarünileyhe olmak /
üzere r›zaen-lillah müceddeden infla etdirilmifldir.
1310 (1892)
tan Çeflmesi bulunuyordu. Biraz ileride ve bu
soka¤›n, Salacak ‹skelesi Arka Soka¤› ile bir- Besim Bey, Hassa Alay Kâtibi Mehmed Servet
leflti¤i köflede, bugün de mevcut olan, Fatih’in Efendi’nin o¤ludur. Yetifltikten sonra “Karin-i
bir çeflmesi daha vard›r. Sultanî olarak ulâ s›n›f-› evvele kadar” yüksel-
mifltir. 1308 senesi sonlar›nda (1891) vefat etti.
‹lk çeflmeden günümüze tonoz bakiyesi kalm›fl-
t›r. ‹kinci çeflmenin, Salacak Camii’nin yap›l›- Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/460)
fl› s›ras›nda 1458-60 tarihlerinde yap›ld›¤› sa- (Mir’at-i ‹stanbul, s. 54) (Sicill-i Osmânî, 2/19 Besim Bey)
n›lmaktad›r. (‹nal, Son Sadrazamlar, fihrist) (Uzunçarfl›l›, Midhat Pafla
ve Taif Mahkumlar›, fihrist, Besim Bey md.)
Kaynak: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/54)

FATMA SULTAN ÇEfiMES‹


FATMA NAZ‹RE HANIM
ÇEfiMES‹
Bulgurlu Köyü civar›nda, Libade Suyu yak›-
Ç eflme, Atpazar› semtinde ve bugün mev-
cut olmayan meflhur Sulu Han’›n karfl›-
s›nda idi. K›zlara¤as› Hac› Beflir A¤a Çeflmesi
n›nda, Gaziler otobüs dura¤› yan›nda ve Bul- bahsine bak›n›z.
gurlu Caddesi üzerindedir. Cadde köflesinden
yüründü¤üne göre, biraz ileride ve sa¤ tarafta- Çeflme, 1915-20 tarihlerinde y›k›lm›fl ve yedi
d›r. Yol seviyesinin yükseltilmesiyle aln›na ka- sat›r halinde, ondört m›sral› kitâbesi, Üsküdar
dar topra¤a gömülmüfl oldu¤undan karfl›s›na Yeni Cami avlusuna getirilmifltir. Musalla tafl›-
mermer, yeni bir çeflme yapt›r›lm›flt›r. Suyu da- n›n arkas›nda ve Yeni Cami su deposunun
ima akan bu çeflmenin üzerine; önünde bulunan bir kitâbenin yan›nda, Sultan
III. Ahmet’in Darüssaâde A¤as› Hac› Beflir
“Toygar, yapt›ran Oflu Muhammed ve efli Mem- A¤a’n›n 1141 tarihli çeflmesinin kitâbesi de
nune Albayrak 1990” vard›r.

diye yaz›lm›flt›r. Halk aras›nda Toygar Çeflme Mahirzâde fiakir Mustafa Efendi’nin yazm›fl ol-
diye an›lmaktad›r. Toygar Hamza Camii ile bir du¤u kitâbe fludur.
alakas› olmal›d›r. Suyu eski çeflmeden getirile-
rek ak›t›lm›flt›r. Mahalle muhtar›, eski çeflme Hazret-i Sultan Ahmed Han-› salis kim an›n
kitâbesinin yerinden ç›kar›lm›fl oldu¤unu ve Âb-› adlidir iden ba¤-› cihan› tâbnâk
temizlenerek yeni çeflme üzerine yerlefltirilece- Hakdan ayr›lmaz o yekta z›ll-› Rabbü’l-âlemîn
¤ini söylemifl oldu¤u halde bugüne kadar yer- Sayel sahib sayeden k›lmaz kabul infikak
lefltirilmemifltir. Kurretü’l ayn› cenâb-› Fâtma Sultan ki oldur
Ol h›dîv-i evvelîn satr-i kitâb-› nesl-i pâk
Eski çeflme kesme tafltan yap›lm›fl olup arkas›n- Ol semiyy Hazret-i Zehra’y› s›ddîka hisâl
daki sette bir namazgâh vard›. Namazgâh› göl- Ser-i vâlidân saâdetle olunca feyz-nâk

1067
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bu mu’alla çeflmesâr-› pâki ihyâ eyledi daima istifade ederdi. Lâle sefalar›n›n, Ç›ra¤an
Olmufl iken teflne-lebler k›llet-i mâdan helâk e¤lencelerinin en revnakl›s› Befliktafl’ta Fatma
Badi hayrat olan Sultan Zehra hilkat› Sultan Saray›’nda yap›l›rd›.” Fakat bu güzel
‹tmesin ömründe Mevlâ pür-melâl ü gussa-nâk günlerin ard›ndan üzüntülü günler gelmifl ve
fiakir’â gördükde itmâm›n didim târîhini 28 Eylül 1730 tarihinde patlak veren Patrona
Fat›ma Sultan yapd› çeflme-i pür nûr pâk Halil ‹syan› neticesinde efli ‹brahim Pafla öldü-
1141 (1728) rülmüfl ve mallar› da ya¤ma edilmiflti.

Çeflmenin yap›mc›s› olan Fatma Sultan, III. O tarihten k›sa bir zaman sonra yaz›lan bir
Ahmet’in k›z› ve Nevflehirli ‹brahim Pafla’n›n halk destan›nda flu k›ta görülmüfltü:
eflidir. 22 Eylül 1704’te do¤mufltur. Babaanne-
si, Üsküdar Yeni Camii’nin bânisi Gülnufl Var›n söylen o¤lum giysin karay›
Emetullah Valide Sultan’d›r. Ç›raklar›m gitsin beni aray›
Harab olsun Üsküdar’›n saray›
Fatma Sultan 14 Nisan 1709 tarihinde ve dört Düflmanlara kald›¤›na yanar›m
yafl›nda oldu¤u halde, fiehit Ali Pafla ile niflan-
lanm›fl fakat Pafla’n›n 5 A¤ustos 1716’da Peter- Eski Saray’a gönderilen Fatma Sultan burada-
varadin Meydan Muharebesi’nde flehit olmas› ki elemli hayata ancak üç sene tahammül ede-
üzerine 20 fiubat 1717 tarihinde ve onüç ya- bilmifl ve kendisinin Befliktafl’taki Ç›ra¤an Sa-
fl›nda oldu¤u halde ‹brahim Pafla ile Eyüp’te ray›’na naklini istemiflti. Ricas›n›n kabulü üze-
Valide Sultan Saray›’nda evlendirilmifltir. Bu rine Befliktafl’a gelen Sultan, burada k›sa bir za-
tarihte ‹brahim Pafla 60 yafllar›nda olup evli man sonra vefat etmiflti.
idi. Bir o¤lu, yetiflmifl k›zlar› ve damatlar› var-
d›. K›zlar›ndan Fatma Han›m, Kaptan Pafla Fatma Sultan Saray› bahsine bak›n›z.
Camii’nin bânisi Kaymak Mustafa Pafla ile Hi-
betullah Han›m ise Hüdâyî Aziz Mahmud Kaynaklar: (A. Gölp›narl›, Nedim Divan›, s. 175) (G.
Efendi Camii avlu kap›s›n›n yan›ndaki çeflme- Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, 1/1707) (Sicill-i
yi yapt›ran Kethüda Mehmet Pafla ile evli idi. Osmânî, 1/61) (A. Refik, Lâle Devri) (A. Refik, Tarihte
Kad›n Simalar, s. 59) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/156) (Ayvan-
Fatma Sultan’›n bu evlilikten Mehmet Bey sarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 17/b) (A. Erdo¤an, Üsküdar
isimli bir o¤lu dünyaya gelmifltir. Su Yolu Haritas›) (Lady Montegue, Türkiye Mektuplar›,
Tercüman Yay›nlar›, s. 115) (E. Koçu, ‹stanbul Ans.
Fatma Sultan, 17 Recep 1143 (3 Ocak 1733) 10/5579-5580, 5582) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/32)
tarihinde vefat etmifltir. Kabri, Yeni Cami
Türbesi bahçesindedir. Vefat›nda 29 yafl›nda
olan Fatma Sultan’›n oyma çiçeklerle süslü
mezar tafl› üzerinde flu kitâbe bulunmaktad›r: FETH‹ AHMET PAfiA ÇEfiMES‹
fiehriyâr-› sab›k Ahmed Han-› âlî hazretin
Zübde-i silk ü benat› iffet ü takvâ ile
Eyledi zevcinden üç y›l sonra dünyâdan vedâ
Ç eflme, Fethi Ahmet Pafla taraf›ndan yapt›-
r›lm›flt›r. Pafla, babas› Rodosî Hac› Haf›z
Ahmed A¤a’n›n Karacaahmet Türbesi karfl›-
Cem’ ide Cennetde Mevlâ devlet-i ukbâ ile s›nda ahflap olarak inflaa ettirdi¤i camii, 1272
Ta’miyeyle nâse târîhin k›l imâ Vehbi’yâ (1855-56) tarihinde kârgir ve fevkânî olarak
Fat›ma Sultan’› Allah haflr ide Zehra ile bina etmifl ve alt›na da bir çeflme yapt›r›lm›flt›.
1145
Kad›köy-K›s›kl› tramvay yolu yap›l›rken yol
Fatma Sultan, Üsküdar’a efli ile birlikte bir su geniflletilmifl ve bu s›rada yola ç›k›nt› yapm›fl
getirmifltir. Fatma Sultan-‹brahim Pafla Suyu olan çeflme, geriye çektirilen mezarl›k duvar›-
bahsine bak›n›z. Kendisinin Salacak ‹skelesi n›n önüne nakledilmifltir. Bu nakil s›ras›nda
üstünde muhteflem bir saray› vard›. Ayr›ca, ‹s- Himmet Dede’nin kabri de buradan ihtifal ile
tanbul Valili¤i’nin karfl›s›nda hâlâ tonoz du- kald›r›larak flehitlikteki flimdiki yerine götü-
varlar› görülen bir camii bulunuyordu. rülmüfltür. Taflç›lar Camii bahsine bak›n›z.

“Fatma Sultan, devrin meflk ve ahenginden Çeflme Nuh Kuyusu Caddesi ile Miskinler

1068
Üsküdar Çeflmeleri

Tekkesi Soka¤›’n›n (flimdiki Bulvar) birleflti¤i idi. Dilimli kemerinin üzerinde fiair Rahmi
yerde ve bu soka¤›n sol köflesinde idi. Mustafa Efendi’nin, yedi sat›r halinde haz›rla-
d›¤› ondört m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r:
Ampir üslûbundaki bu yekpare mermer çeflme-
nin düz ayna tafl› ayn› zamanda kitâbesini de Menba-› cûd ü kerem kulzüm-› zehhâr-› himem
ihtiva ediyordu. Ayna tafl›n›n iki yan›na dört Mâlik-i hüsn-ü fliyem zîver-› silk-i vüzerâ
köfle birer sütun yerlefltirilmifl ve üstten bir len- Sadr-› cem kevkebe hem-nâm-› halilü’r-rahmân
to ile birlefltirilmifltir. Ki odur maide-bahflâ-y› gürûh-› fukara
Maksem âb gibi neflr-i keremdir kâr›
Bir k›tadan oluflan dört m›sral› kitâbesi fludur: N’ola devrinde suyun bulsa cihân ser-tâ-pâ
Ne-aceb o¤lu dahi mâil-i hayrat olsa
Zir-i camiden hizaya nakl ile bu çeflmesâr Çünki evlâddad›r s›rr-› vücûd-› aba
Tarz-› nev üzre binâ oldu nefis ü bî-hemal Vâlid-i mâcidine peyrev olub el-hâs›l
Aç›lub lüle-i zerrîn geldi bir târîh fievket Yapd› bu çeflme-i dil-cûy› Musahib Pafla
Hamdü lillah teflne-gâne akd› mânend-i zülâl ‹steriz Hakk’dan o destûr-› cemîlü’fl-fliyemi
1272 Eylesün s›hhat-i câvide muvaffak Mevlâ
Didi bu m›sra-› bâlâ ile Rahmî tarih
Fethi Ahmet Pafla’n›n flahsiyeti için ayn› isim- Zemzemi nâsa sebîl itdi Mehemmed Pafla
le an›lan camii bahsine bak›n›z. 1141 (1728-29)

Çeflme, 1970 tarihlerinde yol geniflletilmesi fiair Rahmi Efendi, Bab-› Ali’den yetiflti, Genç
neticesinde ortadan kald›r›lm›flt›r. Mehmet Pafla’n›n divan kâtibi ve sonra Tersa-
ne Kâtibi oldu. Ahmet Pafla’n›n ‹ran sefaretin-
Kitâbeden, çeflmenin 1855 tarihinden evvel, de vak’anüvislik göreviyle ‹ran’a gitti. Dönü-
ahflap camiin alt›nda oldu¤u ve bu tarihte ca- flünde tersanede Kurflunlu Mahzen’e kâtip oldu.
mii ile bir hizada yeniden yap›ld›¤› anlafl›lmak- 27 Ramazan 1164 (19 A¤ustos 1751)’de gayet
tad›r. korktu¤u vebadan vefat etti. Edirnekap›s› Me-
zarl›¤›’na gömülmüfltür. Divan› vard›r. fiehza-
Kitâbe yazar› fievket Mehmet Efendi, 1219 de Seyfeddin Çeflmesi bahsine bak›n›z.
(1804)’te ‹stanbul’da do¤du. Divan Kale-
mi’nde Arabî ve Farisî tahsil etti. 1270 Çeflmenin bânisi Mehmet Pafla, Damat Nevfle-
(1853)’te kap› kethüdas› olup sonra vefat etti. hirli ‹brahim Pafla’n›n, Fatma Sultan’dan ol-
fiairdir. Eser-i fievket isminde bir telifi vard›r. mayan o¤ludur. Fatma Sultan’›n da ‹brahim
Pafla’dan Mehmet Bey isminde bir o¤lu olmufl-
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 116) (‹. Ta- sa da 1150 (1737) tarihinde vefat etmifl ve 3
n›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/446) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, Ocak 1733’te ölen annesinin yan›na gömül-
2/34) (Sicill-i Osmânî, 3/174-175) (M. Tahir, Osmanl› müfltür.
Müellifleri, 2/403)
Genç Mehmet Pafla’n›n Annesi Hanife Hatun
olup 1124 (1712) tarihinde vefat etmifltir.
Kabri, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda, 4. Ada’da
GENÇ MEHMET PAfiA ÇEfiMES‹ ve Seyyid Ahmet Deresi’nin di¤er kolu üzerin-
deki büyük Nevflehirli Sofas›’ndad›r. Tavus

A tpazar› Mevkii’nde, Toptafl› Caddesi ile


Beygirciler Soka¤›’n›n birleflti¤i köflede-
dir. Hemen arkas›nda, Hac› Bedel Mustafa
kuyruklu flâhidesi mevcuttur.

Mehmet Pafla babas›n›n zaman›nda ve küçük


Efendi Camii vard›r ki 1720 tarihinde Atpaza- yaflta vezir oldu¤u için Genç lâkab› ile an›lm›fl-
r› Osman Efendi taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. t›r. 6 Mart 1724’te, III. Ahmet’in henüz onbir
yafl›nda bulunan k›z› Atike Sultan ile evlendi-
Karfl›s›nda, yol afl›r› yerde ise, Saçl› Halil Efen- rilmifltir. Atike Sultan Çeflmesi bahsine bak›n›z.
di Türbesi vard›r.
Genç Mehmet Pafla, Atike Sultan ile evlen-
Bu güzel görünümlü çeflmenin yüzü, tamamen dikten sonra senenin baz› aylar›n› Salacak üs-
mermer kapl›d›r. Saçakl› çat›s› kiremit örtülü tündeki Fatma Sultan Saray›’nda geçiriyordu.

1069
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

K›fll›k kona¤› ise, ‹stanbul’da Büyük Postaha- Bu görkemli çeflme, Gülnufl Valide Sultan ta-
ne’nin arka taraf›nda ve set üzerinde idi. Baba- raf›ndan 1121 (1709-10) y›l›nda yapt›r›lm›flt›r.
s› ‹brahim Pafla, bu konak civar›ndaki sebil,
mektep, çeflme ve hamam› çevreyi imar etmek Çeflme tamamen mermerden yap›lm›flt›r. Tafl-
gayesiyle yapt›rm›flt›. ç›l›k sanat›n›n yüksek bir örne¤i olan bu çefl-
me, devrinin en güzel eseridir. Zarif ayna tafl›,
Babas›n›n vefat›ndan sonra, Befliktafl’ta Yahya kabartma, tas içinde meyve ve vazo içinde çi-
Efendi Dergâh› önündeki sahilhanesinde otur- çek motifleri ile bezenmifltir. Ayna tafl› üzerin-
mufltu. de kemer görevi gören yelpaze biçimindeki fle-
kil bu tarihlerde yay›lmaya bafllam›flt›r. Bunun
Mehmet Pafla, Selânik ve Bursa valiliklerinde üzerinde ve iki yanda flekilli iki topuz ç›kma ve
bulunmufl ve 1147 (1734-35)’te hastal›kl› ol- bunlar›n üzerinde ise, Taib Ahmed Efendi’nin
du¤u için emekli olmufltur. Sara illetine tutul- ta’lik yaz›s› ile haz›rlanm›fl ondört m›sral› kitâ-
du¤undan kimseyle konuflmaya mecali olma- besi bulunmaktad›r:
y›p inziva köflesinde kendi haliyle meflgul idi.
Mehd-i ulyâ devha-i gülflen-sarây-› saltanat
Babas›n›n feci flekilde öldürülüflünü hiç bir za- Mader-i Sultan Ahmed Han fârûk-ihtisâb
man unutamayan Pafla, büyük bir korku içinde Yümn ile tarh-efgen-i bünyâd olub bu çeflmeye
2 Muharrem 1182 (1 Haziran 1768)’de vefat Eyledi dil-teflnegân-› Üsküdar’› neflve-yâb
etti. Kabri, fiehzadebafl›’nda babas›n›n yapt›r- Oldular gark-› zülâl-i çeflmesâr-› mekremet
m›fl oldu¤u sebilin hazîresindedir. Can verirken bir içim su hasretinden fleyh ü flebâb
Gelsün ‹skender içüb bulsun hayât-› sermedî
Genç Mehmet Pafla Çeflmesi, Mart 1993 tari- Gezmesün zulmetde var-iken bu ayn-› müstetâb
hinde Üsküdar Belediyesi’nce restore edilmifltir. Âlem-i dünyâda bu ecrin mükâfat› muhâl
‹de Kevser ile Cennet’de telâfi Ebû Türâb
Kaynaklar: (Sicill-i Osmânî, 1/61 Fatma Sultan; 1/123 ‹b-
rahim Pafla; 2/376 Rahmi Efendi) (Hadîkatü’l-Cevâmi,
1/41) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 124) (Çeflmizâde Tarihi, Haz.
B. Kütüko¤lu, s. 93) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
3/122) (G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, s.
170) (M. Aktepe, Patrona ‹syan›, s. 48) (Konyal›, Üsküdar
Tarihi, 2/69) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/338) (Ab-
dülkadir Erdo¤an, Üsküdar Su Yolu Haritas›) (Ayvansarayî,
Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 55)
(Divan-› Rahmî, ‹stanbul Üni. Kütüp. T.Y. No: 503 ve
2007)

GÜLNUfi EMETULLAH
VAL‹DE SULTAN ÇEfiMES‹

Ç eflme, Hakimiyet-i Milliye Caddesi ile Ba-


laban Caddesi’nin birleflti¤i köflede, Gül-
nufl Emetullah Valide Sultan’›n ayn› tarihte
infla ettirdi¤i muhteflem sebilinin sa¤, camiin
avluya aç›lan kap›s›n›n sol taraf›ndad›r.

1958 tarihine kadar karfl›s›nda Bitpazar›, sol ta-


raf›nda ve yol afl›r› yerde, Karacao¤lan Soka-
¤›’n›n sa¤ köflesinde, önceden Yeniçeri Kullu-
Gülnufl Emetullah ¤u olan eski Üsküdar Emniyet Amirli¤i binas›
Valide Sultan ve bunun sa¤ taraf›nda da Halim Gülüm Tek-
Çeflmesi. kesi bulunuyordu.

1070
Üsküdar Çeflmeleri

Derc idüb bir beyte Tâib iki tarih-i latîf


Her gelen atflana der H›zr eyleyüb sevk-i savab
Vâlide Sultan bünyâd itdi bu nev çeflmeyi
1121
Ruh-i pak-i Mustafa aflk›na gel iç âb-› nâb
1121

Çeflme yüzünün etraf›n›, setlerden bafllay›p ki-


tâbenin üstünden dönerek giden güzel, zarif ve
gösteriflli bir kornifl dolaflmaktad›r. Camiin iç
avlusundaki flad›rvan›n, sebilin ve türbenin sa-
çaklar›na da bu flekilde kornifller yerlefltirilmifl-
tir. Bu kornifller istalaktitlidir.

Çeflmenin aln›ndaki bezeli sorguç fleklindeki


taç pek güzeldir.
Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/424) (Sicill-i
Gülnufl Sultan ile kitabenin flairi Ahmed Taib Osmânî, 2/107) (Türk Dili ve Ed. Ans. 4/85) Gülnufl Valide Sultan
için Yeni Valide Camii bahsine bak›n›z. Çeflmesi’nin kitabesi.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Teravih, Haz. F.


Derin-V. Çabuk, s. 68) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, HACI MEHMET EFEND‹
2/298) (Gezi Notu) (Sicill-i Osmânî, s. 1/242) (Konyal›, ‹s-
ÇEfiMES‹
tanbul Abideleri, s. 124)

Ç eflme, ‹cadiye Tepesi eteklerinde, Çifte


Bakkal semtinde, Çaml›ca Caddesi ile
Türkan Hatun Soka¤›’n›n birleflti¤i yerdedir.
HACI HASAN A⁄A ÇEfiMES‹
Y›¤ma tafltan yap›lm›fl olan çeflmenin her tara-

Ç eflme, Nuhkuyusu Caddesi üzerinde ve


Kartal Baba Tekkesi’nin sa¤ taraf›nda idi.
Bugün mevcut de¤ildir. Bânisi Hac› Hasan
f› çimento ile s›vanm›flt›r. Genifl yüzündeki ay-
na tafl› üzerinde üç sat›r hal›nda flu kitâbe bu-
lunmaktad›r.
A¤a adl› bir hay›rseverdir.
Mekke-i Mükerreme’de vefat eden
‹stanbul Çeflmeleri, adl› k›ymetli eserinde mer- Bedestanî Çerkes Hac› Mehmed
hum ‹brahim Tan›fl›k Bey; Efendi’nin ruhuna Fatiha
1347 (1928)
“Üzerinde flu tarih beyti ile biten bir buçuk k›-
tal›k bir kitâbesi vard›:

Lülesinden Hamidâ tarihi oldu reflhadar


K›ld› bir pakize su Hac› Hasan A¤a revan
1244 (1828)”

demektedir.

Kitâbenin yazar› Hamid Ahmet Efendi’dir.


Hâcegândan Nazif Efendi’nin o¤ludur. Kethü-
da Kalemi’nde bulunup hâcegândan olarak
yükseldi. Galata Mevlevihanesi fleyhi Galip
Dede’nin etkisinde kalarak Mevlevî oldu. Ye-
niköy’de, evinde otururken 80 yafllar›nda oldu-
¤u halde, 1248 (1832)’de vefat etti. Toplanm›fl Hac› Mehmet Efendi
divan› vard›r. Çeflmesi.

1071
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çeflmenin suyu, arkas›nda, ‹cadiye Tepesi’ HACI SEL‹M A⁄A ÇEfiMES‹


ndeki bir haneden demir boru ile getirilmifltir.
Çeflme, Çiftebakkallar ad› ile an›lan semtte
idi. Burada küçük bir çarfl› ve dört yol a¤z›nda
500 senelik ulu bir ç›nar a¤ac› vard›. Bu muh-
Ç eflme, Tembel Hac› Mehmet Efendi Ma-
hallesi’nde, Selâmiali Efendi Caddesi üze-
rinde ve Hac› Selim A¤a Kütüphanesi yan›n-
teflem an›t a¤aç, Çiftebakkallar ile Kuzguncuk da bugün mevcut olmayan fevkânî Hac› Selim
aras›nda uzanan derenin kapat›larak asfalt yol A¤a S›byan Mektebi’nin alt›nda ve kap›s›n›n
haline getirildi¤i 1976 senesinde hiç gere¤i iki yan›nda idi.
yokken kesilerek yok edildi.
Süleymaniye Genel Kitapl›¤› fotokopi arflivin-
de 20 numara ile kay›tl› bulunan vakfiyesin-
den ö¤rendi¤imize göre çeflme; “Mekteb-i flerif
HACI MEHMET NAK‹ ve kütüphane-i lâtif binalar›” ile beraber 1196
(HACI RIZA EFEND‹ ÇEfiMES‹ - (1782) tarihinde yapt›r›lm›flt›r.

HACILAR ÇEfiMES‹) Yine bu vakfiyede: “Kapu ittisalinde kain


(olan) çeflme-i mâ-i lezize haf›z-› tas olup be-

Ç eflme, Seyyid Ahmet Deresi’ndeki ‹ranl›-


lar Camii’nin sa¤ taraf›nda ve yemek tev-
zi edilen meydan›n önündedir.
her yevmî mekteb-i merkum kapusunu feth ve
i¤lak (aç›p kapama) ve derun ve bî-rununu
(içini d›fl›n›) tathir ve tanzif (temizleme) ve
çeflme-i merkûma tas›n› ref ve ta’lik (çeflmenin
Ayna tafl› ayn› zamanda kitâbeyi havidir. Bu- su tas›n›n kald›r›lmas› ve as›lmas›) ve h›fz ey-
nun etraf›n› bir kesme tafl çerçeve çevirmifltir. leye yevmi befl akçe vazifeye mutasarr›f ola”
Üç k›tal›k kitâbesi Farsça’d›r. denilmektedir.

Tarih beyti fludur: Çeflme, mektep ile beraber y›kt›r›lm›fl ve ayna


tafl› ile yar›m daire fleklindeki mermer yala¤›
Hast çü tarih zehi güftemefl kütüphane bahçesine nakledilmifltir.
Anki ezin ab-› hurd nufl had
1321 (1903) Selim A¤a kütüphanesi ve mektebi bahislerine
bak›n›z.
Alt ‹hsaniye’de Bânileri Hac› Mehmet ve Hac› R›za adl› iki
Haf›z ‹sa A¤a ‹ranl›’d›r. Mektep kap›s›n›n iki taraf›nda bulunan ve bu
Çeflmesi. küçük çeflmeciklerden sol taraf›ndakinin üze-
Kaynak: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/466) (Gezi Notu) rinde “Ve sekahum rabbuhum flerâben tahûrâ”,
sa¤ taraf›ndakinin üzerinde ise “aynen yeflrebu
bihâ tusemmâ Selsebîlâ” ayet-i kerimeleri yaz›l-
m›flt›. 1937 senesinde y›k›lm›flt›r.

Kaynak: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 137)

HAFIZ ‹SA A⁄A ÇEfiMES‹

K üçük ‹hsaniye semtinde, ‹hsaniye Camii


Soka¤› ile ‹hsaniye ‹skelesi Soka¤›’n›n bir-
leflti¤i yerde ve birinci soka¤›n sa¤ köflesinde-
dir. Hemen arkas›nda, Sultan II. Osman’›n
mahalle ile beraber 1169 (1755-56)’da yapt›r-
d›¤› ‹hsaniye Mescidi bulunuyordu. Bugün yal-
n›z arsas› mevcuttur. Çeflmenin ön taraf› ise
bir yar halindedir. Sahile dar ve dik bir merdi-
venle inilir. Eski fiirket-i Hayriye vapurlar› gü-

1072
Üsküdar Çeflmeleri

nün muayyen saatlerinde buradaki vapur iske-


lesine u¤rayarak yolcu al›rlard›. Bu yak›n za-
mana kadar böyle idi.

Çeflme yekpare mermerdendir. Kitâbesini de


ihtiva eden ayna tafl›n›n iki yan›na sütun ka-
bartmalar› yap›lm›flt›r. Bu tafl›n üzerinde bir
kornifl ve en üste de bir madalyon içinde 1238
(1822) tarihi yaz›l›d›r. Madalyonun üzerinde
bulunan üçgen al›nl›¤›n kenarlar› yaprak mo-
tifleri ile bezenmifltir. Haznesi ise pek harap-
t›r.

Çeflmenin önünden Çiftekayalar Mevkii’ne


inen, eski Saray Yolu Kas›m-Aral›k 1991 tari-
hinde beton merdiven olarak yeniden yapt›r›l-
m›fl ve bu s›rada ç›k›fl istikametinde ve sa¤ ta-
rafta yolun bafllang›c›nda bulunan 22 ad›ml›k (Mir’at-i ‹stanbul, s. 75-76) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflme-
harpufltal› eski korkuluk duvar› y›kt›r›lm›flt›r. leri, 2/416) (Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, Haf›z ‹sa A¤a
Halbuki bunun korunmas› gerekirdi. 2/53) Çeflmesi.
Kitabesine kadar
Çok harap duruma gelen çeflmenin arkas›nda- topra¤a gömülü
ki mescit yeniden yapt›r›lm›flt›r. durumda iken, 1998
HAFIZ ‹SA A⁄A ÇEfiMES‹ senesi sonunda
Çeflmenin, sekiz sat›r halinde haz›rlanm›fl olan Üsküdar Belediyesi
onalt› m›sral› kitâbesi fludur:

Hazret-i Sultan Mahmud-i Adli dâdin kemteri


Ç eflme, Karacaahmet Türbesi önünden ‹b-
rahim A¤a Mahallesi’ne giden eski ad›
Ba¤dat Yolu olan Miskinler Tekkesi Soka¤›
taraf›ndan görüldü¤ü
flekilde yenilenmifltir.

Ya’ni ‹sa A¤a ki ol zât-› pâk-i esh›yâ (flimdi bulvar) üzerinde ve sol taraftad›r. Yak›n
Hâliyâ Darü’s-saâde A¤as› âlicenâb
Hazin-i Rabb-› kerîm ma’den-i cûd-u atâ
Nef’-i çün bu çeflmeyi yapd› umûma bî-garez
Hâl ü flân› merhametdir cümle nâsa da’imâ
Kemâl-i sarf-› himmet eyleyüb tekmil-i hayr itdi
Ola flâyân-› dergeh-i kabûl Hazret-i Mevlâ
Gazanfer A¤a içün idüb bu çeflmeyi infla
Vire lûtf-› âmiminden ana ecr-i lâ-yuhsâ
Bi-hamdillah vücûd› masdar-› âsâr-› hayr oldu
Kime tevfik olur böyle eser bu çeflme-i zîba
‹lâhî devlet ü ikbal ü ömrün ber-devâm eyle
Yaz›lsun defter-i hayr› müdâm oldukça bu dünyâ
Dall zamle hâtif-i gayb söyledi târîhini
Çeflme-i aynü’l-hayâtdan iç suyu eyle du’a
1238 Ra. 10

Çeflme, 25 Kas›m 1822’de K›zlar A¤as› Gazan-


fer A¤a’n›n ruhu için yapt›r›lm›flt›r. Bânisi Ha-
f›z ‹sa A¤a için di¤er çeflmesi bahsine bak›n›z.
Gazanfer A¤a, 1603’te idam edildi¤ine göre
çeflme ölümünden 219 sene sonra yap›lm›fl de-
mektir. Gazanfer A¤a için Ayr›l›k Çeflmesi
bahsine bak›n›z. ‹sa A¤a Çeflmesi
(Miskinler Tekkesi
Kaynaklar: (Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi, 1/319) Çeflmesi).

1073
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kilk-i lutf› bendegâne lü’le-i ayn-› atâ


Cûd-› tab’› kiflver-i ihsâne bahr-i bî-kenâr
Âlemi sîrâb-› feyz-i cûy-bâr-› hayr idüb
Gülflen-i mülke su verdi ol fleh-i âlî-tebâr
Sû-be-sû ma’mûr idüb dünyây› ol flâh-› cihân
Yapd› âlemde nice âsâr-› hayr-› bî-flümâr
Dâ’imâ böyle cihânda vaz’-› âsâr eyleyüb
Old›¤› çün mâ’il-i hayrât o flâh-› kâm-kâr
Meslek-i flâhânesine eyleyüb âlem-sülûk
Hayra meyl itdi cihân›n meflreb-i bî-ihtiyâr
Bak vekîl-i kenz-i flâhî Haf›z ‹sa nâm A¤a
K›ld› bu hayrât-› dilcûy› binâya ibtidâr
Celb idüb vakf-› Selimiye’den âb-› dil-keflin
Eyledi bu çeflmeyi ibn-i sebîle yâd-gâr
Hiç söz olmaz tarh›na bu çeflmesâr-› himmetin
Nakfli zîba resmi dil-cû âb-› sâf› hofl-güvâr
fierbet-i kand ile hem-ta’m old›¤›n gûfl eyleyüb
tarihe kadar yan›nda ve arkas›nda Miskinler Teflnedir hâlâ bu flîrîn cûya flâh-› Kandehâr
Miskinler Tekkesi’nde Tekkesi ve müfltemilât› vard›. Varsa bu da’vâm› inkâr eyliyen gelsün beri
(Haf›z ‹sa A¤a) ‹flte humas flerbeti iflte bu flîrîn cûy-bâr
Çeflmesi’nin kitabesi. Çeflmenin karfl›s›nda ve yol afl›r› yerde, Tepe- Bir midir bu mâ-i flîrîn ile hiç âb-› hayât
bafl› Mezarl›¤› yan›nda, Hac› Hüseyin Hayri Bunda hem safvet nümâyân hem letâfet âflikâr
Pafla’n›n 1282 (1865-66) tarihinde yapt›rm›fl Hakk bu kim bu hayr ü âsâr ile flâh-› âleme
oldu¤u kubbeli sebili ve fierif Kuyusu mahalli Eyledi celb-i du’â atflandan leyl ü nehâr
bulunmaktad›r. Tûl-› ömr ile mu’ammer idüb ol flâhenflehi
Mazhar-› tevfîk ide zât›n cenâb-› Girdgâr
Osmanl›-Ampir üslûbunda yap›lm›fl olan çefl- Sâye-i flâhîde Hakk ol sâhibu’l-hayrât› da
menin mermer yüzü, çok büyük bir haznenin Eyliye dil-hâh› üzre feyz-yâb ü behre-dâr
ortas›ndad›r. Bu yüzün iki yan› kesme taflt›r. Oku Vâs›f su gibi târîh-i cevher-mâyesin
fiekilli ayna tafl›n›n iki yan›na dört köfle sütun Gel su iç k›l Hakk’a hamd iflte mu’allâ çeflmesâr
kabartmalar› yap›lm›flt›r. Bu sütunlar›n üzeri- 1226 (1811)
ne, çeflmenin kemeri ile kitâbesini biribirin- Ketebe el-abdu’d-daî Mustafa Rak›m gufire zünubehu
den ay›ran bir kornifl yerlefltirilmifltir. Bunun
üzerinde ise, her sat›r›nda dört m›sra olmak Kitâbenin hattat› Mustafa Rak›m Efendi, Ün-
üzere, 34 m›sral› bir kitâbe bulunmaktad›r. Ki- yeli’dir. Afla¤›daki sat›rlar Cevdet Tarihi’nden
tâbenin iki yan›, yine dört köfle sütun kabart- al›nm›flt›r:
mal› olup bunlar üzerine mermer çam kozala¤›
flekilleri oturtulmufltur. Bu kozalak flekillerine, “15 fiaban günü de eski sadr-› Anadolu Musta-
Çavufldere’deki Ümmügülsüm Han›m Çeflme- fa Rak›m Efendi yetmifl yafl›nda öldü.....karde-
si’nde de raslâmaktay›z. fli ‹smail Efendi, Zühdü takma ad›yla meflhur
hattat olup Rak›m Efendi ise hatt›n her fen-
fiekilli al›nl›¤›n›n ortas›nda ve bir madalyon ninde ve ressaml›k sanat›nda büyük yetenek
içinde, Sultan II. Mahmut’un tu¤ras› bulunmak- kazanm›fl, baflka fenlerde bile söz sahibi olarak
tad›r. Çeflmenin ehramvarî dam› tafl kapl›d›r. büyük ve zengin kimselere hat” ö¤retirdi. “Bu
y›l ölümünde (15 fiaban 1241/25 Mart 1826)
Bu muhteflem menzil çeflmesinin kitâbesi En- vasiyeti üzerine Karagümrük taraf›nda Zincir-
derunî Vâs›f Osman Bey taraf›nda söylenmifl likuyu çevresindeki arsada defnolundu. Sonra
ve meflhur hattat Mustafa Rak›m Efendi hat- da yan›na medrese yap›ld›.”
t›yla da yaz›lm›flt›r.
Kitâbe yazar› Enderunî Vâs›f Osman Bey, 15
Menba’-› cûy-i inayet maksem-i âb-› kerem Ramazan 1240 (3 May›s 1825) tarihinde vefat
Hazret-i Sultan Mahmûd Han-› ‹skender-vakar etmifltir. Kabri, Üsküdar’da Karacaahmet Me-
Âbrû-y› flân-› devlet-der bahr-i saltanat zarl›¤›’nda 1. Ada’da Karacaahmet Türbe-
Kulzüm-› zehhâr-› himmet dâver-i gevher-nisâr si’nden ‹brahima¤a’ya giden bulvar›n sol tara-

1074
Üsküdar Çeflmeleri

f›nda ve fiehitlik Kap›s›’ndan, caddeye paralel hülislâm oldu. Vefat› 1826’ dan sonrad›r.
70 ad›m ileride ve set üzerindedir. Etraf›na ve
kendi kabri üzerine yeni kabirler yap›ld›¤›ndan Çeflmenin kitâbesinde bulundu¤u halde, diva-
tafl› ç›kar›larak bir a¤aca dayanm›flt›r. Molla na bir beyit eksik yaz›lm›flt›r. Bu nefis kitâbe-
sar›¤› da yok olmufltur. Mezar›n›n tanzim edil- nin mutlaka bulundu¤u yerde korunmas› lâ-
mesi lâz›md›r. Kitâbesi fludur: z›md›r.

Hüve’l-Bâkî Topkap› Saray› üçüncü avlusunda ve Darü’s-


Mîr-i Vâs›f dem-i fevtinden olunca âgâh saâde A¤al›¤› dairesi duvar›nda gördü¤üm bir
Yakd› âsâr›n› da cân-› ahibba gibi âh kitâbede flunlar yaz›l›d›r:
Azm-i dîvân-› Hudâ eyleyene âsând›r
Yani mecmua de¤il eylese dünyây› tebâh “Bais-i tarih budur ki Üsküdar’da Du’a Meyda-
Düflmen-i flöhret imifl el-hak o dervifl-nihâd n›’nda (eskiden hacca giden kimseler miskinler
Bu kadar olsa olur mahv-i vücûd eyvallah tekkesi önünde dua ettiklerinden buraya Dua
‹ki cevherden ay›rd› bizi bir günde felek Meydan› denirdi. M.N.H) ihyas›na muvaffak
Diyelim haflre kadar kang› birine eyvâh oldu¤um çeflme-i lâtifin vakf-› flerifi fazilesin-
Baksana gülflen-i efkâr›n› k›ld› sûzân den olmak üzere yedi kimseye onbefler gurufl-
Eylemifl bâ¤-› fenâdan ne kadar istikrâh dan cem’an senevî yüzbefl gurufl, Darü’s-saâde-
Enderûn’dan ân› itmifldi çerâ¤-› hâss› tü’fl-flerife A¤as›’na mahsus olan odaya yedi
Hâcegân zümresine mülhak idüb fiahenflâh adet Yasin-i flerif cüzi hasbeten-lillâhi teâlâ be-
fiuarâ mâtem idüb yazd› mücevher târîh her liyali cum’ada k›ra’at olunmak içün vaz
Ruhu Osmane ide Vâs›f’› terfik ‹lâh olunub evvelâ imam, a¤ay› Darü’s-saâdetü’fl-
Ruhiyçün el-Fatiha flerife ve ana mülhak olarak alt› nefer dahi ki
sene 1240 fî 15 Ramazan cümleten yedi nefer kimesneler feth ü k›ra’at
ve üç ihlas-› flerif münciye ve salavatü ba’de’l-
Kabrin arkas›nda, biraz ileride “Mekteb-i Har- k›raat akabinde fievketlû Efendimiz Hazretle-
biye ders naz›rlar›ndan ve Yanya Müdafii ve ri’nin ez diyad-› ömr-i flahaneleri ve Haremü’fl-
Çanakkale Muharebeleri’nde kolordu Kuman- flerifeyn Oca¤›’n›n devam› çün du’a ve beyn’el-
dan›” büyük asker ve eflsiz insan merhum Esad hafakin medfun olan mevtalar›n ervah-› tayyi-
Pafla (1862-1952)’n›n bir top namlusunu and›- belerine ihdas› ve sene hitam›nda mebla¤-›
ran flâhidesi; solunda 23 Ramazan 1184’te ve- mezburu mütevelli olan kimesneler eda eyle-
fat eden Halil Pafla’n›n k›z›n›n; 1199’da vefat mek flart›yla iflbu hayrat-› müberrat›m vakf-›
eden ‹smail A¤a’n›n ve önünde 15 Safer flerife merbuten hüsn-ü tanzim olunub bu ma-
1249’da vefat eden Salih A¤a’n›n o¤lu Osman halle kayd olundu.
Efendi’nin kabirleri vard›r.
Bais-i vaz’ hâzâ li’t-tarih li sâhibu’l-hayrat ve’l-
Mezar tafl›ndaki fliir, hakiki dostu Keçecizâde hasenat Haf›z ‹sa A¤a’y› Darü’s-saâdetü’fl-fleri-
‹zzet Molla’n›n eseridir. ‹zzet Molla’n›n bas›l- fe” 1231 (1816)
m›fl divan› ve tabii ve aç›k dille yaz›lm›fl güzel
flark›lar› vard›r. Mesalâ flu: Kaynaklar: (Enderunî Vâs›f Osman Bey Divan›, Süleymani-
ye Kütüp. Hac› Mahmut Efendi Bölümü, No: 5101/258)
O gül endam bir al flala bürünsün, yürüsün (‹nal, Son As›r Türk fiairleri, s. 1910) (Mir’at-i ‹stanbul, s.
Ucu gönlüm gibi ard›nca sürünsün, yürüsün 92) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, 2/431) (Sicill-i Osmânî,
3/612 ve 4/600) (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 36) (A. Gövsa,
en güzel eserlerinden biridir. Türk Meflhurlar›, s. 395) (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl.
12/184) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/408, 416) (‹nal,
Çeflmenin bânisi ‹sa A¤a Saray-› hümâyun Son Hattatlar, s. 273, 476) (S. Eyice, ‹stanbul-fiam-Ba¤dat
a¤alar›ndan olup Sultan Mahmut’un cülûsun- Yolu Üzerindeki Mimarî Eserler, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Ta-
da (28 Temmuz 1808) hürmet ve sadakatine rih Der. Say›: 13, s. 119) (M. Kemal Özergin, Üsküdar-Bos-
mebni musahib-i padiflahî ve sonra hazine ve- tanc›bafl› Güzergâh› Kitâbeleri, s. ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Ta-
kili sonra da hazinedar oldu. 1230 fievvalinin rih Der. Say›: 13, s.111-124) (Gezi Notu) (S. N. Ergun,
dokuzunda (14 Eylül 1815) Darü’s-saâde A¤a- Mezar Kitâbeleri, 1932, s. 22) (Atâ Tarihi III, ‹stanbul
s› oldu. 1239 Muharreminde (Eylül 1823)’te 1292, s. 165-166) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/42) (Tarihî-
azl edildi. 1242 (1826) senesinden sonra fiey- i Osmânî Encümeni Mecmuas›, cüz: 8, sene: 1326, s. 458)

1075
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

HAFIZ ‹SA A⁄A ÇEfiMELER‹ Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k ‹stanbul Çeflmeleri,
2/418) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 74)

B u büyük çeflme, eski Çatmac›lar yeni Dr.


S›tk› Özferendeci Soka¤› ile eski Çit, yeni
Neyzenbafl› Halil Can Soka¤› aras›nda uzanan
ve Sultan II. Osman taraf›ndan ‹hsaniye Ma- HAL‹FE ÇEfiMES‹
hallesi ile beraber 1169 (1755) tarihinde yap-
t›r›lan Büyük ‹hsaniye Camii’nin sa¤ taraf›nda Bu çeflmenin, bugünkü Kap›a¤as› mevkiinden
olup abdest musluklar› mahalli olarak infla ileride, Ba¤larbafl›’na yak›n bir mahalde oldu-
edilmifltir. ¤u bilinmektedir.

Dört kal›n a¤aç sütunlara oturtulmufl ahflap bir Kimin taraf›ndan ve hangi tarihte yap›lm›fl ol-
saçak alt›nda bulunan mermer ayna tafll› dokuz du¤u belli de¤ildir.
çeflmeci¤in arkas›nda büyük bir haznesi vard›r.
Üzerinde üç sat›r halinde haz›rlanm›fl flu kitâ- Vak›f Sular Müdüriyeti defterinde: “Medine-i
be bulunmaktad›r: mezbûre haricinde Halife Çeflmesi kurbünde ba¤-
lar derununda” diye ad› geçmektedir.
Hâliyâ Darü’s-saâde A¤as›
Nam› Haf›z ‹sa nef’-i cihân ‹brahim Pafla Suyu, dolay›s›yla ismi zikredildi-
Eyledi bu çeflmenin bünyad›n› ¤ine göre, çeflme 1725 tarihinden evvel yap›l-
Hasbeten-lillah içün râh-› revân m›fl olmal›d›r.
Her gören der barekallah görmedik
Böyle zîba çeflme-i Kevser-niflan Bugün mevcut olmad›¤› gibi hangi tarihte y›-
1240(1824) k›ld›¤› da malum de¤ildir.

‹sa A¤a’n›n bundan baflka Üsküdar’da iki ve Kaynak: (N. Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 223)
onun oldu¤u san›lan bir çeflmesi daha vard›r.
‹hsaniye Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Çeflmeciklerin yan›nda mermer bir abdest tek- HANIM N‹NE SUYU ÇEfiMES‹
nesi vard›r. 1301 (1883)’te Serasker Nam›k
Pafla’n›n o¤lu Cemil Pafla taraf›ndan ‹sa A¤a
çeflmecikleri tamir ettirildi¤i ve üzerindeki sa-
çak yapt›r›ld›¤› s›rada infla ettirilmifltir. Nalça-
Ç eflme, Bulgurlu Köyü yak›nlar›nda ve Li-
badiye Caddesi üzerinde ve fiekerci Mas-
la¤› Soka¤› ile Üçp›nar Soka¤› aras›ndad›r.
c› Halil Tekkesi Camii bahsine bak›n›z.
Suyu daima akan bu çeflme, 1930 tarihinde be-
ton olarak flimdiki flekliyle yeniden yap›lm›flt›r.
Sivasl› Yetimo¤lu Ahmet Efendi taraf›ndan
gerçeklefltirilen bu onar›m s›ras›nda çeflme es-
ki hüviyetini tamamen kaybetmifltir.

Bu çeflmenin yak›n›nda, 1310 (1892) tarihli


Fatma Nazîre Han›m Çeflmesi vard›r. Üzerinde
dört sat›r halinde bir kitâbesi olan basit bir
çeflmedir.

Han›m Nine suyu, Çilehane yan›ndan bir s›-


z›nt› halinde akmakta iken, siyahî yafll› bir ka-
d›n de¤ne¤inin ucu ile iz aça aça flimdiki yeri-
ne getirmifl ve daha sonra da çeflme yap›lm›fl-
t›r. Bu yüzden suya Han›m Nine suyu ad› ve-
rilmifltir.
Haf›z ‹sa A¤a
Çeflmeleri. Kaynaklar: (Gezi Notu) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 6/3115)

1076
Üsküdar Çeflmeleri

HASAN BEY ÇEfiMES‹

K örbakkal semtinde, Divitçiler Sokak ile


Hac› fievket Sokak aras›nda ve Hasan Bey
Sokak üzerinde olup çok harap bir durumda-
d›r. Tonoz çat›s› çökmüfltür. Kesme tafl ve tu¤-
la hat›ll› olarak yapt›r›lan bu çeflmenin ayna
tafl› ve kitâbesi mevcut de¤ildir.

Kaynak: (Gezi Notu)

HASAN ÇAVUfi ÇEfiMES‹

Ç eflme, eski Toptafl› Caddesi üzerinde ve


Darü’fl-flifa (eski T›marhane) kap›s›n›n
sa¤ taraf›ndad›r. Kitâbesi d›fl etkenlerin zoru
ile yer yer okunmaz hale gelmifltir. Yaz›s› çok
girifttir. 1940 tarihlerinde ‹stanbul Çeflmeleri
adl› eserin yazar› ‹brahim Tan›fl›k Bey, bu kitâ-
benin tarihini 987(1579) olarak okumufltur ki, Hasan Çavufl
yanl›flt›r. Çeflmesi.

Dört s›ra halinde yaz›lm›fl olan kitâbesi fludur: Zigetvar’dan son süratle hareket eden Hasan
Çavufl, sekiz günde ‹stanbul’a ve dört günde de
“Ve seka-Allahu flerâben tahûrâ” S›çanlu Sahras›’na (Afyon bat›s›, Sincanl›)
Valide-i Sultan Murad Han-› ûla gelmifltir.
Dürretü’t-tâc ana kim hayr’ün-nisâ
Cami ve han ve imaret yapd›rup 14 Rebiyülevvel 974 (29 Eylül 1566)’da Kad›-
Bu arada eyleyüb âlî bina köyü’ne gelen fiehzade Selim, buradan Üskü-
Çün Çavufl Hasan gelüb oldu emin dar Bahçesi’ne geçerek bahflifller da¤›tm›flt›r.
Yapd›rup bu çeflmeyi ak›td› mâ Sonra ayn› gün, Lala Hüseyin Pafla, hocas›
Teflne-diller geldikçe nûfl idüp olup 979 (1571) tarihinde vefat ederek fieyh
Bâis-i hayr içün itsünler du’â Vefa Türbesi önüne defn edilen Atâullah
Hâtif-i kudsî didi târîhini Efendi ve Müsahib Celâl Bey (fiair, öl.
Ayni ile âb-› Kevserden ola 982/1574) ve sair a¤alar, tu¤lar, alay bayrakla-
... yazd› sene ve seb’a ve elf târîhini r›, yedekleri ve solaklar› ile Üsküdar ‹skele-
si’ne gelmifllerdir. Burada fiehzade Selim, Bos-
Seb’a ve elf, 1007 (1598) tarihini göstermekte- tanc›bafl› Davut A¤a’n›n haz›rlad›¤› saltanat
dir. Rakam yaz›l› de¤ildir. kay›¤› ile ‹stanbul’a geçmifltir.

Çeflme, cami ve darü’fl-flifa’n›n inflas›ndan 16 Sultan II. Selim, 1 Ramazan 982 (15 Aral›k
sene sonra kesme tafltan yap›lm›flt›r. Yüzü flifa- 1574) tarihinde vefat etti. Sultan III. Murat’›n
hanenin cephesine yerlefltirilmifl olup haznesi tahta davet mektubunu yine Hasan Çavufl,
içeridedir. Kafl kemeri eyvan fleklindedir. Ayna Manisa’ya götürmüfl ve bu sebepten dönüflün-
tafl› küçüktür. de ve 18 Ramazan 982 tarihinde çavuflbafl›l›¤a
terfi ettirilmifltir.
Hasan Çavufl, Kanunî Sultan Süleyman’›n
1566 tarihindeki vefat›nda, o¤lu II. Selim’i sal- Kaynaklar: (Tarih-i Selânikî, Haz. M. ‹pflirli, s. 40, 98-99,
tanata davet için, Zigetvar’dan Kütahya’da S›- 104-105, 204, 311) (Daniflmend, Kronoloji, 2/359, 422,
çanlu Sahras›’nda bulunan fiehzade Selim’e 469) (Gezi Notu) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz.
gönderilmifl ve bunun için de, Sokollu Mehmed F. Derin-V. Çabuk, s. 74) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
Pafla’n›n bir mektubu kendisine verilmifltir. 2/258) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/29)

1077
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

HASEK‹ ‹SMA‹L A⁄A ÇEfiMES‹ r› bir emirle oraya gelen Çavuflbafl› ‹smail A¤a,
getirdi¤i idam ferman›n› flehrin ileri gelenleri

B u çeflmenin bulundu¤u mevki belli de¤il-


dir. Ayvansarayl› Hüseyin Efendi, Mec-
mua-y› Tevarih adl› eserinde, bu çeflmenin
önünde okumufl, bunu haber alan Halil Pa-
fla’da k›yafetini hemen de¤ifltirip eline bir m›z-
rak alarak at›na binmifl ve kale kap›s›ndan ç›-
Rum Mehmet Pafla Camii yak›n›nda bulundu- k›p can›n› kurtarm›flt›.
¤unu söylüyor. Halen, fiemsi Pafla Caddesi üze-
rinde ve fiemsi Pafla Bostan› Soka¤› karfl›s›nda Haseki A¤alar›, saray›n bir k›s›m mensuplar›
bir çeflme haznesi vard›r. Kesme tafl ve tu¤la hakk›nda kullan›lan bir tabirdir. Hasekiler
hat›ll› olarak yapt›r›lm›fl olan bu harap hazne- içinde mabeynciler makam›nda olan oniki ne-
nin ‹smail A¤a Çeflmesi olmas› ümit edilir. fer tebdil hasekileriyle beraber yüz neferden zi-
yade idiler. Bunlar›n amir ve zabiti Bostanc›-
Kitâbesi fludur: bafl› idi. Hasekiler saltanatla bir tarafa teflrif-i
flahane vukuunda çuhadarlar, peykler, solaklar
Râh-› hakda k›ld› bu mâ-i safa-bahfl› sebîl gibi padiflah›n maiyyetinde giderlerdi.
Sâhibu’l hayrat ‹smail A¤a idüb himem
Didi tarihin Zamîrî ol›cak âb-› revân Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
‹tdi ‹smail’e Mevlâ âb-› Zemzemle kerem Derin-V. Çabuk, s. 58) (Nusretname, Haz. ‹smet Parmak-
1118 (1706-7) s›zo¤lu, Cilt: II, Fasikül: II, s. 201, 365)

‹smail A¤a’n›n H. 1115 tarihli bir çeflmesi da-


ha vard›r.
HAS‹P PAfiA ÇEfiMES‹
A¤a, 1 Ekim 1703 tarihinde Edirne’de zuhur (ZEK‹ BEY ÇEfiMES‹)
eden Bostanc›lar Vakas›’ndan sonra, Sadrazam
Rami Mehmet Pafla’n›n odabafl›s› iken, haseki
a¤al›¤›na atanm›flt›r. Sonra çavuflbafl› olan ‹s-
mail A¤a’n›n bu görevi s›ras›nda, 9 Ramazan
Ç eflme, T›bbiye Caddesi ile Çeflme-i Kebir
Soka¤›’n›n birleflti¤i yere yak›n olup soka-
¤›n sa¤ taraf›ndad›r. Hemen arkas›na Astsubay
1129 (17 A¤ustos 1717)’de Belgrad Bozgunu Misafirhanesi yap›lm›flt›r. Karfl›s›nda, Taz›c›lar
meydana gelmiflti. Bu durumun müsebbibi sa- Oca¤› Çeflmesi, sa¤ taraf›nda ve yol afl›r› yerde
y›lan Sadrazam Hac› Halil Pafla azledilmifl ve
Selânik muhaf›zl›¤›na gönderilmiflti.
Hasip Pafla Çeflmesi.
Paflan›n vücudunu ortadan kald›rmak üzere ay-

Haseki ‹smail A¤a


Çeflmesi.

1078
Üsküdar Çeflmeleri

Suyu daima akan bu menzil çeflmesinin önün-


de hayvan sulamaya yarayan üç yalak vard›.
Bugün bir tanesi kalm›flt›r.

Bu çeflmeyi Maliye Naz›r› Hasip Pafla yapt›rm›fl


o¤lu Zeki Bey ise tamir ettirmifltir. 1286
(1869) tarihinde vefat eden Hasip Pafla için
Selimiye Camii hazîresi bahsine bak›n›z.

Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri) (Konyal›, Üs-


küdar Tarihi, 2/50)

HAT‹CE SULTAN ÇEfiMES‹

‹ hsaniye Soka¤› üzerindedir. Tam karfl›s›nda


XVII. Yüzy›l›n sonlar›nda yap›lm›fl oldu¤u
san›lan ahflap, büyük bir konak vard›r. Som
mermerden yapt›r›lan bu güzel çeflmenin iki
yan› ve haznesi iki s›ra tu¤la ve bir s›ra kesme
tafltan yap›lm›flt›r. Dilimli kemerinin üstünde Hasip Pafla.
üç sat›r halinde flu kitâbe bulunmaktad›r:

Nevnihal Han›m Namazgâh› ve Çeflmesi ve Sâhibu’l-hayrat ve’l-hasenat merhume ve ma¤fu-


bunun karfl›s›nda ise Baytar Okulu (Veteriner- rün-leha
lik Fakültesi) bulunmaktad›r. Cennet-mekân firdevs-afliyan Hadice Sultan
Binti’s-Sultan Mehemmed Han aleyhimü’r-rah-
Kesme tafltan yap›lm›fl olan bu çeflmenin kü- metü ve’l-gufran
çük ayna tafl› üzerinde üç sat›r halinde haz›r- 1178 (1764-65)
lanm›fl alt› m›sral› bir kitâbe, bunun üzerinde
iki daire ve bir dikdörtgen kartufl içine yaz›lm›fl Çeflme, Hatice Sultan’›n vefat›ndan 20 sene
bir âyet ve bunun üzerinde ise sonradan kaz›n- sonra ye¤eni, Sultan III. Mustafa (1757-1774)
m›fl II. Abdülhamit’in bir tu¤ras› vard›r: taraf›ndan çok hürmet etti¤i halas›n›n ruhu
için yapt›r›lm›flt›r. Hatice Sultan için Sadra-
Kaal-Allahu teâlâ zam Damat Hasan Pafla Çeflmesi ile Nasuhî
“Ve sekahum Rabbuhum flerâben tahûrâ” Tekkesi Camii bahislerine bak›n›z.
Sadakallahü’l-azîm
Zamanla harap olan çeflme Hazinedar ustas› Hasip Pafla Çeflmesi
Kitâbe fludur: fievknihal Han›m taraf›ndan tamir edilmifltir. ve çevresi.
Bunu belirten kitâbe fludur:
Hasbetenlillah idüb necl-i Hasib Pafla bugün
Ceyfl-i mansur-› fleh-i devrane bu âb-› revân
Bir tarafdan celb idüb hayr-› du’a ibka-y› nâm
Bir tarafdan eyledi ruh-› Hasib’i flâd-mân
Geldi bir ta’mir içün tarih hayratü’l-Hasib
Eylesün Hakk ol Zeki Be¤’i cihanda kâm-rân
15 Rebiyülâhir 1323 (19 Haziran 1905)

Düz sat›hl› olmayan ayna tafl›n›n iki yan›nda


oluklu dört köfle birer kefeki tafltan sütun ve
onun üzerinde ise flekilli bir silme bulunmakta-
d›r. Bunun üzerinde, y›ld›z flekilli bir kornifl yer
almaktad›r.

1079
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Muvaffak oldu tamir-i çeflmeye iffet nihal HAT‹CE SULTAN ÇEfiMES‹


Hazinedar usta-i devlet pür kerem fievknihal
1258(1842)
Ketebehu Mehmed Tahir Ç eflme Bülbüldere’de, Feyziye Camii’nin
yan›ndaki Feyziye veya Hafize Han›m
Mektebi’nin alt›nda idi. 1925-30 tarihlerinde
fievknihal Usta, Sultan Abdülmecit’in Hazi- yola ç›k›nt› yapt›¤› için y›kt›r›lm›fl ve kitâbesi,
nedar› idi. evvelâ Çinili Köflk Müzesi Kitâbeler Bölü-
mü’ne ve oradan da Topkap› Saray› ikinci av-
Tamir kitâbesini yazan Mehmet Tahir Bey, fa- lusuna getirilerek otlar aras›na at›lm›flt›r. Kitâ-
zilet sahibi ediplerden bir zat olup ‹stanbullu- be bugün de giriflin sol taraf›nda ve Kubbealt›
dur. 1260’ta (1844) vefat ederek Ayvansaray civar›ndad›r. Yan›nda ters vaziyette at›lm›fl
haricinde Tokmaktepe Mezarl›¤›’na gömülmüfl- baflka kitâbeler de vard›r. Yerinden ç›kar›lma-
tür. Bu kabristan bugün mevcut de¤ildir. dan evvel sar› yald›z ile yald›zland›¤› flimdiki
halinden anlafl›lmaktad›r. Dört s›ra halinde
Hatice Sultan Çeflmesi semtin ilk eseridir. haz›rlanm›fl olan kitâbe fludur:
Semt, çeflmenin yap›m tarihinden pek k›sa bir
zaman evvel iskân edilme¤e bafllanm›flt›. Daha Âsmân-mertebe Sultan Ahmed
evvel bölge, Üsküdar Saray› has bahçesinin bir Heft iklîmde oldur hâkân
k›sm› idi. ‹hsaniye Camii ve mahallesi 1169 Üsküdar’› idüb ihyâ lutfa
(1755-56) tarihinde, Sultan III. Osman Âb-› flîrîn ile k›ld› reyyân
(1754-1757) taraf›ndan yapt›r›lm›fl ve isteyene K›rk çeflme gibi bu flehri hele
ihsan olundu¤undan ‹hsaniye ad›yla meflhur Eyledi çeflmeleri âbâdan
olmufltur. Hadîka yazar› bu cami için; “‹hsaniye Ol fieh’in duhter-i vâlâ-güheri
denmekle maruf olan daire dahilinde vaki haneler K›ld› bu ayn-› dilârâ-y› revân
ile beraber bina olunmufltur” demektedir. ‹hsa- Eyliye Hazret-i Bârî müzdâd
niye Camii bahsine bak›n›z. Çeflme, camiden Ol fieh’in flevket ü flân›n her ân
8-9 sene sonra yapt›r›lm›flt›r. Bî-bedel didi bu târîhi Nedim
Çeflme-i pâk-i Hadice Sultan
Hatice Sultan’›n, ad›na yap›lm›fl bu çeflmeden 1141 (1728)
baflka, F›st›kl› Mektebi alt›nda da bir çeflmesi
vard›. Bu mektep bahsine bak›n›z. Hatice Sul- Çeflme, Sultan III. Ahmet taraf›ndan k›z› Ha-
tan ad›na yap›lm›fl bir çeflme de ‹hsaniye Mes-
cidi yak›n›nda ve “sahil-i bahre karib” bir ma-
halde idi. Zamanla harap olan “çeflme, 1286’da
(1869-70) yeniden tamir olunmufl ve üzerine
flu kitâbe konulmufltur:

Sultan Hadice ol bünyâd idüb azîzim


Bu çeflme-i müzeyyen olmufl idi hayre mîzâb
‹mrâr-› ezmânile kalm›fl idi harâbe
Salih Efendi ehli yapd› bi-avn-i Vehhâb
Cem’i yaz›lsa lây›kd›r ve cevherle târîh
‹tdi Emine Han›m bu ayn-› sâf› pür-âb
1286

Bu çeflme bugün mevcut de¤ildir. Saray› bahsi-


ne bak›n›z.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/56, 2/228, 231-232)


(Mir’at-i ‹stanbul, s. 75) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/364) (Sicill-i Osmânî, 1/31) (G. Oransay, Osmanl› Dev-
leti’nde Kim Kimdi, s. 179) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
‹hsaniye’de Hatice 2/418) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 68)
Sultan Çeflmesi. (A. Refik, Kad›nlar Saltanat›, s. 242)

1080
Üsküdar Çeflmeleri

tice Sultan ad›na yapt›r›lm›flt›r. Hatice Sultan


20 Kas›m 1719 tarihinde do¤mufl dört yafl›nda
ve 1724 y›l›nda Haf›z Ahmet Pafla’ya niflanlan-
m›fl ve daha sonra evlenmifl, Pafla’n›n Aral›k
1735 tarihindeki vefat› üzerine dul kalm›fl ve
1151 (1738) senesinde, 31 yafl›nda bulundu¤u
halde vefat etmifltir. Kabri, ‹stanbul Yeni Ca-
mi Türbesi hazîresindedir.

Lâhdi, Yeni Cami Caddesi’nden hazîreye bak-


t›¤›m›zda sa¤daki ikinci çeflme arkas›nda, bi-
rinci s›rada ve Atike Sultan’›n ayak ucundad›r.
fiâhidesine flu kitâbe yaz›lm›flt›r: Hatice Sultan
Çeflmesi karfl›s›ndaki
Yaz›k ki eyledi r›hlet saray-› âlemden tarihî ev.
Ve taze duhter-i Han Ahmed-i cihan-ban›
Fena-y› dehri gücünden bulub misal-i peder Hayrullah Efendi çeflmeyi babas›n›n ruhu için
Düfldü dar-› bekaya diyar-› imkân› yapt›rm›flt›r. fiehremini, 1234 zilkadesinde
Du’a idüb didi tarih-i fevtine Ruhi (Eylül 1819) darphane emini, iki sene sonra
Cinana Hakk ide lay›k Hadice Sultan’› çavuflbafl›, 1237’de (1821) Surre-i Hümâyun
1151 emini, bir sene sonra ruzname-i evvel, 1241’de
(1825) ikinci defa flehremini oldu ve ayr›ld›.
Kitâbe yazar› Ruhi Efendi, Üsküdarl› flair olup Son görevi ise, Esma Sultan kethüdal›¤› idi.
1168 (1754) tarihinde vefat etmifltir. 1247 Recebinin gurresinde (6. 12. 1831) vefat
etti.
Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/316, 328)
(A. Gölp›narl›, Nedim Divan›, s. 211) (Mir’at-i ‹stanbul, s.
86) (G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, I/132,
179) (Sicill-i Osmânî, 1/31, 246; 2/421 Ruhi Efendi) (Ay-
vansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s.
50) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 91-92)

HAYRULLAH EFEND‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, Paflaliman›’nda, Abdurrahman A¤a


Camii yan›nda ve flimdiki muhteflem, Se-
rasker Hüseyin Avni Pafla Çeflmesi’nin yerinde
idi. fieyhülislâm Arif Hikmet Beyefendi çefl-
menin yerini “Der piflgâh-› sahilhane-i hud der
Öküz Liman›” diye tarif etmekte ve çeflmenin
Hayrullah Efendi Sahilhanesi’nin önünde ol-
du¤unu belirtmektedir.

Çeflmenin üzerinde Arif Hikmet Beyefen-


di’nin söyledi¤i flu kitâbe vard› ki, bugün mev-
cut de¤ildir:

Sâhibu’l-hayrat kim zat-› sevab-› endifledir


Validi ruhiçün itdi çeflme-i dil-cu binâ
Teflnegâne Hikmet iflrab itdi tarih-i selis Çeflme sahibi
Abdan iç eyle Hayrullah Efendi’ye du’â Hayrullah Efendi’nin
1228 (1813) flâhidesi.

1081
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Fesli muhteflem flâhidesi, Eyüp Sultan’da, Han- HORHOR ÇEfiMES‹


çerli Sultan Türbesi’nin sa¤ taraf›nda ve bir
(KEMANKEfi AHMET A⁄A ÇEfiMES‹)
hâcet penceresinin arkas›ndad›r. Üzerindeki
kitâbesi fludur:

Rical-i devletin el-hac Hayrullah Efendi kim


H akimiyet-i Milliye Caddesi ile Selmani-
pak Caddesi’nin birleflti¤i yerde ve Sel-
mana¤a Camii’nin önündedir. Hemen arka-
Nüfuz ü itibar refeti var idi ba-irfan s›nda Selman A¤a’n›n kabri vard›r.
Olub Sultan-› ali kethüdas› hem çavuflbafl›
Emin-i flehr iken ande gidüb bu zat-› pür izan 1924 Tarihli Gayr›menkul Vak›flar Listesi’nde
Demadem hayra salik bir inayetgar olub hakka “Horhor Çeflmesi Karacaahmed Caddesi mazbuta
Nice bikesleri ihsan ile eyledi fladan yola al›nm›flt›r” diye kay›tl›d›r.
Nüzul itdi isabet bir sene sahib-i firafl oldu
fiehadet ederek tevhid ile Mevlâ’ya verdi can Çeflme, büyük bir ihtimalle 1911 tarihinde Üs-
‹lâhî cürm ü taksirat›n› afv eyle k›l ma¤fur küdar tramvay hatt›n›n döflenmesi s›ras›nda,
‹de ruhun ihata rahmet-i deryâ-y› bî-payan yola ç›k›nt› teflkil etti¤inden flimdiki yerine
Safayab eyle Cennet-i gülfleninde ruhunu yâ Rab al›nm›fl olmal›d›r.
Enis ü hemdemi huriler olsun mahremi gilman
Lebibâ geldi bir abid didi fevtinde tarihin Nâz›m Bey’in 1922 tarihinde bast›r›lan “‹stan-
Cinan› cay Hayrullah Efendi’ye ide Yezdan bul fiehremaneti’ne Evkaftan Devrolunan Su-
Ruhiçün el-Fatiha lar” adl› eserinde, Kemankefl Çeflmesi suyu
1247 gurre-i B. bahsinde, bu suyun Bülbülderesi arkas›ndaki
s›rttan Da¤ Hamam› mevkiindeki menbadan
Ayak tafl› asma ve üzüm kabartmalar› ile be- ç›k›p Selmana¤a Camii bitifli¤indeki Horhor
zenmifltir. Hemen bafl taraf›nda annesinin flâ- Çeflmesi’nden akmakta oldu¤u belirtilmifltir.
hidesi vard›r ki kitâbesi fludur:
Ayn› eser zeylinin 60. sayfas›nda Selmana¤a
Rical-i Devlet-i Aliyye’den fiehremini Hayrullah Mahallesi çeflmelerini flu s›ra ile zikretmifltir:
Efendi’nin valide-i muhteremesi fierife Vahide
Han›m. 22 Cemaziyelevvel 1234 (18 Mart 1- Tophanelio¤lu Mustafa Efendi Çeflmesi
1819). 2- ‹brahim Pafla Çeflmesi
Selman A¤a Camii 3- ‹brahim Pafla Çeflmesi
önündeki Horhor Kaynaklar: (Gezi Notu) (Arif Hikmet Beyefendi, Divan, 4- Kemankefl Ahmed A¤a Çeflmesi
Çeflmesi (Kemankefl ‹stanbul 1283, s. 230) (Sicill-i Osmânî, 2/318-319 Hayrul- 5- Mustafa Pafla Çeflmesi
Ahmet A¤a Çeflmesi). lah Efendi)
Ad› geçen Kemankefl Ahmet A¤a Çeflmesi
acaba meflhur Kemankefl Tozkoparan Ahmet
A¤a’n›n eseri midir? Ahmet A¤a’n›n Okmey-
dan›’nda bir menzil tafl› vard›r. 957 (1550) ta-
rihinde vefat etti. Kabri Cerrahpafla Caddesi
üzerinde, Ahmet Kethüda (fiem’i Molla) Ca-
mii hazîresinde olup, kâtibî sikkeli flâhidesi
vard›r.

Çeflme üç yüzlü olup, muntazam kesme tafltan-


d›r. Sivri kemerleri renkli mozaikten olup ke-
merleri üzerine renkli çini panolar yerlefltiril-
mifltir. Gerek kemerleri ve panolar ve gerekse
ç›kmal› tu¤la saça¤› 1911 tarihinde yap›lm›fl-
t›r. Kitâbesi yoktur.

Kaynaklar: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/56) (Nâz›m Bey,


‹stanbul fiehremaneti’ne Evkaftan Devrolunan Sular 1341, s.
42-60) (Okmeydan› ve Okçuluk Tarihi, s. 83) (Hadîkatü’l-
Cevâmi, 2/20)

1082
Üsküdar Çeflmeleri

HÜSAMEDD‹N A⁄A ÇEfiMES‹

B asit krokiden de anlafl›laca¤› üzere çeflme,


Çavuflbafl› semtinde Kartalbaba Caddesi
ile Boybeyi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde, meflhur
fieyh Sad›k Efendi’nin Hac›dede Tekkesi is-
miyle de an›lan tekkesinin caddeye aç›lan ka-
p›s›n›n sol taraf›nda ve fleyh evinin cumbas› al-
t›nda idi. Ahflap payandalarla yola tafl›r›lm›fl
olan bu fevkânî binan›n alt›nda da çeflmenin
haznesi bulunuyordu. Kap›n›n sa¤ taraf›ndaki
cami duvar›nda da 1173 (1759-60) tarihli Ha-
c› Dede’nin kabir tafl› vard›r.

Barok stilli çeflmenin mermer, küçük ve zarif


bir ayna tafl› vard›. ‹ki yan›na kabartma ince
sütuncuklar yap›lm›flt›. Motifli bir al›nl›k çefl-
meyi süslüyordu. Bunun üzerinde befl sat›r ha-
linde haz›rlanm›fl flu kitâbe vard›:

Menba-› ihsan Hüsameddin A¤a


Ya’ni ser-flahinci-i âlî-simât
Hayre sâî lûtf› cârî pür-kerem Hüsameddin A¤a
Eyledi bu çeflmeyi icrâ o zât Çeflmesi.
Cûy-bâr-i feyzi iska eyleyüb
Hânkâh-› Nakflibendî dü-cihât t›r›lan Sultan III. Selim ambarlar› ve sonuncu
Fikr iderken târîhini Rüfldiyâ tarihte yapt›r›lan Nizam-› Cedid Karakolhane-
Doldu tab’›ma hemân bu vâridât si vard›r. Bu kulluk, 1258 (1842) tarihinde
Geldi oniki imam târîh didi Sultan Abdülmecit taraf›ndan yeni bafltan
Oldu cârî çeflme-i aynü’l-hayât yapt›r›lm›flt›r.
1206 (1791-92)
Çeflmenin hemen arkas›ndaki hazîreden eser
Kitâbe, Alanyal›o¤lu fiair Rüfldi Ali Efendi ta- kalmam›flt›r. Sol taraftaki bir kap›dan Nuri
raf›ndan yaz›lm›flt›r. Kad› mesle¤inden olup Demira¤’a ait koruya girilmektedir. Bu koru-
Sultan III. Selim devrinde (1789-1807) vefat nun önünde bugün yeri tütün deposu olarak
etmifltir. Küçük kardefli fieyhi Efendi de flair idi. kullan›lan Sadrazam ve Serasker Hüseyin Av-
ni Pafla’n›n ahflap yal›s› vard›. Buradan bir
1965 tarihlerinde mevcut olan fleyh evi ve ki- köprü ile yal›n›n arkas›ndaki koruya geçilirdi.
tâbe bugün mevcut de¤ildir. Hac› Dede Tek- Sahilhane yan›nda bugün de mevcut olan ve
kesi bahsine bak›n›z. semte ismi verilen kay›khane (liman) vard›r.
Buras› Hüseyin Pafla’n›n Seraskerlik kay›¤› için
Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 95-135) (Sicill-i Osmânî, yapt›r›lm›flt›.
2/382 ve 3/183) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/386)
Çeflme, barok mimarî üslûbunda yap›lm›fl bir
esas çeflme ve onun iki yan›nda ampir üslûbun-
da yap›lm›fl befler yüzden oluflmufltur. Esas çefl-
HÜSEY‹N AVN‹ PAfiA ÇEfiMES‹ me di¤er yüzlerden daha yüksek ve ileridedir.
(PAfiA L‹MANI ÇEfiMES‹)
Ayna tafl›n›n üzerinde kabartma motifler ve

Ç eflme, Pafla Liman› Caddesi üzerindedir.


Bu muhteflem mermer çeflmenin sa¤ geri-
sinde Yar›mca Baba Tekkesi, Abdurrahman
orta k›sm›nda bofl bir madalyon vard›r. ‹ki ya-
n›nda, ince zarif ve sütun bafll›klar› yer almak-
tad›r. fiekilli kemerinin üzerinde ondört m›sra-
A¤a Camii ve hazîresi, sa¤ taraf›nda ise 1213 l› bir kitâbe bulunmaktad›r. Kitâbede iki tarih
(1798-99) ve 1217 (1802-3) tarihlerinde yap- m›sra› bulundu¤undan çift tarih rakam› okun-

1083
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

maktad›r. Kitâbenin üstüne geniflçe mermer hurdur. ‹stanbul Bo¤az›’n› açt›¤› rivayet olu-
bir saçak yerlefltirilmifltir. nan efsanevî ‘‹O’ adl› inek ile belki bir alâkas›
vard›r. Eski eserlerde, bu ine¤in burada karaya
Esas çeflme, tatl› bir kavisle iki yandaki yüzler- ç›kt›¤› veya denize girdi¤i yaz›l›d›r. Üsküdar’›n
le birlefltirilmifltir. Bu yüzlerin ayna tafllar› yek- Ayazma Camii’nin üzerinde bulundu¤u k›sm›
pare düz flekilli olmayan mermerden yap›lm›fl da ‹nek Burnu diye an›l›rd›. Fakat Osmanl›
ve iki yan›na dört köfle mermer sütunlar yerlefl- Türkleri’nin bu Pafla Liman›’na, Öküz Liman›
tirilmifltir. Üzerlerinde bir silme ve düz bir ad›n› vermeleri ‹O’dan dolay› de¤ildir. Yazar-
al›nl›k ve bunun üzerinde ayn› flekilde tekrar lar›n io’nun buradan denize girdi¤i rivayeti,
silme bir al›nl›k bulunmaktad›r. Bu yan çeflme Türkler’in bu semte Öküz Liman› demelerin-
yüzlerinin en üstünde ve boydan boya bir kor- dendir.
nifl ve bunun üzerinde de mermer babal› demir
parmakl›klar bulunmaktad›r. Anadolu’dan getirilen bu çift toynakl› hayvan-
lar Ba¤larbafl›, Arapzâde, Özbekler Tekkesi ve
Çeflme bir seddin önüne infla edildi¤inden üs- Susuzba¤ yoluyla bu limana getirilir ve bura-
tü bahçedir. Yukar›da bahsedilen parmakl›klar dan mavnalarla Befliktafl’a geçirilirdi.
bu bahçeye aittir.
Befliktafl ‹skelesi’nin hemen arkas›ndaki
Yan çeflmelerin en uçlardaki kenarlar› birer meydana Deve Meydan› denmesi bofluna de-
kavis ile d›flar›ya tafl›r›lm›fl ve önlerine de birer ¤ildir.
sütun konmufltur.
As›rlar boyunca Öküz Liman› ad›yla an›lan bu
Bu on yüzde tarih kitâbesi ve musluk yoktur. yer, sonradan Paflaliman› ad›n› alm›flt›r. 1256
Yaln›z herbirinin önünde yalaklar› vard›r. Su, (1840) tarihli tekkeler listesinde ve Yar›mca
birinden di¤erine gizli deliklerden akar. Baba Tekkesi bahsinde ‘Paflayî Liman’ diye
kaydedilmifltir. Burada yak›n zamana kadar du-
Üsküdar ve ‹stanbul’da bu kadar genifl cepheli ran ve oldukça genifl, kapal› bir liman vard›.
baflka bir çeflme yoktur. Ön cephesinin genifl- 1780 tarihlerinde yaz›lan Hadîkatü’l-Cevâ-
li¤i 32 ad›m olan bu mermer muhteflem çeflme- mi’de dahi Paflaliman› ad› geçmektedir.
nin neden buraya yapt›r›ld›¤› merak edilebilir:
Çeflmenin befl sat›r halinde haz›rlanm›fl olan
Bu semt, yüzy›llar boyu, Öküz Liman› diye mefl- kitâbesi fludur:

Paflaliman›’nda
Hüseyin Avni Pafla
Çeflmesi.

1084
Üsküdar Çeflmeleri

Çok zemân kalm›fld› iflbu çeflme-i pür-âb ü tâb


Teflne-leb-i mând-i atflan-› kazâ-y› Kerbelâ
Câmi’-i seyf ü kalem müstecmi’-i adl ü kerem
Sadr-› a’zam-› nâmdafl-› s›bt-› Fahrü’l-enbiyâ
Menba’-› maü’l-hayat-› himmetin cûfl itdirüp
Eyledi mecrâs›n› lebriz âb-› cân-fezâ
‹ntizâm-fermâ-y› mi’mâr lutfile dahi
Âb ü tâb-› sâb›k› itdi dü-bâlâ i’tilâ
Teflnegân içdikce su müminler ald›kca vuzû
Eylesünler izdiyâd-› ömr ü iclâlin du’â
Nâvdân-› hâmeden mânend-i âb-› hofl-güvâr
Akt› Muhtar iki târîh-i selâset intimâ
Avni Pafla eyledi ihyâ flu a’lâ çeflmeyi
1291
Gel Hüseyin aflkile iç bu çeflmeden âb-› safâ
1291 (1874)

Bânisi Hüseyin Avni Pafla, 1820’de Isparta’da


do¤mufl ve 16 yafl›nda ‹stanbul’a gelip Çorlulu
Ali Pafla Medresesi’ne yerleflmifltir. Befl alt› y›l
sonra, Harbiye’ye yaz›lm›fl ve 1842’de te¤men
olarak ç›km›flt›r. K›r›m Harbi s›ras›nda Bal- Paflaliman›’nda
kanlarda yararl›klar› görülmüfltür. 1868’de Gi- Hüseyin Avni Pafla
rit’te vali bulunan Avni Pafla, Nam›k Pafla’n›n Çeflmesi cephesi.
yerine Serasker olmufl fakat 1871’de azlonula-
rak memleketine sürülmüfltür. Bunu hazmede- y›’n› y›kt›r›p, Küçük ve Büyük ‹hsaniye Ma-
meyen Pafla, Sultan Abdülaziz’den intikam al- halleleri’ni yapt›rd›¤› zaman infla ettirmifl ol-
maya karar vermifl ve tekrar getirildi¤i Seras- mal›d›r.
kerlik görevi s›ras›nda 30 May›s 1876 tarihin-
de bir tak›m arkadafllar› ile beraber padiflah› Kitâbe yazar› flair Ahmed Muhtar Efendi, 7
taht›ndan indirmifltir. Ramazan 1328 (12 Eylül 1910) tarihinde vefat
etti. Kabri, Molla Gürani Camii hazîresinde
Fakat k›sa bir zaman sonra, Beyaz›t’ta So¤ana- iken bu mabedin, Haziran 1918’de yanmas›
¤a semtindeki Mithat Pafla Kona¤›’nda ve üzerine kemikleri Merkez Efendi Mezarl›¤›’na
15/16 Haziran 1876 tarihinde Çerkez Hasan nakledildi.
taraf›ndan tabanca ile vurularak öldürülmüfl-
tür. Kabri, Süleymaniye Camii hazîresindedir. Kaynaklar: (‹slâm Ansiklopedisi c. 5/1, s. 645) (fiafak
Can, Yunan Mitolojisi, s. 82) (E. Koçu, ‹stanbul Ans.
Bu muhteflem çeflmenin yerinde, Sultan III. 6/2994) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/78) (‹nal, Son As›r Hüseyin Avni Pafla
Osman’›n yapt›rm›fl oldu¤u klâsik bir çeflme Türk fiairleri, s. 986) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, Çeflmesi kitabesi.
vard›. Bunu, 1815 Tarihli Bostanc›bafl› Defte- 2/243)
ri’nden ö¤reniyoruz:

“Kuzguncuk ‹skelesi -(onbefl yal›dan sonra)-


Arapzâde Efendi’nin o¤lu Arif Efendi’nin yal›-
s›- fiehremini Hayrullah Efendi’nin yal›s› -
Defter Emin-i sab›k› Sadullah Efendi’nin yal›-
s› - Sultan Osman Mâ-i Leziz Çeflmesi - ve Ö-
küz Liman› - Bektâflî Dergâh›”

Hayrullah Efendi Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Sultan Osman (1754-1757), bu çeflmeyi ihti-


mal, 1169 (1755-56) y›l›nda, Üsküdar Sara-

1085
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

‹BNÜLEM‹N AHMET A⁄A Bânisi, Üsküdar Ahmediye Külliyesi’ni yapt›-


ran Eminzâde Ahmed A¤a’d›r. Bu cami bahsi-
ÇEfiMES‹
ne bak›n›z.

Ç eflme, Gündo¤umu Caddesi üzerinde ve


bu caddenin ‹nadiye Mektebi Soka¤› ile
birleflti¤i yerde bulunan Tavafli Hasan A¤a Ca-
Çeflmenin suyu, Valide-i Cedid Camii suyun-
dan temin edilirdi.
mii’nin sol taraf›nda ve cami avlusuna girilen
merdivenli yolun solundad›r. Kitâbenin, fiair Safayî Halil Efendi taraf›ndan
yaz›ld›¤› san›lmaktad›r. Bunu:
Sa¤ taraf›nda, çeflme ile beraber yapt›r›lan na-
mazgâh, tam karfl›s›nda, bugün yaln›z etraf›n›n Nufl idüb ab-› Safa bahfl›n› geldi tab’›ma
kesme tafl duvarlar› kalm›fl bir hazîre ve bunun Tâ beyan-› sal-› bünyad›n idem zib-i sutur
yan›nda da meflhur Rufaî Tekkesi vard›.
beytinden anl›yoruz. Halil Efendi haffaf (ka-
Klâsik Türk çeflme mimarîsine uygun olarak vaf, ayakkab›c›) olup 1150 (1738) tarihinde
kesme tafltan yap›lm›fl bu büyük hazneli çeflme- vefat etmifltir.
nin mermer ayna tafl› üzerinde servi kabartma-
lar› ve kemerinin üzerinde de, befl sat›r halin- Merhum ‹brahim Hakk› Konyal›, kitâbenin
de on m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r: fiair Nâbî taraf›ndan yaz›ld›¤›n› beyan etmifltir
ki, do¤ru de¤ildir. Kitâbede ‘Nâbiyâ’ olarak
Menba’-› cûd ü atâ ‹bnü’l-emin Ahmed A¤a okudu¤u kelime ‘Tâ beyan’d›r.
‹tdi bu nev çeflme-i bünyad hem-çün ayn-› nur
Oldu gayetde mahalline müsadif bir eser Ahmet A¤a’n›n Kas›mpafla’da, eski “Debba¤-
Kim ahaliye susuzluk virmifldi çok fütur lar kurbinde” flimdiki Bahriye Hastahanesi ci-
‹ntifa’ etdikce ab-› hoflgüvar›ndan bunun var›nda, Babada¤l› Yokuflu’nda, ilkokul karfl›-
Yad iderler hayr ile cümle inasle zükur s›nda, Yelde¤irmeni Camii’ne ait bir evin al-
Nûfl idüb âb-› Safa bahfl›n› geldi tab’›ma t›nda 1140 (1727) tarihli ve Tophane’de Kara-
Ta beyan-› sal-› bünyad›n idem zib-i sutur bafl Camii civar›nda, Karabafl Caddesi ile Ka-
Lülesi gördüm nida-birle didi tarihini rabafldere Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde, 1145
Âl-i Hüseyin ile Hasan aflk›na iç mâ-i tahur (1732) tarihli iki çeflmesi daha vard›r.
1134 (1721-22)
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
Yala¤›n›n sa¤ taraf›nda hayvanlar›n sulanma- Derin-V. Çabuk, s. 70-76) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 113)
s› için yap›lm›fl bir yalak daha vard›r. Çeflme- (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/51) (Sicill-i Osmânî, 3/228 Sa-
nin üstü çat›s›z olup kesme tafl ile kaplanm›fl- fayî Halil Efendi) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/57,
t›r. 100, 310)

‹bnülemin Ahmet A¤a


Çeflmesi kitabesi

1086
Üsküdar Çeflmeleri

‹BRAH‹M A⁄A MENZ‹L


ÇEfiMES‹

Ç eflme, bugün Üsküdar ilçe s›n›rlar›n›n d›-


fl›ndad›r. Fakat bir menzil çeflmesi olan bu
eseri, eski Ba¤dat Yolu (Ulu yol) üzerinde bu-
lunmas› ve Üsküdar’a geçen bütün birlik ve
Surre alaylar›n›n bu çeflmenin önünden alay
göstererek Ayr›l›k Çeflmesi sahras›na ulaflmas›
nedeniyle, Üsküdar’dan ay›rma¤a imkân yok-
tur. Tarihin her devrinde bu semt ve civar› Üs-
küdar olarak kabul edilmifltir.

Çeflme, ‹brahim A¤a Çeflmesi Soka¤› ile ‹bra-


him A¤a Deresi Soka¤›’n›n birleflti¤i köflede ve
‹brahim A¤a Camii’nin k›ble taraf›ndad›r.
Çeflmenin sa¤ taraf›nda eski ‹brahima¤a Kara-
kolu ve sol tarafta ise tek gözlü ‹brahima¤a
Köprüsü bulunuyordu. Kesme tafltan yapt›r›lan
bu köprü bugün mevcut de¤ildir. Çeflmenin
hemen önünden ‹brahima¤a Deresi ak›yordu.
Bu dere yan tarafa al›narak yeri asfalt yol ol- ‹nadiye’de ‹bnülemin
mufltur. Ahmet A¤a Çeflmesi.

Çeflmenin karfl›s›nda, 1975 tarihinde kestiri- Mermer ayna tafl›n›n ortas›nda, üzerinde bir is-
len ulu, muhteflem bir ç›nar›n gölgeledi¤i bir tiridye kabu¤u flekli bulunan, oval bir motif
saha vard›r ki buran›n bir namazgâh olabilece- vard›r. Bu fleklin üzerinde güzel, celî sülüsle ya-
¤i akla gelmektedir. z›lm›fl flu ayet bulunmaktad›r:

Kesme tafltan yapt›r›lan bu çeflmenin kemeri “Ve cealnâ min el-mâi külle fley’in hayy”
alt›nda bir kitâbe varsa da okunamayacak hale
gelmifltir. Suyu daimi surette bir lüleden ak- Ayet-i kerimenin alt›nda 1240 (1824) tarihi
makta olup, önündeki yalaktan baflka sol tara- yaz›l›d›r.
f›nda hayvan sulamaya yarayan ikinci bir yala-
¤› daha vard›r. Ayna tafl›n›n iki yan›, çeflmenin haznesi olup
tu¤ladand›r.
Çeflmenin kimin taraf›ndan ve hangi tarihte
yap›ld›¤› belli de¤ildir. Arkas›ndaki ‹brahima- Çeflmenin yüzü, iki yanda birer ince mermer
¤a Camii 988 (1580)’de yap›lm›flt›r. ‹htimal sütunun tafl›d›¤› ve tu¤ladan yap›lm›fl bir ke-
çeflmede bu s›ralarda yap›lm›flt›r. merle oluflan, bir eyvan içindedir. Kimin tara-
f›ndan yapt›r›ld›¤› belli de¤ildir.
Kaynaklar: (S. Eyice, ‹stanbul-fiam-Ba¤dad Yolu Üzerinde-
ki Mimarî Eserler, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Tarih Der. Sa- Çeflmenin arkas›nda ve ‹hsaniye Camii avlu-
y›:13/90) sunda, büyük hazneli ve dokuz musluklu bir
abdest mahalli vard›r. Bu eser, Haf›z ‹sa A¤a
taraf›ndan ayn› tarihte, yani 1240’ta yap›l-
m›flt›r. Sokak üzerindeki çeflmenin suyu, ab-
‹HSAN‹YE ÇEfiMES‹ dest mahalli haznesinden geldi¤ine göre, bu-
nun da ‹sa A¤a taraf›ndan yapt›r›lm›fl olabile-

Ç eflme, eski Çit, yeni ad›yla Neyzenbafl› Ha-


lil Can Soka¤›’n›n üzerinde ve 1169
(1755) tarihinde Sultan III. Osman’›n yapt›r-
ce¤i söylenebilir. Haf›z ‹sa A¤a Çeflmesi bah-
sine bak›n›z.

m›fl oldu¤u ‹hsaniye Camii’nin bu soka¤a aç›lan Kaynaklar: (Gezi Notu) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 75) (‹. Ta-
avlu kap›s›n›n sa¤ taraf›nda ve biraz ileridedir. n›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/418)

1087
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

‹NAD‹YE MAHALLES‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, Gündo¤umu Caddesi üzerinde,


‹nadiye Tekkesi önündeki küçük mezarl›-
¤›n yan›ndad›r. Arkas›nda ve yol afl›r› yerde ‹-
nadiye Tekkesi, hamam›, çeflmesi ve Haflim
Baba Türbesi bulunmaktad›r. Yan›ndaki as›r-
l›k ç›nar a¤ac› ile gönül okflayan bir görünümü
vard›r.

Çeflme yekpare mermerden yapt›r›lm›flt›r. Ba-


rok üslûbu, kabartma flekillerle süslenmifltir.
Orta motifi üzerinde ve bir madalyon içinde:

“Ve cealnâ min el-mâi külle fley’in hayy”

Ayet-i kerimesi, bunun üzerinde ve kabartma


kemer flekli üstünde, bir sat›r halinde:

“Ve sekahum Rabbuhum flerâben tahûrâ”

ibaresi yaz›l›d›r.

Önündeki oval yala¤›n iki yan›ndaki hayvan


sulamaya yarayan yalaklar› yok olmufltur.

Çeflmenin kimin taraf›ndan ve hangi tarihte


‹hsaniye Çeflmesi. yap›ld›¤› belli de¤ildir. Bunu belirten bir kitâ-
besi yoktur. Yeri için ‹nadiye Tekkesi vaziyet
krokisine bak›n›z.

Kaynak: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 114)

‹NAD‹YE TEKKES‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, ‹nadiye Tekkesi veya Band›rmal›


Tekkesi’nin Gündo¤umu Caddesi’ne aç›-
lan cümle kap›s›n›n sa¤ taraf›ndad›r. Çeflme-
nin hemen yan›nda ve solunda Yedi Emirler,
sa¤ taraf›nda ise Haflim Baba Türbesi, karfl›s›n-
da ve Taflç›lar Mezarl›¤›’n›n köflesinde ‹nadiye
Çeflmesi, arkas›nda ‹nadiye Tekkesi Mescidi
ile hamam› bulunmakta idi. Bugün hiç biri
mevcut de¤ildir. Yaln›z çeflme pek harap du-
rumdad›r.

Çeflme, kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak yap›-


t›r›lm›fl olup tonoz daml›d›r. Avlu ve cadde ta-
raf›ndaki küçük ayna tafllar› yok olmufltur. Ki-
min taraf›ndan ve hangi tarihte yap›ld›¤› belli
‹nadiye Mahallesi de¤ildir. Kitâbesi yoktur.
Çeflmesi

1088
Üsküdar Çeflmeleri

Tâlib-i merzat-› Hakk ana ki ‹smail A¤a


Yapd› bu ayn-› safa-bahfl› o pakize-nihâd
‹tdi bu hayr-› sa’id asar› Hakk kabul ana
Hayr ile yâd›na bâdî ola ta rûz-› tenâd
Teflnegân› eyledi iska bu âb-› saf ile
Ecrin ihsan ide lûtfile Hudâ fevka’z-ziyâd
Didi tarihini Zamîrî âb-› cûy-› teflnedil
Zemzem-i ayn-› musaffa k›ld› ‹sma’il flâd
1115 (1703)

Çeflme pek harap durumda iken 1975 y›l›nda,


fiekerci Güzeli nam›yla maruf Alptekin Mües-
sesesi taraf›ndan asl›na uygun olarak restore
edilmifltir.

Haseki ‹smail A¤a’n›n Rum Mehmet Pafla Ca-


mii yak›n›nda ve 1118 (1706-7) tarihli bir çefl-
mesi daha vard›r.
‹smail A¤a Çeflmesi.
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, F. Derin-
‹nadiye Tekkesi, 1145 (1732-33)’te yap›lm›fl V. Çabuk Türkçesi, s. 58) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/54)
ve de¤iflik zamanlarda tamirler görmüfltür. (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/292)
Çeflmenin bu tarihte yapt›r›lm›fl oldu¤u söyle-
nebilir.

‹nadiye Tekkesi ve Yedi Emirler Türbesi ba- ‹SMET BEY ÇEfiMES‹


hislerine bak›n›z.

Kaynak: (Hadîkatü’l-Cevâmi 2/210) Ç eflme, Paflaliman› Caddesi üzerinde ve Üs-


küdar’dan Kuzguncuk’a giden yolun sa¤
taraf›nda ve Nacak Soka¤›’n›n biraz ilerisinde-
dir.

‹SMA‹L A⁄A ÇEfiMES‹ Barok mimarî üslûbunda yap›lm›fl olan mermer


ayna tafl›, tu¤la bir eyvan kemer içine yerleflti-

Ç eflme, fiemsipafla semtinde ve eski Medre-


se Soka¤›, flimdiki Eflref Saat Soka¤› ile
fiemsipafla Caddesi’nin birleflti¤i köflededir. Et-
rilmifltir. Kabartma flekillerle bezenmifl bulu-
nan bu tafl›n üzerinde dört m›sral› flu kitâbe bu-
lunuyordu:
‹smet Bey Çeflmesi.

raf›nda bir çok tarihi eserler vard›r. Çeflmenin


hemen arkas›nda Rum Mehmet Pafla Camii ve
medresesi, sa¤ taraf›nda Eski Hamam’›n kül-
han kap›s›, sol tarafta ise meflhur ittihatç› ve
Harbiye Naz›r› Mahmut fievket Pafla’n›n harap
kona¤› bulunmaktad›r. Bunlardan medrese y›-
k›lm›fl yok olmufltur.

Çeflmenin önünde ve ilerisinde Do¤anc›lar


Caddesi ile Bak›c› Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde
de, Nail Mehmet Efendi’nin H. 1086 tarihli
çeflmesi vard›r.

Tamamen kesme tafltan yapt›r›lan ‹smail A¤a


Çeflmesi’nin kemeri üzerinde flu kitâbe bulun-
maktad›r:

1089
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

yapt›r›lm›flt›r.

‹smet Bey, 17 Muharrem 1222 (28 Mart 1807)


tarihinde vefat ederek Nuhkuyusu Caddesi
üzerinde bulunan Arif Hikmet Beyefendi sebi-
li ile çeflmesi aras›ndaki hazîreye gömülmüfltür.
Çeflme ‹smet Bey’in vefat›ndan befl sene sonra,
yal›s›n›n karfl›s›na yap›lm›flt›r.

Bu yal›n›n yeri hakk›nda 1815 tarihli Bostan-


c›bafl› Defteri’nde flu bilgi verilmifltir.

“Kuzguncuk ‹skelesi (onbir yal›dan sonra) ‹s-


met Beyzâde Arif mollan›n yal›s› Beflincikad›n
Hazretleri yal›s› Arapzâde Efendi’nin arsas›
mümaileyhin di¤er arsas›-Arapzâde Efendinin
o¤lu Arif Efendi’nin yal›s›”

Çeflmenin kitâbesi bugün biraz ilerideki Ah-


met Fethi Pafla Yal›s›’n›n bahçesindedir. Daha
genifl bigi için, Arif Hikmet Beyefendi sebili
Çeflme sahibi ‹smet bahsine bak›n›z.
Beyefendi’nin
flâhidesi. Küçük Selimiye Tekkesi fieyhi Nimetullah
Efendi’den inabet alan ‹smet Beyefendi aile-
“Mâflallah” sinden dolay› çok zengin bir kimse idi. Eserle-
Du’a-i hayr›n ebna-y› sebîlin itme¤e iflrab ri vard›r. Kendisi, Raif ‹smail Pafla’n›n o¤lu,
Bu nev-çeflme garik-i har-i rahmet Be¤ için akd› Kesriyeli Ahmet Pafla’n›n torunudur. 1164
Ola sirab-› Kevser validim Hikmet didim tarih Muharreminin yedisinde (5.12.1750) do¤du.
Gel iç ab-› lâtifi ruh-› ‹smet Be¤ içün akd› Taib ‹smail Efendi’den ilim tahsil etti. 1202
1227 (1812) (1787)’de Halep Mollas› oldu. Sonra bir tak›m
ilmiye mesleklerinde bulunduktan sonra 1219
‹zmirli Ali Pafla Kitâbe, ‹smet Bey’in o¤lu fieyhülislâm Arif (1804)’te ikinci defa Rumeli Kad›askeri oldu.
Çeflmesi. Hikmet Beyefendi taraf›ndan haz›rlanm›fl ve 1221 Recebi gurresinde (14 Eylül 1806) Naki-
çeflme de onun taraf›ndan babas›n›n ruhu için bü’l-eflraf olup 1222 Muharreminin 17’sinde
(27 Mart 1807) vefat etti. Faz›l ve alim bir zat
olup edebiyatla da meflgul olmufltur. fiiirleri
vard›r.

Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/410) (E. Ko-


çu, ‹stanbul Ans. 6/2994) (Arif Hikmet Beyefendi, Divan,
s. 233) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/54) (Sicill-i Osmânî,
3/472 ‹smet ‹brahim Bey) (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 6/128
‹smet Bey)

‹ZM‹RL‹ AL‹ PAfiA ÇEfiMES‹

Ç eflme, Do¤anc›lar Meydan›’nda Bulunan


Do¤anc›bafl› Hasan Pafla Camii’nin kuzey
taraf›nda ve son cemaat yerine aç›lan cümle
kap›s›n›n sol ilerisindedir. Önünde, ‹sfendiyar
O¤ullar›ndan Hac› Ahmet Pafla Türbesi ve ha-

1090
Üsküdar Çeflmeleri

zîresi ve sol gerisinde ise, ‹zmirli Ali Pafla’n›n (Sicill-i Osmânî, 2/98ve 3/530) (Mir’at-i ‹stanbul,
kabrinin bulundu¤u mezarl›k vard›r. Do¤anc›- s. 100-101) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/12)
bafl› Hasan Pafla Camii bahsine bak›n›z. Türk-‹slâm Eserleri Müzesi’nde 3336 No. ile
kay›tl› ‹brahim Pafla Suyolu Haritas›’nda Kale
Çeflme klâsiktir. Kesme tafltan yap›lm›flt›r. Bü- Çeflmesi bu flekilde resmedilmifltir.
yük haznesinin üzeri tafl kapl›d›r. Mermer ayna
tafl›, Mühr-i Süleyman ve servi motifleri ile be- “Kal’a Çeflmesi dedikleri mahaldir”. Bu yaz› çefl-
zenmifltir. Kemerinin üzerinde sekiz m›sral› flu menin üstüne yaz›lm›flt›r. Hemen yan›nda bir
kitâbe bulunuyordu: namazgâh mevcuttur. K›ble tafl› dahi görül-
mektedir.
Hazret-i ziflan Ali A¤a ki Hakk
Zat›n itmifl bezm-i lütfun ziveri 65 Nolu P›nar “Ayazma Bafl› dedikleri mahal-
Hasbeten-lillâh idüb Zemzem sebîl dir”. 67 Nolu havuzda ise “vakf›n kâtibi Seyyid
Ka’be-vefl ma’mur k›ld› bu yeri Efendi’nin kendi ba¤›nda müceddeden yap›lan
Seyr iderken oldu tab’-› Haf›z’›n katman›n mahallidir. Sene 1174 (1760)” diye
‹ki tarihi su gibi ezberi yaz›l›d›r.
Remz ile der lûle-i atflân›na mâ
Gel için ayn-› Ali’den Kevseri
1114 (1702)
KALE ÇEfiMES‹
Kitâbe, Altuncu ünvan›yla meflhur olan fiair
Haf›z taraf›ndan haz›rlanm›flt›r. Tarih düflür-
mede usta olan Haf›z, 1157 (1744)’te vefat et-
mifltir.
A sl›, Türk ve ‹slâm Eserleri Müzesi’nde bu-
lunan ve müzenin eski müdürü, rahmetli
Abdulkadir Erdo¤an Bey’in 1940 y›l›nda nefl-
retti¤i “Üsküdar Su Yolu Haritas›” adl› risale-
Çeflme, ‹zmirli Ali Pafla taraf›ndan a¤al›¤› za- de, fierefâbâd Kasr› için Kay›flda¤› eteklerin-
man›nda yap›lm›flt›r. Hadîka yazar›, Çak›rc›ba- den getirtilen ‹brahim Pafla Suyu’nun Duvar- Türk-‹slam Eserleri
fl› Hasan Pafla Camii’nden bahsederken: dibi mevkiine geldikten sonra, “Kavak’ta Kale Müzesi’nde 3336 No.
Çeflmesi”ne ulaflt›¤›n› ve sonra üç kola ayr›ld›- ile kay›tl› ‹brahim
“Camiin ‹hsaniye taraf›ndaki kap›s› kurbünde ¤›n› görmekteyiz. Pafla Su Yolu
‹zmirli Ali Pafla’n›n kesik bafl› defnedilmifltir. Haritas›’nda Kale
‹dam tarihi, 1132 (1720)’dir. Bu Ali Pafla’n›n Kale Çeflmesi ad› ile an›lan bu çeflmenin Ka- Çeflmesi bu flekilde
o civarda bir çeflmesi vard›r.” demektedir. vak Deresi’nin bafllang›ç noktas› olan bugünkü resmedilmifltir.
Duvardibi mevkiinde oldu¤u ve o devirde bu
Ali Pafla için türbesi bahsine bak›n›z.

Çeflmenin kitâbesi 1955 tarihinde düflmüfl ve


alt› parçaya ayr›lm›flt›r. fiimdi, yan›ndaki ca-
miin küçük hazîresinde ‹zmirli Ali Pafla’n›n flâ-
hidesi yan›na yerlefltirilmifltir.

Mir’at-i ‹stanbul yazar›; “Camiin yan›nda bir


mekteb-i ibtidai ve alt›nda bir çeflme mevcut-
tur” demektedir. Çeflmenin üstündeki okul bu-
gün mevcut de¤ildir.

Ressam Üsküdarl› Hoca Ali R›za (1858-1930),


1915 tarihlerinde bu mektep ve çeflmenin gü-
zel bir resmini yapm›flt›r ki, bugün Ankara
Milli Kütüphane’dedir.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi 2/230) (‹. Tan›-


fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/290) (Ayvansarayî Mec-
mua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 61)

1091
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

semtin ad› bulunmad›¤› için bu isimle an›ld›¤›


san›lmaktad›r.

Burada bir kale olmad›¤›na göre, çeflme ismini


Kavak Saray›’n›n bu mevkiden geçen kale ka-
dar yüksek duvarlar›ndan alm›fl olmal›d›r.
Semte, Duvardibi ismi, bu duvarlardan ötürü
verilmifltir. Bu tarihte Selimiye ve ‹hsaniye
mahalleleri henüz kurulmam›flt› ve isimleri
yoktu.

Çeflmenin gerçek ismi ve hangi tarihte kimin


taraf›ndan yap›lm›fl oldu¤u bugün için belli de-
¤ildir.

Klâsik üslûpta yap›lm›fl oldu¤u muhakkak olan


Yakup A¤a Çeflmesi bu çeflmenin, fierefâbâd Kasr›’n›n 1141 (1728-
ve mektebi. 29) tarihindeki tamirinden evvel mevcut ol-
du¤u anlafl›lmaktad›r.
KAPIA⁄ASI YAKUP A⁄A
Çeflmenin hangi tarihte ortadan kalkt›¤› belli
de¤ildir. ‹htimal Selimiye K›fllas›’n›n, cami- ÇEfiMES‹
inin ve mahallesinin yapt›r›ld›¤› s›rada, Ka-
vaksaray› müfltemilât›n›n ve saray duvarlar›-
n›n y›kt›r›ld›¤› esnada ortadan kalkm›flt›r. Ç eflme, Hasan Bey ve Harmanl›k sokaklar›-
n›n Toptafl› Caddesi ile birleflti¤i köflede-
dir. Genifl ve büyük haznesinin üzerine Yakub
Kaynaklar: (Abdülkadir Erdo¤an, Üsküdar Su Yolu Harita- A¤a Kütüphanesi oturtulmufltur. Sol taraf›nda
s›, IV Nolu Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergi- ve Harmanl›k Soka¤›’n›n sol köflesinde Araki-
si’nden ayr› bas›m, 1940 ‹stanbul Maarif Bas›mevi) yeci Mehmed A¤a Camii vard›. Bugün arsas›-
na tek katl› meflruta binas› yap›lm›flt›r. Tam
karfl›s›nda ise, Harmanl›k Namazgâh› ve Mo-
ravî fieyh Yahya Efendi Kuyusu bulunmakta
idi. Bu kuyu elan bakidir.

Çeflme, klâsik Türk çeflme mimarîsi üslûbunda,


tamamen kesme tafltan yap›lm›flt›r. Mermer
ayna tafl›n›n iki taraf›na flu beyit yaz›lm›flt›r:

Lisân-› hâl ile bu âb-› cârî


Ne hofl tesbih ider Perverdigâr›

Bu m›sralar›n ortas›nda ve biraz afla¤›s›nda, ka-


bartma bir rozet üzerine 1089 tarihi hak edil-
mifltir. Rozetin iki yan›na, yine kabartma çiçek
motifleri yap›lm›flt›r. Kemerinin üzerinde ke-
mer kavsine uygun motifler ve bunlar›n üze-
rinde yine iki rozet ve bu rozetlerin aras›nda
da, yedi s›ra halinde haz›rlanm›fl ondört m›sra-
l› kitâbe bulunmaktad›r. Kitâbenin üzerinde,
çeflmeye ayr› bir görünüm veren ve iki ahflap
eli bö¤ründenin tafl›d›¤› genifl bir saça¤› vard›.
Bugün y›k›lm›flt›r.
Kap›a¤as› Yakup A¤a
Çeflmesi. Kemerinin üzerindeki kitâbe fludur:

1092
Üsküdar Çeflmeleri

Saray A¤as› ol Ya’kub A¤a kim sa’y idüb hakka


R›zâ-y› Hakk içün bu âb-› sâf› eyledi icrâ
Zehi hofl çeflme-i âb-› hayât-› dil-kefl ü cârî
Ki ayn-› Selsebîl ü nehr-i Cennet gibi rûh-efzâ
Derûni teflnegâne remzle söyler ki nûfl eyleyin
Zebân olmufl buna âb-› dehân-› lüle de gûyâ
N’ola rûh-› fiehid-i Kerbelâ’y› yâd idüb her-dem
Cihâna kendüyi bezl itse an›n aflk›na bu mâ
Kabul itsün Hudâ hayr›n›, sa’yin eylesün meflkûr
Hemîfle eylesün nâm›n› zikr-i hayr ile ihyâ
Nasîb olsun ana nûfl-› flarâb-› Kevser-i Cennet
Ceza-y› hayr›n› virsün Cenab-› Hazret-i Mevlâ
Bû âb-› sâfdan nûfl eyleyüb Rüfldî didi târîh ve mütevellisi el-hac Seyyid Mehmed A¤a ve kâti-
Zehi âb-› zülâl ü ayn-› çeflme’l-hayât-âsâ bi el-hac / Mehmed Salih Efendi ve câbîsi Musta- Yakup A¤a Çeflmesi
1089 (1678) fa Efendi ve Ser-bölük / Ahmed A¤a marifetleriy- kitabesi.
le tecdid ve bu mahalle / Vaz-› hacer k›l›nd›.
Kitâbe, Mostarl› flair Rüfldi Ahmet Efendi tara- Sene 1180 (1766-67)”
f›ndan haz›rlanm›flt›r. 1637’de do¤mufl ve En-
derun’dan yetiflmifl, emekli olduktan sonra Kuyunun bilezi¤inde de:
müderris ve kad› yap›lm›fl ve 1111 Zilkadesin-
de (Nisan 1700) vefat ederek Mevlânakap› d›- “Burada nebeân eden ve Üsküdar’da Kap›a¤as›
fl›nda, Merkez Efendi civar›na gömülmüfltür. Çeflmesi’ne cereyan eden / Suyun tahvil-i mecra-
Mezar tafl› mevcut de¤ildir. Hofl sohbet bir zat s›na baz› tarafdan tasaddi olunduysa da... / Kara-
imifl. Kitâbenin hatt› nefistir. riyle mecrâ-yi kadîmine icrâ edildi¤i / Buraya tah-
rîr olundu.
Yakup A¤a için mektebi bahsine bak›n›z. Sene 1318 (1900-1)”

Bulgurlu Köyü civar›nda, Libade Caddesi ile yaz›l›d›r.


fiekerkaya Soka¤› aras›ndaki Libade Mesire-
si’nde bir kuyu ile bir ilân tafl› vard›r. Bu ilân Bu kitâbelerden Saray A¤as› Yakup A¤a Çefl-
tafl›nda flu bilgi bulunmaktad›r: mesi suyunun, Küçük Çaml›ca Tepesi’nin do-
¤u taraf›ndaki Libade Mesiresi’nden geldi¤i
“Üsküdar’da Valide-i Atik civar›nda Arakiyeci anlafl›lmaktad›r.
Mahallesinde / Bâbü’s-saâde-i esbak merhûm Ce-
did Yakup A¤a’n›n çeflme-i / Âb›n›n kadîmî miyâ- Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
h› ve memerr-i bi’l-külliyye harâb ve âb-› nâyâb / 2/280) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-
Olma¤›n müceddeden hafr ile.... / Hâlâ Bâbü’s- V. Çabuk, s. 72) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 127) (Sicill-i Os-
saâde A¤as› nâz›r-› vakf saâdetlu Mustafa / A¤a mânî, 2/382 Rüfldi Efendi; 4/649 Yakub A¤a) (Konyal›,
Üsküdar Tarihi, 2/82) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s.
63-64)

KAPTAN MUSTAFA PAfiA


ÇEfiMES‹

Ç eflme, Kaptan Pafla Camii’nin sokak afl›r›


sa¤ taraf›nda ve Kaptan Pafla Soka¤› ile
Kaptan Pafla Camii Soka¤›’n›n birleflti¤i köfle-
dedir.

Bu muhteflem görünüfllü çeflmenin iki yüzü


mermer kapl›d›r. K›rm›z› ve ak mermerden ya- Kap›a¤as› Yakup A¤a
p›lm›fl olan kemerinin üzerinde ve bir çerçeve Çeflmesi ve çevresi.

1093
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

fiehinfleh devletinde ol vezîr-i âsmân-mesned


Yapub bu çeflme-i pâki güzel hayr eyledi hakka
Hemîfle flehriyâr-› âlem ü sadr-› cihân-bânî
Hem ol düstûr-› zî-flân› müeyyed eylesün Mevlâ
Nedîmâ böyle tahrîr eyledi târîh-i itmâm›n
Bu dil-cû çeflmeyi yapd› Kapudan Mustafa Pafla
1142 (1729-30)

fiair Nedim hakk›nda bilgi için Bafl Kad›n Çefl-


mesi bahsine bak›n›z.

Çeflmenin sol yan cephesine ve ayr› bir yüz


olan dar köfle yüzüne birer, zarif kuzu çeflmeci-
¤i yap›lm›flt›r. Her ikisinin de ayna tafl›n›n
üzerlerine, bu tarihlerde pek revaçta olan ta-
vus kuyru¤u biçiminde flekiller yap›lm›flt›r. Kö-
fledeki çeflmeci¤in küçük yala¤› ve alt deste¤i
Üsküdar meydan›ndaki III. Ahmet Meydan
içinde fiair Nedim’in haz›rlad›¤› oniki sat›r ha- Çeflmesi’nin köflelerinde bulunan çeflmecikle-
Kaptanpafla Çeflmesi. linde, yirmidört m›sral› flu kitâbe bulunmakta- rin bir minyatürüdür. Yan cephede bulunan
d›r: çeflmeci¤in ayna tafl› etraf›nda bezemeli bir
çerçeve dolaflmaktad›r.
fiehinflah-› hümâyûn-pâye Sultan Ahmed Gazi
Ki flâmildir cihâna lutfu ebr-i nev-behâr-âsâ Çeflmenin sa¤ cephesi bir eve bitiflik oldu¤un-
Mu’azzam flehr-i-yâr-i ma’delet-perver ki fahreyler dan yaln›z iki yüzü mermer kaplanm›flt›r. Mu-
Feridun bâb-› iclâlinde olma¤la cebîn-fersâ azzam haznesi moloz tafl›ndan yap›lm›fl olup üs-
O hâkan-› cihân›n s›hr-› hass-› mekremet-kâr› tü çat›s›zd›r. 1941-42 tarihlerinde harab olan
Vezîr-i a’zam ‹brahim Pafla-yi Felâtûn-râ çeflme, esasl› bir flekilde tamir edilmifltir.
fierefâbâd’› k›ld›kda o flehinflâh içün bünyâd
Ana bir cûybâri menba’›ndan eyledi icrâ Ayna tafl›n›n üzerine, kemer kavsinin alt›na
Firâvân olma¤›la âb-› lutf-i flehriyârîden yap›lan bezemeler de pek güzeldir.
Ricâl-i devlet etdi Üsküdar’› sû-be sû irvâ
Bu vâlâ çeflmesâr› dahi ol âb-› musaffâdan Bânisi Kaymak Mustafa Pafla hakk›nda Hadîka
Kemâl-i ziyb ile bünyâd k›ld› Mustafa Pafla yazar› flu malumat› vermektedir:
Kapudan-› mükerrem sadr-› efhem kim semâhatde
Kef-i cûdundan alur feyz-i cûfl-› lücce-i deryâ “Niflanc› iken 1133 Zilkadesinde (Eylül 1721)
Vezîr-i bî-muâdil sadr-› kâmil kim fazâilde Vezir Süleyman Pafla’n›n vefat›nda Kaptan-›
De¤il hem-ser ana ‹bnü’l-Amid ve Bu-Ali Sina Derya ve Sadrazam ‹brahim Pafla’ya dahi da-
Melek-haslet muallâ menzilet düstûr-› pür-himmet mat olup 1143 Rebiyülevvelinde (Eylül 1730)
Ki zât-› pâkidir kan-› cihanda gevher-i yekta vuku bulan Patrona ve Muslu vak’as›nda kay-

Kaptan Mustafa Pafla


Çeflmesi kitabesi.

1094
Üsküdar Çeflmeleri

natas› ile beraber flehiden vefat eyledikte ced- Vezîr-i a’zam-› sâhib-fütüvvet Mustafa Pafla
di Kara Mustafa Pafla’n›n Divanyolu’nda Par- Ne zîba çeflme yapd› eyledi icrâ-y› âb-› tâb
makkap› kurbünde vaki medresesi mezarista- Güzel hayr itdi hakka ömrün efzûn eyleye Mevlâ
n›nda medfundur. “ Du’â-y› devletinde müttefikdir cümle fleyh ü flâb
Zehî ahd-i kerem devrinde ihsân-dâr-› âlemsin
Kallâvili lâhdi mevcuttur. (Kaptan Pafla Camii Bi-hamdillâh o dem çeflm-i adûya germ oldu hâb
bahsine bak›n›z.) Dilâ lütf-› ehibbaya celâl-i kahr› a’dâya
Cihâna virdi el-hak flâne-i câhile âb u tâb
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/170-228) Demâdem kâm-yâb u mazhar-› ahter-hirâm olsun
(Abdülbaki Gölp›narl›, Nedim Divan›, s. 147) (Ayvansara- An› âfâtdan sadrinde dâ’im Kadir Vehhâb
yî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 56) Hemîfle izzet ü ikbâl ile mümted olub câhî
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/55) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çefl- Nice hayrâta tevfîk ide an› izzet-i Tevvâb
meleri, 2/334) Tamam›nda bu hayr-› dil-pesendin düfldü tarihi
Zehî selsal-i dilcû meflreb-i pakize cârî âb
1040

KARA MUSTAFA PAfiA Görüldü¤ü gibi kitabede, çeflme 1040 (1630-


ÇEfiMES‹ 31) tarihinde yap›lm›fl olarak gösterilmekte-
dir. Büyük bir ihtimalle bu tarih yanl›flt›r.

Ç eflme bugün mevcut de¤ildir. Eski ismi


Karacaahmet Caddesi olan bugünkü Ha-
kimiyet-i Milliye Caddesi üzerinde bulunuyor-
Çünkü, kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere, “Ve-
zir-i a’zam sahib-i fütüvvet Mustafa Pafla” tara-
f›ndan sadrazam bulundu¤u s›rada yapt›r›lm›fl-
du. t›r. Kara Mustafa Pafla ise, 16 fiaban 1048 (23
Aral›k 1638)’de sadrazam olmufl ve 21 Zilkade
Evliya Çelebi, Üsküdar çeflmelerini anlat›r- 1053 (31 Ocak 1644) tarihinde de idam edil-
ken: mifltir.

“Kara Mustafa Pafla Çeflmesi, Cuma pazar› Kemankefl lâkab›yla ünlü olan bu de¤erli Os-
içinde Yeniçeri Kullu¤u yan›ndad›r” demekte manl› devlet adam›, bir kadir bilmezlik numu-
ve çeflmenin tarih m›sra›n›, Mecmua-y› Teva- nesi olarak, ‹stanbul’da Hoca Pafla Camii ya-
rih’e göre de¤iflik vermektedir: n›ndaki sebilin önünde ve halk›n dehflet dolu
bak›fllar› aras›nda öldürülmüfltür. Kabri Çarfl›-
“Mahallinde yap›ld› çeflme-i âb-› hayât-efzâ” kap›’da, Merzifonlu Kara Mustafa Pafla Medre-
sesi karfl›s›nda, kendi ad› ile an›lan medresese-
Ayvansarayl› Hüseyin Efendi’de, Mecmua-y› nin köflesindeki türbede idi. 1958 tarihinde
Tevarih adl› eserinde çeflmenin, Üsküdar Bü- medrese ve türbe y›kt›r›lm›flt›r. Mustafa Pafla,
yük Kulluk binas›n›n kurbünde oldu¤unu be- bu medreseyi 1051 (1641-42)’de yapt›rm›fl ve
lirtmektedir. yan›na bir mescit, çeflme ve sebil ilâve etmiflti.
Galata’da da bir cami yapt›. Tokat’da Mehmet
Üsküdar Büyük Kulluk Binas›, Yeni Cami’in Pafla Han›’n› tamir ile hamam ve cami infla et-
yan taraf›nda ve Karacao¤lan Soka¤› ile Haki- ti. Beflyüz ahali iskân ile Sivas Yeniflehri’ni
miyet-i Milliye Caddesi’nin birleflti¤i yerde idi. meydana getirdi. Edirne’de Köse Mihal Köprü-
Çeflme de bu binan›n yan›nda olmal›d›r. sü’nü restore edip E¤ri’de büyük bir hamam,
mektep ve bir çok çeflme yapt›.
Bu çeflme, 1924 tarihli Gayr›menkul Vak›flar
Listesi’nde Mustafa Pafla Çeflmesi ad›yla kay›tl›- Çal›flkan, do¤ru, hay›rsever, tok sözlü ve asla
d›r. Burada çeflmenin yola gitti¤i belirtilmifltir. rüflvet kabul etmeyen bir kimse idi.

Kemankefl Kara Mustafa Pafla Çeflmesi, 1911 Mustafa Pafla’n›n kardefli, Mevlevî flairlerinden
tarihinde tramvay yolunun yap›m› s›ras›nda Münzevi Osman Dede’dir. Gülflen-i ‹rfan adl›
y›kt›r›lm›flt›r. eserini Mustafa Pafla’ya ithaf etmifltir. Üskü-
dar’daki çeflmenin kitâbesi onun taraf›ndan
Mecmua-y› Tevarih, çeflme hakk›nda afla¤›daki yaz›lm›flt›r.
kitâbeyi vermektedir:

1095
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kaynaklar: (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman Türk-


çesi, 2/175) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 57-58)
(‹stanbul Ans. 8/730) (Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi,
3/1514, 4/1586 vd, 1606) (Sicill-i Osmânî, 4/390) (Konya-
l›, Üsküdar Tarihi, 1/56) (Nâz›m Bey, ‹stanbul fiehremane-
ti’ne Evkaftan Devrolunan Sular 1341, s. 42)

KASIM A⁄A ÇEfiMES‹

Ç eflme, Kas›ma¤a Semti’nde, eski ad› Ba¤-


larbafl›, yeni ismi Kartal Baba Caddesi ile
Çinili Hamam Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve
soka¤›n sa¤ köflesindedir. Bir çarfl› muhiti olan
bu semtin yegâne çeflmesidir. Tam karfl›s›nda,
köflede ve arkas›nda Üsküdar’›n en eski kahve-
lerinden ikisi ve yan›nda ise ulu bir ç›nar a¤a-
c› vard›r.

Ayn› s›rada ve biraz ileride semte ismini veren,


Kas›m A¤a’n›n aç›k türbesi bulunmaktad›r.
Türbenin arkas› ve iki yan› arsad›r. Burada es-
ki bir tekkenin bulundu¤u söylenmektedir.
Kas›m A¤a Çeflmesi. Türbenin üzerinde yeni yaz› ile yaz›lm›fl bir ki-
tâbe vard›r. Tarih yoktur.
Ayvansarayl› Haf›z Hüseyin Efendi’nin Mec-
Türbe, 1924’te tanzim edilen Gayrimenkul mua-y› Tevarih adl› eserinde bu çeflmenin kitâ-
Vak›flar Listesi’nde Sinan Baba Türbesi ad›yla besi bulunmaktad›r ki, fludur:
keydedilmifltir. Burada sahibinin meçhul ve
türbenin bir k›sm›n›n da ‘ma¤sub’ yani zapte- Avn-i Hakkile yap›ld› bu eser
dilmifl oldu¤u belirtilmifltir. Oldu ihya çeflme-i Kas›m A¤a
Selsebîl-âsâ müferrih gûfledir
Valide-i Atik Bimarhanesi (Darü’fl-flifa) bafl Barek-Allah aferin medhe senâ
doktoru Mazhar Osman Pafla’n›n ahflap, iki Hasbeten-lillah sebebdir eflrefi
Kas›m Baba Türbesi. katl› kona¤› da bu semtte oldu¤undan biraz ile- Ta ki ola mucib-i hayr-› du’a
rideki bir soka¤a onun ismi verilmifltir. Ç›kd› âb› didi hâtif tarihin
Mâ-i câri çeflme-i ayn-› flifa
1115

Kitâbedeki “Oldu ihya çeflme-i Kas›m A¤a” m›s-


ra›ndan çeflmenin bilinmeyen bir tarihte Ka-
s›m A¤a taraf›ndan yap›ld›¤›n› ve zamanla ha-
rap olan bu eserin 1115 (1703-4)’te ‘ihya’ edil-
di¤ini ö¤reniyoruz.

Çeflmenin Mimar Koca Kas›m A¤a taraf›ndan


yap›lm›fl oldu¤u tahmin edilmektedir. Kendisi,
1640 tarihinde Mimarbafl› olmufl ve 1053
(1643-44)’te de azledilmifltir. 1070 (1659-60)
tarihlerinde vefat etti¤i san›lan Kas›m A¤a’n›n
gömüldü¤ü yer belli de¤ildir.

Kas›m Baba Türbesi’nde medfun olan zat›n

1096
Üsküdar Çeflmeleri

Mimar Kas›m A¤a oldu¤u bir ihtimal olarak


ileri sürülebilir. Ayn› soka¤›n nihayetinde bu-
lunan Çinili Cami 1640 tarihinde bu Kas›m
A¤a taraf›ndan yap›lm›flt›r. Ayr›ca Kas›m A¤a’
n›n Üsküdar’da bir evi oldu¤u da bilinmekte-
dir. Çinili Cami bahsine bak›n›z. Kas›m Baba
Türbesi çeflmenin hemen yan›ndad›r.

Çeflme tamamen mermerden yap›lm›flt›r. Kü-


çük olup kemeri üzerindeki al›nl›kta flekilli bir
kornifli vard›r. Kitâbesi yok olmufltur.

Taz›c›lar Oca¤› Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.


Derin-V. Çabuk, s. 3/64) (Sicill-i Osmânî, 4/49)

KASSAM ÇEfiMES‹
Çeflme, Evliya Hoca ve Bulgurlu Mescit sokak-
lar›n›n birleflti¤i köflededir. Haznesi, büyük ah-
flap bir evin alt›ndad›r. Soka¤a ç›k›nt› yapm›fl
olan bu ev ve çeflme geriye al›narak yeniden Kassam Çeflmesi.
monte edilmifltir.
di. 1157 (1744)’te vefat etti. Kabri, Üskü-
Kesme tafltan yapt›r›lan bu çeflmenin kavisli dar’da Miskinler Tekkesi arkas›ndad›r. O¤lu
kemeri üzerinde güzel bir ta’lik yaz› ile flu mer- Feyzullah Efendi 1192’de Yeniflehir Mollas›
mer kitâbe bulunmaktad›r: iken vefat etmifltir. Bunun o¤lu, Cemilüddin
Mehmet ve Sadrüddin Mehmet Efendiler
Sâhibetü’l-hayrat Hadice Han›m taraf›ndan tamir 1192 (1778)’de vefat ederek ayn› yere gömül-
edilmifltir. müfllerdir. Bugün hiçbirisinin flâhidesi mevcut
1342 (1923) de¤ildir. Sadrüddin Efendi ile Feyzullah Efen-
di’nin flair oldu¤u söylenir.
Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere çeflme, 1342
tarihinde tamir edilmifltir. Soka¤a ad›n› veren Kaynaklar: (Sicill-i Osmânî, 3/223 ve 4/234 Sadrüddin ve
bu çeflmenin hangi tarihte yap›ld›¤› belli de¤il- Mehmed Efendi Kassam) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
dir. Kitâbenin üzerinde flekilli bir kornifl var- 2/476)
d›r.

Kassam, k›s›m k›s›m ay›ran ve veren kimseye


verilen add›r. Mirasç›lar aras›nda miras› üleflti-
ren ve küçüklerin hakk›n› koruyan, fleriat me-
murudur.

Çeflme, Kassam Mehmet Efendi taraf›ndan ya-


pt›r›lm›flt›r. Kendisi, ‹stanbullu ulema, müder-
ris ve sonra ‘Kassam-› Askerî’ olan ve 1135
(1722)’de vefat eden Sadrüddin Efendi’nin o¤-
ludur. Mehmet Efendi, müderris ve senelerce
Kassam-› Askerî olmakla bu namla flöhret bul-
du. Sonra fiam, 1146 (1733-34)’te Medine Kassam Çeflmesi ve
Mollas› oldu. Dönüflünde ‹stanbul payesi veril- çevresi.

1097
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kâtip Mustafa Efendi


Çeflmesi kitabesi.

mektebi vard›. Mektep elan durmaktad›r.

Tamamen kesme tafltan yapt›r›lan bu klâsik


çeflmenin ayna tafl› servi kabartmas› ile süslen-
mifltir. Kafl kemeri üzerinde iki sat›r halinde flu
kitâbe vard›r:

Sâhibu’l-hayrat ve’l-hasenat kalyonlar kâtibi Dereli


Merhum Mustafa Efendi r›zaen-lillah el-Fatiha
Kâtip Mustafa Efendi 1193 (1779)
Çeflmesi.
Çeflmenin arkas›nda kesme tafl büyük bir haz-
KÂT‹P MUSTAFA EFEND‹ nesi vard›r.
ÇEfiMES‹ Bânisi, kalemden yetiflip kâtip, sonra Saliha
Sultan’a kethüda olarak hocal›k rütbesini ka-

Ç eflme, Çavufldere Caddesi ile eski Ba¤lar-


bafl› Caddesi (flimdiki Kartalbaba Cadde-
si)’nin birleflti¤i yerde ve Ba¤larbafl› Cadde-
zanm›fl 1182 (1768-69)’da matbah emini,
1190 (1776)’da tersane emini ve iki sene son-
ra sadaret kethüdas› olmufl, 1193 (1773)’te
si’nin sol köflesindedir. Yak›n tarihe kadar ar- mazul olarak Midilli’ye sürülmüfl ve orada öl-
kas›nda ve sa¤ taraf›nda harap binas› bulunan, müfltür. Kitâbeden, çeflmenin vefat›ndan son-
Kavsara Baba Tekkesinin Meflrutas› ve Türbe- ra yap›ld›¤› anlafl›lmaktad›r. Mustafa Efendi,
si mevcuttu. Türbe bugün de mevcut olup Okmeydan›’nda yapt›¤› ok at›fllar›nda menzil
Kâtip Mustafa Efendi meflruta arsa halindedir. Çeflmenin ön taraf›n- alma¤a ve tafl dikme¤e hak kaz›nm›fl iyi bir
Çeflmesi ve çevresi. da ve Valide-i Atik Çeflmesi Soka¤› bafl›nda okçu idi.
ise, K›zlar A¤as› Mehmet A¤a’n›n Camii ve
Kaynaklar: (Abdullah Efendi, Kanunname-i Rumat -At›c›-
lar Kanunnamesi- Yay. Halim Baki Kunter, Tarih Vesikala-
r›, ‹stanbul 1942, Say›: 10, s. 264) (Gezi Notu) (‹. Tan›-
fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/376) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 88)
(Sicill-i Osmânî, 4/447)

KAYMAKAM EM‹N BEY


ÇEfiMES‹
(ACI ÇEfiME)

Ç eflme, Toptafl› Caddesi üzerinde eski Tab-


hane, yeni Sokollu ‹lkö¤retim Okulu bi-
nas›n›n sa¤ taraf›ndaki bahçe içindedir. Üskü-
dar Askeri Rüfldiyesi bahsine bak›n›z.

1098
Üsküdar Çeflmeleri

Kesme tafltan yap›lm›fl olan bu çeflmeye iki ba- KETHÜDA MEHMET PAfiA
samakla inilir. Caddeden bak›ld›¤›nda farke-
ÇEfiMES‹
dilmez. Suyu devaml› akar ve ac›d›r.

Son tamirinde kesme tafl olan iki yan duvar›


çimento ile s›vanm›fl ve yalaklar› da doldurul-
Ç eflme, Aziz Mahmut Efendi Soka¤› üzerin-
de ve bu soka¤a aç›lan Hüdâyî Dergâ-
h›’n›n yüksek avlu kap›s›n›n sa¤ taraf›nda ve
mufltur. dergâh›n kap›lar›n› aç›p kapayan Kap›c› Dede
evinin alt›ndad›r. Ahflap ev bu çeflmenin bü-
fiair Mihrî Efendi’nin üç sat›r halinde haz›rla- yük haznesi üzerine oturtulmufltur. Karfl›s›nda
d›¤› alt› m›sral› kitâbesi fludur: Cennet Mehmet Fenâyî Efendi Türbesi bulun-
maktad›r.
Kâimmakâm-› asker-i topî Emin Be¤’in
Hayr-› celîle zât›n› k›lm›fl Hudâ delîl Klâsik olmayan bu çeflme kesme tafltan yap›l-
Tecdîd idüb bu çeflmeyi bezl-i nukûd ile m›flt›r. Mermer ayna tafl›n›n iki taraf›na oluklu
Rûh-u Hüseynî eyledi siyrâb-› Selsebîl ve köfleli iki sütun yerlefltirilmifltir. Çeflmenin
Mihrî bu resme eyledim iflrâb-› târîhin aln›nda ve bir çerçeve içinde yedi sat›r halin-
Mânend-i Kevser akd› nev-âyet-i bî-adîl de, 14 m›sral› flu kitâbe vard›r:
1271 (1854-55)
Vekîl-i saltanat Damad ‹brahim Pafla’y›
Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere, Topçu Kay- Hudâ dûr itmesün z›ll-i zalîl-i Han Ahmed’den
makam› Emin Bey, mevcut olan eski bir çefl- Kef-i cûd› bu flehr-i Üsküdar’› eyleyüb sibâr
meyi yenilemifltir. Ahâlîsini k›ld› behre-yâb ihsân-› bî-hadden
Bu mevkide Mehemmed Kethüda Pafla-y› hayr-endîfl
‹stanbul Çeflmeleri, adl› k›ymetli eserde, kitâ- Binâ-y› çeflmeye me’mûr olunca sadr-› emcedden
benin alt›ndaki tarih yanl›fll›kla H. 1171 ola- Civâr-› hankâh-› Hazret-i Mahmûd Efendi’de
rak gösterilmifltir. Bu dil-cû çeflme oldu yâdigâr ol merd-i irflâddan
Hep âsâr-› sadâkatdir ki oldu âkibet Mahmûd
Kitâbe yazar› fiair Mihri Efendi ‹zmirli olup Yapup bu çeflmeyi feyz ald› nûr-› izz-i sermedden
1255 (1839) tarihinde ‹stanbul’a gelmifl Üskü- Hudâ flahenfleh-i zî-flân ve sadr-› sâhibu’l-hayr›n
dar’da Hassa Meclisi kâtibi olmufltur. Muta- Riyâz-› devletin âsûde k›lsun dîde-i bedden
savv›f flairlerimizdendir. Mevlevî idi ve iyi ney Beka-cûy-› kadîmi fiakir-i dâî didi târîh
çalard›. Bir gazeli Fatin Tezkiresi’nde kay›tl›d›r. Gel iç ayn-› hayât› çeflme-i pâk-i Mehemmed’den
Abdülmecit devri sonlar›nda vefat etti. 1136 (1723)

Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/356) (Gezi Kitâbenin alt›na 1136 tarihi yaz›lm›flt›r. Tarih
Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/6) (Sicill-i Osmânî, m›sra-› ebced hesab›na vuruldu¤unda 1141 ta-
4/528 Mihri Efendi) (Türk Dili ve Edebiyat› Ans. 6/332) rihi ç›kmaktad›r. fierefâbâd Kasr› için getirti-
len Fatma Sultan-‹brahim Pafla Suyu, kasr›n
bahçesindeki havuzdan 1141 (1728-29) tari-
hinde ak›t›lm›flt›r. Bu s›rada yapt›r›lan ve bu
sudan istifade eden 24 çeflmenin hemen hepsi
1141 tarihlidir. Bu sular›n tanzimini yapan,
Do¤anc›lar maksemi de yine bu tarihte yapt›-
r›lm›flt›r.

Çeflmenin kitâbesi fiair fiakir Hüseyin Bey ta-


raf›ndan haz›rlanm›flt›r. Kendisi müderris olup
1156 (1743) tarihinde ölmüfltür.

Kethüda Mehmet, Nevflehirli ‹brahim Pa-


fla’n›n damad›d›r. Onu evvelâ hazinedar olarak
yan›na alan Nevflehirli, sonradan k›z› Hibetul-
lah Han›m’› vermiflti. 27 Mart 1719 tarihinde Kaymakam Emin Bey
sadaret kethüdas› tayin edilmifl, May›s 1725’te Çeflmesi.

1099
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kethüda Mehmet
Pafla Çeflmesi
kitabesi.

de Rumeli payesi verilmiflti. Kendisinin Orta- 30/1 Ekim 1730 sabah› bu üç pafla bu flekilde
köy Camii civâr›nda güzel bir yal›s› ve bahçe- idam edildikten son asilere teslim edilmifl ve
si, Ak›nt› Burnu’nda da kasr› vard›. daha sonra Mehmet Pafla’n›n cesedi, Yeniçeri
K›fllalar›’n›n bulundu¤u Et Meydan›’na getiri-
Patrona ‹syan›’nda Kaptan Pafla Camii’nin ya- lerek k›fllan›n kap›s› yan›na as›lm›flt›r.
p›mc›s› olan Vezir Kaymak Mustafa Pafla ile
beraber Bostanc›lar Hapishanesi’ne konulmufl- Hadîka yazar› bundan sonras› için flunlar› yaz›yor:
tu.
“fiehid oldukta Süleymaniye kurbinde vaki
Sonradan buradan al›nan bu iki pafla, bugün kona¤›n›n bahçesine defn olunmufltu. Badüza-
Topkap› Saray›’n›n orta kap›s›ndan girildi¤ine man damad› olan Divitdar Mehmet Pafla, 1163
göre sol tarafta bulunan ve ‘Kap› aras›’ denilen Muharreminin 24 (3 Ocak 1749) gün Firarîzâ-
bölüme getirildiler. Nevflehirli ‹brahim Pafla de Abdullah Pafla’n›n yerine sadrazam oldukta
da burada bulunuyordu. kay›n pederlerinin merkadini tamir ve yola bir
pencere açarak aflikare etmifltir.”
Burada yap›lan soruflturma neticesinde ‹bra-
him Pafla: Damat, Kethüda Mehmet Pafla’n›n kona¤› Sü-
leymaniye’de, Defterdar fiemsüddin-i Cenderî
“Hazinedâr›mda 12 bin kiselik zulta ve iki sand›k Türbesi karfl›s›ndad›r. Türbe, Kirazl› Mescit
alt›n ve yal›da dahi iki sand›k alt›n ve derûn-i ha- Soka¤›’ndad›r. Aç›lan pencere ve Mehmet Pa-
zînemde bulunan tafl odada, bak›rdan mebni 12 fla’n›n kabri bugün de mevcuttur.
sand›k alt›n” var demiflti.
Mehmet Pafla’n›n Fethiye Camii avlu kap›s›
Kethüda Mehmet Pafla’n›n 23.390 kese paras› üzerinde fevkânî bir mektebi vard› ki, bugün
ç›km›flt›. mevcut de¤ildir. Sadrazam Rami Mehmet Pa-
fla’ya ait olan Rami Çiftli¤i de sonradan onun
Kaptan-› Derya Mustafa Pafla ise: “500 kise pa- mal› olmufltur.
ram vard›r, bu da çarfl›ya olan borcumu ödemez”
diye cevap vermiflti. Kethüda Mehmet Pafla’n›n bundan baflka Ge-
libolu’da da bir çeflmesi vard›r. Bugün de mev-
Her üç vezir, bundan sonra evvelâ ‹brahim Pa- cut olup Telli Çeflme ad› ile ünlüdür. Pafla’n›n
fla olmak üzere idam edilmifllerdi. S›ra Mustafa kardefli, fialvarl› ‹brahim A¤a’n›n da bu yöreye
Pafla’ya geldi¤inde büyük bir so¤ukkanl›l›kla ilk suyu getirtti¤i bilinmektedir. Muhteflem
namaz›n› k›lm›fl, duas›n› yapm›fl ve sonra ken- lâhdi, kâtibî sikkeli ve tabak içinde meyve ka-
dini cellatlara teslim etmiflti. Mehmet Pafla’ya bartmal›d›r. Bafl flâhidesi üzerinde 1142 (1729)
gelince, baz› eserler büyük bir cesaret gösterdi- tarihli ve 18 m›sral› bir kitâbesi mevcuttur.
¤ini, baz›lar› da katlonulaca¤› s›rada kalp sek- Lâhdin, Gelibolu ve Yöresi Tarihi adl› eserde gü-
tesinden vefat etti¤ini yazarlar. zel bir resmi vard›r.

1100
Üsküdar Çeflmeleri

fialvaro¤lu olarak da an›lan, ‹brahim A¤a’n›n “Ve cealnâ min el-mâi külle fley’in hayy”
bu lâhdi, Gelibolu Yaz›c›zâde Mezarl›¤›’nda 1333 (1914-15) ketebehû Ömer Vasfî
iken Alaeddin Kalfa Mezarl›¤›’na nakledilmifl-
tir. Mezarl›k orta kap›s›ndan, ana yola girildi- Bu güzel celi sülüs yaz›n›n üstündeki al›nl›kta
¤inde 200 ad›m ileride, sa¤ tarafta ve tepe üze- ikisi yanda, biri ortada üç rozet bulunmaktad›r.
rindedir. Haznesi olmayan bu güzel görünümlü çeflme-
nin üzeri harpufltal›d›r. Zarif istalaktitli bir
Çeflme 1138 (1725) tarihli olup Gelibolu sant- kornifl al›nl›k ile harpuflta aras›nda yer alm›fl-
ralinin oldukça gerisinde ve takriben Yaz›c›zâ- t›r. Bu korniflin efllerini, Üsküdar Yeni Cami
de Camii’nin arkas›ndad›r. türbe, çeflme, sebil ve flad›rvan›nda, ‹skele
Meydan›’ndaki III. Ahmet Meydan Çeflme-
Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi 1/157-183 Fethiye Camii si’nde, A¤a Hamam› mevkiinde ‹skender Baba
ve Kirazl› Mescid) (Münir Aktepe, Patrona ‹syan›, fihrist) Türbesi yan›ndaki Nevflehirli ‹brahim Pafla
(Ekrem H. Ayverdi, 19 As›r ‹stanbul Haritas›) (Mir’at-i ‹s- Çeflmesi’nde ve ayr›ca ‹mrahor semtindeki Bafl
tanbul, s. 66) (Sicill-i Osmânî, 3/124 fiakir Bey ve 4/224 Kad›n Çeflmesi’nin silme veya kornifllerinde de
Mehmed Pafla) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/320) görmekteyiz.
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/59) (Ayvansarayî, Mecmua-y›
Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 55-56) (Uzunçarfl›l›, Çeflmenin suyu Büyük Çaml›ca Tepesi etekle- K›s›kl› Çeflmesi
Osmanl› Tarihi, Cilt: 4 K›s›m: 2, s. 263) (Fevzi Kurto¤lu, rinden gelmektedir. ‹stanbul Sular› adl› eserin- (‹vaz Fakih Çeflmesi).
Gelibolu ve Yöresi Tarihi, s. 66) (Nazife Kurtman, Çanak- de Nâz›m Nirven Bey flunlar› yazmaktad›r:
kale Eserlerinden Örnekler, 8. Vak›f Haftas› Kitab› 1990, s.
175-177)

KISIKLI ÇEfiMES‹

Ç eflme, K›s›kl› Meydan›’nda ve bu meydan-


dan Ümraniye’ye giden Alemda¤ Cadde-
si’nin (eski Kavak Bay›r› Caddesi) sol köflesin-
dedir. Hemen arkas›nda Bostanc›bafl› Abdul-
lah A¤a’n›n 895 (1489-90) tarihinden evvel
yapt›rm›fl oldu¤u K›s›kl› Camii vard›r.

Mehmed Hafid Efendi’nin 1212 (1797) tari-


hinde yazd›¤› Mehahü’l-Miyah (güzel sular) ad-
l› eserinde bu çeflmeden flöyle bahsediliyor:

“K›s›kl› suyu, idrar söktürme¤e çok uygundur.


Da¤›n zirvesinden o yerin hay›r sahibi taraf›n-
dan K›s›kl›’da yapt›r›lan çeflmeden ak›t›lm›flt›r.
K›fl aylar›nda rengi bozulmaktad›r.”

Hadîka yazar› da:

“K›s›kl› Karyesi’nde vaki çeflmenin suyu gayet


leziz oldu¤undan çok mahalle götürülür.” de-
mektedir.

Çeflme, tamamen mermerden yap›lm›flt›r. Düz


ayna tafl›n›n üzerindeki kafl kemeri renkli mer-
merdendir. Bunun iki yan›nda top ç›k›nt›lar
ve bunlar›n üzerinde flu ayet-i kerime bulun-
maktad›r:

1101
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

“Bu çeflmenin Büyük Çaml›ca Tepesi istika- (Tarih-i Cevdet, Üçdal Neflriyat, 1966 9/279) (‹nal, Son
metine bahçelerin, evlerin alt›ndan borulu bir Hattatlar, s. 80 ve 266) (Mehmed Hafid, Mehahü’l-Miyah,
galeri ile 63 m. kadar ilerleyince bir su bacas›- s. 8)
na var›l›r. Bu bacan›n derinli¤i l0 metredir. Bu
bacadan Büyük Çaml›ca istikametine ilerleyen
ve yüksekli¤i 1,30 m. geniflli¤i 0,57 m. olan bir
galeri...” ile su gelmektedir. KIZLAR A⁄ASI
HACI BEfi‹R A⁄A ÇEfiMES‹
K›s›kl› Çeflmesi’nin ilk defa ‹vaz Fakih Efendi
taraf›ndan yap›ld›¤› san›lmaktad›r.

Osmanl› Padiflah› Çelebi Sultan Mehmet


Ç eflme bugün mevcut de¤ildir. Kitâbesi,
Yeni Cami avlusunda musalla tafl›n›n ar-
kas›nda ve camiin büyük su deposunun önün-
(1413-1421) kendi fleyhi olan bu zata iki Çam- dedir.
l›ca arsas›n› temlik (mülk olarak verme) etmifl-
ti. O da buralar› vakfetmifltir. Yaz›lan vakfiye Abdülkadir Erdo¤an Bey’in neflretmifl oldu¤u
halen Vak›flar Genel Müdürlü¤ü’ndedir. Üsküdar Su Yolu Haritas›’nda, fierefâbâd Kasr›
için getirtilen suyun kollar› anlat›l›rken; “Do-
Bu k›ymetli malumat ilk defa fieyhülislâm Re- ¤anc›lar’daki taksim kubbesinden önce Ka-
iszâde Aflir Efendi (1728-1804)’nin o¤lu Kad›- vak’ta Kale Çeflmesi vard›r. Ondan sonra yol,
asker Mehmed Hafid Efendi (öl. 5 Zilkade üç kola ayr›l›r. Soldan birinci kolda, Atpazar›
1226/21 Aral›k 1811) taraf›ndan yaz›lan Me- Kap›s›’nda Hac› Beflir A¤a Çeflmesi; Atpazar›
hahü’l-miyah (Güzel Sular) adl› eserde veril- içinde, Sulu Han karfl›s›nda Fatma Sultan Çefl-
mifltir. ‹vaz Fakih Türbesi bahsine bak›n›z. mesi” bulunmaktad›r, demektedir.

Sonradan harap olan çeflme, 1914 senesinde Bu aç›klamadan da anlafl›laca¤› üzere çeflme,
flimdiki flekliyle tamir edilmifltir. Üzerindeki “Atpazar› Kap›s›”ndad›r. Atpazar› Kap›s› ise,
kitâbe hattat Ömer Vasfi Efendi taraf›ndan ya- Valide-i Atik Çeflmesi Soka¤› üzerinde, 998
z›lm›flt›r. Kendisi 1880’de ‹stanbul’da, Topha- (1589-90)’da yapt›r›lan el-hac K›zlara¤as›
ne’de dünyaya gelmifltir. Eyüp’te, Sultan Meh- Mehmet A¤a Çeflmesi (Kemeralt› Çeflme-
met Reflad Türbesi’nin, Saraçhane Camii’nin si)’nin yan ve ayn› isimle bilinen camiin ön ta-
ve K›s›kl› Camii’nin kap›lar› üzerindeki kitâbe- raf›ndad›r. Mir’at-i ‹stanbul yazar›n›n da belirt-
K›zlara¤as› ler onundur. 12 Cemaziyelâhir 1347 (25 Kas›m ti¤i gibi çeflme, “Kemeralt› Camii denmekle
Hac› Beflir A¤a 1928)’de vefat ederek Eyüp Mezarl›¤›’na gö- ma’ruf camiin alt›ndad›r.”
Çeflmesi’nin mülmüfltür. Kardefli Emin Efendi de hattat idi.
Üsküdar Yenicamii Meydanc›k Çeflmesi ismiyle de meflhur olan
haziresindeki kitabesi. Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/258) (E. H. Ayverdi, Hac› Beflir A¤a Çeflmesi, 1930 tarihlerinde y›-
Fatih Devri IV, s. 612) (N. Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 229) k›lm›fl ve tafl› getirilerek yukar›da bahsedilen
yere konmufltur. Çeflmenin yeri için el-hac
K›zlara¤as› Mehmed A¤a Çeflmesi bahsine ba-
k›n›z. Kitâbenin yan›nda H. 1141 tarihli Fatma
Sultan Çeflmesi’nin de kitâbesi vard›r. Bu adla
bilinen çeflme bahsine bak›n›z. Beflir A¤a Çefl-
mesi’nin kitâbesi alt›nda bu çeflmeye ait oldu-
¤u san›lan bir ayna tafl› ve birkaç söve vard›r.

Bugün tarih rakamlar› tam olarak okunamayan


on iki m›sral› kitâbe fludur:

Cenab-› Hazret-i Sultan Ahmed Han-› Gazi kim


Odur z›ll-› ilâhî âb-› rûy-› saltanat hakka
Muhibb-i hayr el-hac Beflir A¤a-y› zî-flan›n
‹düb darü’s-saâde hidmetiyle kadrini â’lâ
Du’a-y› hayr› isticlab içün flah-› cihân-bâne
Nice âsâr-› uzmâya muvaffak eyledi Mevlâ

1102
Üsküdar Çeflmeleri

Yapub bu çeflme-i pür-nûr-› pâki fî-sebîlillâh md.) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V.
Zülal re’fetiyle teflnegân› eyledi irvâ Çabuk, s. 53) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 124-125) (Sicill-i Os-
‹lâhî hayr›n› hüsn-i kabul eyleyüb flayan mânî, 2/20 Beflir A¤a; 3/124 fiakir Hüseyin Bey) (R. Aka-
Ana bâdî-i gufran ola bu hayrat-› bi-hemtâ kufl, Eyüb Sultan, s. 188) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/36)
‹çüb bir cam›n› fiakir didi atflâne tarihin
Bu dilcû çeflme-sâr-› safdan gel Zemzem iç s›hha
1141 (1728-29)
LÂD‹KL‹ AHMET A⁄A
Kitâbe yazar› fiakir Hüseyin Bey, Gümrükçü ÇEfiMES‹
Hüseyin Pafla’n›n o¤lu Mustafa Bey’in mahdu-
mudur. Evvelâ müderris, 1146 (1733)’te Çeflme, bugün için Üsküdar ilçe s›n›rlar› d›fl›n-
vak’anüvis, 1155 (1742)’de Halep mollas› ol- da olmas›na ra¤men, Ayr›l›k Çeflmesi’nde oldu-
du. 1156 (1743)’te vefat etti. fiair, divan sahi- ¤u gibi, bu eseri de Üsküdar çeflmelerinden ay›r-
bi, kâmil bir zat idi. ma¤a imkân yoktur. Bu durumun genifl aç›kla-
mas› Ayr›l›k Çeflmesi bahsinde yap›lm›flt›.
Beflir A¤a hakk›nda Ayvansarayl› Haf›z Hüse-
yin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi adl› k›ymetli Lâdikli Ahmet A¤a Çeflmesi, Üsküdar’› Kad›-
eserinde flu bilgiyi vermifltir: köy’e ba¤layan Haydarpafla Köprüsü’nü geçin-
ce bugün Çay›rbafl› dura¤› ismiyle an›lan mev-
“A¤a, Yapraks›z Ali A¤a’n›n ç›ra¤› olmak üze- kide ve Kad›köy-Haydarpafla r›ht›m› ile Hay-
re Daire-i Hümâyun’a girmifl, Sultan III. Ah- darpafla Çay›r› Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve
med’in efendili¤inde, hizmetlerinde bulunup soka¤›n sa¤ köflesindedir.
sonra padiflah oldu¤unda musahiblerinden biri
olmufl ve 1116 (1704-5)’te Daye Kad›n’› hacca Ulu bir ç›nar a¤ac›n›n yan›ndaki bu menzil
götürme¤e memur ve sonra hazinedarl›k paye- çeflmesi, bugünkü haliyle bir sanat de¤eri tafl›-
sine ulaflm›fl ve 1125 (1713)’te Darü’s-saâde maz. Ancak, tarihi topo¤rafya bak›m›ndan bir
A¤as› Süleyman A¤a ile beraber K›br›s’a ve hususiyeti olan çeflme, Haydarpafla ‹skelesi’n-
sonra M›s›r’a gönderilip bir müddetten sonra den gelen ve esas Ba¤dat Caddesi’ne gidecek
fieyhü’l-harem olup 1129 evahirinde (1717 se- olan kimselerin bir u¤rak yeri oldu¤u gibi Hay-
nesi aral›¤›n›n bafl›) Anber Mehmed A¤a’ya darpafla Sahras›’nda konaklamaya geçmifl olan
halef olarak Darü’s-saâde A¤as› olup 13 sene ordunun bulundu¤u yerdeki çeflmeden istifade
Sultan Ahmed’e hizmet etmifl ve Sultan Mah- etmesi düflüncesiyle yap›ld›¤› muhakkakt›r.
mud’un cülusunda dahi mevkiini korumufl ve
1159 (1746) senesine kadar ikbal ile hemhal
olup bu esnada hastalanarak Bahariye nam sa-
hilhanede ayn› senenin Cemaziyelevvelinin
13. günü (3 Haziran 1746) ölmüfltür. ‹kbal
müddeti 30 senedir.” Kabri, Eyüp Sultan Ca-
mii’nin d›fl flad›rvan avlusunu iç avluya ba¤la-
yan kap›n›n sol taraf›ndaki türbededir.

Beflir A¤a’n›n ‹stanbul’da, Bab›-âli kap›s›n›n


sol taraf›nda, Hükümet Soka¤›’n›n Alayköflkü
Caddesi ile birleflti¤i köflede cami, medrese, se-
bil, iki çeflme, mektep ve bir Nakflibendî Tek-
kesi’nden oluflan güzel bir külliyesi ve ayr›ca
Eyüp, Baba Haydar mahallesinde Darü’l-hadis,
mektep ve çeflmesi, Medine’de de baz› hayrat›
vard›r.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/48) (‹. Tan›fl›k, ‹stan-


bul Çeflmeleri, 2/332) (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 5/2599)
(fiemdânîzâde Tarihi, M. Aktepe Türkçesi, 1/215 Beflir A¤a Lâdikli Ahmet A¤a’n›n
md.) (M. Aktepe, Patrona Halil ‹syan›, s. 196 Beflir A¤a flâhidesi.

1103
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çeflme, flimdiki fleklini XIX. yüzy›l sonlar›nda


yap›lan bir tamir s›ras›nda alm›fl olmal›d›r.

Bu menzil çeflmesinin namazgâh› için Üsküdar


namazgâhlar› bahsine bak›n›z.

Muhtemelen, 1222 (1807) tarihinde vefat


eden flair, Muvakkitzâde Pertev Mehmet Efen-
di taraf›ndan haz›rlanm›fl olan kitâbesinin
metni fludur:

fiâh-› âlem hazret-i Sultan Selimü’s-sâlisin


Tâb-› pâki hayre mâil oldu¤›yçün dâimâ
Eyleyüb hulk› sirâyet bendegân-› hâss›na
Böyle cây-› dil-güflâlar olmada yer yer binâ
Sâhibu’l-hayr› ez an cümle bu zîba çeflmeyi
Pervitij Paftas›’nda Serv-i dil-cûlarla itmifl Cennet-âsâ cân-fezâ
Lâdikli Ahmet A¤a Çukadar A¤a-y› flâhenflâh iken oldu çerâ¤
Çeflme ve Ya’ni Ladikli o zât-› ber-güzîn Ahmet A¤a
namazgâh›n›n ilk Old› mâlik bu makâm-› dil-kefle k›ld› nazar
durumu. Kim havas› râhat-efzâ âb-› pâki gam-zede
Suffa yapd› serviler dikildi himem sarf eyledi
Kim teferrüc eyleyenler ide bir hayri du’a
fiarl Teskiye, Küçük Asya Tarihi adl› eserinde: Geldi bir m›sra ile Pertev cevherin târîh-i sâl
Servli bu çeflmenün havz› bu deryâ gûyiyâ
“Kad›köyü Burnu’nun teflkil etti¤i küçük bo- sene 1208
yun nihayetinde güzel bir ç›nar a¤ac›yla gölge-
lenmifl çeflmesiyle Haydarpafla Bahçesi vard›r. Çeflme ve namazgâh, 1208 (1793-94) y›l›nda
Bu çeflme eski ça¤larda Hermagoras Menba› Ahmet A¤a taraf›ndan yap›lm›flt›r. A¤a, Ende-
nam›yla yad edilirdi” diyor. run’dan yetiflmifl, 1200 fievvalinde (A¤ustos
1786) Rikabdâr-› sultanî olmufl ve 1201 Zilka-
Bu ulu ç›nar a¤ac›, 1990 k›fl›nda özellikle kuru- desinde (A¤ustos-Eylül 1787) Çukadar A¤as›
tulmufltur. Bugün bir kütük halindedir. bulundu¤u halde tekaüt edilmifltir. 5 Zilhicce
1211 (1 Haziran 1797)’de vefat eden Ahmet
Barok üslûbundaki mermer ayna tafl› üzerinde A¤a’n›n kabri, Ayr›l›k Çeflmesi’nin sol taraf›n-
ve kemerinin içinde ondört m›sral› bir kitâbe daki mezarl›ktad›r.
tafl› bulunmaktad›r. Çeflmenin üstüne, yekpare
mermerden, kenar› silmeli bir levha, kapak gi- Kabri, Ayr›l›k Çeflmesi yak›n›ndaki mezarl›k
bi yerlefltirilmifltir. duvar›n›n köflesinden, caddeyi takiben 173
ad›m ileride olup ayak tafl› servi motiflidir. Kâ-
tibî sikkeli flâhidesindeki kitâbe fludur:

Bir mübarek zat›n / meskeni olmufldur bu mezar


Eylemifl nazik tenin / hâki yeksar›n rûzgâr / Mer-
hum ve magfur A¤a-y› / Çukadar-› Hazret-i fieh-
ri / yârî-i esbak Lâdikli Ahmed / A¤a ruhiçün Fa-
tiha.
5 Z. 1211.

Biraz ileride, cariyelerinden Mahbube Ka-


Lâdikli Ahmet A¤a d›n’›n 1210 (1795) tarihli flâhidesi vard›r.
Çeflmesi ve
Namazgâh› Yan›nda, Kad›köy’de bir soka¤a ismi verilmifl
vaziyet krokisi. olan Uzun Haf›z Mehmet Efendi’nin kabri var-

1104
Üsküdar Çeflmeleri

d›r. Mehmet Efendi hâcegândan olup 11 Rebi- bir sütun üzerinde ise:
yülâhir 1222 (18 Haziran 1807)’de vefat et-
mifltir. Çok zengin idi. O¤ullar›na Uzun Haf›z- “Darü’s-saâdetü-flerife A¤as› Abdullah A¤a tara-
zâdeler denir. Kabirleri babas›n›n yan›ndad›r. f›ndan iki masura su dahi ilâve edilerek suyun
mikdar› tezyid edilmifldir.”
Kitabe flairi Pertev Efendi, ‹stanbullu olup ev-
velâ sadrazam mektupçusu ve sonra divan-› denilmektedir. Abdullah A¤a 1203 (1787)’de
hümâyun hulefas›ndan olmufltur. Mahir, divan vefat etti. Kabri, Ayazma Camii hazîresindedir.
sahibi bir flair idi.
Mesiredeki kuyu yak›n›na dikilen ve bir mezar
“Ahmed A¤a sahib oldu¤u bu mevkii, manza- tafl›n› and›ran tafl üzerine flu kitâbe yaz›lm›flt›r:
ras› güzel oldu¤u için serviler diktirmifl suffa
(Namazgâh) ve çeflme yapt›rm›fl, bir ‘Teferrüc- “Üsküdar’da Valide-i Atik civar›nda Arakiyeci
gâh’ haline getirmifltir. Kitâbesinde çeflmeye, Mahallesinde / Babü’s-saâde-i esbak Merhum Ce-
Servili Çeflme de dendi¤i iflaret edilmektedir.” did Yakub A¤a’n›n çeflme-i / Âb›n›n kadimi miya-
h› ve memerri bi’l-külliyye harab ve âb-› nâyâb /
Kaynaklar: (Semavi Eyice, ‹stanbul-fiam-Ba¤dad Yolu Üze- Olma¤›n müceddeden hafr ile... / Hâlâ Babü’s-
rindeki Mimarî Eserler, ‹stanbul Üni. Ed. Fk. Tarih Der. Sa- saâde A¤as› naz›r-› vakf saâdetlu Mustafa / A¤a
y›: 13/86) (M. Kemal Özergin, Üsküdar-Bostanc›bafl› Gü- ve mütevellisi el-hac Seyyid Mehmed A¤a ve kâti-
zergâh› Kitâbeleri, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Tarih Der Say›: bi el-hac / Mehmed Salih Efendi ve câbisi Musta-
13/117) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 35) (Sicill-i Osmânî, 2/38 fa Efendi ve Ser-bölük Ahmed A¤a marifetleriyle
Pertev Mehmed Efendi; 1/274 Ahmed A¤a; 4/275 Mehmed tecdid ve bu mahalle / Vaz’-› hacer k›l›nd›.
Efendi Uzun Haf›z) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/388) Sene 1180(1766-67)”
(fiarl Teskiye, Küçük Asya tarihi. Haz. Ali Suat, s. 134)
Kuyunun bilezi¤ine de flu kitâbe hak edilmifltir:

“Burada nebeân eden ve Üsküdar’da Kap›a¤as›


L‹BADE SUYU ÇEfiMES‹ Çeflmesi’ne cereyan eden / Suyun tahvil-i mecra-
s›na baz› tarafdan tasaddi olunduysa da... / Kara-

Ç eflme, Bulgurlu Köyü civar›nda ve Libade


Caddesi ile meflhur Çilehane’nin aras›n-
dad›r.
riyle mecra-y› kadîmine icra edildi¤i / Buraya tah-
rir olundu.
Sene 1318(1900)”
Libade Mesiresi ve suyu Üsküdar ve Kad›köy
Bir mesire yeri çeflmesi olan bu eser, Babü’s- havalisinin en eski ve meflhur mesire yeri ve
Saade A¤as› Yakup A¤a taraf›ndan yapt›r›l- suyu olup, ilkbahar ve yaz aylar›nda çok ra¤bet
m›flt›r. Yakup A¤a’n›n Üsküdar’da Toptafl› Ca- görürdü.
mii yak›n›nda, Kap›a¤as› Mevkii’nde ve Top-
tafl› Caddesi üzerinde bir mektebi, kütüphane- Libade isminin hangi tarihte ve niçin verildi¤i
si ve çeflmesi daha vard›r. Bu güzel manzume belli de¤ilse de 1180 tarihli kitâbede bu ismin Libade Suyu Çeflmesi
1089 (1678) y›l›nda yapt›r›ld›¤›na göre Libade geçmesi Libade ad›n›n çok eski tarihlere da- vaziyet krokisi.
Çeflmesi’nin de bu s›rada yap›lm›fl olmas› icap yand›¤›n› ortaya koymaktad›r.
eder. Çeflme, suyunu Libade Suyu menba›ndan
temin ediyordu.

Zamanla harap olan Libade Çeflmesi 1180


(1766-67) tarihinde mütevellisi taraf›ndan
onar›lm›fl ve bu s›rada bir sütun üzerine de:

“Üsküdar’da Valide-i Atik civar›nda Arakiyeci


mahallesinde / Babü’s-saâde A¤as› esbak merhum
Cedid Yakub A¤a’n›n bina ve infla itmifl oldu¤u
Libade Suyu-1180”

diye yaz›lm›flt›r. Bu sütunun yan›ndaki di¤er

1105
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

K›sa h›rka, ya¤murluk anlam›na gelen ve Le- r›lm›flt›r. Dört basamakla inilen çeflmenin al-
bade de denilen bu sözcük, herhalde havas›n›n n›na ise flöyle yaz›lm›flt›r:
daima rüzgârl› olmas›ndan dolay› bir h›rka gi-
yilmesi icap etti¤i için bu mahalle isim olarak Sivasl› Yetimo¤lu
verilmifl olmal›d›r. Veya Libade ad›n› tafl›yan Ahmed Efendi
h›rkalar›n burada yap›lm›fl olabilece¤i akla ge- taraf›ndan ihya
lebilir. Rumeli göçmenleri de da¤ ete¤ine Li- edilmifltir.
bade demektedir. 1. 9. 1930

XIX. Yüzy›l sonlar›nda çok ra¤bet gören semt- Bu çeflme, 1989’da y›kt›r›lm›flt›r.
te devrin ileri gelenlerinin köflkleri vard›. Bun-
lar aras›nda ve Libade’nin “üstünde Halis Mol- Az ileride “Vak›f Sular Müdürlü¤ü Haminnine
la’n›n köflkü ve bu köflkün üst taraf›nda eski 6. yerli suyu menba koruma alan›” diye yaz›l› bir
Daire Belediye Müdürü Hakk› Bey’in köflkü ve levha daha olup önünde kitâbesiz yeni bir çefl-
yan›nda koru içinde Divan-› Muhasebat ikinci me vard›r. Arkas›nda, etraf› telle çevrilmifl ge-
reisi Tevfik Bey’in müteaddid dairelerden mü- nifl bir arazisi mevcuttur. Çeflme, Haminnine
teflekkil köflkü vard›... Libade yolu üzerinde Çeflmesi Soka¤› karfl›s›ndad›r. Buradaki sokak-
Seyid Ali Paflazâde Hamdi Pafla’n›n korusu lar son senelerde aç›lm›flt›r.
Memduh Pafla’n›n çiftli¤i vard›. Libade Su-
yu’nun yan›ndaki köflkte meflhur musikiflinas- Biraz afla¤›da ise Devlet Su ‹flleri I. Bölge Mü-
lardan Hac› Faik Bey oturuyordu.” dürlü¤ü binalar› ve büyük su deposu bulun-
maktad›r.
1298 (1881) y›l›na kadar süren esnaf teferrüc-
leri (gezintiler), ç›rak ç›karma, ve pefltemal Üsküdar’da, Toygar Hamza Camii mevcuttur.
ba¤lama merasimleri Büyük Çaml›ca ve Liba- ‹htimal camiin abdest suyu buradan getirtildi-
de Suyu bafl›nda yap›l›rd›. Bunlardan baflka bu- ¤i için Toygar Suyu ad› verilmifltir.
ralarda Orta Oyunu da oynan›rd›. “Zeyrek
Bekçisi denilen orta oyununun kolbafl›s› Hac› Libade Mesiresi:
Bekçi” ve ondan sonra meflhur Kavuklu
Hamdi buralarda temsiller vermifllerdi. Bu ünlü mesire, Bulgurlu Köyü ile Uzunçay›r
aras›nda ve Libade Suyu Çeflmesi’nin karfl›s›n-
Göz hekimi Esad Pafla (Ifl›k)’›n (1865-1943) da dad›r. Su ile mesire aras›nda Libade Caddesi
Libade mevkiinde bir çiftli¤i vard›. uzanmaktad›r.

Libade Caddesi Üzerinde Bulunan Mesireyi, caddeye dik olan bir yol ikiye ay›r›r.
Sular: Yolun iki taraf›nda ard›ç a¤açlar› vard›r. Niha-
yetinde de ‘Karga Deresi’ akmaktad›r. Kenar›n-
Toygar Çeflme: Libade Caddesi ile Bay›r So- daki sö¤ütlerden pek az› günümüze kadar gele-
ka¤›’n›n birleflti¤i yerde, soka¤›n sa¤ köflesinde bilmifltir. Buradaki bir yol hâlâ ‘Sö¤ütlü Çay›r’
olup 1989 senesinde, flimdiki Libade Bulvar› ad›n› tafl›maktad›r.
tanzim edilirken y›kt›r›lm›flt›r. Suyu, arkas›n-
daki setli arsadan gelmekte idi. Buraya konu- Mesireyi gölgeleyen a¤açlar›n büyük bir k›sm›
lan bir levhaya flunlar yaz›lm›flt›r: yok olmufltur. Basit krokide de görüldü¤ü gibi,
K›zlara¤as› Yakup A¤a, taraf›ndan yap›t›r›lan
“Vak›f Sular Müdürlü¤ü Toygar 2 nolu yerli suyu çeflmenin karfl›s›nda, yol afl›r› yerde bulunan
menba koruma alan›” 1180 (1766-67) tarihli kitâbe, Libade’de yeni
bir yolun aç›lmas› s›ras›nda k›r›larak bir bahçe-
Bay›r Soka¤›’n›n sol taraf›ndaki sette yerleflti- ye at›lm›flt›r. Kitâbeli kuyu bilezi¤inden eser
rilen ikinci bir levhada ise: kalmam›flt›r. Mesiredeki iki vak›f kuyusunun
etraf›nda dört ç›nar a¤ac› vard›r.
“Vak›f Sular Müdürlü¤ü Toygar 1 nolu yerli suyu
menba koruma alan›” diye yaz›l›d›r. 1089 (1678) tarihinde Yakup A¤a taraf›ndan
yapt›r›lan çeflme, 1 Eylül 1930’da “Sivasl› Ye-
Buradaki eski çeflme daha sonra yeniden yapt›- tim-O¤lu Ahmet Efendi taraf›ndan ihya edil-

1106
Üsküdar Çeflmeleri

mifltir.”

Halk bu çeflmeye Han›m Nine Çeflmesi de-


mektedir. Rivayete göre, yafll› bir kad›n, elin-
deki sopayla iz açmak suretiyle bu suyu yolun
kenar›na kadar getirmifl ve bu yüzden bu isim-
le an›lm›fl.

Yol seviyesi yükseltildi¤inden çeflme çukurda


kalm›flt›r. Lülesi üzerine barok sitili bir ayna
tafl› yerlefltirilmifltir. Karfl›s›nda bulundu¤u söy-
lenen namazgâh tafl›ndan ve civar›ndaki Fatma
Nazîre Han›m Çeflmesi’nden eser kalmam›flt›r.

Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 54) (E. Koçu, Türk Gi-


yim ve Kuflam›, s. 168) (Celâl Esad Arseven, Sanat Ans.
2/1225) (H. fiehsuvaro¤lu, 19 As›rda Çaml›ca’daki Köflkler,
Akflam gazetesi 10 Eylül 1947) (Musahibzâde Celâl, Eski ‹s-
tanbul Yaflay›fl›, s. 95) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, de Emine Sultan Saray› bulunmaktad›r.
2/282) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 62-63) (Sicill-i Mahbub A¤a
Osmânî, 3/386 Abdullah A¤a) Çeflme üç yüzlü olup tamamen mermerden ya- Çeflmesi ve eski
p›lm›flt›r. Ön yüzünün iki yan›na ve köflelerine Nakkafltepe Karakolu.
ince mermer sütuncuklar yerlefltirilmifltir. Düz
ayna tafl›n›n iki yan›nda ise, yaprak motifleri
MAHBUB A⁄A ÇEfiMES‹ bulunmaktad›r. Bunlar üzerinde iki sat›r halin-
de bir kitâbe vard›r. ‹nce sütunlar›n tafl›d›¤›

Ç eflme, Nakkafltepe (Frenk Tepesi) yak›n-


lar›nda ve dört yolun birleflti¤i yerdedir.
Arka taraf›nda, bugün Koç Toplulu¤u’nun
defne yaprakl› kornifl çeflmeyi süslemektedir.

Ön taraf›ndaki el yala¤› k›r›lm›flt›r. ‹ki yan yü-


tasarrufunda olan eski Nakkafltepe Karakolu zünde, düz ayna tafll› ve küçük yalakl› kuzu çefl-
binas›, ve sa¤ taraf›nda, karfl›s›nda, biraz ileri- mecikleri bulunmaktad›r.

Mahbub A¤a
Çeflmesi
(Onar›lm›flt›r).

1107
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

MAHPEYKER KÖSEM VAL‹DE


SULTAN ÇEfiMES‹

Ç avufldere Caddesi ile Çinili Hamam Soka-


¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤ köfle-
sindedir. Tamamen kesme tafltan ve klâsik
Türk çeflme mimarîsine uygun olarak yapt›r›-
lan çeflmenin hemen arkas›nda, ona bitiflik ol-
mayan Mahpeyker Valide Sultan S›byan Mek-
tebi, sol taraf›nda ve geride Ümmi Ahmed
Efendi Tekkesi, karfl›s›nda ise Afganl›lar Tek-
kesi bulunmaktad›r. Çeflmenin sa¤ taraf›ndaki
kesme tafl kemerli kap›dan arkadaki mektebe
gidilmektedir. Sol taraf›nda da dairemsi bir
bahçe vard›r. Etraf›n› alçak bir duvar ile par-
Mahbub A¤a makl›¤›n çevirdi¤i bu yerde bilezikli bir kuyu
Çeflmesi ve çevresi. yak›n zamana kadar duruyordu.

Ayr›ca, üç yüzünü çeviren bir hayvan sulama Çeflmenin üstü çat›s›z olup yeniden onar›lm›fl-
yala¤› vard›r. t›r. Büyük haznesi, fevkânî olan mektebin al-
t›ndad›r. Bir kanal ile çeflmeye ba¤lanm›flt›r.
Kitâbesi fludur: Kemerinin üzerinde iki sat›r halinde haz›rlan-
m›fl onalt› m›sral› bir kitâbesi vard›r. fiekilli,
fiehzade devletlû necâbetlû Abdülmecid Efendi sekiz çerçeve içine ikifler m›sra yaz›lm›fl olan
Hazretleri’nin / Bafla¤as› merhûm Mahbub A¤a kitâbenin baz› yerleri k›r›lm›flt›r. Okunabilen
hayrat›d›r. k›s›mlar› flunlard›r:
Arabî 1331 (1915)
Hazret-i Sultan-› Ekrem Valide
Nakkafltepe, Frenk Tepesi ad›ndan baflka, Hakk yoluna k›ld› bu âb-› revân
Münir Pafla Tepesi ad› ile de an›l›rd›. Karakol K›ld› icrâ bu sebîl-i hayri çün
ve çeflme, Milli E¤itim Bakanl›¤›’nca 1988 se- Ola ecri Selsebîl-i câvidân
nesi sonlar›nda tamire al›nm›fl ve 1990 A¤os- Kabbe’l-Allah zî-sevâb-› âhiret
tosunda tamamlanm›fl ve genifl bir saçak alt›na Habbezâ aynü’l-hayât-› râyigân
al›nan çeflme mükemmel bir hâle getirilmifltir. Her gören an› du’a-i hayr ider
Mahpeyker Kösem K›l kabûl sen yâ Mecîd yâ Müste’ân
Valide Sultan Kaynaklar: (Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/67) Lüle-i çeflme-i devâ-i dil-teflne
Çeflmesi. (Erdem Yücel, Kuzguncuk, TTOK Belleteni, Kas›m/Aral›k Ak›dur kendüye görürse her vâneye
1975) ...........
........... andan iç bul tâze cân
Es-sebîl ey tâlib-i mâ-i’l-sebîl
Âfiyetler ola s›hha nûfl-› cân
Feyziyâ çün mazhar-› feyz oldu su
Menba’-› feyz oldu târîh ol zemân

Rakam yaz›l› de¤ildir. Ebced hesab›na göre


1052 (1642) tarihinde yap›lm›flt›r. Ayvansara-
yî Hüseyin Efendi 1055 rakam›n› bulmufltur.
Kitâbenin flairi için Çinili Cami ve Çinili suyu
bahislerine bak›n›z.

Kaynaklar: (Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk,


s. 63) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/266) (Sicill-i Osmâ-
nî, 4/28) (Türk Dili ve Edebiyat› Ans. Dergâh Yay. 3/213)
(N. Nirven, Çinili Suyu, ‹stanbul Ans. 7/4033) (Gezi Notu)

1108
Üsküdar Çeflmeleri

MATBAH EM‹N‹
HACI HAL‹L EFEND‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, Selâms›z Caddesi (flimdiki Selâmi


Ali Efendi Caddesi) ile Toygar Hamza
Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde, Toygar Hamza Ca-
mii hazîresinin istinat duvar› üzerindedir. Ca-
mi set üzerinde oldu¤undan çeflme bu seddin
alt›na yap›lm›flt›r. Matbah Emini Halil
Efendi Çeflmesi
Tamamen mermerden infla edilen çeflmenin kitabeleri.
kemeri üzerinde, aln›nda iki sat›r halinde, alt›
m›sral› bir kitâbe vard›r. Kartufllar içine ikifler bat 1849) Hazine-i Hümâyun Kethüdas› ol-
m›sra yerlefltirilmifltir. 1119 (1707) tarihli ki- mufltur. 1265 Cemaziyelâhirinin 29. günü zu-
tâbe fludur: hur eden yang›nda Alayköflkü önüne geldi¤in-
de kalp sektesinden vefat etmifltir. Kabri, Üs-
Habbezâ Hac› Halil ehl-i hayr kadar’da Eski Menzilhane yan›ndad›r.
‹tdi bu ayn-› hulûs ile binâ
fiâd ola rûh-› Hüseyin ile Hasan Çeflmenin bânisi Hac› Halil Efendi, 1067
Nûfl idince teflnegânân-› safâ (1656-57)’de Kayseri’de do¤mufltur. Saraya in-
Fevzi’yâ der lülesi târîhini tisab etmifl, Sadrazam fiehid Ali Pafla’n›n hi-
‹çer isen âb-› hayvân iflte mâ mayesinde süratle yükselerek arpa emini ol-
sene 1119 mufl, 1132 (1719-20)’de de Matbah-› Âmire
Emini olmufltur. 27 Temmuz 1720’de fiehzade
Mecmua-y› Tevarih ile Mir’at-i ‹stanbul’daki ta- Süleyman, Mehmed, Mustafa ve Bayezid’in
rihler yanl›flt›r. sünnet dü¤ünlerinde Sur Emini olmufl ve Ve-
ziriazam ‹brahim Pafla taraf›ndan hilat giydiril-
Kitâbe fiair Fevzi Efendi taraf›ndan haz›rlan- mifltir.
m›flt›r. Gergerî Ahmet Efendi’nin o¤lu olup
müderrislik payesine ulaflm›fl sar›kl› alimler-
dendir. 1151 (1738-39)’da vefat etmifltir.

Zamanla harap olan çeflme 1260 (1844)’te


Sultan Abdülmecit’in annesi Bezmiâlem Vali-
de Sultan’›n Çâflnigir Ustas› Nazenin taraf›n-
dan tamir edilmifltir. Bunu belirten, befl sat›r
halinde, on m›sral› olarak haz›rlanm›fl kitâbe,
ayna tafl›n›n üzerindedir ki o da fludur:

Bânîsi oldu mukaddem çeflmenin Hac› Halil


Nice dem nûfl eyledi atflan bu âb-› Zemzemi
Bir vakt oldu harâb ol kalmad› sudan eser
Hayr ile yâd olmufl iken olmad› çokdan beri
Çeflnigir Usta yâd itmek içün ehl-i zemîn
Mehd-i ulyâ-y› adâlet eyledi ta’mîrini
Gel buyur iç oku bir Fatiha üç ‹hlâs ile
K›las›n Firdevs-i ulyâda münasib meskeni
Söyledi tamirine tarihini gayet Nazif
K›ld› dendan câri Nazenin Usta bu ayn-› Zemzemi
1260

Manzumeyi yazan ‹stanbullu Nazif Mehmed Toygar Hamza Camii


Efendi, Enderun’dan yetiflmifl, H›rka-i Saadet alt›nda Matbah Emini
bafl hademesi ve 1265 Rebiyülevvelinde (fiu- Halil Efendi Çeflmesi.

1109
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Halil Efendi’nin Üsküdar’da üç çeflmesi daha


vard›r. Bu çeflme bahislerine bak›n›z.

Kendisinin, Fatih ilçesi s›n›rlar›nda Âfl›k Pafla


Camii alt taraf›nda ve Cibali Caddesi ile Ay-
d›n Bey Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n
sol köflesinde 1133 (1720-21) tarihli bir çefl-
mesi daha vard›r.

Halil Efendi, Üsküdar’daki üç çeflmesinin sula-


r›n› Küçük Çaml›ca Caddesi üzerindeki -Yahu-
di banker Kamondo’ya ait- Camondo Ba¤› kar-
fl›s›ndaki tarla ile Menemenli Ba¤›’ndan ve
Celâl Bey Bahçesi’nden ç›kan membalardan
temin etmiflti. Ya¤l›kç› Ayazma Namazgâh› ci-
Osmanl› Devleti’nin gözde devlet adamlar›n- var›ndaki bu membalardan eser kalmam›flt›r.
Selâmi Ali Efendi dan biri olan Halil Efendi, çok do¤ru, liyakat- Suyun ak›fl›n› tanzim etmek gayesiyle de Toy-
Caddesi’nde Matbah li, sözüne sad›k, ilim ve irfan sahiplerini hima- gartepe’de, Hac› Mutlu Soka¤› ile Torbal› So-
Emini Hac› Halil ye eden cömert ve hofl sahbet bir kimse imifl. ka¤›’n›n birleflti¤i yere bir de su terazisi yapt›r-
Efendi Çeflmesi. Cemaziyelevvel 1167 (Mart 1754)’te defter m›flt›. Kesme tafltan yap›lan bu su terazisinden
1995 y›l›nda Üsküdar emini bulundu¤u s›rada vefat etmifltir. Kabri, eser kalmam›flt›r.
Belediyesi’nce Âfl›kpafla’da evinin karfl›s›nda bulunan Âfl›k
onar›lm›flt›r. Pafla Tekkesi Camii karfl›s›ndaki Seyyid Velâ- H. 1119 tarihli çeflmenin suyu ise, Selâms›z
yet Türbesi hazîresindedir. Gayet süslü ve Semti’ndeki 80 rak›ml› s›rt üzerindeki menba-
muhteflem lâhdinin üzerindeki bafl flâhidesi, dan gelmektedir. Su, Selmas›z Caddesi, ‹tfaiye
dikdörtgen prizmas› fleklinde olup kafesî serpufl (Çinili Karakolu) ve Tekke Kuyusu (Tekke
ile müzeyyendir. Ayak tafl›n›n üzerine dilimli, Kap›s›) yolunu takip ederek çeflmeye gelirdi.
bir takkeyi and›r›r bafll›k yap›lm›flt›r. Bu tip bir Tekke Kuyusu’nun bilezi¤i bugün de mevcut
tafl, ‹stanbul ve Üsküdar’›n hiç bir mezarl›¤›n- olup Fatma Hatun Camii kap›s› yan›ndad›r.
da yoktur. Lâhdin etraf› kabartma rozet ve çi- Üzerinde yaz› yoktur.
çek motifleri ile bezenmifltir.
Çeflme, Ç›nar Çeflme ad›yla ünlü idi. fiimdiki
Seyyid Velâyet hazîresinde 968 (1560-61)’de Üsküdar-Ba¤larbafl› yolu aç›lmadan evvel bu
Toygartepesi’nde vefat eden fiakayik sahibi Taflköprülüzâde Isa- yol kullan›l›r ve arabalar atlar›n› bu çeflmede
Matbah Emini Hac› meddin Ebu’l-hayr Ahmet Efendi’nin ve 1030 sularlard›. Toygar Hamza Camii’ne de Ç›nar
Halil Efendi Çeflmesi. (1621)’de vefat eden o¤lu Kemaleddin Meh- Camii denirdi. O devirde caddeye ismini ver-
met Efendi’nin de kabirleri vard›r. mifl bulunan ulu ç›nar›n bu çeflme yan›nda ol-
du¤u san›lmaktad›r.

Halil Efendi, bu çeflmesinden baflka ‹stan-


bul’da Haydar semtine su getirmifl ve burada
bugün de mevcut olan çeflmeyi yapt›rm›flt›r.
Ayr›ca memleketi olan Kayseri’de de bir çok
çeflme ile Ulu Camii yeni bafltan yapt›rm›fl ve
Hunat Medresesi eyvan›n›n önüne de bir kü-
tüphane infla ettirmifltir. Kayseri’de ayr›ca bir
s›byan mektebi vard›r. Bunlardan baflka, Mek-
ke ve Medine fukaralar›na da¤›t›lmak üzere
her y›l, hac mevsiminde 120 alt›n gönderilme-
sini vakfiyesinde flart koflmufltur.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 1/154, 2/235) (Ayvansa-


rayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 62)
(Mir’at-i ‹stanbul, s. 143) (Sicill-i Osmânî, 4/28 Fevzi Ah-

1110
Üsküdar Çeflmeleri

Kitâbenin tarihinden çeflmenin, 31 Ocak


1729’da bitirildi¤i anlafl›lmaktad›r.

(Halil Efendi’nin di¤er çeflmeleri bahislerine


bak›n›z.)

Kendisinin vakfetti¤i su, Ç›nar Suyu ismiyle


bilinirdi. ‹smini, flimdiki Selâms›z Caddesi’nin
eski ismi olan Ç›nar Yokuflu’ndan alm›flt›r. Bu
su, Toygar Camii önünde ve 1119 (1707) tari-
hinde yapt›rd›¤› ilk çeflmesi için getirilmiflti.
Bunun içinde Torbal› Soka¤› ile Hac› Mutu
Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde bulunan küçük,
kesme tafl bir su terazisi yapt›rm›flt›r.

Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 144-145) (‹. Tan›fl›k, ‹s- Çeflmeler sahibi


tanbul Çeflmeleri, 2/318) Matbah Emini
Hac› Halil Efendi’nin
Seyyid Velâyet
Türbesi haziresindeki
MATBAH EM‹N‹ lâhdi.

HACI HAL‹L ÇEfiMES‹


med Efendi 4/564 Nazif Mehmed Efendi) (Münir Aktepe,
Matbah Emini Halil Efendi’ye Dair Baz› Notlar, ‹stanbul (SOLAK S‹NAN ÇEfiMES‹)
Üni. Ed. Fak. Tarih Der. Say›:15/65) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul
Çeflmeleri, 1/122, 2/298) (N. Nirven, Ç›nar Çeflmesi, ‹s-
tanbul Ans. 7/3913) (N. Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 226)
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/38) (Mehmed Çay›rda¤, Kay-
Ç eflme, Selâms›z Caddesi ile Tophaneli O¤-
lu Soka¤›’n›n birleflti¤i köflededir. Arka
taraf›nda Solak Sinan Camii ve Mezarl›¤› bu-
seri’de Vak›f Kütüphaneleri, Vak›flar Dergisi, 20/274) (Va- lunmaktad›r.
k›flar Genel Müdürlü¤ü, Ankara 735 Nolu Defter’in -Hare-
meyn 2-, 86-97, 102, 124, 193 sahifelerinde kay›tl› H. 1142 Kesme tafltan sade bir flekilde yap›lm›fl olan bu
ve H. 1165 tarihli vakfiyeler) çeflmenin dilimli kemeri üzerinde ve befl sat›r Matbah Emini
halinde flu kitâbe bulunmaktad›r: Hac› Halil Efendi’nin
Cibali Caddesi
Bu çeflmeyi hâlâ Matbah-› Âmire Emini el-hac üzerindeki çeflmesi.
MATBAH EM‹N‹ Halil Efendi, hâlâ ‹stanbul / A¤as› Hac› Mustafa Kabri biraz ileridedir.

HACI HAL‹L EFEND‹ ÇEfiMES‹ A¤a’n›n merhum pederi Haf›z Efendi / Ruhiyçün

Ç eflme, Toygar Tepesi’nde, Kuflo¤lu Yoku-


flu, Zenciler Soka¤› ve Halil Efendi Soka-
¤› ile çevrili küçük meydan›n ortas›ndad›r. Bu
semt, Üsküdar’›n ilk yerleflme merkezlerinden
birisidir. Durbali Camii bahsine bak›n›z.

Çeflme, kesme tafltan yap›lm›flt›r. Klâsik üslûp-


taki bu eserin arkas›nda tonoz daml› ve y›¤ma
moloz tafl›ndan yap›lm›fl büyük bir su haznesi
vard›r. Kemeri üzerinde üç sat›r halinde flu ki-
tâbe bulunmaktad›r:

Bu çeflmeyi hâlâ Matbah-› Âmire Emini el-hac


Halil Efendi / ‹hya eyleyub fî-sebîlillâh bir masura
su / Vakfidüb du’a niyaz ider / Fî gurre- i B.
Sene 1141(1728-29)

1111
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 103-144-145) (Tan›fl›k,


‹stanbul Çeflmeleri, 2/326) (Evkaf ‹dareleri Katalo¤u, 1/52)

MATBAH EM‹N‹
HACI HAL‹L EFEND‹ ÇEfiMES‹
Çeflme, Çinili Mescit Soka¤› ile Köprülü Fad›l
Pafla Soka¤›’n›n birleflti¤i köflededir. Sol tara-
f›nda ve biraz ileride, köflede Murat Reis Camii
bulunmaktad›r.

Çeflme, camiden 130 y›l sonra yap›lm›flt›r.

Tamamen kesme tafltan yapt›r›lan bu eserin


ihya eyleyüp müceddeden icra itdi¤i sudan bir ma- kemeri üzerinde dört sat›r halinde flu kitâbe
Solak Sinan Camii sura su / Tayin idüb du’ada müflterek olmak niyaz bulunmaktad›r:
önünde Matbah Emini ider / Fî gurre-i B.
Hac› Halil Efendi 1141 Bu mâ-i cârî ve çeflme sab›ka Matbah-› Âmire
Çeflmesi. Emini / Ve hâlâ cizye muhasebecisi el-hac Halil
Efendi’nin / Fî-sebîlillâh hayrat›d›r intifa / Eden-
Kitâbeden, Halil Efendi’nin bu çeflmeyi ihya lerden ve sa’ireden du’a rica eder. Fî Zilkade 1
edip su verdi¤ini ve Toygartepe’deki di¤er çefl- 1142
mesi ile ayn› tarihte yani, 31 Ocak 1729’da bi-
tirildi¤ini ö¤reniyoruz. Çeflmenin inflaat›, May›s 1730 tarihinde biti-
rilmifltir.
Çeflme, ihya edildi¤ine göre daha önce vard›.
Solak Sinan, 955 (1548) tarihinde yapt›rd›¤› Çeflmenin, büyük haznesi moloz tafl›ndan ya-
camii için bir su getirterek vakfetmiflti. ‹htimal p›lm›fl olup hemen arkas›nda üç kap›l› ve iki
çeflme de bu tarihte kendisi taraf›ndan yapt›r›l- katl› ahflap büyük, d›fla taflmal› eski bir bina
m›flt›r. Solak Sinan Camii bahsine bak›n›z. bulunmakta idi. Bu yap›, 1988 sonlar›nda y›k-
t›r›ld›. Arsas›na bir apartman yap›l›rken çefl-
Çeflme, 6 Ramazan 1312 (7 Eylül 1894) tarih- menin haznesi de yok edildi. Bugün çeflmenin
li bir yaz›ya göre, Solak Sinan, Durbali ve Toy- yaln›z ön yüzü kalm›fl olup, yola ç›k›nt› yapm›fl
gar Hamza Mahalleleri’ndeki çeflmelerle bera- durumdad›r.
ber tamir edilmifltir. Bu esnada bu çeflmelere
ait su yollar› da tamir edilmifltir. Halil Efendi’nin di¤er çeflmeleri bahislerine
bak›n›z.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 131) (‹. Ta-


n›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/338)

MEHMET KETHÜDA ÇEfiMES‹


(D‹V‹TÇ‹LER ÇEfiMES‹)

Z 7eynep-Kâmil Hastahanesi karfl›s›nda, Di-


vitçiler Caddesi ile Harmanl›k Soka¤›’n›n
birleflti¤i köflede olup, bir meydan çeflmesi idi.
Solak Sinan’da Bugün yeri yola gitmifl ve hemen arkas›na da
Matbah Emini Halil Harmanl›k ‹lkö¤retim Okulu yap›lm›flt›r. Ya-
Efendi Çeflmesi. k›n tarihe kadar Divitçiler Caddesi üzerinde ve

1112
Üsküdar Çeflmeleri

çeflmenin karfl›s›nda, köflede, 1565 tarihlerin-


de Mimar Sinan taraf›ndan yap›lan Kazasker
Camii, tam karfl›s›nda ve bulundu¤u soka¤a is-
mi verilen Bayramiye’den Sal› Tekkesi bulu-
nuyordu. Bugün hiç biri mevcut de¤ildir. Ka-
zasker Mescidi ile Muhyi Efendi Tekkesi ba-
hislerine bak›n›z.

Yüzü tamamen kesme tafltan yap›lan bu klâsik


çeflmenin, kesme tafl ve tu¤la hat›ll›, tonoz
daml› büyük bir haznesi vard›. Dört taraf› aç›k
oldu¤u halde bir yüzünde lüle vard›. Kemeri
üzerinde, alt› sat›r halinde, oniki m›sral› flu ki-
tâbe bulunuyordu: Veli A¤a 1164 (1750)’de ve Ruhullah Efendi
bin Osman 1182 (1768)’de ve kardefli Süley- Solak Sinan’da
Semiy-yi Hazret-i Kübrâ Hadice nâm Sultan’› man A¤a 1183 (1769)’da vefat edip yan›na gö- Matbah Emini
Hezârân hayr ü ihsâna muvaffak eyledi Mevlâ müldüler. Hac› Halil Efendi
Hemîfle hayre sâ’i Kethüda A¤a-y› zîflân› Çeflmesi kitabesi.
Bu zîba çeflmeyi ol dahi mal›yla idüb icrâ “Çeflme, 1307 (1889-90)’da pek rana bir suret-
Ak›td› âb-› sâf› künk-i kilk himmet ü sa’yi te tamir edilmifl ve üzerine ‘Ve sekahum Rabbu-
Yübûsetden mürekkeb Kerbelâ-âsâ iken bu câ hum flerâben tahûrâ’ ibaresi hak edilmifl” iken
Zülâl-i ayne almaz ne denlü olsa dil-teflne 1955’te yol geniflletilmesi bahanesiyle y›kt›r›l-
Gelüb bu çeflme-i pâkîzeden nûfl eyliyenler mâ m›flt›r.
Nice böyle sevâba ide Hakk tevfik-i s›hhatle
Zebân lûlesi s›hhat ile tâkim olur gûyâ Sultan III. Ahmet’in 1151 (1738) tarihinde,
Devâtiler Necibâ yazd›lar cevherle târîhin 28 yafl›nda oldu¤u halde vefat eden k›z› Hatice
Mehmed Kethüda hakka bu mây› eyledi ihyâ Sultan’›n kethüdas› olan Mehmed A¤a’n›n
1142 (1729-30) fiiflhane civar›nda, Yaflmaks›y›ran Caddesi ile
Lobut Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde 1145 (1732)
fiair Necib Efendi’nin haz›rlad›¤› bu kitâbeden tarihli bir çeflmesi ve Eyüp’te Cezerî Kas›m Pa-
Hatice Sultan kethüdas› Mehmet A¤a’n›n, fla Camii avlusunda bir de flad›rvan› vard›r.
“Kerbelâ âsâ iken bu ca” (Kerbelâ gibi iken bu Çinili Mescit
yer) buradaki “mâi” ihya eyledi¤ini ö¤reniyo- Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 73, 104) Soka¤›’nda
ruz. (Sicill-i Osmânî, 1/31, 4/236, 542) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Matbah Emini
Çeflmeleri, 2/81, 316, 328-332) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 126) Hac› Halil Efendi
Kitabe yazar› Suyolcuzâde Eyyübî Necib Mus- (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/32) (Naci Yüngül, Taksim Su- Çeflmesi.
tafa Efendi, flair ve meflhur hattatlar›m›zdan- yu Tesisleri ‹stanbul 1957, s. 58)
d›r. Bas›lm›fl divan› ve Devhatü’l-Küttab ismin-
de alfabetik s›raya göre haz›rlanm›fl ‘Tezkire-i
Hattatîn’i vard›r. 1171 (1757-58)’de vefat et-
mifltir. Kabri, Eyüp’te, Fatih Hamam›’n›n arka-
s›nda, Eyüp Mahkeme Soka¤› ile Eyüp Hama-
m› Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve yokuflun ba-
fl›ndad›r. Vecize yerine geçen flu beyti ne kadar
güzeldir:

Olsa ayine-i nümayende rûy-› insan


Yüzü insan olur amma özü insan olmaz

El-hac Kethüda Mehmet A¤a, 1161 (1748)’de


vefat etmifl ve Seyyid Ahmet Deresi Mezarl›-
¤›’na gömülmüfltür. O¤lu Zaim Mustafa A¤a ve
kardefli Müteferrika Kuflçu Osman A¤a 1167
(1753)’te ve di¤er o¤lu Enderun’dan ayr›lma

1113
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bunun üzerinde Sultan II. Mahmut’un bir tu¤-


ras› vard›. Bugün kaz›nm›flt›r.

Gerek ayet ve gerekse tu¤ra II. Mahmut’un


tu¤rakefli olan camiin bânisi, Mehmet Tahir
Efendi taraf›ndan yaz›lm›flt›r.

Çeflmenin suyu, camiin avlusunda ve köflede


tu¤la ve kesme tafltan yapt›r›lan kubbeli haz-
neden temin ediliyordu.

Mehmet Tahir Efendi’nin hayat› ve eserleri


için ayn› isimle bilinen camii bahsine bak›n›z.

Kaynak: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 85)

MEHMET TAH‹R EFEND‹


Mehmet Tahir Efendi
Çeflmeleri ve çevresi. ÇEfiMES‹ MEHMET TAH‹R EFEND‹
ÇEfiMES‹
Ç eflme, Harem ‹skelesi’nde, Selimiye ‹skele
Caddesi ile Selimiye Ambar› Soka¤› ara-
s›ndaki aday› kaplayan Mehmet Tahir Efendi Ç eflme, Harem ‹skelesi’nde, eski ad› Mek-
tep Sokak olan flimdiki Kavak Bay›r› So-
Camii’nin Selimiye ‹skele Caddesi’ne bakan ka¤› üzerinde ve soka¤a ismini veren Mehmet
cephesinde ve fevkânî olan camiin alt›ndad›r. Tahir Efendi S›byan Mektebi’nin alt›nda idi.
Sa¤ ve sol taraf›nda, camiin üzerlerine oturtul- Tam karfl›s›nda Tahir Efendi’nin 1242 (1826)
du¤u tonoz çat›l› dükkanlar bulunmaktad›r. y›l›nda yapt›rd›¤› cami vard›r. Bu çeflmeyi de
Camiin kuzey taraf›nda ve flimdiki Harem bu tarihte infla ettirdi¤i san›lmaktad›r.
Oteli’nin oldu¤u yerde Sultan III. Selim’in
ambarlar› biraz ileride de mektebi vard›. Kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak yapt›r›lan bu
eserin ön yüzü hiç kalmam›flt›r. Yok edilen ay-
Çeflme, yekpare mermer bir ayna tafl›ndan iba- na tafl› üzerinde ve bir sat›r halinde:
ret olup bu tafl, kabartma motiflerle süslenmifl-
tir. ‹ki yan›nda sütun kabartmalar› vard›r. Üze- “Ve sekahum Rabbuhum flerâben tahûrâ”
rinde celi sülüs hatla:
ibaresi yaz›l›d›r.
“Ve min el-mâi külle fley’in hayy”
Menzil Çeflmesi ve 1242 (1826-27) Çeflmenin önüne bir duvar çekildi¤inden ilk
çevresi. nazarda görülmez. Bugün, yan›ndaki ev tara-
ayet-i kerimesi yaz›l›d›r. f›ndan ardiye olarak kullan›lmaktad›r.

Tahir Efendi’nin di¤er çeflmesi ve camii bahis-


lerine bak›n›z.

Kaynak: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 85)

MENZ‹L ÇEfiMES‹

Ç eflme, T›bbiye Caddesi’nin ve Nevnihal


Hatun Namazgâh›’n›n sa¤ taraf›nda ve
namazgâhtan 40-45 m. ileridedir. Çeflmenin
sa¤ taraf›nda ve biraz ileride fierif Kuyusu Me-

1114
Üsküdar Çeflmeleri

zarl›¤› ve bunun ön taraf›nda ve bugün ‹stan-


bul Belediyesi Asfalt fiefli¤i tesisleri aras›nda
kalm›fl olan Hac› Hüseyin Pafla Sebili ve Sa¤-
l›k Okulu (s›hhat memurlar› okulu) bulun-
maktad›r.

Çeflme, sütun biçiminde yap›lm›fl olup Üskü-


dar’da bir benzeri daha yoktur. Ümraniye,
Cevher A¤a Çeflmesi’nin suyu da bir granit sü-
tundan ak›t›lm›flsa da bunun durumu ayr›d›r.
Bir benzeri ‹stanbul’da Koca Mustafa Pafla Ca-
mii avlusunda olup 1150 (1737) tarihinde yap-
t›r›lm›flt›r. Sütun çeflmeler içine dahil edece¤i-
miz di¤er iki çeflmeden biri Eyüp’te, Bostan ‹s-
kelesi yan›ndaki Sadrazam Hüsrev Pafla Çefl-
mesi di¤eri ise, Tarabya Koyu’nda park içinde,
1247 (1831) tarihli II. Mahmut Çeflmesi’dir. ‹zzeddin Efendi’nin köflkü ve onun ön taraf›n-
Fakat bu son iki çeflme, yuvarlak olmay›p dört da 1288 (1871-72) tarihli Tiryal Han›m Çefl- Meryem Kad›n
köfle sütun fleklindedir. mesi bulunmaktad›r. Daha genifl bilgi için Bü- Çeflmesi kitabesi
yük Çaml›ca Namazgâh› bahsine bak›n›z.
Nevnihal Hatun Namazgâh›’n›n çeflmesi oldu-
¤u san›lan bu çeflmenin silindir gövdesinde ve Çeflme, som mermerden yap›lm›flt›r. Ayna tafl›
bir kartufl içinde: kabartma motiflerle süslenmifltir. Bunun iki
yan›na zarif, derin olmayan mihrabc›klar ve
Çeflmenin ayna tafl›n›n ve mihrabc›klar›n iki yan›na dört
Becas› S. fî. köfle sütun kabartmalar› yap›lm›flt›r. Bu niflle-
1284 sene H. rin ve kamerinin üzerindeki on m›sral› kitâbe-
nin iki yan›na Sultan II. Selim’in tu¤ralar› hak
yaz›l›d›r ki, Milâdî takvimde, Haziran 1867 ta-
rihini gösterir. Bânisi belli de¤ildir.

Tafl›n üst k›sm›nda, bir friz teflkil eden bir püs-


kül dizisi ve bunun üstünde de bir top bafll›k
vard›r. Bu bafll›¤›n da üstünde bir tepeli¤in bu-
lundu¤u, tafl›n fleklinden anlafl›lmaktad›r.

Namazgâh Çeflmesi oldu¤una göre, daha eski


bir çeflmenin yerine yap›lm›fl olmal›d›r. Na-
mazgâh, 1227 (1812)’de yap›lm›flt›r.

Kaynaklar: (S. Eyice ve K. Özergin ‹stanbul Üni. Ed. Fak.


Tarih Der. Say›:13, s. 83-1147)

MERYEM KADIN ÇEfiMES‹

Ç eflme, Büyük Çaml›ca Tepesi eteklerinde


ve meflhur Subafl› Mesiregâh›’ndad›r.
Önünden, K›s›kl›-Büyük Çaml›ca Yolu geç-
mektedir. Çeflmenin sol taraf›nda 1071 (1660-
61) tarihinde IV. Mehmet’in yapt›rd›¤› çeflme, Büyükçaml›ca’da
namazgâh› ve 1215 (1800-1) tarihli Benlizâde Meryem Kad›n
Ahmet Raflit Efendi Çeflmesi, Veliaht Yusuf Çeflmesi.

1115
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

edilmifltir. Bunlar›n üzerine motifli bir saçak


silmesi yerlefltirilmifltir.

Bu güzel görünümlü çeflmenin arkas›nda demir


bir kap› ile girilen bir oda vard›r. Haznesi bu-
radad›r. Kitâbesi befl sat›r halinde haz›rlanm›fl
olup fludur:

Bahr-i gevher-pafl-› ihsan-› Hazret-i Sultan Selim


K›ld› icra dehre her suda çeflm-i adl ü dâd›n›
Çukadar A¤a-y› vâlâs› Süleyman A¤a kim
Su gibi sarf itdi hayre nakd-i bî-adadini
Mader-i Meryem nihad› nam›na bu çeflmeyi
K›ld› âbâd eyledi ihya cihanda ad›n›
Feyz-yâb-› ecr idüb Mevlâ dü âlemde an›
Saky-ide havz-› peygamberden eb ü ecdâd›n›
M›sra’-› dilcû Münibâ düfldü tarih-i selis
Nûfl ola âl-i âb-› ruh-efzây› Meryem Kad›n’›
1208 (1793)
El-abdu’d-dâî Mehmed Tahir

Kitâbenin sol taraf›ndaki tu¤ra kaz›nm›flt›r.

Mihrimah Sultan Kitâbe yazar› Münib Mehmet Efendi, Antepli


Camii Çeflmesi. olup müderrislik, saray hocal›¤› yapm›fl, ‹stan-
bul payesini alm›fl ve 1238 (1823)’te Ayd›n’da
vefat etmifltir. Her fende mahir, üç lisanda fliir Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/390) (Kon-
yazar bir zat idi. yal›, Üsküdar Tarihi, 2/70-71) (Sicill-i Osmânî, 3/91 Süley-
man A¤a; 4/517 Münib Efendi)
Çeflmenin bânisi, III. Selim’in Çukadar› Sü-
leyman A¤a Mabeyn-i Hümâyun’da yetiflmifl-
tir. 1210 Cemaziyelâhirinde (Aral›k 1795) azl
edildi ve 1217 (1802) tarihinde de vefat etti. M‹HR‹MAH SULTAN ÇEfiMES‹
Kabri, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda ve 7. Ada’-
dad›r.

Çeflme eskiden, bu yol üzerinde ve Safatepe-


Ç eflme, Mihrimah Sultan Camii’nin k›ble
taraf›nda ve Selman A¤a Soka¤› ile Sel-
man A¤a Çeflme Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde
si’ne ç›k›lan yokuflun bafl›nda ve köflede idi. bulunan Mihrimah Sultan Mektebi’nin alt›n-
Mihrimah Sultan Yola ç›k›nt› yapt›¤›ndan Vak›flar idaresince dad›r. Selman A¤a Çeflme Soka¤›’na girildi-
Çeflmesi’nin kitabesi flimdiki yerine nakledilmifltir. Eski yerine de ¤inde sol taraftad›r.
küçük bir çeflme yap›lm›flt›r.
Büyük bir eyvan içinde bulunan bu muhteflem
eser, Mihrimah Sultan Külliyesi gibi, Ocak
1548 y›l›nda tamamlanm›flt›r. Mektep, yüksek
kemer ile çeflmenin haznesi üzerine oturtul-
mufltur.

Tamamen kesme tafltan yap›lan çeflmenin ki-


tâbe tafl› yok olmufltur.

Zamanla harap olan çeflme, Sultan II. Mahmut


taraf›ndan ve 1247 (1831) tarihinde tamir et-
tirilmifl ve bunu belirten tu¤ral› bir de madal-
yon as›lm›flsa da çal›nm›flt›r.

1116
Üsküdar Çeflmeleri

Eski kitâbenin yerine, Üçüncü Kad›n Çeflme- yap›lm›fl olup yüzü tamamen mermer kapl›d›r.
si’nin 1141 (1728) tarihli kitâbesi konmufltur. Ayna tafl› kabartma süslerle bezenmifltir. Ke-
Bu çeflme bahsine bak›n›z. meri, beyaz ve k›rm›z› mermerden yap›lm›flt›r.
Kemerinin üstünde ve kitâbenin alt›nda iki
Çeflme, yanyana iki ayna tafll› ve yalakl›d›r. yanda, devrinde çok moda olan iki rozet bu-
Düz ve sade ayna tafllar›n›n iki yan›nda büyük lunmaktad›r. Çeflme yüzünün iki yan›na ve kö-
maflrapal›klar bulunmaktad›r. Eyvan kemeri- flelere mermer kabartma sütuncuklar yap›lm›fl-
nin içine ve iki yan duvarlar›na birer nifl yap›l- t›r. Kemerinin üzerinde, alt› m›sral›, sülüs yaz›
m›flt›r. ile yaz›lm›fl güzel bir kitâbe ve onun üzerinde
de saçak görevi gören mermer, flekilli bir kor-
1967 tarihinde vak›flarca kiraya verilmifltir. nifl bulunmaktad›r.

Çeflmeye, iskele taraf›ndan bak›ld›¤›nda, son


cemaat yerinin uzatmal› reva¤›n›n, flad›rvan
M‹HR‹MAH SULTAN ÇEfiMES‹ üzerine devam eden k›sm›na simetrik düflmedi-
¤i görülür. Bu 2,5-3 metrelik sola kaç›fl, çeflme

Ç eflme, Mihrimah Sultan Camii’nin, Üskü-


dar vapur iskelesine ve Bo¤aziçi’ne bakan
flad›rvan avlusunun istinat duvar›n›n alt›nda-
haznesinin flad›rvan alt›na s›¤mamas›ndan ile-
ri gelmifltir. Bu durum böyle oldu¤u için, çefl-
me, meydan taraf›na do¤ru bir metre d›flar› ta-
d›r. Camiin yap›m›ndan sonra, vak›f gelirlerin- fl›r›lm›flt›r.
ce, mütevellileri taraf›ndan yap›t›r›lm›flt›r. Ca-
miin infla tarihi, Zilhicce, 954 (Ocak/fiubat Kemeri üzerindeki kitâbesi fludur:
1548) oldu¤una göre, 133 sene sonra yap›lm›fl
demektir. Habbeza menba’-› âb-› hayvan
Teflne-diller içe her-dem mâ’s›n
Mihrimah Sultan Camii’nin suyu, ilk önce Mihrimah Sultan o Belk›z-meflreb Mihrimah Sultan
Bülbüldere’den gelirdi. Bu husus için Mihri- Yapm›fld› suyunun mecras›n Camii ve
mah Sultan Suyu bahsine bak›n›z. Virdi Hakk yine bu tarihde ana Sultan III. Ahmet
Çeflme-i âb-› hayvan icras›n Çeflmesi.
Çeflme, Klâsik Türk çeflme mimarîsi üslûbunda 1092

1117
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kitâbenin alt›nda 1092 (1681) tarihi yaz›l› ol-


du¤u halde, Ayvansarayl› Hüseyin Efendi,
Mecmua-y› Tevarih adl› eserinde, H. 999 raka-
m›n› vermektedir.

Çeflmenin iki yan›nda ve avlu duvar›n›n alt›n-


da kemerli, kesme tafltan yap›lm›fl birer çeflme
daha vard›r. Kitâbeleri yoktur. Arabac›lar›n
hayvanlar›n› sulad›¤› yerlerdir.

Çeflmenin yap›m›nda, dolgu malzemesi olarak


fiehzâde Sultan baz› kabir tafllar›n›n kullan›ld›¤› görülmekte-
Bayezid’in annesi dir.
Mihriflah Kad›n
Çeflmesi. Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
Derin-V. Çabuk, s. 65) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/284) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/72) (‹stanbul Abideleri, Kaidatü’l-beyt ikbâli dahi kendi gibi
Yedigün Nefl, s. 53) Gûflifl-i bisyâr ile itmekde hayr-› bî-gîran
Yapd›rub bu çeflme-i bâlâ-terin dil-kefli
‹tdi icrâ fî-sebîlillâh o bânû-y› zemân
Ol safiyye-hasleti itsün hemîfle ber-karâr
M‹HR‹fiAH KADIN ÇEfiMES‹ Sâyesinde Hüsrev-i dehrin Hudâ-y› müste’ân
Düfldü yekpâre ana Rahmî bu târîh-i latîf

Ç eflme, Bulgurlu Mescit karfl›s›nda, Befltafl


Soka¤› ile Çavufldere Caddesi’nin birleflti-
¤i yerde ve soka¤›n sa¤ köflesindedir. Yeri için,
Çeflmesâr-› ümm-i Sultân Bâyezîd oldu revân
1141

Esma Sultan Çeflmesi bahsine bak›n›z. Kitâbe, fiair Rahmi Mustafa Efendi taraf›ndan
haz›rlanm›flt›r. Kendisi için, fiehzade Seyfed-
Yüzü tamamen kesme tafltan yap›lm›fl olup bü- din Çeflmesi bahsine bak›n›z.
yük haznesi tu¤la hat›ll›d›r. Üzerine ahflap,
ç›kmal› bir ev oturtulmufltur. Klâsik üslûptaki Çeflme, fiehzade Bayezid’in annesi Mihriflah
bu çeflmenin kemeri üzerinde, alt› sat›r halin- Kad›n taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Mihriflah Ka-
de haz›rlanm›fl oniki m›sral› flu kitâbe bulun- d›n, Sultan III. Ahmet’in (1703-1730) kad›n-
maktad›r: lar›ndan olup 1710’da fiehzade Süleyman’›,
1717’de fiehzade Mustafa’y›, 1718’de fiehzade
Melce-i flâhân Sultan Ahmed âlî-cenâb Bayezid’i ve 1728’de de fiehzade Seyfeddin’i
Mihriflah Kad›n Kim odur sermâye-i fahr-i selâtîn-i cihân dünyaya getirmifl ve 1145 (1732)’de vefat et-
Çeflmesi’nin kitabesi. ‹tdi ol flâhenflâh-› deryâ-nevâl ü hayr-hâh mifltir. Kabri, ‹stanbul’da Yeni Cami hazîresin-
Âb-yâr-› inâyetle atafl› kâmrân dedir. Mahmut Pafla’ya ç›kan yan yol pencere-
si önünde ve I. Abdülhamit’in annesi olup ay-
n› tarihte vefat eden Rabia fiermi Valide Sul-
tan’›n yan›ndad›r. Her iki kabir de devrinin en
nefis eserleridir. As›l ismi Mihriflah Emine Ka-
d›n olup flâhidesindeki kitâbesi fludur:

Âh kim uçdu bu rihlet-hane-i dünyadan


Emine kad›n olub âzim-i gülzâr-› beka
Harem-i muhterem-i Padiflah-› sab›kda
Ümm-ü flehzade olub bulmuflken izz ü â’lâ
De¤iflüb hil’at-i zerri târîhâ-y› kefene
fiu lû-fleh kabri makam eyledi ol hâce-i serâ
Gelüb üçler didiler rihletinin târîhini
Mihriflâh Kad›n’a Mevlâ k›la Adn’i me’vâ
1145.

1118
Üsküdar Çeflmeleri

Kabrin önünde ve yol kenar›ndaki pencere M‹HR‹fiAH VAL‹DE SULTAN


1173 (1759) tarihinde geniflletilmifl ve önüne
ÇEfiMES‹
dökme demir bir flebeke konulmufltur. Pence-
renin tavan› alt›n yald›zla bezenmifl ve ayr›ca
bir de sark›t yap›lm›flt›r. Bu, benzeri pek az
olan nefis ve zarif hâcet penceresinin iki yan›-
‹ hsaniye’de, fierif Bey Çeflmesi ile Tosun Pa-
fla Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve Tosun Pafla
Soka¤›’n›n sa¤ köflesindedir. Türk barok mi-
na, iç ve d›flta 1187 (1773)’te de birer kuzu marîsinde som mermerden yap›lm›fl olan çefl-
çeflmece¤i yerlefltirilmifltir. menin bir çerçeve içindeki ayna tafl›, flekilli
olup iki yan›na yuvarlak sütünlar yerlefltiril-
On yafl›nda oldu¤u halde ad›na çeflme yapt›r›- mifltir. Sütun bafll›klar› ve ayna tafl› üzerinde
lan fiehzade Bayezid, Sultan III. Ahmet ile çeflme yüzünü enlemesine kesen bir kornifl ve
Mihriflah Kad›n’›n o¤ludur. 1130 Zilkadesi’nde bunun üzerinde de, iki yan›nda kabartma yap-
(Ekim 1718) do¤du. 8 fievval 1184 (25 Ocak rak motifleri bulunan, onsekiz m›sral› bir kitâ-
1771) tarihinde, 54 yafl›nda ve veliaht oldu¤u be vard›r. Bu korniflin bir efli üstte saçak vazi-
halde vefat etti. Kabri, ‹stanbul’da Yeni Cami fesi görmektedir. Güzel görünüfllü çeflmenin
Türbesi’nde ve babas›n›n yak›n›ndad›r. arkas›nda kesmetafl ve tu¤la hat›ll› büyük bir
hazne vard›r. 1970 tarihlerinde tamir edilmifl-
Kaynaklar: (fiem’danizâde Tarihi, Haz. Münir Aktepe, tir. fiair Sünbülzâde Vehbî’nin alt› sat›r halin-
IIB/38) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin- de haz›rlad›¤› kitâbe fludur:
V. Çabuk, s. 47) (Sicill-i Osmânî, 1/25-83) (Mir’at-i ‹stan-
bul, s. 119-120) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/330) Hazret-i Valide Sultan-› himem-meflreb kim
(Hadîkatü’l-Cevâmi 1/21, 2/189) (H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar Cûflifl re’fetidir menba’-› ayn-› ihsân
Boyunca ‹stanbul, s. 205-207) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, Yani ol Valide-i Hazret-i Sultan Selîm
2/24-25) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. Teflne-gân-› himeme itmededir lutf› revân
81) (Divan-› Rahmî, ‹stanbul Kütüp. T. Y. No. 523, Varak ‹flte ez-cümle bu ser-çeflme-i eltâfiyle
24 ve No. 2007) Sû be-sû itdi ata cû-yi cihân› reyyân
Hibetullah’›na k›ld› hibe hem ecrini kim
Hayr-› cârîsi ile tâ ola rûh› flâdân
Çün o dûflîze-i pâkîzesi bu âlemden
M‹HR‹fiAH SULTAN ÇEfiMES‹ T›fl iken olmufld› gonca-i gülzâr-› cinân
Gül gibi itme¤e flâdâb-› revân pâkin

fi emsipafla civar›nda idi. Mir’at-i ‹stanbul ya-


zar› Mehmed Raif Bey flöyle anlat›yor:
Kevser flefkatini eyledi böyle cûyân
Ravza-i rahmet an›n kendüsi hem Han Selim
Duralar devlet ü ikbâl ile durdukça cihân
“Deniz sahiline yak›n bir harap çeflmenin üze- Vehbiyâ ben de ana söyledim iki târîh
rinde flu ibare bulunmaktad›r: Lîk bir tamiye var m›sra’-› sânide ›yân Mihriflah Valide
Çeflme-i Valide Sultan’da ki cûflifl-i cûd Sultan Çeflmesi.
Sâhibu’l-hayrat ve’l hasenat Mihriflah Sultan 1206
veled-i Sultan Mustafa Han”

1900 tarihlerinde harap olan çeflme günümüze


gelememifltir.

Ad›na çeflme yapt›r›lan Mihriflah Sultan, III.


Mustafa’n›n k›z›d›r. 23 Cemaziyelevvel 1176
(Aral›k 1762) tarihinde do¤du, alt› yafl›nda
iken 1182 (1768)’de vefat etti. Sandukas› ba-
bas›n›n Lâleli’deki türbesindedir.

Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 58) (Ç. Uluçay, Padiflah-


lar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 101) (H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar
Boyunca ‹stanbul, s. 168)

1119
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Oldu flâd-âb-› rûh-› Hibetullah Sultan ¤undan yukar›da ad› yaz›lan su getirilmifltir.
1206 Çeflme kitâbesinin yazar› fiair Vehbî için di¤er
çeflmesi bahsine bak›n›z.
Çeflme, 1206 (1791-92)’de, Mihriflah Valide
Sultan taraf›ndan k›z› Hibetullah Sultan’›n ru- Hibetullah Sultan’›n kendisinden 32 yafl bü-
hu için ölümünden 30 sene sonra yapt›r›lm›fl- yük niflanl›s› Hamza Pafla 1769’da Gelibolu’da,
t›r. Hibetullah Sultan, III. Mustafa’n›n k›z› o¤lu Ahmet Celâleddin Bey ise 1218 (1803)’te
olup 15 Recep 1172 (14 Mart 1759)’da dünya- ‹stanbul’da vefat etmifl ve Haydarpafla Mezarl›-
ya gelmifl ve 8 Zilhicce 1175 (30 Haziran ¤›’nda gömülmüfltür.
1762)’de ve iki yafl›nda bulundu¤u halde vefat
etmifltir. Bir yafl›n›n içinde Hamza Pafla ile ni- Çok hay›r sever bir insan olan Mihriflah Vali-
flanland›¤› söylenir. de Sultan, bu eserlerinden baflka Ka¤›thane
Köyü Camii karfl›s›ndaki Silâhdar Yusuf Pafla
fiemdânîzâde Tarihi’nde “14 Mart gecesi dünyâ- ve Ortaköy Hamam› karfl›s›nda cadde üzerin-
ya gelen k›za Hibetullah ismi verilip, gece bü- deki Tekeli Mustafa A¤a çeflmelerini de tamir
yük davullar çal›n›p, devlet ricâline müjdeciler ettirmifltir. Hal›c›o¤lu’nda Abdüsselâm Camii
var›p, sabah toplar at›l›p münadîler nidâ etti. Mezarl›¤› önündeki, Hal›c›o¤lu-Hasköy yolu
Çünkü do¤umun müddeti yaklaflt›kta büyük üzerindeki, Hal›c›o¤lu K›fllas› duvar›ndaki, Be-
camilerde do¤um için dua edilmesi istenmifl fliktafl’ta K›l›ç Ali Pafla Mahallesi’nde Sinan
olunmas› halk›n malûmu olup, 40 günden beri Pafla Mescidi Soka¤›’ndaki, F›nd›kl›’da Molla
esnâf dükkânlar› ve ricâl-haneleri kap›lar› süs- Bay›r› Soka¤› üzerindeki, Kas›mpafla’da Hac›
leme¤e haz›rlanm›fl idi, cümlesi tezyin edildi. Ahmet Camii civar›ndaki, Bo¤aziçi Yeni-
40 seneden beri dünyaya padiflah nesli geldi¤i köy’de Molla Çelebi Camii duvar›ndaki, Ka-
olmad›¤›ndan ziyade ibadullah sevinmifl olup, s›mpafla’da Bahriye Caddesi’nde Tahtakad›
sevinçlerini belli ettikleri için 7 gün 7 gece Camii önündeki çeflmeleri ve 1211 (1796)’da
flehrâyin olundu.” demektedir. Mihriflah Sul- da Ka¤›thane Deresi’nin bir kolu olan Ac›elma
tan, Sultan III. Mustafa’n›n kad›n› ve Sultan Deresi’nin katmalar›ndan Arabac› Mand›ras›
III. Selim’in annesi olup o¤lunun padiflah ol- Deresi üzerine ‘Valide Bendi’ ismiyle an›lan
mas›ndan sonra ‘Mehd-i ulya-i Saltanat-› seniy- meflhur bendi ve namazgâh› yapt›rm›flt›r.
ye’ (Valide Sultan) olmufltur. 22 Recep 1220
(16 Ekim 1805)’te vefat ederek Eyüp’te, Bosta- Merhum ‹brahim Tan›fl›k Bey, Mihriflah Sul-
niskelesi’ndeki muhteflem türbesine gömüldü. tan’›n bu çeflmesine yanl›fll›kla Hibetullah Va-
lide Sultan Çeflmesi ad›n› vermifltir.
Mihriflah Valide Sultan’›n bu çeflmeden baflka
yine Üsküdar’da Kap›a¤as› Mevkii’nde, Emi- K›l›ç Ali Pafla Mahallesi’ndeki çeflme bugün
nönü ile Bal›kpazar› aras›nda bugün mevcut mevcut de¤ildir. Dört sat›r halinde haz›rlanan
olmayan ve Çaflnigir Zeynep Usta ruhu için H. 1212 tarihli kitâbesi Eski Konak Soka¤› kar-
yapt›rd›¤› 1796 tarihli çeflmesi, Befliktafl’ta fl›s›nda, Sinan Pafla Mescidi Soka¤› üzerindeki
Yahya Efendi Camii’ndeki 1806 tarihli sebili, bir apartman›n duvar› üzerine yerlefltirilmifltir.
o¤lu Selim için Bostaniskelesi’nde 1795’te
yapt›rd›¤› sebîli ve ayr›ca türbesi civar›nda Kaynaklar: (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 9/120-122) (Sicill-
medrese ve kütüphanesi ve türbesinin ön yü- i Osmânî, 1/83 Mihriflah Sultan; 1/87 Hibetullah Sultan;
zünde 1801 tarihli iki çeflmeci¤i vard›r. Hal›c›- 2/254 Hamza Pafla) (G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim
o¤lu’ndaki Kumbarahane Camii ile Küçüksu Kimdi? I/187) (M. Aktepe, fiem’danizâde Tarihi, ‹ndeks,
Kasr› yan›ndaki emsâlsiz meydan çeflmesini de Hibetullah ve Hamza Pafla md.) (N. Nirven, ‹stanbul Sula-
yine kendisi yapt›rm›flt›r. r›, s. 225) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 1/194-220-222
ve 2/26, 151, 153, 157, 159, 163, 168, 170, 394 368,
Mihriflah Valide Sultan veya Sultan Selim Su- 394, 402) (fi. Rado, Sarayda Bir Ölü, Hayat Tarih Mec.
yu ad› ile an›lan ve 1805’te Çaml›ca’dan getir- 1973, Say›: 7, s. 4) (Akif Mehmed Efendi, Tarih-i Cülus-i
tilen su, Üsküdar’daki bu iki çeflmeden ak›t›l- Sultan Mustafa, Es’ad Efendi Kütüp. nr.2108) (Mir’at-i ‹s-
m›flt›. Daha evvel, Sultan III. Mustafa’n›n A- tanbul, s. 76) (A. Giz, Üç Yafl›nda Evlenen Sultanlar, Ta-
yazma Camii için l760’ta getirtti¤i su da baz› rih Dünyas›, 1950 1/105-107) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n
çeflmelerden ak›t›lm›flt›. Fakat Selimiye K›fllas› Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 99-113-100) (H. fiehsuvaro¤lu,
ve Camii için daha fazla suya ihtiyaç duyuldu- As›rlar Boyunca ‹stanbul, s. 168) (Gezi Notu) (‹stanbul Be-

1120
Üsküdar Çeflmeleri

Mihriflah Valide
Sultan Çeflmesi
kitabesi.

lediyesi, Taksim Suyu Tesisleri, 1957, s. 21-22) (Konyal›, Cenâb-› Valide Sultan hayr-› âsâr-› zîflân kim
Küçüksu Çeflmesi, Tarih Hazinesi, 1951, Say›: 5, s. 211) R›zâ-yi cû-y› Hudâ müsta¤rak-› ihsân›d›r ekvân
‹nâyet-i menba’› Sultan Selim’e mehd-i ulyâd›r
Aceb mi cûy-bâr-› lutfi olsa böyle bî-pâyân
Füyûzât-› himemdir muktezâ-y› meflreb-i sâfî
M‹HR‹fiAH VAL‹DE SULTAN Hulûs ile ider icrâ-y› flükr-i ni’met-i Yezdan
ÇEfiMES‹ Sebîl-i Hak’da ez-cümle idüb bu çeflmeyi bünyâd
Zülâl-i cûdi k›ld› teflnegân-› himmeti reyyân

K ap›a¤as› Mevkii’nde, Nuhkuyusu Caddesi


ile ‹nadiye Camii Soka¤›’n›n birleflti¤i
yerde ve soka¤›n sol köflesindedir. Çeflmenin
Bu cây-i behçet efzây› k›lub Cennet gibi flâdâb
Sanursun Selsebîlin ayn›n itdi sû-be-sû cûyân
Sevâb›n Fat›ma Sultan’a ihdâ eyledi tâ kim
sa¤ taraf›nda, Nenesi Dede ile Selim Dede’nin Kenâr-› âb-› Kevserde ola etrâfa feyz-efflân
aç›k türbeleri arkas›nda, 15 cm. yüksekli¤inde
kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak yapt›r›lan mu-
azzam su terazisi, bir kuyu ve flimdi k›r kahvesi
olarak kullan›lan namazgâh vard›r. Bu menzil
namazgâh›n›n tafl› kaybolmufltur. Kuyudan do-
lay› semt yak›n zamana kadar “Kuyubafl› na-
m›yla yad olunmakta” idi.

Türk barok mimarîsi üslûbunda som mermer-


den yap›lm›fl olan çeflmenin dilimli kemerinin
alt›ndaki ayna tafl› kabartma flekillerle bezen-
mifltir. ‹ki yan›na ince mermer sütunlar yerlefl-
tirilmifltir. Sütunlar›n bafll›klar› üzerindeki
mermer kornifl, çeflmenin kitâbesi ile kemerini
biribirinden ay›r›r. Bu kornifl fleklini Mihriflah
Sultan’›n ‹hsaniye’deki di¤er çeflmesinde ve
1780’de Balaban’da yapt›r›lan Sineperver Va-
lide Sultan Çeflmesi’nde de görmekteyiz. Bu
çeflme bahislerine bak›n›z.

Kornifl ile saçak aras›nda, büyük Türk flairi


Vehbî’nin söyledi¤i, sekiz sat›r halinde haz›r-
lanm›fl 24 m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r: Mihriflah Valide
Sultan Çeflmesi.

1121
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

O hûr ›yne hem-dem duhter-i pâkîzesi zîrâ Marafliyyü’l-asl Sünbülzâde kim k›lm›fld› Hakk
Henüz ma’sûm iken itmifldi azm-i ravzâ-i r›dvân Zât›n› bezm-i mihende ziynet eflk ü fer-dilin
Revân itdi ana flîr ü fleker-vefl iflte âb-› sâf fii’r-ü inflâs› müsellem Farisî-dân idi kim
Ki cûfl-i flefkatiyle rûh-› pâkin eyliye flâdân Oldu ‹ran elçisi tutdu târîh-i hâcegân
Suyun âb-› hayât-âsâ için ol çeflme-i feyzin Avdet itdikte yine ric’at k›lub kazal›¤a
Olur böyle du’â-y› hayr› icrâ eyleyüb flükrân Oldu ser-levha-i Yemin sadr-› Rum’a bâ’d-ezîn
O Cennetde safâs›nda bu devletde ola bâkî Alt› sitte zabt idüb te’bîdde k›ld› karâr
Hudâ Sultan Selim’e eyliye hem ömr-i H›z›r ihsan Befl sene sahib-i firâfl oldu o pîr-i na-tüvân
‹ki tarih yazd›m Vehbi’yâ bir beyt-i dil-cûde Gamkâr idi Sürûrî ana her târîhde
Safâ ile akar su gibi ezber itme¤e flâyân Cennet olsun ruhuna Vehbî Efendi’nin mekân
Revând›r Fat›ma Sultan rûhuna o âb-› sâf 15 Ra. 1224 (30 Nisan 1809)
1206
Bu ayn› itdi cârî bahr-i cûd Valide Sultân Mihriflah Sultan çeflmelerinin kitâbeleri diva-
1206 n›nda yaz›l› de¤ildir.

Kitâbenin iki yan›na dört köfle mermer sütun- Çeflme, 1206 (1791-92) tarihinde, Sultan III.
lar konulmufltur. Çeflmenin iki yan köflesi 45 Selim’in annesi Mihriflah Valide Sultan tara-
derece k›r›larak buralara dinlenmek için nifller f›ndan, k›z› Fatma Sultan’›n ruhu için ölümün-
yap›lm›flt›r. den 19 sene sonra yapt›r›lm›flt›r. Fatma Sultan,
2 Ramazan 1183 (30 Aral›k 1769)’da do¤mufl
Kitâbe yazar› Sünbülzâde Vehbi Marafll›’d›r. ve 23 Safer 1186 (26 May›s 1772) tarihinde ve
Sekiz padiflah devrini idrak etmifl flöhretli bir 1,5 yafl›nda oldu¤u halde vefat etmifltir. Kabri,
Türk flairidir. Evvelâ kad› olmufl sonra hâce- Lâleli Camii yan›ndaki babas› III. Mustafa’n›n
gânl›k rütbesi verilmifl ve 1775’te de, Sultan I. türbesindedir.
Abdülhamit taraf›ndan ‹ran’a, Ba¤dat Valisi
Ömer Pafla’dan flikâyet ile Basra’y› muhasara Mihriflah Valide Sultan için di¤er çeflmesi
alt›nda tutan Kerim Han nezdine anlaflmazl›¤› bahsine bak›n›z.
görüflmek üzere gönderilmifltir. Vehbi, Ömer
Pafla’y› Kerim Han’›n flikâyet etti¤i hadiselerin Mihriflah Sultan, k›z› Fatma Sultan’›n ruhu
müsebbibi olmakla, Ömer Pafla da onu Kerim için 1212 (1797)’de F›nd›kl›’da Molla Bay›r›
Han ile dostluk u¤runa devletin menfaatlerini Soka¤›’nda som mermerden bir çeflme daha
feda etmekle suçlad›. I. Abdülhamit, Ömer Pa- yapt›rm›flt›r.
fla’n›n bu suçlamas› üzerine Vehbi’nin idam›n›
emretmiflti. Bir posta tatar› k›yafetinde Ba¤- Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 115-116) (Sicill-i Osmâ-
dat’dan kaçarak Üsküdar’da bir dostunun nî, 1/61-83) (N. S. Banarl›, Türk Edebiyat› Tarihi, s. 781)
evinde gizlenen Vehbi, hamilerinin telkiniyle (‹slâm Ans. 11/238) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
yazd›¤› ‘Tanname’ adl› kasidesi ile af edildi. 2/356) (B. Atalay, Marafl Tarihi, s. 143) (Cevdet Tarihi,
Ömer Pafla’n›n haber verdi¤i iflret ve zina gibi Üçdal Nefl. 2/73 ve 9/120-122) (F. R. Unat, Osmanl› Se-
uygunsuz halleri ortaya ç›kan flair, itibar ve firleri ve Sefaretnameleri, s. 134-135-136) (‹. Tan›fl›k, ‹s-
mevkiini kaybetmifl fakat Sadrazam Halil Ha- tanbul Çeflmeleri, 2/159-386)
mit Pafla zaman›nda tekrar kad›l›k görevine ge-
tirilmiflti. Nihayet, 14 R. evvel 1224 (29 Nisan
1809)’da vefat etti. Kabri Edirnekap› Mezarl›-
¤›’nda S›rt Tekke mevkiinde idi. 1974 tarihin- M‹R-ALEM ÇEfiMES‹
de, Haliç Köprüsü çevre yolunun yap›m› s›ra-
s›nda, yeralt› geçidinin hafriyat› esnas›nda
toprak alt›ndan ç›kar›lan kabir tafl›, Edirneka-
p› fiehitli¤i Küçük Camii’nin yan›na nakledil-
Ç eflme, Beylerbeyi Saray› arkas›nda ve F›s-
t›kl› Mescit Soka¤› üzerinde ve bu soka¤›n
fiehbaz Yi¤it Soka¤› ile birleflti¤i yerde ve mey-
mifltir. danda idi. Eskiden bu mevki F›st›kl› Mesiresi
diye ünlü idi.
Arkadan buradaki hazîreye bak›ld›¤›nda 4. s›-
rada ve sa¤dan 4. kabirdir. Onbefl dilimli sik- Y›¤ma moloz tafl›ndan yap›lm›fl olan çeflmenin
kesinin alt›ndaki kitâbe fludur: arkas›nda büyük bir haznesi vard›. Ayna tafl›
üzerinde dört m›sral› flu kitâbe bulunuyordu:

1122
Üsküdar Çeflmeleri

oldu. 1244 (1828-29)’da 93 yafl›nda vefat et-


mifltir. 93 evlâd› olup vefat›nda 40 kadar› sa¤
idi. Kabri, Eyüp’te, Bostaniskelesi’ndeki Mih-
riflah Valide Sultan Türbesi hazîresindedir.
“Mir-Alemzâdeler, Topuzluo¤ullar› diye halen
mevcut bir aile olup maruf evlâd›ndan biri
Ahmet Bey, Miralay (Albay) iken 1225
(1810)’da vefat etmifltir. Biri de Mehmet Emin
Bey olup Kap›c›bafl› oldu. Di¤eri Salih Bey da-
hi Kap›c›bafl› olup Selânik Valisi ‹brahim Pa-
fla’ya kethüda olmufltur. Di¤erleri ricalden
Hüsni ve ulemadan R›fat Beyler ile Vâk›f
Bey’dir.

Mustafa A¤a’n›n di¤er o¤lu ‹slimiye Mutasar-


r›f› Raif Bey olup bu zat, Prof. Dr. Cemil To-
puzlu Pafla’n›n (1868-1958, ‹stanbul) büyük-
babas› ve Ziya Pafla’n›n ise babas›d›r. Ziya Pafla
fiurâ-y› Devlet Bidayet Mahkemesi Reisi iken
1319 (1901)’da vefat ederek Fatih Camii hazî-
resine gömülmüfltür.

Topuzlu Timur A¤a, Fatih ile ‹stanbul kuflat-


mas›nda bulunmufl ve Fatih’in topuzuyla ale- Miralem Topuzluzâde
mini tafl›d›¤› için de kendisine Mir-i Alem ün- Mustafa A¤a’n›n
van› verilmifltir. Bugün ‹stanbul’da, ‹skeçe’de flâhidesi.
ve M›s›r’da bu sülâleden zengin ve fakir bir çok
Yapd› bu çeflmeyi Mir-alem-i Han Mahmud kimseler vard›r. 1942’de M›s›r’da vefat eden
Hayra sarf olmada evkat› o bâlâ himemin zenginlerden reis-i vükelâ Mehmet Rüfltü Pa-
O¤lu Rif’at didi bir m›sra’-i dilcû tarih fla, Topuzluo¤ullar›’ndan biri idi.
Mustafa aflk›na iç âb›n› Mir-i alemin
1242 ‹stanbul’un al›nmas› s›ras›nda son Bizans im-
paratoru Konstantin bir Azep Askeri taraf›n-
Kitâbeden anlafl›ld›¤›na göre çeflme, 1242 dan öldürülmüfltü. Buna üzülen Fatih, askerin
(1826-27) tarihinde Sultan II. Mahmut’un Bafl idam›n› Mir-i Alem Timur A¤a’ya emretmifl
Sancakdar› Mustafa A¤a taraf›ndan yapt›r›l- ve A¤a’da öldürttü¤ü Azep askeri ile ‹mparato-
m›flt›r. r’u kona¤›n›n bulundu¤u Vefa’ya gömdürmüfl-
tü. Bu konak 1927 y›l›na kadar mevcuttu.
Çeflmenin karfl›s›nda ve as›rdîde bir ç›nar a¤a-
c›n›n gölgesinde bulunan 1287 (1870-71) ta- Kabri lâhit fleklinde olup çok büyük fesli flâhi-
rihli namazgâh tafl› daha evvel F›st›kl› Mes- desinin ön, arka ve yan yüzlerinde kitâbeleri
cid’in avlusuna nakledilmiflken 1969 tarihinde vard›r. Bafl tafl›n›n d›fl yüzündeki kitâbe fludur:
de Bo¤aziçi Köprüsü ve çevre yolunun yap›m›
s›ras›nda bütün bu havalinin y›k›lmas› esna- Dirig kim pederim Hac› Mustafa A¤a
s›nda buradan al›narak Burhaniye’deki Abdul- Vefat eyledi devletde idi Mir-Alem
lah A¤a Çeflmesi’nin sol taraf›ndaki bahçeye E¤erce sinni gibi doksan üç olub evlâd
ve Mir-alem Çeflmesi’nin kitâbesi de çeflmenin Veli yi¤irmi iki kald› rihlet etdi¤i-dem
üzerine yerlefltirilmifltir. Burhaniye Çeflmesi Kimi Kap›c›bafl› kimisi müderrisdir
bahsine bak›n›z. Kimisi lây›k-› fiehinfleh-i Âlem
Ne fa’ide yine Hükm-i Kaadir bulub yerini
Topuzlu lâkab›yla ünlü olan Mustafa A¤a, ‹s- Kilk didi gelir garardan görüldü sitem
keçeli Timur A¤azâde Mehmet A¤a’n›n o¤lu- Gözüm yaflla didim R›f’atle tarihin
dur. Eski bir aileden geldi¤i için eskiden beri B›rakd› âlemi gitdi behçete Mir-Âlem
Kap›c›bafl› olup 1241 (1825-26)’da Mir-Âlem 1244

1123
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Arka yüzündeki yaz› ise fludur: da¤›’nda, emekli olarak oturmakta iken vefat
etti. Cesur ve dirayetli bir zat idi. Vak’anüvis
Cedd-i a’lâs› Feth-i Celil-i / Kostantiniyye Müca- Ahmet Vâs›f Efendi onu flöyle övmüfltür:
hidîninden / olub doksanüç / evlâda nailiyetle iflti-
har / iden ‹skeceli Mir-Alem / Topuzluzâde el-hac “Ali Pafla sad›k, gayretkefl, fevkalâde sehavetli,
Mustafa / A¤a’n›n ruhuna Fatiha. dindar ve flecaat sahibi bir insand›.”

Hadîka yazar›, eserinin 70. sayfas›nda Timurtafl fiâhidesi Tekirda¤ Hükümet Kona¤› civar›nda,
Mescidi ad›yla bir mescit kaydetmifltir. Vak›f Halkevi arkas›ndaki Musalla Mezarl›¤›’nda
tahrir defterinde ise 872 Muharrem evâili iken sonradan Tekirda¤ Müzesi bahçesine
(1467 Temmuz bafllar›) tarihli vakfiye sureti nakledilmifltir. Kitabesi fludur:
yaz›l›d›r. Ayn› kitab›n 94. sayfas›nda ise Hac›
Timur Mescidi ismiyle bir mescit daha zikret- Hazret-i Tevfik Ali Pafla vezir-i azam idi
mifltir. Her ikisinin de bânileri Fatih ile ‹stan- Ald› mührü itdi teslim yine ol ünvanla
bul kuflatmas›nda bulunmufllard›r. Bunlar›n Gitdi hayfâ bir keremkâr-i vezir-i muhterem
ikisinin de Topuzlu Timur A¤a taraf›ndan yap- Matem itdi cümle ihvan bir olup figanla
t›r›ld›¤› san›lmaktad›r. Mabetlerden biri Emi- Dehre misli gelmemifldi her iflinde müstakîm
nönü civar›nda ve Kantarc›lar Caddesi üzerin- Do¤ru geldi do¤ru gitdi bildi çün iz’anla
de, di¤eri ise, fiehremini Çukurbostan›’n›n he- Hizmet-i flâhide oldu nice y›llar âk›bet
men güneyinde ve eski ad› Hac› Timur Soka- Oldu teslim rahmetullah-i aleyh Rahman’la
¤›, yeni ad› Emrullah Efendi Soka¤› olan yolun Binde bir düfldü Eminâ böyle tarih-i nazif
üzerinde idi. 1918’de Sultan Selim yang›n›nda Gitdi Adn’e ol Ali Pafla göçüb imanla
yanm›flt›r. El-Fatiha
Sene 1187 (1773)
Kaynaklar: (E. H. Ayverdi, ‹stanbul Mahalleleri, s. 23)
(E. H. Ayverdi, Fatih Devri III, s. 415-416) (Barkan-Ay- Kaynaklar: (Gezi Notu) (Ahmet Cavid, Hadikatü’l-Vüze-
verdi, ‹stanbul Vak›flar› Tahrir Defteri, s. 100) (Hadîka, ra Zeyli, ‹stanbul 1271, s. 19) (Atâ Tarihi, ‹stanbul 1292,
I/70-94) (M. Cezar, Osmanl› Devleti’nde ‹stanbul Yang›nla- 2/67, 166) (‹. H. Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, Ankara
r›, Türk Sanat T. Araflt›rmalar›, I./379) (R. Ziyao¤lu, ‹stan- 1959, 4/2, s. 409-411) (Hammer, Osmanl› Tarihi, Üçdal
bul Kad›lar›, fiehreminleri, s. 198) (Sicill-i Osmânî, 4/469 Nefl. 16/162) (Münir Aktepe, Moldovanc› Ali Pafla ve Me-
Mustafa A¤a Topuzlu) (M. Larus, 12/228) (O. N. Ergin, zar Kitabesi, Tarih Ens. Der., Say›: 12, Sene1981-82, s.
‹stanbul fiehreminleri, 1927) (Operatör Cemil Pafla Hat›ra- 405) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 183) (Sicill-i Osma-
lar›, Canl› Tarihler VIII, s. 23 vd.) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul nî, 3/544-545) (Daniflmend, Kronoloji, 4/484) (Ayvansara-
Çeflmeleri, 2/420) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 130) (Gezi Notu) yî, Vefeyât, Haz. F. Derin - V. Çabuk, ‹stanbul 1978, s.
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, II/26) 101) (Hikmet Çevik, Tekirda¤ Tarihi Araflt›rmalar›, ‹stan-
bul 1949, s. 183-184, 246)

MOLDOVANÎ AL‹ PAfiA


ÇEfiMES‹ MUSAH‹B AL‹ A⁄A ÇEfiMES‹

Ç eflme, Rum Mehmet Pafla Mahallesi’nde


ve Bostan Sokak üzerinde idi. Bu sokak
bugün fiemsipafla Bostan› Soka¤› ad›n› tafl›-
Ç eflme, Selimiye K›fllas›’n›n sol taraf›nda ve
Duvardibi mevkiinden Harem ‹skelesi’ne
do¤ru yüründü¤ünde, Kavak ‹skelesi Cadde-
maktad›r. Çeflmenin evvelce burada bulunan si’nin Ankara Asfalt› ile birleflti¤i yerde ve
Adülaziz Efendi Namazgâh› civar›nda oldu¤u caddenin sa¤ köflesindedir.
san›lmaktad›r.
Görünüflü güzel olan bu çeflme, tamamen kes-
Bânisi Ali Pafla Kastamonulu olup ‹stanbul’a me tafltan yap›lm›fl olup klâsik Türk çeflme mi-
geldi¤inde Bostanc› olmufltur. Hotin seraskeri marîsinin en nefis örneklerinden birisidir. Ge-
iken 9 Rebiyülâhir 1183 (12 A¤ustos 1769)’da nifl haznesi, çeflme yüzünün iki yan›na taflm›fl-
sadrazam oldu. Dört ay sonra azl ile Seddülba- t›r. Çat›s›n›n düz oluflu ve haznesinin iki yana
hir muhaf›z› ve Bo¤az seraskeri oldu. 1187 Ra- taflm›fl bulunmas›, üzerinde bir namazgâh›n bu-
mazan›nda (16 Kas›m-15 Aral›k 1773) Tekir- lundu¤unun iflaretidir. Üzerine ç›kmak için es-

1124
Üsküdar Çeflmeleri

kiden mevcut oldu¤u san›lan merdiven bugün


yoktur.

Çeflme, Kavak Deresi’nin doldurulmas› ile top-


rak alt›nda kalm›fl ve kurtar›lmas› gayesi ile bi-
raz daha yukar›da olan, a¤açlarla kapl› eski fli-
rin yerinden al›narak flimdiki mevkiine nakle-
dilmifltir. Bu doldurma s›ras›nda derenin iki
yan›nda bulunan çukur bostanlar da ortadan
kalkm›flt›r.

Harap Mescit bahsine bak›n›z.

Çeflmenin kemeri üzerine, aln›na alt› m›sral›


flu kitâbe yerlefltirilmifltir:

Bârekallah ol Ali A¤a Musahib-i hazinedar


Bu makama itdi hayrât ehl-i atflan zevk›ne
Selsebîlin ayn›d›r gûya ki yapd›rm›fl heman s›, 1062’de Kilercibafl›, sonra Haznedar ve da-
Çeflme-i âb-› zülâli teflne-diller flevk›ne ha sonra da Musahib oldu ve ‹bflir Pafla’n›n ya- Musahib Ali A¤a
Kerbelâ cengin anub hâtif didi an’çün tarih n›na elçilikle gönderildi. Çeflmesi.
Dâ’imâ suyun içen içsün ‹mameyn aflk›na
Sene 1064 1066 (1656 Mart) tarihinde, Babü’s-saâde
A¤al›¤›’na atanan Ali A¤a, iki y›l sonra emek-
Kitâbenin alt›nda 1064 (1653-54) tarihi yaz›- li olmufl ve az sonra da vefat etmifltir.
l›d›r.
Harab olan çeflmeyi tamir ettiren ve fiemsi-
Kemerinin alt›nda, ayna tafl›n›n üstünde alt› Nur ismiyle de bilinen fiem-i Nur Kad›nefen-
m›sral› bir kitâbe daha vard›r ki, fludur: di, Padiflah Abdülmecit’in kad›nlar›ndan biri
idi.
Melek-siyret flehinflah-› güzîn Abdülmecid Han
Hayat-› Lutfu ile k›ld› sirab-› ka’inat Çeflmenin önündeki yala¤›n iki yan›nda ayr›ca
Harem-i saray-› pâkinden bu ayn› k›ld› ta’mir birer yalak daha vard›r. Aln›, haznesinden bir
‹baret fiem’-i Nur’un mâ-i Zemzem’den s›fat adam boyu daha yüksektir.
Nazifâ tarihin gördükde fiat çekdi aya¤›n
Yed-i pakiyle buld› fiem’-i Nur mâ-i hayat› Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/270) (Sicill-i
1262 (1846) Osmânî, 3/514) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 65-
291) (Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi, 5/2147 ve
Bu manzumenin üzerinde, etraf› mermer ka- 6/2527) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/11)
bartma, dal ve yaprak motifleri ile bezeli bir
madalyonun içinde Sultan Abdülmecit’in tu¤-
ras› bulunmaktad›r.
MUSTAFA EFEND‹ ÇEfiMES‹
Kitâbenin yazar› Nazif Mehmet Efendi, Ende-
run’dan yetiflmifl, H›rka-i Saadet bafl hademesi
olmufl ve 1265 (1848-49) tarihinde de Hazine
Kethüdal›¤› görevine getirilmiflti. O sene ç›-
T optafl› Camii civar›nda ve evinin kap›s›
yan›nda idi. Bugün mevcut de¤ildir. Bâni-
si, Atik Valide Sultan Camii kâtibi Mustafa
kan bir yang›nda Alayköflkü önüne geldi¤i s›- Efendi’dir. Çeflmenin tâk›nda flu kitâbe vard›:
rada kalp sektesinden vefat etmiflti. Kabri, Üs-
küdar’da Menzilhane civar›ndad›r. Atika Valide Sultan vakf› kâtibi merhum
‹düb icra bu hayr› hanesi bâb›nda çün seyl-âb
Çeflmenin bânisi Musahib, Haznedar, Had›m ‹düb r›hlet bu bir m›sra’la iflrab eyledim tarih
Ali A¤a, Üsküplü’dür. 1061 (1651) tarihinde Gel iç mâ Mustafa’n›n ruh-› Mes’ud’u ola fiâd-âb
anahtar kulu (miftah gulam›) iken Saray A¤a- 1148 (1735)

1125
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Meflhur âlim Müstakimzâde Süleyman Efendi Hudâyâ eyle rahmet cürmünü afv ile ihyâ k›l
de flu tarihi düflürmüfltür: Gör mekân› cenab-› gerd sanad›r has›l-› maksud
Düflüb lafza heman fevtin nümayan itdi tarihi
Oldu câri lüleden m›sra’-› tarih kim Memat› bel telvin elli dörtde Mustafa Mes’ud
‹ç bu sudan ruh-› pâk-i Mustafa’ya Fatiha El-Fatiha
1148
Hamzavî ayak tafl›ndaki kitâbe fludur:
Mustafa Efendi, 1154 (1742) tarihinde vefat
etmifltir. fiâhidesi, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda Üsküdar’da vaki merhume / Atik Valide Sultan
9. Ada’dad›r. Musahipzâde Celâl Soka¤› ile kâtibi / Mes’udzâde merhum / Mustafa Efendi ru-
Tunusba¤› Caddesi’nin birleflti¤i köfleden, Ka- huna / r›zaen lillâhi teâlâ / el-Fatiha. 22 Za. 1154
racaahmet Türbesi’ne do¤ru, 100 ad›m ilerle- (Ocak 1742)
dikten sonra, mezarl›k duvar›ndan, mezarl›k
içine do¤ru 75 ad›m dikine yürürsek evvelâ, Eflinin ve çocuklar›n›n kabirleri de buradad›r.
etraf› demir parmakl›k ile çevrili Arif Pafla Ha- Karacaahmet Mezarl›¤› 9. Ada bahsine bak›-
zîresi’ne ve sonra da Mustafa Efendi sofas›na n›z.
geliriz.
Mustafa Efendi’nin babas› Mes’ud Efendi iyilik
Mustafa Mes’ud Efendi’nin kafesî destarl› bafl sever bir kimse olup Nurbânu Valide Sultan
tafl›ndaki kitâbesi fludur: vakf›n›n kâtibi idi. Uzun müddet bu vazifeyi
ifa ettikten sonra 1123 (1713) tarihinde vefat
fiefi’i Ahmed Muhtar olub himmet-i kâniyle muanven etti. Kabri, buradaki sofadad›r. Kendisinden
Çeflme sahibi Cemaliyle müflerref eyliye hem flahid-i maksud sonra ayn› göreve o¤lu Mustafa Efendi getiril-
Mes’udzâde Mustafa Ziyade tekazat hazrete varmak müflkil tehi mifltir. Mustafa Efendi ile efli Fatma Han›m’›n
Efendi’nin bafl ve Hudâ’ya olmay› flayeste oldu mürg-i can mevcud o¤lu Seyyid Ahmed Efendi de uzun müddet
ayak flâhideleri. Hitab-› “‹rc›î” inkiyad› eyleyüb sür’at Valide Sultan vakf› kâtipli¤inde bulundu. Ve-
Çeküb el bu fenadan kasr-› bâkîsin k›lub meflhud fat›, 1204 (1789) tarihinde olup flâhidesi bura-
dad›r.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Teva-


rih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 75, 364-402) (Sicill-i Os-
mânî, 4/366)

MUSTAFA PAfiA ÇEfiMES‹

B asit krokiden de anlafl›laca¤› üzere çeflme,


dört soka¤›n birleflti¤i, küçük Salacak
Meydan›’ndad›r.

Bu muhteflem ve güzel eserin civar›nda bir çok


tarihi yap›lar vard›r. Arkas›ndaki fiair Nâ-
bî’nin (öl. 1712) evi veya kütüphanesi olan bi-
na bir müddet Üsküdar Evlendirme Dairesi
olarak kullan›lm›flt›r. 1994 y›l›nda Üsküdar
Belediyesi taraf›ndan onar›larak yeniden dü-
zenlenen kütüphane, bu tarihten itibaren Üs-
küdar Belediyesi’nin Üsküdar Folklor ve Tu-
rizm Derne¤i’ne (ÜFTUD) tahsis edilmifl olup
halen fiair Nâbî Kültür Merkezi ad›yla faaliyet
göstermektedir. Ön taraf›nda ve ilerde Fatih
veya Salacak Camii, Fatih çeflmeleri, Safiye
Sultan Çeflmesi, Teflrifatç› Camii ve Sultan I.

1126
Üsküdar Çeflmeleri

Ahmet’in k›z›, Sadrazam Yusuf Pafla’n›n (öl.


1646) efli Fatma Sultan Saray›’n›n arsas› ve bu
saray›n kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak yapt›-
r›lan iki su haznesi ve saray›n Salacak ‹skele
Soka¤›’na aç›lan kap›s›n›n yan›ndaki Sadaka
Tafl› bugün de durmaktad›r. Çeflmenin yan ta-
raf›nda ise, Emekyemez Tekkesi ve Türbesi
vard›. Bu semt, Üsküdar’›n ilk yerleflme bölge-
sidir.

Çeflme klâsiktir. Yüzü tamamen mermer kap-


lanm›fl olup kemeri, beyaz ve k›rm›z› mermer-
den yap›lm›flt›r. Kemerinin üstünde ve iki yan-
da iki rozet yer alm›flt›r. Bunlar›n üzerinde iki
sat›r halinde ve on m›sral› ve her beytin son
m›sra› bir tarih olmak üzere flu kitâbe bulun-
maktad›r:

Ol silâhdâr-› fieh-i hurflîd-fer


Ya’ni kim sâhib- kemâl ü nik-hû - 1094
Kodu flehr-i Üsküdar’a bir eser
Eyledi böyle sevâba cüst ü cû - 1094
Ayn-› sâkî remz idüb gûyâ küh dir Salacak’ta
Âb-› sâf› nûfl ider isen gel beru - 1094 Silâhtar Mustafa Pafla
Teflnegân-› Kerbelâ’n›n yâd›na Çeflmesi.
Maleruh-› Hüseyn’in aflk›na su - 1094
Der Zamîrî haliyle tarih içün met etti. Baltac› Mehmet Pafla (öl. 1711) Ha-
Çeflmesâr-› Mustafa’dan akd› su - 1094 lep Valisi oldukta sohbetinden hofllan›p 1122
(1710)’da ‹stanbul’a geldikte getirip Anadolu
Çeflme, 1683 tarihinde yapt›r›lm›flt›r. Muhasebecisi yapt›. 3 Rebiülevvel 1124 (10
Nisan 1712) günü vefat eden Nâbî’nin kabri,
Bu güzel ta’lik kitâbe Üsküdarl› fiair Zamîrî Miskinler Tekkesi’nin arkas›ndad›r. O¤lu
Mustafa Efendi taraf›ndan haz›rlanm›flt›r. Ken- Hayri Efendi Mektubî-i Sadr-› Âli ketebelerin-
disi Divan Kâtipleri’nden olup 1112 (1700) y›- den olmufltur.
l›nda vefat etmifltir.
Çeflmelerin bânisi Musahib Mustafa Pafla, Ku-
Ayvansarayl› Haf›z Hüseyin Efendi’nin bildir- lo¤lu Süleyman A¤a’n›n o¤ludur. Enderun’dan
di¤ine göre, Mustafa Pafla’n›n, Üsküdar’da Ye- yetiflmifl 1074 (1663-64)’te Padiflah musahibi
ni Cami yak›n›nda bir çeflmesi daha vard›r. olmufltur. 1077 Saferinde (A¤ustos 1666) ve-
Bugün mevcut olmayan bu çeflmenin kitâbesi zaret verilerek ikinci vezir oldu. 1084 fiaban›n-
fiair Nâbî (1642-1712) taraf›ndan haz›rlanm›fl da (Kas›m 1673) rikab-› hümâyun kaimmeka-
olup fludur: m› olup 1086 (1675)’te Hatice Sultan ile ev-
lendirilmifltir. 1095 Muharreminde (Aral›k
Cûfla âb-› musaffâ çeflme-i pâk-› hayat-efzâ 1683) musahiblikten ayr›larak Kaptan-› Derya
Ki eyler nûfl idenler çeflme-i hayvandan isti¤nâ oldu. 30 Zilhicce 1096 (27 Kas›m 1685) tari-
Mizac-› Üsküdar’a çok yubûset galib olmufldu hinde azl edilen Mustafa Pafla, Mora Seraskeri
Gelüb bu âb oldu flerbet-âsâ âk›bet-bahflâ olmufl, 1097 fievvalinde (A¤ustos 1686)’da
Olub dil-teflne evsaf-› tarihin didim Nâbî Çanakkale Bo¤az› Muhaf›zl›¤›’na getirilmifl ve
Bu ayn› eyledi câri Musahib Mustafa Pafla bu görevde iken 1097 Zilkadesi’nde (Ey-
lül/Ekim 1686) vefat etmifltir. Kabri Seddülba-
Urfal› olan Nâbî, Sultan IV. Mehmet saltana- hir’de olup yaln›z pehle tafl› kalm›flt›r. Kallavî-
t›n›n sonlar›nda (1685) ‹stanbul’a gelip Musa- li tafl› kireç yap›lm›flt›r. “Kendisi musiki ve fli-
hib Mustafa Pafla’ya kethüda olmufltur. Onun irden anlar”d›. Ayn› zamanda flair olan Pafla,
vefat›nda hacca gidip dönüflünde Halep’te ika- padiflah›n takdirini kazanarak o s›rada 17 ya-

1127
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

de, deniz taraf›ndaki harap hamam civar›nda


ve yeni cami ile bu hamam aras›ndaki eski ca-
miin önünde idi. fiimdi eski camiin yerinde
evler vard›r. Avlusundaki kuyu elan baki olup
iki soka¤›n birleflti¤i yerdedir.

1915 tarihli ‹llüstrasyon Mecmuas›’nda bu hazî-


reyi ve paflan›n kallavîli lâhdini görmek müm-
kündür.

Çok güzel bir görünümü olan Mustafa Pafla


Çeflmesi’nin büyük haznesi kesme tafltand›r.
Sonradan çimento ile s›vanm›fl olan çat›s› üze-
rinde mermer bir alem vard›r. Çiçek motifle-
riyle bezeli ayna tafl› üzerinde “Ve min el-mâi
külle fley’in hayy” ayeti yaz›l›d›r. Saçak k›sm›na
güzel, desenli bir kornifl yerlefltirilmifltir. Ke-
Mustafa Pafla meri renkli mermerdendir.
Çeflmesi ve çevresi.
Çeflmenin sa¤ yan cephesine de, mermer ayna
fl›nda bulunan k›z› Hatice Sultan ile evlendi- tafll›, küçük yalakl›, zarif bir kuzu çeflmeci¤i ya-
rildi. Evlenme flenli¤i 9 Haziran 1675’ten 27 p›lm›flt›r. Üzerine ayn› ayet hak edilmifltir.
Haziran 1675 tarihine kadar 18 gün sürmüfltü. Çeflme, May›s 1992 tarihinde mükemmel bir
fiair Nâbî, bu muhteflem dü¤ünü ‘Surname’ ad- surette onar›lm›flt›r.
l› eserinde çok güzel bir üslûp ile dile getirmifl-
tir. Kaynaklar: (Daniflmend, Kronoloji, 3/559-560)(Nusretna-
me, ‹. Parmaks›zo¤lu Türkçesi. 2/353) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul
Çok çal›flkan olan Mustafa Pafla, Arapça ve Çeflmeleri, 2/286) (Kömürcüyan, ‹stanbul Tarihi, s. 54)
Farsça bilirdi. (Ayvansarayî, Vefeyât, s. 59) (Ayvansarayî, Mecmua-y›
Tevarih, s. 71) (Sicill-i Osmânî, 1/31 ve 4/403, 530) (G.
Ayak parmaklar›nda, topuklar›nda ve mafsal- Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, s. 179-234) (A.
lar›nda meydana gelen nikris hastal›¤›na müp- Galland, ‹stanbul’a Ait Günlük An›lar, 1672-73 Fihrist,
telâ oldu¤undan çok çekti. Vefat›nda yafl› he- Musahib Mustafa Pafla md.) (O. Nutku, IV. Mehmed’in
nüz 40’›n› geçmemiflti. Ölümünden sonra bü- Edirne fienli¤i, Fihrist) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
yük o¤lu Mehmet Bey, Enderun’a al›n›p yal›s› 2/263) (A. Gövsa, Türk Meflhurlar›, s. 269) (‹. Hakk›,
efli Sultan’a verilmifltir. Merâkid, s. 36) (Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Dan›flman
Türkçesi, 6/11) (M. Erdo¤an, Osmanl› Devrinde ‹stanbul
Efli Hatice Sultan için çeflmesi bahsine bak›- Bahçeleri, Vak›flar Der. Say›: IV, s. 154) (Konyal›, Üskü-
n›z. dar Tarihi, 2/94) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 72)

Mustafa Pafla’n›n Edirne’de ve Üsküdar’da bi-


rer saray› vard›.
MÜLÂZIM HAKKI EFEND‹
6 May›s 1986 tarihinde Seddülbahir’de yapt›- ÇEfiMES‹
¤›m aramada Pafla’n›n flâhidesinden ve etraf›n-
daki flâhidelerden eser kalmad›¤›n› gördüm.
Buran›n yerli ahalisinden Keçecilerin fiakir
Bey’in ifadesine göre tafllar, Yüzbafl› Remzi Bey
Ç eflme, Selimiye K›flla Caddesi ile Çeflme-i
Kebir Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve Seli-
miye Camii avlu duvar›n›n köflesindedir. Tam
taraf›ndan k›rd›r›larak kireç yap›lm›flt›r. fiâhi- karfl›s›nda Selimiye K›fllas›’n›n nizamiye kap›s›
delerin toprak içinde kalan k›s›mlar›n› bana bulunmaktad›r.
gösterdi.
Avlu duvar›n›n her iki soka¤a bakan köfleleri
Seddülbahir’deki bu muhteflem hazîre, flimdi oyularak birer ayna tafl› yerlefltirilmifltir. Mer-
yap›m› sürdürülen büyük camiin biraz ilerisin- mer olan bu tafllar›n ortas›na bir meflale ka-

1128
Üsküdar Çeflmeleri

bartmas› yap›lm›flt›r. Bunun üzerinde ve bir sa- ¤›’na 100 m. mesafede, ‹bni Sina Caddesi ile
t›r halinde flu kitâbe bulunmaktad›r: Kâtip Salih Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde idi.
Çeflme, bir Çoban Çeflmesi fleklinde olup suyu
Çanakkale’de flehid olan Mülâz›m-› evvel Hakk› daima akmaktad›r.
Efendi hayrat›d›r. 1331 (1915) 16 Eylül.
Seyyid Ahmet Deresi, Mütevelli Çeflme Soka-
Kitâbenin üzerinde bir madalyon içinde ay-y›l- ¤›’n›n az ilerisinde, Veysi Pafla Soka¤› ile Koflu-
d›z vard›r. yolu aras›ndaki vadiden kaynaklanarak akma-
¤a bafllar ve Veysi Pafla Köflkü’nün üzerinde
Her iki çeflmede biribirinin ayn› olup önlerin- bulundu¤u s›rt›n bat› yamaçlar›ndan do¤an di-
de küçük yalaklar bulunmaktad›r. ¤er bir p›nar›n suyunu da ald›ktan sonra Koru-
luk Mesiresi’nden geçerek ‹ranl›lar Camii
Çeflmenin y›¤ma tafltan yap›lan kubbeli küçük önünden akarak gelen esas kol ile birleflirdi.
haznesi arkada ve avlu içindedir.
Koruluk Mesiresi, Anadolu Yakas›’n›n en gü-
Çeflme Çanakkale’de flehid olan Hakk› Bey’in zel bir köflesi oldu¤undan her zaman çok ra¤bet
ruhu için yapt›r›lm›flt›r. görürdü. Tamamen salk›m sö¤ütlerle bezenmifl
olan vadinin çok nefis bir görünümü vard›. Ne
Hakk› Efendi’nin kabri, çeflme arkas›ndaki ha- yaz›k ki, bu güzel salk›m sö¤ütlerden pek az›
zîrededir. Kitâbesi fludur: bugün mevcuttur.

16 Eylül 1331 (1915) Çanakkale’de flehid olan


Mülâz›m-› evvel Hakk› Efendi bin ‹smail Efendi.
NAKfi‹D‹L VAL‹DE SULTAN
ÇEfiMES‹
MÜTEVELL‹ ÇEfiMES‹
Ç eflme Sar›gazi Köyü’nde ve bu isimle bili-
nen camiin k›blesi yönündedir. Tam kar-

K oruluk ad› ile ünlü mesiregâhta bulunan


namazgâhtan eser kalmam›flt›r. Kitâbesiz
çeflme ise bugün de mevcuttur. Namazgâh
fl›s›nda, y›k›ld›¤› zaman kerpiçten yap›lm›fl ol-
du¤u görülen, Nurbânu Valide Sultan Camii,
arkas›nda ve dört servi a¤ac› aras›nda Sar›kad›-
1960 tarihlerinde ortadan kalkm›flt›r. Her iki- zâde fieyh Mustafa Dede Efendi’nin kardefli
sinin de hangi tarihte ve kimin taraf›ndan yap- fieyh ‹sa Dede’nin flâhidesiz kabri vard›.
t›r›ld›¤› belli de¤ildir. Fakat, biraz ileride ve bir Nakflidil Valide Sultan
s›rt üzerine, 1853 tarihinde yapt›r›lan Adile Çeflme ilk önce, Valide-i Atik Nurbânu Sul- Çeflmesi.
Sultan Kasr› infla edildi¤i zaman ve daha son- tan (öl. 21 Zilkade 991/6 Aral›k 1583) taraf›n-
raki dönemlerde, takriben bir as›r kadar bir
müddet, bütün bu havalinin meskun olmad›¤›
göz önüne getirilirse bu namazgâh ve çeflme-
nin, Adile Sultan mütevellisi taraf›ndan yapt›-
r›lm›fl olabilece¤i akla gelmektedir.

Koruluk Mesiresi, Haydarpafla Numune Hasta-


hanesi’nin arka taraf›ndan bafllayarak Seyyid
Ahmet Deresi boyunca Kofluyolu’na kadar
uzunmakta idi. Bugün tamamen ortadan kalk-
m›fl vaziyetteki bu yerin bir k›sm› üzerine An-
kara Asfalt›, Karacaahmet-‹brahim A¤a Bul-
var› ve Kofluyolu’nun sol taraf›nda bulunan ‹b-
ni Sina Caddesi ile Kâtip Salih Soka¤› aç›larak
etraf›na birçok evler ve apartmanlar yap›lm›fl-
t›r.

Namazgâh ve çeflme, Mütevelli Çeflmesi Soka-

1129
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

dan tahminen Toptafl› Camii’nin yap›m›na NÂL‹ MEHMET EFEND‹


baflland›¤›, 1571-1575 tarihleri aras›nda yap›l-
ÇEfiMES‹
m›flt›r.

Zamanla harab olan çeflme, Sultan II. Mah-


mut’ un (1808-1839) annesi Nakflidil Valide
Ç eflme, Do¤anc›lar Caddesi ile Bak›c› So-
ka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤ kö-
flesindedir. Yerini daha iyi anlayabilmek için,
Sultan taraf›ndan 1224 (1809) tarihinde ona- Sadrazam ‹brahim Pafla Çeflmesi bahsine bak›-
r›lm›flt›r. n›z.

Kesme tafltan yap›lm›fl olan ve fazla yüksek ol- Yol afl›r› karfl›s›nda Eski Hamam ve onun ya-
mayan bu çoban çeflmesinin küçük ayna tafl› n›nda 1141 (1728-29) tarihli ‹brahim Pafla
üzerinde üç sat›r halinde yaz›lm›fl, alt› m›sral› Çeflmesi bulunmaktad›r.
flu kitâbe bulunmaktad›r:
Tamamen kesme tafltan yap›lm›fl olan bu klâ-
Atik Valide Sultan Çeflmesi’dir bu sik ve sade çeflmenin ayna tafl› ve kemeri üze-
Mürur-› ezmine k›lm›fld› gerçi kim ifnâ rindeki kitâbesi yok olmufltur. Yerleri bofltur.
Cenab-› Valide-i fiah-› dehr Mahmud Han Çat›s›n›n üzerinde, yan taraf›ndaki ahflap bü-
Yeniden eyledi tamir ile suyun icrâ yük bir evin bahçesi bulunmaktad›r. Çeflme,
Muvaffak eyledi ihyâs›na an› çün-kim yüksek olan bu bahçenin seti alt›na yap›lm›fl-
‹ki cihanda azîz ide Hazret-i Mevlâ t›r. ‹lk nazarda bir namazgâh çeflmesini and›r-
Sene 1224 maktad›r. Bak›c› Soka¤›’na do¤ru olan büyük
haznesi kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak yap›l-
Kitâbenin alt›ndaki tarih rakam› k›r›lm›flt›r. m›flt›r.
Yaln›z, sene yaz›s› okunmaktad›r.
Çeflmenin 1086 (1675-76) tarihinde, Nâli
Atik Valide için bu isimle bilinen camii bah- Mehmet Efendi taraf›ndan tamir edilmifl oldu-
sine bak›n›z. ¤unu, Ayvansarayl› Hüseyin Efendi’nin Mec-
mua-y› Tevarih adl› eserinden ö¤reniyoruz. Ki-
‹kinci bâni, Nakflidil Valide Sultan, I. Abdül- tâbesi fludur:
hamit’in kad›nlar›ndan olup 1817 tarihinde
vefat etmifltir. Kabri, Fatih Camii civar›ndaki Kasr-› Cennet menzilet Nâli Efendi kim Hudâ
muhteflem türbesindedir. Eylemifldi an› âlemde pesendîde-s›fat
Nâli Mehmet Efendi Hakk Muvaffak eyleyüb bu çeflmenin tamirini
Çeflmesi’nin Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/404-406) Bu mahalde idicek ikdam ile reflk-i F›rat
onar›mdan sonraki (Sicill-i Osmânî, 1/85) (G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Bir haz›r dem geldi ey Abdi didi tarih içün
hali. Kim Kimdi, 1/237) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve Çeflme-i Nâli Efendi’ye gel iç âb-› hayat
K›zlar›, s. 107-108-40-41-43-44) (Hadîka 1/616 ve 2/183) 1086

Bu kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere çeflme,


1675 tarihinden evvel yapt›r›lm›fl ve zamanla
harap olan bu eseri, Nâli Mehmet Efendi tamir
ettirmifltir. En geç 1600 tarihlerinde yapt›r›l-
m›fl oldu¤u söylenebilir.

Kitâbe, mutasavv›f fiair Himmetzâde Abdi


Abdullah Efendi taraf›ndan haz›rlanm›flt›r.
1640-1710 tarihleri aras›nda yaflam›fl bulunan
fieyh Abdi Efendi için, Bayramiye’den Sal›
Tekkesi bahsine bak›n›z.

Çeflmenin bânisi hakk›nda Sicill-i Osmanî’de,


Mehmed Na’ilî Efendi ad› alt›nda flu bilgi var-
d›r:

1130
Üsküdar Çeflmeleri

vakf eylemifltir.” denilmekte ve bu çeflme ile


namazgâh›n 1141 (1728-29) tarihinde yap›ld›-
¤› belirtilmektedir.

Nevflehirli Halil A¤a’n›n o¤lu olan Tevk›’î


(Niflanc›) Ali Pafla, Sadrazam ‹brahim Pa-
fla’n›n ye¤enidir. Halil A¤a da, ‹brahim Pa-
fla’n›n kardeflidir.

Halil A¤a, 1122 (1710)’da vefat ederek, ‹ran- Nâli Mehmet Efendi
l›lar Camii karfl›s›ndan fiehidlik Namazgâh›’na Çeflmesi’nin
giden yolda ve kabristan aras›ndaki dere gibi onar›mdan önceki
gayr› muntazam yolun sonunda büyük ve etra- harap hali.
f› duvar ile çevrili bir aile sofas›nda gömülü-
“Konyal›’d›r. Osman o¤ludur. Müderris, Medi- dür. Buraya, Halil A¤a’dan baflka, ‹brahim Pa-
ne, Kudüs ve Selânik monlas› oldu. 1086’da fla’n›n 1085 (1674)’te vefat eden babas› ‹zdin
vefat etti. Arif, flair, dervifl, Farisî-han idi. Heft Voyvodas› nam› ile meflhur Sipahi Ali A¤a,
Âyet-i Kerîme’si (yedi âyet), Türkçe tefsir ile 1114 (1702-3)’te vefat eden annesi Fatma Ha-
ma’nas›na birer hikâye ve bir münâcât yap›p, tun, ‹brahim o¤lu Genç Mehmet Pafla’n›n an-
Miftah-› heft-gane (yedi türlü anahtar) ismini nesi olup 1124 (1712)’de vefat eden Hanife
verdi. Tuhfetü’l-emsal’i (hediyelik hikâyeler) Hatun, Niflanc› Ali Pafla’n›n o¤lu olup 10 fia-
ve divan fliiri vard›r. ban 1200 (8 Haziran 1786)’da vefat eden Ha-
lil Beyefendi, Kaptan-› Derya Kaymak Musta-
Ayvansarayî Hüseyin Efendi’ye göre, “Selânik fa Pafla’n›n kardefli olup 23 Ramazan 1175 (17
kad›s› iken vefat ve mahkeme civar›nda Sey- Nisan 1762)’de vefat eden ‹smail Beyefendi,
fullah Efendi Camii’nde medfundur. Sene 1119 (1707)’da vefat eden Nevflehirli ‹brahim
1086 cumade’l-ulâ (Temmuz-A¤ustos 1675). Pafla’n›n o¤lu Ali Bey, yine 1119’da vefat eden
⁄umum (kederler) lafz› tarihdir.” ‹brahim Pafla’n›n ikinci o¤lu Mustafa Bey, 21
fievval 1181 (10 Mart 1768)’de vefat eden ule-
Cami ve hazîresi bugün mevcut de¤ildir. ma ve müderris Nevflehirli el-hac Ali Efendi,
Ali Efendi’nin o¤lu müderris Mehmet Said
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 58-164) Efendi 15 fievval 1199 (21 A¤ustos 1785) ta-
(M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, 2/26) (Türk Dili ve Ed. rihinde vefat ederek gömülmüfllerdir. Fakat bir
Ans. I/10) (Sicill-i Osmânî, 4/182) (Mehmed Tahir, Os- k›sm›n›n flâhideleri bugün mevcut de¤ildir.
manl› Müellifleri, 2/261) Nevflehirli ‹brahim
Ali Pafla, Patrona Halil ‹syan›’ndan sonra Pafla Çeflmesi ve aile
Gence Kalesi muhaf›zl›¤›na atanm›flt›. Bu s›ra- sofas› krokisi.
da ‹ran Hükümdar› Nadir fiah, Gence’yi mu-
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA
ÇEfiMES‹

A yvansarayl› Hüseyin Efendi’nin Mecmua-


y› Tevarih adl› eserinde:

“Bu güzel, hofl görünümlü ve süslü sofa ile na-


mazgâh, makbul-i Hudâ’d›r. ‹brahim Pafla’n›n
Üsküdar’da bina buyurduklar› müteaddit çefl-
meler için ak›tt›¤› leziz sudan, bu mahalde
medfun peder ve valideleri ve büyük biraderle-
ri ve sair çocuklar› ve akrabalar› ruhlar›na se-
vab›n› ulaflt›rmak ve cümlesine dua getirmesi
için, biraderzâdeleri ve sayg› de¤er vezir ve da-
mad-› flehriyarî Ali Pafla’ya bir çeflme binas›na
emr edip ve fî-sebîlillâh-i teâlâ bir masura su

1131
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

hasara etmifl ve kaleyi koruyamayan Genç Ali mam bulunmaktad›r. Do¤anc›lar Caddesi ile
Pafla da, buray› boflaltmak zorunda kalm›flt›. Kavakl› ‹skele Soka¤› aras›ndaki bu büyük haz-
K›sa bir zaman sonra Ali Pafla, ‹ran ile sulh neli çeflmenin yüzü mermer kapl›d›r. Yüzün iki
müzakereleri için, elçi tayin olunmufl ve ‹stan- taraf› kesme taflt›r. Ahflap çat›l›d›r. Dilimli ke-
bul’da yap›lan konuflmalardan sonra, Genç Ali merinin iki yan›nda iki rozet ve bunlar›n üze-
Pafla, ‹ran heyetine, Üsküdar’daki muhteflem rinde ise sekiz sat›r halinde, onalt› m›sral› flu
kona¤›nda bir ziyafet vermiflti. kitâbe bulunmaktad›r:

Fethu’l-‹slâm kalesini iyi müdafaa edemeyen ‹- Vezîr-i-a’zam ü Dâmâd ‹brahim Pafla kim
vaz Pafla yerine Serasker olan Ali Pafla da kale- Kef-i cûd› an›n bahflendeterdir kân ü deryâdan
yi Ruslar’a b›rakmak zorunda kalm›flt›. Bu elim Vekil-i saltanat gayretkefl-i nâmûs-› devletdir
olay üzerine, 1154 (1741-42) tarihinde Edirne An› dûr itmeye Hakk sâye-i sultân-› vâlâdan
Saray›’na ça¤r›lan Ali Pafla idam edilmiflti. O sadr-› ekremin hayrâta mecbûl old›¤›ndand›r
“Ser-i maktuu Bab-› Hümâyun’a vaz olunup Ki olur her emrde tevfîke masdar savb-i Mevlâ’dan
Ba’dehu Dedeler (Üsküdar Miskinler Tekkesi) Murâd itdiki ehl-i Üsküdar’› eyleye irvâ
kurbünde defn olunmufltur.” Du’âya mazhar ola haflre dek a’lâ vü ednâdan
Hudâ Sultan-› devrân› hatâlardan emîn itsün
‹brahim Pafla Ailesi Sofas›, bugün pek harap Cihân âsûdedir devrinde mekr ü keyd-i a’dâdan
ve periflan durumdad›r. Seyyid Ahmet Dere- Vezîr-i a’zam› da sadr-› devletde olub bercâ
si’nin bir kolu kenar›na yap›lm›fl olan bu Du’â ald›rsun ol flâh-› cihâna pîr ü bernâdan
38x30 ad›m ebad›ndaki hazîrenin etraf›n› çe- Bu zîba çeflmeyi bir mevkiinde eyledi bünyâd
viren alçak duvarlar 1977 senesinde mezarc›lar Ki seyr olmaz nuzzâra tarh-› mergûbun temâflâdan
taraf›ndan sökülmüfltür. Burada mevcut olan Ak›nca lülesinden âb Es’âd didi tarihin
17 sofadan sadece iki tanesi kalm›flt›r. Oysa bu ‹çin su çeflme-i Dâmâd ‹brahim Pafla’dan
tarih yadigârlar›n›n korunmas› icab ederdi. 1141 (1728-29)

Nuhkuyusu Caddesi’ne aç›lan Harmanl›k Ka- Kitâbeyi haz›rlayan fiair Es’ad Efendi, Yanyal›
p›s›’ndan girdikten sonra oldukça ileride, Na- olup müderris ve Galata Mollas› olmufl, dinî ve
mazgâh Meydan›’na gelinir. Sol taraftaki iki müsbet ilimlerde sivrilmifl bir Osmanl› müelli-
yoldan sa¤dakine saparak 100 ad›m gider ve fidir. Galata mollal›¤›ndan sonra o tarihlerde
diklemesine 76 ad›m yürürsek sofaya var›r›z. yeni kurulan Dârü’t-T›baati’l-Âmire musah-
hihli¤ine (düzeltmenlik) tayin edilmifltir. Bu
Nevflehirli Damat ‹brahim Pafla Aile Sofas› ilk Türk matbaas›nda vefat›na kadar çal›flan
bahsine bak›n›z. Es’ad Efendi, Patrona Halil ‹syan›’nda Sadra-
zam ‹brahim Pafla’n›n vahflice parçalanmas›n-
Ayvansarayl›’n›n belirtti¤i namazgâhtan eser dan duydu¤u üzüntü ile 1143 (1730)’da vefat
kalmam›flt›r. Tonoz çat›l› çeflmenin, arka ve etti. Kabri, Edirnekap› haricinde, Emir Buharî
sa¤ cephesinin bir k›sm› y›k›lm›flt›r. Üzerinden Dergâh› yan›ndaki mezarl›kta idi. Bugün mev-
bir a¤ac›n yükseldi¤i çeflme, yar›s›na kadar cut de¤ildir. Bu âlim insan›n Türkçeden baflka
topra¤a gömülmüfltür. Kitâbesi yoktur. Arapça, Farsça ve Latince ile Rumca bildi¤i
söylenir. Divan’›ndan baflka, eserleri de vard›r.
Kaynaklar: (‹slâm Ans. 9/234) (‹. Hakk›, Me’rakid, s. 34) O¤lu, ilmiyeden Bedri Efendi 1146 (1733-
(Ayvansarayî, Vefeyat, s. 65) (S. N. Ergun, Mezar Kitâbe- 34)’te vefat etmifltir.
leri, s. 34) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 56) (Gezi
Notu) (fiem’danizâde, s. 80-81, 103, 211) ‹brahim Pafla, ‹zdan Voyvodas› Sipahi Ali
A¤a’n›n o¤ludur. Annesi Fatma Han›m’d›r.
Her ikisinin de mezar› Üsküdar’da Seyyid Ah-
met Deresi civar›ndad›r. III. Ahmet’in k›z›
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA Fatma Sultan evlendirilerek damat ve 9 May›s
ÇEfiMES‹ 1718’de de sadrazam olmufltur. 15 Rebiülevvel
1143 (28 Eylül 1730) günü meydana gelen

U ncular Caddesi karfl›s›nda ve befl yolun


birleflti¤i küçük meydandad›r. Arkas›nda
Hüsrev A¤a Camii, sol taraf›nda ise Eski Ha-
Patrona olay›nda ise feci flekilde parçalanm›fl-
t›r. Üsküdar’da bir kaç çeflmenin kitâbesini
yazm›fl olan flair ve vak’anüvis fiakir Bey, vücu-

1132
Üsküdar Çeflmeleri

dunun parça parça edilen k›s›mlar›n› gece vak-


ti toplatarak ‹brahim Pafla’n›n fiehzadeba-
fl›’nda yapt›rm›fl oldu¤u kütüphane ve sebilin
bahçesine gömdürmüfltür.

‹brahim Pafla’n›n Üsküdar’da dört çeflmesi da-


ha vard›r. Bu çeflme bahislerine bak›n›z.

‹brahim Pafla’n›n Üsküdar’da yapt›rd›¤› çeflme-


ler için, Üsküdarl› Nuri Mehmet Efendi bir ta-
rih kasidesi kaleme alm›flt›r ki fludur:

Hazret-i Han Ahmed Gazi Hudâvend-i verâ


Hâmil-i seyf-i muzaffer flâh-› mansuru’l-livâ
Kurretu’l-ayn-i cihân flehzâdegân kâmilân
Nûr-i ebsâr gürûh-i ehl-i emsâr ü kurrâ
Hüsn-i tedbîri nizâm-› mülke virdi zîb ü zer
S›hr-i âlî-kadr-i ‹brahim Pafla-y› seyyimâ Tenbelân ile Ç›nar iki mahalle ehlinin
Akd› cûy-› iltifât› Üsküdar’a meyl idüb Buldu iki çeflmeden sûz-i devrân› intifâ Uncular Soka¤›’nda
Cûy-i bahr-› himmeti deryây› geçdi gûyiyâ Erdi tâc-› çeflmeye hasretle Sultan Tepesi Nevflehirli ‹brahim
Ehl-i Beyt’e çeflmeler yapd› alâ ra¤m-› Yezîd Gevher-i âbiyle oldu âkibet engüflt-nümâ Pafla Çeflmesi’nin
Ola handân rûh-› sultan-› flehîd-i Kerbelâ Bu keremden fiemsipafla semti oldu hisse-mend kitabesi.
Zemzem-âsâ bir eserdir âl-i ‹brahim’den Âb-› en’âm› Cihânbân ola cârî sermedâ
Geldi hâk-i Kâbe’ye Mevlâ mübârek ide mâ K›ld› si çeflme binâ yekpâre ki âlemde tâ
Arz idüb yem buldu¤un bahre o deryâ-dîl hemân Bir nefes suya zarûret çekmeye bây ü gedâ
Yapd› bir çeflme leb bahre mukarin evvelâ Böyle himmet itmedi âlemde bir flehden zuhûr
Mihr ü mâh› tâli garib görelden kâinât Nâz›r ol târîhe gel k›l ref’-i flek ü imtirâ
Böyle bir ayn’a dûçâr olmad› çeflm-i nüh-semâ Sâl-i hicret oldu bin yüz k›rkbir oldukda tamâm
Rahmetullahi aleyhâ Valide Sultân çün Çeflmehây-› Hazret-i Sultan Ahmed nûriyâ
Eyledi Allah içün bir câmi’-i âlî binâ Rûz ü fleb hem-dem olub gûfl ü lisân pes müstedâm Uncular Soka¤›’ndaki
fiâh-› âlem a¤na ferzend-i kirâm› hilkati Haflre dek zikr itsün âsâr›n dehân-› çeflmehâ Nevflehirli ‹brahim
Rûhuna merhûmenin ihyâya kasden sâniyâ Yâ ‹lâhî âb-› rû-y› Mefhar-› Kevneyn içün Pafla Çeflmesi.
Hem yemîn ü hem flimâlinde yine ol câmi’in Sell-i seyf mülket-i a’dâs› olub harf-i lâ 1998’de Üsküdar
‹ki çeflme eyledi ihdâs-i hakka cân-fezâ Nutk ider târîhi atflana cihât-› erba’â Belediyesince
Ne kerâmetdir Aziz Mahmûd Efendi semtine Çeflmehâ-y› fiah Ahmed’den gel iç su k›l du’â onar›lm›flt›r.
Çeflmehây› seh adedle k›ld› ihyâ sâlisâ 1141
Fevk ü taht-› mescid-i Hamza Fakih’e ol kerîm
Fî-sebîlillâh iki çeflme getürdi râbiâ
Tâzelendi çeflme-i nev resm-i flâhidin yine
Bulmufl iken âb ü tâb› Eski Hammâm’›n fenâ
Suya gâyet ihtiyâc› var idi Mîrâhur’un
Oldu flad›rvan gibi bir çeflmeye lây›k o câ
Nehr-i Sâdâbâd’a döndü bunda Bülbülderesi
Basd› ol vâdîye çün iflarah benzer çeflme pâ
Câmi-i A¤a’ya gelmezdi cemâ’at gibi su
‹’tikâd-i fâside dönmüfldü râh› her yana
fieyh Osman Câmi’i fevkinde Çavufl Mescidi
Her birine oldu bir çeflme müyesser habbezâ
Arz-› hâl idüb didiler ehl-i bâzâr-bu âb
Âb-› tâlih içmekde yüz hayvân gibi subh ü mesâ
Teflnelik cânibine kâr itmifldi pek Bulgurlu’nun
Âb-› hayvân› iki ayniyle gösterdi mâ
Çeflmeden oldu du’â-y› hayr ile ratbu’l-lisân
Sûfiyân-› rûzedâr-› Câmi-i fieyh Mustafa

1133
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Eyleyüb cârî bu dilcû çeflmeyi sadr-› güzîn


Âferin-hân ü senâ oldukta hayli kudsiyân
Teflnegân-› âleme Rahmî didim târîh içün
Gel iç ‹brahim Pafla Zemzem’i k›ld› revân
1141 (1728-29)

Kitâbeden de anlafl›laca¤› gibi çeflme, Hakimi-


yet-i Milliye Caddesi üzerinde ve Kara Davut
Pafla Camii yan›nda idi. Caddenin camiden
Uncular Caddesi sonra, Ahmediye Meydan›’na do¤ru olan tara-
karfl›s›ndaki f› 1910 tarihlerinde istimlâk edildi¤inden çefl-
Nevflehirli ‹brahim menin bu tarafta oldu¤u düflünülebilir.
Pafla Çeflmesi ve
çevresi. fiair Rahmi Efendi için Genç Mehmet Pafla
Çeflmesi bahsine bak›n›z.
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
Derin-V. Çabuk, s. 37-52) (Ayvansarayî, Hadîkatü’l-Cevâ- Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.
mi, 1/183 Kirazl› Mescid) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, Derin-V. Çabuk, s. 43) (Divan-› Rahmî, ‹stanbul Üni. Kü-
2/340) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/29) (Mir’at-i ‹stanbul, tüp. T. Y. No. 523 Varak 27-28)
s. 69) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 86) (Münir Akte-
pe, Nevflehirli ‹brahim Pafla, ‹slâm Ans. 9/234) (Münir Ak-
tepe, Patrona ‹syan›) (Sicill-i Osmânî, 1/332 Es’ad Efendi)
(M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, 1/308) (Türk Dili ve Ed. NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA
Ans. 3/88)
ÇEfiMES‹

NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA


A yvansarayî Hüseyin Efendi, Mecmua-y›
Tevarih adl› eserinde bu çeflmenin “Kul-
luk” yak›n›nda bulundu¤unu belirtmifltir. Kul-
ÇEfiMES‹ luk yeri, Karakol ise, Hakimiyet-i Milliye Cad-
desi ile Karacao¤lan Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde

B u çeflme bugün mevcut de¤ildir. Üsküdar-


Kad›köy tramvay yolu yapt›r›l›rken y›kt›-
r›lm›fl ve yeri yola gitmifltir. Rahmî Divan›’nda
ve soka¤›n sa¤ köflesinde idi. Karakolun sa¤ ta-
raf›nda Sultantepeli Aktar Ethem Abi’nin
dükkân› ve bunun yan›nda ise Halim-Gülüm
yeri “nezd-i kavukciyan” diye gösterilmifltir. Efendi Tekkesi ve Türbesi vard›. Ethem
Abi’nin dükkan› tek katl› olup iki yan duvar›
Çeflmenin kitâbesi, Ayvansarayl› Hüseyin ve taban› ince tu¤ladan yap›lm›fl ve horasan s›-
Efendi’nin Mecmua-y› Tevarih adl› kitab›ndan va ile s›vanm›flt›. Kendisi, bu çeflme haznesini
al›nm›flt›r: sat›n alarak, dükkan haline getirdi¤ini söyler-
di. Çeflme, yola ç›k›nt› teflkil etti¤inden 1330
“Çeflme-i ‹brahim Pafla der kurb-i Kara Davut (1914) tarihinde, tramvay hatt›n›n döflenmesi
Pafla Camii, s›ras›nda y›kt›r›lm›flt›r. ‹brahim Pafla Suyolu
Haritas›’nda da “Selmana¤a Camii karfl›s›nda
Hazreti Sultan Ahmet Hân-› âdil kim odur Kulluk bafl›nda merhum ‹brahim Pafla Çeflme-
Âb-› rû-y› saltanat ‹skender-i kiflversitân si” diye kay›tl›d›r.
Cûflifl-i çeflme-i lûtfiyle sirâb-› zülâl
Olmam›fl bir Üsküdar idi bu âlemde hemân 1924 tarihli Gayrimenkul Vak›flar Listesi’nde
An› da âbâd idüb hakka vezir-i a’zam› çeflmenin, Selman A¤a Mahallesi hudutlar›
Çeflmeler yapt›rd› ol sadr-› kerîm-i kâmrân içinde “Karacaahmed Caddesi” üzerinde bu-
Öyle flehinflâh-› zîflân›n riyâz-› flevketin lundu¤u ve yerinin yola gitti¤i belirtilmifltir.
Böyle flâd-âb eyler iflte feyz-i Hallâk-› cihân Hakimiyet-i Milliye Caddesi’nin eski ad› Kara-
Ana bir böyle vezîr-i a’zama tevfik idüp caahmet Caddesi idi.
Eyler âb-› rû-y› ikbâlin mezîd ü bî-girân
Birbirinden haflre dek dûr itmesün anlar› Hak Ayvansarayî Haf›z Hüseyin Efendi, Mecmua-y›
Eylesin hem dest ü hem sâye misâl-i ferkadân Tevarih adl› eserinde bu çeflmenin kitâbesini

1134
Üsküdar Çeflmeleri

kaydetmifltir ki, o da fludur:

“Çeflme-i ‹brahim Pafla der kurb-i Kulluk:

Âb-› rû-y› saltanat Sultan Ahmed Hân kim


Dest-i cûdi oldu ayn-› adl ü dâd›n maksemi
fiehriyâr-› merhamet-güster ki tab’-› pâkinin
Cûd-› re’fet mahremi lûtf-i mürüvvet hemdemi
Pâdiflâh-› ma’delet-perver ki eyyâm›nda hep
Rûzigâr›n ›yd-i nevrûz olmada her bir demi
Ol flehinflâh-› cihânbân-› Ferîdun-haflmetin
S›hr-i hâs› sadr-› zîflân› vezîr-i a’zam›
Sâhibu’l hayrât ‹brahim Pafla kim odur
Tayy iden ser-defteri lûtf-i keremden hâtemi Mekârim-pîfle ‹brahim Pafla’y› kerem-ver kim
K›llet-i mâdan ahâlî-i diyâr-› Üsküdar Su içmek gibidir yan›nda bezl-i mamelek hakka Nevflehirli ‹brahim
Hûn-› dil-nûfl itdi¤in duydukda kalb-i mülhemi Aceb mi cûyi flir-i lûtfi cârî olsa dünyâya Pafla Çeflmesi’nin
‹flte ez-cümle biri bu çeflme-i pâkîze kim Der-i dilcûsi halka maksem-i erzâkd›r gûyâ bugün görülen
Nûfl iden fehm eyler âb›ndan zülâl-i Zemzemi Bu flehrin dahi âba ihtiyac›n eyleyüb idrâk haznesi.
Safha-i îcâde yümn-i devlet ü ikbâl ile Zülâl-i merhametle eyledi sükkân›n› irvâ
Sebt-i târîh eyledi kilk-i metîn-i muhkemi Hudâ sa’yinde meflkûr eyleyüb ol sadr-› zîflân›
Hakk te’âlâ devlet-i ikbâlin efzûn eyleyüb Safâ-y› meflrebin gerd-i kederden h›fz ide Mevlâ
Haflredek fermânber-i ahkâm k›lsun âlemi Atafl-› dehre iflrâb eyledim tarihin ey Rahmî
Su gibi târîhi cârîdir zebân-› lüleden Bu ayn› Asaf ‹brahim Pafla eyledi icra
‹brahim Pafla içirdi nâsa ayn-› Zemzemi 1141 (1728-29)
1141
fiair Rahmi için Genç Mehmet Pafla Çeflmesi
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. bahsine bak›n›z.
Derin-V. Çabuk, s. 42) (Nazif Öztürk, Evkaf-› Hümâyun Nevflehirli ‹brahim
Nezareti, Vak›flar Der. 19/77) Kitâbenin üstünde, saçak k›sm›nda, bir efli de Pafla Çeflmesi’nin
Üsküdar Yeni Cami çeflme ve flad›rvan›n›n Topkap› Saray›’na
üzerinde bulunan, güzel, zarif mermer bir kor- nakledilen cephesi.
nifl vard›r.
NEVfiEH‹RL‹ ‹BRAH‹M PAfiA
ÇEfiMES‹

B u muhteflem çeflme, Gündo¤umu Caddesi


üzerinde idi. Ön taraf›nda ve yol afl›r› yer-
de Malatyal› ‹smail A¤a Çifte Hamam›, he-
men arkas›nda ise ‹skender Baba Türbesi ile
Kaymakç› Tekkesi’nin arsas› vard›r.

Yüzü tamamen mermer kapl› olan çeflmenin


bugün yaln›z büyük haznesi mevcuttur. Ön
cephesi 1948 tarihinde, Topkap› Saray› orta
kap›s›n›n sa¤ taraf›na nakledilerek monte edil-
mifltir.

Dilimli kemeri üzerinde yedi sat›r halinde ha-


z›rlanm›fl flu kitâbe vard›r:

H›div-i bahr ü ber Sultan Ahmed Han-› Gazi’nin


Garîk-i lücce-i hayrât›d›r dünya vü mâfihâ
O flehinflâh›n âsâr-› kemâl-i baht›d›r kim Hakk
Ana bir böyle sadr-› hayr-hâh› eyledi î’tâ

1135
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Teva-


rih, s. 51) (Nâz›m Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 209) (‹. Ta-
n›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/324) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar
Sular›, s. 99) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/52) (Divan-›
Rahmî, ‹stanbul Üni. Kütüp. T. Y. No. 523 Varak 29-30 ve
No. 2007)

NURBÂNU VAL‹DE SULTAN


ÇEfiMELER‹

Nurbânu Valide
N urbânu Valide Sultan’›n, 991 (1583) tari-
hinde cami ile beraber yapt›rm›fl oldu¤u
üç çeflme vard›r. Kitâbesiz olan bu çeflmeler
Sultan Çeflmesi. flunlard›r:

1) Toptafl› Camii’nin sa¤ taraf›nda olup yanya- ÖMER BEY ÇEfiMES‹


na üç çeflmedir. Ba¤larbafl› Caddesi’ne aç›lan
avlu kap›s›n›n sa¤›ndad›r. Kesme tafltan yapt›-
r›lan ve haznesi avlu duvar›n›n içinde bulunan
bu çeflmelerin genifl bir saça¤› vard›r. Halk ara-
Ç eflme, K›s›kl› nahiyesinde, Tophanelio¤lu
semtinde ve Küçük Çaml›ca Caddesi üze-
rindedir. Küçük Çaml›ca Yolu Namazgâh› ve
s›nda “Üç Çeflmeler” diye ünlüdür. Ya¤l›kç› Ayazma Namazgâh› bahislerine bak›-
n›z.
2) Toptafl› Camii’nin sol taraf›nda ve Tekke-
önü Soka¤› üzerindedir. Karfl›s›nda cami ile Çeflme, 1291 (1874) tarihli namazgâh karfl›-
beraber yapt›r›lan tekke binas› ve sa¤ taraf›nda s›ndad›r. Granit tafl›ndan yap›lm›fl olan bu çefl-
merdivenli avlu kap›s› vard›r. Bu da kesme tafl- menin ayna tafl›, eyvan fleklinde bir kemer içi-
tan olup haznesi duvar içindedir. Üzerinde ge- ne oturtulmufltur. Ayna tafl› üzerinde oniki
nifl bir saça¤› vard›r. m›sral› bir kitâbesi vard›r ki fludur:

3) Bu çeflme, medrese dershanesinin üzerine ‹de Hakk hazîn-i flâh-› cihân› dâ’im âlemde
oturdu¤u kemerin alt›ndad›r. Bu kemerden Nesîm-i bâ¤-› lûtfundan mu’attar her dima¤ olsun
Valide Kâhyas› Soka¤› geçmektedir. Kesme Halil Efendi olmufld› bu hayra bânî-i evvel
Nurbânu Valide tafltan yap›lm›fl olup haznesi duvar içindedir. Ana flimdi Ömer Bey oldu sânî yüzü a¤ olsun
Sultan Çeflmeleri. De¤il bu çeflme yollar› bu tenezzüh-gâh› da yapd›
Kaynak: (Gezi Notu) Her kâr›nda Hakk’›n ana tevfîki çera¤ olsun
Hudâ günden güne flemflir-i ikbâlin ide keskin
Hemîfle cevher-i “nasrun min-Allah” ana za¤ olsun
Didim tecdîdine Galib iki târîh-i cevherbâr
K›râat iden ebnâ-i sebîl gamdan ›ra¤ olsun
Bu Ya¤l›kc› Ayazmas› nas›l rânâ cedîd oldu
Ferah-fezâ böyle bir mevkii Ömer Be¤ yapd› sa¤ olsun
1275 (1858-59)

Suyu daima akan çeflmenin vaktiyle bir ayaz-


ma oldu¤u ve ilk defa Halil Efendi taraf›ndan
yapt›r›ld›¤›n› kitâbesinden ö¤reniyoruz.

‹kinci bâni olan Ömer Bey, Padiflah Abdülme-


cit’in hazinedar› idi. Kendisinin bu çeflmenin
arkas›nda büyük köflkü vard›.

fiehzade Seyfeddin Efendi Köflkü bahsine bak›n›z.

1136
Üsküdar Çeflmeleri

Kas›m 1988’de yapt›¤›m gezi s›ras›nda Küçük 1295 (24 A¤ustos 1878)’de Kadir Gecesi, Ka-
Çaml›ca Caddesi ad›n›n Fahrettin Kerim Gö- batafl’taki saray›nda vefat etmifltir. Zehirlendi-
kay Caddesi olarak de¤ifltirilmifl oldu¤unu ve ¤i söylenir. Kabri, Sultan Selim Camii avlu-
çeflme ve namazgâhdan niflâne kalmad›¤›n› sundaki Sultan Abdülmecit Türbesi’ndedir.
gördüm. As›rl›k ç›nar a¤ac› nas›lsa kendini ko-
rumufl. Hemen yan›na bir trafo merkezi yap›l- Kaynaklar: (Gezi Notu) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s.
m›fl ve çeflmeden sadece 2-3 granit tafl kalm›fl- 141-142) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s.
t›r. Ya¤l›kç› Ayazma p›nar› ise halen kayna- 139) (Sicill-i Osmânî, 1/28) (H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar Bo-
maktad›r. yunca ‹stanbul, s. 137)

Çeflme ve namazgâh, Ya¤l›kç› (Mendilci) es-


naf›ndan Halil A¤a taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r.
PÎR‹ZÂDE OSMAN SAH‹B
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/76)
EFEND‹ ÇEfiMES‹
(Mustafa Özdamar, Namazgâhlar, Vak›flar Der. Say›:
20/234)
B ugün mevcut olmayan ve 1955 tarihlerin-
de y›kt›r›lan çeflme, fiemsipafla Caddesi
üzerinde idi. Türk barok mimarîsi üslûbunda
yapt›r›lm›flt›r. Kemeri dilimli olup tamamen
ÖZBEKLER TEKKES‹ ÇEfiMES‹ mermerden infla olunmufltur. Kabartma flekil-
lerle süslü ayna tafl›n›n iki yan›nda 2,5 m.

S ultantepe’de, Özbekler Tekkesi bahçesinde


olup büyük hazneli bir çeflmedir. Munta-
zam kesme tafltan yap›lm›flt›r. Mermer ayna ta-
uzunlu¤unda bafll›kl›, yuvarlak birer mermer
sütun vard›.

fl› küçüktür. Üzerinde iki kitâbe vard›r. Birinci Alt› sat›r halinde haz›rlanm›fl olan oniki m›s-
kitâbe fludur: ral› kitâbesi, bu zarif sütunlar üzerinde ve bir
çerçeve içinde idi ki fludur:
Li’llahi’l-hamd sebeb oldu rahmet ile / an›lma¤a bu
çeflme merhum ve ma¤furunleh / efl-fleyh Mehmed Pîrizâde Hazret-i Osman Efendi hak bu kim
Receb Efendi ve sulb-u / kebîrleri efl-fleyh Mehmed Sâhib-i ilm ü hayâd›r sâhib-i Zeyl-i Atâ
Sad›k Efendi / Hazerâtlar›’n›n ruh-› flerifleri-çün Teflne-diller âb-› cûdundan olur sîrâb-› feyz
Fatiha. 23 fiaban 1265 (14 Temmuz 1849) ‹tdi mâü’l-hayât-› icrâ bu semtde dâ’imâ
Yapd› bu ra’nâ mu’allâ çeflmeyi Allah içün
‹kinci kitâbe ise befl sat›r halinde haz›rlanm›fl Ecrini mebrûr ü mevfûr eylesün Bâri Hudâ
olup flöyledir: Âb-› lûtfun itdi ebnâ-y› sebîle Selsebîl
Rûh-› pâk-› vâlidin flâd eyleyüb subh ü mesâ
Bahr-i lûtf ü ismetin âlem-bahâd›r nev’î Dürr-i yektâ gibi bu beyti Emînâ bendesi
Ya’ni Baflkad›nefendi kim odur mihr-iktidâr Kilk-i cevherdâr birle yazd› târîh-i binâ
Zât›n› hayrât içün göndermifl Allah âleme Âb-› cûd›n eyledi icrâ bu dil-cû çeflmeden
Lûtf›d›r her kâr› cûd endîflesi leyl ü nehâr Pîrizâde menba’-› cûd ü sehâ ayn-› atâ
Mîg-i ihsâniyle hurrem-i gülistân-mekremet 1181 (1767-68)
Feyz-i eltâf› ile bâ¤-› himem her dem behâr
Cûy-› lûtf› k›ld› ihyâ Hankâh-› Özbekî Kitâbe Kad› Abbaszâde Emin Mehmet Efendi
Ömr ü ikbâlin füzûn itsün Cenâb-› Gird-gâr taraf›ndan haz›rlanm›flt›r. Kendisi “Ebu ‹shak-
Yollar›n ta’mîr ü tecdîd eyleyüb bu çeflmenin zâdeler’den fieyhî Said Molla’n›n kitapç›s›
Hasbeten-lillâh icrâ itdi âb-› hofl-güvâr olup kad› idi. 1181’de vefat ederek Galata’da
1289 Ca. (Temmuz 1872) Kulekap›s›’na yak›n bir camiye defn olunmufl-
tur. Bu camii ahfad›ndan Kisedarzâde Hac› Ali
Çeflme, 1265 tarihli çeflmenin yerine yap›lm›fl- Efendi 1142 (1729-30)’da tamir eyledi. Hay-
t›r. Hac› Hoca Tekkesi bahsine bak›n›z. darpafla’ya defn edilen fieyh Kas›m Efendi’nin
bu Emin Efendi’nin o¤lu oldu¤u san›lmaktad›r.
fiimdiki çeflmenin bânisi, Sultan Abdülme-
cit’in Baflkad›n› Servetsezâ Kad›n’d›r. Kendisi Çeflme, fieyhülislâm Pîrizâde Osman Sâhib
uzun müddet Baflkad›n olmufl ve 27 Ramazan Efendi taraf›ndan babas›, Pîrizâde fieyhülislâm

1137
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

3/431 Osman Sâhib) (Daniflmend, Kronoloji, 4, fihrist) (‹.


Hakk›, Merâk›d, s. 65) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih,
s. 59) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 68) (F. ‹. Ayano¤lu, Vak›flar
‹daresince Tanzim Ettirilen Tarihî Makbereler, Vak›flar Der.
II. 1974, s. 402) (Mehmet Tahir, Osmanl› Müellifleri, s.
296) (M. Aktepe, fiem’danizâde Tarihi, II/A, s. 175, en-
deks) (‹nal, Son Sadrazamlar, s. 2182, endeks Sâhib Molla
md.) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/366, 372) (Feham
Ülgen, Abdülhak Hâmid’in ecdad›, Hayat Tarih Mec. 1973
Say›: 5, s. 74-75) (Hadîkatü’l-Cevâmi 1/80-2/154) (Kon-
yal›, Üsküdar Tarihi, 2/79)

RÜSTEM PAfiA ÇEfiMES‹

Pîrîzâde Osman
Sahib Efendi
Mehmet Sâhib Efendi’nin ruhu için vefat›n-
dan 18 sene sonra yapt›r›lm›flt›r. H adîka, bu çeflmenin yerini flöyle tan›mla-
maktad›r:

Çeflmesi ve çevresi. Mehmet Sâhib Efendi, 9 Recep 1162 (25 Ha- “Rüstem Pafla’n›n Taflç›lar Camii civar›nda bir
ziran 1749) tarihinde, yukar›da kitâbesi yaz›- çeflmesi vard›r. Tâk› dergâh›nda yaz›l› tarih
lan çeflmenin arkas›nda ve Y›lanl› Yal› ismiyle budur:
de an›lan muhteflem sahilhanesinde vefat ede-
rek Karacaahmet Mezarl›¤›’na, babas› yeniçeri Sâhibu’l-hayr âsâf-› rûflen-nihâd
a¤alar›ndan Pîri A¤a’n›n yan›na gömülmüfltür. Hazret-i Rüstem ilm-i hatem-i sühâ
Kabri, Çiçekçi Dura¤›’n›n karfl›s›nda ve Lâle Fî-sebîlillâh bunu itdi binâ
Devri fiairi Nedim’in ve Üsküdarl› Meflhur fia- Selsebîl ide Hudâ âna cezâ
ir Talât Bey’in kabirlerinin hemen arkas›nda- Teflnediller didiler târihini
d›r. Baba ile o¤ul devrinin ünlü birer flairi idi- Çeflme-i mâ-i hayât-› canfezâ
ler. 925 (1545-46)

Pîrizâde Mehmed Sâhib Efendi, fleyhülislâml›- ve bu camiin mukabilinde Himmet Dede med-
¤› s›ras›nda, 1958 tarihinde y›kt›r›lan Camc› fundur.”
Ali Çelebi Mescidi’ne minber koyarak cami
haline getirmifltir. Bu cami, fiehzadebafl› civa- Himmet Dede’nin mezar› bugün ilk yerinde
r›nda ve Kuyucu Murat Pafla Türbesi ve Med- de¤ildir. 1336 (1917-18) tarihinde Kad›köy-
resesi’nin karfl›s›nda idi. K›s›kl› Tramvay yolu yap›l›rken mevcut yolu
geniflletmek icab etti¤inden kald›r›larak flimdi-
Pîrizâde Osman Sâhib Efendi’nin damad›, vü- ki yerine gömülmüfltür.
zeradan Pîr Mustafa Pafla’n›n o¤lu Mehmed
Beyefendi idi. ‹lmiye mesle¤inden olan bu zat, Merâk›d’da flu izahat vard›r:
Beykoz’daki Sultaniye Mesiresi’ni tanzim ettir-
mifl, sofalar yapt›rm›fl ve ayr›ca bir de çeflme in- “Ba¤dat Caddesi, Karacaahmet’ten nakilleri,
fla ettirmifltir. ihtifalat ile fiehidlik’te mescid-i flerif önündeki
flebekeli türbeye nakli tarihi, sene 1336.” Bun-
Çeflmenin bânisi Osman Sâhib Efendi 5 Zilka- dan da anlafl›ld›¤› üzere gerek Taflç›lar Camii
de 1183 (2 Mart 1770)’de vefat ederek Aksa- ve gerekse Himmet Dede’nin mezar› ve Rüs-
ray’da, Murat Pafla Camii hazîresinde Kara Da- tem Pafla Çeflmesi Karacaahmet Türbesi’nin
vud Pafla’n›n mezar› yan›na gömülmüfltür. Os- sa¤ taraf›nda ve meydanda idi. Karacaahmet
man Sâhib Efendi’nin k›z›ndan olan ahfad› gü- Mezarl›¤›’n›n fiehidlik Kap›s›’n›n da bu s›ralar-
nümüze kadar gelmifltir. da yani 1336’da aç›ld›¤›n› kap›n›n yan›ndaki
kitâbeden anl›yoruz.
Kaynaklar: (Pervitij Paftalar›) (Sicill-i Osmânî, 1/368-369
‹smail Pafla; 2/385 M. Rüfldi Pafla; 3/187 Mehmed Sâhib ve Bir menzil çeflmesi olan Rüstem Pafla’n›n bu

1138
Üsküdar Çeflmeleri

eseri Anadolu’yu Üsküdar’a ba¤layan Ba¤dat


Yolu üzerinde bulunuyordu. Rüstem Pafla’n›n
efli ‹skele Camii ad›yla da ünlü camiin yap›m-
c›s› Mihrimah Sultan’d›r. Enderun’dan rikab
a¤al›¤› ile ç›km›fl, sonra Diyarbak›r valili¤inde
bulunup 1543 tarihinde damat olmufl olan
Rüstem Pafla, 28 Kas›m 1544’te Had›m Süley-
man Pafla’n›n azli üzerine sadaret makam›na
getirilmifltir. Kendisi “kehle-i ikbal” lâkab›yla
meflhurdur. 10 Temmuz 1561 tarihinde vefat
etmifl ve fiehzade Camii hazîresindeki türbesi-
ne gömülmüfltür. ‹stanbul’da ismini tafl›yan ve
bir çini müzesi halinde bulunan flaheser camii
yadigâr b›rakan ve Kanunî’ye onbefl sene sad- Sâhibu’l-hayrât Sa’deddin Efendi kim odur
razaml›k yapm›fl olan Rüstem Pafla, o¤lu ile be- Necl-i Feyzullah Efendi nuhbe-i ensâb ü âl Sa’deddin Efendi
raber medfun bulundu¤u türbesinin içini de Hânedân-zâd-› asâlet kim ulüvv-ü himmeti Çeflmesi kitabesi.
nev’inin fevkalâde örneklerini teflkil eden çi- Cüst-i-cûd›n teflnegân› eyledi âsûde-hâl
nilerle döfletmifltir. Hasbeten lillâh bu dilcû çeflmenin bünyâd›na
Su yerine s›dk ü ihlâs ile k›ld› bezl-i mâl
Kaynaklar: (Hadîka, 2/223) (T. Öz, ‹stanbul Camileri, S. Mevki’inde k›ld› bir âlî eser kim flübhesiz
49) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/256) (H. fiehsuvaro¤- Tâ-be-mahfler hayr ile mezkûr olur bi-k›yl ü kal
lu, As›rlar Boyunca ‹stanbul, s. 158) (G. Oransay, Osman- Kurretü’l-ayni Zübeyde Han›m’›n flâdâb idüb
l› Devleti’nde Kim Kimdi, s. 222) (M. Larus 10/779) (‹slâm Rûh-› pâkin ravza-i Cennet’de Hayy-i lâ-Yezâl
Ans. 9/800) (Uzunçarfl›l›, Osmanl› Tarihi, 2 fihrist) (Muh- Ömr-i cedd ü vâlid-i zî-flân›n› memdûd idüb
teflem Süleyman, Ankara Dil ve T. C. Fak. fihrist) (Ayvan- Virmiye dünyâ vü ukbâda Hudâ renc ü melâl
sarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 74) fiâkirâ atflân okurlar su gibi tarihini
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/80) (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 53) Kevser ile iç Zübeyde rûhuna âb-› zülâl
Sene 1154 (1741-42)

SA’DEDD‹N EFEND‹ ÇEfiMES‹

K aracaahmet Sultan Türbesi’nin sol tara-


f›nda ve Gündo¤umu Caddesi üzerindedir.
Sa¤ taraf›nda, Sa’deddin Efendi ve ailesinin
gömülü bulundu¤u bir hazîre, sol taraf›nda ise
yine kendisinin çeflme ile beraber yapt›rm›fl ol-
du¤u sebil, karfl› taraf›nda ve yanda Ahmet
Fethi Pafla Camii, sol ilerisinde halk›n yanl›fl
olarak At Mezar› dedi¤i, 1000 (1591-92)’de
vefat eden Rum Mehmet Paflazâde Niflanc›
Hamza Pafla’n›n aç›k türbesi bulunmaktad›r.

Üsküdar’da, Türk barok mimarîsinde infla olu-


nan ilk çeflme budur. Tamamiyle mermerden
yap›lm›flt›r. Ayna tafl›n›n iki taraf›ndaki, dört
köfle kaidelere oturtulmufl ince, zarif sütun ka-
bartmalar›n›n ve bafll›klar›n›n çok göz al›c› bir
görünümü vard›r. Bunlar›n yanlar›na da birer
kuzu çeflmeci¤i yap›lm›flt›r. Çeflmeciklerin ya-
laklar› pek güzeldir. Düz ayna tafl›n›n üzerinde-
ki dilimli kemeri, flekillerle bezenmifl olup, bu-
nun üzerinde 14 m›sral› flu kitâbe bulunmakta- Sa’deddin Efendi
d›r: Çeflmesi.

1139
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bânisi Sa’deddin Efendi fieyhülislâm Feyzullah


Efendi’nin (öl. 1703) torunudur. Müderris ve
sonra M›s›r Mollas›, 1160 Muharreminde
(Ocak 1747) Mekke kad›s›, 1167 (1735)’te ‹s-
tanbul kad›s› oldu. 1168 (1754-55)’te azledil-
mifl ve 1173 (1759-60)’ta da ölmüfltür. Sa’ded-
din Efendi Türbesi bahsine bak›n›z.

Kaynaklar: (Gezi Notu) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/81)


(Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Ça-
buk, s. 65-66) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 117-118) (Sicill-i Os-
mânî, 3/19)

SADRAZAM DAMAT HASAN


PAfiA ÇEfiMES‹

Ç eflme, Tunusba¤› Caddesi üzerindedir.


Tam karfl›s›nda Do¤anc›lar Park› sol tara-
f›nda ise, Nasuhî Efendi Tekkesi hazîresi bu-
lunmaktad›r. Ön yüzü kesme tafl di¤er cephele-
ri ise moloz tafl›ndan yap›lm›flt›r. Eskiden
Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere Sa’deddin önünde bulunan genifl yala¤› yolun tanziminde
Sebil ve çeflme sahibi Efendi, çeflme, sebil ve yan›ndaki aç›k türbeyi, kald›r›lm›fl ve onun yerine mermer ufak bir el
Sa’deddin Efendi’nin bu tarihte vefat eden k›z› Zübeyde Han›m’›n tafl› konmufltur.
flâhidesi ve k›z› ruhu için yapt›rm›flt›r. K›z›n›n kabri, yandaki
Zübeyde Han›m’›n türbede ve sa¤daki duvar›n yan›ndad›r. Kemeri üzerinde dört m›sral› flu kitâbe bulun-
da¤›lm›fl lâhdi. maktad›r:
Kitâbenin yazar› fiair fiâkir Bey için K›zlar
A¤as› Hac› Beflir A¤a Çeflmesi bahsine bak›- Asaf-› a’zam Hasan Pafla cenab-› zü’l-kerem
n›z. Yapd› bu ayni olub tevfîk-i Hakk âna refîk
Sadrazam Damat Didi tarihin Zamîrî dil döküb âb-› revân
Hasan Pafla Çeflmenin arkas›nda kesme tafltan yap›lm›fl bü- Hem-cû Zemzem akd› beyt-i Hakk’a bu âb-› rahîk
Çeflmesi. yük bir hazne, üzerinde ise sebilin saça¤› ile bir- 1117 (1705)
leflen mermer bir saça¤› vard›r. Üstü çat›s›zd›r.
Kitâbenin alt›nda rakam yaz›l› de¤ildir. 1117
tarihi ebced hesab› ile bulunmufltur. Fakat Ha-
san Pafla 1115-1116 tarihleri aras›nda on ayl›k
bir sadareti oldu¤una göre çeflmenin yap›m›na
1116 senesi Haziran-Temmuz aylar›nda bafl-
lanm›fl olmal›d›r.

Çeflme, yan›ndaki tekkeden 21 sene sonra in-


fla edilmifltir.

Hasan Pafla için Nasuhî Tekkesi bahsine bak›-


n›z.

Hasan Pafla, Antakya flehri ile Bakras ve Belen


aras›nda Karamurt denilen yerde bir mükem-
mel kale, cami, çifte hamam, kervansaray,
mektep, imaret, otuz dükkan ve evler ve bina-
lar ve su yollar› yapt›rm›flt›r. Vakfiyesi gurre-i

1140
Üsküdar Çeflmeleri

Safer 1116 (25 Mart 1704) tarihlidir.

Çeflme, 1997 senesinde Üsküdar Belediye-


si’nce onar›lm›flt›r.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.


Derin-V. Çabuk, s. 64) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/294) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 100) (Konyal›, Üsküdar Tari-
hi, 2/49) (‹brahim Atefl, Vak›f ve Vatan Savunmas›, Vak›f-
lar Der. 20/179) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 132)

SADRAZAM HAL‹L PAfiA


ÇEfiMES‹

Ç eflme, Aç›ktürbe Soka¤› ile Aziz Mahmud


Efendi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve ken-
di türbesinin alt›ndad›r. Çeflmenin sa¤ taraf›n-
SADRAZAM S‹NAN PAfiA
ÇEfiMES‹
Do¤anc›lar’da
Sadrazam Hasan
da Halil Pafla Sebili, karfl›s›nda ise, 1142 Pafla Çeflmesi
(1729) tarihli, fiehzade Bayezid Çeflmesi’nin
harabesi bulunmaktad›r. Ç eflme, Üsküdar Kaymakaml›k binas›n›n
arka taraflar›nda ve Toprakl› Sokak ile
Halk Dershanesi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve
kitabesi.

Klâsik üslûptaki bu kitâbesiz çeflme, Halil Pafla Toprakl› Soka¤›’n›n sol köflesindedir. Hemen
taraf›ndan türbesi ile beraber yapt›r›lm›flt›r. arkas›nda Sinan Pafla Camii ve Hazîresi bulun-
Mimar›, Mimarbafl› Mehmed A¤a’d›r. Türbe- maktad›r.
nin vakfiyesine göre 1626 Kas›m›ndan evvel
yap›lm›flt›r. Sadrazam Yemen Fatihi Sinan Pafla, çeflmeyi,
camii ve bu semti kendi paras› ile 990-1000
Halil Pafla için türbesi, çeflmenin yeri için fieh- (1582-1591) tarihleri aras›nda yapt›rm›flt›r.
zade Bayezid Çeflmesi ve Halil Pafla Suyu mad- Konyal›’n›n verdi¤i tarih do¤ru de¤ildir.
delerine bak›n›z.
Sinan Pafla Camii bahsine bak›n›z.
Halil Pafla, ikinci defa Kaptan-› Derya bulun-
du¤u s›rada 1023 Recebinde (A¤ustos 1614) Klâsik üslûpta tamamen kesme tafltan yapt›r›-
Dolmabahçe sahillerini arkas›ndaki da¤› deni- lan çeflmenin kitâbesi yoktur. Meyilli çat›s› tafl
ze ilka suretiyle doldurmufltur. Dolmabahçe kapl›d›r.
Camii ile Dolmabahçe Saray›’n›n bir k›sm› bu
doldurulan saha üzerine yapt›r›lm›fl ve bu su- 1976 y›l› bahar›nda, yeniden yapt›r›lan cami
retle semt, Dolmabahçe ismini alm›flt›r. hizas›na nakledilmifltir. Bu nakil s›ras›nda çefl-
menin içinde, suyun ak›fl›n› tanzim eden bir su
Kaynak: (Hadîkatü’l-Cevâmi 2/89) terazisinin bulundu¤u görülmüfltür.

Kaynaklar: (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 144) (Kon-


yal›, Üsküdar Tarihi, 2/87)

SARAÇLAR ÇEfiMES‹

Ç eflme, Saraçlar Çeflmesi Soka¤› üzerinde


ve bu soka¤›n, Behiç Bey Soka¤› ile olan
kavfla¤›na yak›n yerde olup bir menzil çeflmesi Sadrazam Halil Pafla
idi. (Behiç Bey Soka¤›’na bu ad Ulaflt›rma Ba- Çeflmesi ve sebilinin
kan› Behiç Erkin Bey an›s›na verilmifltir.) kap›s›.

1141
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Saraçlar Çeflmesi’nin
daima akan suyu:
“Çeflmesini arayan
su”

Çeflme sahibi,
Saraçlar Kâtibi
Abdullah Efendi’nin
flâhidesi ve aile
sofas›.

Bugün mevcut olmayan çeflmenin arka taraf›n- al›c› bir görünümü vard›.
da, ulu bir ç›nar a¤ac›n›n alt›nda, namazgâh ve
bir de kahve bulunuyor, çeflmenin ön taraf›n- Suyu daima akan çeflmenin önündeki yalaktan
da ise Seyyid Ahmet Deresi ak›yordu. Bu dere baflka, iki yanda hayvanlar›n sulanmas› için
üzerinde tek gözlü gayet ufak bir köprü vard›. ayr›ca yalaklar bulunuyordu.
Sol gerisinde ve ileride meflhur Haydar Pafla
Mezarl›¤› bulunmaktad›r. Sadrazam Halil Ha- Yeri müsait oldu¤u halde bu flirin köfle,
mit Pafla ile ailesinin ve roman yazar› Nâbizâde 1956’da buradan geçirilen kara yolunun düzel-
Nâz›m Bey’in kabirleri buradad›r. tilmesi s›ras›nda toprak alt›nda kalm›flt›r. Oysa
yol iki taraf›ndan geçirilerek bu mistik görü-
Osmanl› devrinde sefere giden vezirler ve ser- nüfl, bu ecdat yâdigâr› eser orta yerde muhafa-
darlar bu çeflmenin önünden geçerlerdi. za edilebilirdi.

Saraçlar Katibi Yekpare mermer büyük bir tafl, hem ayna tafl› Çeflmenin ayna tafl› üzerinde flu kitâbe bulunu-
Abdullah Efehdi’nin vazifesi görüyor ve hemde kitâbeyi ihtiva edi- yordu:
flahidesi ve yordu. Bunun iki yan›na ise, birer sütun yerlefl-
Saraçlar Çeflmesi tirilmiflti. Hiç bir süslemesi olmayan bu çeflme- Habbezâ nüzhet-fezâ-y› k›t’a-i huld-i berîn
vaziyet krokisi. nin haznesinin üstü namâzgâh idi. Bir çok Kim nazîr olmaz ana sahn-› fezâ-y› gülistân
a¤açlar›n gölgeledi¤i çeflmenin güzel ve gönül Sâhibu’l-hayr itdi icrâ iki mâ-i müstakîl
Nufl eden bir kâseden bulur hayât-› câvidân
‹stirâhat itme¤e bî-tâb olan züvvâr içün
Do¤rusu muhtâc idi bir böyle tarha bu mekân
‹steyen alsun vuzû’ k›lsun namaz itsün du’â
Eylesün tahsîl-i gufrân-› Hudâ-y› müste’ân
Sermedâ târîhin iflrâb et atâfl-› ümmete
Suffa-i nâdîde “aynan fîhâ tecriyân”
1190 (1776)

Kitâbenin güftesi ve hatt› Sermet Feyzullah


Efendi’ye aittir. fiekercizâde Hattat Mehmet
Efendi’nin o¤ludur. Medrese tahsili gördü, saray
hocal›¤› ve Selânik kad›l›¤› yapt›. Divan flairi
ve hattat idi. Babas› 1166 (1752)’de, kendisi ise
1202 (1787) tarihinde vefat etti. Kabirleri, Üs-
küdar’da Karacaahmet Mezarl›¤›’nda 9. Ada’da
ve Hattat fieyh Hamdullah Efendi’nin yan›nda-
d›r. Bugün yaln›z 1166 tarihli flâhide mevcuttur.

Çeflme sahibi Abdullah Efendi, hâcegândan


idi. Sonra saraçlar kâtibi oldu. 1211 (1797) ta-

1142
Üsküdar Çeflmeleri

rihinde vefat etti. Kabri, Karacaahmet Mezar- rerek akmaya devam etmektedir. Halk›n “Çefl-
l›¤›’nda, 5. Ada’dad›r. Ö Bölümü’ne bak›n›z. mesini arayan su” ad›n› verdi¤i bu vefal› su,
hâlâ akmakta olup bir k›sm› ‹brahima¤a Cad-
Kafesî destarl› flâhidesindeki kitâbe fludur: desi ve bir k›sm› da mezarl›k kap›s› yan›ndaki
bir p›nardan ç›kmakta ve ikinci su adeta Ab-
Sâhibu’l-hayrât ve’l-hâsenât dullah Efendi’ye gider gibi hazîresine kadar
Çeflme sahibi merhûm ve ma¤fûr ulaflmaktad›r.
El-muhtac ilâ rahmet
El-ma¤fûr Dîvân-› Hümâyun Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/374) (Sicill-i
Hâcelerinden sâb›ka Osmânî, 4/240 fiekerzâde Mehmed Efendi, 3/390 Abdullah
Sarâçlar Kâtibi Abdullah Efendi) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 37-38) (Ayvansarayî, Mec-
Efendi’nin ruhuna mua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 377) (Türk
Ve cem’i ehl-i iman Dili ve Ed. Ans. 7/525 Sermet Efendi) (Müstakimzâde,
Ruhlar›çün r›zaen lillâhi Tuhfetü’l-Hattatîn, s. 360-419) (fievket Rado, Türk Hattat-
Teâlâ el-Fatiha mea’s-salât lar›, s. 151-178) (Semavi Eyice, ‹stanbul-fiam-Ba¤dad Yolu Leonardo
Sene 1211 fî L 6 (4 Nisan 1797) Üzerindeki Mimarî Eserler, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Tarih De Mango’nun
Der. Say›:13/89-90) (M. Kemal Özergin, Üsküdar-Bostan- “Haydarpafla 1897”
Üsküdarl›, büyük ressam Ali R›za Bey, bu çefl- c›bafl› Güzergâh› Kitâbeleri, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Tarih tablosunda
menin hayranlar›ndan oldu¤u için de¤iflik re- Der. Say›:13/120-121) (S. Ünver, Kahvehanelerimiz ve Efl- Saraçlar Çeflmesi ve
simlerini yapm›flt›r. yas›, s. 44) (S. Ünver, Türkiye’de Kahve Kahvehaneler, çevresi.
Türk Etnografya Der. Say›: 5/59) (U¤ur Derman, Osmanl› (Antik A. fi. 178.
Saraçlar Çeflmesi’nin suyu yolu dört kez kapa- Devri fiehir ve Menzil Yollar›nda ‹stirahat ve ‹badet Yerleri, Müzayede Katalo¤u)
t›ld›¤› halde bir yolunu bulup eski künküne gi- Atatürk Konferanslar› 1971-1972, s. 284)

1143
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çok harap durumda olan bu çeflme, kesme tafl


Selâms›z Mezarl›¤› SELÂMSIZ MEZARLI⁄I ve tu¤la hat›ll› olarak yapt›r›lm›fl olup tonoz
Çeflmesi.
ÇEfiMES‹ çat›l›d›r. Ayna tafl› ve kitâbesi yok olmufltur.
Bânisi ve yap›ld›¤› tarih bilinmiyor. Çok bü-

Selâms›z Mezarl›¤›
Çeflmesi ve çevresi.
Ç eflme, Selâms›z Mezarl›¤›’n›n duvar›
önünde ve Yeni Ocak Soka¤› üzerinde idi.
Buras› Vang’›n Ba¤› ad›yla ünlü idi. Arkas›n-
yük bir haznesi ve çok yüksek piramit fleklinde
kubbesi vard›r.

daki Selâms›z Müslüman Mezarl›¤›’ndan bir Selâms›z Mezarl›k Soka¤›’n›n ismi de¤ifltirile-
niflane dahi kalmam›flt›r. Bu büyük mezarl›k rek Yeni Dershane Soka¤› ad› verilmifltir.
Çinili Karakolu’nun arkas›ndan bafllar ve eski-
den tramvay ve daha sonra da otobüs garaj›- Mezarl›k, eskiden, Ac›badem Mezarl›¤› ismiy-
olarak kullan›lan yere kadar uzan›rd›. fiimdi le an›l›yordu.
yerine birbirinin ayn› tipte evler yap›lm›flt›r.
Bu mezarl›ktaki tafllardan baz›lar› Toptafl› Ca- Ac›badem Tekkesi Mescidi bahsine bak›n›z.
mii’nin hazîresine nakledilmifltir.

SEL‹M‹YE ÇEfiMES‹
(fiAH SULTAN ÇEfiMES‹)

Ç eflme, Selimiye Camii Soka¤› ile Selimiye


Hamam Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve
Hamam Soka¤›’n›n sol köflesindedir. Karfl›s›n-
da Selimiye Askerî Hamam› ve sa¤ tarafta iler-
de, bugün park olan yerde ise, 1239 (1823-24)
tarihinde yapt›r›lan Selimiye Namazgâh› bu-
lunmaktad›r.

Çeflme, tamamen mermer kaplanm›flt›r. Ayna


tafl›nda kabartma flekiller vard›r. Arkas›nda ol-
dukça büyük bir haznesi bulunmaktad›r. Kitâ-
besi yoktur.

Selimiye Camii, 1220(1805-6) tarihinde, çefl-


me ise, Sultan III. Selim’in ablas›, fiah Sultan
taraf›ndan, 1207 (1792) tarihinde yapt›r›lm›fl-
t›r. fiair Aynî (öl. 1837) bu çeflme için bir ta-
Selimiye Çeflmesi rih manzumesi haz›rlam›flt›r ki, fludur:
(fiah Sultan Çeflmesi)

1144
Üsküdar Çeflmeleri

O deryâ-cûd ü yenbu kerem Sultan Selim Hân kim


Zülâl-i feyz-i lûtf›ndan flâd eder hergâh
Harîm-i hâss›d›r olsa sezâ sakas› ‹skender
Büyük hemfliresi fiâh-› Cihân’›n yâ’ni fiâh Sultan
‹derler vasf›n› su gibi ezber âftâb ü mâh
O âli meflrebin cufl etdi cûy-› lûtf› deryâ-vefl
Mahallinde ne dilcû çeflme icrâ eyledi icrâ
Lisân-› halle târihin okur lûleler Aynî
Bu dilcû çeflmeden nûfl eyle Zemzem fî-sebîlillâh
1207

Çeflmenin bânisi fiah Sultan, III. Mustafa’n›n


k›z›d›r. Annesi Mihriflah Sultan’d›r. 1192
(1778) de, amcas› Sultan I. Abdülhamit tara-
f›ndan Niflanc› Seyyid Mustafa Pafla ile evlen-
dirildi. Saray›, Çarfl›kap›’da, Divanyolu üze- resi haline getirilmifltir. Çeflme bu pencerenin
rinde, Yemen fatihi Sinan Pafla Türbesi ve ha- alt›ndad›r. Hâcet penceresi 1930 tarihinde tafl Do¤anc›lar’da fiakir
zîresinin karfl›s›nda olup Çifte Saraylar diye duvar ile örülmüfltü. 1999 y›l›nda Üsküdar Be- Ahmet Bey Çeflmesi
ünlü idi. lediyesi taraf›ndan bu tafl duvar y›k›larak yan- ve eski bir ev.
daki evde korunmakta olan gayet güzel pirinç Çeflme Durak
1802 Mart›nda vefat etti. Kabri, Eyüp Sul- dökme flebekesi, eski pencere yerine yerlefltiril- mahallinin hemen
tan’da, Zal Mahmut Pafla Camii yan›nda ve mifltir. arkas›ndad›r.
Feshane Caddesi üzerindeki türbesindedir. Bu-
rada devrinin en güzel sebil ve mektebini yap- Çeflmenin kabartma motiflerle süslü, ensiz ay-
t›rm›flt›r. Vefat›nda 42 yafl›nda idi. na tafl› ve genifl yala¤› mermerdendir. Ayna ta-
fl›n›n iki yan›na birer kuzu çeflmeci¤i yap›lm›fl-
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Aynî Divan›, ‹stanbul 1258, s. sa da küçük yalaklar› k›r›lm›flt›r. Çeflmenin ki-
308-309) (5.1. Vak›f Defteri No. 1478. Defter 1930’da tâbesi yoktur. Bu güzel görünümlü eserin mut-
yeni harflere çevrilmifltir.) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Ka- laka kurtar›lmas› lâz›md›r.
d›nlar› ve K›zlar›, Ankara 1980, s. 101-102) (Nermi Has-
kan, Eyüp Sultan Tarihi, ilâveli ikinci bask›, ‹stanbul Hazîrenin ve çeflmenin bak›c›lar› için yapt›r›l-
1996, s. 218) m›fl olan ahflap iki katl› evde yaklafl›k 30 sene-
dir Bülent Kars ailesi oturmaktad›r. K›zlar›
Zeynep Han›m bu evde dünyaya gelmifltir.

S‹LÂHfiOR fiAK‹R BEY


ÇEfiMES‹
Çeflme, Do¤anc›lar Meydan›’nda ve Tunusba-
¤› Caddesi üzerindedir. Arka taraf›nda hazîresi,
sa¤ gerisinde sonradan Aypark Bahçe Sinemas›
olan Dilküfla Tiyatrosu (flimdi Do¤an Lisesi),
sol taraf›nda, bugün Sosyal Sigortalar Dispan-
seri binas›n›n bulundu¤u yerde, Üsküdar Mu-
tasarr›fl›¤› binas› ve sol ilerisinde Hasan Pafla
Çeflmesi ve Nasuhî Tekkesi Camii, karfl›s›nda
da Do¤anc›lar Park› bulunmaktad›r. Büyük bir
bahçe içindeki üç katl› ahflap Mutasarr›fl›k bi-
nas› Üsküdar’›n en muhteflem yap›s› idi.

Çeflme, hazîre duvar›na yap›lm›flt›r. Y›¤ma tafl-


tan yap›lan bu duvar›n bir k›sm› aç›larak, mer- Silahflor fiakir Bey
mer söveli ve kiriflli bir çerçeve içine flebeke Çeflmesi ve hâcet
demiri yerlefltirmek suretiyle bir hâcet pence- penceresi.

1145
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

1235 (1819). Risalezâde’nin k›z› Mehmed Sa-


d›k Bey’in efli fierife Fatma Han›m.

1237 fiin 27 (May›s 1822). Mehmed Sad›k


Bey cariyelerinden Osman Bey’in efli
Münevvere Hatun.

1241 (1825). Güzel tafl. Osman Beyefendi’nin


duhter-i pakizesi Emine Han›m.

1242 gurre-i B. (29-1-1827). Kâtibî sikkeli


yüksek tafl. Sekiz s›ra halinde haz›rlan-
m›fl olan kitâbesinin alt› sat›r› duad›r.

“Silâhfloran-› Hassa’dan Mir Mehmed fiakir Bey”

Muhterem eflleri Nimet Han›m’d›r ki, bu aile 1253 (1837). Eshab-› hayratdan fiakir Beyzâ-
Silahflor fiakir Bey’in gerek flebekenin ve gerekse hazîredeki flâhide- de Enderun-› Hümâyun’dan mahrec ha-
kâtibî sikkeli flahidesi. lerin korunmas› ve bak›m›na büyük özen gös- kaniye mütevellisi Mehmed Sad›k Bey.
termifllerdir.
1254 Ca. 25 (A¤ustos 1838). fiakir Bey’in k›z›
Çeflmenin çok büyük su haznesinin cephesi Nefise Han›m.
üzerine yerlefltirilen selsebil yerinden ç›kar›l-
m›fl ve yere yat›r›lm›flt›r. ‹ki yan›ndaki ince za- 1260 (1844). fiakir Bey’in k›z› Kâmile Han›m.
rif sütunlar› k›r›lm›flt›r. Yekpare mermerden
oyularak yap›lm›fl olan selsebilin befl göz ve ya- 1263 B. 19 (Temmuz 1847). “Bir acayib derde
la¤›ndan sular dökülmekte imifl. Alt kaide ya- düfldüm bulamad›m asla deva”. Enderun-›
la¤› elan mevcuttur. Önünde ulu bir f›st›k ça- Hümâyun’dan mahrec Osman Bey’in k›-
m› vard›r. z› Fat›matü’z-Zehra Han›m.

Hâcet penceresi arkas›ndaki flâhideler flunlar- 1266 Cim. (Nisan 1850). Ahmed Hamdi
d›r: Bey’in efli fahrü’l-muhaddere (terbiyeli
ve iffetli kad›nlar›n övüncü) Sarayl› Fat-
1233 (1817). Kuzatdan Mustafa Efendi’nin ma Tab’î Han›m.
k›z› Mehmed Sad›k Bey’in efli Fatma
Han›m. 1287 fiaban 25 (Kas›m 1870). Enderun-›
Hümâyun’dan mahrec Osman Beyzâde

Silahflor Ahmet fiakir


Bey’in efli
Ayfle Hatun’un
1227 tarihli flahidesi.

Silahflor Ahmet fiakir


Bey Çeflmesi
vaziyet krokisi.

1146
Üsküdar Çeflmeleri

Çeflme en geç 1817 tarihinde yap›lm›flt›r. fia-


kir Bey’in kona¤›n›n da bu hazîrenin arkas›n-
da bulundu¤u muhakkakt›r. Selsebil, konak y›-
k›ld›ktan sonra flimdiki yerine getirilmifl olma-
l›d›r. Su deposunun büyüklü¤ü de bunu göster-
mektedir.

fiakir Bey’in o¤lu Osman Nuri Bey’in, Nakflî


sikke kabartmal› flâhidesi ile torunu Mustafa
fievki Bey’in flâhidesi Do¤anc›lar Camii yan›n- Silahtar Bahçesi
daki ‹zmirli Ali Pafla Aç›k Türbesi’ndedir. Bu Soka¤›’ndaki
türbe bahsine bak›n›z. ‹ki yerde tafl› oldu¤una çeflmenin
göre biri makamd›r. 1995’teki durumu.

eflraf-› kuzatdan es-seyyid Ahmed


Hamdi Bey.
S‹LÂHTAR BAHÇES‹ SOKA⁄I
1317 (1899). Silâhfloran-› Hassa’dan Mehmed ÇEfiMES‹
fiakir Bey’in hafîdesi, Mustafa Bey’in k›-
z› Hadice Han›m.

fiakir Bey’in o¤lu Osman Nuri Bey, 11 Sad.


Ç eflme, Yenimahalle civar›nda, Selâmi Ali
Efendi Caddesi ile Çavufldere Caddesi
aras›nda uzanan, Silâhtar Bahçesi Soka¤› üze-
1278 (A¤ustos 1861) tarihinde vefat etmifltir. rinde ve bu soka¤›n T›knefes Soka¤› ile birlefl-
Kabri, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda ve 9. ti¤i yerde ve ikinci soka¤›n sol köflesinde idi.
Ada’dad›r. Tafl› üzerindeki kitâbesi fludur:
Bugün, yaln›z tonoz duvar bakiyeleri kalm›flt›r.
“Üsküdar’da Do¤anc›lar’da Sinan Pafla Mahalle-
si’nde sakin Silâhfloran-› Hassa’dan fiakir Beyzâ- Karfl› köflesinde ise, tonoz çat›l› bir mahzen bu-
de, Enderun-› Hümâyun’dan mütekaid tarikat-i lunmaktad›r. Bu semtin yafll›lar›, bunun bir
aliyye-i Nakflibendiyye bendegân›ndan Osman ayazma oldu¤unu söylerlerdi.
Nuri Bey”
Çeflme, 1920 tarihlerinde mamurdu. 1870 ta-
fiakir Bey’in efli Ayfle Hatun 1227 (1812) tari- rihlerinde Hassa Mimarlar›’ndan Agop Kalfa
hinde vefat etmifltir. Kabri, Karacaahmet Me- tarafndan yapt›r›lm›flt›r.
zarl›¤›’nda 9. Ada’da olup tepelikli güzel flâhi-
desi Osman fiems Efendi kabrinin tam arkas›n- Çeflmenin yan›ndaki T›knefes Soka¤›’ndan bi-
da ve onun 20 ad›m ilerisindedir. fiâhidesinde- raz yüründü¤ünde üzeri genifl bir meydan olan
ki kitâbe fludur: bir tepeye gelinir. Buras› halk dilinde, Silâhtar
Bahçesi Tepesi diye ünlüdür.
Gençken geldi ecel çare bulmak muhâl
Hak ismin tesbîh ile tâ bulas›n cemâl Ayazman›n ve arkas›ndaki tek katl› evin ve
Kabrime gelen ihvan eylesün hakk›n helâl bahçenin sahibi, 1940 tarihlerinde yafl› 80’i afl-
‹bretle bak mezara bulas›n sende kemâl k›n, beyaz sakall›, nur yüzlü, ihtiyar A¤a Ba-
Ya Rab rahmetinle yarl›¤a biz fakîre verme azâb ba’n›n anlatt›¤›na göre, çok eskiden beri bura-
Cürmümüz aff›nla yâ Rab kimseye verme ›zd›râb s›, Silâhtar Bahçesi diye biliniyormufl. Bugün
Aldanma dünya evine etme âhiretin harâb meskun olmayan bu tepenin, Çavufldere Vadi-
Hak müyesser eyliye Resul’un Kevser’inden flarâb si’ne, ‹stanbul’a ve Toptafl› taraflar›na do¤ru
Do¤anc›lar’da Ser-silâhflor fiakir bakan, çok güzel manzaras› vard›r.
A¤a’n›n zevcesi merhume ve ma¤fure
Aifle Hatun ruhuna el-Fatiha Çeflmenin mermer istalaktitli al›nl›¤›, hemen
1227 arkas›ndaki büyük, ahflap evin bahçe kap›s›
önüne basamak tafl› olarak konmufltur.
Eflinin ayr› bir yere gömülmesi çeflmenin henüz
1812 tarihinde yap›lmad›¤›n› göstermektedir. Kaynak: Vak›f Defteri No: 1507.

1147
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

S‹LÂHTAR SÜLEYMAN A⁄A SÎNEPERVER VAL‹DE SULTAN


ÇEfiMES‹ ÇEfiMES‹

Ç eflme, Seyyid Ahmet Deresi’nin yan›nda


ve ‹ranl›lar Mescidi’nin sa¤ taraf›ndaki,
zemini beton kapl› meydan›n alt›nda ve ulu bir
G ülnufl Emetullah Valide Sultan’›n 1122
(1710) tarihinde yapt›rd›¤› Yeni Cami’in
Balaban ‹skelesi’ne aç›lan, Balaban veya Mek-
ç›nar a¤ac›n›n yan›nda idi. tep Kap›s› denilen avlu kap›s›n›n karfl›s›nda ve
ayn› cami imaretinin sol taraf›nda ve köflede-
Meydan, 1965 tarihlerinde flimdiki flekliyle ge- dir.
niflletildi¤inden dereye ve bostana inen merdi-
ven ile beraber toprak alt›nda kalm›flt›r. Türk barok mimarîsi üslûbunda tamamen mer-
merden yapt›r›lan bu üç yüzlü çeflmenin ke-
Kesme tafltan yap›lan bu klâsik çeflmenin ke- merli ayna tafllar›n›n iki yan›na ince mermer
meri alt›nda dört sat›r halinde alt› m›sral› bir sütunlar yerlefltirilmifltir. Çeflmenin esas yüzü
kitâbesi vard› ki tarih beyti fludur: ortada olup ayna tafl›, di¤er yüzlerde oldu¤u gi-
bi düz mermerdendir. Dilimli kemerinin iki
Âb›n› içdi Sezaî didi mu’cem tarih yan›na pembe mermer pladiyenler yap›lm›flt›r.
Ayn-i pakize-i zîba-yi Süleyman A¤a Kemerinin üzerinde iki yan› kabartma flekilli
15 Rebiyülevvel 1165 alt› m›sral› bir kitâbe ve bunun üzerinde de
“Mâflallah” yaz›s› ile “ve sekahum Rabbuhum fle-
Çeflme, 1 fiubat 1752 tarihinde yapt›r›lm›flt›r. râben tahurâ” ayeti yer alm›flt›r.
Kitâbe, Sultan III. Osman (1754-1757) ve
Sultan III. Mustafa (1757-1774) devrinin flair- Orta yüzün iki yan›nda bulunan çeflmelerin sa-
lerinden Manast›rl› Sezai Efendi taraf›ndan ça¤› alt›nda Sultan I. Abdülhamit’in bir çerçe-
söylenmifltir. Teflrifatî ve tarihçi ‹zzî Efen- ve içinde tu¤ralar› ve bu tu¤ralar›n alt›nda da,
di’nin enifltesi idi. dörder m›sral› kitâbeler vard›r. Dilimli, mer-
mer bir saçak üç çeflmeyi de örtmektedir. Sa-
Suyu daima akan bu çeflmenin iki yan kenar›- çak üstünde dört yüzlü kubbe kasna¤› bulun-
na ince uzun servi motifleri yap›lm›flt›. maktad›r. Alttaki poligonal sütunlar burada da
devam ederek kasnak yüzlerinin kenarlar›n›
Çeflmenin bânisi Süleyman A¤a, 1162 (1749) oluflturur. Bu kasna¤›n üzerinde ortadaki di¤er-
tarihinde silâhdar olmufl ve 1169 (1755) tari- lerine göre biraz daha yüksekçe olmak üzere
hinden sonra da vefat etmifltir. Süleyman kurflun kapl› üç kubbecik vard›r. Ortadaki
A¤a, Bulgurlu Köyü Camii yan›nda 1169 tari- kubbenin üzerine mermer bir alem yerlefltiril-
hinde, bugün mevcut olmayan bir de mektep mifltir. Üç yalakl› çeflmenin haznesi sa¤daki bi-
yapt›rm›flt›. rinci çeflmenin yan›nda olup çimento ile s›-
vanm›flt›r.
Kaynaklar: (Gezi Notu) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/352) (Cevdet Çulpan, Serviler, s. 121) (Sicill-i Osmânî, Sa¤daki ve soldaki çeflmeler üzerinde dörder,
3/15 Sezai Efendi, 3/81 Süleyman A¤a, 3/467 ‹zzî Süleyman ortadaki çeflme üzerinde ise alt› m›sra olarak
Efendi) devam eden kitâbe fludur:

Fatih’te Tezgahç›lar
Soka¤› ile Ferah
Sokak aras›nda
Sineperver Valide
Sultan Mektebi’nin
harabe hali.
(Aral›k 1997)

1148
Üsküdar Çeflmeleri

Sineperver Valide
Sultan Çeflmesi.

fiâhenflâh-i âlem-penâh Sultan Hamid dâd-hâh Sîneperver Valide Sultan’›n ‹stanbul Fatih’te
fiehzâdesinden biri âh dünyadan itdi irtihâl Tezgâhç›lar soka¤› ile Ferah Sokak aras›nda
Allah o necl-i emcedin nuviyyin minû mesnedin elan harabe durumunda bulunan bir mektebi
fiehzade Sultan Ahmed’in kabrin ide Cennet misâl vard›.
* * *
Rûhu içün gör himmeti kim mâder-i pür-flefkati H›z›r ‹lyas A¤a tarihinde: “Sultan Mustafa’n›n
‹kinci Kad›n Hazreti üç çeflme yapd› bî-misâl annesi ismetlu Valide Sultan padiflah›n (II.
Kim birine olmaz nazîr ser-çeflme-i mihr-i münîr Mahmut) k›z kardefli Esma Sultan’›n da anne-
Bu tarz tarh-› dil-pezîr görmüfl de¤il çeflm-i hayâl si oldu¤undan sayg› gösterilmekte idi. Bu ba-
Hakk Sîneperver Kad›n’› flâh-› fleref unvân›n› k›mdan dinlenmeleri için ‹stanbul’un bütün
fiehzade ve Sultân›’n› s›hhatde k›lsun pür-kemâl semtlerindeki saraylar emrinde bulunuyordu.
* * * Bir kaç aydan beri Eyüp’teki sarayda kalmakta
Olsun o flâh-› mülk-ü din oldukça taht›nda mekîn ise de orada da iyileflemedi¤inden 1244 Rece-
fiehzadegâniyle hemîn mahfûz-› Hayy-i Lâ-yezâl binin 13. günü (19 Ocak 1829) vefat etti.” de-
Atflâna iflrâb eyledin târîh-i itmâm›n Sabîh mektedir.
Merhûm Sultan Ahmed’in nev çeflmesinden mâ-i zülâl
1194 (1780) Kabri, Eyüp Sultan Camii’nin flad›rvan avlu-
sunda ve ulu ç›nar a¤ac›n›n arkas›ndad›r. fiâ-
Çeflmenin bânisi Ayfle Sineperver Valide Sul- hidesindeki kitâbe fludur:
tan, I. Abdülhamit’in kad›n› ve Sultan IV.
Mustafa’n›n annesidir. Bir sene kadar valide Hudâvendigâr-› sâb›k Cennet-mekân firdevs-afliyân
sultanl›k yapabilmifltir. II. Mahmut’un 28 Sultan Mustafa Han ibn-i Sultan Abdülhamid Han
Temmuz 1808’de tahta ç›kmas› ve o¤lu Musta- Tâbe serâhumâ Hazretleri’nin vâlide-i
fa’n›n 15/16 Kas›m 1808’de, yirmidokuz yafl›n- muhteremeleri merhûm ve ma¤furetü’fl-flân
da bulundu¤u halde bo¤ularak idam edilmesi Âifle Sîneperver Vâlide Sultan
üzerine Eski Saray’a gönderilmifl ve vefat›na Hazretleri’nin rûh-› flerifleri-çün
kadar burada hasta ve alîl olarak oturmufltur. R›zaen-lillâhi teâlâ Fatiha.
O¤lu Mustafa’n›n bir kuflakla bo¤ularak öldü- 1244 fî 3 Cemaziyelâhir (11 Aral›k 1828)
rülmesi onu çok üzmüfl ve a¤lamaktan gözleri-
ni kaybetmiflti. ‹lyas A¤a’n›n vermifl oldu¤u tarihin do¤ru ol-
mad›¤› görülmektedir. Vazo içinde çiçek ka-

1149
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

67-68) (Sicill-i Osmânî, 1/17 fiehzade Ahmed; 1/21 Sîneper-


ver; 3/223 Sabih Ahmed Efendi) (G. Oransay, Osmanl›
Devleti’nde Kim Kimdi, 1/128-134) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul
Çeflmeleri, 2/380) (Türk Dili ve Ed. Ans. 1/75) (Ç. Ulu-
çay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 105-106) (Konya-
l›, Üsküdar Tarihi, 2/107) (H›z›r ‹lyas, Enderun Tarihi, Ca-
hit Kayra tercümesi, s. 322)

SULTAN I. AHMET ÇEfiMES‹

Ç eflme, Ayvansarayî Haf›z Hüseyin Efen-


di’nin Mecmua-y› Tevarih adl› eserinde
belirtti¤ine göre, “Kavak Saray› ve Taz›c›lar
Oca¤›” yak›n›ndad›r. Yine ayn› yazara göre,
Sultan I. Ahmet’in “kurb-i Haydarpafla’da leb-
i deryada” da H. 1023 tarihli bir çeflmesi daha
vard›r.

Kavak Saray› yak›n›ndaki çeflme, Kavakderesi


Vadisi’ni ikiye ay›ran Taflköprü’nün yan›nda
idi. 1935 tarihlerinde mevcut olan bu çeflme-
nin kitâbesi fludur:

Hazret-i Sultan Ahmed Han ol z›ll-i celîl


Eyledi bu çeflmeyi bunda misal-i Selsebîl
bartmal› flâhidesi, tafl iflçili¤inin en güzel örne- Hayra mâil lûtf› çok âli himem
Sineperver Valide ¤idir. Hatt› nefistir. Gelmemifldir böyle bir flan› cezîl
Sultan’›n eflsiz bafl Dilerim Hakk’dan o flâh›n devleti efzûn ola
flahidesi ve Sineperver Valide Sultan ile I. Abdülhamit’in Eyliye çok çok safâlar vire Hakk ömrü tavil
nefis ayak tafl›. o¤lu olan fiehzade Ahmet 8 Aral›k 1776’da Göricek didim bunun tarihini
do¤mufl, 29 Ekim 1778’de ve 11 ayl›k oldu¤u fiah Ahmed Çeflmesi’nden mâ selsebîl
halde ölmüfltür. Kabri, ‹stanbul’da 4. Vak›f 1024
Han karfl›s›nda, Hamidiye Medresesi (Borsa Ha-
n›) yan›ndaki türbededir. Türbe ve medrese- Kitâbenin Sofuzâde Mehmet Dâî taraf›ndan
nin yap›m› için lâz›m olan arsa Osman Pa- haz›rlanm›fl oldu¤u san›lmaktad›r. Di¤er kitâ-
fla’dan al›nm›fl ve bu küçük kabrin üzerine infla besi için, Sultan Ahmet’in H. 1023 tarihli çefl-
olunmufltur. Çeflme, fiehzade Ahmet’in ölü- mesine bak›n›z.
münden 16 sene sonra yap›lm›flt›r.
Kaynak: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 291)
Kitâbe yazar› Sabîh Ahmet Efendi Kumkap›l›
Mustafa A¤a’n›n o¤ludur. Kardefli Müneccim-
bafl›’d›r. Tokadî Emin Efendi’ye mürid olmufl-
tu. Galata Gümrü¤ü Baflkâtibi iken 1199 SULTAN I. AHMET ÇEfiMES‹
(1784-85)’da vefat etmifltir. Türkçe, Arapça
ve Farsça yazabilen bir flair olup divan› vard›r.

Çeflme, Haziran 1988 tarihinde, Üsküdar Bele-


Ç eflme, Kavak ‹skelesi Caddesi’nin sol ta-
raf›nda ve Selimiye K›fllas›’n›n do¤uya
aç›lan kap›s›n›n karfl›s›nda ve “leb-i derya”da
diye Baflkan› Say›n Necmettin Öztürk zama- idi.
n›nda restore edilmifltir.
Hüseyin Efendi, çeflme yak›n›ndaki Harap
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Teva- Mescit’i kaydettikten sonra:
rih, Haz. F. Derin-V. Çabuk, s. 261) (Mir’at-i ‹stanbul, s.

1150
Üsküdar Çeflmeleri

“Çeflme, Sultan Ahmet Han-› evvel merhû-


mun eseridir. Yolun di¤er taraf›nda vaki na-
mazgâh ve alt›ndaki çeflme dahi Ali A¤a nam
sâhibu’l-hayr›n eseridir.” demektedir.

Vaziyet krokisi için Harap Mescit bahsine ba-


k›n›z.

Mecmua-y› Tevarih’ten al›nan kitâbesi fludur:

Hazret-i Padiflah-› rûy-› zemîn

Ya’ni Han Ahmed-i Mahmud-simât Çeflme, suyuna ak›nt› verilebilmesi için çukur-
Eyledi bendesi bir çeflme bina da yap›lm›flt›r. Buraya 4-5 tafl basamakla inilir. Büyükçaml›ca’da
Hakk budur suyu hemân âb-› hayât Çeflmenin önündeki avlunun zemini tafl döfleli Sultan IV. Mehmet
Mürg-i-dili her ne kadar geldi ise olup etraf› duvarla çevrilidir. Arkas›nda çok Çeflmesi kitabesi.
‹çüben suyun an›n buldu hayât büyük bir su haznesi bulunmaktad›r. Üzeri na-
Nice merzaya flu’a buldu suyu mazgâht›r.
Her içen s›hhat ile buldu necât
Nûfl iden Padiflah’a didi du’â Büyük ve yüksek ayna tafl›n›n üstünde, yaprak
Dü cihânda bula âlî derecât motifleri ile süslü bir madalyon içinde, II.
Didi çün Dâî an›n târîhini Mahmut’un tu¤ras› vard›r. Bunun alt›nda 22
‹çene s›hhat ola âb-› hayât m›sral› bir kitâbe mevcuttur. Sultan II. Mah-
1023 mut’un tamirini belirten 1251 (1835-36) ta-
rihli manzume fludur:
Bugün mevcut olmayan bu çeflme, Sultan I.
Ahmet (1603-1617) taraf›ndan 1614 tarihin- Kulzüm-i rüfld ü fetânet dâver-i deryâ-nevâl
de yap›lm›flt›r. Sultan Ahmet, bu çeflmenin ya- Menba’-› cû-y› inâyet Hazret-i Mahmûd Hân
p›ld›¤› s›ralarda Kavak Saray›’n›n yan›na da bir Âb-› rû-y› tâc-dârân-› selâtîn-i izâm
cami yapt›rm›flt›r. Kavak Saray› ve Camii bah- Nûr-i çeflm ü rûh-i âlem z›ll-i Rabbu’l-müsteân
sine bak›n›z. Gayret-i flâhânesiyle k›ld› tanzîm-i umûr
Devlete verdi nizâmiyle hayât-› câvidân
Kitâbe yazar› Sofuzâde fiair Edirneli Mehmed
Dâî Efendi 1615 tarihinde vefat etti. Tarih dü-
flürme sanat›nda usta idi.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.


Derin-V. Çabuk, s. 106) (Ayvansarayî, Hadîkatü’l-Cevâmi
2/226) (Sicill-i Osmânî, 1/14-15) (Türk Dili ve Ed. Ans.
2/185)

SULTAN IV. MEHMET


ÇEfiMES‹
(BÜYÜK ÇAMLICA ÇEfiMES‹)

Ç eflme, K›s›kl›-Büyük Çaml›ca Yolu üzerin-


de, Veliaht Yusuf ‹zzeddin Efendi köflkü-
nün bahçe kap›s› önünde ve Subafl› Gazino-
su’nun yan›ndad›r. Büyük Çaml›ca Subafl› Na-
mazgâh› bahsine bak›n›z. Sultan II. Mahmut
Çeflmesi kitabesi.

1151
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Her harâbezâr› cûd-u flefkati mamûr ider Padiflah-› kal’a-gîr vasf-› fliken
Her dil-i mahzûnu eyler iltifât-› kâmrân Hüsrev-i Rüstem nekr-i flîr-i vega
Teflnegân› kand›r›r âb-› zülâl-i lûtfuna Gonce-i tab’›n görünce gül gibi
Ak›dub sular gibi ihsân›n ol flâh-› cihân Açd› devletle bu cây-› dil-küflâ
‹flte ezcümle harâb olmufl görüb bu çeflmeyi Oldu cârî emr-i âlî k›ld›lar
Eyledi tecdîdine fermân inayetle hemân Bir müferrih havz ü bir çeflme zîba
‹tdirüb mecrâs›n› tathîr suyun bulundurub Havz-› Kevser çeflme-i âb-› hayât
Yapd› bu nev çeflmesâr› ol flehenflâh-› zemân Gayret-i cûy-i ‹rem ayn-› flifâ
G›ll ü g›flden eyleyüb tathîr dehri ser-te-ser fiehriyâre nûfl-i cân olsun müdâm
Nusret ü tevfîk-i Hakk olsun refîk ve ma’an H›fz ide zât›n Cenâb-› Kibriyâ
Hükm ü fermân› ola cârî cihâna sû-be-sû Ola câri tâ k›yâmet âb-vefl
Eyledikçe hükmün icrâ mihr ü mâh-› âsumân Sû-be-sû emri bi-hakk-› enbiyâ
Befl vakit nâs eyler icrâ bu duâ-y› elzemi Dâ’imâ z›ll-› hümâ-y› devleti
Tâ-be-mahfler ide Hakk f›rak-› âsâr› sâyebân Eylesün dehri serâser pür-ziyâ
Bendesi Râsih didi tecdîdine târîh-i tâm Nali’den tarihini sordum didi
Eyledi icrâ bu ayn-i Zemzem’i Mahmûd Han Çeflme-i aynu’l-hâyat-› cân-fezâ
1251 1071
El-fakir Yesarîzâde Mustafa ‹zzet gufire-lehuma
Nali Mehmet Efendi, Konyal›’d›r. Alim flair-
Kitâbe, Kazasker Hac› Mustafa ‹zzet Efendi ta- lerden olup Selânik hakimi iken 1674’te orada
raf›ndan haz›rlanm›flt›r. Kendisi, 1776-23 Ha- vefat etti. Nali Mehmet Efendi Çeflmesi bahsi-
ziran 1849 tarihleri aras›nda yaflam›flt›r. Baba- ne bak›n›z.
s›, Hac› Yesarî Es’ad Efendi’dir. Es’ad Efendi,
ta’lik hatta, Türk hattatlar›n›n en büyüklerin- Hadîka yazar›, çeflmenin bu kitâbesini de¤iflik
den say›l›r. 19 Aral›k 1798’de ölmüfl, Fatih’te bir tarzda kitab›na kaydetmifltir. Eserinde flu
Gelenbevî Caddesi üzerindeki hazîreye gömül- bilgi bulunmaktad›r:
müfltür. Sol eli ile yazd›¤› için ‘Yesarî’ denmifl-
tir. Babas› Kara Mahmut A¤a’d›r. “Büyük Çaml›ca denmekle meflhur mesiregâh-
ta IV. Sultan Mehmet Han bir su cereyan et-
Mustafa ‹zzet Efendi, Türk bestekâr›, yönetici- tirmifltir ki, misli görülmüfl de¤ildir. Lâkin çok
si ve nota koleksiyoncusu Yesarîzâde Ferik Ah- de¤ildir. Sultan Selim Han zaman›nda fieyhü-
met Necip Pafla’n›n babas›d›r. Hamidiye Mar- lislâm olan Aflir Mustafa Efendi’nin (1728-
fl›’n› bestelemifltir. 28 Nisan 1883 tarihinde 1804) o¤lu Hâtif Efendi’nin tertib etmifl oldu-
vefat ederek, Sultan Mahmut Türbesi hazîresi- ¤u Su Risalesi’nde flunlar› yazmaktad›r:
ne gömülmüfltür.
“Sular›n padiflah› Çaml›ca’d›r. Halk›n ve Padi-
Yesarîzâde Mustafa ‹zzet Efendi’yi flair ve mü- flah›n mesiresi olan Büyük Çaml›ca’da 1071 ta-
zisyen, hattat Kazasker Mustafa ‹zzet Efendi ve rihinde IV. Sultan Mehmet’in icra buyurduk-
‘Yesarîzâde’ olmayan di¤er çok büyük hattat ve lar› mâ-i leziz idrar ve haz›mda akranlar›ndan
bestekâr, hanende ve neyzen Kazasker Musta- üstündür. Lâkin baflka yere naklinde a¤›rlafl-
fa ‹zzet ile kar›flt›rmamak lâz›md›r. maktad›r. “

Kabri, babas› Es’ad Efendi’nin yan›nda iken Mir’at-i ‹stanbul adl› eserinde, Mehmet Raif
Fatih Camii avlusuna nakledilmifltir. Bey:

Çeflme, Sultan IV. Mehmet (1648-1687) tara- “Büyük Çaml›ca’da firdevs-afliyan Ebu’l-feth
f›ndan yapt›r›lm›flt›r. Bunu belirten 1071 Gazi Sultan Mehmet Han Hazretleri taraf›n-
(1660-61) tarihli kitâbe, Sultan Mahmut’un dan 887 (1482) tarihinde bina ve infla edilmifl
tamiri s›ras›nda ön cepheden al›narak sa¤ ta- bir çeflme mevcuttur” diyor.
raftaki hazne kap›s› üzerine konmufltur. Befl sa-
t›r halinde ve onsekiz m›sral› kitâbe fludur: Çeflmenin suyu biraz arkas›ndaki p›nardan ge-
lir. Su tavalarda süzüldükten sonra akar. Sa¤ ta-
Hazret-i Sultan Gazi Cem flükûh raf›nda Meryem Hatun, sol taraf›nda Benlizâde
Han-› Mehmed Fatih ü kiflver-güflâ ve Tiryal Han›m çeflmeleri bulunmaktad›r.

1152
Üsküdar Çeflmeleri

Büyük Çaml›ca Çeflmesi’nden ilk defa bahse- l› Müelllifleri, 2/261) (N. Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 227)
den, Reiszâde fieyhülislâm Aflir Efendi’nin (N. Nirven, Türk Su Medeniyeti, s. 122) (N. Nirven, ‹s-
(1728-1804) o¤lu Kazasker Mehmet Hâfid tanbul Ans. 6/3215) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 50-51) (Sicill-i
Efendi’nin 1212 (1797-98) tarihinde tafl bas- Osmânî, 3/281) (E. Ayverdi, Fatih Devri IV, s. 612) (Ad-
mas› olarak tab edilen Mehah-› Miyah adl› ese- nan Giz, Çaml›ca, 1969 Hayat Tarih Mec. Say›:10, s. 26-
ridir. Burada çeflmenin 1482 tarihinde Fatih 31)(Nam›k Kemal, ‹ntibah, Faz›l Yenisey Türkçesi, s. 10-
Sultan Mehmet taraf›ndan yapt›r›ld›¤› yaz›l›- 11-17) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 375) (M.
d›r. Oysa ‹stanbul fatihi 3 May›s 1481 tarihin- Hafid, Mehahu’l-Miyah, s. 7-12) (Konyal›, Üsküdar Tari-
de vefat etmifltir. Hâfid Efendi, Büyük Çaml›- hi 2/95)
ca Çeflmesi için 1212 (1797) tarihlerinde
“Metruk ve hazinesi ma¤ara ve çeflmesi niflan ü
emaredir” demektedir.

Mehmed Hafid Efendi, 5 Zilhicce 1226 (21


Aral›k 1811)’de ölmüfl, babas›n›n Sultan Ha-
mam›’nda yapt›rm›fl oldu¤u kütüphanenin av-
lusuna gömülmüfltür. Sonradan kabri, Topkap›
yolu üzerindeki Molla Gürani Mezarl›¤›’na
nakledilmifltir.

Nam›k Kemal, Büyük Çaml›ca Suyu için “Fey-


yaz-› kudret, alemde âb-› hayat icad›n› irade
etmifl olsayd›, o haysiyeti Çaml›ca Suyu’na ve-
SULTAN IV. MEHMET Küçükçaml›ca
rirdi” diyor. Ali Bey’in Sergüzeflti isimli hikâye- ÇEfiMES‹ Çeflmesi kitabesi.
si de bu suyun bafl›ndaki bir gezinti ile baflla- (KÜÇÜK ÇAMLICA ÇEfiMES‹)
maktad›r.

Kaynaklar: (Hadîkatü’l-Cevâmi, 2/259) (Y. Öztuna,


Türk Musikisi Ans. II K›s›m: 1, s. 68) (M. Tahir, Osman-
A yvansarayî, çeflmeyi Yeni Çaml›ca Çeflme-
si ad› ile kaydetmifltir.

Çeflme, Küçük Çaml›ca ve Suphi Pafla Koru-


su’nun güney eteklerindedir. Çeflmenin bulun-
du¤u yer hâlâ, Küçük Çaml›ca Mesiresi diye
ünlüdür. Bu yerin üst taraf›ndan Çilehane So-
ka¤›, hemen yan›ndan ve altta, Üçp›nar Cad-
desi geçmektedir.

Çeflmenin civar›nda Sultan II. Mahmut’un


köflkü, biraz ileride 1226 (1811) tarihinde II.
Mahmut taraf›ndan diktirilen Niflan Tafl›, Kü-
çük Çaml›ca Namazgâh›’n›n hemen yak›n›nda
caddeye ismini veren kitâbesiz Üçp›nar Çefl-
mesi bulunmaktad›r. Çeflmenin önünden tepe-
ye do¤ru bakt›¤›m›zda, sol tarafta ileride yaln›z
bir çam a¤ac› görürüz. Burada, Sultan IV.
Mehmet’in Cennetâbâd Kasr› bulunuyordu.
Bir su haznesi bakiyesi ve tonoz kemerler hâlâ
görülmektedir. Bu kas›r bahsine bak›n›z.

Bu mesiregâha, Üçp›nar Caddesi’nden ayr›lan


bir toprak yol ile gidilir. Etrafta pek az a¤aç
kalm›flt›r. Pek harap durumda olan bu yerde,
sol tarafta duvarlar› y›k›lm›fl bir hazîre vard›r.
Hazîredeki flâhidelerin kitâbeleri fludur: Küçükçaml›ca
Çeflmesi.

1153
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Bu tarih kitâbenin alt›na yaz›lm›flt›r.

Kemerinin iki yan›na, devrinde pek moda olan


iki rozet yap›lm›flt›r. Harpufltas›n›n kenarlar›n›
motifli bir silme çevirmifltir. Ayna tafl› küçük-
tür.

Kitâbenin yazar› için, Abdülbaki Efendi Camii


bahsine bak›n›z.

Kitâbeden de anlafl›laca¤› üzere, Sultan IV.


Mehmet (1648-1687) taraf›ndan bu yerde,
“sofa ve çeflme bina” edilmifl ve tarih m›sra›n-
da ise, Cennetâbâd Kasr›’n›n ismi bilhassa zik-
1100 (1688). Abâni sar›kl›. Tarikat-i aliyye redilmifltir.
Küçükçaml›ca fukaras›ndan merhum Dervifl Mehmet
Çeflmesi ve çevresi. Dede. Sofa (namazgâh), Sultan II. Mahmut zama-
n›nda yenilenmifltir. Bu namazgâh bahsine ba-
1284 Sad. 27 (1 Temmuz 1867). Cennet me- k›n›z.
kân Mahmud Han efendimiz hazretleri-
nin kad›nlar›ndan devletlu Üçüncü Âflu- Kaynaklar: (Nâz›m Nirven, Cennetâbâd Kasr›, ‹stanbul
bican Kad›nefendi Hazretleri’nin a¤ala- Ans. 7/3494) (Hadîkatü’l-Cevâmi 2/260) (Ayvansarayî,
r›ndan merhum Ferhad A¤a. Hazîredeki Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin - V. Çabuk, s. 374-75)
di¤er iki kabrin flâhideleri yok olmufltur. (Mir’at-i ‹stanbul, s. 52) (Doç. Dr. Hüseyin Ayan, Cevrî,
1981, s. 330)
Âflubican Kad›n için Çilehane Mescidi bahsi-
ne bak›n›z.

Hazîrenin yan›nda, duvarlar› sonradan tamir SULTAN II. MAHMUT


edilen Küçük Çaml›ca Mesiresi Gazinosu (O ÇEfiMES‹
A¤ac›n Alt›) vard›r. Bu gazinonun önündeki
meydanda ise, Sultan IV. Mehmet’in bir çefl-
mesi vard›r. Klâsik Türk çeflme mimarîsi üslû-
bunda, kesme tafltan yap›lm›fl olup çat›s› har-
Ç eflme, fiemsipafla Meydan›’nda ve Atatürk
Heykeli’nin yerinde bulunan Adliye Ca-
mii’nin hemen yan›nda idi. 1930-35 tarihle-
pufltal›d›r. Tekne tafl› k›r›lm›fl, yanlar›ndaki rinde ortadan kalkm›fl olan çeflme kesme tafl-
kap koymaya veya oturmaya yarayan setlerden tan yap›lm›flt›.
biri yok olmufltur. Yüzü mermer kapl›d›r. Ke-
meri renkli mermerdendir. Kemerinin üzerin- On m›sral› kitâbesi, Enderunî Vâs›f Osman
de oniki m›sral› bir kitâbesi vard›r. Güzel bir Bey divan›ndan aynen al›nm›fl olup fludur:
ta’lik yaz› ile yaz›lm›fl olan kitâbe fludur:
fiâh-› ‹skender-sülûk maye-i fahrü’l-mülûk
Hazret-i Sultan Mehemmed Han-› ‹skender-serîr Kutb-› bî-zann ü flükûk âgâh-› hakan cemîl
Kim oldur Hurflîd-i evc-i saltanât z›ll-i Hudâ Ya’ni Han Mahmud-› Gâzî kim kemâl-i feyz ile
Ol flehenflâh›n bahar-› adli ba¤-› âleme Cümle kâr›nda olub tevfîk-i Yezdânî delîl
Virdi revnak hât›r› olsun güflâde dâimâ Nice âsâra muvaffak eyledi zât›n Hudâ
Oldu hâlâ Çaml›ca makbul-i tab’-› hurremi ‹flte ez-cümle biri bu çeflmesâr-› bî-adil
Buldu feyz-i iltifât›n bu fezâ-y› hofl hevâ Resmi dilcû tarh-› rânâs› güzel âb› lezîz
Lûtf›na lây›k görüb bu bî-muâdil menzili Olamaz âlemde bu nev hayra mânend ü mesil
Eyledi ihyâ olundu suffe vü çeflme binâ Sende tahrîr eyle bir târîh-i a’lâ Vâs›fâ
Yer yüzünde gülflen-i Cennet gibi ziynet bulub K›ld› âb-› Zemzem’i Mahmud Han nâse sebîl
Oldu flahane mesîre dilgüflâ cây-i safâ Sene 1231
Bu makam-› çeflmenin Cevrî didi târîhini
Cennetâbâd-› müferrin ayn-› âb-› can-fezâ fiair Vâs›f Bey, Sadrazam Halil Pafla’n›n (öl.
1064 (1654) 1734) akrabas› olup Enderun’dan yetiflmifltir.

1154
Üsküdar Çeflmeleri

Osmanl› Müellifleri adl› eserin sahibi Tahir kitâbe fludur:


Bey, Vâs›f Bey’in 1240 (1824-25) tarihinde
vefat ederek Eyüp’te Zal Pafla Camii karfl›s›n- Muallâ âb-› rûy-› saltanat flahenfleh-i âlem
daki dergâha gömüldü¤ünü yazmaktad›r. Me- Cihan müsta¤rak-› bahr-i sehâ vü lûtf›d›r hâlâ
râk›d-› Mu’tebere-i Üsküdar adl› eserin yazar› ‹. Demâdem cûy-bâr cûdi câri oldu devrâne
Hakk› Bey ise “fiuara-y› benâmdan Enderunî ‹hata itdi deryâ-y› atâs› âlemi hakka
Mir Vâs›f Efendi’nin 1240” senesinde vefat et- O fiah-› mâlik-i bahrin himmet menba’›d›r kim
ti¤ini ve fiair Nâbî’nin civar›na gömüldü¤ünü Nice âsâr ve hayratiyle ma’mur oldu bu dünya
beyan etmektedir ki, do¤rusu da budur. Nev âsâr›n biri de iflte bu âb-› zülâl ancak
Yerinde sû-be-sû hayr› o fiah›n olmada icrâ
Mehmet Raif Bey, 1314 (1896-97) tarihinde Bu etraf›n kemal-i ihtiyac› var idi suya
bas›lan Mir’at-i ‹stanbul adl› eserinde, çeflme- Hayat taze geldi bu mahallin halk›na mahzâ
nin suyunun akmad›¤›n› ve yan taraf›nda da K›la ömrün heman Hakk ecrini payanden efsun
büyük bir su terazisinin bulundu¤unu yazmak- Muvaffak her zaman âsâra ol fiah’› ide Mevlâ
tad›r. Lebîbâ akd› âb-› sâf› tarihin ider iflrâb
Mücedded Han Mahmud eyledi bu çeflmeyi ihyâ
Yaln›z yazar, çeflmenin tarihini 1229 (1814) 1248 (1832)
olarak göstermifltir. Do¤rusunun 1231 (1816) Ketebe’d-dâî Yesarî / zâde Mustafa ‹zzet gufire-le-
oldu¤unu Vâs›f Bey’in divan›ndan ö¤reniyoruz. humâ

Kaynaklar: (Enderunî Vâs›f Osman Bey Divan› 1257, s. Kitâbe yazar› Mehmed Lebib Efendi, Tophane
263-264) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 57-58) (‹. Hakk›, Merâkid, Ruznamçecisi Mustafa Efendi’nin o¤ludur.
s. 36) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, 2/431) (M. Larus, Tahsilini tamamlad›ktan sonra bir tak›m me-
12/542) (‹nal, Son As›r Türk fiairleri, Cüz:X, s. 1910) (Si- muriyetlerde bulundu. Takvimhane-i Âmire
cill-i Osmânî, 4/600) (Hadîka, 2/191) (S. Eldem, Köflkler Naz›r› iken görevinden ayr›lm›fl ve 20 fiaban
ve Kas›rlar, Vaziyet Plân› II./380) 1284 (17 Aral›k 1867) tarihinde vefat etmifl-
tir. Kabri, Eyüp’te, Mihriflah Valide Sultan
Türbesi karfl›s›ndaki hazîrededir. fiâhidesi sü-
tun fleklinde olup sokak taraf›ndaki mezarl›k
SULTAN II. MAHMUT
ÇEfiMES‹
(KURU ÇEfiME)

S emte ismini veren bu çeflme, Bülbüldere-


Ba¤larbafl› Yolu ile Çaml›ca Caddesi’nin
birleflti¤i yerde ve yeni yap›lan Selâmi Ali
Sultan II. Mahmut
Çeflmesi
Efendi Camii karfl›s›ndad›r. (Kuruçeflme)
kitabesi.
Sultan II. Mahmut, fierefâbâd Kasr›’ndan ç›k›p,
Sar›kaya mevkiindeki Esma Sultan Saray›’na
giderken bu mevkide çok susad›¤› için, Çaml›-
ca Mesirelerine gidenlere bir kolayl›k olmak
düflüncesiyle yapt›rd›¤› söylenir. Çeflme, y›¤ma
tafltan ve tonoz daml› olarak infla olunmufltur.
Çok büyük haznesinin ön cephesinde oldukça
küçük olan çeflme yüzü, mermer kapl›d›r.

Ampir üslûbunda yapt›r›lan bu eserin, düz ay-


na tafl›n›n iki yan›nda, dört köfle sütun kabart-
malar› ve bunlar› birlefltiren bir kornifl ve bu-
nun üzerinde ise on dört m›sral› mermer bir ki- Sultan II. Mahmut
tâbe vard›r. Bir silme, kitâbenin üst k›sm›n› s›- Çeflmesi
n›rlam›flt›r. Befl sat›r halinde haz›rlanm›fl olan (Kuruçeflme).

1155
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

duvar›ndan sonra ikinci s›radad›r. Kütüphane-


si Üsküdar’da Çiçekçi Camii avlusunda, Per-
tev Pafla Kütüphanesi’nde iken Ali Emiri (Mil-
let) kütüphanesine nakledilmifltir.

Çeflme, Nisan 1987 tarihinde Üsküdar Beledi-


yesi’nce onar›lm›flt›r.

Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/430) (‹nal,


Nuhkuyusu Caddesi Son As›r Türk fiairleri, s. 874)
üzerindeki
Sultan II. Mahmut
Çeflmesi
SULTAN II. MAHMUT
ÇEfiMES‹ “Ed-dâî Yesarîzâde Mustafa ‹zzet Hüdâyî”

Ç eflme, Nuhkuyusu Caddesi’nde ve M. Ü.


‹lâhiyat Fakültesi’nin yan taraf›ndad›r.
Çeflmenin sol taraf›nda ve eski Dilek Sinema-
diye yaz›l›d›r. Bu bir imzad›r. Bunun üzerinde-
ki kitâbe uzun müddet çeflme duvar›na dayal›
olarak kald›ktan sonra 1955 tarihinde yok ol-
s›’n›n oldu¤u yerde, ‹stiklal Harbi kahramanla- mufltur.
r›ndan Yakup fievki Pafla’n›n kona¤› bulunu-
yordu. Fakültenin oldu¤u yerde de meflhur
Çiftlik K›r Kahvesi vard›. Üsküdar Kahveleri
bahsine bak›n›z. Tonoz çat›l› olarak yapt›r›lan SULTAN III. AHMET
bu çeflmenin çok büyük bir haznesi vard›r. MEYDAN ÇEfiMES‹
Kesme tafl ve tu¤la hat›ll›d›r. Genifl ön yüzün-
de çok küçük ayna tafl›ndan baflka bir fley kal-
mam›flt›r. Ön yüzünün iki yan› pahl›d›r. Mer-
mer ayna tafl›n›n iki yan›na ince sütün kabart-
B iblo kadar zarif ve güzel bu muhteflem eser,
Üsküdar ‹skele Meydan›’ndad›r. Deniz ta-
raf›ndan bak›ld›¤›na göre, arkas›nda ve sol ta-
malar› ve motifler yap›lm›flt›r. Topra¤a gömü- raf›nda Mihrimah Sultan Camii görülmekte-
lü olan bu tafl›n üzerinde, flekilli bir çerçeve dir. Cami ile çeflme aras›nda bulunan ve flekli-
içinde bir sat›r halinde: ni eski resimlerde izledi¤imiz III. Selim’in bu¤-
day ambarlar›ndan ve etraf›ndaki bahçeli ev-
lerden eser kalmam›flt›r.

Bir meydan çeflmesi oldu¤undan dört yüzlüdür.


Köflelerine birer kuzu çeflmeci¤i yap›lm›flt›r. Bu
dar yüzler de say›lacak olursa çeflme, sekiz yüz-
lü olur. Beflik çat›s› kurflun kapl› olup genifl sa-
çakl›d›r. Ahflap saçak hizas›nda mermer, ista-
laktitli bir kornifl çeflmeyi f›rdolay› çevirmifltir.
Bu korniflin efllerini Yeni Cami çeflme, flad›r-
van ve türbesi ile A¤a Hamam› karfl›s›ndaki ‹b-
rahim Pafla Çeflmesi’nde de görmekteyiz. Çefl-
menin bütün yüzleri mermerden yap›lm›flt›r.

Çeflmenin esas yüzü, denize bakan cephesidir.


Ayna tafl›n›n iki yan›nda kabartma, vazo için-
de çiçek motifleri ve bunlar›n etraf›nda ve ke-
mer kavsinde bezemeler bulunmaktad›r. ‹ki
Sultan II. Mahmut yan›na çeflmenin yaln›z bu yüzünde bulunan
Çeflmesi’nin ve birer mihrab› and›ran nifller yap›lm›flt›r.
Yesarîzâde imzal› Bunlar›n üst k›s›mlar› istalaktitlidir. Nifllerin
ayna tafl›. yanlar›nda ve köflelerde zarif kuzu çeflmecikle-

1156
Üsküdar Çeflmeleri

ri bulunmaktad›r. Bu güzel görünümlü çeflme-


ciklerin iki yanlar›na burma sütunlar yap›lm›fl-
t›r. Önünde, mermer tafl iflçili¤inin birer flahe- Sultan III. Ahmet
seri olan yalaklar, alt destekleri ve aln›nda, ta- Çeflmesi
vus kuyru¤u biçimindeki flekil ve bunun üstün- cephesindeki kitabe.
deki istalaktitli ç›kma ve ayna tafl›n› çevrele- Sultan Ahmet hatt› ile
yen motifler çeflmeci¤e son derece güzel bir gö- yaz›lm›flt›r.
rünüm vermektedir.

Çeflmenin kemeri üzerinde bir sat›r halinde


haz›rlanm›fl, iki m›sral› flu beyit bulunmakta-
d›r:
Sultan III. Ahmet
Didi Han Ahmed ile bile ‹brahim târîhin Çeflmesi kitabesinin
Suvard› âlemi dest-i Muhammed ile cevâdullah son k›sm›.

Sadrazam ‹brahim Pafla ile Sultan III. Ah- bulunmaktad›r:


met’in beraber haz›rlad›klar› bu tarih beytinin
alt›nda Sultan Ahmet’in imzas› bulunmakta- fiehenflah-› Hümâyun-pâye Sultan Ahmed-i Gâzi
d›r. Bu imza “Ahmed ibn-i Mehmed Han” diye Kerametdir olan sâd›r o Hâkan-› mü’eyyedden
okunmaktad›r. O yektâ z›ll-i Hakk kim bir nefes hakdan udûl itmez
‹der kesb-i safâ icrâ-y› ahkâm-› Muhammed’den
Bu yaz› Sultan Ahmet’indir. Kendisi ünlü bir Vücûd-› enveri kim matla’-i mihr-i saâdetdir
hattat ve flairdi. (Habib, Hat ve Hattatîn ‹stan- Olur manâ-y› flevket zâhir ol fleh-beyt-i müfredden
bul 1305, s. 94) (Müstakimzâde Tuhfe-i Hatta- Vücûda gelmemifldir aflr-i mi’flâr-› fütûhat›
tîn, s. 76) Ki âcizdir kalem âsâr-› âliflân›n› adden
fierefâbâd’› bünyâd eyledikde izz ü devletle
Çeflmenin sa¤ taraf›nda ve Yeni Cami’ye ba- Ana bir su bulundu kim niflând›r ömr-i sermedden
kan cephesindeki ayna tafl› da yine bezemeler- Vezîr-i-a’zam ‹brahim Pafla’ya idüb fermân
le süslüdür. Fakat esas cepheye göre daha sade- Olunca yümn ile me’mûr o flehenflah-› es’adden
dir. Kemeri üzerinde fiair fiakir’in dokuz sat›r Bu flehre çeflme bünyâd eyleyüb cümle ahâlîsi
halinde haz›rlad›¤› onsekiz m›sral› flu kitâbe Hayât-› tâze buldu re’fet-i Hâkan-› emcedden

Sultan III. Ahmet


Çeflmesi.

1157
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

fierefâbâd’› bünyad eyledikden sonra emriyle


Bu ayn-› Zemzem’in çün k›ld› icrâs›n ana iflrâb
Türâb-› kabrine merhûmenin ikrâm içün yapd›
Reh-i Hakk’de diyâr-› Üsküdar’a çeflme-i pür-âb
O hâkân-› cihân› dâimâ Hakk eyleyüb te’yîd
Ne kâre azm iderse hükm-i takdîr itsün istisvâb
Bu m›sra’la Nedîmâ söyledi târîh-i itmâm›n
Bu flehri mâ ile Sultan Ahmed eyledi sîr-âb
1141
Sultan III. Ahmet
Çeflmesi kitabeleri. Çeflmenin Küçük Hamam taraf›na bakan arka
yüzünde ise dokuz sat›r halinde haz›rlanm›fl on-
sekiz m›sral› flu kitâbe bulunmaktad›r:

Âb-› rûy-› saltanat Han Ahmed-i Gâzi ki ân›n


Dâimâ icrâ-y› fier’-i Ahmedî’dir hemdemi
Mazhar-› te’yîd idüb Hakk ana âsân eyledi
Gayre müflkil-ter olan her emr-i sa’b ü mu’zam›
Bu kerâmet kutb-› âfâk oldu¤›n isbât ider
Buldu ‹brahim Pafla gibi sadr-› efhemi
Hemîfle dest-i cûd›n maksem-i erzâk idüb Mevlâ Râhat ile kesb-i flevk ü ihtiyât itmek içün
Vücûd-› kâmilîn âsûde k›lsun dîde-i bedden ‹htirâ itdi fierefâbâd’› flâh-› âlemi
Tamam oldukda atflâne didi târîhini fiâkir Nâm›n alm›fl bir güherdir suyun bulsun deyu
Gel iç mâ-i hayât› çeflme-i Sultan Ahmed’den Su yerine bezl ü îsâr itdi bî-had dirhemi
1141 Çeflme bünyâd itme¤i îmâ vü iflrâb eyleyüb
K›ld› me’mûr âsaf-› deryâ-nevâl ekremi
Esas yüzüne göre çeflmenin sol yan cephesi de, Öyle dil-cû çeflmesâr-› bî-bedel yapd›rd› kim
sa¤ ve arka cephelerinin bir benzeri olup ke- Oldu her bir lûlesi âb-› hayât›n maksemi
merinin üzerinde fiair Nedim’in dokuz sat›r Sa’yini hüsn-i kabûle eyleyüb Mevlâ karîn
halinde haz›rlad›¤› onsekiz m›sral› flu kitâbe H›fz ide dâim hatalardan o flâh-› efhemi
bulunmaktad›r: fiâkirâ Rahmî içüb âb›n didi târîhini
Hükm-i Sultan Ahmed icrâ itdi el-hak Zemzemi
Semiyy-i fahr-i mevcûdât Sultan Ahmed-i Gâzi 1141
fieh-i sâhib-meâsir z›ll-i pâk-i Hazret-i Vehhâb
Emîn-i Yesrib ü Batha mu’în-i millet-i beyzâ Kitâbenin güftesi fiair fiâkir Efendi, tarih m›s-
Ebâ-an-ced fleh-i dânâ h›dîv-i tâhirül-ensâb ra› ise fiair Rahmî Efendi taraf›ndan yaz›lm›fl-
O hâkan-› keremkâr›n bu arz-› Cennet-âsâda t›r.
Olub gufrân ile ümm-i Safiyye hasleti der-hâb
An›n rûh-› flerîfin hayr ile yâd eylemek kasdin Çeflme, 1141 (1728-29) tarihinde, fierefâbâd
Sultan III. Ahmet Derûn-› pâkine ilhâm idince Hâliku’l-esbâb Kasr›’n›n yap›m›ndan biraz sonra, Sultan III.
Çeflmesi kitabesi Vezir-i a’zam Damad ‹brahim Pafla’n›n Ahmet taraf›ndan annesi Gülnufl Sultan’›n ru-
Küll-i kâm›n hitâb-› müstetâbiyle idüb flâd-âb hu için yapt›r›lm›flt›r.

Bânisi için Sultan III. Ahmet Çeflmesi, fiair


Nedim için Bafl Kad›n Çeflmesi, Rahmi için
Genç Mehmet Pafla Çeflmesi ve fiâkir için de
K›zlar A¤as› Hac› Beflir A¤a Çeflmesi bahisleri-
ne bak›n›z.

Halk›n ‘Yedikardefller’den biri dedi¤i bu mey-


dan çeflmesi Hassa Mimar› Kayserili Mehmet
A¤a taraf›ndan yap›lm›flt›r. Çeflmenin inflas›
için III. Ahmet, Cizye Muhasebecisi Hac› Ha-
lil Efendi’ye emir vermifl ve masraflar›n›n da E-

1158
Üsküdar Çeflmeleri

Kaynaklar: (Abdülbaki Gölp›narl›, Nedim Divan›, s. 201)


(‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/322) (Ayvansarayî, Mec-
mua-y› Tevarih, Haz. F. Derin - V. Çabuk, s. 40) (E. Ko-
çu, Ahmet III. Meydan Çeflmesi, ‹stanbul Ans. 1/293)
(Muzaffer Erdo¤an, Kayserili Mehmed A¤a, s. 9-34) (‹zzet
Kumbarac›lar, Türk Mimarlar›, Arkitekt Mec. 1937 Sa-
y›:11) (Sicill-i Osmânî, 4/233) (‹stanbul Belediyesi Sular
‹daresi Md. Yay. Üsküdar III. Ahmet Çeflmesi) (Halil Nihad
Boztepe, Nedim Divan›, s. 105-106) (Kâz›m Çeçen, Üskü-
dar Sular›, s. 93) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/89) (Refik
Ahmed, ‹stanbul Nas›l E¤leniyordu, ‹stanbul 1927, s. 116)
(Müstakimzâde, Tuhfe-i Hattatîn, s. 76) (Osm. Arfl. Evkaf
‹dareleri Katalo¤u 1/219)

SULTAN III. MUSTAFA


ÇEfiMES‹

R essam Ali R›za Bey Soka¤› ile Mehmet Pa-


fla De¤irmeni Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde
ve Ayazma Camii avlusunun sol köflesindedir.
Bu cami bahsine bak›n›z. Her ikisi de Ayazma Sultan III. Ahmet ve
Saray›’n›n yerine yap›lm›flt›r. Çeflmenin sol ta- fiehzade Mahmut.
raf›ndaki evler aras›nda, ince tu¤ladan yap›l-
ligüzelo¤lu ‹brahim’in borçlar›ndan karfl›lan- m›fl saray›n veya müfltemilât›n›n ocak bak›yesi
mas›n› söylemiflti. Fakat bu para masraflar› hâlâ görülmektedir. Üsküdarl› Ressam Ali R›-
karfl›lamad›¤›ndan Üsküdar Kad›s› Ali Efendi za Bey, bu sokaktaki ahflap bir evde kira ile
ile Mimar Mehmet A¤a, 20 Zilhicce 1141 (7 oturdu¤u için soka¤a onun ismi; Rum Mehmet
Temmuz 1729) tarihinde bir keflif yapm›fllar ve Pafla Camii’nin suyunu temin eden kuyunun
hazinenin bir miktar daha para vermesi lâz›m üzerindeki de¤irmenden dolay› da yola Meh-
geldi¤ine dair bir rapor tanzim etmifllerdir.

Mehmet A¤a, bu eserinden baflka yaln›z Üskü-


dar’da Cizye Muhasebecisi Halil Efendi mari-
fetiyle fiehzade Süleyman, Mehmet, Mustafa,
Bayezid, Numan, Abdülhamit ve Seyfeddin ile
ikinci, üçüncü, dördüncü, beflinci ve alt›nc›
Kad›nlar’a ve bir de fiehzade Seyfeddin’in an-
nesi ad›na 13 çeflme yapm›flt›r. Bu çeflmelerin
masraflar› M›s›r valileri taraf›ndan flehzadelere
verilmesi mutad olan câize akçesi ile Ayasofya
mütevellisi Salih A¤a’ca Cidde Valisi Mehmet
Pafla mülkünden al›nan paralarla karfl›lanm›fl-
t›. Bu çeflme bahislerine bak›n›z.

Lâle Devri baflmimar› Mehmet A¤a’n›n ‹stan-


bul’da da eserleri vard›r. Kendisi 1155
(1752)’de vefat ederek Edirnekap› Mezarl›-
¤›’na gömülmüfltür. Tafl› mevcut de¤ildir.

Cizye Muhasebecisi Halil Efendi için Matbah


Emini Hac› Halil Efendi Çeflmesi bahsine ba- Sultan III. Mustafa
k›n›z. Çeflmesi.

1159
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

m›flt›r. Cami ile beraber ayn› tarihte infla edil-


mifltir.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.


Derin-V. Çabuk, s. 74) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri,
2/358) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 61) (Ekrem Hakk› Ayverdi,
Ayazma Camii, ‹stanbul Ans. 3/1507) (Konyal›, Üsküdar
Tarihi, 2/14) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 110) (Nâ-
z›m Bey, ‹stanbul fiehremaneti’ne Evkaftan Devrolunan Su-
lar 1341, s. 43)
met Pafla De¤irmeni Soka¤› ad› verilmifltir.
Sultan III. Mustafa
Çeflmesi kitabesi. Som mermerden yap›lan ve kemeri olmayan
bu çeflmenin ayna tafl› veya musluk yeri dik- SULTAN III. OSMAN ÇEfiMES‹
dörtgen prizmas› fleklinde olup d›fla tafl›r›lm›fl-
t›r. Üç yüzündeki lûlelerin suyu üç yala¤a dö-
külür. Üzerinde bir tepelik vard›r. Bunun üze-
rinde dört sat›r halinde haz›rlanm›fl sekiz m›s-
Ç eflme, Paflaliman› mevkiinde ve 1291
(1874) y›l›nda, Serasker Hüseyin Avni
Pafla taraf›ndan yapt›r›lan flimdiki muhteflem
ral› flu kitâbe bulunmaktad›r: çeflmenin yerinde idi.

Menba’-i cûy ü himem Sultan-› memduhü’fl-fliyem Sultan Osman (1754-1757), bu çeflmeyi, 1169
Ayn-i eltâf ü kerem flahenfleh z›ll-i Hudâ (1755-56) tarihinde Küçük ve Büyük ‹hsaniye
fiah-› devran Mustafa Han ibn-i Ahmed Han kim mahallelerini ve camilerini yapt›r›rken infla et-
Âb-› cûdin dehre icrâ eyledi ser-tâ-be-pâ tirmifl olmal›d›r.
‹tdi ez-cümle bu dilcû çeflmesâr-› hurremi
Himmetiyle câmi-i pâki civâr›nda binâ 1815 senesinde tanzim edilen bir Bostanc›bafl›
Mâ-i zerrin ile Zihnî sebt-i târîhe sezâ defterinde, bu çeflmenin ad› flu flekilde geç-
Çeflme-i âb-› revân vakf-› Sultan Mustafâ mektedir:
1174
“Kuzguncuk ‹skelesi- (18 adet yal› ismi yaz›l-
Kitâbenin ortas›na 1174 (1760) tarihi ve “Ke- d›ktan sonra) - Sultan Osman mâ-i leziz Çefl-
tebehu es-seyyid Mustafa gaferallahu zünubehu” mesi - Ve Öküz Liman› - Bektâflî Dergâh› -
imzas› yaz›lm›flt›r. Kurbünde Osman’›n kahvesi - Silâhtar Abdur-
rahman A¤a Camii flerifi - Hamdullah Efendi
Kitâbe yazar› fiair Zihni Mehmet Sait Efendi kay›khanesi - Beylik Zahîre Ambarlar›...”
Keflanl› olup Bahir Mustafa ve Koca Rag›p Pa-
fla’lar›n kitapç›l›¤›n› yapm›flt›r. III. Selim za- Çeflme, yap›l›fl›ndan 122 y›l sonra y›kt›r›larak
man›nda(1789-1807) vefat eden Zihni Efendi yerine flimdiki çeflme yap›lm›flt›r.
divan sahibidir.
Sultan III. Mustafa Kaynak: (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 6/2994)
Çeflmesi ve çevresi. 1941’de belediye taraf›ndan restore edilen çefl-
menin üzerindeki ahflap saçak sonradan y›k›l-

SULTAN III. SEL‹M ÇEfiMES‹

Ç içekçi Semti’nde, T›bbiye Caddesi ile Ha-


rem ‹skelesi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve
soka¤›n sol köflesindedir. Karfl›s›nda meflhur
Çiçekçi Kahvesi ve onun yan›nda Ayfle Hatun
Namazgâh›, arka taraf›nda ve yol afl›r› yerde
Küçük Selimiye Camii, T›bbiye Caddesi’nin
karfl› yakas›nda ise Karacaahmet Mezarl›¤›’n›n
8. Ada’s› vard›r. Burada, meflhur Lâle Devri
fiairi Nedim’in aile kabristan› bulunmaktad›r.

1160
Üsküdar Çeflmeleri

Kaynaklar: (Mir’at-i ‹stanbul, s. 80) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul


Çeflmeleri, 2/402) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 11/105) (Kâ-
z›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 114)

SURP KARABET ERMEN‹


K‹L‹SES‹ ÇEfiMELER‹

B u büyük ve befl kap›s› olan kilise, Yenima-


halle semtinde, Vasiyet Soka¤› ile Muradi-
ye Mektebi Soka¤› aras›ndad›r.
Sultan III. Selim
Kilisenin Vasiyet Soka¤›’na aç›lan iki avlu ka- Çeflmesi
p›s›n›n aras›nda mermerden yap›lm›fl üç çeflme
Çeflmenin haznesine göre küçük olan yüzü som vard›r. Barok mimarîsi tarz›nda kabartma mo-
mermerdendir. Ayna tafl›nda oval biçimde ka- tiflerle süslenmifl olan bu çeflmelerden baflka,
bartma bir flekil ve bunun iki yan›nda oluklu kilisenin Muradiye Mektebi Soka¤›’na aç›lan
sütun kabartmalar› vard›r. Ayna tafl› ile kitâbe kap›s› yan›nda da ayn› flekilde mermer bir çefl-
aras›nda bir kornifl ve bunun üzerinde ise on mesi daha vard›r. Hiç birinin kitâbesi yoktur.
m›sral› bir kitâbe bulunmaktad›r. Saçak silme-
si üzerinde 1975 tarihine kadar, bir madalyon Kilise, evvelce mevcut olan ahflap mabedin ye-
içinde III. Selim’in yar›s› k›r›lm›fl bir tu¤ras› rinde 1260 (1844) tarihinde flimdiki flekliyle
vard›. Bu tarihte yap›lan onar›m s›ras›nda kal- yap›lm›flt›r. Çeflmelerin de bu tarihlerde yapt›-
d›r›lm›flt›r. Kitâbenin iki taraf›ndaki sütun ka- r›ld›¤› söylenebilir. Duduo¤lu Çeflmesi bahsine
bartmalar›na, Üsküdar çeflmelerinde ilk defa bak›n›z.
görülen, ay ve y›ld›z flekilleri yap›lm›flt›r. Befl
sat›r halinde haz›rlanm›fl bulunan on m›sral›
kitâbe fludur: fiEH‹TLER ÇEfiMES‹
fiehr-yâr-› Cem-hidem Sultan ‹skender-haflem
Tac-dâr-› yemm-himem Hâkan-› Gazi fieh Selîm
Yapd› himmetle bu dilcû çeflmesâr-› hurremi
S elimiye K›fllas›’n›n Kumandanl›k (Nizami-
ye) kap›s›ndan içeri girildi¤inde, sa¤ ve sol
taraflarda iki uzun koridorun, tam karfl›da ise,
Âlemi cûdiyle sîr-âb itdi ol flâh-› kerîm k›fllan›n ortas›ndaki büyük avluya aç›lan bir
Eyleyüb flûyide âb-› flöhreti bu çeflmenin kap›n›n bulundu¤u görülür.
Levh-i âlemden ider âb-› hayat ismin adîm
Yazd› ‹hya böyle bir beyt-i dilâra içre tam Sa¤ koridorun biraz ilerisinde fiehitler Çeflme-
‹ki târîh-i inflad efzay› tab’-› müstakîm si bulunmaktad›r.
Padiflah’a k›l du’a bu çeflmeden âb iç revân
1217 Tamamen mermerden yap›lm›fl olan bu çeflme-
Cûy-bar-› himmet icrâ eyledi Sultan Selîm nin sa¤ taraf›ndaki merdivenden k›fllan›n üst
1217 kat›na ç›k›lmaktad›r.

1802 tarihinde yapt›r›lan çeflmenin çok büyük Ampir ve barok mimarî özellikler tafl›yan bu
olan haznesi iki s›ra tu¤la ve bir s›ra kesme tafl- çeflme yüzünün iki yan›na dört köfle mermer
tan yap›lm›fl olup tonoz çat›l›d›r. sütun kabartmalar› yap›lm›flt›r. Bunlar üst ta-
raftan bir silme ile birlefltirilmifltir. Al›nl›¤›nda
Kitâbe, 1228 (1813) tarihinde vefat eden Ga- küçük rozet flekilleri vard›r.
lata, Arap Camii imam› Seyyid ‹hya Efendi ta-
raf›ndan yaz›lm›flt›r. Sultan Selim için Selimi- Ayna tafl›, dikdörtgen bir çerceve fleklinde
ye Camii bahsine bak›n›z. olup kenarlar› flekillerle bezenmifltir. Bu tafl›n
üstünde, ›fl›nlar› afla¤›ya do¤ru sarkm›fl kabart-
Çeflme, Selimiye Camii inflaat›n›n devam etti- ma bir motif bulunmaktad›r. ‹ki sütunu aras›-
¤i s›rada yapt›r›lm›flt›r. na büyük bir yalak yap›lm›flt›r.

1161
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

Çeflme, 1854-55 K›r›m Harbi’nde flehit düflen mattan, hem saray›n ve hem de çeflmenin bu
Türk askerinin aziz hat›ras›n› anmak için, Sul- hazneden su ald›¤› görülmüfltür.
tan Abdülmecit taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r.
Sonradan halk›n yard›m›yla, Süleyman Pa-
Çeflmenin eskiden bir kitâbesinin bulunup bu- fla’n›n kabrinin önüne yal›n kat bir çeflme ya-
lunmad›¤› belli de¤ildir. p›lm›fl ve terkos suyu ak›t›lm›flt› ve ayna tafl›
üzerine de Süleyman Pafla’n›n ölümü için yaz›-
K›fllan›n ortas›ndaki büyük talim meydan›nda lan ve iki parçadan oluflan tarih kitâbesi kon-
bir çeflme daha vard›r. Nizamiye kap›s›ndan gi- mufltu. Fakat, cami avlusunun Viransaray So-
rip, arka kap›ya do¤ru yüründü¤ünde, yolun sol ka¤›’na aç›lan kap›s› sonradan örüldü¤ünden
taraf›ndad›r. Kitâbesi olmayan bu çeflmenin, bu çeflmenin suyu da kesildi. Daha genifl bilgi
eski bir çeflme yerine yap›ld›¤› söylenebilir. için fiehid Süleyman Pafla Camii bahsine bak›-
fiimdiki flekli ile bir konak çeflmesini and›r- n›z.
maktad›r.
Kaynak: (Gezi Notu)
Sa¤ taraf›nda, mermer bir sütun üzerine yerlefl-
tirilmifl bir Bizans bafll›¤› görülmektedir.

fiEHZADE ABDÜLHAM‹T
ÇEfiMES‹
fiEH‹D SÜLEYMAN PAfiA
ÇEfiMES‹
Ç eflme eski Tabaklar Meydan› yan›nda ve
Büyük Selim Pafla Caddesi üzerinde idi.

Ç eflme, Halk Caddesi ile Viransaray Soka-


¤›’n›n birleflti¤i yerde ve Viransaray Soka-
¤›’n›n sol köflesinde idi. Çeflmenin sol gerisin-
Yol afl›r› karfl›s›nda Kurban Nasuh Camii var-
d›r. 1975 senesine kadar tonoz çat›l› büyük
haznesi duruyordu. Önyüzü ve kitâbesi yok ol-
de, Süleyman Pafla Camii vard›r. mufltu. Abdülkadir Erdo¤an Bey’in yay›nlad›¤›
Üsküdar Su Yolu Haritas›’nda soldan birinci
Bugün mevcut olmayan bu çeflme, Süleyman koldaki çeflmeler aras›nda ad› geçmektedir. Yi-
Pafla Camii ile beraber 1088 (1677) tarihinde ne bu haritaya göre, fiehzade Abdülhamid’in
yapt›r›lm›flt›. Çeflmenin, Viransaray Soka- Hamza Fakih (Kaptan Pafla) Mahallesi’nde bir
¤›’n›n sol taraf›nda ve biraz ileride büyük bir çeflmesi daha vard›r. Fakat zaman›m›za kadar
haznesi vard›. Kesme tafl ve tu¤la hat›ll› olarak gelememifltir.
yapt›r›lan bu tonoz daml› hazne, ayn› zamanda
Saray Aç›k Sinemas› yerinde yani haznenin Ayvansarayl› Hüseyin Efendi’nin Mecmua-y›
biraz yukar›s›nda bulunan Süleyman Pafla Sa- Tevarih adl› eserinden al›nan kitâbesi fludur:
ray›’na da su verirdi. fiimdi yerinde bir apart-
man bulunan bu hazne 1974 senelerinde y›kt›- fiehenflâh-› âlî-neseb hâkan-› pür mecd ü haseb
r›lm›flt›r. Y›k›m› s›ras›nda içinde görülen taksi- Sultan Ahmed Han ki hep âlem derinden müstefîd
Olmufldu çokdan Üsküdar leb-teflnelikle bî-karâr
Ol fleh bulup bir cûy-bâr yapd› ana râh-› medîd
fiehenflâh cûd-i azma ol sudan itdikde atâ
Bu çeflmeyi k›ld› binâ flehzadesi Abdülhamîd
Ol dâver-i Gazi lâkab evlâd ü erkâniyle hep
Dâim sürüb flevk ü tarab ikbâli olsun pür-mezîd
Kilk-i Nedim-i pür-hüner târîhini bu resmeder
Bu çeflme-i vâlâ-peder fiehzade-i Abdülhamîd
1141 (1728-29)

Bânisi, Sultan III. Ahmet olup o¤lu Abdülha-


mid ad›na yapt›rm›flt›r. fiehzade Abdülhamid,
20 Mart 1725’te do¤mufltur. Annesi Rabia
fiehit Süleyman Pafla fiermi Kad›n’d›r. 21 Ocak 1774’te ve 48 yafl›n-
Çeflmesi ve çevresi da oldu¤u halde tahta ç›km›fl ve 6/7 Nisan

1162
Üsküdar Çeflmeleri

1900 tarihlerinde mevcut olan çeflme sonra-


dan yok olmufltur. fiehzade Abdülhamid için
di¤er çeflmesi bahsine bak›n›z.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F.


Derin-V. Çabuk, s. 54-55) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 57) (Sicill-
i Osmânî, 1/52) (Divan-› Rahmî, ‹stanbul Üni. Kütüp. T.
Y. No. 523, Varak 24)

fiehzade Abdülhamit
Çeflmesi ve Çevresi
fiEHZADE BAYEZ‹D ÇEfiMES‹
1789’da vefat etmifltir. Kabri, Bahçekap›’daki
4. Vak›f Han’›n karfl›s›ndaki türbesindedir. Os- Çeflme, Aç›k Türbe Soka¤› ile Türbe Kap›s›
manl› Devleti’nin 19. padiflah› olup çok iyi ni- Soka¤›’n›n birleflti¤i köflede idi. Bugün yaln›z
yetli bir kimse idi. arka ve yan duvar› kalm›flt›r. Kitâbesi mevcut
de¤ildir. Karfl›s›nda Sadrazam Halil Pafla ve o¤-
Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 46) (Si- lu Mahmut Bey’in muhteflem türbeleri ve Ha-
cill-i Osmânî, 1/34) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 123) (Gezi Notu) lil Pafla Türbesi alt›nda kitâbesiz sebil ve çefl-
mesi bulunmaktad›r.

Bu çeflmenin, Abdülbaki Gölp›narl›’n›n haz›rla-


fiEHZADE ABDÜLHAM‹T d›¤› Nedim Divan›’n›n 208. sayfas›nda bulunan
ÇEfiMES‹ kitâbesi fludur:

B u çeflmenin yeri belli de¤ildir. Ayvansaray-


l› Haf›z Hüseyin Efendi, Mecmua-y› Teva-
rih adl› eserinde: “Çeflme-i Valide-i fiehzade
fiehriyâr-› yemm-himem Sultan Ahmed kim an›n
Hidmet-i dergâh›na flâyeste Hârunü’r-Reflîd
Üsküdâr-› eyledi i¤nâ sehâb-› re’feti
Abdülhamit der kurb-i fiemsi Ahmed Pafla” di- Eyleyüb icrâ an›n her suyuna cûy-› cedîd
yerek çeflmenin fiemsipafla Camii civar›nda ol- Hakk-teâlâ cümle evlâdiyle ol flâhenflehin
du¤unu belirtmifltir. Eyleye günden güne ikbâl ü iclâlin mezîd
Böyle tahrîr eyledi târîhini an›n Nedîm
Mir’at-i ‹stanbul yazar› da fiemsi Pafla Camii’ni Pâk rûflen çeflme-i zîba-yi Sultan Bâyezîd
kaydettikten sonra “Bu civarda bulunan bir 1141 (1728)
çeflme üzerinde yaz›l› olan tarih fludur” diyerek fiehzade Bayezid
çeflmenin cami yak›n›nda bulundu¤una iflaret Hangi tarihte y›k›ld›¤› bilinmeyen bu çeflme- Çeflmesi’nden
etmifltir. nin bânisi fiehzade Bayezid, III. Ahmet’in o¤- günümüze gelen
ludur. 4 Ekim 1718 tarihinde do¤mufl, 24 Ocak hazne bak›yesi
Çeflmenin eski Tekel binalar›n›n yerinde ol- 1771’de veliaht iken, 53 yafl›nda vefat etmifltir.
du¤u san›lmaktad›r. Kitâbesi fludur:

Menbâu’l-hayrât Sultan Ahmed âdil ki odur


Maksem-i âb-› zülâl-› merhamet z›ll-i Hudâ
Tâc-› bahfl-› Hüsrevân sermâye-i emn ü emân
Mefhar-› flehenflâhan-› ‹skender nusret-sezâ
Âleme mâü’l-hayât-› lûtfun icrâ eyleyüb
‹tdi irvâ dehri ol fiahenfleh-i kiflver-güflâ
Hayrile me’lûfdur ol Hüsrev-i zîflân gibi
Ehl-i beyt izz ü ikbâli dahi subh ü mesâ
‹flte seyret bu musaffâ çeflmeyi itdi revân
Mâder-i Abdülhamîd fiehzâde-i cûd-i azmâ
Sâl-i târîhin gelüb hâtif didi Rahmî an›n
Mâder-i Abdülhamîd fiehzade’ye k›ld› mâ
1141 (1728)

1163
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

gi için fierefâbâd Saray› ve Fatma Sultan - ‹b-


rahim Pafla Suyu maddesine bak›n›z.

Saray›n, çeflmelerin ve saray bahçesindeki bü-


yük havuzun suyu, Rum Mehmet Pafla Camii
karfl›s›nda ve fiemsi Pafla Bostan› Soka¤› ile
fiemsi Pafla Caddesi’nin birleflti¤i yerde bulu-
nan ve bugün de mevcut olan, büyük su depo-
sundan temin ediliyordu.

fiehzade Mehmet, Sultan III. Ahmet’in o¤lu


olup 2 Ocak 1717 tarihinde do¤mufl ve 2 Ocak
1756 tarihinde vefat etmifltir. Kabri, Yeni Ca-
mi Türbesi’ndedir.
fiehzade Bayezid
Çeflmesi ve çevresi Bu çeflmenin kitâbesi, Ayvansarayl› Hüseyin
Efendi’nin, Mecmua-y› Tevarih adl› kitab›ndan
Kabri, Yeni Cami Türbesi’ndedir. Annesi aynen al›nm›flt›r ki, o da fludur:
Mihriflah Sultan’d›r.
Zehi fiehzade-i âlî-güher Sultan Mehmed kim
Çeflmenin yeri, Abdülkadir Erdo¤an Bey’in Firâz-› melce-i ikbâli berter necm-i ferkadden
neflretti¤i Üsküdar Su Yolu Haritas›’nda soldan Ki ana necl-i Ahmed Han ki edâma’llahu iclâle
ikinci kol çeflmeleri aras›nda gösterilmifltir. Cihân sîr-âb-› feyz olmakda ol hâkan-› emcedden
Bu zîba çeflmesâr-› pâki ihyâ itdi kim herkes
Kaynaklar: (Gezi Notu) (Abdülbaki Gölp›narl›, Nedim Di- Ola tâ hisse-mend eltâf-› Sultan-mü’ebbedden
van›, s. 208) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 45) Hofl aynü’l-hayât-› cânfezâ kim âb-› flîrînden
(Abdülkadir Erdo¤an, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnograf- Dima¤-› teflnegâna lezzet-i kand-› teberzedden
ya Der. Say›:IV 1940) (Osm. Arfl. Evkaf ‹dareleri Katalo- Demifl bu Abdi-i Dâî zümre-i atflâna târîhin
¤u, s. 303) Gel iç âb-› hayât› çeflme-i Sultan Mehmed’den
1141 (1728)

Kitâbe yazar› Abdî Efendi, Bab›ali’den yetiflti.


fiEHZADE MEHMET ÇEfiMES‹ Mühürdarl›k ve reisülküttapl›k yapt›. Damat
‹brahim Pafla ve Koca Rag›b Pafla’dan himaye

Ç eflme, fiemsipafla Meydan›’nda ve eski


Anadolu Kulübü binas›, yeni Hava Üssü
Lokali’nin sol taraf›nda bulunan fierefâbâd
gördü. 1178 (1764) tarihinde vefat etti.

Kaynaklar: (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 45)


Kasr› bahçe duvar›n›n sa¤ taraf›nda ve bu du- (Türk Dili ve Ed. Ans. I/10) (Sicill-i Osmânî, 1/71, 3/410
vara bitiflik olarak yap›lm›flt›. Yan taraf›nda Abdi Efendi)
fiehzade Süleyman’›n ayn› tarihte yap›lan çefl-
mesi vard›. Bu iki çeflme aras›nda ise, fierefâ-
bâd Kasr›’n›n kap›s› mevcuttu.
fiEHZADE MEHMET VAL‹DES‹
Birbirine pek yak›n yapt›r›lan ve bugün mev- ÇEfiMES‹
cut olmayan bu çeflmelerin resimlerini, Abdül-
kadir Erdo¤an Bey’in neflretti¤i ve asl› Türk ve
‹slâm Eserleri Müzesi’nde 3711/3336 numara-
da kay›tl› bulunan, 18 metre uzunlu¤undaki
B u çeflme, bugün mevcut de¤ildir. Ayvansa-
rayl› Hüseyin Efendi, Mecmua-y› Tevarih
adl› eserinde, bu çeflmenin “Tenbeller Mescidi
‹brahim Pafla vakf›ndan olan Üsküdar Su Yolu yak›n›nda” oldu¤unu belirtmifltir. Tembel Ha-
Haritas›’nda görmekteyiz. c› Mehmet Efendi Mescidi ise, bugünkü Selim
A¤a Kütüphanesi’nin yan›ndaki Selim A¤a ‹l-
Tamamen kesme tafltan yapt›r›lan bu kemerli kö¤retim Okulu’nun yerinde idi. Çeflme muh-
çeflmeler 1141 (1728-29) tarihinde fierefâbâd temelen bu mescidin karfl› köflesinde bulunu-
Kasr› ile beraber yapt›r›lm›flt›r. Daha genifl bil- yordu.

1164
Üsküdar Çeflmeleri

Yukar›da ad› geçen eserden al›nan kitâbe ay- menin arkas›nda büyük bir haznesi ve üzerin-
nen fludur: de, saçakl› ve kiremit örtülü bir çat›s› vard›r.
Kemerinin iki yan›nda birer rozet ve bunun
Serçeflme-i lutf-i atâ flahenfleh-i dâd-azmâ üzerinde ise dört sat›r halinde, sekiz m›sral› flu
Z›ll-› Cenâb-› Kibriyâ Han Ahmed kiflver-sitân kitâbe bulunmaktad›r:
Bu çeflmeyi dahi zehi pâkîze bünyâd eyledi
Sultan Mehmed mâderi ol bânû-y› iffet-niflân Menba’-› cûd u sehâ fiehzade Sultan Mustafa
Hakkâ ki ayn-› dil-küflâ âb› lâtif ü gamzida Kim odur necl-i necîb-i hüsrev-i kiflver-sitân
Zerkefcesi olsa revâ mihr-i münîr-i âsumân Hasbeten lillâh bu dil-cû çeflmeyi bünyâd idüb
Yârab o bânû-y› güzîn devletle yâr olsun hemîn ‹tdi icrâ âleme âb-› zülâli râygân
‹tsün hatâyâdan emîn her-dem Hudâ-y› müste’an Ezber itsün su gibi evrâd›n flehzadenin
Nûfl eyleyüb âb›n didi Rahmî an›n târîhini Bu musaffâ çeflmeden nûfl eyleyen dilteflnegân
Sultan Mehmed Validesi Zemzemi itdi revân Bir güzel m›sra didim Rahmî ana tarih içün
1141 ‹ç bu âb-› nâb› Sultan Mustafa itdi revân
1141 (1728-29)
fiehzade Mehmet, Sultan III. Ahmet’in o¤lu-
dur. Fakat, III. Ahmet’in fiehzade Mehmet Kitâbe, fiair Rahmî taraf›ndan haz›rlanm›flt›r.
isimli dört o¤lu olmufltur. ‹lki 1703’te, ikincisi
1706’da, üçüncüsü 1713’te vefat etmifltir. Dör- Çeflmenin bânisi Sultan III. Ahmet’tir. O¤lu
düncü fiehzade Mehmet ise, 1717 tarihinde fiehzade Mustafa ad›na yapt›rm›flt›r. Bu tarihte
do¤mufl ve 2 Ocak 1756’da vefat etmifltir. Kab- flehzade on yafl›nda idi. Annesi Mihriflah Sul-
ri, Yeni Cami Türbesi’ndedir. Çeflme, bu so- tan’d›r. 28 Ocak 1717’de do¤mufl, 30 Ekim
nuncu flehzadenin annesi taraf›ndan 1141 1757’de ve k›rk yafl›nda oldu¤u halde tahta
(1728-29) tarihinde yapt›r›lm›flt›r. Çeflmenin ç›km›flt›r. Osmanl› Devleti’nin 26. padiflah›d›r.
yap›m› s›ras›nda flehzade 11 yafl›nda bulunu- 21 Ocak 1774 tarihinde vefat ederek, Lâleli
yordu. Annesinin ismi belli de¤ildir. Camii yan›ndaki türbesine gömülmüfltür.

fiehzade Mehmet, herkesle ünsiyet peyda Çeflmenin yan› bafl›ndaki “büyük su terazi-
eden, iyi geçinen, uysal çok do¤ru ve dostuna si”nden eser kalmam›flt›r.
sad›k bir kimse oldu¤u için, 39 yafl›nda vefat
etti¤inde nâfl›n›, befl bin kiflinin takip etti¤i ri- Kaynaklar: (Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, 1/135) (Ay-
vayet olunur. vansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 44) (Mir’at-i ‹stanbul, s.
62-63) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 91) (Divan-› Rah- fiehzade Mustafa
Çeflme, 1920-22 tarihlerinde istimlak edilerek mî. ‹stanbul Üni. Kütüp. T. Y. No. 523 Varak 26 ve No. Çeflmesi.
yeri yola gitmifltir. Bu çeflmenin az ilerisinde, 2007)
Selâmi Ali Efendi Caddesi ile Kassam Çeflme
Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤ köfle-
sinde, bir su terazisi vard› ki, Sadrazam ‹bra-
him Pafla taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Fazla yük-
sek olmayan bu klâsik su terazisi kesme tafl ve
tu¤la hat›ll› olarak infla edilmifltir. Terazi, 1988
tarihinde belediyece y›kt›r›ld›.

Kaynaklar: (Mecmua-y› Tevarih, s. 48-49) (Sicill-i Osmâ-


nî, 1/71) (Divan-› Rahmî, Varak 30)

fiEHZADE MUSTAFA ÇEfiMES‹

Ç eflme, Aziz Mahmut Efendi Soka¤› üzerin-


dedir.

Kesme tafltan yapt›r›lan bu klâsik üslûplu çefl-

1165
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

fiEHZADE NUMAN ÇEfiMES‹

H ayrettin Çavufl Mahallesi’nde, Beygirciler


Soka¤› ile Ferah Soka¤›’n›n birleflti¤i yer-
dedir. Sa¤ taraf›nda Hayrettin Çavufl Camii
arsas› ve türbesi; sol taraf›nda ahflap, büyük, iki
katl› Hac› Bedel K›z Mektebi ve tam karfl›s›n-
da ve köflede meflhur Tulûat Sanatkâr› ‹smail
Dümbüllü’nün do¤du¤u ev bulunuyordu.

fiehzade Numan Kesme tafltan yap›lm›fl olan bu klâsik çeflme,


Çeflmesi ve çevresi yak›n tarihlerde çimento ile s›vand›¤›ndan
fleklini kaybetmifltir. Kafl kemerinin iki yan›n-
da birer rozet ve bunlar›n üzerinde ise dört sa- Kitâbe fiair Rahmî Efendi taraf›ndan söylen-
t›r halinde haz›rlanm›fl sekiz m›sral› flu kitâbe mifltir. Kendisi için fiehzade Seyfeddin Çeflme-
bulunmaktad›r: si bahsine bak›n›z.

Lûtf-i Hakk flevketlu Sultan Ahmed’in efzun ide fiehzade Numan, 22 fiubat 1723’te do¤mufltur.
Âb-› rûy-› devletin iclâl-i baht-› muhkemin fiair Nedim bu do¤um dolay›s›yla 15 beyitlik
Her birin sad gûne asâra muvaffak eyledi bir kaside yazm›flt›r ki, tarih beyti fludur:
Hayra teflvik eyleyüb flehzadegân-› ekremin
Yapd›rub bu ayn-› ser-flar ü musaffa-meflrebi Dedi flevk ile Nedima kulu tarihin an›n
‹dicek flehre revan âb-› halâvet mukdimin Geldi izzetle bu dem âleme Sultan Nu’man
Teflnegân-› aleme Rahmî didi tarihini 1135
Çeflme-i flehzade Nu’man’›n al iç gel Zemzemin
1141 (1728-29) 29 Aral›k 1764’te ve 41 yafl›nda oldu¤u halde
vefat etmifl ve Yeni Cami Türbesi’ne gömül-
müfltür.
fiehzade Numan
Çeflmesi. Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k ‹stanbul Çeflmeleri, 2, s. 318)
(Mir’at-i ‹stanbul, s. 121) (A. Giz, III. Ahmet’in O¤ullar›,
Tarih Dünyas› 2/678 Y›l:1950) (Ayvansarayî, Mecmua-y›
Tevarih, s. 48) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 101) (Si-
cill-i Osmânî, 1/85) (Divan-› Rahmî, ‹stanbul Üni. Kütüp.
T. Y. No. 523, Varak 27) (Gezi Notu)

fiehzade Numan
Çeflmesi kitabesi. fiEHZADE SEYFEDD‹N ÇEfiMES‹

Ç eflme, Aziz Mahmut Efendi Soka¤› üzerin-


de ve Kaptan Pafla Camii’nin bu soka¤a
aç›lan avlu kap›s›n›n sol taraf›ndad›r.

Klâsik üslûpta ve kesme tafltan yapt›r›lan bu


çeflmenin kemeri üzerinde ve iki yanda iki ro-
zet ve bunlar›n üzerinde de fiair Rahmî’nin ha-
z›rlad›¤› iki sat›r halinde, oniki m›sral› flu kitâ-
be bulunmaktad›r:

H›div-i bahr u ber Sultan Ahmed Han-Gâzi kim


Odur flahenfleh-i Keyhüsrevan-› ma’delet-âyîn
Yapub her kûflesinde bir musaffa çeflme-i dilcû
Bu flehri itdi sirab ol fleh pür haflmet ü temkîn

1166
Üsküdar Çeflmeleri

krokide gösterilen yerde idi. Bu tarihte, Topta-


fl› Bulvar› aç›l›rken Eski Toptafl› Caddesi üze-
rindeki dükkânlar›n buraya nakli için yapt›r›-
lan çarfl› münasebetiyle y›kt›r›lm›fl ve kitâbesi
de betondan yap›lan flimdiki çeflme üzerine ko-
nulmufltur.
Kaptanpafla Camii alt
Eski çeflme klâsik olup kesme tafltan yap›lm›fl- kap›s› yan›ndaki
t›. Arkas›nda tonoz daml› büyük bir haznesi fiehzade Seyfeddin
vard›. Mermer küçük ayna tafl› üzerinde kafl Çeflmesi.
kemeri ve bunun üzerinde ise befl sat›r halin-
O flah›n kaidatü’l-beyt-i ikbali dahi hakka de haz›rlanm›fl on m›sral› flu kitâbe bulunu-
Cihan› itdiler hayrat-› bi-ta’dad ile tezyîn yordu:
Bu çeflmesar› dahi ümm-i Seyfeddin fiehzade
Bina idüb atafl›n sûz u tâb›n eyledi teskîn H›div-i bahr ü ber Sultan Ahmed Han-› adil kim
Hudâ hem an› hem flehzadesin hem hüsrev-i dehri Suyun buldu zeman-› devletinde gül-riyaz-› dîn
Cihan durdukça mahfuz eylesün afatdan, âmîn Sürur ü flevke flehr-ayin idüb eyyam-› adlinde
Didim bir m›sra’-› dilcû ile Rahmî ana tarih Su dibasiyle güya Üsküdar’› eyledi tezyîn
Al iç su k›ld› icra mader-i Sultan Seyfeddîn Zülâl-i çeflme-i fiehzade Seyfüddin ile hakka
Sene 1141 (1728-29) Hayat-› taze buld› flimdi bu ma’mure-i dirîn
Hem o flehzadenin hem padiflah-› âlemin Mevlâ
Bu kitâbe k›r›lm›fl olup çeflme de yar›s›na kadar Safa-y› meflrebin h›fz eylesün ekdardan, âmîn
topra¤a gömülmüfltür. Atafl-› nase iflrab eyledim tarihin ey Rahmî
Ne a’lâ çeflme âbâd eyledi fiehzade Seyfüddin
Çeflmeyi flehzadenin annesi Mihriflah Kad›n, 1141 (1728-29)
o¤lu ad›na yapt›rm›flt›r. fiehzade Seyfeddin, 3
fiubat 1728 tarihinde do¤mufl ve 1145 (1732- Kitâbe, fiair vak’anüvis Rahmî Mustafa Efendi
33)’te vefat etmifltir. Kabri, Yeni Cami Türbe- taraf›ndan yaz›lm›flt›r. 1160 (1747)’de ‹ran’a
si’ndedir. fiehzade Seyfeddin ad›na babas› III. sefir tayin edilen Ahmet Pafla’n›n yan›nda ol-
Ahmet, Çavufldere Caddesi’nde bir çeflme da- du¤u halde 28 Ocak 1747 günü Üsküdar’dan
ha yapt›rm›flt›r. Bu çeflme için afla¤›da di¤er hareketle ‹ran’a gidip geldi¤i için mükemmel
çeflmesi bahsine bak›n›z. bir Seferetname-i ‹ran kaleme alm›flt›r. 1164
(1750-51)’de vebadan vefat ederek Edirnekap›
fiehzade Seyfeddin’in annesi Mihriflah Ka- Mezarl›¤›’na gömülmüfltür.
d›n’d›r. Mihriflah Kad›n’›n kabri ‹stanbul Yeni
Cami Türbesi’ndedir. Çeflme, Sultan III. Ahmet taraf›ndan o¤lu
Seyfeddin ad›na yapt›r›lm›flt›r. fieyzade Sey-
Mihriflah Kad›n Çeflmesi bahsine bak›n›z. feddin için yukar›da di¤er çeflmesi bahsine ba-
k›n›z.
Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/324) (A.
Giz, III. Ahmed’in O¤ullar›, Tarih Dünyas›, 1950. 2/678)
(Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Derin-V. Ça-
buk, s. 46-47) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/110) (Kâz›m
Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 90) (Divan-› Rahmî. ‹stanbul
Üni. Kütüp. T. Y. No. 523, Varak 85)

fiEHZADE SEYFEDD‹N ÇEfiMES‹

Ç avufldere Caddesi ile Evliya Hoca Soka-


¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n sa¤ köfle-
sindedir. Sol gerisinde eski ahflap, cumbal› bü-
Çavufldere’de
fiehzade Seyfeddin
yük bir ev vard›. Çeflme, 1958 tarihine kadar Çeflmesi.

1167
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

ve kitâbesi k›r›lm›flt›r. Yak›n tarihe kadar üze-


fiehzade Seyfeddin rinde ahflap bir ev vard›. Kemerinin üzerinde
Çeflmesi vaziyet fiair Mustafa Rahmî Efendi’nin alt› sat›r halin-
krokisi. de haz›rlad›¤› oniki m›sral› flu kitâbe bulun-
maktad›r:

Fahr-i selâtin-i cihan âb-› rûy-› Osmaniyan


fiehinflah kiflver-sitan Han Ahmed-i vâlâ cenâb
Ol hüsrev-i ruflen-güher-i dünyaya virdi zib ü fer
‹tdi cihan› serteser hayrat ile pür âb-› nâb
Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/314) (M. Evlad ü ensabiyle hep sa’y-i müberrat eyleyüb
Tahir, Osmanl› Müellifleri, 3/122) (F. R. Unat, Osmanl› Olmakda cari su gibi devrinde her-kâr sevâb
Sefirleri ve Sefaretnameleri, Fihrist, Rahmî md.) (Mir’at-i ‹s- Sultan Süleyman’›n dahi ümm-i mekârim-perveri
tanbul, s. 120) (A. Giz, III. Ahmet’in O¤ullar›, Tarih Dün- Âbâd idüb bu çeflmeyi k›ld› atafl› kâm-yâb
yas› 1950, 2 /678) (Sicill-i Osmânî, 1/45,82-83 ve 2/376) Ya Rab bu dilcû çeflmesar oldukça böyle hofl-güvar
(G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim Kimdi, s. 222-269) Devletle olsun ber-karar ol banu-yi iffet-me’âb
(Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/109) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Bu m›sra’-i bâlâ ile Rahmîya didi tarihin
Sular›, s. 90) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, Haz. F. Sultan Süleyman Validesi itdi icra âb-› nâb
Derin - V. Çabuk, s. 47) (Rahmî Divan›, Varak 85) 1141 (1728-29)

fiair Rahmî Efendi için fiehzade Seyfeddin


Çeflmesi bahsine bak›n›z.
fiEHZADE SÜLEYMAN ÇEfiMES‹
fiehzade Süleyman, 29 Cemaziyelâhir 1122

S elâmi Ali Efendi Caddesi ile Küçük Sarma-


fl›k Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde ve soka¤›n
sa¤ köflesindedir.
(25 A¤ustos 1710)’da do¤mufl ve 23 Cemaziye-
lâhir 1145 (11 Ekim 1732)’de, 21 yafl›nda bu-
lundu¤u halde vefat etmifltir. Kabri, ‹stan-
bul’da Yeni Cami Türbesi’ndedir. Çok çal›fl-
Klâsik üslûpta, kesme tafltan yapt›r›lan çeflme kan ve ak›ll› oldu¤u söylenir. Ana baba bir
çok harapt›r. Yar›s›na kadar topra¤a gömülmüfl kardefli Sultan III. Mustafa, Ayazma Camii’ni

fiehzade Süleyman
Çeflmesi kitabesi.

ayn› senede vefat eden annesi Mihriflah Sultan


ile bu kardeflinin ruhlar› için yapt›rm›flt›r. Ba-
bas› Sultan III. Ahmet’tir. 1132 fievvalinde
(A¤ustos 1720) kardeflleri fiehzade Mehmet,
Mustafa ve Bayezid ile birlikte sünnet edildi-
ler.

Üsküdar’da fiehzade Süleyman ad›na yap›lm›fl


bir çeflme daha vard›r. Bu çeflme bahsine bak›-
n›z.
fiehzade Süleyman
Çeflmesi. Çeflme, 1987 tarihinde Üsküdar Belediyesi’nce

1168
Üsküdar Çeflmeleri

tamir ettirilerek yükseltilmifltir. fiEVKN‹HAL USTA ÇEfiMES‹


Kaynaklar: (M. Erdo¤an, Üsküdar Su Yolu Haritas›) (Si-
cill-i Osmânî, 1/44, 83 fiehzade Süleyman ve Mihriflah Ka-
d›n) (Ayvansarayî, Mecmua-y› Tevarih, s. 53-54) (Mir’at-i
Ç eflme, Sar›gazi Köyü’nde ve bugün mevcut
olmayan eski camiin karfl›s›ndaki mey-
danda idi. Yan›nda, Bizans sütun bafll›¤›ndan
‹stanbul, s. 137) (G. Oransay, Osmanl› Devleti’nde Kim bozma bir dibek tafl› vard›.
Kimdi, s. 222-272) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/326)
(Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 81) (Kâz›m 1950 tarihlerinde y›k›lan çeflmenin kitâbesi ve
Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 102) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, mermer tafllar› Sar› Kad›zâde fieyh Mustafa
2/121) (Divan-› Rahmî, Varak 30) Dede Türbesi’nin yan›na nakledilmifltir. Alt›
sat›r halinde haz›rlanm›fl olan 12 m›sral› kitâ-
besi ayna tafl› üzerine yaz›lm›flt›r ki fludur:

fiEHZADE SÜLEYMAN ÇEfiMES‹ Çeflme-i pak-i Hazinedar Usta kim an›


Böyle hayrata muvaffak k›ld› Rabb-i zü’l-Celâl

Ç eflme, fiemsipafla Meydan›’ndaki fierefâ-


bâd Kasr›’n›n sa¤ taraf›ndaki bahçe duva-
r›n›n dibinde ve bahçe kap›s›n›n yan›nda idi.
Ol r›za-› Hakk içün ruh-› ‹mameyn aflk›na
Saye-i fiahanede itdi bu yolda sarf-› mal
Sar›gazi Karyesi’n ihya vü hoflnud eyledi
Yaklafl›k olarak bugünkü Atatürk Heykeli’nin K›ld› icra böyle bir âb-› hayat-› bî-misal
biraz önünde bulunuyordu. Âlemin dilteflnesin bi’l-cümle sirab itdi kim
Tâ be-mahfler hayrile yad eylemekde ehl-i hal
fiehzade Mehmet Çeflmesi bahsine bak›n›z. fiehr-i yar-› âlemin Hakk eyliye ömrün mezîd
fiems-i ikbaline hiç göstermiye rûy-› zevâl
Afla¤›daki kitâbe, Ayvansarayl› Hüseyin Efen- Teflnegâne Fevziya tarih-i cevher söyle kim
di’nin Mecmua-y› Tevarih adl› kitab›ndan al›n- Çeflme-i fievk-Nihal Usta’dan içsün bir zülâl
m›flt›r: 1275 (1858)

Çeflmesar-› ma’delet fievketlu Sultan Ahmed’in Alt kaidesi ve iki yan sütunu yerdedir.
Nasb-› ayn› a’zam-› flehzadegân-› ekremi
Menba’-› rüfld ü zekâ Sultan Süleyman kim müdam Kitâbe yazar› fiair Fevzi Efendi, Sultan Abdül-
Celb içün flahenfleh dehre du’a-y› âlemi hamit 1876-1909 saltanat›n›n sonlar›nda vefat
fiimdi bu nev çeflme-i mâ’il-hayat-› safdan etmifltir.
Ruh-› ‹skender n’ola eylerse kesb-i hurremi
Hem fleh-i dehrin hem ol flehzade-i azâdenin Çeflme, Sultan Abdülmecit (1839-1861)’in sa-
Lûtf-› Hakk olsun hemifle yar-› gâr-› hemdemi ray ustalar›ndan fievknihal taraf›ndan yapt›r›l-
Gelse bir leb-teflne Rahmî lüle dir tarih için m›flt›r. fievknihal Usta, 24 Rebiyülevvel 1277
Al için Sultan Süleyman itdi icra Zemzemi (10 Ekim 1860) tarihinde vefat etmifltir. Kab-
1141 (1728-29) ri ‹stanbul’da, Sultan II. Mahmut Türbesi sebi-
linin sol taraf›ndaki birinci lâhittir. Kitâbesi
fiehzade Süleyman, Sultan III. Ahmet’in o¤lu-
dur. 25 A¤ustos 1710 tarihinde do¤mufl ve 11
Ekim 1732 tarihinde, 21 yafl›nda oldu¤u halde
vefat etmifltir. Kabri, ‹stanbul Yeni Cami Tür-
besi’ndedir.

fiehzade Süleyman’›n Üsküdar’da yapt›rm›fl ol-


du¤u bir çeflme daha vard›r. Bu çeflme bahsine
bak›n›z.

Kaynaklar: (Mecmua-y› Tevarih, s. 49-50) (Sicill-i Osmâ-


nî, 1/44) (A. Erdo¤an, Üsküdar Su Yolu Haritas›) (Divan-›
Rahmî, Varak 26)
fievknihal Usta
Çeflmesi kitabesi.

1169
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

“Harem-i Saray-› Hümâyun’da s›dk ü hulûs ile “Ve min el-mâi külle fley’in hayy”
i’fay› hüsn-ü hidmet” diye bafllamakta ve “ha-
zinedar usta’l›k makam-› vâlâ”s›n› elde etti¤i ayet-i kerimesi yaz›l›d›r.
ve “hüsn-i i’mar” a teflebbüs ederek “sâhibu’l-
hayrat” oldu¤u belirtilerek son bulmaktad›r. Çeflmenin hemen arkas›nda, Üsküdar kültür
hayat›na çok de¤erli hizmetleri geçmifl olan ve
Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/448- bugünkü ‘Halil Rüfltü ‹lkö¤retim Okulu’nun ku-
450,480) (Sicill-i Osmânî, 1/46, 4/29) (Ç. Uluçay, Padi- rucusu bulunan, Halil Bey’in etraf› demir par-
flahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s. 141-142) (G. Oransay, Os- makl›k ile çevrili kabri bulunmaktad›r. Arslan
manl› Devleti’nde Kim Kimdi, s. 280) A¤a Çeflmesi bahsine bak›n›z.

Nâz›m Bey, Arslan A¤a Çeflmesi su yolunun


güzergâh›n› anlat›rken bu suyun, Sultante-
fiEYH CAM‹‹ ÇEfiMES‹ pe’deki Arslan A¤a çeflmelerinden ve fieyh
Camii Çesmesi’nden akmakta oldu¤unu be-

Ç eflme, fieyh Camii’nin Selman-i Pak Cad-


desi’ne aç›lan avlu kap›s›n›n sol taraf›n-
dad›r.
lirtmifltir. Bu durumda çeflme Arslan A¤a tara-
f›ndan yapt›r›lm›flt›r. A¤a, 1060 (1650) tari-
hinde vefat etmifltir. Kabri, fieyh Camii hazîre-
sindedir.
Bir mihrab› and›ran çeflme, tamamen kesme
tafltan yap›lm›flt›r. Üzerinde, küre fleklinde bir Kaynaklar: (Nâz›m Bey, ‹stanbul fiehremanetine Evkaftan
tepelik bulunmaktad›r. Önünde hayvan sula- Devrolunan Sular, s. 42) (Mir’at-i ‹stanbul, s. 139)
maya yarayan iki mermer yalak vard›r.

Çeflmenin aln›nda sülüs yaz› ile:


fiEYH SELÂM‹ AL‹ EFEND‹
ÇEfiMES‹

S elâmi Ali Efendi Caddesi üzerinde ve Fat-


ma Hatun Camii karfl›s›ndad›r. Sol taraf›n-
daki Tekkeiçi Soka¤›’n›n ad›, Kâtibim Aziz
Efendi olarak de¤ifltirilmifltir. Biraz ileride, ay-
n› cadde üzerindeki Feyzullah Efendi’nin Hin-
du Tekkesi’nden eser kalmam›flt›r. Türbesi
mevcuttur. Camiin karfl› köflesinde ise bir kah-
ve vard›r. Bunun eski bir Yeniçeri Kahvesi ol-
du¤u söylenir.

Klâsik Türk çeflme mimarîsi üslûbunda tama-


men kesme tafltan yapt›r›lan bu tak görünü-
mündeki çeflmenin ayna tafl› kabartma flekil-
lerle süslenmifltir. Kemerinin üzerinde sekiz
m›sral› flu kitâbe vard›r:

Âb-› rûy-› evliya gavs-i zemân


Zübde-i halâl remz-i müflkilât
Kutb-› devran sahib-i ilm-i ledünn
fieyh Selâmi Hazreti ol pâk zât
Old› hakka yapd›rub bu çeflme-i
Feyz-bahfl-› teflnegân-› kâinât
Didi tarihin fiu’urî flevk ile
Akd› hâlâ çeflme-i aynu’l-hayvat
Sene 1088 (1677)
fieyh Camii Çeflmesi

1170
Üsküdar Çeflmeleri

Kitâbe dört sat›r halinde haz›rlanm›flt›r. Her Çeflme, Ruyidil Hatun’un ruhu için 20 Eylül
iki m›sra bir çerçeve içine al›nm›flt›r. Mir’at-i 1784’te tamir ettirilmifltir. fieyh Selami Ali
‹stanbul yazar›, m›sralar› yazarken, çerçeve Efendi Çeflmesi’nin
içindekileri üst alt olarak okumufl ve bir s›ra Bu kitâbenin alt›nda 1176 (1762-63) tarihli güzel bir hatla yaz›lan
takip etmemifltir. bir kitâbe daha vard›r. Bunun çeflme ile bir alâ- kitabesi.
kas› yoktur. Karfl›s›ndaki Fatma Hatun Ca-
Çeflme, büyük mutasavv›f fieyh Selâmi Ali mii’ne aittir. Bu cami bahsine bak›n›z.
Efendi taraf›ndan, çeflmenin arka taraf›na dü- fieyh Selâmi Ali
flen Tekkeiçi Soka¤› üzerinde ve ilerideki ken- Kaynaklar: (Ayvansarayî, Vefeyât, Es’ad Efendi Kütüp. Efendi Çeflmesi.
di ad› ile an›lan Celvetî Tekkesi ile beraber ay- nr. 1375, s. 92/b) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri, 2/396)
n› zamanda yapt›r›lm›flt›r. (Mir’at-i ‹stanbul, s. 145) (E. Koçu, ‹stanbul Ans.
10/5578) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/278) (Dr. Veli
Kitâbe, Halepli fiuurî Hasan Çelebi taraf›ndan Behçet Kurdo¤lu, fiair Tabibler, s. 167) (Sicill-i Osmânî,
haz›rlanm›flt›r. Maliye Dairesi Halifesi (Kalem 3/151) (Sâlim Tezkiresi, s. 382) (Konyal›, Üsküdar Tarihi,
Kâtibi) iken 1105 (1693)’te vefat etmifltir. Ay- s. 85) (Kâz›m Çeçen, Üsküdar Sular›, s. 61)
vansarayl› Hüseyin Efendi, Vefeyât’›nda Üskü-
dar’da gömülü oldu¤unu söylemektedir. Eserle-
rinin aras›nda en meflhuru büyük lûgâtidir.
Müretteb divan› vard›r. fiEYHÜL‹SLAM AR‹F H‹KMET fieyh Selâmi Ali
Efendi Çeflmesi’nin
BEYEFEND‹ ÇEfiMES‹
Çeflmenin kemeri alt›nda iki kitâbe daha bu- yak›ndan görünüflü.
lunmaktad›r. Üstteki kitâbe bir tamir kitâbesi
olup fludur: Ç eflme, sebil, hazne ve hazîreden oluflan bu
manzume, Nuhkuyusu Caddesi üzerinde
ve bu caddenin eski Ba¤larbafl› yeni Kartalba- fieyh Selâmi Ali
Bu çeflmeyi ta’mire sebeb Saray-› Hümâyunda ba Caddesi ile birleflti¤i köflededir. Karfl› köfle- Efendi Çeflmesi ve
Merhume Ruy›dil Hatun’un ruhiçün sinde, Kartalbaba Tekkesi Mescidi ve hazîresi çevresi.
El-Fatiha Sene 1198 fî 5 Ra. bulunmaktad›r.

1171
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

zîre kap›s›n›n sa¤ taraf›ndaki çok büyük hazne-


den gelmektedir. Hazne, tu¤la hat›ll› olarak
kesme tafltan yap›lm›fl olup tonoz daml›d›r.
1930 tarihinde yeni harflere çevrilen Vak›f
Defteri’nde, Pazarbafl› Mahallesi’nde, Nuhku-
yusu Caddesi üzerinde, Raif ‹smail Pafla’n›n bir
çeflmesi oldu¤u görülmektedir.

Ayvansarayî Hüseyin Efendi, Vefeyât adl› ese-


rinde de “icra etti¤i çeflmesi civar›nda defn
olunmufltur” diyerek bu çeflmenin varl›¤›na
iflaret etmifltir.

Arif Hikmet Beyefendi, kendi çeflmesini, za-


manla harap olan bu çeflme yerine yapt›rm›fl
olmal›d›r.

Raif ‹smail Pafla, 1199 Cemaziyelevvelinde


(Mart 1785) Lefkofle’de idam edilmifl ve ‹stan-
fieyhülislâm Arif bul’a getirilen bafl›, bu çeflmenin arkas›ndaki
Hikmet Beyefendi hazîreye gömülmüfltür. Kallavîli flâhidesi mev-
Çeflmesi. cuttur. Arif Hikmet Beyefendi’nin büyük ba-
bas›d›r.
Çeflme, sebil gibi som mermerden yap›lm›flt›r.
Ayna tafl›n›n iki yan› oluklu sütun kabartmal›- Arif Hikmet Beyefendi, 19. Yüzy›l alim ve fla-
d›r. Bu tafl›n üzerine, zarif, döküntülü kabart- irlerinden olup Osmanl› Devleti’nin 105. fiey-
ma perde motifi yap›lm›fl ve al›nl›¤›na, içinde hülislâm›d›r. 1786’da ‹stanbul’da do¤mufl ve
Sultan Abdülmecit’in tu¤ras› bulunan bir ma- bir çok görevlerde bulunduktan sonra, 21 Ha-
dalyon yerlefltirilmifltir. Fakat tu¤ra sonradan ziran 1846’da fleyhülislâm olmufltur. Babas›, I-
kaz›nm›flt›r. Önündeki mermer yala¤›, yol sevi- II. Selim’in kazaskerlerinden ‹brahim ‹smet
yesi düflürüldü¤ünden yüksekte kalm›flt›r. Se- Efendi’dir. ‹lmiye mesle¤inin en yüksek maka-
bili gibi bunun da kitâbesi yoktur. m›nda yedi buçuk y›l kalan Arif Hikmet Beye-
fendi, 21 Mart 1854’te azledilmifltir. Meflîhat
Gerek çeflmenin ve gerekse sebilin suyu, Kar- makam›nda bulundu¤u s›rada devlet taraf›n-
tal Baba Soka¤›’na aç›lan iki kanatl› ahflap ha- dan verilen Rumelihisar›’ndaki yal›da, 1246

fieyhülislâm Arif
Hikmet Beyefendi
Çeflmesi ve çevresi.

1172
Üsküdar Çeflmeleri

(1830)’da Nakibü’l-eflrafl›k’tan ayr›ld›¤› za- Hemen arkas›nda ahflap tek katl› Sultantepe
man da, babas›ndan intikal eden Kuzguncuk Karakol Binas› bulunmaktad›r.
ile Üsküdar aras›ndaki yal›y› satm›fl bulundu-
¤undan, Üsküdar’da Eski Hamam civar›nda, Kesme tafltan yap›lm›fl olup bir namazgâh çefl-
Eflref Saat Soka¤› üzerindeki konakta oturmufl mesidir. Arkas›ndaki, etraf› kesme tafl set du-
ve burada 16 fiaban 1275 (21 Mart 1859) tari- varl› namazgâhtan ve k›ble tafl›ndan eser kal-
hinde vefat etmifltir. Bu konak sonradan Sad- mam›flt›r.
razam Mahmut fievket Pafla’n›n uhdesine geç-
mifltir. Klâsik üslûptaki bu çeflmenin kitâbesi yoktur.
Çat›s› harpufltal›d›r.
Babas›n›n, küçük Selimiye Tekkesi fleyhi Ni-
metullah Efendi’den el alarak Nakflibendî Ta- Said Efendi’nin babas› fieyhülislâm Mirzazâde
rikati’ne girdi¤i ve kendisinin de bu tarikate Mehmet Efendi’nin biraz ileride ve ayn› cadde
ba¤l› oldu¤u söylenir. Lâhdi, çeflme arkas›nda- üzerinde bir camii ve kütüphanesi vard›r.
ki hazîrededir. Bu hazîre bahsine bak›n›z. Mehmet Said Efendi Namazgâh› ve Mirzazâde
Camii bahislerine bak›n›z.
Bir ahlâk ve fazilet örne¤i olan bu zat›n Medi-
ne’de, 7000 ciltlik k›ymetli bir kütüphanesi ‹smi darb›mesel olan meflhur attar Faik Bey’in
vard›r ki, bugün de mevcuttur. Kütüphane evi Servilik Caddesi ile Hac› Hesna Camii So-
masraflar›n›n karfl›lanmas› için yapt›rd›¤› ‹ca- ka¤›’n›n birleflti¤i yerde bulunuyordu. Attar
diye Da¤ Hamam› bahsine bak›n›z. (Aktar) Ahmet Bey’in damad› idi. Dükkân›,
Mimar Sinan Çarfl›s› ile Davut Pafla Camii ara-
Çeflme ve sebilin hangi tarihte yap›ld›¤› belli s›nda ve Hakimiyet-i Milliye Caddesi üzerinde
de¤ildir. Hadîka yazar›n›n beyan›na göre çefl- idi.
me, Raif ‹smail Pafla taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r.
‹smail Pafla, 1199 (1785) Mart›nda vefat etti- De¤erli kad›n flairlerimizden, fieyhülislâm Ebu
¤ine göre çeflmeyi 1775 tarihlerinde, reisülküt- ‹shakzâde Fitnat Zübeyde Han›m (öl.
tapl›¤› s›ras›nda infla ettirmifl olmal›d›r. 1194/1780, Eyüp Sultan) bu çeflmenin yap›l›fl›-
na flu manzumeyi söylemifltir. Belki de bu, ki-
Bu durumda çeflmeyi, ‹smail Pafla’n›n torunu tâbe olarak çeflmenin üzerinde idi:
olan Arif Hikmet Beyefendi daha sonra flimdi-
ki flekliyle yeniden yapt›rm›fl ve bir de sebil ilâ-
ve etmifltir.

Kaynaklar: (‹nal, Son As›r Türk fiairleri, s. 636) (Arif


Hikmet Bey, ‹stanbul Ans. 2/1005) (Fevziye Abdullah, Arif
Hikmet Bey, ‹slâm Ans. 1/564) (Ali R›za-Mehmed Galib,
XIII. Asr-› Hicrîde Osmanl› Ricali, Tercüman Yay. 1/29) (‹.
Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/410) (M. Tahir, Osmanl›
Müellifleri, 2/34) (Ayvansarayî, Vefeyât. Haz. F. Derin ‹s-
tanbul 1978, s. 43-44) (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 10/249)
(5.1 Vak›f Defteri No. 1509. Defter 1930’da yeni harflere
çevrilmifltir) (Sicill-i Osmânî, 1/370)

fiEYHÜL‹SLAM M‹RZAZÂDE
MEHMET SA‹D EFEND‹
ÇEfiMES‹
Sultantepe’de

Ç eflme, Sultantepe’de, Servilik Caddesi ile


fiemsi Efendi Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde
ve soka¤›n sa¤ köflesindedir.
fieyhülislam
Mirzazâde Said
Efendi Çeflmesi.

1173
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

fiÜCA’ AHMED PAfiA ÇEfiMES‹

Ç eflme, fevkânî olan fiüca’ Ahmed Pafla


Mescidi’nin alt›nda idi. Bugün mevcut
de¤ildir. Bu mescit bahsine bak›n›z. ‹htimal
çeflme 1151 (1738) tarihinde yap›lm›flt›r. Çefl-
menin, eski Posta Yolu, flimdiki Bülbüldere-
Ba¤larbafl› Caddesi üzerinde, Kuruçeflme-F›st›-
ka¤ac› aras›nda bir su terazisi vard›.

Kaynak: (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 1/60) (N. Nirven,


fieyhülislam Devrolunan Sular, ‹stanbul 1341, s. 62)
Mirzazâde Mehmed
Said Efendi Çeflmesi
ve çevresi.
TAfiLI ÇEfiME
Muhit-i cûd-› himmet âb-› rûy-› mülket ü millet
Cenâb-› Hazret-i Müfti-i devrân sadr-› âli-câh
Semiyy Fahr-i âlem necl-i pâk Mirzazâde
Gülistân-› cihân sirâb-› cûy-› lûtfudur her-gâh
Ç eflme, Bülbüldere-Ba¤larbafl› Yolu üzerin-
de ve Hac› Hesna Hatun Kuyu Soka¤›’n›n
sol köflesinde idi.
C›vâr-› câmi’inde vâlid-i ziflân›n k›ld›
Revan bu âb-› sâf-› cânfezây› hasbeten-lillâh Bugün mevcut olmayan bu çeflmenin karfl› kö-
Bu zîba çeflme-i pâkize-i dil-cû nev tarha flesinde, halk›n “Yeflil Bafl Türbe” diye and›¤›,
fiuâ-i mihr-i lûle kefçe-i sim olsa lây›k mâh Börekçi Mustafa A¤a Türbesi ve bu türbenin
Hudâ zât-› keremkâr›n hatâdan eyleyüb mahfûz hemen gerisinde Haydar Dede Tekkesi, arka
Derinden daimâ dûr olm›ya ikbâl ü izz ü câh taraf›nda ise, Bülbüldere Bostan› bulunuyordu.
Mükâfât eyleyüb rûz-› cezâ saky ide Kevserle
Bunun gibi nice hayrâta tevfik eyliye Allah Hangi tarihte, kimin taraf›ndan yap›ld›¤› bi-
Zebân-› lûle söyler Fitnat’a atflana târihin linmeyen bu çeflme ile eski ad› Halim A¤a
Bu dil-cû çeflmeden âb-› hayât iç fî-sebîlillâh olan flimdiki Abdülfeyyaz Soka¤›’n›n önünde
1183 (1770) “Halim A¤a Köprüsü” vard›. Köprünün etra-
f›nda, dört güzel kahve bulunuyordu.
Çeflme sahibi, Mehmet Said Efendi, fieyhülis-
lâm Mirzazâde Mehmet Efendi ile fieyhülislâm Çeflme, Üsküdar-K›s›kl› Tramvay yolu yap›l›r-
Feyzullah Efendi’nin k›z›n›n o¤ludur. 1122 ken 1910 tarihlerinde y›kt›r›lm›fl ve Bülbülde-
(1710)’da do¤du. 1139 (1726)’da müderris ol- resi’nin üstü kapat›larak, köprü de ortadan
du. Sonra bir tak›m ilmiye rütbelerini ald›. kalkm›flt›r.
1183 Zilkadesinin beflinde (1 Mart 1770)’te
fieyhülislâm oldu. 1187 Cemaziyelâhirinin be- Kaynaklar: (E. Koçu, ‹stanbul Ans. 6/3170) (Konyal›,
flinde (24 A¤ustos 1173) istifa edip Sultante- Üsküdar Tarihi, 1/58)
pesi’ndeki kona¤›nda inzivaya çekildi. Fa-
tih’teki k›fll›k kona¤›nda ve 1188 Zilkadesinin
18’inde (20 Ocak 1775) vefat etti. Kabri, Üs-
küdar’da, Karacaahmet Mezarl›¤›’nda, 8. Ada’- TAZICILAR OCA⁄I ÇEfiMES‹
da, T›bbiye Caddesi ile Tunusba¤› Caddesi’nin
birleflti¤i yerde ve mezarl›k duvar›ndan biraz
içeridedir. E ski Taz›c›lar Oca¤›’n›n avlusunda idi. Etra-
f›ndaki binalar ve cami y›k›lm›fl yaln›z
meydan çeflmesi kalm›flt›r. Kare plânl› bu bü-
“Zay›f, fâz›l, do¤ru, nazik ve vakur bir zat idi. yük çeflme, T›bbiye Caddesi ile Çeflme-i Kebir
Ömrü hastal›k ve dertlerle geçmifl, hele yafll›l›- Soka¤›’n›n birleflti¤i yerde, Sa¤l›k Okulu (Ve-
¤›nda vücudu hastal›k mecmuas› haline gel- teriner Fakültesi) veya eski Baytar Mektebi ile
miflti. Vefat›nda 64 yafl›nda idi.” Hasib Pafla (Zeki Bey) çeflmesinin karfl›s›nda-
d›r. Yolun karfl›s›nda, köflede Nevnihal Han›m
Kaynaklar: (Divan-› Fitnat. ‹st. 1286, s. 48) (Sicill-i Osmânî, 3/31) Namazgâh›, bunun karfl› köflesinde ise Pafla Ba-

1174
Üsküdar Çeflmeleri

ba, Hac› Baba, Dede Pafla lâkaplar› ile an›lan Semenderân-› himmet-i nusret olsun ömr-i ser-
Kapucubafl› Dede Mustafa A¤a’n›n ünlü k›r medle
kahvesi vard›. Taz›c›lar ah›r›n›n sa¤ taraf›ndan Cihân›n flâh› Han Abdülmecîd ma’delet-pîrâ
da Kavakl›dere akard›. Derenin iki yan›nda Suriydi esb-i taz›-i sahas›n hâtime elbet
bostanlar vard›. Derenin üzerine bostanlar› Olub ahur›na sâyis iderdi çuldan istignâ
ikiye ay›ran tafl bir köprü yap›lm›flt›. ‹smi ge- Na’l-ber dizgin itdirüb bu esb-i tünd-gerdûne
çen eserler ile cami bahsine bak›n›z. Hârûnlukdan anide kurtarub râm eyledi hâlâ
Bu nev-ahûr› inflâ itdi fermân-› Hümâyûn›
Esb-i Taz› denilen cins atlar yetifltiren bu Süvârî-i hassa-i flâhânesi esban›na vâlâ
ocak, Kanunî devrinde (1520-1566) kuruldu- Mahallinde yap›ld› hem becaya hem dil-fezâ oldu
¤una göre, çeflme bu zamandan kalmad›r ve Bu müstahkem bina bu flekl-i dilkefl tarz-› müstesnâ
Mimar Sinan yap›s› olmal›d›r. Bu târîhi Lebibâ askeriye eyledim müjde
Bu ›stabl-i metîni yapd› fiah Abdülmecîd ala
Taz›c›lar ah›r›, 3050 kurufl sarf ile Mimar Ka- 1259
s›m A¤a taraf›ndan tamir edilmifltir. Kas›m
A¤a, Çinili Cami’nin mimar› olup, Kösem Kitâbenin manzumesi fiair Lebib Mehmet
Sultan’›n kethüdas› Arslan A¤a’n›n vefat› üze- Efendi taraf›ndan söylenmifl ve Yesarîzâde
rine Ekim 1651’de Valide Kethüdas› olmak is- Mustafa ‹zzet Efendi hatt› ile de yaz›lm›flt›r. Ki-
temiflti. Devleti anarflinin elinden kurtarmak tâbe, Hasip Pafla Çeflmesi karfl›s›ndaki Taz›c›-
için, Köprülü Mehmet Pafla’y› sadaret mevki- lar Ah›r›’n›n büyük kap›s› üzerinde iken bina-
ine getirme¤e çal›flmas› hofl görülmeyerek Ye- n›n y›k›lmas› s›ras›nda, 1950 tarihinde bura-
dikule Zindan›’na hapsedilmifl ve buradaki dan al›narak çeflmenin üzerine bugünkü yerine
Kanl›kuyu’ya indirilmiflti. Devrinin zenginle- yerlefltirilmifltir. Kitâbenin ortas›ndaki Abdül-
rinden say›lan Koca Kas›m A¤a elindeki servet mecit’in tu¤ras› sonradan kaz›nm›flt›r.
al›nd›ktan sonra 1070 (1659-60) tarihlerinde
vefat etmifltir. Kas›m A¤a Çeflmesi ile Kas›m Lebib Efendi 1788’de do¤mufl ve 20 fiaban
Baba Türbesi bahislerine bak›n›z. 1284 (17 Aral›k 1867)’de vefat etmifltir. Kab-
ri, Eyüp’te Bostaniskelesi’nde, Mihriflah Vali-
1640-1644 tarihleri aras›nda iki defa Mimar- de Sultan ‹mareti karfl›s›ndaki mezarl›ktad›r.
bafl› olan Kas›m A¤a, mimarl›ktan çok siyaset- Eserleri ahfad›ndan Mehmet fierif Pafla’da
le u¤raflm›flt›r. Köprülü Mehmet Pafla’y› sadra- iken, efendinin eski dostu Pertev Pafla’n›n Kü-
zam yapmak istemifl ve bu u¤urda hayat›n› da- çük Selimiye Camii avlusundaki kütüphanesi-
hi tehlikeye atm›flt›r. Kanl›kuyu’ya sark›t›lma- ne konulmufl ve buradan da Fatih’teki Millet
s› da bu yüzdendir. Burada iken korkudan has- Kütüphanesi’ne naklolunmufltur. Taz›c›lar Oca¤›
talanm›fl ve bir akrep sokmas› neticesinde de Çeflmesi
burnunun yar›s›n› kaybetmiflti. Sonra K›br›s’a Bu ilk kitâbenin alt›nda di¤er bir tamir kitâbe-
sürülen Kas›m A¤a, Süleyman Pafla’n›n 19
A¤ustos 1655’te sadarete gelmesi üzerine, bir
zamanlar kethüdal›¤›n› yapt›¤› Turhan Valide
Sultan taraf›ndan af edilerek ‹stanbul’a gelmifl
ve eski sayg›nl›¤›n› kazanm›flt›r. Gene siyaset
hayat›na at›lan Kas›m A¤a, sonunda 15 Eylül
1656’da Köprülü’yü sadrazam yapma¤a muvaf-
fak olmufl ve siyasetten çekilmifltir. ‹nanc›n›n
ne kadar yerinde oldu¤u da sonraki y›llarda
Köprülüler’in icraat› ile ortaya ç›km›flt›r. Sad-
razam Zurnazen Mustafa Pafla, Kas›m A¤a’n›n
damad› idi.

Taz›c›lar Oca¤› zamanla harap olmufl ve


1259 (1843) tarihinde Abdülmecit taraf›n-
dan yeniden yapt›r›lm›flt›r. Bunu belirten ve
üç sat›r halinde haz›rlanan oniki m›sral› kitâ-
be fludur:

1175
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

si daha vard›. Bu da sonradan çeflmenin üzeri- rer lüle yeri görülmektedir.


ne yerlefltirilmifltir. Taz›c›lar Ah›r›n›n 1309
(1891-92)’de, Sultan Abdülhamit taraf›ndan Çinili Cami bahsine bak›n›z.
tamir edildi¤ini belirten kitâbe fludur:
Kaynaklar: (Naimâ Tarihi, Dan›flman Türkçesi, 5/2089,
Bu ›stabl› zemân-› flevketinde eyledi te’sîs 2203, 2213, 2283; 4/1555, 1602, 1619, 1657-1656,
Harâb olmufldu tecdid itdi Hakan-› kerem mu’tad 1707) (A. Refik, Türk Mimarlar› 1977, s. 73) (Hadîka,
Anane-tab-feza-y› feyz-i rahmet-hane-i Cennet 2/224) (Cevdet Tarihi, Üçdal Nefl. 12/187) (‹nal, Son As›r
Mukaddes valid Sultan Hamid Padiflah-› ecdâd Türk fiairleri, s. 988-875) (M. Tahir, Osmanl› Müellifleri,
Temâflâ eyleyüb tarihini yazd› kulu Muhtar 2/214) (Sicill-i Osmânî, 4/49, 87 Kas›m A¤a, Lebib Mehmet
Bu ›stabl› Hamid Han eyledi i’mar ü esb-âbâd Efendi) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/531)
1309

Kitâbe yazar› fiair Ahmet Muhtar Efendi Girit


muhasebecisi Mustafa Kutbi Efendi’nin o¤lu TEKKE KAPISI ÇEfiMES‹
olup 1848’de Hanya’da do¤mufltur. Bir çok gö-
revlerde bulunduktan sonra 7 Ramazan 1328
(12 Eylül 1910)’da vefat etti. Evi civar›ndaki
Molla Gürani Camii hazîresine gömüldü. Ca-
Ç eflme, Selâmi Ali Efendi Caddesi üzerin-
de, Feyzullah Efendi Tekkesi’nin karfl› ta-
raf›nda ve ileridedir.
mi yand›ktan sonra kemikleri Merkez Efendi
Mezarl›¤›’na nakledildi. Sultan Abdülhamit’in Tamamen kesme tafltan yap›lan bu klâsik çefl-
emniyetini ve sevgisini kazanm›fl bir zat idi. menin kitâbesi yok olmufltur. Bugün yeri hâlâ
Yapt›r›lan resmi binalara konulacak tarihler bofltur. Ayna tafl›n›n önüne beton bir haznecik
ona tanzim ettirilirdi. Alman ‹mparatoru Vil- yap›lm›fl ve terkos suyu ak›t›lm›flt›r. Arkas›nda
helm’in Sultanahmet Meydan›’nda yapt›rd›¤› tonoz kubbeli büyük bir haznesi vard›r.
çeflmenin kitâbesi de onun taraf›ndan yaz›l-
m›flt›r. ‹brahim Tan›fl›k Bey, ‹stanbul Çeflmeleri, adl›
eserinde, bu çeflmenin bânisinin Hac› Mustafa
1891 tarihindeki flekliyle Taz›c›lar ah›r›na, ad›nda bir hay›r sahibi oldu¤unu söylemekte
Hasip Pafla Çeflmesi karfl›s›ndaki ahflap büyük ve 1176 (1762-63) tarihinde yap›ld›¤›n› belirt-
kap›dan genifl bir avluyla giriliyordu. Dört ta- mektedir.
raf›nda, önünde ahflap sütunlu bir revak›n bu-
lundu¤u ah›rlar vard›. Çat›s› kiremit döfleli Bu havalinin eskiden Üsküdar’›n en mutena
olup ahflapt›. Orta yerde meydan çeflmesi bulu- semtlerinden biri oldu¤unu, birbirine pek ya-
nuyordu. Tonoz çat›l› çeflme, kesme tafltan ya- k›n olarak yapt›r›lan üç tekkenin var oluflun-
p›lm›flt›r. fiekilli olmayan bir silme saçak vazi- dan anl›yoruz. Ayvansaray Loncas› Çingene-
Tekkekap›s› Çeflmesi. fesi görmektedir. Dört taraf›n› çeviren mermer lerinin bir k›sm›n›n buraya nakli üzerine semt
yalaklardan eser kalmam›flt›r. Üç yüzünde bi- de¤erini kaybetmifltir.

Daha genifl bilgi için Feyzullah Efendi Tekkesi


bahsine bak›n›z.

Mir’at-i ‹stanbul adl› eserde “Bu mahalde tari-


hinden âri bir çeflme vard›r ki, önünde asar-›
atîkadan denilecek derecede cesim iki dibek
tafl› mevcuddur” denilmektedir. 1896 tarihin-
de var olan tafllar bugün yok olmufltur.

Feyzullah Efendi Tekkesi kap›s›n›n çingene


mahallesine aç›lmas› semtin Tekke Kap›s› is-
mini almas›na vesile olmufltur.

Kaynaklar: (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/358)


(Mir’at-i ‹stanbul, s. 144)

1176
Üsküdar Çeflmeleri

TEVKIÎ AL‹ PAfiA ÇEfiMES‹ kedilmez. Daha ziyade bahçe kap›s›n› and›r-
maktad›r. Haznesi yoktur.

Ç eflmenin yeri belli de¤ildir. Fakat Damat


‹brahim Pafla Su Yolu Haritas›’nda ‹brahi-
ma¤a Çay›r›’ndak› Ayr›l›k Çeflmesi Namazgâ-
Yekpare mermerden yap›lan ayna tafl› kabart-
ma motiflerle süslüdür. Bu tafl üzerinde ve üç
h› yan›nda gösterildi¤ine göre bu namazgâh›n sat›r halinde flu kitâbe vard›r:
karfl›s›nda olmal›d›r.
Sultan Selim Efendimiz’in cariyelerinden
Ayr›l›k mahallinin, yüzlerce kiflinin bir anda Sâhibu’l-hayrat merhume T›fl›gül Han›m’›n
gelip gitti¤i bir yer oldu¤u düflünülürse yaln›z Ruh-› flerifi içün Allah r›zas› içün Fatiha
Ayr›l›k Çeflmesi’nin ihtiyac› karfl›layamayaca- 1223 R. 15
¤› aflikârd›r.
Son tamiri s›ras›nda ayna tafl›n›n iki yan›na
Çeflmenin bânisi, Genç lâkapl› Ali Pafla Nev- beton ayaklar yapt›r›lm›fl olan çeflme, 10 Hazi-
flehirli ‹brahim Pafla’n›n ye¤eni olup 1123 ran 1808 tarihinde infla edilmifltir.
(1711)’de vefat eden Halil A¤a’n›n o¤ludur.
1136 Rebiyülâhirinde (Ocak 1724) vezir, tev- Kaynaklar: (Gezi Notu) (Mir’at-i ‹stanbul, s.
k›î ve Ümmügülsüm Sultan’›n zevci oldu. 77) (Konyal›, Üsküdar Tarihi, 2/114)
1143 Rebiyülevvelinde (Ekim 1730) Patrona
Halil ‹syan›’nda ‹stanbul’dan sürüldü ve gitti¤i
yerde ayn› tarihte vefat etti veya öldürüldü. Bu
hususta tarih kitaplar›nda bir aç›kl›k yoktur. T‹RYAL HANIM ÇEfiMES‹
Çeflme vakf›n›n kâtibi Seyyid Halil Efendi de
Ali Pafla Çeflmesi’ne 1174 (1761) tarihinde bir
katma su ilâve etmifltir. Halil Efendi’nin bu ai-
Ç eflme, Büyük Çaml›ca Tepesi ete¤indeki
meflhur Subafl› Mesiregâh›ndad›r. Önün-
den, Büyük Çaml›ca-K›s›kl› Yolu geçen bu
leden oldu¤u san›lmaktad›r. çeflmenin hemen arkas›nda Veliaht Yusuf ‹z-
zettin Efendi’nin köflkü, sa¤ taraf›nda ve biraz
Genç Ali Pafla’n›n efli Ümmügülsüm Sultan, ilerde Sultan IV. Mehmet’in 1071 (1660-
17 yafl›nda iken Ali Pafla ile evlendirildi. Pat- 61)’de yapt›rd›¤› ve Sultan II. Mahmut’un
rona Halil ‹htilali’nde çok ac›lar çekti ve buna
daha fazla dayanamayarak 1145 (1732)’de öl-
dü. Kabri ‹stanbul’da Yeni Cami hazîresinde-
dir. Mezar Tafl›nda daima ibadet etti¤i, ölüm
gününün kendisine malum oldu¤u belirtilmifl-
tir.

Kaynaklar: (Türk-‹slâm Eserleri Müzesi, Damat ‹brahim


Pafla Su Yolu Haritas›, No: 3336)(Kâz›m Çeçen, Üsküdar
Sular›, Harita 1/4, No: 75) (Sicill-i Osmanî, 3/533 Ali Pa-
fla,Genc) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nlar› ve K›zlar›, s.
85-86) (Ç. Uluçay, Haremden Mektuplar, s. 108-113) (
H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar Boyunca ‹stanbul, s. 206) (Ayvan-
sarayî, Vefeyât, Haz. F. Derin, ‹stanbul 1978, s. 56)

TIFLIGÜL HANIM ÇEfiMES‹

Ç eflme, Çiçekçi semtinde, eski Çatmac›lar,


flimdiki Dr. S›tk› Özferendeci Soka¤› üze-
rindedir. Harem ‹skelesi Soka¤›’ndan yürün- Büyükçaml›ca’da
dü¤üne göre, biraz ileride sa¤ tarafta bir evin Tiryal Han›m
bahçe duvar›ndad›r. Dikkatle bak›lmazsa far- Çeflmesi.

1177
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

de vefat etmifl ve Yeni Cami Türbesi’ne gö-


mülmüfltür. Sultan II. Abdülhamit zaman›nda
‹kinci Valide Sultan gibi itibar görürdü.

Tiryal Han›m, Sultan Abdülaziz’in annesi Per-


tevniyal Valide Sultan’›n orta¤› oldu¤u halde
onun teveccühünü kazanm›flt›. Devrinin zen-
gin bir kad›n› olarak bilinen Tiryal Han›m’›n
yal›s› Beylerbeyi Saray›’n›n yan›nda idi. “Üç
f›st›k a¤ac› ile güzel bir görüntü veren setli bir
bahçesi” vard›. Sultan Aziz’in tahttan indiril-
mesi s›ras›nda Çaml›ca’daki köflkü ya¤ma edil-
mifl ve getirildi¤i Befliktafl Feriyye Saray›’nda
türlü hakaretlere maruz b›rak›lm›flt›.

Afla¤›daki sat›rlar› Mahmud Celâleddin Pa-


fla’n›n Mir’at-i Hakikat adl› eserinden ibretle
1251 (1835-36) tarihinde tamir ettirdi¤i çefl- okuyal›m:
Tiryal Han›m me, 1208 (1793-94)’te yapt›r›lan Meryem Ka-
Çeflmesi kitabesi. d›n Çeflmesi ve 1215 (1800-1)’de infla olunan “Sultan Abdülaziz’in ölmek üzere bulundu¤u
Benlizâde Ahmet Efendi’nin çeflmesi bulun- bir s›rada cariyelerin feryad ve figanlar› flayi
maktad›r. olunca, annesi Hazreti Yusuf’u kaybeden Haz-
reti Yakub’un, çad›r›ndan koflmas› gibi gelerek,
Çeflme, yekpare düz mermerden yap›lm›flt›r. ci¤erparesinin üstüne kapanm›fl ve birlikte öl-
Ayna tafl› ayn› zamanda kitâbeyi havidir. Yedi meyi can›na minnet bilmiflti. O anda -ki Ker-
sat›r halinde haz›rlanm›fl olan kitâbe fludur: belâ Vak’as›’ndan bir numume idi- Ortaköy
Karakolhanesi’nden içeri girmifl olan ordu
Hazret-i Abdülaziz Han’› Cenab-› Gird-gâr mensubu subaylardan Nazif isminde alçak ve
fievket ü ikbâl ile taht›nda k›lsun ber karâr utanmaz bir flah›s, Valide Sultan’› merhumun
Ahd-› iclâlinde ol Hakan-› âlî ........(k›r›k) cesedi üzerinden kald›r›rken kula¤›nda bulu-
Gelmede meydâna çok âsâr-› hayriyyet-medâr nan küpeyi ve parma¤›ndaki yüzü¤ü zorla al›r
Vâlid-i zî-flân›n›n ikbâl-i ismet-perveri gider...
Tiryal Han›mefendi-i celîlu’l-itibar
Keflf idüb bu menba’-› mâu’l-hayât› nev-be-nev Di¤er taraftan merhum Sultan Mahmud’un ik-
Eyledi icrâ atafl-› nâse âb-› hofl-güvâr ballerinden Tiryal Han›m -ki Abdülaziz
Su içildikce bu dilcû çeflmeden bânîsine Han’›n devrinde nüfuz kazanm›fl ve Valide
Bahfl idüb ikbâl-i bî-pâyân ve ömr-i bî-flümâr Sultan’a ba¤lan›p servet sahibi olmufltu- yal›-
Rûh-› Han Mahmud Adlî’yi saray-› Adn’de s›ndan kald›r›p, sözünü etti¤imiz Karakol Mey-
Eylesün sîrâb-› cûy-› ma¤firet perverd-gâr dan›’na getirirler. Orada Valide Sultan ile iki-
Âb-› güher cedveli târîhi resm eyler Senih si, yanlar›na birer cariye verilerek araba ile
Menba’-› icrâ-y› hayr oldu flu a’lâ çeflmesâr uzaklaflt›r›lm›fllar, dört befl gün hapis ve tazyik
1288 (1871) olunmufllard›. O esnada Tiryal Han›m’›n da
sahilhanesi ve ba¤ köflkü aran›p, mallar›ndan
Kitâbenin manzum k›sm›n› haz›rlayan fiair Se- hayli fley gasbetmifllerdir...”
nih Süleyman Efendi Bursal›’d›r. Mevlevî Ta-
rikatine ba¤l› olup son memuriyeti olan Aske- Öte yandan Cevdet Pafla Maruzat adl› eserin-
ri Emekli Sand›¤› Nezareti’nden emekli iken 1 de:
Rebiyülâhir 1318 (29 Temmuz 1900) tarihin-
de Üsküdar’da vefat etmifl ve Küçük Selimiye “Hüseyin Avni Pafla’n›n rüflvet verme yolunda
Camii hazîresinde kardeflinin yan›na gömül- Mahmut Pafla’ya galebe çalmak üzere Avru-
müfltür. Divan› bas›lm›flt›r. pa’dan getirtilen silâh anlaflmas›ndan ele ge-
çirdi¤i külliyetli paran›n bir k›sm›n› feda ede-
Çeflmenin bâniyesi Tiryal Han›m, Sultan II. rek mabeyn-i hümâyun taraf›n› tamamiyle ele
Mahmut’un ikballerinden olup 1300 (1882)’ ald›ktan baflka Valide Sultan dairesine ve Tir-

1178
Üsküdar Çeflmeleri

yal Han›m’a külliyetli para verildi¤i, rüzgâr ge- TOPHANEL‹O⁄LU ÇEfiMES‹


lecek delikleri kapad›¤›n›, Valide Sultan ise zi-
yade para verenin, o¤luna ziyade sad›k oldu¤u-
na inanm›fl bulundu¤unu” yazmaktad›r. Ç eflme, Bülbüldere Semti civar›nda, Selma-
nipak Caddesi ile Tophanelio¤lu Soka-
¤›’n›n birleflti¤i yere yak›n bir yerde olup soka-
Sultan Abdülaziz’in süt annesi oldu¤u için pek ¤›n sa¤ taraf›nda idi. 1935 tarihlerinde pek ha-
muteber ve muhterem olan Tiryal Han›m rap bir durumda olan çeflme, bugün mevcut
Nakflibendî Tekkesi fleyhi Laz Emin Baba’ya de¤ildir. Arkas›nda ve karfl›s›nda büyük birer
ba¤l› idi. Edirnekap› d›fl›nda, Eyüp’e giden Sa- bostan, sol taraf›nda ve yol afl›r› yerde ise Ser-
vaklar yolu üzerindeki tekke binas› bugün de çe Hatun Mescidi bulunuyordu.
mevcuttur.
Çeflme, 1140 (1727-28) tarihinde Müderris
Tiryal Han›m’›n Nizameddin Efendi isimli Mustafa Efendi taraf›ndan yapt›r›lm›flt›r. Bu
flehzadesi çocukken ölmüfl ve bütün muhabbe- zat›n Tophanelio¤lu Mevkii’nde bir çeflmesi
tini Sultan Aziz’e vermiflti. Bu yüzden onun daha vard›r. Bânisinden dolay› semt bu isimle
o¤lu Yusuf ‹zzettin Efendi’yi çok sevdi¤i riva- meflhur olmufltur. Bu çeflmeler için özel su ge-
yet edilir. II. Mahmut, üçüncü ikbali Tiryal tirtmifltir. Mustafa Efendi Suyu bahsine bak›-
Han›m’a eski Beylerbeyi Saray›’n›n yar›s›n› n›z. Kendisinin ayr›ca, Mihrimah Sultan Ca-
vermifl ve di¤er yar›s›n› da dördüncü ikbali mii ilerisinde, Paflaliman› Caddesi üzerinde
Lebriz Han›m’a (öl. 1865) ba¤›fllam›flt›. II. bugün yaln›z haznesinin bir parças› görülen bir
Mahmut’un vefat›ndan sonra Lebriz Han›m çeflmesi daha vard›. Bu ailenin büyük kona¤›,
yal›n›n yar› hissesini Tiryal Han›m’a satm›flt›. Tophanelio¤lu Soka¤›’n›n sa¤ taraf›nda olup
Yusuf Efendi köflkü de onundu. çeflmeden biraz ileride idi. Bu konak ve çeflme-
nin bânisinin ünvan› soka¤a isim olarak veril-
Baz› eserlerde Tiryal Han›m’›n vefat tarihi H. mifltir. Bu binan›n yerine sonradan Dr. Cevdet
1302 olarak gösterilmifltir. Oysa, Yeni Cami Pafla, Sar› Konak ismiyle maruf bir konak yap-
Türbesi’ndeki levhas›nda H. 1300’de vefat et- t›rm›flt›r. 1930’da bina 47. ‹lkokul olmufl ve bu
ti¤i yaz›l›d›r. sat›rlar›n yazar› tahsil hayat›na burada baflla-
m›flt›r.
Çeflme suyunun menba›, Yusuf ‹zzettin Efendi
Köflkü’nün bahçesinde ulu bir ç›nar a¤ac›n›n Bu klâsik çeflmenin kemeri üzerinde:
dibindedir. Su, bir haznede toplanmakta ve
Veliaht’›n varisleri taraf›ndan suculara sat›l- “Tophanelizâdeler’in ruhlariyçün el-Fatiha 1140”
makta idi. Bunun için yapt›r›lan beton bir ku-
lübe, köflk kap›s›n›n sol taraf›nda idi. ibaresi vard›.

1987 senesi ilk yar›s›nda, çeflme ve civar›, Üs- Müderris Mustafa Efendi, Tophanelizâde Tophanelio¤lu
küdar Belediye Baflkan› Necmeddin Öztürk za- Mahmut Efendi’nin o¤lu, Tophaneli fieyh Ve- Mustafa Efendi’nin
man›nda tanzim edilmifl ve ayna tafl› da flimdi- li Efendi’nin torunudur. Mahmut Efendi Kad›- flahidesi.
ki yerine yerlefltirilmifltir. asker Feyzullah Efendi’nin (öl. 1160/1747) da-

Kaynaklar: (M.Tahir, Osmanl› Müellifleri, 2/369) (Sicill-i


Osmânî, 1/28) (Nâz›m Nirven, ‹stanbul Sular›, s. 228) (‹.
Hakk›, Merâk›d, s. 62) (Ebuzziya Tevfik, Yeni Osmanl›lar
Tarihi, Kervan Yay. 2/152) (Ali R›za, 13. Asr-› Hicrîde Os-
manl› Ricali, Tercüman Yay. 2/9-10) (Mahmud Celâleddin
Pafla, Mir’at-i Hakikat, Tercüman Yay. s. 181) (‹nal, Son
Sadrazamlar, s. 515) (Uzunçarfl›l›, Midhat Pafla ve Y›ld›z
Mahkemesi, s. 104-107) (H. fiehsuvaro¤lu, As›rlar Boyun-
ca ‹stanbul, s. 205-207) (Ç. Uluçay, Padiflahlar›n Kad›nla-
r› ve K›zlar›, s. 127) (‹. Tan›fl›k, ‹stanbul Çeflmeleri, 2/456)
(Nimet Bayraktar, Tiryal Han›m ve Kütüphanesi, 7 Mart
1959 Kad›n Gazetesi)

1179
Yüzy›llar Boyunca Üsküdar

leyman A¤a taraf›ndan yetifltirilmifl ve Topha-


nelizâde Çelebi’nin evinde de, bir nevi patent
olan, ad› konulmufltur.

Kaynaklar: (Pervitij’in Üsküdar Paftalar›) (Mir’at-i ‹stan-


bul, s. 138) (Sicill-i Osmânî, 4/325-326 Mahmut Efendi
Tophanelizâde; 4/612 Veli Efendi) (Eski Eserler Md. Dosya
C-10) (M. Aktepe, ‹stanbul Üni. Ed. Fak. Tarih Der. Sa-
y›: 8, s. 7 vd.) (‹. Hakk›, Merâk›d, s. 58)

TOPHANEL‹O⁄LU
MEYDAN ÇEfiMES‹
mad› olup Süvari Halifesi iken 1156 (1743)’da
Gül Baba’n›n kabri bu
dükkanlar›n önünde
ve ortadaki otomobilin
vefat etmifl ve Karacaahmet Mezarl›¤›’na gö-
mülmüfltür. Mustafa Efendi 8 Cemaziyelâhir
1176 (25 Kas›m 1762)’de vefat ederek ayn› ye-
Ç eflme, befl yolun birleflti¤i Tophanelio¤lu
Meydan›’nda ve Ba¤larbafl›-Tophanelio¤-
lu Caddesi ile Tophanelio¤lu-Kofluyolu’nun
yerinde idi. re defnedildi. Mahmut Efendi’nin di¤er o¤lu kesiflti¤i köfleye yak›n bir yerde idi. Tam karfl›-
Mevlevî Derviflleri’nden fieyh Ahmet Efendi s›nda Gül Baba’n›n türbesi bulunuyordu. Bo-
olup 1165 (1751-52)’de vefat ederek bu aile ¤azici Köprüsü çevre yollar›n›n yap›m› s›ras›n-
sofas›na gömülmüfltür. Baflka o¤lu fieyh Hac› da bu befl yol muhafaza edilmifl fakat çeflme, sö-
Mehmet Efendi de 16 N. 1196 (26 A¤ustos külerek Millet Bahçesi içine nakledilmifltir. Bu
1782) tarihinde vefat ederek buraya defnedil- arada Gül Baba’n›n kabri de, Burhaniye Çefl-
mifldir. Ahfad›ndan Süvari Halifesi Hüsnü mesi yan›na kald›r›lm›flt›r. Türbenin yan›nda-
Efendi de 1222 fiaban›nda (Ekim 1807) vefat ki 1287 (1870) tarihli namazgâh tafl› da, yine
etmifl ve bu aile kabristan›na gömülmüfltür.

<