VOORWOORD
Bedrijven in de mengvoedersector worden geconfronteerd met het gevaar op stofexplosie. Elk bedrijf dient over dit onderwerp op elk moment te voldoen aan de geldende wetgeving. Sinds de inwerkingtreding van de Europese Sociale “ATEX”-richtlijn 137, zijn er nieuwe verplichtingen voor de werkgevers. Om de ondernemingen in staat te stellen deze regelgeving na te leven en om de bedrijven in de sector nog beter te beschermen tegen eventuele stofexplosies is door Nevedi in samenspraak met Bemefa en KVBM de Atex Handleiding 2005 gemaakt. Deze handleiding is in het najaar van 2010 volledig herzien. Nevedi is de volgende personen van haar Commissie Arbeid & Milieu zeer erkentelijk voor hun inzet en collegiaal ingebrachte expertise: - Alix van Erven (Arie Blok); - Allard Knook (CMS Derks Star Busmann); - Martin van de Vendel (Rijnvallei); - Heleen van Weele (Nevedi); - Peter Westerink (De Heus); - Maarten Wouters (Agrifirm). Deze handleiding is opgesplitst in drie documenten. Een eerste deel (A) behandelt theoretisch wat een stofexplosie is. Tevens wordt het wettelijke kader besproken in dit deel. Het tweede gedeelte (B) behandelt de zonering van de fabriek. Nevedi heeft in 2002 een ATEX handleiding ontwikkeld m.b.t. de zonering. Deze handleiding is in dit gedeelte verwerkt. Het derde gedeelte (C) behandelt de risicoanalyse. De verplichting tot het opstellen van een gevarenzone indeling en het opstellen van een explosieveiligheidsdocument is opgenomen in de Nederlandse Praktijk Richtlijn 7910-2, juli 2008. Daar de industrie meer te maken heeft met stofexplosies dan met gas/dampexplosies komt in deze handleiding enkel de stofexplosieproblematiek aan bod. Bij het opstellen van de handleiding is gebruik gemaakt van de Nederlandse Praktijk Richtlijn NPR 7910-2 (Gevarenzone-indeling met betrekking tot stofontploffingsgevaar, juli 2008) van het Nederlands Normalisatie Instituut. Bedrijven die te maken kunnen hebben met gas/dampexplosierisico’s (denk maar aan de opslag van licht ontvlambare vloeistoffen zoals aceton en brandbare gassen zoals acetyleen, of de laadstations voor batterijen waar tijdens het opladen het ontplofbare waterstofgas ontstaat) dienen uiteraard ook daaraan de nodige aandacht te schenken. De informatie in dit rapport wordt te goeder trouw gepubliceerd. Nevedi, Bemefa en KVBM aanvaarden geen verantwoordelijkheid noch aansprakelijkheid voor de eventuele directe of indirecte gevolgen die zouden kunnen voortvloeien uit het gebruik van dit document. Deze uitgave mag niet worden verveelvoudigd, in enige vorm of op enige wijze, of openbaar gemaakt worden zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Het gebruik van deze uitgave is eveneens slechts toegestaan na uitdrukkelijke toestemming van de uitgever.

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

1

FLOW-SCHEMA: PLAN VAN AANPAK EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT
Bekend met de Ja theorie en wetgeving?

Ja

Is de fabriek gezoneerd?

Ja

Bent u in het bezit van een explosieveiligheidsdocument?

Nee
Neem deel A door Volg de werkwijze van bijlage I deel B

Nee
Volg de werkwijze bijlage II van deel C

Nee
Volg de werkwijze bijlage III van deel C

H1 theorie

I.1 Beschrijving productieproces I.2 Inventarisatie grondstoffen I.3 Inventarisatie Stofwolk I.4 Inventarisatie Stofafzetting Gegevens voor Stamkaart

II.1 Stamkaart afdeling

H2 wettelijk kader

of

III.1 Neem de checklijst organisatorische maatregelen door

II.2 Stamkaart arbeidsmiddel III.2 Neem de vragenlijst door

I.5 Overige gevarenbron(en) II.3 Plan van aanpak I.6 Maatregelen technische en organisatorisch I.7 Alternatieve maatregelen I.8 Motivatie en Beoordeling

I.9 Gevarenzones

I.10 Plattegronden en technische plannen

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

2

INHOUDSOPGAVE
Voorwoord ........................................................................................................................................................... 1 Flow-schema: plan van aanpak explosieveiligheidsdocument ......................................................................................... 2 Inhoudsopgave ....................................................................................................................................................... 3 DEEL A .................................................................................................................................................................. 5 1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 Theorie: Fundamentele begrippen omtrent stofexplosie ............................................................ 6 WAT IS EEN STOFEXPLOSIE?........................................................................................................ 6 DEFLAGRATIE EN DETONATIE .................................................................................................... 6 PRIMAIRE EN SECUNDAIRE EXPLOSIES ................................................................................... 7 HYBRIDE MENGSELS ....................................................................................................................... 7 EXPLOSIE – EFFECTEN ................................................................................................................... 7

1.6 EXPLOSIEKARAKTERISTIEKEN .................................................................................................. 8 1.6.1 Explosiegrenzen .............................................................................................................................. 8 1.6.2 Karakteristieke temperaturen .......................................................................................................... 8 1.6.3 De maximale explosiedruk en de maximale drukstijgsnelheid ....................................................... 9 1.6.4 De minimale ontstekingsenergie (MOE)....................................................................................... 11 1.6.5 Samenvatting belang van explosiekarakteristieken bij de risicobepaling .................................... 11 1.7 ONTSTEKINGSBRONNEN.............................................................................................................. 12 1.7.1 Mechanische bronnen.................................................................................................................... 12 1.7.2 Thermische bronnen...................................................................................................................... 13 1.7.3 Elektrische bronnen....................................................................................................................... 14 1.7.4 Chemische bronnen ....................................................................................................................... 19 1.7.5 Praktische betekenis van de ontstekingsbronnen bij de uitvoering van......................................... 20 de risicobeoordeling ...................................................................................................................................... 20 1.8 PREVENTIE EN BESTRIJDING VAN STOFEXPLOSIES.......................................................... 21 1.8.1 Voorkoming van stofexplosies...................................................................................................... 21 1.8.2 Voorkoming van schade................................................................................................................ 23 1.8.3 Beperking van de schade............................................................................................................... 24 1.8.4 Keuze van de toe te passen preventie- en beheersmaatregelen. .................................................... 29 2. 2.1 2.2 2.3 3. Wettelijk KAder ..................................................................................................................................... 31 EUROPESE REGELGEVING .......................................................................................................... 31 NEDERLANDSE REGELGEVING.................................................................................................. 31 NEDERLANDS BEVOEGD GEZAG ............................................................................................... 33 Termen en Definties ............................................................................................................................ 34

DEEL B ................................................................................................................................................................ 37 4. De gevarenzone-indeling d.m.v. risicoanalyse .................................................................................... 38 4.1 4.2 INLEIDENDE BEGRIPPEN OMTRENT RISICOANALYSE..................................................... 38 DEFINITIE VAN DE VERSCHILLENDE GEVARENZONES .................................................... 38

4.3 IDENTIFICATIE VAN POTENTIËLE GEVARENBRONNEN................................................... 39 4.3.1 Brandbaar stof - karakteristieken - concentratie............................................................................ 39 4.3.2 Systematisch opsporen van de gevarenbronnen ............................................................................ 40 4.4 TOEKENNING VAN DE GEVARENZONEKLASSE ................................................................... 41 4.4.1 De aard van de gevarenbronnen .................................................................................................... 41 4.4.2 Ventilatie in de omgeving van de gevarenbron ............................................................................. 42 4.4.3 Schoonhuishouden ........................................................................................................................ 43

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

3

...2 De afmeting van een stofafzetting..................................... 63 7................................................................................................................................5 AFMETINGEN VAN DE GEVARENZONEKLASSE ...................5.. 56 6................................... 48 Figuur I.........................5.... 65 Flow-schema: plan van aanpak explosieveiligheidsdocument....... 44 4...................... 61 6...................................... Bepaling van de zoneklasse als gevolg van opgewerveld stof........ 73 ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 4 ............................................... 57 6............................................2............... 50 DEEL C .............................................2........................................ 44 4........... 45 5....4 Flow-schema’s ter bepaling van de zoneklasse........ 49 Stappenplan..................................................1 De afmetingen van een stofwolk ........................................................................ 57 6............................................ 43 4.................... RISICOANALYSE ONTSTEKINGSBRONNEN EN MOGELIJKE GEVOLGEN .4....... 8...................5............................................1.................................................................................................................1 ORGANISATORISCHE MAATREGELEN................................................... Bepaling van de zoneklasse als gevolg van een stofafzetting.............................. 46 Bijlage I: zonering .....................................................................................................4 Zonering van aangrenzende ruimtes omwille van stofverplaatsing................................................................................................. 61 6................... Flow-schema: plan van aanpak explosieveiligheidsdocument ............ 47 Figuur I..............................................2 Maatregelen bij niet-productietoestellen en installaties ........ ........... 44 4..............2 ALGEMENE TECHNISCHE MAATREGELEN .........................3 Risicoanalyses van productietoestellen en installaties .............................................4......................... 44 4......... 61 6..........................5.......3 Samenvattende tabel afmeting stofwolken en stofafzetting ....................................................................................... ....... EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT.......................................................................................................................1 Ontstekingsbronnen en hun doeltreffendheid........... 67 BIJLAGE II: RISICOANALYSE ONTSTEKINGSBRONNEN EN EXPLOSIEGEVAAR .....................2....................2................... 68 BIJLAGE III: Extra Informatie ................................................................................

DEEL A ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 5 .

De concentratie aan zwevend stof moet binnen de limieten van de ontplofbaarheid liggen.2 DEFLAGRATIE EN DETONATIE In het algemeen bedraagt de verbrandingssnelheid bij stofexplosies enkele tientallen meters per seconde. Bij inwendige explosies wordt de drukopbouw mede bepaald door de aanwezigheid van wanden ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 6 . De drukgolven planten zich echter veel sneller voort dan het vlamfront. lucht.a. Naargelang de aard van de vrijgezette energie kan men twee belangrijke explosietypes onderscheiden. Voordat er een omgeving ontstaat die gunstig is voor een stofexplosie moet aan volgende voorwaarden voldaan zijn: Er moet sprake zijn van een droge. Dergelijk type van ontploffing waarbij de verbrandingssnelheid kleiner is dan de snelheid van het geluid (340 m/s) wordt deflagratie genoemd. Het stof moet verspreid zijn in afmetingen van deeltjes die de voortplanting van de vlammen toelaten. exotherme chemische reacties tussen het stof en bijvoorbeeld zuurstof in de lucht. moet het stof zweven in zuurstofrijke lucht. 1. Bij zogenaamde vrije explosies waarbij het exploderend volume niet begrensd wordt door wanden zijn de overdrukken meestal tot enkele tienden van een bar beperkt. Het meest gekende voorbeeld van een fysische explosie is het plots begeven van een drukhouder die met een samengeperst gas gevuld is.Het zwevend stof moet in aanraking komen met een ontstekingsbron die voldoende energie ontwikkelt. . Reeds in de ATEX handleiding Nevedi 2002 werd een inleiding gegeven over het fenomeen stofexplosie. bepaald door de samenstelling van het brandbare stof. Met de ATEX handleiding 2002 is de eerste stap (zonering van de fabriek) gezet voor het maken van een explosieveiligheidsdocument. Deze handleiding is verwerkt in dit gedeelte.1 WAT IS EEN STOFEXPLOSIE? Onder een explosie verstaat men in het algemeen een plotselinge. Bij een deflagratie blijven de snelheden dus subsoon en worden er drukgolven gevormd. Om de verbranding toe te laten. niet vochtige. THEORIE: FUNDAMENTELE BEGRIPPEN OMTRENT STOFEXPLOSIE Voor u deze handleiding kunt gaan gebruiken dient u te beschikken over een minimale kennis van het fenomeen stofexplosie. . Het poeder moet brandbaar zijn (afhankelijk van de minimale ontstekingsenergie). heftige uitzetting van energie die drukgolven in de omgeving creëert.1. Stofexplosies maken deel uit van de chemische explosies en ontstaan door snelle. (BLEVE: Boiling Liquid Expanding Vapour Explosion). namelijk fysische en chemische explosies. de mogelijke gevolgen ervan en de maatregelen die men er tegen kan treffen zijn afhankelijk van de snelheid waarmee de energie vrijkomt. De heftigheid van de explosie. 1. de concentratie van dat stof in het mengsel en de mate van omsluiting van de ruimte waarin de ontploffing plaatsvindt. Onder fysische explosies verstaat men explosies waaraan geen chemische of nucleaire reacties aan de basis liggen. De sterkte van de drukgolf wordt o.

Zij zijn weinig gevaarlijk op enige afstand van de bron. omdat de kans om door een dergelijk projectiel getroffen te worden uitermate klein is. Deze nieuwe stofwolk kan op zijn beurt ontstoken worden door het volgende vlamfront waardoor een secundaire explosie ontstaat.5 EXPLOSIE – EFFECTEN Over het algemeen wordt een onderscheid gemaakt tussen de directe en de indirecte effecten van een explosie. Dit is bijvoorbeeld het geval wanneer één afmeting van de ruimte waarin de explosie zich voordoet veel groter is dan de andere zoals bij leidingen en kanalen met een lengte/diameter verhouding ≥ 50. Zelfs wanneer uiterst geringe hoeveelheden van een brandbaar gas in een stofwolk aanwezig zijn is de ontsteking van dergelijke hybride wolk gemakkelijker en de explosie ervan heftiger dan die van de corresponderende stofwolk. omdat dit extreme begincondities vergt. Een detonatie. een enkele uitzondering daargelaten. De directe effecten worden door de schokgolf van de explosie zelf veroorzaakt. Fragmentatie is een belangrijk indirect schademechanisme van een explosie. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 7 . Het reactiefront en de schokgolf vallen ongeveer samen. Het is in principe niet mogelijk om apparatuur te bouwen die tegen detonatie bestand is. Deze zeer hoge voortplantingssnelheid van de reactiezone geeft aanleiding tot supersone snelheden en de vorming van schokgolven. In het algemeen zijn stofexplosies geen detonaties. Fragmenten die afkomstig zijn van de explosiebron worden primaire fragmenten genoemd. Daarnaast komen detonaties.4 HYBRIDE MENGSELS Bijzonder gevaarlijk zijn de zogenaamde hybride mengsels die bestaan uit een combinatie van stof en gas. die het vlamfront bij een deflagratie uitzendt. Doordat de drukgolf. Deze explosies kunnen echter ook de oorzaak zijn van secundaire explosies.3 PRIMAIRE EN SECUNDAIRE EXPLOSIES Stofexplosies die veroorzaakt worden door ontstekingsbronnen worden primaire explosies genoemd. alleen voor bij vaste en vloeibare explosieven. Secundaire explosies zijn meestal veel verwoestender dan de primaire explosies. in tegenstelling tot een deflagratie. De vooruitlopende drukgolf zal neergezette stofdeeltjes doen opstuiven waardoor een nieuwe stofwolk ontstaat. Men kan aannemen dat stofexplosies in het beginstadium steeds van het deflagratie-type zijn. 1.die het exploderend volume volledig begrenzen en kunnen drukken gegenereerd worden tot 10 maal de begindruk. Wanneer de verbrandingssnelheid groter is dan de snelheid van het geluid spreekt men van een detonatie. Detonaties moeten dan ook te allen tijde vermeden worden. Typische voorbeelden zijn trommelvliesscheuren en longschade bij de mens en de structuurschade aan woningen en installaties. maar dat ze in bepaalde omstandigheden in een detonatie kunnen omslaan. De overdruk veroorzaakt door een detonatie kan zeer sterk oplopen (ca. 20 bar). vooruit loopt op het vlamfront ontstaat er een tijdsinterval tussen het passeren van de drukgolf en de aankomst van het vlamfront. 1. Een voorbeeld waarop gelet dient te worden is een hexaan vrij verklaring. kan niet tijdig gedetecteerd worden. De voortplantingssnelheid bij detonaties bedraagt 1 tot 10 km/s. 1.

Personen die zelf door de drukgolven omver. filters.Het uitbreken van brand. Andere belangrijke indirecte effecten zijn: . silo’s en pneumatische transportsystemen.of weggeworpen worden. Zelfs bij de laagste explosiegrenzen hebben stofwolken een hoge optische dichtheid. Een frequent optredend fenomeen is dat een stoflaag bij opwarming niet gaat smeulen. mengers. 1. Dit gebied is niet alleen bepaald door de chemische samenstelling van het ontplofbaar stof.mengsels moet binnen de ontplofbaarheidsgrenzen liggen. De concentratie van de stoflucht.6. Stofexplosies kunnen zich vooral voor doen binnenin de procesuitrusting zoals maalmolens. drogers. De temperatuur van de plaat wordt geleidelijk verhoogd totdat een ontvlamming van de stoflaag wordt waargenomen. 1. De concentratie in industriële installaties verandert soms drastisch door de niet-homogeniteit van het stof-luchtmengsel. De OEL ligt voor heel wat stoffen tussen 10 en 30 g/m³. Bovendien is de Tglim afhankelijk van de omgevingstemperatuur.i. hoppers. maar gaat smelten.Secundaire fragmenten.2 Karakteristieke temperaturen De term “karakteristieke temperaturen” heeft betrekking op temperaturen waarbij een stof onder welbepaalde omstandigheden een specifiek brandgedrag begint te vertonen. Dit betekent dat de stof geen Tglim heeft. Beneden deze concentratie is het mengsel te arm aan stof om nog te kunnen ontvlammen. . maar ook van onder meer de afmetingen en de fijnheid van de stofdeeltjes. De laagste stofconcentratie waarbij het mengsel ontvlamt wordt de Lower Explosion Limit (LEL) genoemd. Bij het smelten kunnen immers brandbare dampen vrijkomen die met de omgevingslucht een explosief mengsel vormen. fragmenten die door de schokgolf gevormd worden zoals glasscherven en vallende dakpannen.6. Het explosiegebied van de meeste poeders bevindt zich tussen 40 g/m3 en 4 kg/m3. vormen een veel belangrijkere bron van schade. Wanneer deze parameter toch gebruikt zou worden moet rekening gehouden worden met het feit dat de onderste explosiegrens daalt wanneer de temperatuur stijgt. Dergelijke stofconcentraties komen zelden voor in de werkplaatsen van bedrijven. In de praktijk wordt de parameter OEL weinig gebruikt voor de beoordeling van explosierisico’s. zeven. Ofschoon deze concentratie laag schijnt te zijn komt ze voor als een zeer dichte wolk.Het ontstaan van secundaire explosies. hetgeen niet betekent dat de opwarming van de stoflaag ongevaarlijk zou zijn. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 8 . De Tglim hangt af van de dikte van de stoflaag.1 Explosiegrenzen Niet alle mengsels van brandbaar stof en lucht zijn ontplofbaar. De Tglim van een stoflaag wordt bepaald door een stoflaag van 5 mm dik op een verwarmde plaat te plaatsen. omdat de stoflaag als een isolatiedeken zal optreden. . De Tglim wordt zelden bereikt in normale gebruiksomstandigheden van toestellen in mengvoederbedrijven. d.6 EXPLOSIEKARAKTERISTIEKEN 1. De glimtemperatuur (Tglim): Dit is de laagste temperatuur van een oppervlak waarbij de daarop gelegen stoflaag spontaan tot ontbranding komt.

Fig. Tijdsverloop van de inwendige druk in een gesloten volume (Arbeidsveiligheid nr. De zelfontstekingstemperatuur van stofwolken (MOT): De zelfontstekingstemperatuur van een stofwolk is de minimale temperatuur van een heet oppervlak dat. De maximale overdruk die tijdens het deflagratieproces bereikt wordt noemt men de explosiedruk Pex.De zelfontstekingstemperatuur van stoflagen: Dit is de temperatuur waarbij een stoflaag spontaan ontbrandt wanneer deze omgeven wordt door een warmtebron en lucht. De waarde van de explosiedruk kan gemakkelijk waarden van enkele bar bereiken.Kluwer Editorial.65 Stofexplosies. G.1. wanneer er een stofwolk onder bepaalde omstandigheden langs geleid wordt. Een stofwolk kan door de smeulende of brandende stoflaag ontstoken worden. De zelfontsteking is een gevolg van de zelfopwarming van de laag. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 9 . 23/03/1998) Wanneer het mengsel in het midden van een bolvormig volume ontstoken wordt. De directe ontsteking van een stofwolk op een warm oppervlak of elektrische apparatuur kan worden vermeden als de temperatuur van het warme oppervlak beperkt blijft tot 2/3 van de MOT van de stofwolk.6. Merk op dat deze temperatuur niet gelijk is aan de temperatuur die in de stofwolk heerst. aanleiding geeft tot de ontsteking van de stofwolk. Om dit te vermijden moet in de praktijk de oppervlaktetemperatuur van warme oppervlakken en elektrische toestellen 75 ° C beneden de glimte mperatuur van de stoflaag (met laagdikte die in de praktijk te verwachten valt) gehouden worden. Daarna zal de druk geleidelijk afnemen door warmteverliezen naar de omgeving. Samen met de Tglim is de MOT van poeders mede bepalend voor de keuze van apparatuur en in het bijzonder voor de temperatuurklasse waartoe ze moeten behoren. 1.3 De maximale explosiedruk en de maximale drukstijgsnelheid Een typisch tijdsverloop van de inwendige druk in een gesloten volume waarin een deflagratie plaatsvindt is weergegeven in figuur 1. verkrijgt men de maximale druk wanneer het vlamfront de wand bereikt. Stoflagen ontsteken bij een lagere temperatuur dan stofwolken. Huys.

In het explosiegebied varieert de explosiedruk en bereikt een maximum bij een bepaalde brandstofconcentratie.1: Indeling van poeders in explosieklasses volgens de Duitse norm VDI 3673 KST-waarde in bar.De explosiedruk is afhankelijk van de brandstofconcentratie.5 bar wordt het stof gecatalogeerd als explosief. Tabel 1. Dit verband laat toe om de resultaten van kleinschalige proeven naar grotere volumes om te rekenen en vormt de basis van de explosiebeveiliging door drukontlasting en door onderdrukking. de KST-waarde kan zowel toenemen als afnemen bij een hogere begintemperatuur. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 10 . Tijdens een explosie zal de druk niet plots oplopen tot de explosiedruk. zoals weergegeven in tabel 1. Uit proeven is gebleken dat de maximale drukstijgsnelheid afhankelijk is van de grootte van het volume waarin de explosie plaatsvindt. Het is deze waarde die men in de literatuur terugvindt als explosiedruk. Dit verband wordt gegeven door de formule: ( dP/dt )max = K / V1/3 met : V = volume van de houder uitgedrukt in m³ K = een constante uitgedrukt in bar m/s. Immers wanneer deze concentratie kleiner is dan de onderste explosiegrens of groter dan de bovenste explosiegrens kan geen explosie optreden en is de explosiedruk gelijk aan nul. en die eigen is aan het brandbaar mengsel. . Dit is waar de raaklijn aan de drukcurve het steilst is. Met betrekking tot stofwolken spreekt men van de KST-waarde waarbij ST staat voor het Duitse Staub.Zowel de maximale explosiedruk als de KST-waarde zijn rechtevenredig met de begindruk.1. begindruk en de turbulentiegraad) bij de explosie: . Tussen het ogenblik van de ontsteking en het bereiken van de explosiedruk bestaat een punt waar de drukstijgsnelheid het grootst is.De turbulentiegraad heeft een zeer sterke invloed op de KST-waarde.De maximale explosiedruk daalt bij een hogere begintemperatuur. De maximale drukstijgsnelheid (dP/dt)max wordt gedefinieerd als de maximale drukstijgsnelheid die opgetekend kan worden over het volledige concentratiegebied. Deze waarde noemt men de maximale explosiedruk Pex. Het is een maat voor de heftigheid van een explosie en is in de praktijk meestal veel belangrijker dan de maximale explosiedruk (Pmax). begintemperatuur.m/s 0 Tussen 0 en 200 Tussen 200 en 300 Groter dan 300 Explosieklasse 0 1 2 3 Explosiesnelheid van de stof niet explosief laag tot matig explosief hoog explosief zeer hoog explosief Hierbij dient opgemerkt te worden dat zowel de maximale explosiedruk als de maximale drukstijgsnelheid afhankelijk zijn van de beginvoorwaarden (o. Wanneer de drukopbouw groter is dan 0. Dit is grafisch weergegeven in figuur 1. De proeven zijn echter zo ontworpen dat in de meeste praktijksituaties de turbulentiegraad niet hoger zal zijn dan in de proeven. .max van de betrokken stof.Op basis van de KST-waarde worden brandbare poeders ingedeeld in vier zogenaamde explosieklasse.a.

voor een standaard monster met mediaandiameter <63µm).v.jsp kan men de stofexplosiekarakteristieken van een 1600-tal stoffen uit de agrarische sector opzoeken. Deze energie kan op velerlei wijzen geleverd worden.de/ifa/de/gestis/stoffdb/index. Volgende parameters zijn hierbij van belang: . 1.5 Samenvatting belang van explosiekarakteristieken bij de risicobepaling De uitvoering van de risicobepaling van stofexplosies komt in principe neer op het beantwoorden van de vragen: . volgende parameters van belang: . 1.Wat is de ernst van een stofexplosie? Bij het bepalen van de kans dat een stof-luchtmengsel tot ontploffing zal komen zijn o.De MOE daalt bij een lagere vochtigheidsgraad.a. Deze hybride mengsels blijken bovendien explosief te zijn bij stof.De minimale ontstekingsenergie. Bij de ontploffing van een dergelijk poeder binnen een volume van 1 m³ kan de explosiedruk (b. .m/s. . De potentiële ontstekingsbronnen worden verder besproken.Bij korrelgroottes van 300µm en meer zijn poeders in suspensie niet meer tot ontsteking te brengen.v. Voor vele stofwolken situeert de MOE zich tussen 1mJ en 1kJ.In het algemeen daalt de MOE bij toenemende temperatuur van de stofwolk. De minimale ontstekingsenergie.en gasconcentraties die onder de onderste explosiegrens liggen van het pure stof en gas. .De glimtemperatuur van de stoflaag. de temperatuur en turbulentiegraad van de stofwolk en de vochtigheidsgraad zijn: . De meeste agrarische producten horen tot een lage stofexplosieklasse (KST1. 10 bar) bereikt worden in ordegrootte van 100 ms. . Op de website http://www.Wat is de kans van een stofexplosie? .4 De minimale ontstekingsenergie (MOE) De ontstekingsenergie is de energie die men nodig heeft om een explosief mengsel tot ontsteking te brengen. Hoe groter de druk en hoe langer de duurtijd van een stofexplosie des te groter zal de potentiële schade zijn. ten gevolge van extractie) kan een hybride mengsel relatief eenvoudig ontstaan.De maximale explosiedruk.6. Door het toevoegen van een brandbaar gas aan een stofwolk kan de MOE sterk gereduceerd worden. De mogelijke ernst van een stofexplosie is functie van de mogelijke explosiedruk en de drukopbouw in functie van de tijd.dguv.De zelfonstekingstemperatuur van de stoflaag en de stofwolk. waarvan de belangrijkste de korrelgrootte.Ook de deeltjesgrootte en de vochtigheidsgraad van het stof beïnvloeden de KST-waarde. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 11 . Vooral bij oplosmiddelbevattende poeders (b. In een volume van 1000 m³ duurt dit slechts 10 keer langer.In het algemeen daalt de MOE bij dalende turbulentiegraad van de stofwolk. Ook wanneer een stof gevoelig is voor zelfopwarming of broei kunnen broeigassen ontstaan die aanleiding kunnen geven tot een hybride mengsel. MOE. Vele organische poeders hebben een KST-waarde van circa 100 bar. is de hoeveelheid energie waarmee een mengsel over het volledige explosieve gebied net niet meer tot ontsteking kan gebracht worden.6. . De minimale ontstekingsenergie is van een groot aantal factoren afhankelijk. laag tot matig explosief.

1 Mechanische bronnen Mechanische vonken: Mechanische vonken zijn hete deeltjes die vrijkomen tengevolge van het over elkaar schuren of het op elkaar slaan van daarvoor geschikte stoffen. Bij slijpen liggen de snelheden vele malen hoger dan bij boren waardoor ook veel meer mechanische vonken zullen worden opgewekt. . Berghmans (oktober 1990). .Mechanische vonken. Bij het losraken van onderdelen in een draaiende machine zoals ventilatorbladen die in aanraking komen met de behuizing. Ontstekingsenergie bij stofexplosies – Technisch Dossier 83.7. die eventueel kunnen worden gecombineerd met metaaldetectoren die de installatie stilleggen indien de aanwezigheid van vreemde voorwerpen wordt vastgesteld.Vlammen. . NVBB.Lassen en verspanen. Bovendien moet de aandrijving van gereedschap dat gebruikt wordt in een explosiegevaarlijke atmosfeer explosieveilig uitgevoerd zijn. thermische of chemische aard zijn. elektrische.Overige/onbekend. Deze deeltjes kunnen voldoende energierijk zijn om ontplofbare stof-luchtmengsels te ontsteken of in afgezet brandbaar stof een smeulproces op gang te brengen dat vervolgens tot een ontsteking kan leiden. 1 J. .7 ONTSTEKINGSBRONNEN Een brandbare stofwolk zal slechts ontstoken kunnen worden door een ontstekingsbron met voldoende sterkte. De potentiële ontstekingsbronnen kunnen van mechanische. De belangrijkste ontstekingsbronnen bij stofexplosies zijn in dalende orde van belangrijkheid1: . De energie in vonken van slijpschijven is hoger dan de ontstekingsenergie van de meeste mengsels. Zowel het ontstaan als het vermijden van de ontstekingsbronnen komen aan bod. Hierna volgt een korte bespreking van de voornaamste ontstekingsbronnen. . Om te vermijden dat hierbij vonken ontstaan kunnen speciale niet-vonkende metalen tippen gebruikt worden.Statische elektriciteit. Vreemde voorwerpen kunnen voor een groot deel uit de installatie gehouden worden met magnetische. Vonken bij het slijpen kunnen door waterkoeling vermeden worden. zoals : Bij bewerkingen met mechanisch aangedreven gereedschap zoals boren. slijpen of schuren.of pneumatische afscheiders. .Elektrische vonken. De vonken kunnen ontstaan wanneer een metaal of steen in contact komt met een ander metaal. In geen geval mag normaal elektrisch handgereedschap met open collector gebruikt worden.Hete oppervlakken. 1. De KST-waarde van het poeder. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 12 . . 1. Belangrijke voorwaarde voor het ontstaan van mechanische vonken is een hoge relatieve snelheid tussen de twee elkaar rakende voorwerpen. Wanneer vreemde voorwerpen in de installatie raken en daar in contact komen met snel bewegende onderdelen zoals de bladen van een ventilator. .Spontane opwarming. zwaartekracht.- De maximum drukstijgingssnelheid. bij voorkeur pneumatisch.Brandend materiaal.

stoomleidingen. riemoverbrengingen. maalinstallaties) of carters van machines opgewarmd door geleiding. verwarmingsweerstanden. . Gekende voorbeelden zijn: . lampen. in tegenstelling tot impactverschijnselen waarbij mechanische vonken kunnen worden gevormd.. leidingen van thermische olie. .Isolatie van warme oppervlakken. drijfriemen.Mechanische remmen.Temperatuurbewaking gekoppeld aan de sturing van bepaalde toestellen.Oppervlakken die zijn verhit ten gevolge van las-. .Onderdelen van machines die mechanisch opwarmen (breekmolens.Opstellen en toepassen van preventieve onderhoudsschema’s (smering).Foute afstelling van transporteenheden (b. . een proces van lange duur waarbij objecten tegen elkaar wrijven.Wrijvingskoppelingen. remmen).7.v. .Oppervlakken van hete apparaten zoals verwarmingen. transformatoren. .Verstopt raken en ontstoppen van materialen. Wrijving: Wrijving is. onvoldoende gesmeerde bewegende onderdelen van toestellen (lagers. . voorkomen worden door: . Het verlagen van de snelheid en voorzien van temperatuurbewaking zijn andere mogelijke preventieve maatregelen.Lagers.Toestellen die de mechanische energie omzetten in warmte (wrijvingskoppelingen. . pakkingen). verbrandingsmotoren. mengmachines. Beperking van de oppervlaktetemperatuur kan bijv.Bij het storten van materiaal in bunkers e. 1. De preventie van ontsteking van stof door hete oppervlakken wordt meestal gerealiseerd door de oppervlaktetemperaturen van objecten te beperken tot ongeveer 75° C beneden de Tglim van stoflagen of tot 2/3 van de MOT van stofwolken waarbij de laagste van deze temperaturen weerhouden wordt.d.of slijpwerkzaamheden.d. draaiende assen door afdichtingen.Oververhitte elektrische draden of stroomgeleiders door een overbelasting.Beperking van de snelheid van draaiende onderdelen. De te treffen preventieve maatregelen situeren zich dan ook voornamelijk op het vlak van het plannen en uitvoeren van preventief en curatief onderhoud. . soldeer. transportbanden.Warmgelopen elektromotoren. . drogers.2 Thermische bronnen Hete oppervlakken: Naast directe ontsteking van een stof-luchtmengsel door een heet oppervlak kan ook het stof dat in een laag op dat hete oppervlak is uitgezakt aanleiding geven tot vorming van een smeulnest dat vervolgens weer de ontstekingsbron kan zijn van het stof-luchtmengsel. Hitte wordt hierbij trapsgewijs geaccumuleerd. schoorstenen en afgasleidingen. . slippen van een transportband). . elevatorbakken). . Bij aanlopers (ventilatoren.Slecht uitgelijnde en gebroken machineonderdelen. Voor de evaluatie van het gevaar die bepaalde mechanische vonken inhouden moet men niet alleen de explosiekarakteristieken van het stof kennen maar ook de eigenschappen van de stof zelf. Voorbeelden van hete oppervlakken die een ontstekingsrisico kunnen inhouden zijn: . ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 13 . remmen e. .Foute afstelling van aandrijfeenheden.

kachels. De hitte kan niet snel worden afgevoerd waardoor de temperatuur van het opgehoopte stof vrij snel stijgt. of generatoren met koolborstels en sleepringen of ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 14 . De temperatuur en energie in een vlam zijn altijd hoger dan de MOT van een brandbare stof. afbranden van verf. Inertisering (inspuiten van een ruimte met inerte gassen zoals CO2 en N2). . Materiaal regelmatig te laten circuleren en de warmteafvoer te verbeteren. lucifers. In principe geeft iedere bediening van een elektrische schakelaar een elektrische vonk. Het vermijden van open vuur en vlammen is dus noodzakelijk. waakvlammen. Zo kan zich een explosief gasmengsel boven de stoflaag vormen. Dit verschijnsel kan verklaard worden door de poreuze structuur van het stof. steenkool. snijbranden. Een temperatuur. bedekken van daken. voorkomen worden door een vergunning brandgevaarlijke werkzaamheden.a. solderen.Werkzaamheden als lassen. Dit kan o. zaagmeel. Door de gasexplosie kan het dak van de silo beschadigd worden. Hierdoor kan opgehoopt stof op bijv. reactieve metalen en stof doordrenkt met plantaardige oliën. Smeulen: Brandbaar opgehoopt stof kan onder bepaalde omstandigheden aanleiding geven tot inwendige verbranding en hoge temperaturen.Vuurhaarden. Elektrische vonken: 1. In zulke gevallen moeten de maatregelen bescherming bieden tegen zowel gasontploffingsgevaar als stofontploffingsgevaar. Open vuur en vlammen: Onder open vuur en vlammen worden verbrandingsprocessen verstaan die in direct contact met de omgevingslucht plaatsvinden.p.3 Elektrische bronnen Een elektrische vonk ontstaat als een stroomvoerend elektrisch circuit wordt onderbroken of als twee geleiders van verschillende potentiaal zo dicht bij elkaar worden gebracht dat de isolatiewaarde of doorbraakveldsterkte van de lucht tussen de geleiders overschreden wordt. brandbare gassen ontsnappen die gemengd met de omgevingslucht een ontplofbaar mengsel kunnen vormen.v.of drukbewaking. Zeer gevoelig zijn o. Open vuur en vlammen kunnen te allen tijde explosies inleiden. Materiaal op te slaan bij verlaagde temperatuur. wanneer opgewarmd. Door die poreuze structuur heeft zuurstof gemakkelijk toegang tot de oppervlaktedeeltjes van het stof en wordt de geleidbaarheid van de voortgebrachte hittelaag verlaagd. Elektrische motoren commutatoren. Enkele andere potentiële bronnen van elektrische vonken zijn: Relais. Komt deze smeulende stofzone in een stofwolk terecht dan kan een stofexplosie ontstaan. bij het legen van een hopper) kan dit ontstoken worden. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij: . Wanneer nu een smeulende stofzone dit gasmengsel bereikt (bijv. Heel wat materialen zijn gevoelig voor spontane opwarming bij gewone omgevingstemperaturen. Spontane opwarming kan in zekere mate beperkt worden door: Materiaal op te slaan in verschillende kleine ruimtes i.a. een grote ruimte. kaarsen. een draagbalk verspreid worden en resulteren in een secundaire stofexplosie.7. Door een gelimiteerde aanvoer van zuurstof kan een smeulende stofzone koolmonoxide en andere brandbare gassen ontwikkelen. Schuifweerstanden.Tevens kunnen uit veel organische stoffen.

Indien een geleidend en geaard voorwerp wordt blootgesteld aan een elektrisch veld (dat aanwezig is rond een elektrisch opgeladen voorwerp) zal een tegenlading worden geïnduceerd op dit voorwerp. De bekendste vorm is contactelektrificatie. Elektrostatische oplading op zich maakt statische elektriciteit nog niet tot een ontstekingsbron. Niet verwisselen van kleding in een zone 20 of 21 (zie hoofdstuk 4 over zonering). Slechte contacten en onbedoelde onderbrekingen in stroomkringen. Hiervoor is het noodzakelijk dat de lading voldoende accumuleert. Het mechanisme van contactelektrificatie vindt bijvoorbeeld plaats bij transport van poeders door leidingen. Op de eerste plaats dient men te zorgen voor geleidende vloeren. Deze vorm van opladen heet inductie. Voorwerpen kunnen ook worden opgeladen door inductie. Boven een bepaalde waarde van deze veldsterkte. Voorbeelden van industriële activiteiten waarbij elektrostatische opladingen zich kunnen voordoen zijn: Pneumatisch transport van poeders. Door storingen kunnen vonken ontstaan in elektrische apparatuur die tijdens normaal bedrijf geen vonken veroorzaakt zoals: Smeltveiligheden. Als een opgeladen persoon een geaard of geleidend voorwerp nadert kan een vonkontlading ontstaan die voldoende energie (25 à 40 mJ) bevat om een omringend stofmengsel te ontsteken. Scheidingsprocessen onder invloed van de zwaartekracht (b. Wanneer dit niet mogelijk is zal aangepast. Personen worden alleen opgeladen als zij geïsoleerd opgesteld staan.v. Lopen over isolerende vloeren. bijvoorbeeld op niet geleidende schoenzolen of op een niet geleidende vloer. Als algemene preventiemaatregel geldt dat elektrische installaties zoveel mogelijk geweerd dienen te worden uit die delen van de installatie waar explosief stof aanwezig kan zijn. Alleen veiligheidshandschoenen dragen met een doorgangsweerstand van maximaal 108. Accumulatie van lading resulteert in een elektrisch veld met een toenemende veldsterkte. verliest een isolator of slechte geleider zijn isolerend vermogen. Er kunnen de volgende additionele maatregelen genomen worden om oplading van personen te voorkomen: Dragen van geleidend schoeisel en kledij. Kortsluitingen en aardsluitingen. de zogenaamde doorslagveldsterkte. zeven). Dit verschijnsel bestaat uit ladingsoverdracht indien twee verschillende niet geladen materialen eerst met elkaar in contact worden gebracht en vervolgens weer worden gescheiden. stofdicht materiaal moeten worden geïnstalleerd. uitzakken van suspensies). Alleen veiligheidshelmen dragen van niet oplaadbaar materiaal. Ledigen van papieren of plastic zakken zonder goed geaard te zijn. Mechanische processen met poeders (malen. Oplading via ladingsoverdracht wanneer een opgeladen voorwerp met een niet opgeladen voorwerp in aanraking komt (stofwolken die een voorwerp treffen of er op neerslaan). Ook mensen kunnen op deze wijze opgeladen worden. Bewegende transportband over rollen. Elektrostatische ontladingen: Statische elektriciteit kan op verschillende manieren ontstaan. Er vindt een ontlading plaats ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 15 .Sleepcontacten en stroomafnemers.

23/03/1998) Bij alle andere ontladingen zijn minder goed geleidende materialen betrokken waardoor tijdens de ontlading weerstandsverliezen optreden. Indien dit poeder bestaat uit slecht geleidend en hoog opgeladen materiaal kunnen stortkegelontladingen ontstaan van de geaarde silowand naar de top van de kegel. waardoor zich ionisatiekanalen vormen op het oppervlak van de stortkegel. Als een poeder gestort wordt in een silo ontstaat een kegelvormige hoop die stortkegel genoemd wordt. 23/03/1998) Minder bekende vormen van elektrostatische ontladingen zijn de stortkegelontlading en de glij-ontlading.welke verschillende vormen en energie-inhouden kan hebben. Huys. Huys. De nettovonkenergie is daardoor lager dan de opgeslagen energie. De bekendste is de elektrostatische vonk. Een andere soort ontlading is de borstelontlading.65 Stofexplosies.3. Fig. De sterkste stortkegelontladingen treden op bij het storten van grofkorrelig materiaal met een deeltjesgrootte van 1 tot 10 mm in aanwezigheid van fijn stof met een lage minimale ontstekingsenergie of in de aanwezigheid van gassen. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 16 . Grafische voorstelling van een borstelontlading (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies. Deze ontstaan doordat aan het oppervlak van de stortkegel de doorslagveldsterkte van lucht wordt bereikt. Fig.Kluwer Editorial. Grafische voorstelling van een elektrostatische vonk (Arbeidsveiligheid nr.Kluwer Editorial. G. Dit kan een stofwolk zijn. Een vonk ontstaat tussen twee geleidende materialen die een verschillende potentiaal bezitten. G.2. Voor dergelijke ontladingen is in de meeste gevallen een tegenvoorwerp in de vorm van een slechte geleider noodzakelijk.

Huys. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 17 . G. In onderstaande tabel2 is een overzicht opgenomen van de verschillende elektrostatische ontladingsvormen en hun potentieel als ontstekingsbron voor stof-luchtmengsels. 23/03/1998) Ten slotte bestaat ook nog de bliksemontlading. 23/03/1998) Glijontladingen kunnen optreden tussen een geleidende elektrode en een sterk gepolariseerde kunststoffolie. 2 A. Grafische voorstelling van glij-ontlading (Arbeidsveiligheid nr.5. Grafische voorstelling stortkegelontlading (Arbeidsveiligheid nr. Elektrostatische ontladingen kunnen als ontstekingsbron optreden bij stof-luchtmengsels en hybride mengsels wanneer de bij de ontlading vrijkomende energie groter is dan de MOE van het brandbaar mengsel.Debeil (mei 1998). Er wordt echter aangenomen dat bliksemachtige ontladingen niet optreden in apparatuur op industriële schaal.Fig.Kluwer Editorial. Fig. Als een sterk gepolariseerde folie wordt benaderd door een geaard voorwerp ontstaat er een borstelontlading tussen de folie en het geaarde voorwerp zeer hoge energie-inhoud. Een folie is gepolariseerd indien ze aan beide zijden sterk tegengesteld opgeladen is. Huys. De polarisatie van een folie vindt plaats wanneer tegen of dichtbij een geladen en slecht geleidende folie een geaarde geleider wordt geplaatst. Risicoanalyse aangaande stofexplosie in mengvoederbedrijven en maalderijen. G.Kluwer Editorial.65 Stofexplosies.4.65 Stofexplosies. Glijontladingen zullen alleen ontstaan in processen waar een zeer hoge wrijving optreedt zoals bij het pneumatisch transport van poeders.

De voorwerpen met geleidende verf bestrijken. .000 op verschillende potentiaal staan (dus 1 niet of onvoldoende geaard) ( 25 à 40 mJ ) Vb. Tabel 1. Men kan dan bijvoorbeeld: .m) in een geaarde silo (*) Glij Zoals bij pneumatisch transport tot 3000 Sterk van poeder door een geaarde of geleidende leider voorzien van een dunne niet geleidende coating (*) De sterkste stortkegelontladingen treden op bij het storten van grofkorrelig materiaal met een deeltjesgrootte van 1 tot 10 mm in aanwezigheid van fijn stof met een lage MOE.De omvang van de te nemen maatregelen is sterk afhankelijk van de ontstekingsgevoeligheid van het betreffende stof/lucht mengsel dat ter plaatse kan voorkomen. Met onderstaande formule kan de vrijkomende energie bij een stortkegelontlading berekend worden E = 5. . omdat dan aan de binnenzijde van de leiding gevaarlijke glij-ontladingen kunnen optreden. eenvoudigste en meest gebruikte preventiemaatregel die in de praktijk wordt toegepast is het elektrostatisch aarden en doorverbinden van geleidende delen van de installatie. Soms kan het ook voorkomen dat niet-geleidende voorwerpen met de aarde verbonden moeten worden. De belangrijkste.Geleidend materiaal inbrengen.462 ( mJ ) met D = diameter van de silo in m d = mediaan deeltjesgrootte in mm Opmerking : voor kunststofsilo’s moet de diameter verdubbeld worden Bliksem: ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 18 . In de meeste gevallen kan dit niet gerealiseerd worden met een metalen aardverbinding.22 x D3.2: Overzicht van de elektrostatische ontladingen en hun potentieel als ontstekingsbron Type Beschrijving EnergiePotentiële ontlading inhoud in mJ ontstekingsbron voor stof-luchtmengsel Vonk Sterk Ontlading tussen 2 geleiders die tot 10.36x d1.Geleidende vulstoffen toevoegen. opgeladen persoon Corona Zone rond puntige geleiders <1 Weinig waarschijnlijk Borstel Ontlading tussen geleider en <4à5 MOE zal bepalend zijn een niet geleider Stortkegel Slecht geleidend poeder < 25 Minder sterk (weerstand > 1010 Ohm. Merk op dat bij poeder transportsystemen het bestrijken met geleidende verf en het omwikkelen met gaas sterk af te raden is.

Zelfverhitting zal in de praktijk optreden bij stoffen die bij lage temperatuur al voldoende warmte produceren en die bovendien die warmte slecht naar de omgeving kunnen afstaan. Een minder bekende exotherme reactie is de zogenaamde zelfverhitting. De uitwendige bliksembeveiliging bestaat uit een opvanginrichting. Het aardingssysteem zorgt er tenslotte voor dat de bliksemstroom zich goed in de bodem kan verspreiden Zwerfstromen: Zwerfstromen zijn gelijkstromen die zich onbedoeld door de aarde en door metalen constructies bewegen. Volgende types kunnen onderscheiden worden: Broei: dit is een reactie die kan optreden in vaste stoffen van organische oorsprong. Op deze wijze vormt een zwerfstroom een potentiële ontstekingsbron. Bovendien kan een blikseminslag zeer grote elektrische spanningen. Wisselstroombronnen (hoogspanningstrajecten. De stroomsterkte van zwerfstromen kan zeer hoog zijn. Een veel toegepaste voorkomingmaatregel is de leidingen en opslagtanks die onderhevig kunnen zijn aan elektrochemische corrosie uit te rusten met een kathodische bescherming. zijn in feite beide chemische reacties tussen een brandstof en zuurstof waarbij warmte vrijkomt. De opvanginrichting zorgt ervoor dat de bliksem opgevangen wordt voordat hij het object raakt. Door geleiding kan deze overspanning verplaatst worden tot ver buiten de directe invloedssfeer van de blikseminslag. Bij het onderbreken van de stroomkring waarin de zwerfstroom loopt zal dit leiden tot vonkvorming. De afgaande leidingen zorgen ervoor dat de bliksemstroom buiten het object om naar de aarde wordt geleid.). Verstoringen van het aardmagnetische veld.7. Door die reactie kan het materiaal lokaal verhit worden tot maximaal 75 ° C.v. Onder zelfverhitting wordt de ontsteking verstaan die optreedt zonder tussenkomst van een vreemde ontstekingsbron zoals een mechanische vonk of heet voorwerp. laserstraling. UV-straling. Elektrisch lassen (wanneer de massaklem niet in de onmiddellijke nabijheid van de lasplaats is aangebracht). Boven deze temperatuur sterven de organismen af maar kan een gewone ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 19 . enz. zonlicht. B. veroorzaken in geleiders. De belangrijkste oorzaken van zwerfstromen zijn: Nabijheid van andere kathodische beschermingssystemen. Ten slotte kunnen ook elektromagnetische straling in het optische gebied (3x1011 Hz tot 3x1015 Hz). laagspanningsinstallaties. Wanneer dergelijke materialen worden opgeslagen in grote hoeveelheden onder enigszins vochtige omstandigheden kunnen micro-organismen een exotherme reactie veroorzaken. die reeds besproken werden bij de thermische bronnen. Dergelijke vorm van corrosie die veroorzaakt wordt door een elektrische stroom die door een object loopt wordt elektrochemische corrosie genoemd. Op de plaats waar deze stromen het object weer verlaten kan zware corrosie ontstaan. zogenaamde overspanningen. De beschermingsmaatregelen tegen bliksem kunnen onderverdeeld worden in uitwendige en inwendige bliksembeveiliging.Bliksem is uiteraard een voor de hand liggende ontstekingsbron van explosies. zoals wanneer de stof in grote hoeveelheden is opgeslagen en thermisch goed is geïsoleerd. 1. Zwerfstromen kunnen voor een deel over een uitgestrekt object lopen. afgaande leidingen en een aardingssysteem. Daar kan een elektrische overslag in de vorm van een vonk plaats vinden die een explosie of brand kan veroorzaken. in het radiofrequentiegebied (104 Hz tot 3x1012 Hz) en ioniserende straling ontstekingsbronnen vormen. Men spreekt van exotherme reacties.4 Chemische bronnen Open vuur en smeulende stoffen.

slippen en andere storingen): Om ontsteking te voorkomen moet de temperatuur van het warme oppervlak: . door vreemde voorwerpen. 1. door het storten van materiaal in bunkers en silo’s. Pyrofore stoffen zijn stoffen die bij contact met lucht spontaan ontbranden zelfs wanneer er sprake is van een goede warmte afgifte. Indien men niet kan evalueren of een ontstekingsbron kan voorkomen is deze volgens de norm NEN-EN 1127-1:2007 NL permanent aanwezig.v.lager zijn dan circa 75 ° C beneden de glimtempera tuur van de stoflagen. hooi en melkpoeder kunnen dit gedrag vertonen. Een korte beschrijving van de “energie-inhoud” van de belangrijkste ontstekingsbronnen. Ontstekingsbronnen die in zeer zeldzame situaties kunnen voorkomen ten gevolge van zeldzame defecten.Veroorzaakt door vallende werktuigen zijn enkel relevant bij stof met een zeer lage MOE.Veroorzaakt door mechanisch aangedreven gereedschap (boren. door verspanende bewerkingen zijn doorgaans relevant. Men moet voor elke ontstekingsbron nagaan in welke mate deze zich kan voordoen en ze op de volgende manier classificeren: Ontstekingsbronnen die continu of vaak kunnen voorkomen bij de normale werking van toestellen.240 ° C in de maalderijen Vlammen en hete gassen: vlammen. . peroxides en ethyleen. Onder andere steenkool. worden tot de actiefste ontstekingsbronnen gerekend en zijn dus altijd relevant. IJzersulfide en fijn aluminiumpoeder zijn voorbeelden van pyrofore stoffen. slijpvonken en wrijvingsvonken): .oxidatie de temperatuur verder doen stijgen tot het materiaal daadwerkelijk gaat smeulen. ongeacht hun grootte.én 2/3 van de ontstekingstemperatuur van de stofwolken zijn (MOT). door het losraken van onderdelen.slijpen).Elektrische vonken: zijn doorgaans relevant. . Ontstekingsbronnen die in zeldzame omstandigheden kunnen voorkomen ten gevolge van functiestoornissen in toestellen. Oxidaties: oxidaties treden vooral op bij opgeslagen poeders waarbij smeulnesten gevormd worden die bij omscheppen van de poederhoop een mogelijke ontstekingsbron kunnen vormen voor stof-luchtmengsels die bij dat omscheppen ontstaan. . .195° C in de mengvoederbedrijven . Hete oppervlakken (veroorzaakt door wrijving. met name de minimale ontstekingsenergie (MOE) en de minimale ontstekingstemperatuur (MOT). ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 20 . Reden daarvoor is het snelle verloop van de chemische reactie bij lage temperaturen. Stoffen die bekend staan om hun gevaar van ongecontroleerde ontledingsreacties zijn b.7.Mechanische vonken ( impactvonken.5 Praktische betekenis van de ontstekingsbronnen bij de uitvoering van de risicobeoordeling Het vermogen van een ontstekingsbron om een ontsteking te veroorzaken hangt af van de eigenschappen van de aanwezige substanties. Rekening houdend met bovenvermelde veiligheidsparameters betekent dit dat de oppervlaktetemperatuur van elektrische apparaten en de temperatuur van andere warme oppervlakken beperkt moet blijven tot maximaal : . Ontleding: ontledingsreacties kunnen een ontstekingsbron vormen wanneer bij de ontleding warmte vrijkomt.

Veroorzaakt met door handkracht gedreven gereedschap (scheppen. Binnen de apparatuur zullen dergelijke preventieve maatregelen vaak niet uitvoerbaar zijn. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 21 . 1.5f is de sociale ATEX-richtlijn geïmplementeerd. De noodprocedures.en productiemethodes. artikel 3. de opleiding en de informatie van alle werknemers.8 PREVENTIE EN BESTRIJDING VAN STOFEXPLOSIES In de Arbeidsomstandighedenbesluit hoofdstuk 3. . hameren. Buiten de apparatuur komen preventieve maatregelen. In de zogenaamde Debeil studie (Risicoanalyse aangaande stofexplosie in Mengvoederbedrijven en Maalderijen) wordt gesteld dat er geen gevaar is op vonkvorming bij het loskomen van de metalen bekers van een elevator indien de snelheid van de elevator maximaal 2.25 mJ (er is wel gevaar voor gloeikernen in stoflagen).8. wel in aanmerking.en gezondheidssignalering. Het beperken van de gevolgen van een explosie. De keuze en het gebruik van arbeidsmiddelen en van collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen en van werkkleding. Daarin staat vermeld dat het de verplichting is van de werkgever technische en/of organisatorische maatregelen te nemen ter voorkoming van en bescherming tegen explosies volgens volgende grondbeginselen: Het voorkomen van het ontstaan van explosieve atmosferen.v > 10 m/s : ontstekingsgevaar in alle gevallen. met inbegrip van aangepaste instructies. De inrichting van de arbeidsplaats..1 Voorkoming van stofexplosies Om een stofexplosie te kunnen veroorzaken moeten tegelijkertijd op dezelfde plaats aanwezig zijn (ook wel genoemd de branddriehoek): Een brandbare stof in fijn verdeelde vorm.v < 1 m/s: geen ontstekingsgevaar. paragraaf 2a. De preventie van stofexplosies zal dan ook bestaan uit ervoor te zorgen dat minstens één van deze elementen ontbreekt. . 1. Deze preventiemaatregelen kunnen betrekking hebben op: De organisatie van de onderneming met inbegrip van de gebruikte werk.5a t/m/ 3. Een oxidatiemiddel (in het algemeen zuurstof uit de omgevingslucht). het afzetten of opwervelen van brandbaar stof alsook het regelmatig verwijderen van afgezet stof. Een ontstekingsbron die de nodige energie kan leveren voor het initiëren van de oxidatiereactie. zagen) zijn alleen relevant als MOE < 0. maar het hangt af van de veiligheidsparameters van de betrokken stoffen. Het vermijden van de ontsteking van explosieve atmosferen. die gericht zijn op het voorkomen van de aanwezigheid. De toepassing van een aangepaste veiligheids. De bekwaamheid.5 m/s bedraagt. Uiteraard zal de relevantie afhangen van de snelheid “ v “ van bewegende onderdelen: .1 < v < 10 m/s: ontstekingsgevaar zeer waarschijnlijk. hakken.

zakkenvulinrichtingen en laad.Een andere preventieve maatregel bestaat er in buiten de explosiegrenzen van het stof te werken. Het risico op een explosie zal significant gereduceerd worden op 2 manieren: . Stofzuiginstallaties moeten beantwoorden aan de EX norm: o De aanzuigventilator moet beschermd zijn tegen inslag van vreemde voorwerpen. o De elektrische motoren moeten beschermd zijn tegen indringing van stof. ze te bevestigen met schroeven of klinknagels. Zij dienen zo te worden uitgevoerd dat er zo weinig mogelijk plaatsen zijn waar zich stof kan afzetten en gemakkelijk stofvrij gehouden kunnen worden. . inclusief aanzuigslangen en voorzetstukken. De onderdruk moet dan wel bewaakt worden (signalering bij wegvallen). o Alle geleidende onderdelen. • Door enige onderdruk in de installatie te handhaven kan voorkomen worden dat uit openingen stof naar buiten komt.Het vrijkomen en de afzetting van fijn stof wordt sterk verminderd. Verbindingen die wel moeten kunnen worden losgemaakt worden het best uitgevoerd met bout/moer bevestigingen in stevige lekvrije flenzen. Zo is het onder meer aanbevolen om: ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 22 . • Plaatsen waar niet te vermijden is dat stof uit de apparatuur ontsnapt. . moeten geaard zijn. Een belangrijke factor die good housekeeping sterk bevordert is de doordachte bouw van de gebouwen en installaties. Dit kan onder meer het geval zijn ter hoogte van bandtransporteurs. doseringen of monsternames via bedrijfsmatig te openen deksels of luiken.a. .Vermijden van fijn verdeelde brandbare stof: .v.en lospunten. Ter voorkoming of beperking van de aanwezigheid van brandbaar stof buiten de apparatuur kunnen de volgende maatregelen getroffen worden: • Alleen gebruik maken van gesloten en stofdichte apparatuur. Het toevoegen van bijvoorbeeld kleine hoeveelheden minerale plantaardige olie of lecithine aan graanpoeder blijkt efficiënt om stofwolken te vermijden. in dat constructies van plaatwerk die niet bedrijfsmatig (voor schoonmaken of onderhoud) losgemaakt moeten worden bij voorkeur gelast worden i. Bijkomend voordeel wanneer de druk lager dan 50 mbar gehouden kan worden is dat de maximale explosiedruk niet boven de 1 bar zal kunnen oplopen. Als het wegvallen van de onderdruk direct gevaar kan opleveren moet de installatie uitvallen en/of niet kunnen worden ingeschakeld.en voedingsnijverheid toegepast.p.Het middel bij uitstek om explosieve mengsels te vermijden bestaat er in producten te gebruiken die geen aanleiding kunnen geven tot explosies.De stofwolken in de procesapparatuur zijn minder gevoelig voor ontsteking en explosie. Dit houdt o. • Indien mogelijk het werken met stoffige producten in de omgevingslucht vermijden. Hierbij mag geen gebruik gemaakt worden van perslucht.Het toevoegen van vloeistoffen als stofbeheersing wordt wel eens in de graan. moeten uitgerust worden met een afzuiginstallatie zodat het stof zich niet kan verspreiden. • Afgezet stof moet regelmatig worden verwijderd. Dus geen vrije valtrajecten in transportsystemen en geen toevoegingen. o De behuizing moet uit onbrandbaar materiaal bestaan.

en stortkegelontladingen). vroegtijdige detectie van een klomp smeulend product). koolstofdioxide of zuurstofarme verbrandingsgassen. Het vermijden van ontstekingsbronnen moet zowel met procedurele (bijv. Voor iedere stof bestaat er een zuurstofgehalte waaronder geen ontsteekbaar mengsel meer gevormd kan worden. Ionisatie-apparatuur om statische oplading te elimineren. open vuur en vlammen. terwijl de maximale explosiedruk en de drukstijgsnelheid zullen dalen. Vonkdetectiesysteem eventueel in combinatie met blussing. zijn de belangrijkste ontstekingsbronnen voor stof-luchtmengsels de energierijkere ontstekingsbronnen zoals mechanische en elektrische vonken. detecteren van smeulend heet product op een transportband of transportketting).p. De inwendige muren van dergelijke gebouwen vlak en afwasbaar uit te voeren. Aandachtspunt bij een dergelijke werkwijze dienen storingen te zijn. Preventieve maatregelen die genomen kunnen worden staan vermeld in hoofdstuk 5 deel B bij de risicoanalyses per toestel. 1. waardoor men binnen de explosiegrenzen komt en vrij snel een klap krijgt.v. glij. rookverbod) als technische maatregelen (bijv. Als stof gemengd wordt met lucht die minder zuurstof bevat zal het mengsel minder gemakkelijk ontstoken kunnen worden en minder heftig ontploffen.v. scheefloopbeveiliging in elevatoren en transportbanden). Voor veel stoffen ligt het gehalte in de buurt van 10%.v. maar kan bijna nooit voldoende zekerheid bieden om als enige maatregel te mogen gelden. statische elektriciteit (vonk-. De minimum ontstekingsenergie en de onderste explosiegrens zullen immers stijgen.2 Voorkoming van schade Explosie-onderdrukking: ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 23 . Het verlagen van het zuurstofgehalte is soms mogelijk binnen de apparatuur en gebeurt in het algemeen door bijmenging van inerte gassen stikstof.8. CO-detectie om smeulbranden te detecteren (b. Daar de meeste poedervormige stoffen een relatief hoge ontstekingsenergie en een relatief lage ontstekingstemperatuur hebben en dat bovendien veel organische producten al smeulen bij een lagere temperatuur dan de ontstekingstemperatuur. In de praktijk is deze maatregel echter weinig toepasbaar in de mengvoedersector of bij de maalderijen. Leidingen en kabels zo kort mogelijk te houden en zoveel mogelijk in te bouwen. Juist op die momenten kan de zuurstofconcentratie plotseling stijgen. Daarnaast kunnen ook nog preventieve maatregelen getroffen worden welke de kans op ontstekingsbronnen verkleinen of deze ontstekingsbronnen detecteren waarna ze onschadelijk kunnen worden gemaakt: Aardingscontrolesystemen (b. Vermijden van zuurstof: Omgevingslucht bevat circa 21% zuurstof. De overgang tussen muren en vloeren af te ronden. Welke ontstekingsbronnen in een bepaalde situatie wel en welke niet meer gevaarlijk zijn hangt af van de stofexplosiekarakteristieken van het betrokken stof. Vermijden van ontstekingsbronnen: Het vermijden van ontstekingsbronnen is een belangrijke preventieve maatregel. horizontale vlakken. capacitieve of resistieve controle op een silowagen). maar ook hete oppervlakken en spontane opwarming.- Zoveel mogelijk hellende vlakken (onder een hoek van 60° ) toe te passen i. Permanente temperatuurscanning op een productstroom met infraroodstraal (bijv.

Daarom wordt deze beveiligingstechniek slechts toegepast voor relatief kleine en nieuwe installaties. 1. Ook voor het ontwerp en vervaardiging van dergelijke constructies kan gebruik gemaakt worden van de voor drukhoudende apparatuur geldende voorschriften waarbij gerekend wordt met een zekerheidsfactor gelijk aan 1. Drukvaste constructies: Apparatuur en installaties die in staat zijn de hoogste druk die een inwendige explosie kan veroorzaken te doorstaan zonder blijvende vervorming en zonder dat de explosie zich uitbreidt tot de omringende atmosfeer. maar daarbij wel blijvend vervormd wordt. Belangrijk is hierbij op te merken dat de beschermde toestellen de verlaagde explosiedruk moeten kunnen weerstaan en eventuele verbindingen naar andere toestellen ook beschermd moeten worden. Voor ontwerp en vervaardiging kunnen de voor drukhoudende apparatuur geldende voorschriften worden gebruikt (bijv. Voor drukvaste bouwwijze moet dus alle apparatuur.5. Daardoor zal de maximaal ontwikkelde explosiedruk een vooraf bepaalde waarde niet kunnen overschrijden en zal bijgevolg geen of slechts beperkte schade aangericht worden. luiken. Kluwer en Ten Hagen & Stam): . Men spreekt van explosie-onderdrukking. appendages. Het principe van explosieonderdrukking bestaat erin dat de ontsteking door detectoren gedetecteerd wordt en een beveiligingssysteem in werking gesteld wordt waardoor ofwel de verbranding stopt ofwel de leiding waarin het vlamfront voortloopt afsluit. De hoogte van dergelijke drukken is moeilijk te voorspellen en in ieder geval is het moeilijker om de apparatuur voldoende sterk te bouwen. Drukstootvaste constructies: Men spreekt van een drukstootvaste constructie wanneer deze constructie wel in staat is de explosie te weerstaan en te verhinderen dat die zich tot de omringende atmosfeer uitbreidt. Voor drukvaste constructies bedraagt de zekerheidsfactor 1.Voor poeders met KST = 300 bar. Proefondervindelijk werd vastgesteld dat de toepassing van explosieonderdrukking een doelmatige en efficiënte bescherming biedt binnen de volgende algemeen geldende grenzen (ref. met inbegrip van aansluitingen. Aangenomen wordt dat de te verwachten maximale explosiedruk circa 10 bar bedraagt. instrumentatie.Onder bepaalde omstandigheden kan verhinderd worden dat de ontsteking van een explosief mengsel zich ontwikkelt tot een explosie die schade kan veroorzaken.m/s. Op dergelijke maatregelen is veel minder directe invloed uit te oefenen door het personeel daar het hier gaat om procestechnische en mechanische veiligheden welke installatiegebonden zijn. deze te verwachten druk kunnen weerstaan. Bij explosies in aaneengesloten vaten treedt drukopbouw op waarbij de druk heel hoog kan oplopen.: Handboek Explosiebeveiliging. Compartimenteringmaatregelen zijn dan absoluut noodzakelijk.Volumes tot ongeveer 1000 m³.3 Beperking van de schade Ter beperking van de gevolgen van explosies kunnen zowel procedurele als technische maatregelen getroffen worden. Explosiedrukontlasting: Om de door een explosie in een apparaat of systeem ontwikkelde overdruk te beperken kunnen explosieluiken en -panelen of breekplaten aangebracht worden.8. Over het algemeen is het de regel dat grote installaties niet kunnen worden ontworpen of aangepast om weerstand te bieden aan de maximale explosiedruk. Deze moeten open gaan of bezwijken bij een zo lage overdruk dat hierdoor geen schade aan het apparaat of de ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 24 . worden drukvast genoemd. . BS 5500).

een schouw of buis. niet naar bedrijfsruimten of op verkeerswegen. Dit zijn een soort vlammenfilters (quenchbuizen) waarin de oppervlaktetemperatuur van de vlam verlaagd wordt tot beneden de ontstekingstemperatuur van de brandstof waardoor de vlam gedoofd wordt. Wanneer de explosiedrukontlasting niet naar de vrije atmosfeer of naar een veilige zone kan worden geleid. Het aanbrengen van dergelijke afblaaskanalen heeft wel enkele nadelen: De doorstroming van brandend product is aan weerstand onderhevig. De bezwijkdruk van de installatie. de gereduceerde explosiedruk. Mensen en installaties worden zo bedreigd. de Duitse norm VDI 3673). Het oppervlak van de ontlastvoorziening. Niet verbrand stof-luchtmengsel kan in de schouw tot ontvlamming komen en het ontluchtingsproces verstoren. Dergelijke kanalen dienen dan ook zonder bochten en zo kort mogelijk te worden uitgevoerd. kan de explosiedruk mogelijk naar een veilige zone worden afgeleid via bijv. Bij het ontwerp van ontlastopeningen moet daarom aandacht besteed worden aan: De te verwachten snelheid waarmee de druk in de installatie stijgt ten gevolge van een stofexplosie.o. Bij explosiedrukontlasting moet rekening gehouden worden met het uittreden van hete verbrandingsgassen en brandbaar stof.v. Door turbulentie in de schouw kunnen tegendrukken ontstaan die zelfs hoger kunnen zijn dan explosiedrukken die in gesloten sferische vaten werden vastgesteld. kan gebruik worden gemaakt van zogenaamde vlamdovers. Indien de ontlasting niet rechtstreeks in de buitenlucht kan plaatsvinden. De aanspreekdruk van de ontlastvoorziening. Membranen die bestaan uit een raamwerk dat bespannen is met een zeer dunne plastic of metaalfolie. De ontlasting moet daarom zoveel mogelijk in de buitenlucht plaatsvinden en altijd in een ongevaarlijke richting zoals via het dak omhoog. Deuren of zogenaamde scharnierende panelen. Voor de berekening van deze factor werden een aantal methodes ontwikkeld (bijv. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 25 . de (dp/dt)max -waarde. vlamverschijnselen en drukontwikkeling.installatie aangericht kan worden. Een apparaat dat door drukontlasting beschermd wordt moet drukvast of drukstootvast zijn uitgevoerd t. Deze groef is zodanig gedimensioneerd dat de plaat openbreekt bij de voorziene openingsdruk. Panelen opgebouwd uit een stijve constructie die in een raamwerk is gevat of veerbelast is. De belangrijkste ontlastconstructies zijn: Breekplaten bestaande uit een roestvrij stalen voorgegroefde folie. Breekplaten zijn veruit het meest toegepaste systeem voor explosiedrukontlasting. De ontlastopening dient voldoende groot te zijn om de snelheid waarmee de druk in de installatie zal stijgen met uitstroming te kunnen compenseren. Het principe van drukontlasting berust dus op het creëren van een zwakke plek in de te beveiligen installatie.

Kortere buizen geven eenvoudigweg te weinig tijd om de noodzakelijke maatregelen te treffen. Kan de explosie zich verder ontwikkelen en is er voldoende brandstof en lucht aanwezig dan zal de deflagratie steeds in snelheid toenemen.6. In bepaalde omstandigheden kan de deflagratie overgaan in een detonatie. In principe mogen alleen personen aanwezig zijn als er geen ontploffingsgevaar bestaat. Dit zal zeker van toepassing zijn wanneer het niet mogelijk is met voldoende zekerheid te waarborgen dat geen ontploffing optreedt en de apparatuur ook niet zo kan worden uitgevoerd dat de ontploffing te beheersen is. Wegens de enorme drukstoten die hierbij ontstaan moet dit te allen tijde vermeden worden.Kluwer Editorial. Stofexplosies kunnen zich verplaatsen van een procesonderdeel naar een ander via de verbindingsleidingen tussen de twee procesonderdelen. De toegang tot dergelijk geïsoleerd opgestelde installatieonderdelen behoort streng te worden geregeld en tot het strikt noodzakelijke te worden beperkt. Huys. Compartimentering houdt in dat de explosie in de verbindingsleiding tijdig wordt gestopt door bijv. installaties of andere plaatsen waar zich veel mensen kunnen bevinden.Actieve mechanische systemen.7). Doorsnede van een vlamdover (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies. De passieve mechanische systemen leiden de vlam af naar een veilige zone (fig.8) of koelen de vlam af zodanig dat de ontstekingstemperatuur van het onverbrande medium niet meer wordt bereikt (fig. 23/03/1998) Scheiding en compartimentering: Installatiedelen waarin explosies kunnen optreden dienen op ruime afstand geplaatst te worden van gebouwen. .Passieve mechanische systemen. Bovendien moet de installatie worden omgeven door voldoende stevige muren of wallen die verhinderen dat weggeslingerde delen schade aanrichten. . ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 26 . G. als de installatie buiten bedrijf is.Fig. Voor de meeste technieken geldt dat de minimale lengte van de verbindingsleiding 6 meter moet zijn. bijv. De compartimentering kan gerealiseerd worden met behulp van: .Actieve chemische systemen. het sluiten van een klep of het injecteren van een blusmiddel. Indien de stofexplosie van twee kanten kan komen zijn verbindingsleidingen van minstens 12m noodzakelijk.

Fig.7. Fig.7. Rooster voor het afkoelen van de vlam

Fig.8.

Fig.8. Afleiden van de vlam via een explosieslot (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies, G. Huys,Kluwer Editorial, 23/03/1998) Men kan ook gebruik maken van de procesonderdelen, zoals doseerschroeven en draaisluizen, als isolators tegen explosiedoorslag. De massa poeder in een doseerschroef kan bij een juist ontwerp van de schroef voldoende tegendruk leveren om de explosiedruk te weerstaan. Daarvoor wordt het blad van de schroef onderbroken zodat er een soort permanente poederprop aanwezig is. Bij trogvormige schroefbehuizingen moeten in de bovenkant van de trog van plaatselijk baffles voorzien worden om vlamoverslag over de schroef te voorkomen.

Fig.9. Voorbeeld van een doseerschroef die ook dienst doet als barriére (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies, G. Huys,Kluwer Editorial, 23/03/1998)

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

27

De draaisluizen fungeren als een soort vlamdover waarbij het vlamfront van de stofexplosie wordt gesmoord in de nauwe spleten tussen de rotor en het huis van de draaisluis.

Fig.10. Schematische voorstelling van een draaisluis (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies, G. Huys,Kluwer Editorial, 23/03/1998) Hoewel draaisluizen een zeer goede barrière vormen tegen stofexplosies hebben ze als groot nadeel dat alleen poeder kan worden doorgesluisd. Wanneer de verbindingsleiding tussen twee apparaten ook lucht moet transporteren kan een draaisluis niet worden toegepast. Een andere mogelijkheid bestaat er in een installatieonderdeel te isoleren door zowel aan de ingang als de uitgang een klep te installeren en de sturing zo te voorzien dat steeds minstens 1 klep gesloten is. De actieve mechanische systemen zullen na detectie in de beginfase de explosie mechanisch isoleren m.b.v. een snelafsluiter zodat de voortplanting van de vlam verhinderd wordt. Gekende voorbeelden zijn o.a. het Ventexventiel, de Iris-klep en bol- en vlinderkleppen.

Fig.11. Voorbeeld van een actief mechanisch systeem (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies, G. Huys,Kluwer Editorial, 23/03/1998)

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

28

De actieve chemische isolatiesystemen bestaan uit een detector, een controle-eenheid en een drukvat gevuld met een blusmiddel. Door de snelle injectie van het blusmiddel in de verbindingsleiding wordt verhinderd dat de vlam zich voortplant. Dergelijke systemen worden soms toegepast bij o.m.: De breker- en maalinstallaties; De ingangsdetectie op smeulend product.

Fig.12. Schematische voorstelling van een blusmiddelbarriére (Arbeidsveiligheid nr.65 Stofexplosies, G. Huys,Kluwer Editorial, 23/03/1998) Alle systemen moeten worden voorzien van de nodige controle- en alarmeringsapparatuur om bij storingen een automatische noodstop van de installatie te kunnen realiseren.

Brandbestrijding: Vaak ontstaat brand ten gevolge van een explosie. De schade veroorzaakt door brand kan beperkt worden door De bedrijfsgebouwen oordeelkundig in te delen in brandbestendige compartimenten; Te voorzien in aangepaste en voldoende brandbestrijdingsmiddelen. Uiteraard moet ook voorzien worden in voldoende opleiding van de werknemers voor de bediening van deze brandbestrijdingsmiddelen; Te voorzien in een intern noodplan.

1.8.4 Keuze van de toe te passen preventie- en beheersmaatregelen. Welke maatregelen toepasbaar zijn, zal in de eerste plaats afhangen van de resultaten van de risicoanalyse en dus ook van de zone-indeling. Hierbij zal uiteraard rekening moeten gehouden worden met de algemene preventieprincipes. Maar ook economische criteria zullen meespelen in de keuze van maatregelen. In ieder geval zullen zowel bestaande als nieuwe bedrijven niet alleen de wettelijk opgelegde maatregelen moeten treffen, maar ook alle mogelijke organisatorische maatregelen al dan niet expliciet vermeld in de wetgeving. Niet expliciet in de wetgeving vermelde maatregelen van technische of constructieve aard, maar bijv. opgenomen in normen of andere codes van goede praktijk zoals sectorstudies, kunnen relatief eenvoudig toegepast worden bij het ontwerp van nieuwe installaties. Dit is echter niet zo voor bestaande installaties, waar rekening zal moeten gehouden worden met technische en economische belemmeringen. Twee factoren die telkens terugkomen zijn de kostprijs en de effectiviteit van de voorgestelde maatregel. Afsluitend wordt in onderstaande tabel (tabel 1.3.) op dit gebied een vergelijking

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

29

gemaakt tussen enkele van de belangrijkste veiligheidsmaatregelen van technische aard die bestaan op het vlak van de stofexplosieveiligheid. Deze tabel geeft enkel een idee van de gemiddelde waarde van de betrouwbaarheid en de kostprijs van de beveiligingssystemen tegen stofexplosies.

Tabel 1.3: Overzicht mogelijke technische veiligheidsmaatregelen ( 1 = meest gunstig / 5 = minst gunstig.) Systeem Isolatie Opsluiting (druk(stoot)vast ) Drukontlasting Onderdrukking Inertisering Betrouwbaarheid 1 2 Installatiekost nieuw 1 4 Installatiekos t bestaand 5 4 rendement 2 1

3 4 5

2 5 3

1 3 2

3 4 5

©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137

30

Richtlijn 1999/92/EG van het Europese Parlement en de Raad van 16 december 1999 betreffende minimumvoorschriften voor de verbetering van de gezondheidsbescherming en van de veiligheid van werknemers. Deze richtlijn wordt wel de ”sociale richtlijn” genoemd. was echter reeds geïmplementeerd in het Nederlandse recht (bv. 2. die door atmosferen gevaar kunnen lopen. De Arbowet 1998 bepaalt in artikel 5 dat in een (explosie)risico-inventarisatie en –evaluatie (RIE) de arbeidsrisico’s voor werknemers schriftelijk dienen te worden vastgelegd. c. daar hij betrekking heeft op de gezondheid en veiligheid van werknemers. Ook wordt wel gesproken van ”Atex 137”. Ook wordt gesproken van ”Atex 95”. Deze richtlijn wordt wel de ”economische richtlijn” genoemd.1 WETTELIJK KADER EUROPESE REGELGEVING De regelgeving voor de beperking van stofexplosiegevaar vindt zijn oorsprong in een tweetal Europese Richtlijnen: 1. de indeling van plaatsen in zones waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen.2 NEDERLANDSE REGELGEVING De implementatie in het Nederlandse recht heeft plaatsgevonden door middel van de volgende regelgeving: 1. de verplichting van de werkgever voor de opstelling en het bijhouden van een explosieveiligheidsdocument. Belangrijkste bepalingen van de richtlijn zijn: a. die van invloed zijn op het ontwerp en de bouw van materieel. door de invoering van CEmarkering). Richtlijn 94/9/EG van het Europese Parlement en de Raad van 23 maart 1994 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de Lid-Staten betreffende apparaten en beveiligingssystemen.2. 2. Deze richtlijn wordt volledigheidshalve vermeld. naar het artikelnummer van het EG-Verdrag. bedoeld voor gebruik op plaatsen waar ontploffingsgevaar kan heersen. Ten aanzien van dit aspect is de wet niet naar aanleiding van de ATEX-richtlijn aangepast. daar hij vrijwel geheel bestaat uit voorschriften van elektrische en niet-elektrische aard. dat kan worden gebruikt op plaatsen waar ontploffingsgevaar kan heersen. De richtlijn diende uiterlijk op 30 juni 2003 in nationale wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen te zijn geïmplementeerd. Arbeidsomstandighedenwet 2007 (Arbowet) Reeds vóór het geven van ATEX-richtlijn 1999/92/EG diende aandacht aan explosieveiligheid te worden gegeven. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 31 . het nemen van organisatorische en veiligheidsmaatregelen ter verbetering van de gezondheidsbescherming en veiligheid van werknemers. waarop zij berusten. b. 2.

onder meer. waarvan het eerste (NPR 79101)handelt over gasontploffingsgevaar en het tweede over stofontploffingsgevaar (NPR 7910-2). d. Bij Besluit van 19 juni 2003. Het berust op ATEX-richtlijn 94/9/EG betreffende apparaten en beveiligingssystemen en derhalve niet op de sociale ATEX-richtlijn 1999/92/EG. Warenwetbesluit Explosieveilig Materieel Dit besluit van 1 augustus 1995 is een uitwerking van de Wet op de Gevaarlijke Werktuigen. De bewijslast ligt dan wel bij de gebruiker. Omdat elektrische installaties en elektrisch materieel een ontstekingsbron kan vormen is tevens van belang het: 4. Zone 21: d. Gebied met grote kans op aanwezigheid van een ontplofbaar stof-luchtmengsel (te denken aan > 0. Dat betekent dat er een status aan is gegeven: Als de NPR wordt gebruikt voor de gevarenzone-indeling voldoet men aan de minimumvoorschriften van de wetgeving. een uitwerking van de Arbowet. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 32 . Het tweede deel van juli 2001 is een nadere uitwerking van NENEN-IEC 61241-10:2004 en betreft voornamelijk de gevaren binnen gebouwen en in het inwendige van apparatuur. dienen te worden vastgelegd in een b. Zone 20: c. b.1% …). Zone 22: Gebied met voortdurend of gedurende lange perioden ontplofbaar stof-luchtmengsel (te denken aan > 10% van de bedrijfsuren). De risico-inventarisatie en –evaluatie van gevaren in verband met explosieve atmosferen. In deze paragraaf werd. de indeling van plaatsen in zones waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen. 3. c. werd in opdracht van het ministerie van Sociale en Economische Zaken opgesteld door de normcommissie NEC 31 ”Elektrisch materieel in verband met ontploffingsgevaar”. Nemen van maatregelen voor gevarenzones.2. Deze praktijkrichtlijn is opgenomen in de beleidsregels 4. als men op een andere manier minimaal hetzelfde beschermingsniveau kan bereiken dan mag dat ook. Voorkoming van een explosieve atmosfeer dan wel de ontsteking daarvan dan wel beperking van de gevolgen van een explosie. in werking getreden op 30 juni 2003. NGG: Gebied waarbinnen geen ontplofbare atmosfeer geacht wordt voor te komen in zodanige mate dat speciale voorzieningen ten aanzien van ontstekingsbronnen nodig zijn. de volgende bepalingen opgenomen: a. Gebied met geringe kans op aanwezigheid van een ontplofbaar stof-luchtmengsel (te denken aan < 0. Deze gevaren explosieveiligheidsdocument. Deze Praktijkrichtlijn behandelt specifiek de gevarenzone-indeling met betrekking tot explosiegevaar en bestaat uit twee delen. Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbo-besluit) Aangepast werd wel het Arbobesluit van 15 januari 1997. De zone-indeling luidt als volgt: a. Praktijkrichtlijn NPR 7910 Deze richtlijn van het Nederlands Normalisatie Instituut. werd een geheel nieuwe paragraaf over explosieve atmosferen (§ 2a) aan Afdeling 1 van Hoofdstuk 3 over de inrichting van arbeidsplaatsen toegevoegd.1% … 1010). Echter.4-5 Arbeidsomstandighedenwetgeving.

sub a). die op de Arbowet is gebaseerd. van de Arbowet wijst het minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid toezichthoudende ambtenaren aan uit onder hem ressorterende ambtenaren. Mandaat. lid 3. zoals het Arbo-besluit en de NPRrichtlijn 7910-2. Deze aangewezen ambtenaren zijn verbonden aan de Arbeidsinspectie. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 33 . lid 1.2.3 NEDERLANDS BEVOEGD GEZAG Blijkens artikel 24.en Volmachtbesluit Arbeidsinspectie 2003 heeft het minister van Sociale Zaken het toezicht op de naleving van wet en regelgeving geregeld (artikel 17. Deze toezichtregeling geldt uiteraard ook voor de regelgeving. Bij Organisatie-.

mate waarin een stof elektrisch stroom kan geleiden.luchtmengsel.jsp (zie ook voorbeelden in bijlage 4) Bovenste explosiegrens (UEL): concentratie van fijn verdeeld brandbaar stof in lucht waarboven geen ontplofbaar atmosfeer wordt gevormd. Beheersbare dikte: stofafzetting die door schoon huishouden tot zodanige dikte wordt beperkt dat geen stofontploffingsgevaar in de ruimte kan ontstaan. TERMEN EN DEFINTIES Hieronder worden de termen en definities weergegeven die in dit rapport worden gebruikt. hogere ontploffingsdruk en grotere drukstijgsnelheid dan bij een enkelvoudig mengsel. .1% tot 10%).3. kan vrijkomen. Geleidend stof: stof met een soortelijke weerstand kleiner dan of gelijk aan 103Ωm. OPMERKING: Op een stof met een geringe geleidbaarheid (isolerend materiaal) kan lading accumuleren (statische oplading).Primaire gevarenbron: plaats waarvan te verwachten is dat er regelmatig of incidenteel tijdens normaal bedrijf brandbaar stof. Boven deze concentratie beheert rekening te worden gehouden met mogelijk lagere minimum ontstekingstemperatuur.Continue gevarenbron: plaats waar brandbaar stof. Een materiaal wordt als isolerend beschouwd als de soortelijke weerstand 108Ωm of de oppervlakteweerstand meer dan 108Ω bedraagt. afhankelijk van de waarschijnlijkheid van het aanwezig zijn van een ontplofbare atmosfeer. Directe ontsteking: ontsteking van een ontplofbaar stof-luchtmengsel door een actieve ontstekingsbron. Hybride mengsel: mengsel van fijn verdeeld brandbaar stof en brandbaar gas met lucht. met lucht vermengd. kan vrijkomen (0. Gevarenzone-indeling: indeling van gevaarlijke gebieden in zones. met lucht vermengd. met lucht vermengd. Gevarenbron: plaats waar brandbaar stof kan vrijkomen (als opgewerveld stof of een stofwolk) of waar afgezet brandbaar stof (stofafzetting) kan worden opgewerveld. BIA: een Duits instituut (samenwerkend beroepsverband) voor arbeidsveiligheid. . Gebied: driedimensionale ruimte. een ontplofbaar mengsel kan vormen. Continue stofafzetting: plaats waar brandbaar stof voortdurend wordt afgezet ofwel een laag afgezet stof gedurende langere perioden aanwezig is (in totaal meer dan 1000 uur per jaar). ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 34 . voortdurend of gedurende lange perioden kan vrijkomen (> 10%). en indien dit vrijkomen wel gebeurt dan is dat niet frequent en gedurende korte perioden (< 0. Brandbaar stof: Fijn verdeelde brandbare vaste stof die door opwerveling in lucht onder atmosferische omstandigheden. OPMERKING: Bij een lagere concentratie brandbaar gas dan 20% van de LEL van dit gas. Gevaarlijk gebied: gebied waarbinnen een ontplofbaar stof-luchtmengsel aanwezig is of kan zijn. kan het hybride mengsel in de meeste gevallen worden beschouwd als zijnde alleen een stof.dguv.1%). ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● Atmosferische omstandigheden: condities van de omgeving waar de druk kan variëren tussen 80 kPa en 110 kPa en de temperatuur tussen -20 °C en +40 °C en waar het zuurstofgehalte (21±1)% (volumeprocenten) bedraagt.Secundaire gevarenbron: plaats waarvan het niet te verwachten is dat er tijdens normaal bedrijf brandbaar stof. waardoor speciale voorzieningen ten aanzien van ontstekingsbronnen nodig zijn. . zodat een ontplofbaar stof-luchtmengsel kan ontstaan. Hun website bevat een database met stoffen en hun eigenschappen: http://www.de/ifa/de/gestis/stoffdb/index. Geleidbaarheid: in verband met statische lading. Glimtemperatuur: De laagste temperatuur van een oppervlakte waarbij de daarop gelegen stoflaag spontaan tot ontbranding komt.

Kunstmatige plaatselijke ventilatie is zo uitgevoerd dat voldoende luchtsnelheid wordt gegenereerd om ter plaatse vrijkomend stof mee te voeren.● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● Indirecte ontsteking: wijze van ontsteken waarbij een stofwolk niet direct wordt ontstoken. Onderste explosiegrens (LEL of OEG): concentratie van fijn verdeeld brandbaar stof in lucht waaronder geen ontplofbare atmosfeer wordt gevormd. de deeltjesgrootte-verdeling en de soortelijke massa van dat stof. de vorm.1% tot 10%). . Normaal bedrijf: situatie waarin het materieel binnen zijn ontwerpparameters werkt. Schoon huishouden: het regelmatig controleren en verwijderen van stofafzettingen. Migrerend stof: stofdeeltjes die zo klein zijn en bestaan uit materiaal met een zo lage dichtheid. onder atmosferische omstandigheden.en specifiek voor een bepaalde gevarenbron.1% tot 10%. OPMERKING: > 1000 uur per jaar. in de vorm van poeder. Smeultemperatuur: laagste temperatuur van een horizontaal oppervlak waarbij een op dat oppervlak afgezette laag stof van 5mm dikte gaat smeulen. waarin na ontsteking de verbranding zich verspreidt door het gehele onverbrande mengsel. Ontplofbare atmosfeer: mengsel van brandbare stoffen. geacht wordt niet meer te bestaan. Minimum ontstekingsenergie van een brandbaar mengsel (MOE): kleinste energiehoeveelheid van een capacitieve elektrische ontlading. gruis of vezels. Stofafzetting: . Stof: kleine vaste deeltjes (<0.Kunstmatige plaatselijke ventilatie: luchtverversing ter plaatse van. maar waarbij de ontsteking en meestal het ontstaan van een stofwolk wordt veroorzaakt door een daaraan voorafgaand proces (bijvoorbeeld broeien.Continue: plaats waar brandbare stof voortdurend wordt afgezet ofwel een laag af afgezet stof gedurende lange periode aanwezig is. Primaire stofafzetting: plaats waar afgezet brandbaar stof door regelmatig verwijderen niet langdurig aanwezig is (0. Hierbij wordt onder andere rekening gehouden met de impuls van het vrijkomende stof. smeulen of brand) Kst-waarde van brandbaar stof: maximale drukstijgsnelheid van de meest ontplofbare stof-lucht mengsel in een bolvormige volume van 1m3. moet een geheel van het openbare net ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 35 . gerelateerd aan de desbetreffende zone. maar eerst enige tijd in de lucht kunnen blijven zweven (inclusief vezels. . Ventilatie . OPMERKING: gedurende in totaal 0. met lucht. stof. Omvang van de zone: afstand in elke richting van de rand van de gevarenbron tot het punt waar het gevaar. dat dit stof zich over de gehele ruimte verspreidt. de deeltjesgrootte. Niet-gevaarlijk gebied (NGG): gebied waarbinnen geen ontplofbare atmosfeer wordt geacht voor te komen in zodanige mate dat speciale voorzieningen ten aanzien van ontstekingsbronnen nodig zijn. zodat geen stofontploffingsgevaar in de ruimte kan ontstaan. Minimum ontstekingstemperatuur (MOT): de laagste temperatuur van een verhit verticaal oppervlak dat het daarmee in contact komende mengsel van stof en lucht met een optimale concentratie nog juist ontsteekt. die in staat is om een mengsel met een optimale concentratie van stof met lucht te ontsteken.Goed uitgevoerde en absoluut gewaarborgde ventilatie: wanneer ontplofbare mengsels aanwezig kunnen zijn. zoals de luchtverversing in een apparaatomkasting of een puntafzuiging.Primaire: plaats waar afzet brandbare stof door regelmatig verwijderen niet langdurig aanwezig is. stof en gruis zoals gedefinieerd in ISO 4225). Stofwolk: opgewerveld stof. Maximum explosiedruk van brandbare stof (pmax): hoogste druk die ontstaat bij een ontploffing in een afgesloten ruimte die geheel met het mengsel met de optimale concentratie van de desbetreffende stof en lucht is gevuld.5 mm) in de atmosfeer die daaruit door hun eigen gewicht neerslaan.

. De aanwezigheid van de luchtstroom wordt rechtstreeks bewaakt. Zone 22: gebied waarbinnen tijdens normaal bedrijf de kans op aanwezigheid van een ontplofbaar stof-luchtmengsel gering is en waar dergelijke mengsels slechts kortstondig kunnen bestaan ten gevolge van vrijkomen uit een gevarenbron en/of opwerveling van gedurende langere perioden aanwezig afgezet stof (gedurende in totaal minder dan 10 uur aanwezig brandbaar stof-luchtmengsel per jaar of stofafzettingen die in totaal minder dan 1000 uur per jaar aanwezig zijn). gebaseerd op frequentie en duur van de potentiële aanwezigheid van ontplofbare atmosfeer (stofafzettingen worden ook in de beschouwing meegenomen). De ventilatie-installatie behoort dubbel te zijn uitgevoerd.● ● ● ● onafhankelijke energievoorziening. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 36 . Zones: ingedeelde gebieden. niet indirect via grootheden als stroomopname of toerental van de ventilatormotor. Zone 21: gebied waarbinnen tijdens normaal bedrijf de kans op aanwezigheid van een ontplofbaar stof-luchtmengsel groot is. Zone 20: gebied waarbinnen tijdens normaal bedrijf een ontplofbaar stof-luchtmengsel voortdurend of gedurende lange perioden aanwezig is (> 10%). waarop bij storing van het openbare net automatisch wordt omgeschakeld. volgt afschakeling van alle niet-explosieveilige elektrische apparatuur. de tweede in reserve. waarbij de energie van twee verschillende verdeelinrichtingen wordt betrokken.Goed uitgevoerde ventilatie met extra waarborgen: de continuïteit van de ventilatie is gewaarborgd door het dubbel uitvoeren van de ventilatie-installatie. zoals omschreven onder extra waarborgen. Indien ook de reserveinstallatie weigert. tengevolge van vrijkomen uit een gevarenbron en/of opwerveling van gedurende langere perioden aanwezig afgezet stof (gedurende in totaal 10 tot 1000 uur aanwezig brandbaar stof-luchtmengsel per jaar of stofafzettingen die in totaal meer dan 1000 uur per jaar aanwezig zijn. waarna de eerste installatie direct wordt hersteld. Uitval van de in werking zijnde ventilator start automatisch de reserve. tevens geeft deze situatie aanleiding tot een alarm. te allen tijde voorhanden is. Eén installatie behoort steeds in bedrijf te zijn. alsmede van eventuele andere ontstekingsbronnen in de betrokken ruimten.

DEEL B ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 37 .

Het indelen van een bedrijf in verschillende zones is een wettelijke verplichting betreffende het welzijn van werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen.M. RISICOANALYSE 4. 21.Het evalueren van de risico’s. Voor het uitvoeren van de gevarenzone-indeling werd geopteerd gebruik te maken van de Nederlandse praktijkrichtlijn NPR 7910-2 (juni 2008): “Gevarenzone-indeling met betrekking tot stofontploffingsgevaar. De uitvoering van een risicoanalyse op het vlak van stofexplosies zal niet fundamenteel verschillen van de algemene aanpak zoals hierboven beschreven. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 38 . 22 en NGG. .4. . De evaluatie maakt het mogelijk gefundeerde prioriteiten vast te leggen voor het treffen van preventiemaatregelen.Preventiemaatregelen die tot doel hebben de schade te beperken (ernstverlagend). maar met deze factor wordt reeds rekening gehouden in de term ontplofbaar stof-luchtmengsel).V.1 INLEIDENDE BEGRIPPEN OMTRENT RISICOANALYSE Dit hoofdstuk is een handleiding waarmee de fabrikant zijn bedrijf in gevarenzones kan indelen. waarbij 4 klassen te onderscheiden zijn: zone 20. Een risicoanalyse is: . .Het identificeren van de gevaren voor het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk. DE GEVARENZONE-INDELING D. Met betrekking tot stofexplosies kan het gevaar gedefinieerd worden als “de mogelijke aanwezigheid of vorming van een ontplofbaar stof-luchtmengsel”.Preventiemaatregelen die tot doel hebben risico’s te voorkomen (risico-uitsluiting). waardoor speciale voorzieningen ten aanzien van ontstekingsbronnen nodig zijn. Om de aard van die maatregelen te bepalen wordt het gevaarlijke gebied ingedeeld in zones. Ook hier zullen de identificatie van de gevaren en de risicofactoren de eerste stappen zijn.Preventiemaatregelen die tot doel hebben schade te voorkomen (frequentieverlagend). . De risico-evaluatie bestaat uit het beoordelen van de vastgestelde risico’s naar frequentie en ernst met als doel een waardecijfer (grootte-orde) toe te kennen aan de risico’s. maar ook onderhoud en mogelijke storingen. in volgorde van belang: .2 DEFINITIE VAN DE VERSCHILLENDE GEVARENZONES Een gevaarlijk gebied is een gebied waarbinnen een ontplofbaar stof-luchtmengsel aanwezig is of kan zijn. Onder normaal bedrijf wordt verstaan niet alleen de installaties in het bedrijf. Bij het vastleggen van preventiemaatregelen dient de prioriteit gegeven te worden aan.” 4. De aanwezigheid van één of meerdere relevante ontstekingsbronnen kan beschouwd worden als risicofactor (strikt genomen zou het zuurstofgehalte ook beschouwd kunnen worden als risicofactor.Het vaststellen en nader bepalen van de risico’s.

Zone 21: is een gebied waarbinnen tijdens normaal bedrijf de kans op aanwezigheid van een ontplofbaar stof-luchtmengsel groot is. . (ref.Welke gevarenbronnen zijn aanwezig en wat is hun aard (frequentie. 4.concentratie Een gevarenbron is een plaats waar brandbaar stof kan vrijkomen (als stofwolk) of waar afgezet brandbaar stof (stofafzetting) kan worden opgewerveld zodat een ontplofbaar stofluchtmengsel kan ontstaan.3. De gevarenzone-indeling is gebaseerd op de waarschijnlijkheid (frequentie en duur) van voorkomen van een ontplofbaar stof-luchtmengsel.Zone 20: is een gebied waarbinnen. wordt het gevaar beduidend groter.1mm.1 Brandbaar stof . (daarbij is te denken aan ontplofbare stof-luchtmengsels gedurende 10 tot 1000 uur per jaar. Definities: .Stof: kleine vaste deeltjes (<0.8bar tot 1. tijdsduur en omstandigheden van voorkomen). tijdens normaal bedrijf3.5 mm). Kluwer en Ten Hagen & Stam).1 mm.3 IDENTIFICATIE VAN POTENTIËLE GEVARENBRONNEN 4. 3 Normaal bedrijf: een situatie waarin installaties binnen de ontwerpparameters worden gebruikt ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 39 .001 mm en 0. NGG: Niet-Gevaarlijk Gebied. (daarbij is te denken aan ontplofbare stof-luchtmengsels die in totaal minder dan 10 uur per jaar of aan stofafzettingen die in totaal minder dan 1000 uur per jaar aanwezig zijn). . een ontplofbaar stofluchtmengsel voortdurend of gedurende lange perioden aanwezig is.: Handboek Explosiebeveiliging. Veelal zal de korrelgrootte zich situeren tussen 0. en aan stofafzettingen die in totaal meer dan 1000 uur per jaar aanwezig zijn ).Welke eigenschappen en afmetingen hebben de gevarenzones.karakteristieken . Zakt de deeltjesgrootte onder de 0. Zone 22: is een gebied waarbinnen tijdens normaal bedrijf de kans op aanwezigheid van een ontplofbaar stof-luchtmengsel gering is en waar dergelijke mengsels slechts kortstondig kunnen ontstaan ten gevolge van vrijkomen uit een gevarenbron en/of opwerveling van zelden aanwezig afgezet stof. (daarbij is te denken aan > 10% per jaar). Gebied waarbinnen geen ontplofbare atmosfeer geacht wordt voor te komen in zodanige mate dat speciale voorzieningen ten aanzien van ontstekingsbronnen nodig zijn. Om tot de indeling te komen zullen in de risicoanalyse ter opstelling van een zoneringsdossier de volgende vragen moeten worden beantwoord: .Atmosferische omstandigheden: verstaat men volgens ATEX 95 de temperaturen van –20° C tot 60° C en drukken van 0.Brandbaar stof: fijn verdeelde brandbare (= reagerend met zuurstof onder warmteafgifte) vaste stof die door opwerveling in de lucht onder atmosferische omstandigheden een ontplofbaar mengsel kan vormen. .1 bar me t zuurstofgehalte 21 ± 1 volumeprocent. ten gevolge van vrijkomen uit een gevarenbron en/of opwerveling van gedurende lange perioden aanwezig afgezet stof.

minimale ontstekingstemperatuur (MOT). 2008) staat als praktische hulpmiddel dat een ontplofbare stofwolk herkend kan worden wanneer het zicht minder dan 1 meter bedraagt. minimale ontstekingsenergie (MOE).Voorzienbaar misbruik en/of verkeerd gebruik. Per gebruiksfase dient ook nagegaan te worden welke werkzaamheden de operators moeten uitoefenen. defecten en storingen. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 40 .2 Systematisch opsporen van de gevarenbronnen Deze aanwezigheid van stof.Elke stofsoort heeft welbepaalde eigenschappen zoals korrelgrootte. Deze parameters zijn terug te vinden in de VIB’s (Veiligheids Informatie Bladen) of MSDS’en (Material Safety Data Sheets).Normaal gebruik. intern transport. vochtigheid en deeltjesgrootte. In de Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR 7910-2. . hoofdstuk 3). zoals in het BIA-rapport 13/97 “Combustion and explosion characteristics of dusts waarin de explosiekarakteristieken van 4300 brandbare stoffen zijn weergegeven. Hierdoor kunnen literatuurgegevens vaak niet zomaar gebruikt worden.Ongeplande. opstart. . Volgende algemene gebruiksfasen kunnen beschouwd worden: . De explosiekarakteristieken worden beïnvloed door de druk. De Europese Norm (EN 1127-1) stelt dat bij aanwezigheid van neergeslagen stof steeds rekening moet worden gehouden met de mogelijke vorming van een explosieve atmosfeer door opwerveling van de stofafzetting.jsp gevonden worden. etc. Een explosie is immers slechts mogelijk bij een bepaalde concentratie. Deze kunnen ook op de website: http://www. als stofwolk of als afzetting. glimtemperatuur.dguv. Als systematiek om de potentiële gevarenbronnen op te sporen dient men de volledige installatie per eenheidsbewerking (inname grondstoffen. .3. Stofwolken en afzettingen zijn in de praktijk echter zeer heterogeen waardoor het inschatten van de juiste concentratie moeilijk wordt. Men kan in daartoe uitgeruste laboratoria een monster laten onderzoeken. kan zowel binnen als buiten de apparatuur voorkomen. zoals werkonderbrekingen (o. 4. noodstop). is de volgende logische stap het inschatten van de concentratie. opgesteld door de fabrikant van een product) of in de literatuur. temperatuur. behandeling en verwerking grondstoffen. intern transport en afvoer) te analyseren.de/ifa/de/gestis/stoffdb/index. Dit moet gebeuren voor iedere gebruiksfase van de apparatuur en installatie. (Voor uitleg over deze begrippen zie deel A.a. Wanneer brandbaar stof aanwezig is. maar te verwachten gebeurtenissen.Toevallige en niet-routinematige werkzaamheden zoals het uitvoeren van onderhoud en herstellingen.

filters). koelers.1 De aard van de gevarenbronnen De aard van de potentiële gevarenbronnen is bepaald door de frequentie. niet-stofdichte delen (plaatwerk. Daarbij is te denken aan in totaal meer dan 1000 uur per jaar. STOFAFZETTINGEN op constructie-elementen (bv. explosieluiken. bijstortpunten. overgangen (aanvoer. voortdurend of gedurende langere perioden kan vrijkomen. vloeren. Voor stofwolken worden volgende gevarenbronnen geïdentificeerd: . vensterbanken. elevatoren). koppelingen.De aard van de gevarenbronnen. 21. zeven. op horizontale vlakken van apparatuur. de omgeving van mangaten of andere openingen in silo’s. koppelingen (en dan voornamelijk dichtingen met rubberen ringen). molens. afzak.en verzamelinstallaties (cyclonen.en weegbunkers.De plaatselijke ventilatieomstandigheden in de omgeving van de gevarenbronnen. .en afzuigpunten. silo’s. luchtuitlaten. mengers. Binnenkant van de stofafzuig. kruimelaars). stoffilters. kleppen.Primaire stofwolk: plaats waar te verwachten is dat er regelmatig of incidenteel tijdens normaal bedrijf brandbaar stof. Binnenkant van bulkbeladings. de zuigerinstallatie. 4. voedings.en afzakinstallaties. flexibele verbindingen. leidingen. redlers. de tijdsduur en de omstandigheden waarin de gevarenbronnen voorkomen. met lucht vermengd. Binnenkant van pneumatische transportsystemen (bv. ontsnappingskanalen.4 TOEKENNING VAN DE GEVARENZONEKLASSE De klasse van de zone (20.en bulkbeladingsinstallaties. op kabels en kabelgoten. afblaas. hoppers en behandelingstoestellen (graantarwereiniger. Buiten de apparatuur: STOFWOLKEN in de omgeving van stortputten. opgeslagen volle zakken.Continue stofwolk: plaats waar brandbaar stof.en stuurkasten. blowerinstallatie). machines.Tabel 4. beschadigde behuizingen). I-profielen).4. Binnenkant van wacht.en afvoerpunt) op een open transportband. . ontlastingsopeningen in gesloten transport-systemen. snijder/zifter/schudder. Daarbij is te denken aan in totaal 10 tot 1000 uur per jaar. . monsternameen inspectiepunten. kan vrijkomen.1: Mogelijke gevarenbronnen Binnen de apparatuur: Binnenkant van stortputten. persen. 22 of NGG) zal afhankelijk zijn van: . transportsystemen (schroeven.De mate van schoonhuishouden in de omgeving van stofafzettingen. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 41 . trappen. met lucht vermengd. 4.

Voor stofafzettingen : . met lucht vermengd. 4. het stof wordt ter plaatse verwijderd door een stofafzuiginstallatie. Indien dit vrijkomen wel gebeurt. Daarbij is te denken aan in totaal minder dan 10 uur per jaar. Dit is echter niet het geval als de afzuiging uitvalt. dan niet frequent en gedurende korte perioden.- Secundaire stofwolk: plaats waarvan het niet te verwachten is dat er tijdens normaal bedrijf brandbaar stof.a. Goed uitgevoerde ventilatie: ( = gericht op de gevarenbron) . Met open gebouwen worden constructies bedoeld waar dezelfde ventilatieomstandigheden heersen als in de buitenlucht.4. regen en andere weerscondities is in het algemeen in de buitenlucht. Bij uitval van de in werking zijnde afzuiging b.w.1 mm kan reeds voldoende zijn om een ontplofbaar stof-luchtmengsel te creëren door opwerveling.Gewaarborgde continuïteit door een dubbele afzuiging (1 effectieve en 1 reserve) te voorzien. Hierdoor kan de klasse of afmeting van de gevarenzone gereduceerd worden.Gewaarborgde continuïteit doordat een eventueel uitvallen automatisch wordt gesignaleerd en hersteld. Daarbij is te denken aan in totaal meer dan 1000 uur per jaar (een stoflaagdikte van 0. voor een gevarenbron buiten de apparatuur. Voorbeelden van dergelijke plaatsen zijn de uitlaat van een drukontlastingssysteem en de ontluchting van een stoffilter. Voor gevarenbronnen buiten de apparatuur geplaatst in een gesloten gebouw is het belangrijk na te gaan of er kunstmatige plaatselijke ventilatie aanwezig is en wat de bedrijfszekerheid is van die ventilatie. of een eventueel uitvallen van de ventilatie wordt onmiddellijk automatisch gesignaleerd en alle niet-explosieveilige elektrische apparatuur en eventuele andere ontstekingsbronnen in de betrokken ruimte worden automatisch uitgeschakeld. De zone-indeling zal dan ook mede bepaald worden door de bedrijfszekerheid van de afzuiging. Een andere factor die van belang is voor de bepaling van de zoneklasse is de ventilatie in de omgeving van de gevarenbronnen. elk met een aparte voeding. een zone-indeling overbodig. m. Een praktische richtlijn is dat gevaar aanwezig is als men zijn voetstappen op de vloer kan zien). .Een continue stofafzetting: dit is een plaats waar brandbaar stof voortdurend wordt afgezet ofwel een laag afgezet stof gedurende langere perioden aanwezig is. Indien er een goede ventilatie is wordt de aanwezigheid van stofafzettingen of stofwolken minder waarschijnlijk. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 42 . Daarbij is te denken aan in totaal minder dan 1000 uur per jaar. Met kunstmatige plaatselijke ventilatie wordt luchtverversing op de plaats van de gevarenbron bedoeld. kan vrijkomen. Wanneer een dergelijke wolk wordt ontstoken kan de vlam immers terugslaan in de apparatuur.2 Ventilatie in de omgeving van de gevarenbron Vanwege het effect van wind. Goed uitgevoerde ventilatie met extra waarborgen: . Dit is echter wel het geval voor plaatsen waar een stofwolk kan ontstaan die rechtstreeks in verbinding staat met de binnenkant van apparatuur. Dergelijke ventilatie kan immers bij de opstart stofafzettingen doen opwervelen en een ontplofbare stofwolk veroorzaken! Wanneer de afzuiging in werking is zal de gevarenzone zeer klein zijn. Volgende onderscheid wordt gemaakt in het type van ventilatie (definitie zoals opgenomen in de NPR 7910-2): a. Volgens de NPR 7910-2 dienen open gebouwen echter voor wat de ventilatiecondities betreft te worden behandeld als een gesloten gebouw.Een primaire stofafzetting: dit is een plaats waar afgezet brandbaar stof regelmatig doch slechts gedurende korte perioden aanwezig is. Dit is niet het geval voor kunstmatige ruimtelijke ventilatie.

Het is aangewezen een logboek met de reinigingsacties bij te houden. start automatisch de reserve op. zodat het traceerbaar en gewaarborgd is. én indien ook deze niet opstart of uitvalt volgt automatische afschakeling van alle niet-explosieveilige elektrische apparatuur en eventuele andere ontstekingsbronnen in de betrokken ruimte. Een verklaring terzake kan aan het zoneringsdossier toegevoegd worden. Bovendien moet een dubbele afzuiging zijn uitgevoerd. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 43 . die beantwoordt aan de bepalingen zoals hierboven aangegeven. Deze vorm van “voorwaardelijke zonering” kan ook toegepast worden voor andere maatregelen die de stofhuishouding verbeteren: plaatsen van stofafzuigingen of de bedrijfszekerheid van stofafzuigingen verhogen. Het reinigen met perslucht dient zo niet verboden dan toch zo veel mogelijk beperkt te blijven. voorbeeld is de bakken van TL verlichting. Een praktische richtlijn is daarom dat gevaar aanwezig is als men zijn/haar voetstappen op de vloer kan zien. De praktijk van schoonhuishouden dient in interne procedures vastgelegd te worden. en is in ieder geval alleen maar toegestaan als alle potentiële ontstekingsbronnen uitgeschakeld of voldoende beheerst zijn. Onder schoonhuishouden wordt verstaan een zodanig reinigingsprogramma dat geen stofafzettingen voorkomen die bij opwerveling kunnen leiden tot een ontplofbaar stofluchtmengsel.4. Bij de formulering van de zoneklasse en de zone-afmetingen kan met de praktijk van schoonhuishouden rekening gehouden worden door er bij te vermelden “dit vervalt als de praktijk van schoonhuishouden wordt toegepast”. Deze Flow-schema’s vindt men terug in de bijlage I over zonering. Immers door het toepassen van de praktijk van schoonhuishouden kunnen een aantal stofafzettingszones beperkt worden in omvang en/of zoneklasse. 4.3 Schoonhuishouden De werkgever heeft er alle belang bij dat de stofafzettingen tot een minimum beperkt blijven. d. warme luchtblazers en ruimtelijke ventilatie zo aanpassen dat geen gevaar bestaat voor opwerveling van stof.c. In de meeste gevallen is een stoflaagdikte van 1 mm reeds voldoende om een ontplofbaar stof-luchtmengsel te creëren. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van de GMP+-documenten.4 Flow-schema’s ter bepaling van de zoneklasse Op basis van de verzamelde informatie betreffende de aard van de gevarenbronnen. kabelbanen verticaal geïnstalleerd) installeren van een drager op een deur. Het bedrijf dient zich strikt te houden tot het toepassen van de praktijk van schoonhuishouden. de ventilatiecondities en de mate van schoonhuishouden kunnen de zoneklasses bepaald worden aan de hand van de Flow-schema’s zoals opgenomen in de NPR 7910-2: 2008. Uiteraard mogen ook op hoger gelegen horizontale oppervlakken geen (overmatige) stofafzettingen voorkomen. waarop automatisch overgeschakeld wordt bij storing van het openbare net. Bij voorkeur wordt gebruik gemaakt van stofzuiginstallaties of wordt er nat gereinigd. zoveel mogelijk horizontale oppervlakken vermijden (geen horizontale I-profielen. 4.4. aanpassen van arbeidsplaatsen zoals dichtmaken van openingen in muren en wanden. Goed uitgevoerde en absoluut gewaarborgde ventilatie: Dit houdt in dat er naast een voeding via het openbare net nog een volledig onafhankelijke voeding voorzien is. omkasten van apparatuur. Gelijkwaardig alternatief Dit dient duidelijk beargumenteerd te worden.

5 AFMETINGEN VAN DE GEVARENZONEKLASSE 4. gebaseerd op de NPR 7910-2.2 De afmeting van een stofafzetting Wanneer niet aan de eisen van schoonhuishouden wordt voldaan moet de volledige ruimte tot een hoogte van 2 meter worden gezoneerd. Bij installaties waar veel gevarenbronnen aanwezig zijn wordt aanbevolen de gehele installatie met haar omhulling als een gevarenbron te beschouwen. Ook de ventilatieomstandigheden beïnvloeden de vorm van een stofwolk.3 Samenvattende tabel afmeting stofwolken en stofafzetting ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 44 . Indien wel aan de eisen van schoonhuishouden wordt voldaan kunnen de afmetingen van de gevarenzone beperkt blijven tot een geprojecteerd vlak van 3 meter rondom de afzettingsplaatsen.4. De zone strekt zich dan uit van de onderliggende stofdichte vloer tot 2 meter boven de stofafzetting.5. Een stofwolk kan echter ook vrijkomen met een puls. 4.1 De afmetingen van een stofwolk Een stofwolk valt ten gevolge van de zwaartekracht naar beneden. Door luchtverplaatsingen in de omgeving van de gevarenbron wordt het stof ook zijwaarts verplaatst. is hierna bijgevoegd.5. Daarom is het aan te raden de vorm en afmetingen van een stofwolk te bepalen door eigen observaties (=praktijkinspectie).5. Opnieuw is het aan te raden via praktijkinspectie de werkelijk vorm en afmetingen van een stofafzetting na te gaan. Een overzichtstabel. Bij stuivend stof zal er ook verspreiding optreden rondom het emissiepunt. 4.

. 5 De mogelijke aanwezigheid van een ruimtelijke (kunstmatige) ventilatie wordt niet in beschouwing genomen daar het effect van de mate van ventilatie. 4. luiken kleppen enz. . Open gebouw Behandelen zoals in gesloten gebouw Gesloten gebouw én geen ventilatie 3m rondom de afmetingen van de stofwolk Gesloten gebouw én ruimtelijke 3m rondom de afmetingen van de stofwolk (kunstmatige) ventilatie of goed uitgevoerde (= gericht op de gevarenbron ) kunstmatige plaatselijke ventilatie al dan niet met extra waarborgen én vergrendeld met de installatie Gesloten gebouw én goed uitgevoerde Directe invloedsfeer van de ventilatie kunstmatige plaatselijke ventilatie met absolute waarborg Aangrenzende ruimten Aanwezigheid stofdichte afscheidingen na te gaan STOFAFZETTINGEN Open gebouw Behandelen zoals in gesloten gebouw Gesloten gebouw én geen praktijk van De gehele ruimte tot een hoogte van 2m boven de schoonhuishouden 5 afzettingsplaatsen Gesloten gebouw én praktijk van 3m rondom afzettingsplaatsen en daaronder tot een schoonhuishouden hoogte van 2m boven de stofafzetting Aangrenzende ruimten Aanwezigheid stofdichte afscheidingen na te gaan Voor meer informatie zie NPR 7910-2 paragraaf 5.4 Zonering van aangrenzende ruimtes omwille van stofverplaatsing Stofdichte muren. die normaal stofdicht en gesloten zijn en die weinig frequent worden geopend. Indien de stofwolk rechtstreeks in verbinding staat met de binnenkant van apparatuur. waarin zich op dat moment een ontplofbaar stof-luchtmengsel kan bevinden. Deze zonesluizen worden als gevarenbron voor het naastliggende gebied geschouwd. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 45 . de ventilatieverdeling e. luiken. behoren zelfsluitend te zijn en mogen niet in open stand kunnen worden geblokkeerd.2: Overzichtstabel afmetingen stofwolken en stofafzettingen STOFWOLKEN (opgewerveld stof )4 Plaats Zone-afmetingen (indicatief) Buiten 1m rondom de afmetingen van de stofwolk. Deze sluis hoeft niet als gevarenbron voor het naastliggende gebied te worden beschouwd. De sluisruimte wordt ingedeeld in de klasse van de zwaarste geklasseerde aangrenzende zone.6. De deuren enz. behoren te zijn voorzien van opschriften die de bijzondere functie van de sluisruimte en de verplichting te sluiten vermelden.d. e. luiken en kleppen enz. kleppen enz.Dubbel uitgevoerde stofdichte muren. moeilijk te kwantificeren zijn. De toegepaste deuren. Heeft men toch te maken met stuivend stof dan dient de gehele ruimte beschouwd te worden als gevarenzone. Bij de afbakening van een gezoneerd gebied door stofdichte mechanische structuren (muren enz.Deuren. 4 In deze tabel wordt er vanuit gegaan dat het stof weinig of niet verstuivend is.) kunnen deze structuren worden gebruikt als de rand van het gezoneerd gebied.v.Tabel 4. Als zone sluis kunnen worden gebruikt: .5. daken en zonesluizen kunnen als stofdichte afscheiding tussen een gezoneerd gebied en NGG worden beschouwd. Hiermee kunnen de afmetingen van het gezoneerde gebied worden beperkt.

9 Gevarenzones Gegevens voor Stamkaart Afdeling I.1 Neem de checklijst organisatorische maatregelen door II.2 Stamkaart arbeidsmiddel III.2 Inventarisatie grondstoffen I.3 Plan van aanpak I. FLOW-SCHEMA: PLAN VAN AANPAK EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Ja Ja Ja Bekend met de theorie en wetgeving? Is de fabriek gezoneerd? Bent u in het bezit van een explosieveiligheidsdocument? Nee Neem deel A door Volg de werkwijze van bijlage I deel B Nee Volg de werkwijze bijlage II van deel C Nee Volg de werkwijze bijlage III van deel C H1 theorie I.5.5 Overige gevarenbron(en) I.4 Inventarisatie Stofafzetting Gegevens voor Stamkaart Arbeidsmiddel II.10 Plattegronden en technische plannen ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 46 .3 Inventarisatie Stofwolk I.7 Alternatieve maatregelen I.1 Beschrijving productieproces I.1 Stamkaart afdeling H2 wet of III.8 Motivatie en Beoordeling II.2 Neem de vragenlijst door I.6 Maatregelen technische en organisatorisch I.

BIJLAGE I: ZONERING ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 47 .

(Ref.Figuur I. Bepaling van de zoneklasse als gevolg van opgewerveld stof.: NPR 7910-2) Is de stofwolk langer dan 1000 uur/jaar aanwezig ? nee ja Langer dan 10 uur/jaar ? nee ja Continue stofwolk Primaire stofwolk Secundaire stofwolk Goed uitgevoerde kunstmatige plaatselijke ventilatie ? ja Goed uitgevoerde kunstmatige plaatselijke ventilatie ? nee Met extra waarborgen? ja Goed uitgevoerde kunstmatige plaatselijke ventilatie ? ja ja Absolute waarborg ? ja nee nee Met extra waarborgen? nee nee ja nee Zone 20 Zone 21 Zone 22 NGG * NGG = niet gevaarlijk gebied ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 48 .1.

(Ref. Bepaling van de zoneklasse als gevolg van een stofafzetting.Figuur I.2.: NPR 7910-2) Kan de stofafzetting een stofwolk vormen ? nee ja Stofafzetting langer dan 1000 uur/jaar aanwezig nee ja Continue stoflaag Primaire stoflaag Schoonhuishouden ? ja nee nee Schoonhuishouden? ja Zone 21 Zone 22 NGG ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 49 .

(deel C).hvbg. Noteer tevens in tabel I.de website: http://www. 1. dient de tabel I.de veiligheidsinformatiebladen van de betrokken producten. Stel een beschrijving op van het productieproces. Hiervoor kan mogelijks ook verwezen worden naar de reeds eerder uitgevoerde stofexplosiestudie in het kader van de milieuvergunning. De uitwerking van het stappenplan zal per rij zijn.1 Opbouw Zonering 111 1 Beschrijving procesonderdeel 2 Grondstof soort Stofklasse grondstof 3 Stofwolk : uren/ jaar Aard Stofwolk: Continu. 2. de milieuvergunningsaanvraag zelf of het GMP-dossier. . De eerste mogelijkheid is per kolom en de andere mogelijkheid is per rij. Dezelfde nummering zal bij de risicoanalyse worden gebruikt. Het stappenplan bestaat uit negen stappen. Raadpleeg hiervoor: .primaire of secundaire Afzuiging: Ja / Nee Afmeting Stofwolk 4 Stofafzetting: uren/ jaar Schoon Huishouden Ja/ Nee Aard Stofafzetting: continu/primaire of secundaire Afmeting Stofafzetting 5 Overige gevarenbron(en) 6 Organisatorische maatregelen: Ja / Nee 7 Alternatieve maatregelen 8 Motivatie & Beoordeling 9 Gevarenzone: 20. Stel een inventaris op van de betrokken grondstoffen.21.22 en NGG Nr Nr. Nummer de verschillende onderdelen van het proces.2 ingevuld te worden. De bovenstaande tabel is op twee manieren in te vullen.1. eindproducten en afvalstoffen.1 de stofklasse. De ingevulde tabel I. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 50 . bijproducten. Noteer de verschillende procesonderdelen (de verdeling van de fabriek) in de tweede kolom van tabel I.html. tussenproducten. Of andere documenten waarin het proces beschreven is.1 dient als basis voor de risicoanalyse.de/e/bia/fac/expl/index.STAPPENPLAN Tabel I. Bij gebruik van een grondstof die niet stofklasse 1 is.

3. Bepaal voor de gevarenbronnen STOFWOLKEN buiten de apparatuur de aantal uren/ jaar aanwezigheid. Over ventilatie kunt u informatie lezen in paragraaf 4. Over de afmetingen van de gevarenzone kunt u informatie lezen in paragraaf 4. 3. Over de afmetingen van de gevarenzone kunt u informatie lezen in paragraaf 4.5 deel B. de afmeting en de ventilatieomstandigheden in de omgeving van de gevarenbron.1 Buiten: Klasse van de gevarenzone is dezelfde als deze van de gevarenbron. de aard. mits de stofwolk in verband staat met appartuur.2 Open of gesloten gebouw: Géén ventilatie: Klasse van de gevarenzone is dezelfde als deze van de gevarenbron. Voor een gelijkwaardig alternatief dient argumentatie te worden toegevoegd.2 Fysische eigenschappen Minimale ontstekingsenergie (MJ) Bovenste explosiegrens (g/m³) Onderste explosiegrens (g/m³) Minimale ontstekingstemperatuur (° C) Geleidbaarheid (Ohm) Glimtemperatuur (° C) Granulometrische samenstelling (mm) Maximale drukstijgsnelheid (bar/s) Bron vermelding Maximale ontploffingsdruk ( bar ) Productgroep omschrijving Kst waarde Stofklasse Product (en bij welke eenheids bewerking) 3.of vrijkomingsfrequentie ervan na te gaan.4 deel B.4 van deel B. De gegevens dienen ingevuld te worden in tabel I.5 deel B. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 51 . Voor definities zie paragraaf 4. De aard van de gevarenbronnen wordt bepaald door de optredings.1 kolom 3.Tabel I.

molens.Ga na of de afzuiging zich in de directe nabijheid bevindt van de plaats waar de brandbare stof vrijkomt.Ga na of de afzuiging een voldoende capaciteit heeft.1. Daarbij dient rekening te worden gehouden met binnen en buiten de apparatuur. etc. silo. De aard van de gevarenbronnen wordt bepaald door de optredings.Gelijkwaardig alternatief De klasse van de gevarenzone kan afgeleid worden uit figuur I. Ga na of en welke maatregelen (technisch/organisatorisch) getroffen zijn om de vorming van een gevaarlijke explosieve atmosfeer afdoende te voorkomen. o ‘goed uitgevoerde ventilatie’ o ‘goed uitgevoerde ventilatie met extra waarborgen’ o ‘goed uitgevoerde ventilatie met absolute waarborg’ . pneumatisch transport.Ga na wat de bedrijfszekerheid van de afzuiging is.Kunstmatige plaatselijke ventilatie: . . Over de afmetingen van de gevarenzone kunt u informatie lezen in paragraaf 4.Ga na of de werking van de installatie vergrendeld is met de afzuiging.1 kolom 5). inventariseer de aard van de gevarenbronnen per afdeling (tabel I. procedures.1 kolom 4 5. Identificeer. Daarbij moet gedacht worden aan vrijkomende stofwolken.3) als leidraad. zakvulinstallaties. interne stofafzuiginstallatie. overdruk.5 deel B. Bepaal voor de gevarenbronnen “Stofafzettingen” de klasse en afmetingen van de gevarenzones door na te gaan of er al dan niet een praktijk van schoonhuishouden is. Voor definities zie paragraaf 4. stortbunker.4 van deel B. Verzamel voor de organisatorische maatregelen de beschikbare schriftelijke instructies. . ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 52 . Verzamel voor de technische maatregelen de beschikbare technische documentatie en attesten.of vrijkomingsfrequentie ervan na te gaan. Over de afmetingen van de gevarenzone kunt u informatie lezen in paragraaf 4.5 deel B. zowel binnen als buiten de apparatuur. De gegevens dienen ingevuld te worden in tabel I. 4. Gebruik hierbij de checklist (tabel I. 6. .

ook bij opstart en stilleggen). Hou met deze informatie rekening bij de bepaling van de gevarenzones zoals beschreven in de volgende stappen. NH3PO4. steenmeel Na-hydrogeencarbonaat): De vorming van een explosief mengsel is onder alle bedrijfsomstandigheden met zekerheid verhinderd. edelgassen. Tabel I.2. (Er is dus rekening gehouden met door een bedrijf en storingen veroorzaakte plaatselijke en tijdelijke schommelingen. CO2. Noteer (summier) de belangrijkste informatie over deze maatregelen bij de beschrijving van de activiteiten van de onderneming (tabel I.In alle bedrijfsomstandigheden (bv ook bij opstart en stilleggen). of met stofvormige inerte stoffen zoals CaSO4.In alle bedrijfsomstandigheden (bijv. . bij uitstoot in de buitenlucht) een inert mengsel niet opnieuw explosief wordt? .3 Nr Checkpunt J N Nvt Getroffen maatregelen / opmerkingen Afdeling 1. en is te allen tijde verzekerd. en de tijdsvertraging voor de inwerkingtreding van geactiveerde voorzorgsmaatregelen?) Is bij de inertisering met waterdamp rekening gehouden met de invloed van condensatie? .1).1. Is er rekening mee gehouden dat na bijmenging van toereikende hoeveelheden zuurstof of lucht (bijv. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 53 .Bij alle storingen (ook diegene die zelden voorkomen). De veiligheidsmarge tussen de experimenteel bepaalde zuurstofgrensconcentratie en de maximaal toelaatbare zuurstofconcentratie is bepaald. Inwerken op de brandbare stof: Vervanging van de brandbare stof? Vergroten van de korrelgrootte? Verhogen van de vochtigheid? In alle bedrijfsomstandigheden en ook bij (zeldzame) storingen verzekerd? Toevoegen van pasteuze producten? Geen gevaar voor ontmenging in alle bedrijfsomstandigheden en ook niet bij (zeldzame) storingen? 1. BINNEN DE APPARATUUR 1. . Inertisering (met gasvormige inerte stoffen zoals N2.Bij alle storingen (ook diegene die zelden voorkomen).waterdamp.registratieformulieren en dergelijke.

.In alle bedrijfsomstandigheden (bijv ook bij opstart en stilleggen). zuurstof) Heeft de MRT – inrichting een voldoende grote betrouwbaarheid? . Registratie van de reiniging? 3. 4. controleren en handhaven van beschermingsmaatregelen ) Wordt ter voorkoming van het ontstaan van een gevaarlijke explosieve atmosfeer gebruik gemaakt van MRT? Zo ja. welke? ( bijv.Bij alle storingen (ook diegene die zelden voorkomen). Gesloten en dichte apparaten en installaties : Zijn de apparaten / installaties gesloten en dicht? (bijv. openingen in de afzuigleidingen).In alle bedrijfsomstandigheden (bijv ook bij opstart en stilleggen). concentratie inerte stof. ORGANISATORISCHE MAATREGELEN ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 54 . ook bij opstart en stilleggen). bewaking vochtigheid. inspectieluiken en dergelijke voorzien van veiligheidscontacten): .1.3. MEET – & REGELTECHNIEK (MRT.Nr Checkpunt J N Nvt Getroffen maatregelen / opmerkingen Afdeling 1. 2. 2. Voorkomen van stofafzettingen in de apparatuur : Apparatuur constructief zo aanpassen dat stofafzettingen gemakkelijk en veilig kunnen gereinigd worden (bijv.In alle bedrijfsomstandigheden (bijv. Reinigingsprogramma opgesteld (met registratie) Stofafzuigingen na einde van de werkzaamheden nog tijdje laten werken 2.2 Ventilatie en afzuiging : Wordt gebruikgemaakt van ventilatie – of afzuigingsmaatregelen met voldoende capaciteit en bedrijfszekerheid? .Bij alle storingen ( ook diegene die zelden voorkomen).3. . . Maatregelen voor het verwijderen van stofafzettingen (voornamelijk voorkomen van secundaire stofexplosies) Natte reiniging of centrale ( verdient de voorkeur) of mobiele stofzuiger.Bij alle storingen (ook diegene die zelden voorkomen). in werking stellen. omkaste filtermouwen. BUITEN DE APPARATUUR 2.

De gegevens dienen ingevuld te worden in tabel I. 9.1 kolom 9. 8. 10. specificeer. om tot de gevast gestelde zone-indeling te komen. Opmerking: De gevarenzone-indeling dient goedgekeurd te worden door de werkgever. Bij gebruik van gelijkwaardige alternatieven kolom 7 invullen. .1.Wordt gebruik gemaakt van gekwalificeerde medewerkers? Zo ja. specificeer. Duidt de vastgelegde gevarenzones 20/21/22/NGG aan op de grondplannen en technische plannen (bovenaanzicht en/of zijaanzicht en/of dwarsdoorsnede). ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 55 . specificeer. . .Periodiek en preventief onderhoud? Zo ja. Motiveer en beoordeel wat is ingevuld in de tabel I.Nr Checkpunt Worden organisatorische maatregelen getroffen om de doeltreffendheid van de technische maatregelen te waarborgen? Zo ja welke? . specificeer. Beschrijf zo nauwkeurig mogelijk de vastgelegde gevarenzones.Bedrijfsinstructies? Zo ja. Hoe wordt verzekerd dat de organisatorische maatregelen ook uitgevoerd worden? J N Nvt Getroffen maatregelen / opmerkingen Afdeling 7.Worden de werknemers geschoold? Zo ja.

DEEL C ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 56 .

Opstellen van een procedure voor de opleiding van de eigen werknemers bij: . ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 57 .Het (ver)plaatsen van elektrische apparatuur buiten de gevarenzones. .v. .en beheersmaatregelen getroffen te worden. . . Nu de gevarenzones gekend zijn. Vermijden dat de ontstekingsbronnen ook daadwerkelijk actief en effectief kunnen worden zoals: . . én wat hun doeltreffendheid of relevantie is.Het veranderen of in dienst nemen van nieuwe arbeidsmiddelen. In volgorde van belangrijkheid moeten de volgende maatregelen getroffen worden: 1. . elektrische apparatuur.6. . 2.p. . Daarmee rekening houdend dienen een aantal preventie.Het gebruik van vonkvrij gereedschap.Rookverbod en een procedure voor het uitschrijven van vuurvergunningen. 3. Bij het formuleren van beheersmaatregelen moet rekening gehouden worden met een zogenaamde preventiehiërarchie. hoe en wanneer er explosiegevaar is of kan zijn.Het in dienst treden (voor aanvang werkzaamheden).v. .p.Interne interventieploeg en intern noodplan. Vermijden / beperken van ontstekingsbronnen in gevarenzones zoals: .Het gebruik van kunststofbakken i. In dit hoofdstuk zullen eerst organisatorische maatregelen besproken worden. Voorkomen of beperken van schade zoals: . Deze organisatorische beheersmaatregelen moeten eerst uitgevoerd worden om daarna met enige efficiëntie meer toestelspecifieke maatregelen uit te voeren. kan nagegaan worden welke ontstekingsbronnen wanneer (tijdens welke gebruiksfase van de installatie en bij welke werkzaamheden) in welke gevarenzone (kunnen) aanwezig zijn.Het gebruik van pneumatisch gereedschap i.Het toepassen van een nieuwe technologie (grondstoffen.Explosieonderdrukkingssystemen.Aarden van geleidende delen voor de afvoer van statische elektriciteit.Het veranderen van functie of afdeling. metalen bakken in een elevator. . 6. arbeidsmiddelen) Tijdens de opleiding dienen ten minste aan bod te komen waar. .1 ORGANISATORISCHE MAATREGELEN De doeltreffendheid van getroffen (of te treffen) technische maatregelen kan vaak slechts gewaarborgd worden indien een aantal belangrijke en noodzakelijke organisatorische maatregelen voorafgaand is toegepast. Hierbij moet uitgelegd worden wat de getroffen en de voorzorgsmaatregelen (organisatorisch en technisch) zijn en wat gedaan moet worden bij noodsituaties.Preventief onderhoud van de installaties.Aangepaste elektrische apparatuur. RISICOANALYSE ONTSTEKINGSBRONNEN EN MOGELIJKE GEVOLGEN In de zonering is bekeken hoe brandbaar stof weggenomen en beheerst kan worden.Explosiedrukontlastingsystemen. De organisatorische maatregelen die steeds gelden en getroffen moeten worden vooraleer de toestelspecifieke maatregelen genomen worden zijn: a.

De werknemers dienen steeds te kunnen beschikken over de bedienings. o Werkzaamheden in besloten ruimtes (silo’s. De procedure bestaat uit drie stappen: 1.m. De bestelbon bij de bestelling dient de eis tot naleving van de vigerende wetten en reglementen inzake veiligheid en hygiëne (en eventueel bijkomende voorwaarden) te bevatten. 3.of herstelwerkzaamheden (bv. De 2 laatste stappen zijn niet van toepassing voor zaken die een merk van goedkeuring dragen (bv machines met CE-markering). slijpen) of de zogenaamde vuurvergunning. Ook voor de collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen bestaan analoge wettelijke verplichtingen. stilleggen motor. Beide stappen zijn wel verplicht voor de aanvullende eisen opgenomen in de bestelbon of voor aspecten die niet gedekt worden door dit keurmerk of door die controle. concentratie hexaan in schroot of stofklasse 3 grondstoffen) De instructies voor de inname van de grondstoffen maken melding van: o De gevaren en risico’s bij inname. Opstellen van een procedure en instructies voor de inname van nieuwe grondstoffen: De procedure moet voorzien in een controle van de relevante veiligheidsparameters van de grondstoffen. 2. Betreffende het gebruik van arbeidsmiddelen wordt de werkgever verplicht de zogenaamde bestelprocedure bij aankoop en ingebruikname van nieuwe arbeidsmiddelen toe te passen. én alle overige relevante informatie. o Eventueel andere (risicovolle) onderhouds. schriftelijke procedures en instructies) en wordt geregistreerd. c. bunkers). rookverbod) d.De opleiding wordt op regelmatige tijdstippen herhaald. De CE keuring geeft aan dat voldaan is aan de huidige wetgeving. Opstellen van een procedure voor het uitschrijven van werkvergunningen door een bevoegd persoon: Deze procedure dient voor: o Werkzaamheden met open vlam (lassen. Vóór de ingebruikname dient de interne preventieadviseur een verslag op te maken waaruit de naleving blijkt van de vigerende wetten en reglementen inzake veiligheid en hygiëne en de bijkomende voorwaarden opgenomen in de bestelbon. het ontstoppen van leidingen).en veiligheidsinstructies. aansluiten op aardingsklem. wordt schriftelijk ondersteund (o. o De te treffen maatregelen (zoals de plaats van de vrachtwagen. Opstellen van een procedure voor de bestelling en het in gebruik nemen van (nieuwe) arbeidsmiddelen (inclusief draagbare en mobiele arbeidsmiddelen) en de collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 58 . Bij de levering dient een attest meegeleverd te worden waarin de leverancier verklaart dat voldaan is aan de eisen opgenomen in de bestelbon. b. Op die manier wordt voorkomen dat grondstoffen zouden worden verwerkt die ontstekingsgevoeliger zijn zonder dat men daarvan op de hoogte is (bv. De werkgever organiseert het toezicht op de naleving van de instructies. Het doel van deze procedure is te voorkomen dat door de aankoop van arbeidsmiddelen nieuwe en ongekende risico’s in het bedrijf worden binnengebracht.

o Het in beslag nemen en weer in gebruik nemen van installaties. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 59 .en herstelwerkzaamheden (bijv. Er zijn schriftelijke instructies opgesteld en toegelicht voor het uitvoeren van onderhouds. en f. Opstellen van een procedure voor de reiniging van arbeidsplaatsen en -middelen: Dit komt neer op het toepassen van de praktijk van schoonhuishouden (zie ook de gevarenzone. o De gevaren. De reparaties en revisies van elektrische en niet-elektrische apparatuur en beveiligingssystemen (uit de gevarenzones) gebeuren door een bevoegd persoon of firma. arbeidsmiddelen. Opstellen van procedures en instructies voor onderhoudswerkzaamheden: Volgende procedures dienen voorzien te worden: o Melding en opvolging van defecten en gevaarlijke situaties. Er dient voorzien te worden in de schriftelijke registratie van de uitgevoerde werkzaamheden. o Alle betrokkenen op de hoogte stellen van het einde van de werkzaamheden.In de werkvergunning staan minimaal de volgende gegevens: o De locatie en aard van de werkzaamheden. Opstellen van een procedure voor periodiek & preventief onderhoud van arbeidsplaatsen. o Aanvaarding en bevestiging van de afspraak. f. o Controle van (het blijven bestaan van) de veiligheid van de installatie. werkkleding en persoonlijke beschermingsmiddelen in de gevarenzones: Op die manier wordt verzekerd dat de draagbare en mobiele arbeidsmiddelen en de persoonlijke beschermingsmiddelen aangepast zijn aan de zoneklasse (beschermingsgraad en beveiligingscategorie) waarin ze gebruikt worden. e. Daarbij kan gebruik worden gemaakt van de informatie van de fabrikant en bevatten o. Opstellen van procedures en instructies voor het gebruik van draagbare en mobiele arbeidsmiddelen. h. o Een smeringsprogramma.a. arbeidsmiddelen en arbeidsplaatsen. Een passende markering van de arbeidsmiddelen en beschermingsmiddelen moeten verkeerd gebruik uitsluiten. g. o Een periodieke controle (of meting) van de elektrische conductiviteit van de verschillende mechanische elementen ten einde accumulatie van statische elektriciteit te vermijden. kunnen gebundeld worden. o Wanneer de werkzaamheden beginnen en wanneer ze naar verwachting eindigen. Procedures voor e. het ontstoppen van leidingen). installaties en beveiligingssystemen: Preventieve onderhoudsschema’s moeten storingen voorkomen en de goede werking garanderen.indeling).: o Een periodieke visuele controle en een periodieke uitlijning van bewegende delen. o De noodzakelijke voorzorgsmaatregelen (waarbij de verantwoordelijke persoon de voorzorgsmaatregelen aftekent om te laten zien dat deze maatregelen zijn genomen). o Apparatuur en middelen die nodig zijn voor collectieve en persoonlijke bescherming.

j. De procedure moet verzekeren dat de controles tijdig uitgevoerd worden en er passend gevolg gegeven wordt aan de vastgestelde afwijkingen. Opstellen van een procedure voor de planning. persluchtvaten en hefwerktuigen moeten periodiek gecontroleerd worden. uitvoering en opvolging van de periodieke controles: Elektrische installaties. o De explosiegevaarlijke plaatsen. Hierop kunnen de genomen maatregelen aangevinkt worden. uitvoering en opvolging van de periodieke controles: Elektrische installaties. De procedure moet verzekeren dat de controles tijdig uitgevoerd worden.t. Het hoofddoel van deze procedure is er voor te zorgen dat de werknemers van een bedrijf van buitenaf die werkzaamheden komen uitvoeren een gelijkwaardige bescherming hebben als de eigen werknemers. stoomtoestellen. én dat de eigen werknemers niet blootgesteld worden aan nieuwe (ongekende) risico’s te wijten aan de uitvoering van die werkzaamheden. Opstellen van een procedure voor het “Werken met derden“: Hiermee worden werkzaamheden bedoeld waarbij werknemers betrokken zijn van vreemde werkgevers.b.1 “Extra informatie”.i. o De specifieke maatregelen ter bescherming tegen het explosiegevaar. Daarnaast dient ook de bhv geregeld te zijn. Als geheugensteun staan de bovenvermelde organisatorische maatregelen opgesomd in bijlage III deel C tabel III. Een schriftelijke registratie van de controles en de gevolgen die er aan gegeven worden zijn noodzakelijk. Rookverbod: Overal.d. Indien de werkzaamheden plaats vinden in (of in de buurt van) gevarenzones zal aandacht moeten worden besteed aan: o De bijzondere voorwaarden voor de uitvoering van de werkzaamheden. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 60 . moeten periodiek gecontroleerd worden door een bevoegd persoon. de verwarmingsinstallaties. de waarschuwingsen alarmeringsmiddelen. o De te treffen maatregelen in geval van nood of storingen. Opstellen van een procedures in het geval van nood: De werkgever is verplicht een zogenaamd intern noodplan op te stellen waarin duidelijk vermeld wordt wie wat en hoe moet doen in het geval van nood (brand. de noodverlichting e. l. Dit noodplan moet toegelicht worden aan de betrokken werknemers en regelmatig worden geoefend. Opstellen van een procedure voor de planning. k. brandbestrijdingsmiddelen. In de procedure zal dan ook een wederzijdse uitwisseling van informatie moeten zijn voorzien. explosie). en (schriftelijk vastgelegde) afspraken m. er passend gevolg gegeven wordt aan de vastgestelde afwijkingen. m. te treffen preventiemaatregelen.

Een belangrijk criterium dat de aard en de omvang van de te treffen technische maatregelen bepaalt is de doeltreffendheid of relevantie van de ontstekingsbronnen. Schokgolven en stromende gassen. te wijten aan de vast opgestelde elektrische installaties en apparatuur.2. zonder afwijkingen) en actueel controleverslag betreft. kunnen we ons omwille van het bovenstaande beperken tot het opvragen van het controleverslag van de elektrische installaties en toestellen in de gevarenzones. Bliksem. En dat de conformiteit van de elektrische installaties en toestellen in de gevarenzones moet worden nagegaan. 10. A.w. Zie stap 2 van de zonering. De doeltreffendheid van een ontstekingsbron is afhankelijk van: De energie-inhoud van de ontstekingsbron. Ultrasoon geluid. 6.1 Ontstekingsbronnen en hun doeltreffendheid Als de organisatorische maatregelen genomen zijn zal het ook noodzakelijk zijn algemene technische maatregelen te nemen ter voorkoming en beheersing van de ontstekingsbronnen en de explosie-risico’s. veroorzaakt door de vast opgestelde elektrische apparatuur en installaties. Indien het een blanco (d.w. Hete oppervlakken. De eerste 7 categorieën zijn de belangrijkste en de meest voorkomende ontstekingsbronnen. 11. kunnen en mogen we er vanuit gaan dat de elektrische ontstekingsbronnen.2 Maatregelen bij niet-productietoestellen en installaties Daar het Nederlands en Europees recht oplegt dat: Er in de gevarenzones enkel aangepaste elektrische installaties en toestellen mogen worden gebruikt. 13.materieel. 8. eerst moeten worden geïnventariseerd. 3. De aard en omvang van die technische maatregelen zal in de eerste plaats bepaald worden door de aard van de (potentiële) ontstekingsbronnen. zoals de minimale ontstekingsenergie van stofwolken. Elektrische installaties en . 9. 2.2.2 ALGEMENE TECHNISCHE MAATREGELEN 6. voldoende beheerst zijn. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 61 . Overeenkomstig NEN-EN 1127-1:2007 NL worden 13 soorten ontstekingsbronnen onderscheiden: 1. 5. Voor nadere uitleg over de betekenis van deze begrippen wordt verwezen naar hoofdstuk 2 van Deel A van deze handleiding.a. Vlammen (open vuur ) en hete gassen. Ioniserende straling. de glimtemperatuur van stofafzettingen en de zelfontstekingstemperatuur van stofwolken. 7. Statische elektriciteit. De potentiële ontstekingsbronnen zullen m. 12. Elektromagnetische straling in het radiofrequentiegebied (104 Hz tot 3x1012 Hz). Zwerfstromen en kathodische bescherming.z. Maatregelen voor vast opgestelde elektrische apparatuur en installaties Voor de elektrische ontstekingsbronnen. 4. De veiligheidsparameters van de betrokken brandbare stof. Exotherme chemische reacties. 6. Elektromagnetische straling in het optische gebied (3x1011 Hz tot 3x1015 Hz).6. Mechanische vonken en lasvonken.

en communicatieapparatuur.w.Elektrisch aangedreven stofzuiger. Maatregelen voor de verplaatsbare elektrische apparatuur die gebruikt worden in de gevarenzones Daar dergelijke toestellen bijna uitsluitend aanleiding kunnen geven tot elektrische ontstekingsbronnen (vonken en warm oppervlak) volstaat het: .Silolift.en regelapparatuur. . .Aftak. er zijn afwijkingen) kan worden overgelegd dienen de vastgestelde afwijkingen (zo snel mogelijk) weggewerkt te worden en dient een nieuwe controle van de elektrische apparatuur en installaties in de gevarenzones uitgevoerd te worden.Elektrische heftruck of transpalet. . . toestellen en beveiligingsystemen: Een geschikte IP-graad hebben (afhankelijk van de zoneklasse waarin ze gebruikt worden).Na te gaan of ze beantwoorden aan: o De voorschriften opgenomen in de artikels 111-113 van het Nederlands en Europees recht (zie ook rubriek 3. én om te kunnen voldoen aan de aantoningsplicht is het absoluut noodzakelijk dat in het controleverslag duidelijk en ondubbelzinnig omschreven is over welke apparatuur het gaat.De toestellen en hun identificatiegegevens te inventariseren.Verlengkabels. .De technische informatie van de apparatuur te verzamelen. Daarnaast dienen voor de elektrische apparaten en installaties in de gevarenzones die pas na 30/06/03 in gebruik genomen werden de nodige EG-verklaringen van overeenstemming met de ATEX 95-richtlijn kunnen worden overgelegd. . .Mobiele afzuiging.Looplampen. De risicoanalyse zelf houdt in dat moet worden nagegaan of de arbeidsmiddelen. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 62 . .Radio. .3 Deel C. . Om voldoende zekerheid te hebben over de actualiteit en volledigheid van het controleverslag. p.m. 30 van deel A van deze handleiding).Onder de vast opgestelde elektrische installaties en toestellen wordt verstaan: .Elektrisch aangedreven handgereedschap.en aansluitdozen. Een geschikte maximale oppervlaktetemperatuur (afhankelijk van de glimtemperatuur en de ontstekingstemperatuur van het stof). o De Economische ATEX-richtlijn indien ze voor het eerst in gebruik genomen werden na 30/06/03 (zie ook Hoofdstuk 3 van deel A van deze handleiding). . Indien geen blanco controleverslag (d. Met de verplaatsbare elektrische apparatuur worden o.Meet. .Verwarmingstoestellen. hefwerktuigen zoals een takel.4.Verlichtingstoestellen. B. .z.Schakelende toestellen.Meet. Afwijkingen die niet op korte termijn kunnen weggewerkt worden dienen samen met de te treffen maatregelen opgenomen te worden in een plan van aanpak zie tabel II. . bedoeld: . . beveiligingssystemen.Motoren.

De gevarenzones gemarkeerd zijn.2. toestellen en beveiligingsystemen die in de gevarenzones (kunnen) worden gebruikt én niet behoren tot de eigenlijke productie-installaties én nog andere dan elektrische ontstekingsbronnen kunnen veroorzaken.html) 6 ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 63 . toestellen en beveiligingssystemen die pas na 30/06/03 voor het eerst gebruikt werden (afhankelijk van de zoneklasse waarin ze gebruikt worden). - 6. C.safetynet. Hiervoor werd het volgend classificatiesysteem6 gebruikt: Tabel 6. Vastgestelde afwijkingen dienen samen met de te treffen maatregelen opgenomen te worden in een plan van aanpak zie tabel II. toestellen en beveiligingssystemen die pas na 30/06/03 voor het eerst gebruikt werden.3 deel C. Maatregelen voor overige arbeidsmiddelen. toestellen of beveiligingssystemen Bovenstaande werkwijze kan ook worden gevolgd voor vaste en verplaatsbare arbeidsmiddelen. niet-aangedreven handgereedschap e. toestellen en beveiligingssystemen zal dus een inventaris opgesteld moeten worden. Voorzien zijn van de voorgeschreven markeringen en vergezeld gaan van de voorgeschreven EG verklaring van overeenstemming voor die arbeidsmiddelen.de/EC-Projects/Rase. Hierbij is bijvoorbeeld te denken aan heftrucks of andere transportvoertuigen die rijden op diesel of LPG.1: Frequentie ontstekingsbronnen Waarschijnlijkheid Veelvuldig (V) Waarschijnlijk (W) Toevallig (T) Weinig waarschijnlijk (WW) Onwaarschijnlijk (O) Specifieke kenmerken Komt frequent voor Komt regelmatig voor gedurende levensduur Komt wel eens voor gedurende levensduur Onwaarschijnlijk maar mogelijk gedurende levensduur Hoogst onwaarschijnlijk gedurende levensduur Overgenomen van het Europese RASE – project (Risk Assessment of Unit Operations and Equipment. De mogelijke oorzaken van optreden. Daar het hier kan gaan om zeer uiteenlopende arbeidsmiddelen.3 Risicoanalyses van productietoestellen en installaties 1. nutsvoorzieningen. toestellen en beveiligingssystemen en verschillende types ontstekingsbronnen is het bijna onmogelijk om hiervoor een aantal algemeen geldende en eenvoudige voorschriften op te stellen. 2. http://www. Een inschatting van de frequentie van optreden van de ontstekingsbron. Ook voor die arbeidsmiddelen.d.Een geschikte beveiligingscategorie voor die arbeidsmiddelen.

000 of meer Eén dode 100.000 € Zware letsels 10. . Per toestel wordt een aantal mogelijke ernstverlagende maatregelen opgesomd. In ieder geval heeft de werkgever de wettelijke verplichting schade ten gevolge van een explosie zo veel mogelijk te voorkomen. Vervolgens werd voor ieder toestel of installatie vastgelegd welke frequentieverlagende maatregelen er moeten worden genomen. statistische zekerheid dat er nooit een stofexplosie zal optreden. Het is de verantwoordelijkheid van de werkgever om te beslissen of en welke (bijkomende) ernstverlagende maatregelen zullen worden genomen.De veiligheidsparameters van de betrokken stoffen (de maximale explosiedruk en de explosieklasse). Bij voorkeur wordt in de studie ook geargumenteerd waarom een bepaalde maatregel wordt getroffen.000.3.3 deel C. buiten of midden in de fabriek).000. Vastgestelde afwijkingen dienen samen met de te treffen maatregelen opgenomen te worden in een plan van aanpak. .2: Ernst van een explosie Ernst Catastrofaal Zeer ernstig Kritisch Marginaal Incidentenomschrijving Naar personen Naar installaties Talrjjke doden 1.000 € Beperkte letsels < 10.De toestellen en installaties die verbonden zijn met het beschouwde toestel. Zie tabel II.De plaats van de installaties (bijv. De ernst van een mogelijke explosie zal onder meer worden bepaald worden door: . De mogelijke ernst van de gevolgen van een stofexplosie zal bepalend zijn of (nog bijkomende) ernstverlagende maatregelen dienen te worden genomen.De aanwezigheid van personen en hun aantal. en indien dat niet mogelijk is de schade te beperken.000 à 1.3 deel C.000 à 100. . volume van een silo). Tabel 6. . Indien de werkgever beslist om één of meerdere ernstverlagende maatregelen in te voeren dient hij deze op te nemen in het actiepan voor regularisatie zie tabel II. Maar zelfs dan hebben we geen absolute. Door alle bovenvermelde preventiemaatregelen te nemen en toe te passen zal de kans op een stofexplosie aanzienlijk verkleind worden.000 € Merk op dat het in deze fase van de studie de bedoeling is dat de ernst van een explosie wordt bepaald voor de “onbeveiligde toestand”. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 64 . De doeltreffendheid of relevantie van de ontstekingsbron.De eigenschappen van de toestellen en installaties (bijv.

Beschrijvend gedeelte van de procédés en/of activiteiten 1. . bedrijfsleider.2.1.3. Inhoud explosieveiligheidsdocument: 1.Het meest recente controleverslag van de elektrische installaties in de gevarenzones. Stroomschema 1. Hieronder is de korte inhoudstabel van het explosieveiligheidsdocument weergegeven met een praktische beschrijving over hoe men dit document samenstelt. Ook de gevarenzone – indeling vormt een onderdeel van het document.2. .1.) en ook één of meerdere grondplannen en breng ze onder de rubriek “Administratieve gegevens”.De ingevulde stamkaart (tabel II. BESCHRIJVING OPSLAGPLAATSEN EN HET PRODUCTIEPROCES 1. .3. Technische maatregelen TER BESCHERMING TEGEN HET ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 65 . Organisatorische maatregelen 5.Organisatorische maatregelen per afdeling. Uit het document moet ondermeer blijken dat de explosierisico’s geïdentificeerd en beoordeeld zijn en dat afdoende maatregelen genomen zullen worden. Algemeen 1. 3.1 deel C). Gevarenzone – indeling ( zone en afmetingen ) Breng de opgestelde gevarenzone-indeling onder in de rubriek “Risicoanalyse / Gevarenbronnen en zonering”. Dit zijn de Stappen 3 t/m 9 van deel B en Stap 10 de grondplattegronden en de technische plannen.2. Referentiedocumenten en definities 3.7. Tabel veiligheidsparameters van de betrokken stoffen Breng de opgestelde beschrijving van het productieproces (Stap 1 en Stap 2 van het stappenplan deel B) onder in de rubriek “Beschrijving opslagplaatsen en het productieproces”. 4.. intern preventieadviseur. RISICOANALYSE / GEVARENBRONNEN EN ZONERING 3..1.2. GETROFFEN MAATREGELEN EXPLOSIEGEVAAR 5. 5. Gebouw – en ruimteaanduiding 1. EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT De werkgever heeft de verplichting om een explosieveiligheidsdocument op te stellen.adres.1. Wettelijk kader en betrokken personen Verzamel de voornaamste algemene administratieve gegevens van de onderneming (naam.3. Inventarisatie van de potentiële gevarenbronnen 3. ADMINISTRATIEVE GEGEVENS 1. aantal werknemers. 2. RISICOANALYSE / INVENTARISATIE EN ONTSTEKINGSBRONNEN EN EXPLOSIERISICO’S EVALUATIE VAN DE Breng de hieronder vermelde documenten onder in de rubriek “Risicoanalyse / inventarisatie en evaluatie van de ontstekingsbronnen en explosierisico’s” : .Lijst verplaatsbare en vastopgestelde elektrische apparatuur per afdeling.

. beveiligingssystemen en alle erbij horende verbindingsstukken die worden gebruikt of ter beschikking gesteld van de werknemers slechts in bedrijf worden genomen of gehouden wanneer uit het explosieveiligheidsdocument blijkt dat aan het gebruik ervan geen explosiegevaar verbonden is”. instructies. opstellingsschema.Breng de hieronder vermelde documenten onder in de rubriek “Getroffen maatregelen ter bescherming tegen het explosiegevaar” : . 6.De schriftelijke procedures. Stel daarom een beheerder aan en voer een periodieke evaluatie van het document in.3 ‘Plan van aanpak’ onder in de rubriek “Actieplan met te nemen maatregelen”. 7.Alle beschikbare attesten en EG – verklaringen van overeenstemming van de apparaten en beveiligingssystemen die (kunnen) gebruikt worden in de gevarenzones. 8. BIJLAGEN Bijlage 1 : Plannen (plattegrond.Een overzicht van de getroffen technische maatregelen die genomen zijn per afdeling en per arbeidsmiddel (tabel II.2 deel C). registratieformulieren en verslagen opgesteld in het kader van de getroffen organisatorische maatregelen. BEHEER VAN HET EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Uiteraard is het de bedoeling dat het explosieveiligheids-document actueel gehouden wordt. apparaten. HANDTEKENING EINDVERANTWOORDELIJKE(N) 9.1 of II. Bij het vastleggen van de deadlines dient rekening gehouden te worden met de volgende bepaling “vanaf 30/06/03 mogen installaties. evacuatiewegen nooduitgangen) Bijlage 2 : Stroomschema van het procédé met vaste brandbare stoffen Bijlage 3 : Veiligheidsinformatiebladen van de betrokken stoffen Bijlage 4 : Zoneringstekeningen – stofontploffingsgevaar Bijlage 5 : Organisatorische maatregelen – stofontploffingsgevaar Bijlage 6 : Technische maatregelen – stofontploffingsgevaar & ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 66 . . ACTIEPLAN MET TE NEMEN MAATREGELEN Breng de ingevulde tabel II.

6 Klasse en afmeting stofafzetting I.3 Gevarenbronnen Gegevens voor Stamkaart Arbeidsmiddel II.7 Openingen in gevarenzone I.9 Plattegronden en technische plannen ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 67 .8.4 maatregelen (technisch/ organisatorisch ) I.1 Stamkaart afdeling H2 wet of III.1 Beschrijving productieproces I.3 Plan van aanpak stofwolke I.5 Ventilatie omstandigheden - II. FLOW-SCHEMA: PLAN VAN AANPAK EXPLOSIEVEILIGHEIDSDOCUMENT Bekend met de Neem deel A door Ja Nee Is de fabriek Ja Nee Bent u in het bezit van een Nee Ja Volg de werkwijze van bijlage I deel B Volg de werkwijze bijlage II van deel C Volg de werkwijze bijlage III van deel C H1 theorie I.2 Inventarisatie grondstoffen I.2 Stamkaart arbeidsmiddel III.2 Neem de vragenlijst door I.8 Gevarenzones Gegevens voor Stamkaart Afdeling I.1 Neem de checklijst organisatorische maatregelen door II.

BIJLAGE II: RISICOANALYSE ONTSTEKINGSBRONNEN EN EXPLOSIEGEVAAR ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 68 .

1: Stamkaart Afdeling Stamkaart Explosieveiligheidsdocument Afdeling: Algemene gegevens Zone + argumentatie Organisatorische maatregelen + argumentatie Productielocatie: Nr. Arbeidsmiddel Identificatie Uren/Jaar Product: gemengd Stofklasse Extra borging Afzuiging nummer of grondstof Tabel II.1a: Stamkaart Afdeling Stamkaart Explosieveiligheidsdocument Arbeidsmiddel: Afdeling: Productielocatie: Nr. Algemene gegevens Functie arbeidsmiddel Datum in dienst Technische documentatie J / N Aanwezigheid handleiding J / N Aanwezigheid instructiekaart J / N Zone machine Zone omgeving IP-graad motor Risico identificatie potentiële ontstekingsbronnen Bronvermelding Beschermingswijze Mogelijke ontstekingsbronnen Relevant Oorzaak Frequentie Toegepaste bescherming Omschrijving Organisatorische maatregelen Technische maatregelen Opmerking ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 69 . Nr.Tabel II.

Algemene gegevens Functie arbeidsmiddel Datum in dienst Technische documentatie J / N Aanwezigheid handleiding J / N Aanwezigheid instructiekaart J / N Omschrijving product(en) Deeltjes grootte (mm) Vochtgehalte (%) Kst Waarde (bar. hete gassen incl.2: Stamkaart Arbeidsmiddel Stamkaart Explosieveiligheidsdocument Arbeidsmiddel: Afdeling: Locatie: Nr. hete deeltjes Mechanische vonken Slijp en lasvonken Elektrische energie Statische elektriciteit Bliksem Zwerfstromen Elektrische magnetische straling Hybride mengsel Stofklasse Brandklasse CE Oorzaak Risicobepaling Opmerkingen Zone machine Zone omgeving Verantwoordelijk voor zone indeling: Naam: Afdeling: Toegepaste bescherming Motoren Explosiebeveiliging Afzuiging Reiniging Aanduiding ontploffingsgevaar Onderhoudsprogramma Vergunningssysteem Omschrijving IP Opmerking ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 70 .Tabel II.m/s) Minimum ontstekingsenergie (mJ) Minimum ontstekingstemperatuur (ºC) Maximale oppervlaktetemperatuur 2/3 van de minimum ontstekingstemperatuur (ºC) Explosiegrenzen LEL Productie uren op jaarbasis Risico identificatie Potentiële Relevant Frequentie Ernst ontstekingsbronnen Ja/nee Spontane reactie Hete oppervlakte Vlammen.

1a vermeld hoe men te werk dient te gaan. of verzamel de verwijzingen naar die documenten. 5) Vul de algemene gegevens is.1a) bouwt verder op de zonering van deel B.2 deel C. Deze lijst dient gebruikt te worden als geheugensteun voor mogelijk te nemen maatregelen. Per arbeidsmiddel/ groep dient een aparte kaart ingevuld te worden. de aanwezigheid van gemengd product of grondstof. afdeling. In deze handleiding zijn twee methodes aangeboden om de risicoanalyse te maken. Bij deze tabel wordt meteen op arbeidsmiddenniveau ingezoomd. deel B). stofklasse en de aanwezigheid van een extra borging. 1) De eerste stap is per afdeling tabel II.1 Checklist “Organisatorische Maatregelen” (Bijlage III. 4) Noteer in tabel II. Verzamel de beschikbare documenten zoals procedures. het identificatienummer.3 (bijlage II. aanwezigheid van een explosieve atmosfeer in een aantal uren/jaar.1 (bijlage II.Praktische werkwijze Met behulp van de informatie uit deel C van de handleiding en met behulp van de formulieren uit deze bijlage ‘Bijlage Risicoanalyse ontstekingsbronnen en explosiegevaar’: is een risicoanalyse uit te voeren. deel C) invullen met de gegevens uit tabel I. toestellen en beveiligingssystemen die opgesteld staan of (kunnen) worden gebruikt in de gevarenzones en die niet behoren tot de eigenlijke productie-installatie.1 en tabel II.1 deel C. Eventuele vastgestelde afwijkingen dienen samen met de adviserende maatregelen opgenomen te worden in het “Plan van aanpak” zie tabel II. Dit dient overeen te komen met de gegevens in tabel II. productielocatie en nummer van het arbeidsmiddel. deel C). instructies en registratieformulieren.2 geschikt om te gebruiken. Daarnaast is deze methode geschikt voor fabrieken die duidelijke afscheidingen hebben tussen de verschillende procesonderdelen.1 en tabel II. 2) Doorloop de tabel III. 7) Neem eventuele afwijkingen samen met de te treffen maatregelen op in de tabel II. Daarnaast vaste en verplaatsbare overige arbeidsmiddelen. 3) Noteer per afdeling de aanwezige arbeidsmiddelen. Noteer per arbeidsmiddel de volgende kenmerken.3 deel C. deel C). Voor fabrieken die geen duidelijk scheiding hebben tussen de procesonderdelen is tabel II. Hieronder staan de stappen voor tabel II. De eerste methode (tabel II.1a deel C het arbeidsmiddel. Maak gebruik van de informatie uit bijlage I deel B. Arbeidsmiddelen zijn vast opgestelde en verplaatsbare elektrische apparatuur en installaties in de gevarenzones. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 71 . 6) Vul de rest van de stamkaart in aan de hand van paragraaf 1.1 (bijlage I.3 “Plan van aanpak”. Ook de ernstverlagende maatregelen die zullen worden getroffen dienen te worden opgenomen in de tabel II.

uitvoering ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 72 .Tabel II.3: Plan van aanpak Nr Afdeling Punt van aandacht Verantwoordelijke Uitvoerings termijn Budget / Middelen Verantw.

BIJLAGE III: EXTRA INFORMATIE ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 73 .

Het toepassen van een nieuwe technologie.De gevaren en risico’s. toegangsverbod . Er wordt passend gevolg gegeven aan de eventuele vastgestelde afwijkingen.Wordt schriftelijk ondersteund (o.).De te treffen maatregelen (standplaats van vrachtwagen.Tabel III.Het veranderen of in dienst nemen van nieuwe arbeidsmiddelen. b Procedure voor de bestelling en in dienst name van (nieuwe) arbeidsmiddelen en van de collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen: Bestelbon wordt opgesteld en getekend door de intern preventieadviseur. stilleggen motor.Waar. . d Procedure voor het uitschrijven van werkvergunningen door een bevoegd persoon : Nr Opmerkingen ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 74 .Het veranderen van werkpost of functie. c Procedure en instructies voor de inname van (nieuwe) grondstoffen: Procedure voorziet in een controle / analyse van de relevante eigenschappen van de grondstoffen (bijv. veiligheidsparameters).Wat te doen bij noodsituaties. rookverbod.m. . Er is toezicht op de naleving van de instructies. aansluiten op aardingsklem.. .Wordt geregistreerd (hulpmiddel is een opleidingsmatrix) Tijdens de opleiding komen ten minste aan bod : . De werknemers kunnen te allen tijde de bedienings – en veiligheidsinstructies en alle overige relevante informatie raadplegen. .Wordt op regelmatige tijdstippen herhaald. procedures en veiligheidsinstructies). .. . .Het in dienst treden. . Verslag voor indienststelling wordt opgesteld door de intern preventieadviseur.1: Checklist Organisatorische Maatregelen Checklist Organisatorische Maatregelen Maatregel Beoordeling (ja/neen/nvt) a Procedure voor de opleiding van de werknemers 0pleiding voorzien bij : . De opleiding : . concentratie hexaan in schroot. Er bestaan instructies voor de inname van grondstoffen met vermelding van : .De getroffen en te treffen voorzorgsmaatregelen (organisatorisch en technisch). hoe en wanneer er explosiegevaar is of kan zijn.

die gekend zijn bij de werknemers. h Procedure voor de reiniging van arbeidsplaatsen en – middelen: Opmerkingen ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 75 . ontstoppen van leidingen).. Er is schriftelijke registratie van de uitgevoerde onderhoudswerkzaamheden. bunkers). arbeidsmiddelen en arbeidsplaatsen.). In de werkvergunning staan minimaal de gegevens zoals vermeld in de handleiding. Jaarlijkse controle (of meting) van de elektrische conductiviteit van de verschillende mechanische elementen ten einde statische elektriciteit te vermijden. De conformiteit van nieuwe of herstelde of gereviseerde arbeidsmiddelen en (installatie)onderdelen met de wettelijke bepalingen en de gevarenzone-indeling wordt nagegaan vóór in dienst name. De herstellingen en revisies van elektrische en niet – elektrische apparatuur en beveiligingssystemen (uit de gevarenzones) gebeuren door een bevoegd persoon of firma.Nr Checklist Organisatorische Maatregelen Maatregel Beoordeling (ja/neen/nvt) Er bestaat een procedure voor het uitschrijven van werkvergunningen voor : . . Er zijn instructies opgesteld en toegelicht voor het uitvoeren van onderhouds – en herstelwerkzaamheden (bijv. werkkledij en persoonlijke beschermingsmiddelen in de gevarenzones: Er bestaan schriftelijke instructies ter zake.. Er is toezicht op de correcte naleving van de bepalingen opgenomen in de werkvergunning. f Procedure voor onderhoudswerkzaamheden: Er is een procedure voor de melding en opvolging van defecten en gevaarlijke situaties. e Procedure voor periodiek en preventief onderhoud van arbeidsplaatsen. Er bestaat een procedure voor de in beslagname en terug in gebruikstelling van installaties. slijpen.Eventueel andere onderhouds – of herstelwerkzaamheden (bijv. . installaties en beveiligingssystemen: Er bestaan preventieve onderhoudsschema’s opgesteld op basis van de aanbevelingen van de fabrikant. arbeidsmiddelen.Werkzaamheden in besloten ruimten (silo’s. De mobiele en draagbare arbeidsmiddelen en collectieve beschermingsmiddelen. de werkkledij en pbm’s zijn passend gemerkt zodat verkeerd gebruik uitgesloten is .Werkzaamheden met open vlam (lassen. g Procedure voor het gebruik van mobiele en draagbare arbeidsmiddelen. het ontstoppen van leidingen).

uitvoering en opvolging van de periodieke controles van installaties en arbeidsmiddelen: De elektrische installaties. Opmerkingen Noot : Bij het overlopen van de checklist is het aan te raden de toelichting onder 6. i Procedure voor de planning. l Noodprocedures: Er is een intern noodplan opgesteld dat ten minste de noodsituaties brand en explosie behandeld.de noodverlichting. de waarschuwings – en alarmeringsmiddelen. uitvoering en opvolging van de periodieke nazichten van installaties en arbeidsmiddelen: De elektrische installaties. verbod gebruik perslucht. zodat voldaan is aan de praktijk van schoonhuishouden. Rookverbod is op afdoende wijze gemarkeerd en wordt gerespecteerd. uitschakelen ontstekingsbronnen. Er wordt passend gevolg gegeven aan de vastgestelde afwijkingen. m Rookverbod: In de gevarenzones (en bij voorkeur algemeen) geldt een strikt rookverbod. ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 76 . Er zijn instructies opgesteld en toegelicht voor het uitvoeren van de reinigingen (bijv. Er is een interne interventieploeg opgericht en opgeleid. de verwarmingsinstallaties. stoomtoestellen. dragen persoonlijke beschermingsmiddelen). k Procedure Werken met derden: De wettelijk voorgeschreven procedure is voorzien (mét schriftelijk contract). … worden regelmatig nagezien door een bevoegd persoon. Het intern noodplan werd toegelicht aan de betrokken werknemers en wordt regelmatig geoefend. van de handleiding te lezen. de brandbestrijdingsmiddelen.Nr Checklist Organisatorische Maatregelen Maatregel Beoordeling (ja/neen/nvt) Er bestaan schriftelijke reinigingsprogramma’s. Er wordt passend gevolg gegeven aan de vastgestelde afwijkingen. Er is voorzien in de schriftelijke registratie van uitgevoerde reinigingen. j Procedure voor de planning. persluchtvaten en hefwerktuigen worden periodiek (volgens de wettelijke frequentie ) gecontroleerd door een Externe Dienst voor Technische Controles op de Werkplaats. Er is schriftelijke registratie van de nazichten.1.

2.snelheid van meer dan 2. 1. Vragen Algemeen 1 Is er een instructie waaruit Norm ja nee onbekend toelichting 2 3 4 blijkt dat roken verboden is binnen de gebieden die vallen onder de ATEX zonering? Is er markering aanwezig welke wijst op explosierisico? Is er markering aanwezig welke wijst op rookverbod? Voldoen de elektrische installaties aan de zone-eisen? Bij alle ingangen van de fabriek Bij alle ingangen fabriek + losen laadpunten Zone 20: IP6X. In andere gevallen moet lucht naar buiten worden geblazen Voldoen de stofconcentraties Stofconcentratienorm: in de omgevingslucht buiten de Maximum 3 mg/m3 installaties aan de normen? Zijn alle handbijstorten Alle handbijstorten dienen een voorzien van lokale afzuiging? lokale afzuiging te hebben.) blijven binnen de installaties Na openen luiken dient de installatie stil te vallen. geen lekpunten zichtbaar 5 6 7 Zijn alle installaties die binnen de fabrieksgebouwen aanwezig zijn stofdicht? (denk ook aan transportbanden/ automatisch reinigende magneten etc!) Zijn alle machineluiken voorzien van veiligheidsschakelaars? Luchtverplaatsingen binnen de installaties (bv ten gevolge vullen/legen silo's.transport van meer dan 100 m3/uur .5.0 mg/m3.2: Vragenlijst Nr. andere ruimten: Zone 22+NGG: IP5X Alle systemen/voorzieningen gesloten. in inwendige van productie installaties Zone 21: IP6X. dan transport voorzien zoveel mogelijk wordt voorkomen? van adequate afzuiging om stof buiten het systeem te voorkomen Vuistregel: afzuiging Noodzakelijk bij . 8 9 10 Alleen gefilterde lucht waarbij stofconcentratie max 3. Indien 1 niet vormgegeven dat stofuitstoot mogelijk. Stofuitstoot buiten het Zijn de transporten van grondstoffen en eindproducten systeem (machines.0 mg/m3 is mag in werkruimten worden geblazen. stofconcentraties in omgevingslucht tijdens storten mag niet boven 3 mg/m3 zijn. dusdanig ontworpen en installaties en/of silo's) is niet mogelijk. binnen 2.en lospunten indien stofgehalte in de lucht in deze ruimten tijdens lossen meer is dan 3. transport etc.Tabel III.5 m/s ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 77 .5 m van alle laad.

stofvan perslucht bij reiniging en/of verspreiding en persoonlijke stofverwijdering bij in bedrijf veiligheid zijnde machines/ installaties Zijn de vloeropeningen naar Opening is op een hoger niveau silo's en transporten zodanig aangebracht of voorzien van uitgevoerd dat wordt veegranden van min 5 cm hoog voorkomen dat vreemde voorwerpen vanaf de vloer makkelijk via de opening in de installatie komen? Zijn alle installaties en metalen Maximale weerstand naar het onderdelen voorzien van oppervlak < 10 Ohm. 10 x6 Ohm lossen) Worden de juiste bigbags gebruikt? Zijn alle lospunten voor Maximale weerstand van bigbag bigbags met typen C voorzien naar het grondoppervlak < 10 x8 van aarding voor de bigbag? Ohm Zijn alle onderdelen van de Eisen pneumatische transporten Koppelingen bestaan uit metaal/koper > 100 mm2 elektrisch geleidend. scheuren en gaten waarin zich stof kan ophopen en daardoor moeilijk te reinigen zijn.11 Zijn alle vloeren voldoende glad en reinigbaar of uitgevoerd als roostervloer? Zijn alle gladde vloeren voorzien van veegranden? Is er bij nieuwe installaties rekening gehouden met het voorkomen/minimaliseren van stofafzetting? 12 13 14 15 Kunnen de nieuwe installaties eenvoudig 1. 2.staalconstructies zodanig dat weinig/geen stofafzetting plaatsvindt Visuele beoordeling op deze aspecten. silo's. beschikbaar op elke relevante plaats en goede werking! Indien mobiele stofzuigers in gebruik dan dient elektrische installatie geschikt te zijn voor de zone die ie geldt in de ruimte waar de stofzuiger gebruikt wordt.raamopeningen met min.) Zijn alle lospunten voorzien Maximale weerstand van van aarding voor vrachtauto's? aardlip vd auto naar de aarde (stortputten en pneumatisch max. potentiaalverschillen en vonken muren.v. stalen voorkoming van constructies. ( meestal dus zone 22) Is er een verbod op het gebruik VERBODEN i.geïnspecteerd. Minimale hoogte veegrand = 5 cm Voorbeelden: . 16 17 18 19 20 21 22 Criteria: eenvoudig te gebruiken. etc.m. doorverbonden en geaard? Alle verbindingen tussen autotransport en fabriek dienen buiten het gebouw gemaakt te zijn ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 78 .kabelgoten verticaal geplaatst . ter aarding? (incl. helling van 60 graden . vloeren.schoongemaakt worden? Is er een stofzuiger/systeem beschikbaar om stofophoping te verwijderen? Vloeren vrij van naden.onderhouden en 3. hoppers.

en verwijderingapparatuur? De maximale oppervlaktetemperaturen in de fabriek zijn nooit hoger dan 125 graden < 24 Volt / IP 6X / zone 20 Denk aan gereedschap vervaardigd van brons Werkkleding hoort van antistatisch materiaal te zijn gemaakt (uitgevoerd in katoen) Denk ook aan doorwerkkleding Bij v Stenenvanger Bij temperaturen vanaf 125 ºC bestaat het gevaar van ontbranding van stof.23 24 25 26 27 Voldoen alle handlampen aan de criteria? Wordt alleen vonkvrije gereedschap gebruikt bij reiniging van de silo's etc. 28 29 Vallen de transporten stil bij verstoppingen of andere storingen? Voldoet de wijze van verwarming van vloeistoffen in tanks aan de eisen? Vloeistoffen in tanks mogen niet direct met elektrische elementen verwarmd worden Organisatorische en procedurele vereisten 30 Is er een brandbon/vuur 31 32 33 34 35 36 37 vergunning protocol in gebruik ? Is er een schoonmaakprogramma en housekeeping programma actief ? Is er een preventief onderhoudsprogramma aanwezig? Is er een periodiek RI&E programma wat eveneens explosierisico's inventariseert en evalueert ? Worden alle medewerkers geïnformeerd over de risico's van optreden van stofexplosies ? Worden derden die in gebouwen komen met een ATEX zone geïnformeerd over de risico's van stofexplosies ? Zijn de explosie risico's en de te volgen maatregelen en procedures opgenomen in de bedrijfstrainingen ? Heeft het bedrijf een procedure van toezicht dat nieuwe machines en installaties bij aanschaf voldoen aan de CE/ATEX normen? Dit programma moet in lijn zijn met het programma als aanwezig in de bijlage Specifieke BHV trainingen en algemene noodsituaties trainingen en oefeningen ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 79 .q brandveiligheid ? Zijn de ontvangsten van grondstoffen voorzien van reinigings. Voldoet de werkkleding aan de veiligheidseisen m.t. Oppervlakken die heter dan 125 ºC kunnen worden dienen geïsoleerd te zijn. elektrostatische oplading/ c.b.

(LEL > 25 gr/m3.38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 Worden bij het inkoop / gebruik De leverancier behoort van nieuwe grondstoffen de grondstoffen (m.n. daadwerkelijk met de fabrieksaarde verbonden ? Worden in de praktijk de bigbags van het type C ook daadwerkelijk geaard tijdens de lossing ? Is de losinstallatie voor bigbags ook geaard ? Is er een goede procedure voor de inkoop van machines en apparatuur ? Zijn de deuren van alle Uitzondering bij actieve schakelkasten van elektrische werkzaamheden aan de installaties altijd gesloten? betreffende elektrische installaties Grondstofinname 54 Zijn er elektromagneten geïnstalleerd voor de reiniging ? ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 80 . MIT>250graden mits voorzieningen zijn getroffen) Worden aanwezige controle en inspectie programma's in praktijk daadwerkelijk uitgevoerd voor: * periodieke inspectie van fabriek en apparatuur op lekkages * periodieke inspectie op effectiviteit van schoonmaakprogramma's * periodieke inspectie van fabriek en apparatuur op effectieve werking en voldoende onderhoud * controle op gebruik brandbon/veiligheidsvergunnin gen * controle en meting op aangeven aardweerstanden effectieve aarding …… * controle en inspectie op afzuigfaciliteiten * controle op gebruik aarding bij lossen van grondstofwagen * controle op het gebruik van aarding bij het lossen van bigbags Is er een silo-afdaal en tank betredingsprocedure? Worden in praktijk bij alle Uitzondering vormt het lossen pneumatische innamen de van niet gevaarlijke grondstoffen transportmiddelen zoals mineralen. MIE>15mJ. niet explosie risico's geëvalueerd ? agrarische) met MSDS data te voorzien.

d. voor zover ze binnen geplaatst zijn. schroeven e. Bijvoorbeeld middels U-buis. stofconcentraties in omgevingslucht van de put tijdens storten mag niet hoger dan 3 mg/m3 zijn.55 56 57 Zijn er zeven aanwezig voor verwijderen van vreemde delen.) 61 Zijn deze transporten volledig 62 omkast met staal ? Worden deze transporten automatisch gestopt wanneer het materiaal zich ophoopt of is het zo ontworpen dat het niet kan ophopen ? Wanneer een transport een overloop heeft is er geen beveiliging nodig. voorzien van explosie ontlasting? Bij vertraging onder 80% alarm en afschakelen elevator en aanvoer (lijnvergrendeling) Transporten (ketting. aspiratie: druksensor met explosie schuif of ontlasting naar buiten of aspiratie opstelling buiten Lokale afzuiging heeft algemeen de voorkeur boven centrale afzuiging.0 mg/m3 ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 81 . 2. bij afvoer op elevator: ontlasting E naar buiten. Een beveiliging bestaat meestal uit een eindschakelaar aan een luik wat wordt open geduwd. elevatoren 58 Zijn alle elevatoren voorzien 59 60 van snelheidscontrole ? (toerenwachter) Hebben alle elevatoren tussen de inname en hoofdmenger scheefloopdetectie ? zijn alle elevatoren in de inname. 3. om te kunnen vaststellen of filters verstopt raken Aspiratie systemen 66 zij installaties gebouwd na 67 1/7/2003 voorzien van een lokale afzuiging? Is er monitoring van de drukopbouw in filters ? Zijn alle ventilatoren geplaatst in het schone lucht gedeelte van filter ? Werkt het luchtfilter in de afzuiging effectief Zijn filterdoeken anti-statisch ? 68 69 70 Max stof concentratie in uitblaaslucht = 3. bijv.Bij afvoer in onderbunker: ontlasting onderbunker naar buiten. Hamermolen 63 Hebben alle hamermolen 64 65 lagers temperatuurbewaking ? Hebben de maalkamers temperatuurbewaking ? Staan de hamermolens in een afgezonderde ruimte en is explosie ontlasting voorzien? 1. hout? Worden stenen afgevangen op de roosters van de stortput? Zijn alle stortputten voorzien Alle stortputten dienen voorzien van lokale afzuiging? te zijn van afzuiging.

71 Zijn centrale filter kasten en Is eis bij verwerking van centrale afzuiging voorzien van materialen met een MIE tussen explosie ontlasting (naar 1 en 15 MJ buiten)? Persen 72 Zijn alle persen voorzien van een volloopdetectie ter voorkoming van vuur in de matrijs? Koelen Zijn de koelers uitgerust met een rookdetectie systeem ? Heftrucks en dergelijke Zijn alle heftrucks en dieselunits op het bedrijf voorzien van vonkenvangers? ©Nevedi handleiding 2005 ATEX-richtlijn 137 82 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful