You are on page 1of 4

Demokracja parlamentarna II Rzeczypospolitej do zamachu majowego 1926 roku Po uchwaleniu konstytucji marcowej rząd Wincentego Witosa ostatecznie ustąpił

we wrześniu 1921 roku. Do czerwca na czele rządu stał Antoni Ponikowski, następnie Artur Śliwiński i Julian Nowak. Żądano jasnego ustalenia kompetencji Józefa Piłsudskiego w sprawie ustalania rządu. 5 listopada 1922 odbyły się wybory do parlamentu, w których zarejestrowano 19 list kandydatów (Ukraińcy galicyjscy zbojkotowali wybory). Nie ustalono żadnego progu wyborczego, dlatego na początku pierwszej kadencji sejmu było dziesięć klubów partyjnych, zaś pod koniec aż siedemnaście. W pierwszych wyborach partie prawicowe (Chrześcijańska Jedność Narodowa) zdobyły 28% głosów w Sejmie i 36% w Senacie, partie centrowe 30% w Sejmie i 25% w Senacie, lewica uzyskała odpowiednio 22% i 14%, zaś mniejszości narodowe 20% i 24 %. Taki rozkład głosów utrudniał zebranie większości parlamentarnej i wymusił zawiązanie koalicji centroprawicowej. W latach 1921-1926 w sumie powołano trzynaście ekip rządowych. 9 grudnia 1922 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało na pierwszego prezydenta Gabriela Narutowicza (jego kontrkandydatami byli Stanisław Wojciechowski i Maurycy Zamoyski). Mimo akcji propagandowej endecji Narutowicz zdecydował się być prezydentem wszystkich obywateli. Mimo manifestacji zwolenników endecji i blokady drogi do Sejmu prezydent zostaje zaprzysiężony 11 grudnia. 16 grudnia 1922 roku dochodzi do udanego zamachu na życie nowo wybranego prezydenta na wystawie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych przez Eligiusza Niewiadomskiego, zaś jego funkcje przejmuje marszałek Maciej Rataj. 20 grudnia Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta Stanisława Wojciechowskiego.Od 19 stycznia 1923 roku pracami rządu zaczyna kierować Władysław Sikorski, który w swoim exposé zapowiada normalizację stosunków w państwie. 17 maja 1923 roku podpisany zostaje pakt lanckoroński – porozumienie pomiędzy endecją a PSL „Piast”. Nowy rząd miał zostać oparty na koalicji endecji, chadecji i PSL „Piast”. Dojście chrześcijańskiej prawicy do władzy skutkowało naciskiem na polonizację Kresów Wschodnich, ograniczeniem

ustawodawstwa społecznego, zmniejszeniem kompetencji Piłsudskiego, a także przeprowadzenie reformy rolnej – zakładającej roczną parcelację wielkiej własności 200 tysięcy hektarów – wykup miał nastąpić za pełną, rynkową cenę. Chłopów małorolnych i bezrolnych pozbawiono prawa pierwokupu. Nowe zasady reformy rolnej ustalono za rządów Władysława Grabskiego w 1925 roku (parcelacja miała być dobrowolna, jednak istniał obowiązek parcelacji przynajmniej 200 tysięcy ha rocznie). 28 maja 1923 roku władzę przejmuje rząd Chjeno-Piasta (oparty na pakcie lanckorońskim), na czele którego, ponownie jako premier, staje Wincenty Witos. Piłsudski, reagując na zmiany układu sił, rezygnuje z przewodnictwa w Ścisłej Radzie Wojennej i przenosi się do Sulejówka. Pod władzą nowych ugrupowań w państwie dochodzi do pogorszenia sytuacji społecznej i gospodarczej. Strajkuje górnictwo, komórki sabotażowe KPRP organizują zamachy bombowe. Dochodzi do militaryzacji kolei i wprowadzenia stanu wyjątkowego. 5 listopada 1923 roku w Krakowie wybucha strajk powszechny. Gospodarka jest w stanie całkowitego załamania. Rząd, nie potrafiąc poradzić sobie z nabrzmiewającymi problemami podaje się do dymisji 14 grudnia 1923 roku. Kolejny rząd powołany zostaje 19 grudnia 1923 roku, a jego głównym celem jest wprowadzenie programu ratowania skarbu. Na czele nowej Rady Ministrów staje ekonomista – Władysław Grabski. Nowe władze prowadzą do zrównoważenia budżetu, wprowadzenia pełnowartościowego złotego, nadzwyczajnego podatku majątkowego, waloryzacji podatków, a także redukcji wydatków państwowych. 11 stycznia 1924 roku zostaje przyjęta ustawa o ratowaniu skarbu. W latach 1924-1925 na scenie politycznej pojawiają się nowe ugrupowania – Niezależna Partia Chłopska (partia kryptokomunistyczna), Klub Pracy (bliski Piłsudskiemu, na którego czele stoi Kazimierz Bartel) oraz Stronnictwo Chłopskie (osłabienie PSL „Wyzwolenie”). Latem 1924 roku dochodzi do zaostrzenia sytuacji na Kresach Wschodnich. W związku z działalnością dywersyjnych oddziałów ZSRR i akcjami terrorystycznymi utworzony zostaje Korpus Ochrony Pogranicza. Wyzwaniem staje się przeprowadzenie opartej na pakcie lanckorońskim reformy rolnej.

Konkordat między Polską a Stolicą Apostolską zostaje podpisany 10 lutego 1925 roku przez rząd Władysława Grabskiego. Konstytuował on zapisana w konstytucji marcowej uprzywilejowaną pozycję Kościoła katolickiego – państwo traciło wpływ na sprawy kościelne, zaś kościół zyskiwał istotne przywileje w państwie. Na podstawie konkordatu nominacja biskupów i arcybiskupów przez papieża następowała po zaciągnięciu opinii rządu polskiego. Biskupi składali jednak przysięgę na wierność prezydentowi, Rzeczpospolitej i konstytucji. Kościół miał także prawo mianowania nauczycieli religii, a także ich kontrolowania. Kler rzymskokatolicki podlegał sądownictwu kościelnemu i prawu kanonicznemu. Konkordat potwierdzał prawa majątkowe Kościoła. Wprowadził także nowy podział administracyjny – biskupstwa wileńskie i krakowskie awansowały do rangi arcybiskupstw. Watykan uznał granice Polski i zgodził się na parcelację majątków kościelnych. Po śmierci kardynała Edmunda Dalbora prymasem Polski zostaje w 1926 roku August Hlond. Za rządów Grabskiego, który ustępuje 13 listopada 1925 roku, dochodzi do zawarcia układów w Locarno, wojny celnej z Niemcami oraz następuje druga fala inflacji. Władzę od 20 listopada 1925 roku obejmuje rząd koalicyjny Skrzyńskiego, który ostatecznie ustępuje 5 maja 1926 roku (strajki, wystąpienia członków PPS). 10 maja 1926 roku prezydent Wojciechowski powołuje Wincentego Witosa na premiera – powstaje drugi rząd Chjeno-Piasta. Doprowadziło to do zamachu stanu przeprowadzonego przez Józefa Piłsudskiego. Głównym powodem zamachu majowego był kryzys parlamentarnego systemu rządów. Do kryzysu w 1926 roku doprowadziło kilka czynników. Przede wszystkim na polskiej scenie politycznej funkcjonowało bardzo wiele partii – w 1925 roku było ich 96. Sytuacja narodowościowa wpływała na to, ze obok partii polskich powstawały partie mniejszości narodowych. W związku z wielopartyjnością trudno było zbudować w parlamencie trwałą większość, która pozwoliłaby na prowadzenie jednolitej i długofalowej polityki państwa. Nietrwałość większości parlamentarnej powodowała częste zmiany rządów (do 1926 roku funkcjonowało 14 gabinetów). Na problemy z budowaniem młodej demokracji nałożyły się niepowodzenia w polityce gospodarczej kolejnych rządów. Nieustabilizowanie rynku wewnętrznego, wojna celna z Niemcami, a także liczne strajki i manifestacje. Do kryzysu przyczyniły się także

konflikty społeczne, porażki w polityce zagranicznej, szerząca się korupcja, a także zaostrzenie konfliktów na tle narodowościowym. Impulsem do przeprowadzenia zamachu stało się powołanie przez prezydenta Wojciechowskiego rządu Wincentego Witosa – ChjenoPiasta, złożonego z przedstawicieli endecji, chadecji, NPR, PSL „Piast”.