You are on page 1of 5

Polskie państwo pod okupacją Pierwsze organizacje konspiracyjne w kraju

We wrześniu 1939 roku na okupowanych terenach polskich zaczęła rozwijać się siatka konspiracyjna. Wielu oficerów z myślą o przyszłej walce podziemnej zrzuciło mundury. Ukryto również część broni i amunicji. W różnych rejonach Polski do końca września w ciągu pary tygodni powstało kilkanaście innych organizacji o charakterze wojskowym. W Krakowie powstał Związek Orła Białego (major Kazimierz Kierzkowski), własne organizacje stworzył Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Strzelecki. Także wielu generałów wydało rozkazy o podjęciu pracy w konspiracji. 27 września 1939 roku w Warszawie powołano organizację konspiracyjną – Służba Zwycięstwu Polski, na czele której stanął generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski, a szefem sztabu pułkownik Stefan Rowecki, pseudonim Grot. Przy Służbie Zwycięstwu Polski utworzono Główną Radę Polityczną o charakterze koalicyjnym, do której weszli członkowie Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Narodowego. Kadrę SZP w listopadzie 1939 roku, na rozkaz generała Władysława Sikorskiego, przejęła nowa organizacja – związana z rządem emigracyjnym - Związek Walki Zbrojnej, Jej głównym komendantem został przebywający na emigracji generał Kazimierz Sosnkowski. 14 lutego 1942 roku na ZWZ został przemianowany na Armię Krajową (AK). W skład ZWZ weszło 24 tysiące zaprzysiężonych członków SZP, a współpracę nawiązało kilkadziesiąt organizacji konspiracyjnych. W pierwszym okresie istnienia ZWZ podstawowym zadaniem był wywiad na rzecz aliantów i akcje propagandowe.

Polskie Państwo Podziemne
Polskie Państwo Podziemne, czyli podziemne organy administracji i władzy państwowej, istniały i rozwijały się od 1940 roku. W lutym 1940 roku przedstawiciele PPS, SL i SN powołali Polityczny Komitet Porozumiewawczy (PKP), który wspierał działania Delegatury oraz współpracował z Komendą ZWZ. W 1944 roku PKP przekształcono w Radę Jedności Narodowej (przewodniczący Kazimierz Pużak) i poszerzono jej skład o inne ugrupowania. Miała ona wpływ na obsadę stanowisk w Delegaturze Rządu na Kraj, wytyczała główne kierunki

konspiracyjnej polityki. Konspiracyjną władzą cywilną w Polsce została Delegatura Rządu na Kraj. Na jej czele początkowo stał Cyryl Ratajski, od września 1942 roku stał Jan Piekałkiewicz, a od kwietnia 1943 roku Jan Stanisław Jankowski. Delegat reprezentował rząd polski na emigracji, a równocześnie Polskie Państwo Podziemne. W skład biura delegata rządu wchodziło kilkanaście departamentów, które w kolejnych latach tworzyły swoje oddziały na niższych szczeblach. Delegaturze podlegała podziemna policja - Państwowy Korpus Bezpieczeństwa. Partie polityczne tworzyły własne organizacje, także zbrojne. Ruchem ludowym w kraju kierowało Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego „Roch”. Ludowcy w 1940 roku utworzyli „Chłopską Straż”, przemianowaną w 1941 toku na Bataliony Chłopskie (BCh) – pod koniec wojny liczyły one ok. 160 tysięcy żołnierzy. Stronnictwo Narodowe powołało Narodową Organizację Wojskową (z części oraz z członków Związku Jaszczurczego powstały Narodowe Siły Zbrojne), zaś PPS – Wolność, Równość Niepodległość – Gwardię Ludową WRN.

Armia Krajowa
Związek Walki Zbrojnej dążył do integracji wszystkich wojskowych organizacji. W kwietniu 1942 roku powołano Kierownictwo Walki Cywilnej, przemianowane w 1943 roku na Kierownictwo Walki Podziemnej, które miało na celu koordynację działań wszystkich podziemnych organizacji. Podejmowane od czerwca 1940 roku przez generała Stefana Roweckiego próby scalenia wszystkich środowisk napotykały na wiele oporów. 14 lutego 1942 roku wprowadzono nazwę Armia Krajowa, ogłaszając iż: „wszyscy żołnierze w czynnej służbie wojskowej […] stanowią Armię Krajową”. Akcja integracji zakończyła się na wiosnę 1944 roku – w skład AK weszły m.in. jednostki PPS, Narodowej Organizacji Wojskowej, oddziały taktyczne Batalionów Chłopskich. W momencie największego rozwoju AK liczyło od 300 do 350 tysięcy zaprzysiężonych żołnierzy. Była to jednak armia głównie ochotnicza i słabo wyszkolona. Terytorium państwa polskiego zostało podzielone na obszary (kilka województw), okręgi (województwa), obwody (powiaty) i placówki (gmina lub kilka gmin). Każda placówka składała się z 2-3 plutonów, liczących od 35 do 58 żołnierzy. Celem strategicznym ZWZ-AK miał byś wybuch powstania powszechnego, dlatego wszelkie wcześniejsze wystąpienia uważano za

skazane na niepowodzenie, a dodatkowo grożące odwetem na ludności cywilnej. Skupiono się więc na szkoleniach, zdobywaniu broni i amunicji, a także działalności wywiadowczej oraz akcjom propagandowym mającym na celu podtrzymać morale polskiego społeczeństwa. Służyły temu, między innymi, akcje „małego sabotażu” - niszczenie niemieckich symbolów państwowych, malowanie polskich napisów, piętnowanie osób utrzymujących z hitlerowcami kontakty. Działalnością zbrojną Armii Krajowej zajmowały się jednostki dywersyjne – utworzono w 1940 roku Związek Odwetu. Latem powstała elitarna dywersyjno-wywiadowcza organizacja „Wachlarz”, zasilana przez cichociemnych (oficerów szkolonych w Anglii i zrzucanych na okupowane tereny). Z połączenia tych organizacji powstała Komenda Dywersji (Kedyw). Do działań akowców zaliczyć można wykolejanie transportów kolejowych, niszczenie pojazdów wojskowych, wykonywanie zamachów na Niemców. Na ziemiach polskich rozwinęło się tajne nauczanie organizowane przez Delegaturę, działały również podziemne uniwersytety, wychodziła także tajna prasa. Sieć Delegatury zajmowała się akcją samopomocową wykorzystując oficjalnie działające instytucje. Komendzie Głównej AK nie podporządkowały się wszystkie organizacje zbrojne. W opozycji pozostała skrajnie nacjonalistyczna Organizacja Polska, która utworzyła zbrojny Związek Jaszczurczy oraz wydawała pismo „Szaniec”. W 1942 roku po połączeniu się z częścią oddziałów Narodowej Organizacji Wojskowej stworzyła Narodowe Siły Zbrojne, działającej pod zwierzchnictwem Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej. Dążono do utworzenia „alternatywnego państwa podziemnego”. Mimo porozumienia z 31 marca 1944 roku z AK większa część oddziałów NSZ nie podporządkowała się jej rozkazom.

Działania polskich komunistów w kraju
Na przełomie 1939 i 1940 roku pojawiły się pierwsze inicjatywy, świadczące o aktywności na ziemiach polskich komunistów, lewicowych socjalistów oraz radykalnych ludowców. Procesy integracji tego środowiska wzmogły się po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. Jesienią 1941 roku Moskwa pojęła konkretne działania w celu odtworzenia na ziemiach polskich partii komunistycznej. Drogą lotniczą dotarła na ziemie polskie Grupa Inicjatywna, która miała za zadanie odbudowę rewolucyjnej partii robotniczej.

5 stycznia 1942 roku w Warszawie powstała Polska Partia Robotnicza. Wiosną 1942 roku powołała ona samodzielną organizację zbrojną Gwardię Ludową (przekształconą następnie w Armię Ludową), zaś rok później powstała młodzieżowa formacja Związek Walki Młodych. PPR w listopadzie 1942 ogłosiła manifest „o co walczymy?”, zapowiadając radykalne reformy społeczne, zaś na przełomie 1943 i 1944 roku powołano Krajową Radę Narodową, która miała stworzyć alternatywną do popieranej przez rząd londyński strukturę władzy i administracji. Na czele PPR od jesieni 1943 roku stali Władysław Gomułka i Bolesław Bierut. Rozmowy z Delegaturą w sprawie uznania granic przedwojennych i odcięcia się od Kominternu zakończyły się niepowodzeniem. Oddziały Gwardii Ludowej aktywnie współpracowały z coraz liczniejszymi w 1943 roku jednostkami dywersyjnymi i wywiadowczymi Armii Czerwonej. 1 stycznia 1944 roku Krajowa Rada Narodowa wydała dekret o przekształceniu Gwardii Ludowej i utworzeniu Armii Ludowej. Jej naczelnym dowódcą został generał Michał Żymierski (pseudonim „Rola”).

Plan „Burza”. Rozwiązanie Armii Krajowej
30 czerwca 1943 roku aresztowano komendanta głównego AK – generała Stefana Roweckiego pseudonim „Grot”, a następnie zamordowano go na rozkaz Himmlera po wybuchu powstania warszawskiego. Jego miejsce zajął generał Tadeusz Komorowski, pseudonim „Bór”. Jesienią 1943 roku dowództwo AK przyjęło plan powstania zbrojnego i przejęcia władzy w Polsce pod kryptonimem „Burza”. Zakładał on, podczas cofania się wojsk niemieckich i przesuwania się frontu na zachód, atak na wojska hitlerowskie i opanowanie poszczególnych miejscowości przez zajęciem ich przez Armię Czerwoną. W lutym 1944 roku, po przekroczeniu przez Armię Czerwoną dawnej polskiej granicy (styczeń 1944) do walki przystąpił Okręg Wołyński AK. Po ciężkich walkach i przejściu linii frontu żołnierze mieli wybór – internowanie lub uznanie władzy Krajowej Rady Narodowej i wstąpienie do Armii Ludowej Berlinga. Wyższych oficerów aresztowano. Taki scenariusz powtarzał się w na kolejnych obszarach zajmowanych przez Armię Czerwoną. Akcja „Burza” trwała jednak nadal – wzięło w niej udział około 72 tysiące wojsk, które przyczyniły się do wyzwolenia wielu miast i miasteczek (Wilno, Lwów, Lublin).

Po opuszczeniu Warszawy w październiku 1944 roku władze AK pod dowództwem generała Leopolda Okulickiego (pseudonim „Niedźwiadek”) z trudem utrzymywały konspiracyjne siatkę. Akcję „Burza” zawieszono, ponieważ wobec przeważających sił niemieckich na terenie GG skazane były na niepowodzenie. Część żołnierzy AK i członków państwa podziemnego planowała przedostać się na zachód w obawie przed „drugą okupacją” ze strony ZSRR i mając świadomość wydarzeń w „Polsce lubelskiej”. Delegat Rządu i krajowi ministrowie oraz RJN byli bezradni wobec aktów dokonanych stosowanych na wschodzie przez Stalina. 12 stycznia 1945 roku rozpoczęła się ofensywa wojsk radzieckich, która miała się zakończyć zajęciem Berlina. 19 stycznia generał Okulicki wydał rozkaz o rozwiązaniu AK, jednak zabronił ujawniania się wobec władz radzieckich czy lubelskich. Rolę podziemnego wojska przejęła zakonspirowana organizacja „NIE”. Za oddziałami Armii Czerwonej podążały specjalnie przygotowane grupy operacyjne mające organizować władzę lokalną, przejmować fabryki, zakłady użyteczności publicznej oraz tworzyć jednostki urzędu bezpieczeństwa i milicji. Rozpoczęły się zamierzone na szeroką skalę „prewencyjne aresztowania” osób związanych z działalnością państwa podziemnego i AK.