«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ» - Ράνια Χιουρέα (PhD) Σχολ.

Σύμβουλος ΕΑΕ

Ράνια Χιουρέα (PhD)
Σχολική Σύμβουλος Ε.Α.Ε.

Η Διαφοροποιημένη διδασκαλία (enseignement différencié, differentiated instruction)
δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί. Πρόκειται περισσότερο για μια ιδέα, μια φιλοσοφική
προσέγγιση, παρά για μια συγκεκριμένη διδακτική μέθοδο, η οποία σήμερα είναι
διεθνώς στο επίκεντρο της εκπαίδευσης.
Το 1983, ο Howard Gardner, καθηγητής Ψυχολογίας της Μάθησης στο Χάρβαρντ και της
Ιατρικής και Νευρολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Βοστόνης,
δημοσίευσε ένα βιβλίο με τίτλο «Frames of Mind: Η θεωρία της πολλαπλής
νοημοσύνης» εκφράζοντας για πρώτη φορά μια θεωρία, η οποία άλλαξε το χάρτη της
εκπαίδευσης σε παγκόσμιο επίπεδο: αυτή των πολλαπλών ευφυϊών. Ο Γκάρντερ βασικά
έθεσε τα θεμέλια σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε «διαφοροποιημένη διδασκαλία» και
που συνιστά από τις πιο ισχυρές βασικές έννοιες της εκπαίδευσης σήμερα.
Η διαφοροποιημένη διδασκαλία είναι ουσιαστικά μια νέα και ιδιαίτερα επίκαιρη
πρόταση αλλαγής της διδασκαλίας, στο πλαίσιο της τυπικής τάξης, η οποία μπορεί να
βελτιώσει τη μάθηση όλων των μαθητών, αξιοποιώντας -και όχι εξοβελίζοντας- τη
διαφορετικότητά τους. Η βασική προσέγγιση είναι ότι οι μαθητές στους οποίους
διδάσκουμε, μας καθορίζουν το πώς θα διδάξουμε, διότι οι ίδιοι οι μαθητές
καθορίζουν το πώς μαθαίνουν.
Κάθε μαθητής έχει το
δικαίωμα να διδάσκεται
με τρόπο ειδικά προσαρμοσμένο στις ατομικές
του ανάγκες μάθησης.
Επειδή οι μαθητές έρχονται στο σχολείο με ένα
διαφορετικό σύνολο μαθησιακών αναγκών ο καθένας, (λόγω π.χ. διαφορετικού υπόβαθρου
μορφωτικού, ατομικού,
κοινωνικού και διαφορετικού βαθμού ανάπτυξης δεξιοτήτων ακαδημαϊκών, κοινωνικών κλπ)
ο εκπαιδευτικός σχεδιά-

ΙΣΟΤΙΜΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ!
Επειδή δεν κάνουμε
διακρίσεις και όλοι
είστε ίσοι, θα έχετε
όλοι το ίδιο τεστ: θα
σκαρφαλώσετε σε
εκείνο το δένδρο.

1

«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ» - Ράνια Χιουρέα (PhD) Σχολ. Σύμβουλος ΕΑΕ
ζει μια ποικιλία μεθόδων διδασκαλίας και διαφοροποιημένων υποστηρικτών, που να
είναι κατάλληλες για τις διάφορες ανάγκες μάθησης των μαθητών της τάξης, έτσι ώστε
να διευκολυνθεί ο κάθε μαθητής για μια όσο το δυνατό καλύτερη και πιο
αποτελεσματική εμπειρία μάθησης.
Το ιδανικό μοντέλο της διαφοροποιημένης διδασκαλίας βασίζεται στην ενεργή
διδασκαλία και μάθηση, με επίκεντρο το μαθητή. Οι θεωρητικές και φιλοσοφικές
επιρροές τής διαφοροποιημένης διδασκαλίας υποστηρίζουν τις τρεις βασικές
συνιστώσες της:
(α) την ετοιμότητα του μαθητή για μάθηση, (β) το ενδιαφέρον του μαθητή για μάθηση,
και (γ) το μαθησιακό προφίλ του μαθητή (Allan & Tomlinson, 2000).
Πιο αναλυτικά:
(α) Ετοιμότητα του μαθητή για μάθηση: Η μαθησιακή ετοιμότητα δεν ταυτίζεται με
τις έμφυτες ικανότητες του μαθητή, αλλά τις γνώσεις και τις δεξιότητες που έχει τη
συγκεκριμένη χρονική στιγμή για συγκεκριμένη διδακτική ενότητα, δραστηριότητα ή
δεξιότητα. Ο Ρώσος ψυχολόγος Lev Vygotsky, απέδειξε ότι τα άτομα μαθαίνουν
καλύτερα, όταν είναι έτοιμα να δεχθούν τη νέα γνώση και επομένως όταν διδάσκονται
ανάλογα
με
την
ετοιμότητά τους. (Allan &
Tomlinson, 2000).
ΜΑΘΗΣΙΑΚΑ ΠΡΟΦΙΛ
Είμαι
(β) το ενδιαφέρον
έτοιμος να
του
μαθητή για μάθηση:
μάθω!!!
Κατά τον Jerome Bruner,
όταν προσαρμόσουμε το
κι εγώ!
περιεχόμενο της γνώσης
κι εγώ!
σύμφωνα με τα ενδιαφέκι εγώ!
ροντα των μαθητών, επειδή η μάθηση αποκτά
νόημα για το μαθητή και
του δίνει κίνητρο, είναι
πιο πιθανό να είναι
περισσότερο
αποτελεσματική και αυτορυθμιζόμενη (Allan & Tomlinson, 2000). Ο εκπαιδευτικός που θέλει να αυξήσει τις
πιθανότητες ενεργητικής συμμετοχής και μάθησης των μαθητών του θα πρέπει όχι
μόνον να σέβεται και να αξιοποιεί τα ενδιαφέροντά τους, αλλά και να δημιουργεί νέα
ενδιαφέροντα σε αυτούς. (Παντελιάδου & Αντωνίου, 2008).
(γ) το μαθησιακό προφίλ του μαθητή: Σύμφωνα με τη θεωρία της πολλαπλής
νοημοσύνης του Howard Gardner οι άνθρωποι έχουν διαφορετική νοημοσύνη και
μαθαίνουν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Η θεωρία Gardner αφήνει να εννοηθεί
ότι τα σχολεία πρέπει να προσφέρουν την εκπαίδευση, έχοντας προγράμματα σπουδών
προσαρμοσμένα στο είδος νοημοσύνης των παιδιών (Allan & Tomlinson, 2000).
Επομένως, ο όρος «διαφοροποιημένη διδασκαλία» περιλαμβάνει στις διαδικασίες
μάθησης, ό,τι ταιριάζει με τις ικανότητες των μαθητών. Επιτυγχάνεται καλύτερα μέσω
της σκόπιμης ομαδοποίηση των παιδιών για την καλύτερη διευκόλυνση της μαθησιακής
διαδικασίας. Δεν υπάρχει βήμα-προς-βήμα οδηγός εκπαιδευτικού για αυτό το είδος της
2

«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ» - Ράνια Χιουρέα (PhD) Σχολ. Σύμβουλος ΕΑΕ
διδασκαλίας. Εμπεριέχει ποικίλες στρατηγικές και τεχνικές που ταιριάζουν καλύτερα
στους μαθητές μιας τάξης. Είναι ευέλικτη και αλλάζει συνεχώς για να καλύπτει τις
υπάρχουσες ανάγκες ανά πάσα στιγμή. Αναφέρεται σε μια συστηματική προσέγγιση στο
σχεδιασμό του συνόλου της διδασκαλίας για μαθητές με διαφορετικές μαθησιακές
ανάγκες.
Για τον κατάλληλο σχεδιασμό της διαφοροποιημένης διδασκαλίας, δίνεται έμφαση σε
δύο βασικούς άξονες: στο μαθητή και στο αναλυτικό πρόγραμμα, σύμφωνα με το
μοντέλο διαφοροποίησης της Tomlinson (1999).

Ως προς τον πρώτο άξονα, το μαθητή, η διαφοροποίηση γίνεται λαμβάνοντας
υπόψη την ετοιμότητά του ή αλλιώς το επίπεδο επίδοσης (readiness), τα
ενδιαφέροντά του (interest) και τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο μαθαίνει
(μαθησιακό προφίλ, learning profile).

Ως προς τον δεύτερο άξονα, στο αναλυτικό πρόγραμμα, διακρίνουμε και εδώ τρεις
διαστάσεις: το περιεχόμενο (content), την επεξεργασία του περιεχομένου (process)
και το αποτέλεσμα ή τελικό προϊόν (product).

Διαφοροποίηση με άξονα τον μαθητή

Ετοιμότητα

Ενδιαφέροντα

Μαθησιακό
προφίλ

Διαφοροποίηση του αναλυτικού προγράμματος

Περιεχόμενο

Επεξεργασία

Αποτέλεσμα

Αρχή της διαφοροποιημένης διδασκαλίας είναι η ευέλικτη ομαδοποίηση, που αλλάζει
και αξιοποιεί διαφορετικά κριτήρια και όχι μόνον το κριτήριο της επίδοσης των
μαθητών. Στο μοντέλο των McNamara and Moreton (1997), η διαφοροποίηση μπορεί
να γίνει ως προς το αποτέλεσμα, την εργασία ανά δύο και την οργάνωση της εργασίας
σε ομάδες.
Διαφοροποίηση

Αποτέλεσμα

Υλικό, Εργασία,
Καταγραφή
αποτελέσματος

Εργασία ανά δύο

Αναγνώριση αδυναμιών,
Πορεία εργασίας,
Διαβαθμισμένη διδασκαλία

3

Οργάνωση (δομημένη
εργασία σε ομάδες)
Ομάδες που εργάζονται
στο ίδιο θέμα,
Ισότιμη συμμετοχή

«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ» - Ράνια Χιουρέα (PhD) Σχολ. Σύμβουλος ΕΑΕ
Στο σύγχρονο σχολείο υπάρχει επιτακτική ανάγκη διαφοροποίησης της διδασκαλίας,
εφόσον οι μαθητές διαφέρουν ως προς τις γνώσεις, τις ικανότητες, τις δεξιότητες, τον
τρόπο μάθησης και έκφρασης. Επιπροσθέτως, δεν έχουν όλα τα παιδιά πρόσβαση στο
Αναλυτικό Πρόγραμμα αν δεν υπάρχει ουσιαστική στήριξη. Η διαφοροποιημένη
διδασκαλία απαιτεί από τους δασκάλους να προσαρμόσουν τη διδασκαλία τους και το
πρόγραμμα σπουδών σύμφωνα με τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των μαθητών και
όχι να προσπαθούν να προσαρμόσουν τους μαθητές έτσι ώστε να ταιριάζουν με το
πρόγραμμα σπουδών. Μόνο με τη διαφοροποίηση στη διδασκαλία μπορούν να
παρέχονται ίσες ευκαιρίες μάθησης, που είναι ανθρώπινο δικαίωμα όλων των παιδιών.
Στην ελληνική πραγματικότητα, σύμφωνα με τα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών
(ΔΕΠΠΣ & ΑΠΣ ΦΕΚ 303, 304/13-03-2003) δεν επιδιώκεται η κάλυψη συγκεκριμένης
διδακτέας ύλης από συγκεκριμένα σχολικά βιβλία, αλλά επιδιώκεται η πραγμάτωση
ρεαλιστικών διδακτικών στόχων, που στο υφιστάμενο πλαίσιο ορίζει ο Δάσκαλος και
ανάλογα διαφοροποιεί τη χρήση του προτεινόμενου διδακτικού υλικού. Επομένως, η
Διαφοροποίηση της Διδασκαλίας αποτελεί την προϋπόθεση και το πλαίσιο κατανόησης
και αξιοποίησης τόσο των ΑΠΣ, όσο και των σχολικών βιβλίων.
Στη μεταρρυθμιστική απόπειρα του ΥΠΕΠΘ και του ΠΙ του 2003 επιδιώχθηκε η ανάθεση
στο Διδάσκοντα αρχικά να αξιολογεί τη Σχολική του Τάξη (Αρχική Αξιολόγηση) και μετά
από μελέτη των περιπτώσεων των μαθητών και ύστερα από συνεργασία τόσο με το
Σύλλογο Διδασκόντων της Σχολικής Μονάδας όσο και με τον οικείο Σχολικό Σύμβουλο να
αποφασίζει τη διαφοροποίηση της διδασκαλίας του σε δύο επίπεδα:
1. Στο επίπεδο του Προγράμματος Σπουδών:
Μελετάει το ΔΕΠΠΣ & ΑΠΣ, σκέπτεται, συσκέπτεται και αποφασίζει:
• Να διαφοροποιήσει τους επιδιωκόμενους στόχους κάθε διδακτικής ενότητας και κάθε
διδακτικού κεφαλαίου ανάλογα με το επίπεδο των μαθητών του (ρεαλιστικοί διδακτικοί
στόχοι).
• Να διαφοροποιήσει τη διάταξη της ύλης ανάλογα με το τοπικό και κοινωνικοπολιτιστικό περιβάλλον της Σχολικής Μονάδας.
• Να διαφοροποιήσει τις προτεινόμενες μεθόδους διδασκαλίας ανάλογα με το επίπεδο
δεξιοτήτων των μαθητών της τάξης του.
• Να διαφοροποιήσει τις Διαθεματικές Δραστηριότητες ανάλογα με τα ενδιαφέροντα
των μαθητών του.
2. Στο επίπεδο του διδακτικού εγχειριδίου:
Μελετάει το διδακτικό υλικό (Βιβλίο Μαθητή, Τετράδιο Εργασιών, Βιβλίο Δασκάλου),
αναλογίζεται τις παραπάνω αποφάσεις διαφοροποίησής του στο πλαίσιο του ΑΠΣ και
αποφασίζει:
• Να διαφοροποιήσει το υλικό διερεύνησης – ανακάλυψης της νέας γνώσης.
• Να διαφοροποιήσει τις ασκήσεις εφαρμογής κι εμπέδωσης της νέας γνώσης.
• Να διαφοροποιήσει τις ασκήσεις μεταφοράς και μεταβίβασης – εφαρμογής της νέας
γνώσης σε νέες καταστάσεις.
• Να διαφοροποιήσει τις ασκήσεις αξιολόγησης της κατάκτησης των επιδιωκόμενων
στόχων μάθησης
• Να διαφοροποιήσει το Κριτήριο Αξιολόγησης στο τέλος της διδακτικής ενότητας.
4

«Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ» - Ράνια Χιουρέα (PhD) Σχολ. Σύμβουλος ΕΑΕ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Allan, S. D., & Tomlinson, C. A. (2000). Leadership for differentiating schools and
classrooms. Alexandria, VA: Association for Supervision and Curriculum Development.
Allal L., Cardinet J. & Perrenoud P. (1985). L'évaluation formative dans un enseignement
differencié, Peter Lang, Berne.
Fournier M., "La Pédagogie Differencieé"(1998), στο Ruano-Borbalan J.-Cl. (ed.), Éduquer
et Former, Ed. Sciences Humaines, Paris.
Freinet C., (1976). Pour l'école du peuple, Maspero, Paris.
Gardner H., (1996). Les intelligences multiples, Retz, Paris.
McNamara, S. and Moreton, G. (1997) Understanding Differentiation: A Teachers Guide.
London: David Fulton Publishers.
Tomlinson, C.A. (1999). The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All
Learners. London: Association for Supervision & Curriculum Development.
ΔΕΠΠΣ & ΑΠΣ ΦΕΚ 303, 304/13-03-2003-Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγράμματος
Σπουδών-Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών.
Παντελιάδου, Σ. & Αντωνίου, Φ. (2008). Διδακτικές προσεγγίσεις και πρακτικές για
μαθητές με Μαθησιακές Δυσκολίες, Εκδόσεις Γράφημα, Βόλος.
Παππού Α.Ι. (ανέκδοτη εργασία). Διαφοροποίηση της Διδασκαλίας, προϋπόθεση και
πλαίσιο αξιοποίησης των Νέων Προγραμμάτων Σπουδών (ΔΕΠΠΣ & ΑΠΣ) και των
Νέων Βιβλίων.

5