You are on page 1of 298

GRflnnflTicfl

Dfl LinGUfl GRL£Gfl
FOnÉTICfl £ FOnOLOXÍR
XQSE RAMON FREIXEIRO MATO

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA
FONÉTICA E FONOLOXÍA

E

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA
FONÉTICA E FONOLOXÍA

XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO

E DIC I ONS AHOSATERBA

2" edición: outubro 2006 © Xosé Ramón Freixeiro Maio © PROMOCIÓNS CULTURAIS GALEGAS. S.A. Rúa do Principe, 22. 36202 VIGO ISBN-10: 84-8341-060-5 ISBN-13: 978-84-8341-000-8 D. Legal: 244529/06 Impresión e acabamento: Noiprint Artes Gráficas S. A. 4780-583 Santo Tirso - PortugaJ

PRESENTACIÓN

sumada ás xa existentes e a outras que con seguranza han -e terán. Desde esta óptica. hoxe en avanzado proceso de conformación.de vir. hoxe non debe ter xa cabida. procuramos integrala e aproveitala no noso estudo. a nosa proposta vai encamiñada á construción dun marco teórico propio que. Porén. No entanto. polo contrario. sobre todo nunha situación histórica como a da lingua galega moderna onde a mestura de niveis e rexistros Hngüísticos se converteu en norma tamén na lingua escrita por ausencia dun modelo formal ou culto irradiado desde o poder. tendo en conta todas as linguas do noso contomo. até hai pouco. RAMÓN FRhixeno MAKI Este volume pretende ser a primeira entrega dun proxecto global dc gramática galega que. inclúa a morfoloxía e a sintaxe (ou morfosintaxe) e mais a semántica léxica. contribúa a conformar un modelo común de lingua cada vez máis axustado ás necesidades presentes e futuras do idioma e. non queremos renunciar tampouco a esa tradición por escasa ou deficiente que esta fose. Con el quérese ofrecer ao público interesado un traballo de sistematización. constitúe unha das mellores fontes de información lingüística de que dispomos e conforma a base para o desenvolvemento da filoloxía galega moderna. como unha proposta máis que. si temos a intención de a converter nunha gramática orientativa. O modelo de que se parte neste traballo é o do galego común. e mesmo outras máis afastadas. . que tamén deben ser expücadas en relación con aquel e en función da súa presenza no galego que actualmente se fala.Xusí. ao mesmo tempo. senón. alén de fonética e fonoloxía. á propia esencia do galego. no estudo do sistema lingüístico galego non poden ficar á marxe as variantes dialectais máis relevantes. coa declarada intención de fuxirmos do discurso diglósico galego / cspañol predominante. coadxuve na tarefa de fixar. Coidamos que se tal discurso puido ter xustificación histórica no pasado por diferentes razóns de sobra coñecidas. a pesar de todo. Sen pretendermos construír unha gramática prescritiva. non sexa dependente ou non estea subordinado a ningunha delas. estudo c reflexión que. na nosa tradición gramatical. divulgar e dignificar a lingua nacional da Galiza. pois. Tampouco se pode prescindir das variantes diastráticas ou diafásicas. dentro das súas posibilidades e suxeito a humanas limitacións.

Sería un luxo que talvez non nos debamos permitir o feito de prcscindirmos de todo ese material lingüístico-estilístico de primeira orde. non vivos. seren obras publicadas antes da imposición do actual proceso normativo que uniformou en boa medida a lingua literaria. A marxe destes criterios xerais. da nosa lingua literaria moderna. por riba dos lóxicos condicionamentos que a süa propia natureza impón. Por razóns de coherencia ao combinarmos o manexo de primeiras edicións ou edicións en vida do autor con outras edicións críticas rea- . Mais tampouco queremos fuxir desta. O criterio seguido na transcrición dos textos literarios citados baséase no respecto absoluto á lingua do autor. por último. e. agromaron sen cesar nos nosos textos literarios desde o Rexurdimento decimononico os trazos máis xenuínos e puros que conforman o que se podc chamar o xenio da lingua. en casos moi puntuais tamén se poderá acudir a algún outro texto concreto dun determinado autor por interese específico. estilisticamente utilizados por escritores e escritoras que honraron c dignificaron o idioma. tércnse estes caracterizado polo dominio do xenio da lingua e en consecuencia polos valores lingüísticos das súas obras. xéneros literarios e estilos da nosa historia literaria moderna. tanto por seguirmos unha tradición xa moi asentada nos estudos lingüísticos luso-brasileiros. A pesar das interferencias. como afirma Lyons. O corpus literario que utilizamos foi seleccionado en función da conxunción de varios factores: seren obras da literatura galega moderna. seren estas representativas do estado da lingua no seu momento ou posuíren algunhas informacións lingüísticas relevantes.GRAMATICA DA UNGUA GALEGA. aínda que somos conscientes de que por principio. que coidamos seren moitas. a linguística debe ser descritiva e a aplicación dos usos litcrarios no estudo da lingua entra de chco no campo da estilística. É por iso que os textos dalgúns dos nosos autores xa clásicos servirán dc guía e exemplo para acompañar a explicación gramatical. como por sermos conscientes da profunda raíz popular. salvo algunha moi puntual referencia á literatura anterior. máis ou menos xa clásicos das nosas letras. pareceunos que ese tesouro debía ser aproveitado para o estudo da lingua. senón máis ben todo o contrario. e por tanto da autcnticidade. convenéndoo de fala descoidada e rústica cn lingua literaria e de cultura. no ámbito da escrita. Fonética e fonoloxía 10 Por outra parte. séculos XIX e XX. o esplendor duutros tempos. pertenceren a autores. sen alteracións de ningún tipo que puideren ter repercusión fonética. con todas as súas eivas e as súas virtudes. polo menos até tempos recentes. será no capítulo de fonoestilística onde se incorporen textos dalgúns autores ou autoras actuais. se viu compensada polo florecemento dunha extraordinaria literatura escrita. constituíren as obras e os seus autores unha mostra o máis representativa posíbel das diferentes épocas. Queremos combinar propositadamente a descrición gramatical da linguaco uso estilístico que os escritores e as escritoras fíxeron dela. tendo en conta que a escaseza e precariedade dos nosos estudos lingüísticos. e devolvéndolle tamén.

metáteses etc. onde as cir- 11 . populares e/ou vulgares que. un fonético e outro fonolóxico. Este primeiro volume pretende ofrecer ao público interesado un estudo o máis completo posíbel da fonética e da fonoloxía galegas. todas son merecentcs de recoñeccmcnto por tcrcn contribuído ao estudo e divulgación do idioma. disimilacións.Xosfi RAMÓN RiBKElROMfflO lizadas por especialistas con criterios de cdición diferenciados. construído fundamentalmente a partir da lingua literaria e da súa representación gráfica. resulta con frecuencia difícil de ievar á práctica. así como de cantas persoas traballaron con anterioridade no estudo do idioma. A pesar de sermos conscientes da separación entre as dúas disciplinas. ficando tora da norma estándar. sendo facilmente entendíbel na teoría. ben en monografías individuais ou colectivas. e máis aínda cando todos eses fenómenos teñen un amplo reflexo na lingua literaria. No ámbito concrcto da tonoloxía parece de xustiza singularizarmos a importancia do labor levado a cabo polo profesor Amable Veiga ArÍas. bcn cn artigos. mesmo de forma especial en linguas como a nosa. e mesmo a conformarmos con elas dous volumes distintos. unhas coas lóxicas deficiencias derivadas do lamentábel estado en que se achaban os estudos de filoloxi'a galega durante moito tempo. tal e como tamén se vén facendo noutras realidades lingüístícas. vímonos na conveniencia de unificar minimamente na grafía os textos cando eses aspectos puramente gráficos non tiñan ningunha relevancia. que constantemente utilizamos a modo de exemplificación polas razóns xa expostas. De todos eses autores e autoras é debedor o presente traballo. A distinción entre ambos os apartados. Se nos textos escritos e na lingua falada se manifestaron ou manifestan casos de alteracións do vocalismo ou do consonantismo como asimilacións. posta sempre de manifesto polos estudiosos até o punto de con frecuencia as teren tratado conxunta e/ou indiferenciadamente. que nos podería levar a tratarmos diferenciadamente cada unha delas. pcrmite un traballo de síntese entre ambas como o presente. eses fenómenos deben ser necesariamente explicados. pareceunos máis oportuno para este proxecto englobarmos ambas as materias nun estudo de conxunto. coidamos que non poden ser de ningunha maneira obviados nun traballo como este. coa vantaxe de evitarmos ter de tratar cada unha das cuestións en dous apartados diferentes. outras co rigor propio dunha formación filolóxica adecuada. senón máis ben xeradoras de contusión. coas consecuentes repeticións non sempre clarificadoras. loxicamente isto non se levou a cabo ao tratarmos da evolución na escrita de certas grafías nin no capítulo de fonética sintáctica. Pensamos que a tamén clara relación entre fonética e fonoloxía.. Aínda que procurando centrarmos tamén este volume no galego común. ao tratarmos dos aspectos fonéticos da lingua parece obrigado tcrmonos quc rcferir a fenómenos dialectais.

Fonéiica e fonoioxía cunstancias de carácter sociolingüístico os fixeron máis presentes. e outra que contemplase tamén o aparello crítico e documental incluído nas notas a rodapé. contribuíron decisivamente á reaüzación desta obra. como acontece por exemplo coa tbnética sintáctica. Cando se non tratar dun tenómeno dialectal concreto. á hora de realizarmos o presentc volume. adaptada as últimas mudanzas normativas de 2003. esta transcrición entenderase referida ao que nós consideramos como un modelo aproximado de realización fonética común ou estándar. nos presenta non poucas dificultades. Na nosa intención estivo. modelo que aínda hoxe non está totalmente definido c que. sobre todo á hora de marcarmos o timbre das vogais de grao medio e a posíbel actuación sobre el da metafonía ou da consoante nasal trabante. que permitiría unha visión de conxunto da materia tratada sen interferencias (fontes bibliográficas. citas eruditas ou exemplificación literaria non fundamental). . co seu ánimo constante e as súas suxestións. se contrastan ou complementan as opinións dos especialistas e se achegan excmplos literarios cando estes non constitúen en bi mesmos o elementu centra) do discurso. por tanto. unha constituída polo corpo principal do texto. a gheada e o seseo pensamos quc tiñan de ter así mesmo un tratamento especial que fose acorde coa súa relevancia. Algúns t'enómenos de procedencia dialectal tan destacados no campo fonctico-fonolóxico como a metafonía. As palabras utilizadas como exemplos ao longo da obra van acompañadas como norma xeral da súa transcrición fonética. aínda con risco de caírmos nun catálogo de "desvíos" que procuramos cvitar. Por último queremos agradecer o apoio e axuda de amigos e compañeiros de departamento na Facultade de Filoloxía da Universidade da Coruña. Queremos agradecer igualmente a confianza recibida da empresa editora e a axuda dalgúns amigos e recensionistas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. que coa súa atenta lectura da obra axudaron a corrixir algúns erros nesta segunda edición. que. a contbrmación de dúas liñas de lectura diferenciadas. onde se explicitan todas as fontes utilizadas.

INDICE XERAL .

39 41 43 . Definición e relacións 1.4.1. Definición 1.. Variantes fonéticas 1.-61 2.2..2.3.4. Fonética e fonoloxía 1.2.2.3..3.2.1.4.1.1.1. Conmutación 1. Caracterización fonética e fonolóxica das vogais 2.. Definición do sistema vocálico galego 63 65 66 69 . O sistema vocálico 2.3.2.3.4.2. A cuestión da ortografía galega 1. Definición 1.4.4.Oalfabeto .1.3. Sons vocálicos e sons consonánticos 1.2.4..XOSÉ RAMÓN FREKBRO Mxm Abreviaturas Signos fonéticos utilizados Introdución: a gramática Definición e clases Partes da gramática A tradición gramatical galega 21 25 29 31 32 32 1. Clasificación das vogais 2. Letras e dígrafos 1. Oposición e contraste 1.2.43 43 44 46 47 47 47 48 49 49 49 56 60 .1.3. Situación actual 1..1. Neutralización e arquitbnema 1. A unidade fonética: o son 1. A ortografía 1. A unidade fonolóxica: o fonema 1.3.2. Análise histórica 1.

4.4. A palatalización de /a/ 108 2.2.4.2... Os subsistemas vocálicos 71 2.4. Caracterización xeral 112 2.4.4.1.2.2.3.4.2.4./o/ 82 2.2.2.4.2.1.3.1.3. Casuística de /e/ 82 2.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.4.4. Caracterización xeral 109 2. As semivogais 2. A apócope 115 2.5.1. A metafonía 86 Metafonía dc -o e -a 86 A súa distribución xeográfica 88 Outros posíbeis casos de metafonía 90 2.3.2.4.4.1.5.2.2.Casuísticade/e/ 74 2.5.1.5. O fonema vocálico /a/ 72 2. O vocalismo pretónico 94 2. Os fonemas vocálicos /e/.2.1.2.1.4.4.4.1.Modeloxeral 71 2.3.3.4. Os subsistemas átonos 94 2./o/ 74 2.3. A influencia da nasal trabante 92 2.2. /u/ 93 2.4.1.1.1.2.4.2. Fonética e fonoloxía 2.1. Casuística de /o/ 84 2.1.1. Casuística de /3/ 79 2.1.1. Ditongos e tritongos 2.4.4.3. O vocalismo átono e o modelo estándar de lingua 116 2.4.2.1.4.1.5.1. 101 A disimilación 105 Aanaptixe 106 A síncope 107 2.4.2.4.Síntese 117 2.4.3. A síncope 111 2.2. En posición inicial 98 Aprótese 98 A aférese 100 2. Definición de ditongo 119 119 120 16 .2.1.2.3.4.2. O vocalismo postónico interior 109 2. Os fonemas vocálicos /e/. O vocalismo postónico final 112 2.2.1.4. O subsistema tónico 71 2.1.4.2.4.1.4. Os fonemas vocálicos /i/. Caracterización xeral 94 2. En posición medial 101 A asimilación: hannonización e labialización .4.4.4.4.2.4.Aparágoxe 113 2.

4.2.5.5.1.2.2.5.3.2.3.2.1.2.5.4. RAMÓN FREKHRO MATO 2. Os sons consonánticos e a súa clasificación 3. Argumentos a favor da tese castelanista 3.4.2.2.2.2. 164 17 .4. Descrición 2.1. Valoración histórica da gheada 3.3.3.2. Ditongos decrecentes 2.2./k/ 3. As soantes 3. Os fonemas oclusivos 3.3.2.6. -eul-eo en final de palabra 2.2.1.5.4.2.4. Extensión territorial e situación social 3.5.5. Os fonemas consonánticos e as súas realizacións 3. A fronteira fonética entre vogais e consoantes 3.4.4.2.2. Teses sobre a orixe da gheada 3.4. O fricativo labiodental /f/ 3. O fricativo interdental /0/ 3. A gheada 3. Os sonoros /b/. Os fonemas fricativos 3.1.2. A gheada e o estándar lingüístico 3.2.1.3.1.2. Ditongo e hiato.4.1. Clasificación 3.3.2.2.2.2.2.0 sistema consonántico 3.4.5. Os xordos/p/./t/.2. O fricativo prepalatal /J/ 3.3.4.Oseseo 3.2.5.3. Extensión territorial ..2.1.2. Alternancias -aul-ao.4. Tritongos 120 120 121 122 122 124 127 128 .1.2.5. Aepéntese 2..2.2.1.4.2. Ditongos homoxéneos 2.2. Tipos de seseo 3. /g/ . O fonema africado /tj/ 3. /d/.1.2.2. Os grupos consonánticos cultos 3.2.5.5. As obstruíntes 3.' 3.4.5.2.4.7.4. Síntese 2. 131 133 133 134 135 136 136 138 138 138 139 142 143 144 150 153 158 159 159 159 160 160 161 162 162 164 ...4. Ditongos crecentes 2. Orixe do seseo 3. O fricativo alveolar/s/ 3.2. Descrición e problemática 2.5.4.5.XOSF.4. 130 3.

3.1. Encontros consonánticos 4.2.1. .4.. O -r final de palabra 4.2. Conclusión 174 3. A nasal velar 175 3.2.2.2. Sandhi e eufonía 4.3. Encontro de átona e tónica 4.2. O uso do apóstrofo na lingua escrita 4.6. A deslatcralización de /A7 180 3.3. A vibrante simplc c a vibuintc múltipla 181 3.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.4..3.2.1. Fonética sintáctica 4. Cadro de sons consonánticos en galego 3.6. Cadro de fonemas consonánticos en galego 3.6.214 4.6.3.2.2.3.1.2.2. O -s final de palabra 4.2.5.3.2.4. Encontro de átonas non homólogas 4.5.2. Valoración e uso do seseo na lingua escrita . 169 3.6..1. Encontro de vogais tónicas 4.6. Encontros vocálicos 4. Encontro de átonas homólogas 4. As consoantes líquidas 179 3. O -n final de palabra 4.2.3. Subsistemas de sibilantcs 166 3..1. A metátese 182 3..2. Síntese esquemática das consoantes 3.4.5.5.3.4.6.2.3.5.6. A conxunción copulativa 4.2. Fenómenos de asimilación e disimilación entre consoantes 185 3.2.1.2.2.4.2.7.2.2.6.6.3. Vacilación entre líquidas 183 3. As laterais 179 3.2. Alateral palatal /A/ 180 3.4. Fonética e fonoloxía 3.2.2.6.5. Exemplo de transcrición fonética 187 187 188 189 4.1.2.1. As vibrantes 181 3.1.3. O -/ e o -z finais de palabra is 191 193 194 194 197 198 200 201 204 205 206 211 213 214 .4. Conclusión . A lateral alveolar /1/ 179 3. Os fonemas nasais.2.

5.3.2.1.XosÉ RAMÚN FKHXHRO MATO S. Definición e delimítación 5. O grupo fónico 6. Defmición.2. Aexpresividade dos fonemas consonánticos 7.1. A estilística: definición e clases 7.2.2.3. Definición e rendemento nas linguas 6.1. A expresividade dos fonemas vocálicos 7.Oacento 6. Aduración 6.3.3.2.3.3.3.2. Estrutura da sflaba 5. O acento na sílaba e na palabra 6.4.1. Valor expresivo da repetición de fonemas 7. A fonoestilística 7.2. Aentoación 6. Fonoestilística e fonosimbolismo 7.2.1. A onomatopea 243 245 246 247 248 252 259 263 19 . Clases de sflabas 217 219 220 223 6. función e clases 6.Asílaba 5.1.4. Entoación e melodía 6.1. O ton e as linguas 6.3. Os trazos suprasegmentais ó. Modelos de entoación en galego 6.2.2. Sobre as regras de acentuación 6.1.1.3.l. A cantidade vocálica en galego 225 227 227 228 230 233 233 234 235 236 239 239 239 7. O potencial expresivo dos fonemas 7.2.

...1.......... Fonélica e fonoloxía 7..... Bibliografía.........................GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.....Agrafbestilística......................................... Alteracións fonéticas en textos literarios...........................................................................7.......6........280 8...3.314 ......... De palabras e expresións transcritas.289 lO.................................................................................................. Dematerias....... A cxpresividade nos trazos suprasegmentais.......309 10............... ...............................269 7.. Desenvolvemento de abreviaturas usadas nos textos literarios....................................299 10.....................285 9.........................301 10.....................................Deautores ...................índices..........................................2...................................................................................................................................................................................276 7................8..............

ABREVIATURAS .

Ind. editor editores feminino francés galego galego-portugués mesmo autor e mesma obra Imperativo Indicativo inglés latín masculino morfema modo-temporal morfema número-persoal moderno nota páxina primeira persoa verbal. singular terceira persoa verbal. dial. CI CII CIII CD CI cap. Imp. ingl. fr. gal. cast. n. adverbio adxectivo antigo primeira conxugación segunda conxugación terceira conxugación complemento directo complemento indirccto capítulo castelán confróntese galego común contracción conxunción dialectal director(a) edición. lat. masc. ibid. ed. ant. plural terceira persoa verbal. com. singular primeira persoa verbal. p. adx. plural segunda persoa verbal. singular segunda persoa verbal. dir. MMT MNP mod. eds. contr. Pl P2 P3 P4 P5 P6 part. fem. plural participio 23 .XOSÉ RAMON FREKURO MATO adv. gal -port. conx. cfr.

port. subs.'4 . ss. VR vs.v. vulg. en oposición a vulgar versos vogal temática morfema cero . w. s. VT plural portugués singular seguintes substantivo Subxuntivo sub voce. vid. sing. V. Subx. baixo a entrada tomo verso véxase vogal radical versus.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. t. Fonética e fonoloxía pl.

SlGNOS FONÉTICOS UTILIZADOS .

Pullum / Ladusaw (1996). cuxa adaplación ao galego xa foi parcialmenle contemplada na edición revisada das normas oficiais (11. lendo en conca a revisión do ano 1993. existe unha proposia de representaeíón fonélicadas sibilamesen Vidal Figueroa (1993). así como tamén foi ulilizada en Regueira (1994). Para todo o relativo aos sítnbolos fonéticos vid.Ü semivogal palatal M vogal posterior media aberta [0] vogal posterior media fechada fu] vogal posterior fechada [w] semivogal velar ~ nasalización da vogal alongamento da vogal [a] [as] T < casa ['kasa] caixa ['kaejjal pau ['püwj ferro ['fero] feo f'feo| semana [sce'mana] pita ['pita] papeix [pa'pejs| forte ['forte] soño ['sojio] furna ['furna] pau ['puwl irmún [ir'már)] lévaa ['lega:] pucho ['putjo| barco ['barko] levar [le'(iaf] touro ['towroj consoante oclusiva bilabial xorda consoante oclusiva bilabial sonora consoante aproximante bilabial sonora consoante oclusiva dental xorda consoante oclusiva dental sonora I<)1 consoante aproximante interdental sonora |k| consoante oclusiva velar xorda [gl consoante oclusiva velar sonora M consoante aproximante velar sonora Lfc] consoante fricativa faringal xorda |V| consoante fricativa faringal sonora (iil consoame fricativa glotal (ou laringal) xorda [fi] consoante fricat. 27 .XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MAIO Signo' Defmición do son Exemplo vogal central aberta vogal central aberta palatalizada vogal central aberta velarizada [0] [e] vogal anterior media aberta [e] vogal anterior media fechada [oe] vogal anterior media fechada labializada [i] vogal anterior fechada I. glotal (ou laringal) sonora |x| consoante fricativa velar xorda Ixl consoante fricativa uvular xorda |K| consoante fricativa uvular sonora W consoante aproximante uvular sonora [tíl consoante africada prepalatal xorda [fj consoante fricativa labiodental xorda (Pl [bl [g] |t| ld| douror [dow'tor] dado l'daóo] urco ['ufko] guedella [ge'óeAaJ fígado ['fiiqaóoj ftgucira [fi'hejral pegada [pc'Tuda] galo l'hülo] figa ['fifiuj gato ['xato] galiña [xa'lTjia] logO ['lDBO] chegar [t/e'Kar] murchar [mur'tjar] foula ['fowla] 1.G / RAG 1995). Séguese o Inlematíoaal Phonetic Alphabet (IPA) ou Alfabeto Fonético Internacional (AFf). alén disio.

cons. líquida vibrante múltipla alveolar son.ii ['kasa] dezdías ['des'óias] cociña [ko'zíjial lanza l'lÜQsa] vezes ['bezes] xantar [Ján'tar| hoje ['oge] mañá [mó'jiaj nada l'naóal viño ['bíjioj unha l'üjiü] enfermo [éirj'fermo| onte ['5nte| encher [cnJ'tJer] galiña [gü'ÍTjia] caldo L ' k u l d J alga quenlla ['keniAaJ muller fmu'jerl querer Ike'rer] as ras [aj'rasl correr [ko'rer] 28 . Fonétita e fonoloxía [0] [6] [s] [s] íí [z] fsJ] [sJ] [s] [s] [z] [s] LZ] [J"] [3] [m] [n] [ji] [g] [nj] [n] [nJj [II [1] [l. líqu. relaxada cons. vibr. consoante fricativa predorsodental xorda consoante fricativa predorsodental sonorizada consoante fricativa predorsodental sonora consoante fricativa predorsointerdental xorda consoante fricativa predorsointerdental sonora consoante fricativa prepalatal xorda consoante fricativa prepalatal sonora consoante nasal bilabial sonora consoante nasal alveolar sonora consoantc nasal palatal sonora consoante nasal velar sonora consoante nasal labiodentalizada sonora consoante nasal (inter)dentalizada sonora consoante nasal palatalizada sonora consoante líquida lateral alveolar sonora consoante líquida lateral (inter)dentalizada sonora consoante líquida lateral palatalizada sonora consoante líquida velarizada sonora consoante lateral palatal sonora consoante fricativa mediopalatal sonora cons.i] [1] [X] [j-] frl [j] [r] consoante fricativa interdental xorda consoante fricativa interdental sonorizada consoante fricativa apicoalveolar xorda consoante fricativa apieoalveolar sonorizada consoante fricativa apicoalveolar sonora consoante fricativa semipalatalizada xorda consoante fricativa semipalatalizada sonor.GRAMÁTICA DA LINGUA CALEGA. líquida vibrante simple alveolar son. son. cnza lizgairo souto ['sowtol esvarar [esga'rar] casa ['kaza] sómosche ['gomosJÍJe] fasllo ['fasíAo] cai. simple alv.

INTRODUCIÓN .

cómpre en primeiro lugar. descriíiva e. estabelecermos uns principios xenéricos sobre o seu obxecto. aquílo que a lingua ten de orde ou de sistema. descritiva. 2 3 4 Vid. Con outras palabras. . funcional ou estrutural. psicolóxica. converténdose por conseguinte en gramática normativa. Definirmos a gramática e delimitármola no seu contido non é tarefa cxcnta de problemas. Roca-Pons (1985:27). sobre as clases de gramáticas existentcs c sobre as súas diferentes partes. pois a verdadeira gramática consiste na descrición do sistema morfofuncional ou estrutura fundamental dunha lingua nunha fase detcrminada da súa evolución'. a modo de introdución. En xeral pódese afirmar que a gramática esluda o quc é sistemático na linguaxe. nun sentido amplo. ese estudo é posíbel realizalo desde diversas perspectivas. a gramática é o estudo do mecanismo polo cal unha determinada lingua funciona nun determinadu momento como medio de comunicación entre os falantes.CSmara(1982:ll. pois. o que dá lugar a falarmos de diferentes clases de gramática: lóxica. histórica. tamén se lle pode chamar funcional ou estrutural polo seu carácter estático ou sincrónico. e a análise da estrutura ou configuración formal que a caracteriza nese momento3. porase tamén a atencion no espazo editorial galego. aínda que de forma breve. normativa. Ora ben. Vid. Tratándose dunha gramática. A verdadeira gramática é. presente dalgunha forma desde a existencia dos primeiros estudos lingüísticos. Vid. Estas tres últimas denominacións son as máis acaídas.Xosf: RAMÍÍN FRLÜXHIRO MATO A GRAMATICA Definición e clases Convén. a gramática grecolatina defmíase como a arte de falar e escribir correctamente.lamén 1981:7). Sincróníca é tamén a gramática normativa. Así. Téñase en conta que xa Saussure dividira a lingüística en diacrónica e sincrónica. comparada.Saussure(1987:l73). Alén desa óptica xeral. realizarmos unhas consideracións xcrais reterentes ao conxunto da materia de que imos tratar. como o é tamén a gramática tradicional. entendendo por lingüística sincrónica a gramática descritiva4.

aínda que esta última deberá basearse na primeira. incluída a Introducción a la Gramática de Roca-Pons. Alarcos afirma que se debe reservar o nome de fonoloxía ao estudo funcional e estrutural dos elementos fónicos ou da expresión (unidadcs non significativas. Véxase como exemplo a Nova Gramática do Portugués Contemporáneo de Celso Cunha e Lindley Cintra (1991). ás veces. Vid.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. pon a gramátíca en contraste coa fonoloxía e coa semántica. Por outra parte. Lyons.) e por sintaxe o estudo da oración. e mesmo a lcxicoloxía e a semántica. unidades de dúas caras. A realidade é que moitas gramáticas. en sentido estrito. Fonética e fbnoloxía A gramática descritiva forma parte da lingüística pura e a normativa da lingüística aplicada a un fin de comportamento social. lexicolóxicas e ortográficas a carón das estritamente gramaticais7. entendendo por morfoloxía o estudo das formas (clases de palabras. A gramática normativa vén imposta por razóns de orde práctica dentro da sociedade. das significacións ou das funcións das formas tratadas pola morfoloxía. Vid. Tamén Roca-Pons afirma que. Vid. a gramática só está formada por morfoloxía e sintaxe. Non hai a mesma unanimidade a respecto doutros estudos como a fonética e a fonoloxía ou a lexicoloxía e a semántica. Lyonsí 1990:87). considerando confusa a inclusión dc ambas dentro da primeira'1. baixo o título común de Gramática. que mesmo contén nocións de versificación. inclúen a fonética e a fonoloxía. significante e significado). de unha soa cara) e conservar o de gramática (funcional ou estrutural) para o estudo da función e estrutura dos elementos do contido (os signos lingüísticos. A tradición gramátical galega Os estudos lingüísticos galegos que conforman a nosa tradición gramatical son historicamente escasos e en xeral pouco relevantes.Cámara(1982:16). das súas clases e. Ambas están intimamente relacionadas. Roca-Pons (1985:9-18). mais elástica e continxente. baseándose na teoría da dupla articulación de Martinct*. accidentes do nome e do verbo etc. Partes da gramática Estabelecermos as partes da gramática tamén resulta unha cuestión problemática. Non é necesario insistirmos 32 5 6 7 8 VÍd. Mais non se debe confundir a gramática descritiva e a normativa. por cxcmplo. de acordo con cada situación específica?. pois. Sempre se considerou a morfoloxía c a sintaxe como partcs fundamenlais dela. conxugacións. a norma non pode ser uniforme e ríxida. . como Mattoso Cámara añrmara. tmde se podc achar unha símese do estado da cuestión. aínda quc comprende que desde un punto de vista normativo e práctico se inclúan nocións fonéticas.Alarcns(l974:31).

Santiago y Gómez (1918). Mirás sobre todo e a maioría dos demais son exemplo do contrario. que levou ao total abandono dos nosos estudos filolóxicos. reeditada en 1931).XOSÉ RAMÓN FRexmRO MÁTO nas causas. Dada a absoluta desatención do galego no ámbito universatario e científico. publicado en 1906 no Boletín de la Real Academiti GuHega en tradución de Fernando Martínez Morás e baseado fundamenialmeme na gramáiica de Saco Arce. A. se na nosa tradición gramatical incluímos as obras de Mirás ou Cuveiro Piñol. R. Por orde cronolóxica. Lugrís Freire (1922. Santamarina (1974b). A. unhas máis e outras menos. Saco Arce (1868). uníase o polimorfismo e a heterografía que vai caracterizar os nosos textos literarios do XIX e do XX. CuveÍro Piñol (1868). Se as linguas do noso contorno teñen as súas primeiras gramáticas arredor do século XVI. Vid. Á parte das características xa indicadas. salvo Santiago y Gómez. pola súa preparación académica e polo rigor que pretendeu dar á súa obra. 11 Hai que subliñar tamén a imponancia das gramáticas escolares. Debido a elas. a elas debemos acrecentar máis recentemente Álvarez. o español está sempre presente como lingua de constante referencia ou como pano de fondo. vid. que aumentan progresívamenle na década dos oitenia como consecuencia da incorporación do galego ao sislema educativo. et alii (1986) e Costa Casas et alii (1988)". Entre os esludos xerais sobre a lingua moderna Carballo Calero (1979:34—35) inclúe lamén o traballo de Jules Cornu "Morfología del gallego modemo". as nosas gramáticas teñen todas. 9 Inieiais de "Ramón Alvariño". neste sentido Saco Arce é a afortunada excepción.9 (1919). incluídas as escritas en galego. . contraste cm oposición constante á lingua dominante politicamente. última edición en 1979) e Carré Alvarellos (1967)'". 10 Para un estudo particularizado de cada unha delas. diglósicas. explicábel pola necesÍdade de fixación dun modelo lingüístico común perante o abandono xeneralizado en que a lingua se achaba no momento en que foron redixidas. e explicábel tamén pola ausencia de institucións académicas encargadas de velaren pola pureza lingüística. Brca (1994). pódese afirmar que o discurso gramatical galego tbi construído en comparación. senón porque en case todas. tampouco podc rcsultar estraño que as nosas gramáticas presenten unha xeral ausencia de contido epistemolóxico ou taxonómico referido aos problemas teóricos xerais da lingüística. fácil de entender tamén se temos en conta que boa parte dos seus autores carecían de preparación filolóxica e tan só estaban movidos por un afán patriótico ou utilitario. non só por estaren redixidas en castelán boa parte delas. pseudónimo do escritor Leandro Carré Alvarellos. asemade. publicada en 1970). un declarado carácter normativo. Couceiro Freijomil (1935). a nosa debe agardar até a segunda parte do XIX. base das gramáticas posteriores. Carballo Calero (1966. e Couceiro Freijomil. Con elas esiá relacicmada a de Costa Casas ei aiii.cando foron creadas. tamén CarballoCalero (1979:30-35) e M. ou pola ineficacia destas -Real Academia Galega (1906). por exemplo. R. Desta forma. Á falta dun modelo de lingua oral e escrita común que escolmase as diferentes falas dialectais. Valladares (1892. ncm achamos argumemos para desbotarmos dela esas tres mencionadas. podemos considerar como conformadoras da nosa tradición gramatical as seguintes obras: Mirás (1864). as nosas gramáticas son moi serodias e. pois supón unha renovación e modernizaeión importantes no discurso gramatical galego. de sobra coñecidas e evidentes. aínda que a súa significación ultrapasa o ámbilo escolar.

Canto ás partes en que dividen a materia as gramáticas galegas. adverbio. / El estudio de la gramática gallega es necesario para hablar y escribir correctameme. sobreentendendo que é desde o español desde onde se deben cxpliear. dos verbos "amar". a morfoloxía e a sintaxe. tan só dúas. declinación do artigo. dentro loxicamente dos condicionantes do seu tempo. verbos (con exemplos das diferentes conxugacións). Esta é tamén a parte que ten máis interese. que trata da íbnética (repartida entre o vocalismo e consonantismo inicial. aínda que Carré tamén a define previamente como o estudo sistemático dos elementos que constitúen unha lingua". pola extensión e polo rigor con que o autor a escribiu. palabras. as vogais. xunto co vocabulario. pois o breve compendio gramatical é sumamente deficiente e está cheo de castelanismos. 13 Cfr. ditongo.por un conxunto de textos en prosa -os menos. cuyas diferentes combinaciones forman las sílabas de que se componen las palabras". Carré Alvarellos (1967:11): "Gtamática es el estudio sisiemático de los elemenios que consliiuyen una lengua: sonidos. das cuestións teóricas máis básicas ou elementais. Inclúe o vocalismo e consonantismo ("Observaciones sobre las letras"). da páxina 57 á 147. A gramática de Marcial Valladares.e en verso. a eufonía con que termina o amplo capítulo de lexioloxía.que ocupa el Noroesle de la Península Ibérica". por último. Fonética e fonoloxía Amaioría destas gramáticas. datada en 1892 aínda que publicada en 1970. lexioloxía ou tratado das palabras (estuda as clases de palabras). O resto da obra está constituído por un vocabulario "de nombres gallegos con su equivalencia castcllana" e fundamentalmente -é a parte máis extensa. conxunción e interxección. . onde inclúe os seguintes apartados: o alfabeto. son moi escasas as defmicións de gramática que achamos. A obra de Cuveiro Piñol ten dúas partes ben diferenciadas: unha primeira referida á orixe e formación da lingua galega e unha segunda ("Analogía") que contén un pequeno compendio gramatical de 38 páxinas. numerais. prescinden. comprende todas aquelas partes dunha forma ou doutra presentes nas gramáticas que se precen dc tales. o pronome. finalmente dedícalle unha páxina á sintaxe. la lengua característka de la región -Galicia. forma. o compendio gramatical propiamente dito de Mirás comprende só 27 páxinas de pcqueno formato distribuído en catro partes: declinación do artigo. pois. prosodia (ton. as consoantes. etc. o adverbio. unha especie de morfoloxía elemental do galego. "partif' e conxugacións irregulares doutros verbos. e procuran principalmente ir marcando as diferenzas a respecto daque). 12 Cfr. os ditongos. "temer". preposición. dedica unhas páxinas iniciais á fonética e á ortografía (alfabeto. uns de crcación propia e outros traducidos para o galego polo autor. Así.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. e ambas inciden no clásico concepto de gramática como arte de falar e de escribir correctamente. a prosodia e a ortografía). A gramática de Saco Arce. e desenvolvidas amplamente de acordo cunha estrutura lóxica a través das 245 páxinas que compoñen a parte gramatical. Ou sexa. acento e cantidade) e onografía. como consecuencia da conccpción diglósica que encerran. o nome. Valladares (1970:11): "Gramática gallega es el arte de hablar y escribir correctamenle en gallego por medio de letras. a de Valladareb13 e a de Carré Alvarellos. pronomes. a primeira verdadeiramente merecente de tal nomc pola súa estrutura. á parte dos apéndices. según las reglas deducidas de la práctica. sintaxe. conxugación do verbo auxiliar "ser". analoxía.

e por último varios apartados a modo de apéndices (días da semana. aínda que é moi debedora da de Saco Arce". pronomes. Además de traducir adaptó. Esta dedica os cinco primeiros capítulos a falar da orixe. verbos. con lo cual la obra salió perjudicada poque no fue muy alinado tamn en lo que añadió como en lo que suprimió".Xosfi RAMÚN FRHIXUKO MATIJ sflabas. conxunción e interxección) con algo de sintaxe. nome substantivo. Os capítulos restantes (VI-XX) teñen contido gramatical: sistema vocálico. prcposicións. sintaxe. guión. preposición. adverbio. modismos. conxuncións. traducións. meses. adxectivo. A gramática de Lugrís Freire. 16 Na realidade o aulor rcproduee aquí o \a publicado anleriorraeme en Couceiro Freijomil (1929). sintaxe. En 1918 José de Santiago y Gómez publica Filología de la Íengua gallega. regras ortográficas.bien poca cosa queda". casos. número. apóstrofo. unida a este apéndice gramatical so14 Cfr. adverbio. Se algún mérito ten é o da reorganización do material utilizado por Saco Arce. acentos. obra xa cualificada como totalmente diletante e retrasada desde o punto de vista científico14. locucións e transposicións de vocábulos. apóstrofo). evolución e elementos constitutivos da lingua galega.). a parte central da obra á morfoloxía principalmente (xénero. tamén está redixida en lingua galega.) e mostras literarias. modismos. nome. verbo. observacións sobre a conxugacíón. A. seguida aínda dun apéndice sobre normas ortográficas que ocupa outras 30 páxinas'6. conxunción. adxcctivo. graos de significación do adxectivo. aníoloxía poética etc. adxectivo. artigo. refráns. nada hay de inlerés en esta obra". pronomc. días. Contén cinco partes ben diferenciadas: fonética. 35 . advcrbios. Ínterxeccións. ortografía e subdialectos.quen engade aesaopinión recollida de Rohlfs: "Salvo lo que toma de Saco.Samamarina(1974b:l94): "Porque realmente ia gramálica de Lugnsnoes más que una traducción de la de Saeo. 15 Cfr. substantivo. Comprende os seguintes breves capítulos: letras. interrogación e exclamación. artigo. aínda que na realidade non pasa de ser un folleto polas 36 páxinas de que se compón. Non moito máis benévola é a opinión de Carbaüo Calero (cfr. toponimia. O Compendio de Gramálica Galega de R. é a primeira gramátíca galega do século XX co título de tal e tamén a primeira de toda a nosa tradición gramatical redixida en lingua galega. eliminando observaeiones de Saeo y poniendo oiras propias. algunhas regras de escritura. uns "aditamentos" de carácter léxico (modismos. que é unha síníese morfolóxica e ortográfica. nomes de persoas. sistema consonántico. A terceira parte leva o título específico de "Gramática" e consta de 172 páxinas. A. publicada en 1922 e reeditada en 1931. 1979:34): "Si restamos lo que Lugrís tradujo de Saco. se ben a natureza de ambas é completamente diferente. máis que as 154 da gramática de Valladares. castelanismos etc. pronome. monosflabos. morfoloxía. Aínda que a gramática é de carácter histórico e trata da evolución fonética e morfolóxica desde o latín ao galego seguindo García de Diego e Menéndez Pidal. interxección. preposición. aínda que seguramente non máis que a de Mirás. verbo. Carballo Calero (1979:34>. meses. artigo. A obra de Couceiro Freijomil (1935) é unha miscelánea de 500 páxinas onde se inclúe a historia externa da lingua e a historia da literatura galega. de forma que a estrutura xeral da obra é máis coherente e harmónica ao integrar acertadamente o apartado de eufonía e os capítulos de prosodia e ortografía dentro da fonética. Ou sexa.

O resto da obra xa se centra no contido habitual das gramáticas: fonética e fonoloxía C'los sonidos"). A formación filolóxica e o rigor do autor fixeron que esta se convertese no seu momento na mellor gramática do galego. mais íbi dcspois reiteradamente reeditada até chegar á 7" edición de 1979. morfoloxía. publicada en Vía Láctea en 1988. esta obra comprende o estudo da fonética e da fonoloxía. relación co portugués e co castelán.). Dentro xa do período máis ou menos actual. Redixida tamén en galego e afastada da concepción diglósica dominante na maior parte das precedentes. 1974b:!95). Santamarina (cfr. ni distingue emre un complemenio indirecto y uno eircunstancial. de 1967. ambas se earacterizan por ser obra de afieíonados sin preparaeión lingiiíslica alguna. sobre xeneralidades arredor do idioma (orixes. é tamén a primeira gramática que prescinde de apéndiccs ou aditamentos fóra do contido estritamente gramatical. sintaxe e ortografía. Aínda que concibida como gramática para a aprendizaxe da lingua e por tanto para o uso escolar. Por eso esta obra es un gran retroceso. pues. da morfoloxía e da sintaxe. sucesivamente ampliado. a gramática de Costa / González / Morán / Rábade. segue os criterios normativos coñecidos como de "mínimos" ou "normativa de concordia". a obra inclúe un apartado inicial sobrc bibliografía comentada da lingua galega e un segundo apartado. pese a su elevado número de págínas". como a propia filosofía lingüística do autor. amplo como o primeiro. Por iso a colocamos despois da de Carré. un ano antes que a de Carré Alvarellos. Céntrase ta17 A. morfoloxía ("las palabras") e sintaxe ("usos y construcciones"). pois tamén indicamos as partes de que consta na última edición. con continuas modificacións que afectaron tanto o contido da obra.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. . modalidades do galego. Desde las primeras páginas nos enleramos que Carré no sabe qué es un triptongo. fontes lexicais. estrutúrase en catro partes ben diferenciadas: fonoloxía e prosodia. a pesar de estar feita en español e en contraste permanente con el. etc. sobre todo polo que supón de renovación e modernización do propio discurso teórico. a la gramálica de Mirás. historia cxterna etc. convértese na máis completa gramática descritiva da lingua galega realizada dcsde o ámbito da oficialidade normativa -a autora e os autores son mcmbros do ILGcon criterio purista. superando todas as anteriores. ni una sibilante sonora. o que vai condicionar o desenvolvemento xeral da obra. tendente a ofrecer unha proposta gramatical coherente arredor desa opción. a gramática de Álvarez / Regueira / Monteagudo. Partindo dun esquema tradicional.cimha dureza ao noso enlender excesiva en relación aoulrasobras precedentes.noutras materias. defíciente pola escasa preparación lingüística do autor'7 a pesar dos seus múltiplos saberes -postos tamén en ocasións aquí de manifesto. publicada en Galaxia en 1986 en preto de 600 páxinas. aunque hay una diferencia nolable en el niimero de páginas de tas dos gramálicas. A gramática de Carré Alvarellos. excede claramente ese ámbito para se converter nunha achega fundamental na nosa tradición gramatical. tanto na terminoloxía utilizada como no contido xeral da obra. afirma: "Con esta gramática volvemos casí al mísmo sitio en que empezamos. Á parte do contido propiamente gramatical. Fonélica e fonoloxía bre as normas do galego moderno sitúase tamén dentro da nosa escasa tradición gramatical. Redixida en lingua galega. A Gramática elementai del gallego común dc Carballo Calcro publicouse por primeira vez en 1966.

cabe resaltar finalmente. mais cunha ampla "Presentación" inicial onde se xustifican os criterios normativos. Á marxe das gramáticas sincrónicas.XOSÉ RAMÓN FRFJXEIRD MATD mén na fonoloxía. o primeiro sobre fonética e morfosintaxe. como importante axuda complementaria para o estudo da gramática galega modcrna. e o segundo sobre lexicoloxía. . gramaticais seguidos. entre os que figura un cadro comparativo das diferentes normativas lingüísticas exístentes no momento. a feliz aparición nos últimos tempos da primcira gramática histórica da lingua galega. na morfoloxía e na sintaxe. após as achegas precedentes de García de DÍego (1909) e de Couceiro FreÍjomil (1935). ao final inclúe varios apéndices que non saen do ámbito exclusivamente lingüístico propio da obra. en dous volumcs. da autoría de Manuel Ferreiro (1995 / 1997). sobre todo. pedagóxicos e.

FONÉTICA E FONOLOXÍA .1.

da substancia do significante. que asociados forman o signo lingüístico.1. as segundas inmateriais e sociais. da forma do significante. Defmición e relacións Partindo da distinción de Saussure" entre os dous aspectos fundamentais da linguaxe. aquilo que serve como marca distintiva das palabras21. con outras palabras. Vid. 1973:11-1 Í3| preeisa a disiindón enlre sisiema. e lingua (langue). En consecuencia. A fonoloxía é a disciplina quc sc ocupa das normas que ordenan esa materia sonora. téndose usado con anterioridade como sinónimo de fonética. os primciros son a substancia ou materia palpábel do significante e as segundas a súa forma. e sabendo tamén que todo o lingüístico ten dúas caras. modelo constante e xeral de todas as manifestacións lingüísticas particulares. que non ten en conta a función do fónico no signo lingüístico. reservando o termo fonética para o estudo diacrónico 18. Vid. é a fonética.Tnibelzkoy (1976:10). O mesmo Saussure22 chamou fonoloxía ao estudo fonético sincrónico. as unidades fonéticas (os sons) non coinciden coas unidades fonolóxicas (os fonemas). que constitúen un sistema.XUSÉRAMÓNFRHXUROMATO / . inmateriais e formais. Vid. o sistemático'11. norma e fala. que estuda os sons desde o punto de vista do seu funcionamento na linguaxe e da súa utilización para formar signos lingüísticos. no plano da expresión hai un número infinitamcnte variado de sons realizados e perceptíbeis na fala e unha serie limitada de regras abstractas que forman o sistema expresivo da lingua e serven de modelo ideal nas manifebtacións individuais e concretas. :. Vid. a expresión e o contido -ou o significante e o signifícado segundo a terrninoloxia de Saussure:'-. Coseriu (vid. A fonética opera con feitos materiais e concretos. Con este sentido a fonoloxía é unha ciencia recente. A disciplina que trata dos sons. 1987:137-139. Os primeiros son físicos e fisiolóxicos. 1987:78. ou sexa. 19. II. fala (parole). fenómeno concreto e individual. a fonoloxía con puras abstraccións. 30. é a disciplina lingüística que se ocupa do estudo da función dos elementos tonicos das linguas. equivalente ao falar concreto. 1987:101-102. pois a fonoloxía só debe ter en conta nun son aquilo que cumpre unha determinada función na lingua. ocupándose só dos sons usados na linguaxe. 41 .

válida no interior de um gnipo lingüíscico. quen afirma que a "ortoépia í. . conxunto de regras que determinan a correcta pronuncia dunha lingua 24 . Estado. Martínez Celdrán (vid.ación fónica. polos sinais físicos -articulatorios e acústicos. que serve para distinguir unhas frases das outras (función dife42 23. unidade culiural. pois. en xeral. o contacto entre a fonética e a tbnoloxía c incvitábcl e absolutamente necesario.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.demarcamos. particular ou comparada. que estuda as mudanzas fonéticas dunha lingua na súa evolución. unha fonoloxia diacrónica e unha fonoloxía sincrónica. que estuda as posibilidades acústicas do ser humano e o funcionamento do seu aparello fonatorio. que permite illar entre si as palabras (lexemas e morfemas). província. e unha fonoloxía dafrase. Tamén existe. fonética descriíiva. podendo distinguir nesta unha fonoloxía da palabra. pode reflectir no plano da expresión -do significante.un estilo persoal ou colectivo. hai que ter en conta que a fonética non estuda os sons en xeral. que estuda os órganos dc articulación e a produción da linguaxe. 24. Nas etapas máis avanzadas da descrición o estudo do sistema fonolóxico c das súas combinacións xa se torna totalmente independente da fonética23. e o articulatorio. pode falarse dunha /on¿tica xeral. Segundo os aspectos que trate. efonética normaüva (ou ortoepia). A fonoloxía precisa da fonética como punto de partida para podcr abstracr ou tirar da materia tonica as unidades abstractas da fonna fónica. aínda que se debe limitar ao estritamente necesario. A fonoloxía está en contacto con outras disciplinas lingíiísticas: coa tbnética partilla o estudo dos elementos fónicos da linguaxe. 1994:25-29) distingue tres ramas demro da fonética: aeúslica. Por iso se crearon outros termos comofonemátíca oufemémica. converténdose en auxiliar dos estudos literarios. prescindindo doutras tbrmas de linguaxe. A fonética estuda só a Hnguaxe articulada. polo que haberá dous aspectos na fonética: o acústico. Trubetzkoy (1976:12-13). grupo social". que estuda as particularidades fonéticas dunha lingua determinada. Esta linguaxe articulada supón a presenza do falante que produce os sons e do ouvinte que os interpreta. pode orientar o seu interese cara á sincronfa ou á diacronía -fonoloxía sincrónica ou diacrónica-. Fonética e fonoloxía dos feitos fónicos.Cfr. fonéüca hístórica (ou evolutiva). O principio de toda a descrición fonolóxica consistc en descubrir as oposicións fónicas que serven para diferenciar os signiñcados nunha lingua dada e para iso hai que partir do inventario fonético desa mesma lingua. como a Hngüística. como a estilística. aínda que a fonoloxía non deba confundirse coa tbnética. auditivae articulatoria: polo seu obxectoou elases deestudo pode ser xeral. Malmberg (1954:10-11). pois os seus tms son diferentes. sobre todo nos inicios da descrición tbnolóxica e fonética. mais os sons da linguaxe. No entanto. acoutamos as entidades abstractas que constitúen o sistema formal da lingua. A pcsar da súa independencia básica. norma-padrao. coa gramática estuda o seu obxecto desde o punto de vista da función que desempeña no sistema da lingua. como xa se indicou.Vid. que estuda a función distintiva dos elementos fónicos (casa / cala) e a función demarcativa ou delimitativa deles. de uso especial en países de fala inglesa. que estuda a estrutura dos sons utilizados e como o ouvido reaxe perante estes sons. e nós aprehendemos a lingua polos datos que nos ofrece a súa materiali/.upóe a exisléneia dc uma norma de pronúncia.

cana.2. ou sexa. ou home pobre que pobre home2". que pertencen só á cara significante do signo linguistico. Defmición O texto é oral. as unidades mínimas que identifícan os falantes. que consiste en substituír un segmento fó25. pois está intcgrudo por unidades de dous diferentes niveis.Alarcos(1974:36-37). que sinala máis claramente a orixinalidade de cada lingua25. Conmutación Para determinar os fonemas a que corresponden as variantes fonéticas. cara. casa. ou sexa.parte do principio de que o que realmente interesa na comunicaeión lingüística é un pequeno número de propiedades articulatorias e acústicas (trazos) e non o conxunto da emisión fónica. 28. a unidade tbnolóxica máis pequena da lingua de que se tratar. tronte a outras formas que non o posúen ou posúen no seu lugar outro fonerna. que teñen unha misión distintiva.Trubetzkoy (1976:32-33). . sendo o monema -ou morfema. que fai que non sexa o mesmo casa que saca. O fonema é un concepto que non corresponde a ningunha realidade concreta. o procedemento utilizado é a conmutación.1. A articulación do texto c dupla. xa que só é o conxunto dos trazos pertinentes realizados simultaneamente.VeigaArias(1976:10). e unidades non portadoras de signifícado. utiliza a voz humana (os textos escritos non son máis que unha maneira de representar grañcamente un texto oral). in Martinel (1971:11-35). O fonema é. Por iso ten maior interese o estudo da tonoloxía da palabra.XosÉ RAMÓN FRKIXHKO MAIU rencial en/o/ el tfoi el?). 26.2. 7. Cada fonema. capa.a unidade mínima da primeira articulación. constituíndo a segunda articulación27. cata. osfonemas. e non os trazos pertinentes.2. Estas unidades fonolóxicas non divisíbeis en unidades menores sucesivas son os fonemas. O concepto de fonema -unidade lingüística mínima (non pode ser dividida) de tipo fónico que ten carácter distintivo. cama. Vid. cada conxunto de certos trazos distintivos. Vid. A face significante de cada palabra pode ser analizada en fonemas e ser representada como unha serie determinada de fonemas2*. son os que serven para distinguir nunha lingua dada uns sons dos outros. que serven para distinguir uns enunciados doutros. 27. Os elementos fónicos que desempeñan a sda función dentro da unidade semántica simple (palabra ou morfema) varían extraordinariamentc dunha lingua para outra. pois. chamados distintivos. segundo expuxo Martinet: unidades dotadas de significado (primeira articulación). ca\a. opón entre si as formas da lingua que o posúen. e esta oralidade do texto exixe a súa linearidade. Estes trazos. Os elementos fónicos con ftmción dentro da t'rasc son máis xerais e semellantes dunha lingua a outra. Vid-Martinet (1978:10-12) e sobre lodo "A dupla ariculafáo da linguagem". Vid. Son os fonemas. A unidade fonolóxica: ofonema 1. 12.

pois non permite distinguir ningunha parella de palabras. cando ambas formen unha oposición tbnica. paso I \aso). ou sexa. Na palabra pé a consoante p non se opón á vogal e. As diferenzas tonicas que nunha lingua dada permiten distinguir as significacións son oposicións fonolóxicas. Vid-Alarcos (1974:43-16). 44 . de modo que o resultado fónico evoque unha significación diferente. as difercnzas fónicas que non permiten esta distinción son fonoloxicamente irrelevantes ou non pertinentes3". ao substituírmos un tonema por outro obtemos un novo sígno lingüísüco. se é un fonema ou non (mesa / pesa. pois. ou sexa. pois o seu coñecemento é obrigado para todos os membros da comunidadc lingüística. o que significa que os fonemas se opoñen uns a outros e por tanto son conmutábeis. Para estabelecermos o inventario dos t'onemas dunha lingua hai dous momcntos necesarios na análise: primeiro a conmutación. distintivas ou relevantes. Co termo oposición designamos. As vo29. Tcoricamente habería que realizar a conmutación tantas veces como fose necesario paru distinguirmos cada tbncma de todos os demais do mesmo sistcma.3. As diferenzas entre elementos sucesivos no decurso falado chámanse contrastes. Por exemplo. en cada punto da cadea falada son varios os fonemas que poden aparecer. dos que un está realmente presente e outro é só virtual (caso I calo). a súa aparición nas ditcrentes posicións silábicas e o criterio da símilitude fonética. Fonética e fonoloxía nico dun significante por outro existente na mesma lingua. isto é.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. a oposición /r/:/r/ é distintiva. a conmutación convértese en técnica dc análise que nos permite saber se unha variante. constitúen un inventario fechado que adoita andar polos 24 máis ou menos -o galego ten 26 fonemas-. se un son. ten valor distintivo. en consecuencia. Polo contrario. 30. mais só un o fará con exclusión dos dcmais. Por teren os tbnemas función distintíva. o que supón unha grande econoniía de medios. pois permite distinguir a significación de certas palabras (parra I para). Vid. mais na práctica chega con confrontar cada un cos fonemas cuxa realización fonética c máis próxima29. Mediante a combinación dun curto número dc fonemas pódense conseguir os máis variados textos. O número de fonemas ten de ser necesariamente limitado en cada lingua. O falante en cada punto da cadea falada ten a posibilidade e a necesidade de elixir entre varios fonemas. e despois a identificación das variantes dun mesmo fonema tendo en conta a súa distribución. a_s diferenzas entre elementos que poden aparecer no mesmo contexto. quc nos permite separar os elementos distintivos. Oposición e contraste Unha calidade fónica terá función distintiva cando se opoña a outra calidade fónica. senón que contrasta con ela. sendo indiferente a utilización dunha ou outra para a significación destas.Alarcos (1974:40). mais a oposición [bj oclusivo bilabial sonoro e [^] aproximante bilabial sonoro non é distintiva. 7.2.

Xasíi RAMÓN FRHXHIRO MAIU gais. As oposicións poden clasificarse atendendo a varios criterios32: 1. o membro que posúe a calidade no grao mínimo ou máximo é o membro extremo. polo que neste caso a súa oposición se neutraliza ou suprime. b) polo contrario.2).2. por iso a oposición se chama neutralizábel ou intermitente. d) unha oposición isolada é aquela cuxa relación non se dá noutra oposición do sistema. nasalidade / falta de nasalidade. Segundo a relación entre os seus membros.Martinet (1978:24). tamén Alarcos (1974:47^9).2. as oposicións poden ser: a) privativas: son as formadas por dous membros. a relación /p/:/b/ é a mesma que /t/:/d/ ou /k/:/g/.4. Vid. por exemplo /r/. Vid. que poden ser elemento central da sílaba. en galego a oposición /J/:/tJ/ é bilateral. b) graduais: son as que se estabelecen entre dous membros caracterizados cada un por posuír un grao diferentc da mesma propiedade. /r/ e /r/ só aparecen opostos en posición intervocálica. mais contrastan na secuencia fóníca. que non representan dous graos da mesma propiedade nin a afirmación ou a negación dunha propiedade. 32. palatais. b) polo contrario. por exemplo.2 e 3. 3. as oposicións tamén poden clasificarse en constantes e neutralizábeis: a) no galego os fonemas /s/ e /1/ aparecen en calquera posición da palabra (vid. 31. Segundo a extensión ou amplitude da súa capacidade distintiva. vid. o contraste é unha relación de natureza sintagmática que se estabelece entre morfemas e fonemas dentro da cadea falada11. non se opoñen. bilaterais e multilaterais. e as consoantes. o membro caracterizado pola presenza do trazo positivo chámase marcado. por exemplo /p/:/k/ ou /e/:/D/. un caracterizado pola presenza dun trazo pertinente e outro pola súa ausencia: sonoridade / falta de sonoridade. por unha parte. ou sexa.2. xordos) non aparccen reunidas noutro fonema da lingua. 3. Segundo a súa relación coas dcmais oposicións do sistema poden ser. 2. labialización / falta de labialización etc. por exemplo os diferentes graos de abertura das vogais.1) formando unha oposición constante ou fixa. isoladas e proporcionais: a) nas oposicións bilaterais o conxunto de propiedadcs quc os dous membros posúen en común é exclusivo deles e non aparccc nos demais membros do sistema. sempre elementos marxinais en galego. En canto a oposición é de tipo paradigmático. c) unha oposición proporcionai é a que forman dous fonemas cuxa relación é idéntica á doutra ou doutras oposicións. 3. pois as propiedades comúns de ambos (orais. por exemplo. mentres nas demais posicións a aparición dun ou doutro fonema é regulada mecanicamente (vid. a oposición /e/:/u/ é multilateral. Tmbetzkoy (1976:59-75)./l/.1. pois as propiedades comúns aos dous fonemas (seren vogais) aparecen noutros fonemas. o outro é o medio. c) equipolentes: estabelécense entre dous membros equivalentes.6.6. e por outra parte. .

O representante do arquifonema é idéntico á realización fonética de un dos dous fonemas neutralizados. represéntase con letra maúscula. en determinadas condicións.2. mais non idéntico. porén. se a oposición é privativa. será o membro non marcado o que represente o arquifonema. o arquifonema estará representado polo membro extremo. Trubetzkoy estabelece. pois están suxeitos a determinadas distribucións. se a oposición é gradual. segundo as posicións. Noutras ocasións o feito de certos fonemas non apareeeren nalgunha posición concreta débese a que o trazo ou trazos que os opoñen non teñen perrinencia nesa posición. Aínda que as leis da neutralización mudan dunha lingua para outra. o arquifonema. 4. Neste caso fálase de neutraiización e os fonemas neutralizudos aparecen realizados por unha unidade constituída polo conxunto de trazos comúns a todos eles. nesas posicións aparece un número menor de fonemas do que nas outras. hai por conseguinte tamén sistemas parciais que funcionan só en posicións fónicas determinadas e en que están representados só unha parte dos recursos fonolóxicos do sistema xeral. a que se lle chama arquifonema. O arquifonema é o conxunto dos trazos pertinentes comúns aos dous membros desa oposición. A neutralización é. O arquifonema pode ser realizado na fala de varias formas": 1. 2. dependendo a elección dun ou outro do contacto con outros fonemas da palabra (condicionamento exterior). por tanto. pois.4. Só adoitan scr neutralizábeis as oposicións bilaterais. Vid. en galego /R/. por exemplo. aos dous fonemas neutralizados. O representante do arquifonema é idéntico á realización fonética de un dos dous fonemas neutralizados.Alarcosl 1974:50). Alén do sistema xeral de fonemas e de particularidades prosódicas. dunha oposición fonolóxica. Fonética e fonoloxía 1. As realizacións fonéticas dos dous fonemas neutralizados representan. é o arquifonema resultante da neutralización de /r/ e /r/ en posición implosiva: carm /'kanta/. . a anulación ou supresión. dous tipos principais de neutralización das oposicións distintivas con carácter xeral: 46 33.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Neutralización e arquifonema Non todos os fonemas dunha lingua son capaces de apareceren en calquera punto do texto. pois o arquifonema de dous fonemas en relación multilateral confundiríase co arquifonema dos outros fonemas que posúen as mesmas propiedades comúns. A neutralización prodúcese en certas posicións e. O representante do arquifonema é semellante. que son particularcs de cada lingua. mais a elección é condicionada interiormente. 3.

34. que estuda os alofones dos fonemas35. Os tipos de neutralización condicionados polo contexto. A unidade fónica: o son 1.2. 35. deniro dos tipos de neutralización condiciunados pola estmiura sinala a ncutrali/ación cenirífuga. Vid. 47 . en que a neutralización dunha oposición fonolóxica ten lugar na veciñanza de determinados fonemas. asimilaiiva e combinada. a fonéúca ten fundamcntalmente dous campos de estudo interdependcntes: o xeral. en que a neutraüzación se produce en determinadas posicións dentro da palabra.3. Cada son presenta os trazos peitinentes do fonema de que é realización e mais tamén outra serie de trazos fónicos irrelevantes. físiolóxita uu aiticulatoria. Vid. o son é un conxunto de earactcrísticas distimivas e indistintivas. que estuda todas as posibilidades físicas e fisiolóxicas de emitir sons capaces de seren aproveitados na comunicación.MartíneíCeldrán( 1994:23). Rosetti (1974:36-62). termo creado polos lingüistas americanos. que son as difercntes realizacións deste na fala. e o particular dunha lingua. A realización material dun fonema non se repite nunca exactamente.3. dando lugar ás variantes ou alofones. ás veces mesmo subxectivos. xunto ás características fonoloxicamente relevantes. Malmberg (1954:13-50). Definición Os sons concretos da fala conteñen. a redutiva e a tombinada. 2. Trabeukoy (1976:2f)9-221): denirodos lipcis de neutrali/. Os tipos de neutralización condicionados pola estrutura. outras moitas que o non son. no estudo particular dos alofones do galego"'.3. Para un estudo xeral de fonética acúslica. En canto a fonoloxía estuda o sistema de fonemas. os ditos sons só son variantes fonéticas facultativas dun fonema único. 1. 36. Cando dous sons da mesma lingua aparecen exactamente no mesmo contexto fónico e poden ser reemprazados un por outro sen que iso provoque unha diferenza na signíficación intelectual da palabra. Por iso. Quilis (1988:17-104) ou Martínez Celdrán f 1994:31-88). inflúen na súa rcalización. O fonema é un conxunto só de características distintivas. 1.ación conditionados polo contexto dislingue entre neutruliíación disimilativa. Variantes fonéticas Chegamos así ao concepto de varíantes fonéticas dun fonema. Non son fonemas. con tal de que estes conteñan os mesmos trazos diferenciais. mais realízacións ou manifestacións dos fonemas cuxos trazos diferenciais conteñen.XOSÉ RAMÓN FREJXHRO MATO 1. indepcndcntemente dos fonemas viciños34. Trubetzkoy37 estabeleceu catro regras de validez xeral nas diterentes linguas para a diferenciación entre fonema e variantes fonéticas: 1. 37. pois os tbnemas con que está en contacto e en ocasións Ínclusive fonemas distantes ou outros factores.1. 1976:41-^6. un mesmo fonema pode ser realizado por diversos sons. Vid. Aquí centrarémonos no segundo campo. vid. é un símbolo material do fonema.

sons en cuxa articulación a corrente de ar non encontra na cavidade bucal ningún obstáculo que teña de scr forzado ou que produza rozamento. os sons que compoñen unha lingua veñen clasificándose en vogais. se di que están en distribución complcmentaria. teñen un ton fundamental máis baixo que o dunha vogal. quc lle dan ao maxilar inferior un movemento de abertura. se os alofones dun fonema son debidos exclusivamente ao contexto fálase de variantes combinatorias. Sons vocálicos e sons consonánticos Xa desde as descricións gramaticais dos gregos. non deben ser considerados como variantes dun mesmo fonema cando podcn. en consecuencia. proxectan a lingua cara ao padal (duro ou brando).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o ton fundamental dun son vocálico é mais alto que o dun son consonántico. Por iso. Así pois. os ditos sons son realizacións fonéticas de dous fonemas diferentes. Por iso se consideran os sons articulados vocálicos como os máis abertos. que lle dan ao maxilar inferior un movemento en sentido oposto ao que teñen as vogais. No son articulado vocálico as cordas vocais presentan maior tensión. Cando dous sons dunha Hngua emparentados acústica ou articulatoriamcnte non se presentan nunca no mesmo contexto fónico. a pesar de se axustaren ás condicións da regra anterior. acharse contiguos un do outro. Dous sons. sons en que a corrente de ar procedente dos pulmóns acha na súa articulación na cavidade larínxea ou bucal algún obstáculo que ten de ser forzado. Fonética e fonoloxía 2. Na produción das vogais Ínterveñen os músculos depresores. 48 . estes músculos están unidos aos linguais e por tanto ao descender o maxilar tamén descende a lingua. desa forma. Cando dous sons aparecen exactamente na mesma posíción fónica e non poden ser reemprazados un por outro sen modificar con iso a significación das palabras ou sen converter estas en irrecoñecíbeis. 133. na lingua de que se tratar. maior número de vibracións por unidade de tempo -frecuencia-. as cordas vocais teñen unha tensión menor e vibran un número máis pequeno de veces por unidade de tempo. Na emisión de consoantes actúan os músculos elevadores. cando poden formar un grupo fónico nas posicións en que tamén un deles pode aparecer isolado. ou sexa. deben scr considerados como variantes combinatorias do mesmo fonema. 3. Na produción dun son consonántico sonoro. os sons consonánticos considéranse como os máis fechados. que. como están ligados aos linguais. por non aparecer nunca unha no lugar da outra. Os músculos elevadores tenden cara á fechazón do maxilar e. 4. e consoantes.

Análise histórica A regulación das linguas e a oficialización de normas para a súa cscrita estiveron sempre en función do poder político. No entanto. Cuestión puramente gráfíca é a da representación das consoantes palatais lateral e nasal: mentres en Portugal o rei Afonso III vai importar da Provenza e impor Ih. A ortografía i . 38. Vid. Ao mesmo tempo. 3.1. Partíndomos da afirmación da unidade lingüística galego-portuguesa durante toda a Idade Media. Freixeiro Mato (1997:113-136).1. como pode ser [a]. acabando por usar tamén a grafía ñ imposta na corte castelá.1. pois hai sons que participan de características vocálicas e consonánticas nas diferentes linguas do mundo (vid. cando iso pasou no contexto en que o galego estaba inserido. ni ou nni. sendo obxecto de polémica nos últimos séculos3s. sendo tamén normal nestas linguas. máis frecuente en textos galegos. 1. Vid-MartínezCeldrán(!996:18). que a determinada altura considerou conveniente ditar disposicións para rnellor as preservar e potenciar. o galego tivo de sobrevivir desde fins da Idade Media até a actualidade. e un polimorfismo que. 39. a Galiza xa perdera o seu poder político propio e sen tal poder. nn.1). nh. é evidente que no seu último período se foi dando no territorio situado ao norte do Miño a preferencia por unhas determinadas solucións lingüísticas sobre outras que se van impondo como xerais en territorio portugués. xa xerais a partir de 1275.4. Nestas condicíóns resulta lóxico e natural que o galego chegase a fins do século XX sen ter resolvidos os problemas ortográficos e mesmo que a ortografía se convertese nun problema en si mesmo.XOSÉ RAMÓN FREKEIKO MATO Mais desde a consoante máis pura.1. a vacilación ortográfica entre b/v. pode indicar o inicio da neutralización da oposición fonolóxica. . e mesmo contra un poder alleo que o subxugou. Nos séculos de normalidade lingüística que para o galego supuxo o período medieval dáse unha heterografía ou vacilación na representación gráfica que é consubstancial naquela altura a todas as linguas romances. no caso do galego-portugués cscrito na Galiza se fai máis presente pola carencia dun poder político propio e exclusivo a fins da Baixa Idade Media que cumpra unha función unificadora.4. // ou //' e para a nasal n. existe unha gradación de sons cuxo intento por a dividir ha resultar necesariamente convencional . como pode ser [pj. á vogal tamén máis pura.4. así como a vacilación na representación gráfica das sibilantes xordas e sonoras pode ser indicio da iniciación do proceso de enxordecemento das sonoras no noso territorio. en territorio galego seguirase a usar para a lateral /. A cuestión da ortografía galega 1. a onde remetemos tamén para cuestións relaiivas á historia exieraa da lingua e á súa situación social.

poeta do XVIII dc tendencia popular. emprega xa sempre a grafía x (xamais.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Jt. XVII e XVIII vanse consolidar as grafías // e ñ. vid. mais dcfende o mantemento da distinción etimolóxica entre estas grafías. mais aparecen vacilacións e incoherencias: nas cartas ao conde de Gondomar (fins do XVI e principios do XVII) xa aparecen corexidor. Porén. xa etc. Marino (1995:7-102). fojen. i e o x tradicional da fricativa xorda. jente e seijoadas. j. Mariño (1995:27). deijemola. O cura de Fruíme. Mariño Paz afirma que para intelectuais do XVIII como Cornide e Sarmiento o portugués xa debía funcionar como unha referencia a ter en conta para o estabelecemento dunha norma escrita galega41. a práctica desaparición do galego da escrita. Ferreiro (19%).). 50 40. Grammárica da língua portuguesa de Joao de Barros (1540). No XVIII o Padre Sarmiento constata o enxordecemento da fricativa prepalatal sonora. g + e. A estas alternancias gráficas vaise unir agora outra de extraordínaria importancia e que scrá fonte permanente de polémica no XIX e no XX: a representación das antigas consoantes fricativas prepalatais sonoras (agora se callar xa desonorizadas ou en proceso de enxordecemento) mediante a grafía x. Vid. No entremés de 1671 A contenda dos labradores de Caldelas aparece constantemente ñ e // nos parlamentos de galegos. en coexistencia cony'. Gramática de la lengua castellana de Nebrija (\492). Até o século XVIII os escritores4" intentan manter a distinción gráfica entre g. non nos permite coñecer a verdadeira situación do idioma nun período cn que as linguas próximas si os teñen: Gramático do lingoagem porluguesa de Fernao de Oliveira (1536). Fonética c fonoloxía Os poucos textos conservados dos séculos escuros e da Ilustrackm permiten observar a tendencia á confusión entre b/v. s/xs ou z/f. enbaijada. vid. 41. 42. A mesma intención e desorientación mostraron o Padre Sobreira e Cornidc Saavedra. ygrexas. nin Sarmiento utiliza nunca nh nin Cornide Ih. María Francisca de Isla Losada alterna no seu romance (c. laranxa etc. xente. entre outras incoherencias. . 1617) queija e deija\ no entremés de 1671 figuran debaijo. coa conseguinte ausencia de estudos lingüístico-gramaticais.Rcglas de onhogrophia en la lengua castellana (1517). parccendo confirmar o apuntado no período anterior. a pesar de acharmos algún caso esporádico de Ih no Padre Sarmiento (seis veces o utiliza nas súas coplas) e de nh en Cornide (dúas veces nas súas décimas e outras dúas «). de Neira (1611) temos baijos\ nas décimas ao Apóstolo Santiago (c. deija e beijo\ no soneto de Vázquez. A vista disto. Para coñecemento e euludo das grafías nos lextos escritos duranle os séculos escuros e o XVII!. aínda que comete incorreccións como beixos. Virgen/Virxen e ja/xa. 1775). Para a representación das consoantes palatais lateral e nasal durante os séculos XVI. Paraa earatterizatión lingiiísiico-ortográflea e edidón doentremés. fronte a nh maioritariamente (con algún caso de ñ) e // (nunca Ih) nos de portugueses42. Le regole della linguafiorentina de Lorenzo de Medici (1495). Le tretté de la grammere franfoeze de Louis Meigret (1550) etc.

este galego contrasta co utilizado por dona Briatís da Serra noutra carta que tamén He dirixe ao conde desde Baiona. Para Pensado este que el chama aportuguesamento do galego obedecería ao desexo de fuxir da lingua dun pobo deprimido para buscar refuxio noutro modelo lingüístíco máis prestixiado. -zol-cio. o certo é que nos séculos XVI.Pensado (1985:17-22). ten chamado a atención a abundancia de determinadas formas lingüísticas máis propias do territorio portugués que do galego nuns poucos textos dos séculos escuros. Algunhas destas mudanzass van condicionar a evolución do uso dalgunhas grafías ao desaparecer a distinción funcional en que este se baseaba (s/ss. españós/españoles. Pensado41 ten reparado no "aportuguesamento" do galego ulilizado por don Diego Sarmiento de Sotomayor nas súas cartas dirixidas desde Baiona ao conde de Gondomar a principios do XVII. Fica claro que o reaxuste do sistema fonolóxico producido nestes séculos e a evolución dalgunhas solucións morfolóxicas van contribuír a un progresivo afastamento entre o primitivo galego-portugués falado na actual Galiza e o do Portugal actual. verdadelverdá etc. provisaon etc. napoins. quein. extensíón maioritaria do ditongo oi\ aparición da gheada. máis próximo do que se supón que sería o galego común da época.na Galiza cada vez máis se aproxima do castelán. aínda que en menor medida. 1578) contén ibrmas como na^'aon ou náo. etc. O soneto da condesa de Altamira dedicado a don Alonso de Ercilla (c. inexistentes entre nós. contraíci£aon. neste longo período do galego medio prodúcense ou consolídanse na lingua común varias mudanzas fonéticas: desaparición da nasalidade vocálica. provocando a sospeita da interferencia deste (-zónl-ción.se produciron desde dentro do propio sistema lingüístico galego ou foron provocadas pola presión do castelán. o castelán sería o máis usual. Algunhas solucións de tipo morfolóxico tamén van ir evolucionando até coincidiren coas do castelán. L.). ao lado doutras solucións máis propias do país veciño.foraon.j ou g+e. . sobre todo nalgúns aspectos morfolóxicos e no léxico. z/£. Por outra parte. 51 43.ilx). VkJ. naon. XVII e XVIII achamos xa presentes ou suxeridos aqueles elementos que durante o XIX e XX farán pór de manifesto un conflito normativo que antcs apenas se puido evidenciar pola falta de uso escrito do galego. aparecendo pares dialectais mao/man ou gadolgando\ enxordecemento e redución do sistema de sibilantes. que orixinou a existencia de zonas de seseo/non seseo. anónimo de arredor de 1530. Tamén J.XOSÉ RAMÓN FteexEKO MATO Á parte das cuestións puramente gráficas. Diego Sarmicnto utiliza formas como bein. no chamado "Soneto de Monterrei". aínda que a vía portuguesa tampouco sería descoñecida. Sendo discutibel esta argumcntación. acontecendo algo parccido. A cuestión que afnda non achou completa explicación é sabermos se algunhas desas mudanzas -outras ninguén as discute. ao mesmo tempo que a lingua falada -e tamén escrita.

Por tanto. tamén resulta discutíbel. VÍd. como Noriega Varela. pois. outra interdialectal representada por Follas novas. 1980:123-125. senón culto. por exemplo.. 46. Fernández e H. 44. i. quc fai máis uso da segunda pola súa tendencia popular e despreocupación erudita ou filolóxica. nos séculos XVI. representada por Cantares gallegos de Rosalía. que se vén sumar a outra máis importante entre defensores e detractores do galego. pois esa era a lingua en que os nosos escritores foran alfabetizados. aínda permanecen totalmente fieis ao modelo dialectal. Cando o galego recupera o uso escrito no século XIX a uns niveis que supcran os puramente anecdóticos do período anterior. en canto que no XX aínda son varios os escritores fieis ao galego popular. xa o profesor Carballo Calero44 ten sinalado unha etapa dialectal en que cada autor escribiría de acordo coa fala aprendida na súa zona de orixe. pois no XIX temos un autor como Pondal que procura e en parte consegue un galego non popular. Esta clasificación resulta clara e útil nalgúns casos. . chegando mesmo á actualidade. 45. M. descoñecedores tamén dos textos medievais na súa maioría e dos traballos realizados polo Padre Sarmiento. xa están suxeridas no XVIII polo Padre Sarmiento.GRAMATICA DA LINGUAGALEGA. Van aparecer algunhas discrepancias nos usos de b/v ou h e sobre todo vai xurdir a grande polémica na representación do fonema fricativo prepalatal xordo. do portugués e mais polas súas tendencias etimoloxizantes. partidario da primeira polo coñecemento dos documentos medievais. inexistcnte en español: uns proporán o uso sistemático de x e outros o de g + e. Monteagudo46 propoñen distinguir entre galego popular (até fins do XIX aproximadamente). Por iso B. que agora será pública a través de artigos de prensa. xa representada no XX polo labor das Irmandades da Fala. como na obra de Rosalía. Vid. mais non serve para aplicar con criterio xeral. xa X. vaino facer coa vestimenta ortográfica do castelán. onde se mesturan solucións morfolóxicas de diferentes zonas xeográficas e unha terceira etapa supradialectal. De feito. As dúas manifestacións extremas deste conflito. entre etimoloxistas e antietimoloxistas. Por outro lado. algúns autores do período intersecular. galego enxebrista (desde fms do XIX até 1936). Vid. Pimos. galego protoestándar (de 1936 á década dos 70) e galego estándar (desde fins dos 70 á actualidade).AGG 37. e polo Cura de Fruíme. en que se pretendc superar os modelos anteriores para conseguir unha lingua dcpurada e culta. Fonética e fonoioxía Desta forma. estabelecida a polémica. PÍntos45 pedía e pretendía un modelo común de lingua antes de se publicaren os Cantares gallegos. que aínda permanecían incditos na súa maior parte. 1995:125-150.j ou x de acordo coa etimoloxía. clasificación que. Con relación ao modelo xeral de lingua utilizada na escrita. temos. os problemas onográficos van ficar reducidos a como representar aqueles fonemas e palabras que non existían no español. utilización das grafías histórico-etimolóxicas do galego-portugués medieval que perviven no portugués moderno ou adopción das grafías máis foneticistas modernas coincidentes xeralmente coas do castelán. como todas. XVII e XVIII fican sentadas as bases para o conflito normativo que se vai desatar no XIX e no XX.

participa polos anos vinte na polémica da ortografía na prensa diaria. levou os nosos escritores de preguerra a incorreren en numerosas arbitrariedades -pseudogaleguismos ou hiperenxebrismos-. Non obstante. posteriormente irá xurdindo todo o noso rico patrimonio lingüístico-literario medieval. da que Antonio dc la Iglesia incluiría unha antoloxía na súa obra E! Idioma Gallego (1886). Rafael Dieste. o feito de que desde fins do XIX se fose coñecendo a lírica medieval galego-portuguesa. así como a prosa literaria.) que se dccantan polo uso das grafías g. Séntese a necesidade de regulamentar a lingua e de estabelecer unhas normas ortográficas comúns. sen interferencias do castelán.non serácapazde cumprireseobxcctivo. O propio Castelao defende que o galego se debe aproximar do portugués até se confundir con el. Victoriano Taibo. practicada c defendida no seu Lihro de Konsagrazión. a fins da década dos vinte comezan a aparecer algunhas propostas ortográfícas. Feixe de poesías gallegas. Agora os autores teñen un modelo de lingua medieval que os devanceiros do XIX descoñecían na súa maior parte. Cfr. verdadeiro nó da cuestión. Curros. j fronte a x. Lamas Carvajal c outros reclamasen a creación dunha institución con autoridade suficiente como para claborar unha gramática e un dicionario da lingua galega que estabelecese un criterio unificador. o desexo galeguista de conseguir ese modelo supradialectal e culto de galego. A polémica vai continuar na cpoca do movemento das Irmandades da Fala. Mais é Xoán Vicente Viqueira quen con máis clareza e mesmo paixón vai defender a utilización da grafía etimolóxica e a aproximación do galego ao portugués. o propio Saco Arce. . Esta institución non se dará conformado até 1906 como Real Academia Galega e. propugna avanzar cara á consecución dunha "lingua franca galego-portuguesa"47. A. "Cara á língoa franca galaico-portuguesa". Murguía. (1919). ao lado dos habituais vulgarismos e algúns novos arcaísmos tomados dos textos medievais. e Andrés Martínez Salazar editou en 1900 a Crónica Troiana. sendo varios os autores (Risco. figurando a continuación do título: "Coiste método práitico póide-se adeprender a falar e is- 53 47. alén doutros factores. embora a súa norma da escrita se manteña dentro do que é a práctica habitual da época.levou a que personalídades destacadas como Pintos. En 1910 aínda Aureüo Ribalta realiza a súa proposta ortográfica foneticista. En 1927 Fuco G. in Diesle (\9%\:34—35). alén diso. que mesmo vai orixinar a aparición da escola poética neotrobadoresca. libro carente do mínimo rigor. Neste posicionamento do galeguismo tivo de Ínfluír. o portugués Teófilo Braga fíxo unha edición do Cancioneiro da Vaticana en 1878. e mostrándose cauto no proceso. por exemplo. idea quc dcsdc un plano teórico vai manter tamén boa parte do galeguismo de preguerra. como xa mantivera no XIX (Pondal. Á parte da publicación de novos estudos gramaticais -R. Murguía). Viqueira etc.XOSÉ RAMÓN FRHXtmiu MATO A anarquía en que se move a lingua no XIX a pesar da aparición dos primeiros estudos gramaticais -uns moi deficientes e os de Saco Arce sen a socialización necesaria. Gómez publica na Habana Grafía galega. Lugrís Freire (1922) ou Couceiro Freijomil (1935)-.

formouse sobre a castelá"4<!). para o que se crean comisións que non son capaces de daren pasos significativos. Aínda así. mais con criierifis disparaiados. quen teoricamente tamén se ten manitestado en reiteradas ocasións a favor da identidade lingüística galego-portuguesa. a editora Galaxia vai pór en funcionamento nos anos cincucnta unhas normas internas que supoñen un paso cualitativo na vía da modernización ortográfica. sufixo -bel etc. o plural das palabras terminadas en -«. quen publicará ao ano seguinte a Gramática elemental del gallego común. coincidindo en moitos aspectos coas normas da Academia. como non podía menos de suceder. F. en 1970 a RAG aproba unhas breves normas ortográficas para a lingua galega e en 1971 complétaas con outras normas morfolóxicas. As súas propostas oriografías carecen de talquera lóxicae rigor. 48. que vai exercer un papel primordial na futura estandarización do galego. A lenta e ditícil recuperación lingüístico-cultural da posguerra impuña outras prioridades que non as normativas. Fonética e fonoloxía 54 quirbil-o galego correitamente con profesor e sen il'M8.intervocálico respectivamente. xa antes de a Academia publicar estas normas se deran pasos importantes que ían posibilitalas.v para o fonema prepalatal xordo. 49. en que. obra importante na traxectoria dos estudos lingüísticos sobre o galego.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Couceiro Frcijomil cn 1929 tira do prelo Onografía gallega. apóstrofos e a representación das variantes alomórficas do artigo após o verbo. que consagran algunhas das solucións das normas de Galaxia. Aínda así. complementadas en 1936 cunha breve Engádega ás normas pra a unificazón do idioma galego'. publicadas nese mesmo ano conxuntamente co título de Normas ortográficax e morfolóxicas do idioma galego. o seu autor sería tamén o máis directo responsábel das normas académicas. . quérese relanzar o obxectivo sistematicamente incumprido de elaborar unha gramática e unhas normas ortográficas do galego. trazos. Coa chegada á presidencia da Real Academia Galega (RAG) en 1960 de Sebastián Martínez-Risco. Cfr. denotando unha total falla de coñecementos filolóxicos por pane do autor. non representación das asimilacións do artigo. sendo o autor directo das normas oficiais de 1982. pois elimina acentos. Real Academia Gallega (1971:6). Gómez (1927). que de forma innecesaria afeaban e/ou complicaban a lingua escrita. preieniie a tlefensa das grafías etimolóxicas. ocupándose deles o profesor Carballo Calero. hoxe en vigor. representación en ao da contracción de preposición máis artigo. No ano 1965 incorpórase a lingua e a literatura galegas aos estudos universitarios. emprego do . -/ coa solución -ns e coa perda do -/. Cfr. Galego II (1972) e Galego III (1974). estabelecen un sistema de acentuación seguindo o modelo do español (na introdución xa se di que "a actual ortografía galcga. No entanto. Estas. foron pouco operativas pola marxinación ot'icial da lingua. non obstante vai introducir algunhas discrepancias de especial relevo que serán fonte de constante polémica. a conservación do -/ nos plurais ou a representación das forraas asimiladas do artigo. O mesmo ano en que estas se publican (1971) tamén se funda o Instituto da Lingua Galega (ILG) dentro da Universidade de Santiago. que alcanzou sete edicións. G. sobre todo a substitución da contracción ao por ó. Bases para su unificación e o Seminario de Estudos Galegos en 1933 Algunhas normas pra a unificazón do idioma galego. A partir do ano da súa fundación vai publicar os manuais de aprendizaxe Gallego I (1971).

presentadas como un acordo entre o ILG e a RAG. [jue o galego ten que levar a cabo iniensamente. Após unha serie de reunións convocadas polo ILG entre filólogos e persoas especialmente interesadas pola lingua elabóransc en 1977 unhas Bases prá unificación das normas lingüfsticas do galegv. tres cootinuadores: o galego. xa marcada na propía redacción delas. 55 . a política a seguir na fixación do galego culto debe orieniarse decididamente á eonsoüdación de todo o que hai de común no galego e no portugués. que presidirá o profesor Carballo Calero. c sem pór de lado o caslelhano para o que for provisoriamenie necessário. É com este malerial da velha casa comum. O artigo foi primeiraTnenle publicado en Coltíffuio/Letrax e reproducido en Crial: cfr. En comonancia con esio. esta vai sancionar en rcunión plenaria e a Xunta da Galiza adoptará como oficiais mediante decreto. fala de "galego idenlifícado" fronte a "gaiego satelizado". sendo o portugués literário aciual a l'orma que leria o galego se u náo livessem desviado do caminho próprio. 1995:71-79). nos inicios do poder autonómico. Si hoxe. cando a Consellaría de Educación e Culturu da Xunta da Galiza constitúa unha Comisión Lingüística. partidaria de achegar o galego do portugués".. o profesor portugués Rodrigues Lapa. o tronco.o ILGelabora cn 1982 outras Normas ortográficas e morfotóxicas do idioma galego que. seguramente a única vía posíbel de confluencia entre dúas filosofías diferentes sobre o Ídioma.Saniamarina(cfr. o poitugués e o brasileiro [. senón que hai Ires herdeiros. e a ortografía do español. sempre preocupado pola lingua e pola cultura da Galiza. 50. vaí ter claramente marcados os seus polos de referencia: o portugués e o seu modelo ortográfico para o reintegracionismo. dotninante no galego moderno. deixando á marxe delas tanto os reintegracionistas máis claramente definidos como as persoas que optaban pola via intermedia do consenso. desde a súa defensa da primeira poslura..s como galego-poriugués. era unha lingua única que eonocemo.] En primeiro lugar. unha vez xubilado como catedrático de Lingua e Literatura Galegas da Universidade de Santiago oprofesor CarballoCalero. as primeiras que van ter carácter oficial. Porén. Surxen así as Normas ortográficas do idioma galego de 1980. ao tabo dos séculos. cste aceiie uma língua que Ihc é brindada numa salva de prata. estamos tutalmente de acordo en que o galego e o portugués son raditülmente a mesma lingua.|. Lapa (1973:286): "Nada mais resta senao admitir que.. co fin de elaborar unhas normas oficiais.é común ás tres |. Estas normas recollen só os postulados da posición chamada independentista ou isolacionista. o núcleo. lamén debemos tender á maior identidade das duax linguas irmás". Piñein>( 1973:401-^102): "Non é o portugués moderno o herdeiro lilerario único do galego-portugués orixinario. que se deve forjar progressiva mas aceleradamente a língua de cultura indispcniável a Galiza". A partir de aquí o conflito normativo. a práctica maioritaria destas normas ía consagrando unha vía intermedia.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO Por estes anos. aínda que nelas convivían e se puñan de manifesto as dúas posturas enfrontadas. Cfr. 52. e a reintegracionista ou lusista. propón directamente na revista Grial que o portugués se converta na norma culta do galego™. E na inctirporación do vocabulario fécnico. sempre latente no galego moderno. 51. a chamada independcntista ou isolacionista. A. partidaria de manter o galego afastado do portugués.. Durante séeulos -os sécu!os da súa formación e os primeiros séculos da súa floración literaría-. Será cn 1980. proposta que rapidamente é rexeitada por Ramón Piñeiro. logo coñecida como de concordia ou de mínimos. esa lingua se ramifieou en tres variedades. aínda que con proclamas de que "o galego e o portugués son radicalmente a mesma lingua" 51 . para o oficialismo lingüístico.

sendo adoptadas polo único periódico en galego. Situación actual As primeiras normas oficiais promulgadas en 1980. No ano 1980 a Asociación Sócio-Pedagóxica Galega (AS-PG) dá a coñecer as súas Oríentacións para a escrita do noso idioma. Certo é que esas normas eran pouco definidas. Por outra parte. algúns sectores reintegracionistas optaron por escribiren directamente en portugucs.achouplasmación concreta en 1979 coas Direclrices para a reintegración iingüística galego-portuguesa de Xosé Martiño Montero Santalla. que xa persistía na elite intelectual galeguista desde o século 56 . Fonética e fonoloxía O reintegracionismo lingüístico co portugués. Posteriormente serían coñecidas como a "normativa de mínimos" ou "normativa de concordia". mais a práctica foi marcando unha vía de confluencia. deixando fóra todas aquelas que. Neste período. Mais lonxe de tal consenso se producir. froito dunha escisión na asociación. se callar a única posibel. propugnaban unha aproximación do modelo ortográfico-lingüístico de alén MÍño. en 1985 publicou tamén un Prontuário ortográftco galego. que agora optan claramente por unha das concepcións lingüísticas existentes. múdanse as normas oficiais. publica en 1983 un Estudo cntico das Normas orlográficas e morfolóxicas do idloma ga!ego (ILG-RAG). ao pouco tempo. Igualmente. entre concepcións lingüísticas diverxentes.4. iniciando o camiño da súa progresiva implantación. que terán unha segunda edición en 1989 acrecentada coa súa proposta nonmativa.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. non sen certas dificultadcs iniciais. en 1995 o ILG e a RAG pubücan unha nova edición. revisada das normas. mesmo algunhas antagónicas.como anteriormente se viu. desatouse un virulento conflito entre os partidarios das diferentes posturas. Alén de marcaren unha aproximación posibílista do portugués sen o galego renunciar a nada de seu. a daquela recén creada Associa^om Galega da Língua (AGAL). en maior ou menor grao. que tivo especial incidencia no mundo do ensino.2. e por diferentes sectores do nacionalismo. 1. Como consecucncia. que só corrixe erros. introducindo algunhas pequenas modificacións ou adaptacións da norma que para nada alteran a súa fílosofía nin o seu contido esencial. sobre todo a partir da imposición das normas oficiais en 1982. aínda con escasa implantación nos países lusófonos. en 1982 terán unha versión reintegracionista. senón que supoñen unha ratificación plena da vía normativa emprendida anteriormente. a número doce. tamén parecía ser a única vía normativa que tiña posibilidades reais de conciíar o consenso. que se manteñen nunha posibilista vía intermedia entre as posturas extremas. en 1982. A Nosa Terra. acolléndose mesmo algúns ao acordo ortográfíco de Rio de Janeiro entre portugueses e brasilciros. foron conseguindo unha aceptación ampla. É ncse momento cando o conflito normativo. a máis afastada do portugués entre as que tiñan certo predicamento. ofrecendo diferentes posibilidades. de carácter reintegracionista. que xa teoricamente tivera unha amplanóminade defensores.1.

para todos eles exercitaren logo a necesaria pedagoxía social que a viabilizar. hai que ter en conta que o conflito normativo non se estabelece só entre os que queren unha norma autónoma para o galego e os que quercn adoptar a norma culta do portugués directamente. pois hai que superar certas interferencias que o secular dominio castelán impuxo) sen teren conseguido previamente o apoio social preciso. para iso teñen de violentar en exceso a realidade da lingua (un pouco resulta necesario. contendo aspectos totalmente inaceptábeis para moitas persoas interesadas polo idioma (colle-lo libro. desde os posicionamentos lingüístico-normativos oficiais negouse sistematicamente a posibilidade de consenso aducindo a exístencia de dúas concepcións lingüísticas antagónicas51.XOSÉ RAMÓN FREKEKO MATO XIX. Por outra parte. algúns sectores reintegracionistas. posición esta minoritaria. ata. tal vezjtalvez/tal vez de novo etc. Dado o radical enfrontamento entre as dúas posicións anteriores.).posible. Ora ben. en consecuencia. institucións culturais e ensinantes. Se csa posibilidade de concordia se ncga desde o poder. a falta duns criterios claros e coherentes levaría os autores delas a daren bandazos desorientadores inclusive para os profesores de lingua (xusticia/xustizff. argumento que por si mesmo impcdiría a procura do acordo en calquera ámbito. entre os que consideran que o galego é lingua propia e que é necesario acabar de elaborar un modelo esiánciar. pois a existencia de todo conflito implica posturas diverxentes que mesmo poden chegar a ser contraditorias entre si. vendo se callar nos "mínimos" só un primeiro paso moi transitorio para unha inmediata confluencia gráfica co portugués. . extraño/estraño. discrepan á hora da súa fíxación. estala con forza. Ouira posibilidade podería ser negarmos que exíste un idioina propio. forzas políticas representativas. as normas do 80 son continuadoras da liña marcada polas normas da RAG 1970/71 e pola tradi53. as normas oficiais acabarían nunha excesiva aproximación do español. e sen esperaren a que estes estivesen socialmente consolidados. Cfr. No intento por se afastaren do portugués. Galicia etc. a norma de concordia arredor dos "mínimos" continúa a nos parecer a máis adecuada. imposíbeis de vencer sen un proceso previo de consenso maioritario entre especialistas.). Por unha parte. iso máis ben fai presupor a ausencia dc vontade por modificar a situación e. A opción normativa dos chamados "máximos" presenta inicialmente grandes problemas de aprendizaxe e de receptividade social. as novas normas ofíciais de 1982 resultan mesmo regresivas a respecto das promulgadas pola RAG en 1970 e 1971. tanto desde o punto de vista ortográfico como ideolóxico-lingüístico. defendendo esa norma autónoma. "Nesta situación. có. estendéndose tamén á sociedade polo tcito de o galego ocupar por primeira vez un posto dentro do sistema educativo. dan novos e signifícativos pasos no camiño da reintegración lingüística. senón que o conflito se dá maioritariamentc entre os que. A partir de aí. ao non ofreceren para elas mesmo unha tasquía digna da lingua. FernSndez Rei (1995:193). Alén diso. Alén de teren a virtude de ofrecer esa posíbel vía de confluencia. verdadeiro perigo para a supervivencia do noso idioma. no que máis ben semella unha fuxida cara a diante. a oficial e a de máximos. a única concordia posibleé a que se pode dar enire quen ten unha mesma coneepción lingüística. que non paga a pena esforzarse por elaborar ninglin estátidar para o galego porque o porlugués é a nosa lingua culta e pasar a usar lilurxicamenie o estándar portugués creando oulro tipo de diglosia". por acabar co conflito. Ao mesmo tempo.

e inserido. as que a revisen e a resolvan. Fracasada anteriormente a posibilidade de conseguir un acordo normativo e dada a necesidade dunha norma oficial. esta debería ser a tarefa prioritaria na actualidade. nin tampouco supón negar. coa finalidade de eliminar aqueles aspectos considerados máis agresivos ou negativos e incorporar outros non contemplados por elas. o manifestado con anterioridade si supón afirmar que a ortografía galega debe estar máis próxima da do portugués que da do español. H como a presente xeración talvez non sexa xa capaz de solventar definitivamente esta polcmica cuestión que vén desde o século XIX. na terminoloxía de Heinz Kloss. como dicía Ramón Piñeiro. c tampouco parccía existir a vontade necesaria para lograr un amplo consenso normativo por parte dos que detentaban o poder lingüístico. distante da perigosa aproximación do español. para que esta norma aglutinase e ilusionase unha maioría de persoas implicadas na vida do idioma. na administración e nos medios de comunicación así o demanda perentoriamente.FemándezRei<1995:192-¡93). seriamente ameazada pola constante perda de falantes. a un prazo máis ou menos curto. por vía política. non resultaba sensato nin xustiñcábel. no ámbito da escrita da área de expresión galego-portuguesa. A norma nunca debe ser imposta por uns sobre outros ao vaivén das mudanzas políticas. E isto non supón negar a consideración do galego como lingua ausbau ("por elaboración") e o portugués como lingua abstand ("por distancia") e ausbau ao mesmo tempo. dunha forma ou doutra. Fonética e fonoloxía 58 ción galeguista e nacionalista de aproximación do portugués. galego e portugués son radicalmente a mesma lingua. de onde foi arrincado por circunstancias histórico-polfticas. tamén para ese poder se podía comezar a intuír unha real posibilidade de mudanza.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Ao mesmo tempo. sen presentaren grandes problemas de aprendizaxe e receptividade social. e se español e galego son radicalmente dúas linguas diferentes. que apoiar desde as instancias do poder político-lingüístico unha revisión ou adecuación das normas oficiais. co idioma socialmente consolidado. que o galego e o portugués modernos sexan linguas hielaboradas como dous dialectos da primitiva lingua galego-portuguesa. De todas as formas. pois a presenza do galego no ensino. debería de estar a salvo das continxencias electorais. embora sexa minimamente. que sexan futuras xeracións. Mais a lingua. prolongar máis un conflito en si mesmo desmobilizador e daniño. non se vía máis solución. como patrimonio común de todos e todas. lingua distanciadcf\ Mais se. . após teren transcorrido uns anos de inicial resistencia por todas as partes. mantivemos algún tipo de discrepancia coa norma imposta tivemos presente que en todos os lugares e en todos os 54. co que se marca unha clara fronteira tamén gráfica. Neste sentido. na procura dunha ampliación da base de aceptación. Neste sentido. Mais para iso débese garantir primeiro a supervivencia do galego. quere dicir. Hoxe é necesaria a existencia dunha norma oficial estábel. seguindo Muljacic. Vid. aqueles que. supoñen un modelo gráfico digno e autónomo. na súa propia área lingüística. O acordo non se lograra porque nin tan sequera se intentara.

A actual norma lingüística ofícial. sintácticos e léxicos) a través da abafante presión derivada de ser lingua de poder e de dominio absoluto nos medios de comunicación. Por iso. interferindo ao mesmo tempo tamén cada vez máis o propio sistema lingüístico galego con castelanismos de todo o tipo (fonéticos. outros íempos han de vir en que se decida se o galego continúa coa súa norma autónoma ou avanza máis cara a esa lingua franca galego-portuguesa de que falara Rafael Dieste e tantas outras personalidades da nosa cultura. se callar. a ortografía dominante no galego moderno após o Rexurdimento decimonónico. de todas as formas. a non ser que haxa un consenso entre ambas as partes. e tamén a actual ortografía ofícial. mais ao non estar disposta a el a parte máís tbrte. procure unha posibilista coincidencia co portugués sen renunciar a nada que ao galego lle é propio. 59 . polo contrario. non está servindo de freo eficaz á castelanización do galego. nunha das linguas máis faladas do mundo. morfolóxicos. non cabía esperar que a oposición impuxese os seus criterios. E así foi posíbel que en 2003 a RAG aprobase as novas normas hoxe en vigor. O tema da norma lingüística era un dos que aconsellaban o maior consenso posíbel. ao mesmo tempo. tal anomalía faise aínda moito máis ostensíbel. o portugués está totalmente ausente na vida do galego. é basicamente a do español por razóns xa apuntadas con anterioridade. mais tamén por vía do léxico e por vía da aproximación e intercambio culturais. Se a isto acrecentamos que o cspañol exerce sobre o galego un dominio constante desde hai centos de anos e que cada vez lle está roubando máis falantes e usos. sen posibilidade ningunha de influencia nas actuais circunstancias. Non se pode. virar as costas ao portugués e a Portugal. calquera concesión ortográfica ou normativa en xeral que o galego vaia facendo en dirección ao español e en contra do portugués supón un paso máis cara á súa desnaturalización e cara á absorción defmitiva pola lingua do Estado. e moito menos agora en que. tal feito constitúe en si mesmo unha anomaiía. Sendo o galego unha lingua diferente da oficial do Estado e sendo tamén unha lingua identificada historicamente co portugués. a través do portugués saído do seu propio seo. O galego non pode renunciar á inmensa fortuna de se ter convertido. senón que se debe procurar no posíbel un achegamento non só de carácter ortográfico. En síntese. De aí que sexa tan importante para a supervivencia do galego determos ese proceso. a Galiza e o norte do país veciño van constituír unha única rexión europea. Por iso foi necesario convencer aquela para unha revisión por consenso das normas de 1982 dentro do ámbito académico. como máis unha lingua estranxeira.Xtisf. coa integración europea. aínda que esta última revisión de 2003 sen dúbida deberá supor un paso adiante importante nesa dirección. Despois de recuperado o prestixio social do galego e recuperado tamén un modelo estándar de lingua que resulte digno na apreciación dunha maioría de especialistas e que. e se tamén engadimos que.RAMÓN FRHXHRO MATO ámbitos as normas veñen sempre impostas ou ditadas polo poder e non pola oposición.

vaso) para /b/ c e qu (casa. Mais se tal perigo ou influencia existir. quero) para /k/ g e gu (gato. 0 fonema represéntase graficamente pondo o signo correspondente entre barras (/i/. A letra h non representa ningún fonema (hábil. Só desde un amplo consenso se podcrán mudar algún día. en principio calquera paso de aproximación do portugués supón unha barreira fronte ao perigo do español e un avanzo na recuperación da propia autenticidade lingüística. E esta dinos que. por razóns histórico-etimolóxicas ou contextuais: b e v (barco. prescindindo dos diferentes sons ou variantes fonéticas en que se realizan na práctica. de acordo coas disposicións vixentes. esta será sempre positiva para o galego.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. esta nunca pode ser total. A transcrición fonolóxica é a reprodución gráfica da constitución fonolóxica da lingua. producíndose en cada lingua unha maior ou menor correspondencia entre ambos. debe representar os sons. 1. por tanto. /b/. A transcrición fonética debe reproducir grafícamente as diferentes realizacións do sistema fonolóxico. Nesie contexlo. Fonética e fonoloxía Por outra parte. Letras e dígrafos Está claro que o fonema é un concepto da lingua oral e non se confunde coa letra na lingua escrita. sempre coa prudencia que o tema demanda. debe representar graficamente os fonemas. O portugués non supón ningún perigo para o galego porque non ten presenza significativa na Galiza. pois afastarao da lingua que realmente o ameaza e reconducirao cara ao seu tronco primitivo. nin socialmente. unha cousa son os desexos e outra é a realidade. No caso do galego moderno. 60 55. a realización dos fonemas no plano da fala. /k/) e a súa realización fonética. [ae]. exerce ningunha influencia.4. a RAG ditou unhas normas ortográficas c morfolóxicas para o galego e que estas operan con toda a efectividade quc llcs dá o seu carácter oficial. non noutros: ['urj'omel = un home. . algúns fonemas precisan dúas letras (dígrafos) para seren representados: /'urja/ = unha*5 /'oAo/= ollo /'kero/ = quero Ou ben existen dúas grafías para representar un mesmo fonema. o son. guerrá) para /g/ z e c (zoca. represéntase co seu signo entre colchetes ([$]> [§]. salvo cando forma parte do dígrafo nh (algunha). e inclusive dentro da mesma palabra: exixir [eksi'Jir]. Aínda que hai unha equivalencia xeral entre letra e fonema. horta). cinco) para /6/ Tamén unha mesma letra pode simbolizar fonemas diferentes: x pode representar o fonema /J7 enfixen ou o grupo /ks/ en taxi.2. representación gráfica daquei. Ora ben.

o. 58. convencionalmente ordenadas. 60./ks/ /6/60 gato barco cinco. en liñas xerais reproduce o sistema gráfico do español. Xa escribía Lugrís Freire (1931:2): "O c final sona s suave: cruz. lus. exame zunir 56.e nas abreviaturas e nos símbolos de uso internacional (km = quilómetro. Guitiriz.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MAJO 1. /e/ /f/ /g/ 0^ /i/ /1/ /m/ /n/ /Ji/ /0/. lu¿. k (póker). algunha]. porta país carqweixa caro. despois de romper coa tradición escrita do galego-ponugués medieval. terra fillo figo haber Galiza grilo lume tona braña hoxe.u) /d/ /e/. consta de vinte e tres letras e seis dígrafos. pronúnciase crus. segundo xa suxería Saco Arce (1868:13) no séculn XIX ao reali/. regueifa chousa corte pucho avogado xantar. 59. Guilirís"./k/(+a.1). a b be cc c de d e e efe f gue g hache h i i 1 _ ele ni eme n ene ene ñ o o pe P que <i erre r ese s Te t u u V uve xe X z zeta /a/ /b/ /9/(+e. Nas áreas seseanies a letra ¿ represenia o fonema/s/. que conforman o alfabeto do galego estándar actualmente en vigor: LETRA NOME FONEMA(S) QUE REPRESENTA EXEMPLO a .l . W= oeste etc.). i.4. Como se acaba de ver (vid. A lelra q sempre len de ir seguida de u para forrnar o dígrafo qu.i) 5 J . que representa o fonema /k/ ao ir seguido de e. Só formando parie do digrafo nh representa o fonema /i}/ no galego moderno (unlta. de acordo coa representación gráfica modema. representada en el segundo por la/'.aralgunhas observacións sobre as letras: "El alfabelo gallego no se diferenda del castellano mas que en carecer de la aspiración gumral fuene. y (Byrori) ou w (wáter)./r/ /s/ /t/ /u/ /b/ /J7. casa data ter. í. utilizadas regulannente por unha lingua. Nas áreas seseanies esía grafía represenla o fonema /s/. O alfabeto O alfabeto é o conxunto de letras. O alfabeto galego. 57.3. ademais existen algunhas outras letras que só se utilizan en palabras de procedencia estranxeira -j (jazz). 1. co seu nome e co fonema que representan. Estas son as letras.4. maioritaria e acíualmente oficiaP. /P/ M /3/ /k/ /r/.

nh (marinha) con valor palatal e -ss~ (esse). Palatum Velum Uvula Pharynx Fig. aínda presentes en xeral nos textos do galego medio e vixentcs tamén no portugués actual.4. aínda que minoritaria. g + e. no galego antigo existían tamén as letras / (/'«). i (gente). prolongándose á actualidadc con coherencia e sistematicidade nas correntes lingüísticas reintegracionistas. por exemplo) e do XX.1. £ (posfafar) e os dígrafos Ih (filho). f en Rosalía. 23 — Principais partes das cavidades supraglótícas com suas denominagoes latinas. a parttr das quais se formaram os termos empregados em fonética (Malmberg 1954:48) . a través dos textos literarios dalgúns autores do XIX (j. Fonética e fonoloxía Os seis dígrafos son os seguintes: ch gu 11 nh rr _jay_ ce hache gue u ele duplo ene hache que u erre duplo /yv /g/ /x/ /0/ /k/ /r/ murchar guindastre faragulla algunha quenda aforrar De acordo co visto en 1. i en Pondal. g + e.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. No galego moderno estas grafías manteñen a súa presen/a.

O SISTEMA VOCÁLICO .2.

Oplamos por ulilizar esta tbrma e non subsislema. en consecuencia. Caracterizaeiónfonética efonolóxica das vogais Do punto de vista fonético. igual que no sistenia consonántico poderemos falar dun subsistema seseanie.0 sistema*1 vocálico 2.1. . dunha definición funcional ou distribucional e nada presupón canto á natureza fónica dunha vogal e ao seu contido fonolóxico. As vogais contrastan sintagmaticamente coas consoantes polo seu carácter de núcleo silábico e entre si as vogais opóñense paradigmaticamente unhas a outras. Só as vogais poden ser portadoras de particularidades prosódicas distintivas e. as vogais son os sons que presentan a maior abertura dos órganos articulatorios. as vogais opóñense ás consoantes pola sria capacidade para formaren núcleo silábico. O contraste silábico / asilábico é o único que opón fonoloxicamente as vogais ás consoantes. Do punto de vista fonolóxico. por exemplo). por nos resultar rnáis operativa para podermos falar posteriormente de subsisíema lónieo e áiono. pois. lamén de uso xa consolidadu. as vogais son conmutábeis unhas por outras. o maior número de vibracións das cordas vocais por unidade de tempo e a maior musicalidade de entre todo o matcrial fónico da lingua. mais non para aqueloutras en que unha consoante pode ser núcleo silábico (alemán. por tanto. Nisto contrastan coas consoantes. por exemplo. son as únicas quc poden recibir o acenío en galego e. 61. sendo a conmutación a que nos vai permitir facer un inventario dos fonemas vocálicos. Trátase. que funcionan como marxes silábicas (parte ascendente ou descendente do núcleo silábico). debido a esta oposición paradigmática.XOSÉ RAMÓN FRIJXLIRO MATO 2. Isto é válido só para aquelas linguas. en que se dá esta circunstancia. seren núcleos silábicos. entre elas o galego.

dado que a lingua ocupa unha posición posterior e entón orixina unha grande cavidadc de resonancia anterior aumentada pola accción labial. dando orixe a dous tipos de vogais me- 62. /e/. a lingua aproxímase do veo do padal. onde está s¡tuado o punto de articulación. 1) A posición da lingua: segundo o movemento da lingua na cavidade bucal prodúcese un estreitamento na parte antcrior ou posterior da boca. b) deslabializadas'. Son /i/. b) vogais de abertura media ou tnedias: a posición da boca é Íntermedia entre a máis aberta e a máis fechada. acusticamente é neutra dado que se crean dúas cavidades de resonancia -anterior e posterior. Fonética e fonoloxía 2. a posición dos labios e o grao de abenura da boca.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. c) central ou media: se o dorso da lingua se acha nunha rexión cubcrta polo padal medio (en xeral a lingua permanece baixa e case en repouso). 2) A posición dos labios: segundo a posición que estes adoptaren tcmos vogais a) labializadas -tamén chamadas redondeadas ou bemolizadas-: os labios adoptan unha posición abucinada. . Son /i/. acusticamente son graves. Son /u/. segundo afirmación de Martinet''2. O volume e a forma da cavidade bucal é o que dá a cada unha o seu timbre característico./u/.É o/a/. nunha zona central. o punto de articulución está no padal duro. /o/. os labios adoptan unha postura alongada. /e/. en certas linguas hai que acrecentar a resonancia e a cantidade. reducíndose segundo o grao de abertura. Clasificación das vogais As vogais non son máis que voz repercutida polas partes superiores do conduto respiratorio. 1978:39-40. b) posteriores ou velares'. 66 3) O grao de abertura. Tres son os factores que configuran os sons vocálicos e que nos permiten clasifícalos: a posición da lingua. Vid. o que pemiite clasificar as vogais en: a) anteriores ou palatais: se a lingua se aproxima do padal duro n producindo un estreitamento na pane de atrás. /o/. horizontal . /o/. ist» é. /D/.2. depende da abertura da cavidade bucal. entre o máximo e o mínimo existen diferentes graos de abertura. redondeada. desde o punto de vista acústico son agudas porque a lingua ocupa unha posición anterior.que son practicamente idénticas. o que determina que a cavidade de resonancia anterior sexa máis pequena que a posterior. dos que cada lingua escolle un número determinado: a) vogais de abertura mínima o\ifechadas: a posición da boca é a máis fechada:/i/. Son /u/.

valor distintivo. icmaa>med. 64. Os trazos inhe63.Fernánde/Gon/ález( 1981:31). tamén no galego antigo existían vogais nasais por perda do mesmo son consonántico. GERMANA>med. /o/ medias abertas (ou semiabertas). entre os que está a cantidade. O galego moderno eliminou esta nasalidade por medio da desaparición pura e simple do -N-: lat. 66. tedes I tendes etcM.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MAIÜ dias segundo se aproximaren máis dunha ou doutra: /e/. b) vogais nasais: cando o veo do padal está situado nunha posición media entre a lingua e a parede farínxea. gaado > med. tamén J. c) vogais de abertura máxima: a posición da boca é a máis aberta: /a/. Vid. Pérez Pascual (1982:201-213). hai outros trazos pertinentes que caracterizan segmentos determinados da cadea falada non coincidentes sempre cun fonema. VeigaArias(1976:54). coello I coenüo. 1978:12) econslitúen oqueos lingüislas americanos denominan 'foneniassuprasegmeniais'e os fonólogosde Pragn 'prosodemas': na lingüisiica americana a cantidade ou duración é un 'fonema de duración' (Veiga Arias. non obstaculizando ningún dos dous camiños. e /e/. mais esta nasalidade non é pertinente do punto de vista fonolóxico. 1976:55). lüa. Si hai no galego común actual vogais nasalizadas por consoantes nasais contiguas.Ferreíro (1995:94-95 e 126-138). irmao)'*.vid. conlrariamenle ao que aconlecc cos inherenles. Son os trazos prosódicos''6. o o nasalizado de longo ['lóggo] non é máis que unha variante combinatoria do fonema /o/65. Estes trazos. e dial. GANATU>med. a onda sonora sae ao mesmo tempo pola cavidadc bucal c polas fosas nasais. Vid. irmá Ou transformou a resonancia nasal en oral por medio da aparición dun /n/: lat. Para un compleio coñecemento da nasalización vocáliea en relación coa caida do -N. 65. prodúccse un xogo de alternancias en que unha das formas é considerada dialectal: gado I gando. aínda que a nivel dialectal no ancarés si se produce unha intensa nasalización por perda de -N. irma>com. . /o/ medias fechadas (ou semifechadas). gado > com.inlervocálico lalino desde o punto devisIadíacrónico. pois non xera oposición e non ten. No galego común non hai vogais nasais como fonemas. por tanto. gando Segundo a lingua adoptar unha ou outra soíución. I.(vecía. e dial. 4) A resonancia suplementaria: segundo o veo do padal estea ou non pegado á parede farínxea permitirá que a corrente de ar saia ou non polas fosas nasais: a) vogais orais: o veo do padal está pegado á parede farínxea e polo tanto a onda sonora sae unicamente a través da cavidade bucal. fican á murxe da segunda aniculación (Martinei. 5) A cantidade: alén dos trazos diferenciais que caracterizan unicamente un só fonema na cadea falada.

podémolos deñnir do punto de vista fonético e fonolóxico. 6. mentres un fonema é pertinente pola súa oposición sistemática in absentia. Fonélica e fonoloxía rentes crean oposicións cuxos termos se exclúen tnutamente nun contexto dado. 6. /o/. /o/. en canto que os trazos prosódicos crean contrastes no texto. /e/ b) posterior ou velar: /u/. /o/.1): a) tónicas b) átonas 6.1. .2). /a/ 5. ou sexa. distintivo. /o/ b) non labializadas ou non redondeadas (sostidas). /i/. labializada. posterior. /o/ c) neutra /a/ Ex. as vogais en galego poden ter unha maior ou menor duración segundo a súa propia natureza e segundo o contexto. /e/ b) graves /u/.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. oral. Intensidade (vid. /o/ c) central: /a/ 3. grave. Timbre (caracterización acústica): a) agudas /i/. /e/. foneticamente hai que ter en conta os seguintes elementos: 1. tónica. /o/. mais non podemos falar con propiedade dunha oposición fonolóxica entre vogais longas e breves no noso idioma (vid. Punto (ou lugar) de articulación: a) anterior ou palatal: /i/. Acción do veo do padal: a) orais b) nasais 4. /D/ c) máxima: /a/ 2. /e/.: /'o/ = media fechada. un trazo prosódico precisa a presenza simultánea no decurso fónico dos dous termos para que teña valor diferencial. Grao de abertura (ou modo de articulación): a) mínima: /i/. /e/.3. /e/. Como en todas as línguas. Dadas as características fisiolóxicas e acústicas que concorren na realización dos diversos fonemas vocálicos. /e/. Acción dos labios: a) labializadas ou redondeadas (bemolizadas): /u/. /u/ b) media: /e/.

Cuadrangulares: todas as vogais presentan grao de abertura e particularidades de localización con valor distintivo (dialecto montenegrino. son moi raros (linguas do Cáucaso occidental). Lugar de articulación: anterior /i. e/. como o italiano. 2. isto é. xaponés ou italiano). En teoría habería que efectuar a conmutación das vogais tantas veces como fose preciso. Na práctica basta confrontar cada fonema con aqueles cuxa realización fonética é mais próxima: /Í/-/e/: piso-peso /í/-/u/: riso-ruso Como o grao de abertura é pertinente en calquera sistema vocálico. checo).) e Veiga Arias (1976:43). . u/.De todas as características que posúe foneticamentc unha vogal só algunhas son fonoloxicartiente pertinentes. dialectos polacos). Dentro destes tipos fundamentais pódense estabelecer subtipos segundo os graos de abertura e as clases de localización. o/. mais si os graos de abertura. A maioría das linguas presenta sistemas vocálicos de tres graos. 3. Definición do sisíema vocálico galego Existen tres tipos fundamentais de sistemas vocálicos aténdonos ao modo e ao lugar de articulación67: 1. 3. 2. £. e. Lineares: as particularidades de localización non existen con valor distíntivo. e. media fechada /e. cada fonema debería conmutarse cos seis foneinas restantes. 2 J. son as que teñen catro graos. u/. o/ e máxima /a/. media aberta /e. deses sete fonemas vocálicos do galego un ou máis serán de abertura máxima e un 67. 3/ e central /a/. Triangulares: as vogaís presentan grao de abertura. diferencial. hai sístemas triangulares de dúas clases e de tres graos (grego moderno. Modo de articulación (grao de abertura): mínima /i. do punto de vista fonolóxíco dous son os trazos distintivos: 1. posterior /u. mais as parlicularidades de localización defínense negativamente na vogal de abertura máxima e positivamente nas demais (polaco. O valor fonolóxico. Mediante a conmutación obtemos en galego sete fonemas vocálicos /i. Trubelzkoy (1976:87ss. o. máis raras. o. destes fonemas fica demostrado valéndonos de oposicións de palabras en que a conmutación dunha voga! por outra é suficiente para orixinar un novo significado diferente do anterior. Vid. Así. Así. a. aínda que numerosas.

debido a que a oposición /e/ . 70 68. produeíndose en todas as sílabas agás na tónica. os fonemas que teñen a mesma abertura constitúen un grao de abertura. cuxa posición na palabra len valcir distintivo por ctintraste. trazo pertinentc. ao fecharmos a boca até o máximo compatíbel coa emisión dun son vocálico. anterior e non rcdondeada). e tamén non redondeado e redondeado.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o galego posúe un subsistema vocálico parcial de dúas clases de localización (anterior e posterior). Entre os graos de abertura máxima /a/ e mínima /i/.2. Fonética e fonoioxía ou máis serán de abertura mínima. /i/ e /u/. É. Segundo afirma Veiga Arias (1976:47). eualifica lal neulralización como dc tipo redutivo. /3/ semiabertos e /e/. esia neuiralización está condicionada pola propia estnilura do sislema e non polo contexto. mais a oposición anterior/posterior é suficiente por si mesma para diferenciar os dous pares de fonemas. onde nin os labios nin a posición da lingua poden desempeñar ningún papel pola propia posición de abertura total da boca. e dous fonemas de abertura mínima. /e/ e /e/ anteriores non redondeados e /o/. o sistema sería linear./o/ se pode neutralizar en determinados casos6S. /o/ posteriores redondeados. Os fonemas /i/ e /u/ son respectivamente anterior e posterior. /o/ semifechados. Mais en 2. Mais en galego temos un fonema de abertura máxima /a/. media aberta.2 verase que en posición átona pretónica non se produce en galegu neutralUación. a oposición anterior / posterior a que define negatívamente a localizaeión do fonema /a/. posterior e redondeada) e a outra é aguda (/i/. pois. triangular. que se opoñen porquc unha é grave (/u/. catro graos de abertura (máxima. pois. onde a posición de neutralización coint-ide coa primeira ou última sílaba da palabra ou con ambas a un lempo. media fechada e mínima) e sete fonemas. este é o subsistema principal. trazo que o pode opor a /u/ e non a /i/. Se fosen un e un. . A abertura é un trazo pertinente en todos os sistemas vocálicos. mais só é non redondeado. Ora ben./e/ e /D/ . trazo redundante. /i/ O fonema /a/ é non anterior fronte a /i/ e non postcrior fronte a /u/. díferenle da de tipo cenlrífugo. se fosen dous e dous. tres graos de abertura (máxima. /u/ existen outros dous graos dc abertura media: /e/. polo que a oposición non redondeado / redondeado resulta redundante. o sistema sería cjiadrangular.4. O sistema vocálico do galego é. o galego posúe un sistema vocálico triangular de dúas clases de lo~ caüzación (anterior e posterior). Así pois. pois. media e mínima) e cinco fonemas. seguindo Trubel/ioy.

u/ e só cinco letras para os representaren graficamente (a. e. sen perdercn os demais trazosfi9. O subsistema tónico 2.1. As pretónicas manteñen a oposición entre os fonemas de grao medio abertos e techados. bola /'bola/. A consoante nasal da sílaba scguinte non nasalíza a vocal precedente. e. sobrc todo a pretónica inicial.XOSÉ RAMÓN FREIXURO MATO 2.4. u). a quen en iiñas xerais Keguimos na caracterización dos alofones dos fonemas vocálicos e conspnánticos.4. coma a terminactán iño". o. 71 . Alvarez et alii (1986:19). Modelo xeral Se na palabra bala facemos todas as conmutacións posfbeis da vogal tónica teremos bala /'bala/. 71.1. Quere isto dicir que en galego hai sete fonemas vocálicos en posición íónica /a. vela /'bela/. tal nasalización adquire a suficiente relevancia como para ser representada foneticamente nos seguintes casos: 1. o. Sempre que a vogal for trabada por consoante nasal: antes ['ántes] onte ['orte] 2. as postónicas ncutralí/ana e presentan unha maior inestabilidade na súa articulación. como aflnna Álvarez (1991:518): "En galego dáse a existencia de alófonos lixeiramenie nasalizados cando a vocal se atopa enire dúas consoantes nasais ou en posición inicíal trabada por /N/. Tras a nasal velar: unha ['ürja] 4. 69. e. bula /'bula/71. vila /'bila/. Na terminación -iño: padriño [pa'óríjioj70 2. Con carácter xeral. Mais en conxunto a nasalización é pouco relevante. vela /'bela/. i. i. Os subsistemas vocálicos/ ^Para unha correcta descrición do sistema vocálico é necesario distinguirmos entre vogais en sílaba tónica e vogais en sflaba átona e inclusive estabelecer graos de atonicidade: as postónicas presentan un grao máis alto que as pretónicas. noulras condicións a nasalización por consoanle nasal irdbante non é xeral. Esta gradación canto á tonicidade / atonicidade cumpre unha función delimitadora da palabra dentro da cadea fónica e ao mesmo tempo provoca unha diferente descrición do sistema segundo os casos. 70.1. Tomamos u exemplo de VeigaArias (1976:40). o. todos os fonemas vocálicos poden resultar lixciramente nasalizados sempre que se acharen en contacto con consoante nasal.4. Se a vogal for entre dúas consoantes nasais: metitres ['mentres] mundo ['mündo] 3. de non ser en casos de exeepción. Vid. bola /'bola/.

2.4.1.4.2. O alofone velar fa]. y 2. a criterios etimolóxicos. por tanto. realízase normalmente como [a]. Noentanto. O fonema vocálico /a/ O fonema vocálico /a/ defínese como un fonema central de abertura máxima. Vid.5.1. "dos fonemas vocálicos galegos só /a/ ofrece variantes condicionadas polo contexto"73.4.fronte aunharealización máisaberta [a| .4. tamén 2.Álvare?! 1991:520).4).Ares (1994:132) prefire falarde [a] "eentral cerrado".3. central e aberto72: casa ['kasa] cama ['kuma] Na realidade. como resuliado da contracción de /aa/.3 e 2. Cfr.1. os sete fonemas vocáÜcos: /u/ /e/ /D/ /aJ O galego herdou directamente do latín estes"sete fonemas. Mais a primitiva unidade nos resultados da evolución do latín ao galego viuse quebrada no vocalismo tónico pola metafonía e pola influencia do /n/ trabando a sílaba (vid. -ao tenden a se igualaren na pronuncia como ditongos |aw¡. que responden. 2. Vid. 73. as terminacións -au. \ . Veiga Arias (1976:69).4.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía O subsistema vocálico tónico presenta. 74. Na prácliea. Son estas: 1. que aparece en: a) sílaba trabada por /17: cal ['kal] algo ['ahijo] b) formando sflaba con [r)] velar explosivo ou implosivo: unha ['üga] pan ['parj] c) en ditongo decrecente coa semivogal velar [w] e ante /'ll/: pau ['paw] baúl [ba'ut] d) seguido de |o|: lancarao [lárjka'rao] 72 72. pois.)."ceniral aberto". como o detnostran as altemancias irmao / irmau (dial.

4. O alofone palatal [ae]76 aparece: a) ante consoante palatal: cacha ['ktetjal palla ['pseAa] paxe ['paeje] b) ante semivogal palatal (vid. RANA>raa>ra ['ra:] lat. a súa realización está moi próxima da da vogal tónica.4): vai ['baej] 3. esta velarización que pode afectar todo /a/ que vaia en contacto con eses fonemas resulia lixeira (Álvarez. contr. Ares (1994:133). de a preposición + a artigo prá [pra:]. LANA>laa>la ['lai] b) en xeral naquela sflaba en que /a/ sufrir un alongamento ou tiver unha intensidade maior da normal .] f \ 75. se é que non coincide con ela: á [a:]. representado por [ai]: a) como resultado da contracción /aa/.1. 73 . popular de para a>p'ra a cú [ka:]. o que adoita acontecer cando a sflaba tónica coincide cun momento de eíevación da curva tonal por razóns de énfase: que pasa? ['ke'pa:sa-L]7t!. 77. contr. Na /ona costeira do occidente coruñés a palatalízación de a álono prodúcese especialmente ante /'i/: panir [píer'tirj. en sílaba íónica é un trazo tonico ligado a certas palabras que na súa evolución histórica perderon unha consoantc intcrvocálica latina: lat. bitxcar [hus'kieri: tamén se dá a palalalización do /'a/ en Hermisende (Zamora) en formas como branco |'bf£ér|ko] ou cravo l'krs^o] . 76. lantur (kán'tar].2. 78. igual que anteriormente Álvarez ei aiii (1986:20). c) en sílaba átona de atonicidade mfnima [a:] é resultado da contracción de [aa]. 1991:520): caitdo ['kündo]. tamén 2. quen fala dun aloibne central aberto nestes casos. Na realidade. limpar [lím'píEr]. Álvarez (1991:520) fala nestes casos dun alofone máis abeno. Tamén se produce en contacto coas diferemes reali/acións de /g/ nos casos dialeciais de gheada: agora [a'horaj.dándose estes ou oulros tipos de palatalización lamén ao longo de lodo o lerriiorio de fala galega (Femández Rei.XOSÉ RAMÓN FREIXQRO MATO e) en contacto con consoante velar /g/ ou /k/: esmagar [esma'iqar] acto ['akto]75 2. A palalalizaeión de /'a/ en ['ae] ou ['e] é caracten'stiea dos Ancares de León eando na sílaba anterior hai í ou u: cereixal Iflerej'J'iEll. 1991:39-40).de ca + a coma a min [komái'mír)] contra a noiíe [kontrai'nojte] a aquel [a:'kel] déixaa ['dejja. Prodúcese un alongamento de /a/.

1.3 e 2. 2. .3. Casmstica de /e/ En xeral pódese afirmar que o galego prcsenta /E/ nos scguintcs casos: 1 . por riba das numerosas varianles dialectais.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Nas formas verbais de tema de Pretérito irregular: viñemos [bi'jiemos] fixermos [fi'Jerrnos] souberon [sow'[5eror)] tiveches [ti'get jes] houhera [ow'gera] trouxese [trow'Jese] 74 79.1. que pode estar nasalizado ou non igual que os demais. A acción metafónica do -o ou -a finais pode alterar o timbre etimolóxico destes dous fonemas. Nas palabras terminadas en -el e os seus plurais: papel [pa'pet] / papeis [pa'pejs] E-en xeral cando o e for en contacto con /1/ que trabe a sífaba: mel ['met] pel ['pet] melro ['melro] felpa ['felpa] feltro ['feltro] 2.4.4.1 . onde se produce neutralización coas fechadas (vid.4. anterior semiaberto. Aínda que falla moiio por facer para podennos esiabelecer unha paulas xerais que nos permitiren Fixar un canon de pronuncia estándar das vogais de grao medio -c tal-vez lamén unhas normas gráficas de fixación na escrila-. a realización máis ou menos aberta obedece a hábitos dos falantes individuais máis que ao contexto fónico. que tamén pode estar nasalizado ou non. así como a influencia da nasal trabante (vid. /o/ átonos é minorítaria con relación aos tónicos e só se pode dar en posición pretónica. a realización máis ou menos aberta obedece a hábitos dos falantes individuais e non ao contexto fónico.4.4. ten un único alofone posterior ou velar semiaberto [o]. Regueira ( 1994:53-59).1. Costa cí a/i'i' (1988:34-37).1.4).4. ten un único alofone [e]. /D/ O fonema /e/ é un fonema vocálico anterior ou palatal de abertura media aberto.3. 2.4. Os fonemas vocálicos /£/. Ferreiro ( 1995:23-57). inicial ou medial. O fonema /D/ é un fonema vocálico posterior ou velar de abertura media aberto. Fonética e fonoloxía 2. igual que en /e/. A aparición de /e/.2). xa se levan feitos algúns intentOK parciais: Carballo (1979:107-109). si existcn algunhas pautas quc pcrmitcn idcntificalos. 2. Aínda que non hai regras fixas para sabermos se un e ou un o gráficos se pronuncian abertos ou fechados™. mais nunca en posición postónica interior ou final.

1.2.4.4.4. PÉDE>pé ['pe] lat. o prefixo extra. -encio. igual que acontece con o. o til sobre e indiea neste auior vogal abertu.4. \ 75 . (Aquilino. corona fulgurosa na aimea dun caslélo. 2. 4. MÉTU>medo ['medo] lat. 3.3): técnica ['teknika] / tecnicismo [tekni'Oismo] recto ['rekto] / rectangular [rektaggu'lar] texto ['teksto] / textual fteks'twaf] sexo ['sekso] / sexual [sek'swai] I Todas estas palabras son cultismos. Cando provén de é breve tónico ou ae latinos: lat.-ÉNTiA). parece tender a pronunciarse máis ben como semifechado (fejxtraordinario')83.1.4). 2. Aíndaque para Carballo (1979:108) menos aberta que no caso de -ela por influKO de -11 final: coiielu [koj'telo]. ciencia ['OjertEíja] mourenza fmow'rerfia] pertenza [per't£rf)a] süencio 5. DÉNTE>dente ['dénte] Estes resultados non son uniformes no territorio galego (vid..-ÉLLU ) tamén produce normalmentc unha aberta80. o que non nos parece tan claro. As palabras terminadas en: a) -ela (<lat -ÉLLA).4.4).1 .1 . ex.2. senón máis ben lodo o contrario. 81. PGC 32). O e trabado por consoante oclusiva. 83. (Aquilino. PGC 40).ando. quen tamén considera que o prefixo ex.3): castelo Ikas'teloJ mantelo Imán'telo]81 c) -enza.. CAELU>ceo ['Bco] A metafonía de -o final ou unha nasal trabante poden facer que apareza [ej en palabras que etimoloxicamente deberían levar [e]: lat. Vid.como sflaba inicial de palabra parece admitir as dúas realizacións: 80.. 82. non obstante. é normalmente aberto tanto en posición tónica como pretónica (vid. aínda que condicionadas á posíbel influencia da nasal trabante (vid.4.4. Regueira ( 1994:56).se pronuncia normalmenie ci>n [e]. -encia (<lat.sos de metafonía (vid.4. Siléncio e svledade pervat. agás en ca.3 e 2..XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO 3. CAPÉLLU>cabelo [ka'gelo] lat. 2. FÉRRU>ferro ['fcro] lat. / ou raioliña humilüe en kusca dn mantélo / e da lania gruvuda na Crus d<> Saivador. -ego e -estre: cadela [ka'óela] b) -elo (< lat.

en que se reduce o grupo consnnániico. Tratándose do prefixo ex-.s popular -oo menos culia. pois existen poucas palabras proparoxítonas patrimoniais en galego (vid. Fonética e fonoloxía exame [ek'same] / [ek'same] exasperar [eksaspe'rar] / [eksaspe'rar] excedente [eksGe'óénte] / [eksGe'óénte] excelencia [eksGe'lerfija] / [eksGe'lenBja] ex~minisíro [eksmí'nistro]154 6.1. mais conservando a dupla posibilidade: exame [c'samc] ou [e'same].5. A pesar de que moitas destas palabras son tamén cultismos. na maioría dos casos trálase de palabras cultas. porén a tendencia a se realizaren con ['e] é xeral e afecta un grande número delas. 6. aínda que parece existir unha tendencia xeral á analoxía co resto das proparoxítonas: céspede ['Otspeót:] / ['Gespeóe] brétema ['bretema] néboa ['negoa] 7. En todos estes casos é posíbel unha pronuncia mái.3). aínda que con tendencia a se pronunciaren como proparoxítonas (vid.2): médico ['medikoj célebre ['Oelegre] domésüco [do'mestikol ética l'etikoj léxico ['leksiko] vixésimo [bi'Jesimo] pésimo ['pesimo] protésico [pro'tesiko] Algunhas palabras patrimoniais como céspede e péxego (variante dial. pois existen en galego poucas voces patrimoniais acabadas en ditongos crecentes. Igual realización aberta ['e] ten esta vogal nas palabras teoricamente paroxítonas terminadas en ditongo crecente. Tamén se realiza normalmente como /'e/ todo e tónico en posición proparoxítona.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. de pexego [pe'Jeojo]) admiten tamén a realización sen^fechada talvez por non seren cultismos. 2. 76 . independentemente do tipo de sufixo ou terminación de que se tratar: intemperie [íntém'pefje] criterio [kri'terjo] modestia [mo'óestja] controversia [kóntro'gersja] recua ['rekwa] seria ['serja] leria ['lerja] 84.4 e 6.1. coidamos que é totalmente dominante a realización aberla. independentemente da estrutura da sflaba.

8.. adulterio.AMT57). sexa cal for a súa orixe eümolóxíca. viluperio.). Iberia.XOSÉ RAMÓN FROXEIRO MATD egua ['cupva] legua ['l Entre estas palabras pódense incluír as anteriormente citadas en -encio (silencio.]. megaíerio. melanesio. Eleuterio. na maioríadas falas galegas esta conxunción en posición anievocáliea adoiia ser [j]/feehando dous graos. O e tónico do radical do Presente de Ind.279).. cesio. pódese afirmar que se dá /e/ nos cultismos. planisferío. Valerio. hemisferio. NEtx»nego ['ncuio]. comercio. eslán bailandv a muñeira I el i ela ópé do pau'n (CuTms. tamcn premio ['premjo] e medio L'meójo]. 1991:104). imperio. Prudencio) e en -encia (solvencia. nomes propios como Arsenio. molesria. Tamén o e tónico da raíz dos verbos da Ci. 10. frecuencia. comofemia ['fcmja]. serie. Evencio. Exeria. difíeria. En xeral. e tendo en consideración os dous casos anteriores. deber. crer e ler non presentan tal alternancia: ves ['bes] debe ['dege] len 85. improperio. maxisterio. 86. refrixerio. amperio. lat. Aindaque este é o modelodo galego común. conveniencia. inercia etc. mintsíerio. ord¡e]na. forma do portugués padrón. aínda quc non lles corresponda etimoloxicamente: vela ['bela] milenio [mi'lenjo] arsénico [ar'seniko] * 9. Existen algunhas excepcións en voces patrimoniais. P3 e P6 dos verbos semirregulares: meto ['meto] metes ['metes] meie ['mcte] metemos [me'temos] metedes fme'teóes] meten ['metéij] Os verbos ver.en coincidencia co do occidenie daCoruña e de Pontevedra. a conxunción copulativa e realízase sempre como aberta segundo lle corresponde etimoloxicamente: lat. é aberto en basiantes casos: lat. Liberia e outras moitas. ¡lin fogueie i on repique (Noriega. misterio. spÉRAT>«spera [es'pera]. A pesar da súa atonicidade. materia. histeria. OC 1. p¡e]dmetc. sítuación en que pode alierar oiimbredas vogais con que se agrupa (Fernández Rei. independencia. 77 . da CIF" nas P2. Demetrio. Mais existen moilos exemplos en contrario: p(s)so. trapecio. este fenómeno len unha fonc presenza na lingua liieraria: us cos seus roucos canlares I i autros con trinos xentís [. cemiterio. quc convive confémea.. prudencia etc. miseria.p¡6]sa.

Fonética e fonoloxía 1 1 .CoslaCasas eialii: (1988:161-173). Xa desde Saco (1868:18) é habitual acharmos nas nosas gramátieas parellasde palabras diferenciadas fkilo limbre da vogal de grao medío (Carballo 1979:1 14-1 17) ou listaxes de palabras con indÍL-ación deste timbre mediante o uso de signos gráflcos.A oposición /e/-/e/8S serve frecuentemente en homónimos parciais para estabelecer unha distinción entre un substantivo e unha forma verbal.Outras veces a oposición estabelécese entre substantivos: besta ['besta] besta ['besta] presa ['presa] sede ['seóe] 7S présa ['presa] sede ['seóe] 87.Tamén é aberto o e radical dos verbos semirregulares da CIIF7 que presentan alternancia vocálica no Presente de Ind.. memres VaIladares(1970:12-l3) fará uso do agudo para estas e do grave para as abertas. aíndaque Saco (1868:17) utilizao acento circunflexo para as aberlas e o agudo para as fechadas. pertencentes ao mesmo verbo: (el) bebe ['bege] (el) vén ['berj) bebe (ti) ['begej ven (ti) ['bérjl Ou formas verbais homógrafas de verbos diferentes: (el) vén ['ber)] ('vir') (eles) ven ['bég] ('ver') vés ['bes] ('vir') ves ['bes] ('veP) 14. cfr. . con ILG/RAG (1995:124-131) para veras discrepanciasi nonnativas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. P3 e P6: firo ['firo] feres ['feres] fere ['fere] ferimos [fe'rimos] ferides [fe'rióes] 12. O substantivo caracterízase por ter /'e/ e a forma verbal /'e/: substantivo /e/ verbo /e/ rego ['reujo] rego ['remo] comezo [ko'meGo] comezo [ko'meOo] pelo ['pelo] pelo ['pcloj pega ['peiqa] pega ['pciqa] selo ['seloj selo ['sclo] * Mais tamén ao revés se produce algún caso: substantivo /e/ demos ['demos] sé ['se] verbo /e/ demos ['demos] (deamos) sé ['se] IS. 88. en P2.Igualmente. a oposición /e/-/e/ serve para distinguir formas vcrbais homógrafas de P3 do Presente de Ind.CH e Clll vid. Para unha maior concreción dos verbos semirregulares de Cl. e de P2 do Imp.

rócu>xogo ['Joiqo] lat. En caso de perda da mtsal.2. permitindo a distribución entre formas verbais con h/ e substantivos con /o/: 89. BO"NU>boo>bon l'borj] / bo l'ho). 79 .3): lat. Con frecuencia nos verbos da Cl o o tónico da raí/ é (amén aherto independentemenle da súa orixe etimolóxica. Casuística de /3/ En xeral temos o aberto nos seguintes casos: 1. so"i-A>soa /'D/. Vid. P3 e P6 do Presente de Ind. O mesmo que acontece en /e/. as formas riíotónicas dos verbos tomar e domar teñen /3/t tomn ('tsmo] . Após perda de -L. póRTU>porto ['porto] 2. a oposición /D/:/O/ ten un grande rendemento en pares mínimos.4. infra).1. sóRTE>sorte ['sorte] lat. postos en contacto por perda de consoante intervocálica diferente de -N-sy: lat.4. cüETAT>cona ['karla]. Nos verbos semirregulares da CIP° o o do radical é aberto en P2. Tamén é aberto o o que provén da crase con outro -o final.domas ['d^mas] -dn/ne l'dame]. PüLVU>*PüLU>poo>po ['pa] lat.tome ]. RóTA>roda ['roóa] Mais a influencia metafónica de -o final podc faccr quc apare/a /o/ en palabras que etimoloxicamente levaban óbreve (vid. soña ['sojia]. Ferreiro (1995:40). independentemenle da orixe elimolóxica: lal.4. molla ['moXa]. tras perda de -N. lat. SOLU>SOO>SÓ ['SD] lat. rnais conta ['kortaj.: dormes ['dormes] dorme ['dorme] dormen ['dormérj] cospes ['kospes] cospe ['kospe] j cospen ['kospér)] 5. Porén. 90.3. 2.ÓPERAS>obras ['^gras]. lai. Cando provén de ó breve latino: lat.1.sucede o contrario (vid. P3 e P6 dos verbos semirregulares da CIll que presentaren alternancia vocálica no Presente de Ind.XOSÉ RAMÓN FRFJXFJRO MATO 2. NODU>noo>nó ['no] 3.intervocálico o encontro vocálico fmal -oa adniia producír |3|. Mü"LA>moa /'3/.: moves ['mDges] move ['moge] moven ['mDgér)] corres ['kores] corre ['kore] corren ['korer)] 4. o resullado será [o] p»r influeneia da nasalidade medieval: lai. Tamén aparece /o/ no radical de P2. sempre que non for scguido de nasal ou palaial: lat.

). i[o]la. tamén levan /'o/91: caracol fkara'kot] / carocois [kara'kojs] español [espce'jiof 1 / españois [espaí'jiojs] mol í'moi] / moles ['males] Tamén as terminadas en -ola. -oide. 6. e de P2 do Imp. Nonpodcmoseslenderanomaa todasaspaiabras terminadasen-fi/n.3): desexosa xeitosa [J 10. T[II]ÍU eic. 2. 92.1. Igual que acontecía con e. de verbos da CII. As palabras acabadas en -ol.1 . tanto sexan a forma feminina correspondente ás palabras en -ol como palabras derivadas co sufixo apreciativo -ola^e. e os seus plurais. As palabras terminadas en -orío.2. 2. cos seus plurais respectivos: voz ['boG] / voces ['boGes] feroz [fe'rnO] I feroces [fe'ro6es| veloz [be'bO] / veloces [be'bOes] noz ['naO] / noces ['noOes] 9. (el) colle ['koAe] lcolle (ti) ['koÁe] (el) come ['kDme] icome (ti) ['kome] (el) pon I'p5i)] / pon (ti) f'pog] 7.4. TüRPFXorpe ¡'larpe]. \-i¡3lla elc. íamcn o o trabado por consoante oclusiva é normalmcnte aberto tanto en posición tónica como pretónica (vid. -olo: caracola [karü' farola [fa'rola] galiñola la [rapa'Gola] 8.a pesajdequelenden asercon [3] (argfol/a. -oíe/a e en -oz. vfn. b[ojla.4. iamén existen casos en contrario: p[aj/a.4. [o¡la. Os adxectivos femininos acabados en -osa teñen ['D] nunha parte importante do territorio. 1995:40).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.PE>golpe l'galpe] (vid. Ferreiro. escfofla. polo que se pode considerar esta realización como a propia do galego común (vid.1): 91. O timbre da vogal o do radical permite igualmente distinguir formas verbais homógrafas de P3 do Presente de Ind. . Eu xeral / c r trabantes lenden a favoreccr a abertura de [o]cn [sj. pois. Fonética e fonoloxía (eu) acordo [u'kDfdo] / (o) acordo [a'koróo] (eu) rogo ['rDUjo] / (o) rogo ['roujoj (eu) xogo ['J*3U|o] / (o) xogo ['Jbujo] Todos os substantivos e verbos homónimos tenden a ser levados para esta oposición.

monopoüo. hostia. Sl . quen afirma: "Sábese que tamén se producen distintas adaplacións de timbre ntiutros subslanlivos de acentuación grave. 11. episodio.1 e 6.4. equinocio.folio. trátase normalmente de cultismos: ocio ['oOjo] odio ['oójo] croio ['krojoj serodio [se'roójo] bazofia [ba'Gofja] SOCÍO ['SD0JO] casorio [ka'sorjo] Nesta ampla casuística entran nomes propios como Ambrosia. pirómano ou a patrimonial lóstrego parecen admitir tanto a realización semiaberta como semifechada"3. pmgreso. sen que sexa posíble polo lie agora eslablecer cal é a razón desa dobre adaplación neslas palabras e sen que coñezámo-la exiensión de cada unha das variantes". todas elas son cultismos ou estranxeirismos. con Índependenica da súa terminación. 2. consistorio. palinodia.XOSÉ RAMÓN FREIXEKO MAK> ópíimo ['aptimo] / optimista [opti'mista] optar [op'tar] / opción [sp'Ojog] obter [ob'ter] / obtención [obtén'Gjor)] obxectar [objek'tar] / obxección [abjek'9jór)] O mesmo que [sjctosflabo.5. polipodia. cusíodia. ['^Jptica. stf'^Jp. sistema. conservatorio. parodia. 93. trátase por regra xeral de cultismos: inhóspito [i'nospito] acróstico [o'krostiko] códitfo ['kDÓiujo] recóndito [re'k5ndito] tónico ['trmiko] lóxico ['bjiko] módico ['moóiko] pródigo ['pfDÓiiqoj Algunhas palabras como horóscopo. rapsodia. Escocia. sacerdocio. capitolio.1. Venus (con vocal medioaberta ou mediopechada). incf'^Jgnito. Cfr. historia. etnporio. como prosa. consultorio. enire outras. De igual forma. Tamén de forma paralela con /'e/ presentan /'o/ as palabras teoricamente paroxítonas acabadas en ditongo crecente (vid. Por iso el mesmo engade que é urxente un estudo partitular "sobre a adaptación do vocalismo nos cullismos e nas palabras novas antes de poder pronuneiarse sobre a forma que poderia recomendarse para o galego común". podio. audilorio. a voz patrimonial cóbado ten ['o]. sodio. 12. Teodosio ou Osorio e moitos outros substantivos e adxectivos: bocio. Regueira (1994:56-57). directorio. prosodia. snf'sfb. robf'sjt. dormitorio. realízase xeralmente como /'a/ todo o tónicu en posición proparoxítona.3). tomo. polio. independentemente da estrutura da sílaba. espolio. negocio.

aínda que o maior número de casos se dá en formas verbais: vello ['beAol / veña l'bejia] teñen ['tejiér)] / teño ['tejio] rexe l'reje] / rexo ['rejoj Diante de /l/ trabante /e/ aparece moi raramente. Caswstica de /e/ O galego presenta xeralmente un /e/ nos seguintes casos: 1. Osfonemas vocáücos /e/T /o/ O fonema /e/ é un fonema vocálíco anteríor ou palatal de abertura media fechado.4.1.í/c/i/í' ['dérie] / ['dérte]. mais non no adverbío ou en formas verbais^4. Cando provén de í breve. e sistemática en posición postónica interior e finai. 2.4. realízase como unha vogal anterior de abertura intermedia entre /í/ e /e/. sanatorio. onde dc todas as formas non se produce neutralización coas abertas correspondentes. transitorio. Tampouco a neutraliza diante de consoante palatal.senie ['scntej.1.1. mais si diante de palatal nalgunhas formas verbais: mollo ['moXol vs. dado que o /1/ velariza a vogal anterior e ábrea: e + I > [etj. repertorio. irrisorio. como o portugués. 82 .1. 2. fechándoo en /o/. e longo ou ce latinos: lat. NiGRU>negro ['neiqro] lat.4.1. velorio.4.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.4. Fonética e fonoloxía envoltorio. A voz patrimonial codia ten ['o]: ['koója] 2. o galego non neutraliza a oposición /e/:/e/ diante de nasal trabante. esta consoante pode influír sobre /e/ nos nomes. vogal posterior de abertura intermedia enlre h/ e /u/. iníerrogatorio.2). POENA>pena ['pena] 94. Diante de /1/ trabante /'o/ practicamente non aparece. territorio.4. vexaíorio.4. A árca de influencia da nasal trabante sobre /'o/. onde si hai neutralización (vid. colles ['koAes] / A aparición de /e/. MERCÉDE>mcrcé [mer'Oe] lat. sucesorio. 2. 2.4: ben l'btg\. seguramente motivado ese [ej polas formas antigas ele e aquele: el ['eij aquel lo'kel] O fonema /o/ é un fonema vocálico posterior ou velar de abertura media fechado: realízase como [o]. fóra dalgunhas áreas dialeclais-. Vid. mais a súa presenza está xustificada na lingua pola existencía de palabras como os pronomes el e aquel. En portugués si se produce neutralización -no mixielo común lisboeia.4.4). onde é posíbel a reali/ación aberta. nos nomes é bastante maior que no caso de /'e/ (víd. /o/ átonos é dominante en posición pretónica.4. reducíndose a dnco as vogais nasais ou mesmo nasali^adas (Álvarez 1991:519: Cunha / Cimra 1991:36-38). notorio etc.

lert ver sempre fechado. Seguido de consoante palatal /t J/. semirregulares ou irregulares: ver. ÍPSA>esa ['esa] A realización occidental de aquela [a'kela] pode explicarse por metafonía ou máis ben por analoxía coas palabras terminadas en -ela ['ela] (vid. 2. lPSE>ese ['ese] / lat. -ÉTU): abeledo [age'leóo] penedo [pe'neóo] reboredo [repo'reóo] rochedo [ro'tjeóo] c) -ez I -eza (do lat. 3. 4. -esco/a. Teflen sempre /c/ na VR os verbos quecer (ou ut¡uecer} e esquecer. Desde a perspectiva diacrónica vid. /ji/. 83 .3). lSTA>esta ['esta]"5 lat. P 15). ben por lles corresponder etimoloxicamente.vertan f'bertag] hebo ['bego] . ben por analoxía. /JY. -ÍTIA): avareza [a(3a're9a] nobreza [no'greOa] pobreza [po'|3re9aj d) -ello I -ella (do lat. os verbos incoativos en -ecer tenden a se igualaren co mixielo xeral dos ^emirregulares. P3 e P6 do Presente de Ind.XOSÉ RAMÓN Ffcaxtmo MATO 2. agás a P2. sincmnicamente vid. -ICULU): pendello [pén'deAo] orella [o'reXa] e) e en -eño/a. Nos seguintes sufíxos: ^ a) -és l -esa (do lat. 95. Nos demostrativos o /'e/ é perfectamente etimolóxico. -exo/a.1.bebas ['begas] . coller. saber. Ao lado de iste como fomia dialectah Iste licor é n da mncia dax muÜeres caxadas.4. teñen /'e/ como VT. O e tónico radical da maior parte dos verbos da CII%. tanto se son regulares. Vid.beban ['bepárj] 6. 96. Veñen eiquiu hebelo pola noitíña. -engo. Todos os infinitivos da CII.vertas ['bertas] .4. Ferreiro (1995:258). o verbo querer presenla c abeno na VR tónieadn Preseíitedc \ná:. conservando o feminino o timbre fechado: lat. Ferrciro (311-313). -etela. Costa Casas el alii (1988:166-168). /A/ é normalmente fechado (coas salvidades xa vistas ao inicio do apartado): fecho ['fet^o] empeño [ém'pejio] espello [es'peXo] 5. dos verbos semirregulares: verto ['berto] . con moiia forra (Qtero. ISTE>este ['este] / lat.-ÉNSE) e -ense: lugués [lu'mes] coruñesa [koru'jiesa] b) -edo (do lat.crer.

de ['de]. [e] é a realización máis habitual nos crecentes e [e] a máis común nos decrecentes (vid.42. adoita aparecer /o/ pola influencia da nasalidade medieval. A vogal tónica do radical de verbos acabados en -ear: cean ['Oearj] ouvea [ow'geaj lO. 2.que alterna con ceu ['tew].5. 2. Fonética e fonoloxía 7.Nos ditongos con e como núcleo.5.4.1. Casuísñca de /o/ Aparece o tónico semifechado nos seguintes casos: 1. S4 .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 2.4.pe ['pcl 12. mais tamén de ó breve.Nos nomes termindas en -eo1*1: alleo [ae'Aeo] freo ['freo] seo ['seo] 11. Cando provén de ó longo e úbreve latinos.3): lat. gue [lgé\.constitúe unhaexcepción.4.1. CAELU. cüBiTU>cóbado ['kogaóo] lat. TÜRRE>torre ['tore] 2. Na terminación -oa producida por perda de -N. Ocasodeí-eo ['9eo]. ce ['Ge].Ferrcíro (1995:37).Os nomes das letras teñen tamén /'e/: be ['be]. 98. Vid. Tóru>todo ['toóo] lat. do lat. Tamén todas as formas verbais de tema de pretérito reguiar da CII teñen /'e/ como VT: comestes [ko'mestes] temeu [te'mew] colleres [ko'Aeres] corresen [ko'reséq] bebera [be'gera] 8. non só cando provén de o longo.3 e 2.intervocálico. agás algún caso de abertura en [3] por metafonía de -a final (vid.4). As formas dos verbos da CI en que a vogal e tónica do radical for formando dltongo con i [j]: cheira l'tjejra] cheiran ['tjejraq] 9. posteriormente desaparecida4*: 97.

BóNA>boa ['boa] lat.5. J. sóNAi>soa ['soaj 3. O o das formas de Infinitivo do verbo pór é sempre fechado: pór ['porj pores ['pores] pormos ['pormos] 7. Desde aperspectiva diacrónica vid. O o tónico radical da maior parle dos verbos da CIF9. P3 e P6 do Presente de índ. agás a P2. A7: trasnoito [tras'nojto] acochas [a'kotjas] mollan ['moAar)] 6. Teñen igualmente /'o/ os nomes acabados en: a) -ón I -ona'. 2. curioso [ku'rjoso] desexoso [dese'Joso] xeitoso [Jej'toso] 99. O verbo/wJc'f-presenia sempre ['o] na VR. S5 . As formas de verbos da CI en que a vogal tónica o vai formando ditongo con / ou vai seguida de consoante palatal /t J. Costa Casas í'í ü/ií (1988:166-168). ji. sincronicamenle víd. As formas verbais de tema de pretérito dos verbos ser e ir levan sempre /o/: fora ['fora] fósemos ['fosemos] foron ['forór)] fordes ['foróes] 5. O o que vaia formando ditongo con w tamén se realiza como fechado (vid.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO lat. coRóNA>coroa fko'roa] íat. dos verbos semirregulares: movo ['mofSol movan ['mogar)] como ['komo] coman ['komárj] 4. Ferreiro (311-313). don ['dóij] acción [ak'0j6r)J papón [pa'póijl b) —oso'.3): mouro ['mowro] ouro ['owro] 8.

sohr'a dor das cousas e sobr'a nosa dór I puxo Deus un sorriso. capitán-mor. senón que aparecen combinados entre si formando parte dunha secuencia de orde sueprior.! (Aquilino.. o brasileiro.intervocálicos. o galego e inclusive o gaíego exterior. botar) ['bote] molio (monllo) ['maAo] / mollo (v. non levan til para se diferenciaren na escrita.. seguramenie favorecida poto r irabanle: amar [a'morl. terror [te'rar}. L-ando menos na zona occidental./)íiv£ir [pa'gar]. a sílaba. Metafonía de -o e -a A metafonia é a Ínfluencia asimiladora regresiva que exerce a vogal da sflaba átona final dunha palabra sobre a vogal da sílaba tónica precedente desa mesma palabra. . maii. aínda que con características peculiares en cada caso. / 'unhu esirfiiña acesa d'alegria. PGC 88). Outras parellas homógrafas corresponden a substantivos con /'o/ e verbos con /'o/. ser ou ir) ['fora] óso (esqueleto) ['oso] / oso (animal) ['osoj póla (rama) ['pola] / pola (pita ou por + u) ['polaj 10. MAióRE>maoi>mor). unhu flor. que á súa vez se agrupa para formar palabras. Hai unha serie de palabras que se diferencian fonicamente só pola abertura das vogais tónicas de grao medio. Os diversos fonemas que conforman unha palabra están suxeitos a unha serie de modificacións resultantes do contacto ou do influxo do resto dos fonemas que compoñen esa unidade lingüística. a metafonía constitúe un trazo defmitorio da área lingüística galego-portuguesa. Fonética e tbnoloxía c) -oño e -or. Unha das principais modificacións que sufriu o vocalismo tónico en galego é debida á metafonía nominal. unha aurtiru. ó breves tónicos latinoscomo vogais abertas e o infmitivo tlexionado. vén exercida primordialmente por -o final e tamén por un -a final. Xunto coa caída de -L-. mollar ou prebe) 1'moAoJ 2.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.4.4. o mantemento de é. 9.) ['fora] /fora [v. altar-mor. A metafonía Os diferentes fonemas non existen na lingua dun modo independente.1. sendo o contexto quen o fai: bote (barco) ['bote] / bote (v. -N. / dor ['dor] cor ['kor] mellor [me'Áor]100 Exceptúase mor ['mor] (lat. que afecta o portugués. hoxe só presente en palabras compostas como mordomo. nesle autor o aeenlo circuntlexo indica vogal fechada./crvor [fer'jlar]. lcvando til a palabra que ten /'D/: bóla (de billar) ['bola] / bola (de pan) ['bola] fóra (adv.3. ao lado desta realización fechada non repugna a aberta nalgún caso. Porén. aín100.

baseándose no porlugués. -a non sexan finais absolutos. medo). mais non adverbios: lat. I niiro ( 1 l -f(> I I I I I 1 2 ) . uifuelaisl por ter "havitto lambém certa influéncia analógiea das numerosas formas em -t/a/s/" e afirma que as formas femininas dos adxectivos en -¡3¡sa<s) "sao certamente analógicas". Nóvu>novo ['nogol > ['nogo] lat. afectando tamén os plurais: lat. E aínda recaica a continuación: "Descanadas.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATU da que esta última é obxecto de discusión101. após interpretar o timbre aberto de ela e aquela eomo pervivencia dunha antiga flexión interna do adxectivo favorecida pola analoxía co sufixo -ela. pois. senón só aquelas que teñen oposición de xénero. Vid. /'o/: lat. sin una forma femenina correspondiente y con vocal tónica cerracla amieiimológicanienle (piénsese en los ejemplos titados de pobo. afirma con rotundidade: "La inexistencia. 102. sóCROS>sogros ['souiros] > A metafonía non afecta todas as palabras. así como uns poucos adxectivos102 e se callar os pronomes ela(s) e aquela(s). las posibilidades de una metafonia en los nombres gallego-portugueses ejercida por -a final. esto es.s verbais correspondentes.i <_|uu . no nos quedu olra ailerna!i\. pues. Xrátase dun mecanismo de tipo morfolóxico redundante na flexión de xénero -no masculino /'o/ e no feminino /'D/-. por lo demás. HóRA>hora ['ora] > ['ora] lat. algúns substantivos. METU>medo ['meóo] > ['meóo] A metafonía por ~a final (< de -a final latino) é o influxo do -a final sobre o e e o o fechados da sílaba tónica da mesma palabra abríndoos un grao.cuesliona os casos de elatsl. Álvarezf 1988:142): "Son poucos e de extensión minoriiaria os adxectivos afectados.aexcepción dos que presentan o sufixo -osofs) / -osa(sf. TLLA>ela ['ela] > ['ela] A influencia metafónica dáse aínda que -o. mantén que o -a final por si só parece carecer "de forga para provocar a metafonia dos ee e dos (jo tónícos fechados em ee e oo tónicos abertos". A metafonía por -o fínal (<-u breve final latino) consiste na influencia de -o final sobre o /'e/ ou o /'o/ da sílaba L tónica da mesma palabra fechándoos un grao. o abertoi por xa leren ese limbre nas fonna. sin su correspondiente masculino y con lónica abiena en contra de su etimología".i LAi^U'iik. no se produce el caso contrario. i inci. Cfr. 103. [iur o m i n \\ntc. senón á acción do iode'01. sóCRU>sogro ['sDiqro] > l'soiqro] lat. após sinalar mniios exemplos a favor desta tese. pois.iíi'iii. de forma lat. Cfr.sogra ['spujraj Tamén se pode dar a metafonía por propagación analóxica do masculino para o feminino: novo /'nobo/ fronte a nova /'nsba/ pode provocar que esta feche en 101. descarta os ^deverbais femininus eon e. afecta.la ilf n i kn l ' i " ( ' l i . q u c n . quen. HAC HóRA>agora [a'u|oral / hora A alteración do vocalismo tónico na raíz dos verbos non debe ser atribuída á metafonía. producíndose unha correspondencia entre vogal fechada e masculino por un lado e entre vogal aberta e feminino por outro: sogro ['soiiiro] . de forma que /'e/. Santamarina (1974a:30) e Ferreiro (1995:312-313). /'o/ > /'e/. . n l i i i i l i i L'oruo u r i i i . de una melafonía ejercida por -ti final en gallego-portugués me parece absolutamente clara: mientras existen suslanlivos masculinos. suslantivos femeninos. Porto Dapena (1973:535-536).

aínda que se pode afirmar en liñas xerais que a metafonía é un fenómeno característico da parte occidental da Galiza. morcego. Así. as palabras afectadas pola metafonía non ocupan áreas idénticas. en canto que ollo ['oXo] ocupa a metade occidental fronte a ['OÁO] na metade oriental. CAECU>cego ['Geuio] lat. pois se c[z]go / c[cjga non presenta metafonia en todo o territorio a pesar de posuír flexión. mfcjlro. aínda que algúns poden estar condicionados foneticamente por iren en contaco con r ou trabados por /. -osa "la ó es cerrada lanlo en el masculino como en el temenino. Esta non se orixina. A orixe da metafonía debe depender. aínda que nos parete evidente a relación co xénero nas palabras que lioxe aeusan a alteración vocálica. Mais o feito de que sobre unha determinada palabra non operase a metafonía non Ímplica que esta deixe de ser operativa tamén nos seus derivados ou compostos. tn[c]sa e p[c]ga. pois na área coruñesa non repugna a pronuncia con /'e/. moi minorilariamenie. pois. A súa distribución xeográfica Canto á xeografía do fenómeno. non parecen ser ra?. ollo. e medo ['medo] penetra bastante na parte oriental. tónu. ala converlerse nunha marca redundante do mesmo.nova ['noga] / ['noga] torto ['torto] . pois. tamén presentes no portugués105. . Este mesmo exemplo mostra a dificultade de vincular a orixe e a expansión da metafonía a razóns morfolóxicas e en concreto ao xénero. vÉTULU>vello ['beAo] lat. n[c]to ou c[t]rto. mais si metafonía. na costa das rías de Arousa e Pontevedra. si ten metafonía. pois tal flexión non existe en medo. só se deu esta extensión da alteración por metafonía en moi poucos casos. porén. da mesma forma que ao lado de cadfcjlo / cad[c]la temos cfejsto / cfejsta. aparecen nunha zona moi reducida. 1973:529).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. íSTA>esta ['esta] A estes casos poderían acrecentarse f[c]rro. ningún tipo de aliernancia en los adjetivoscalificativos". Alvarez (1988:142): "xunto a nóvo. hora ou meda. 105. Por iso. Non sabemos doutros exemplos en que ocorrera o mesmo". iwva e tórto. "Por tanto. con metafonía. inv[c]rno. Vid.o caso de cast[c]lo non nos parece xeral en galego. raplojso / rap[o]sa. Fonética e fonoloxía /'noba/. caben.óns morfolóxicas nin direetaniente vinculadas co xénero as que expliquen o triunfo nunhas palabras e a ausencia de metafonía noulras. que comprenden puntos illados ou un número reducido de falantes: novo ['nogo] . na flexión de xénero dos substantivos a partir da mesma base léxica (s[o]gro / sfajgra). xerais na área afectada pola melafonía. Porén. no\ma e lóría.torta ['torta] / ['torta] 104 Hai nomes con flexión de xénero que escapan á regra da metafonía en todo o territorio galego: lat. seguimos manlendo a opinión de que a orixe desa mutación no linibre da voca! tónica debe buscarse no dominio da fonélica e non no da morfoloxia" (Álvarez 1988:155-156). de factores fonéticos máis do que morfolóxicos107. que non ten tlexión de xénero. di que na comarca ferrolá nos adxectivos galegos acabados en -oso. así temos na parte occidental cego ['e] / morcego ['e]. 106. Pono Dapena (cfr. ficando 104. 107. por lo demás. no exisliendo. ou de desex[o]so / desex[3¡sam. No entanto. Álvarez (1988:144). Cfr.

e dos pronomes ela(s) e aquela(s). De acordo con Álvarez (1988:146-149). referido ao órgano de visión. dá o componamento da forma masculina f/. mase. Tomando como exemplo algúns nomes terminados en -elo.e unha zona de non metafonía ó seu leste"109.o e fechado por metafonia eslende-se ao pl. A pesar da desigual distribución xeográfica da metafonía ao longo do territorio galego e da complexidade da súa xustificación. conclúe: "no eslado actual da língua portuguesa a metafonia do e tónico « e ou ae). os casos en que /'e. 113. mantelo ou portelo a realización metafónica con /'e/ se estende á metade occidental da Galiza"1'. Para a disiribuckin lerrilorial desles e doutros casos de metatbnía véxase Femández Reí (1991:40-44|. xa apumada piir Porto Dapena (1977:57). por influéntia do -» final (escrito-o). que de momento deberemos cualificar de arbitrario. realizándose en case todo o territorio con /'e/. após consiaiar que existen máis excepcións á rneiafotiía do e tónico que á do o tnnico. 'o/ en /'£. Para o-portugués. pódese constatar que en martelo. só arredordo Salnés ou da rta de Pcmtevedra). [sjllo utilízase para o órgano de visión e [ojllo para o buraco onde se coloca o mango do sacho. pódense sinalar algunhas constantes dignas de seren tidas en conta'": 1. já náo se conserva paralela á de o (< o) -nos substanlivos. Afnda se podería engadir que ntibeio (no'gelo] ocupa unha extemión bastante maior. pois "sempre hai unha isoglosa que delimita para cada palabra unha zona de metafonía -situada ó oeste da isoglosa. 89 . que presenta /'e/ en todo o territorio" 3 . nun mesmo núcleo rural de poboación. 110. sobre que proxecta "serias dúbidas de se realmente se trata de exemplos de influxo v metafónico ou de formas analóxicas do sufixo -elá". vindo a eoincidir máis ou menos coa do sufixo -ela ['ela]. Ora ben. pronomes afet'iados e no feiio de a área afeciada ser moilo maiorqueaque^edáensubstamivosouadxeciivos tcomopega ou mesa. e nos adjeclivos estende-se a todas as formas (masculinas e femininas)". Mais nunca a metafonía opera sobre unha palabra en todo o territorio. quen nega a emtencia de metafonía de -a fínal en lodws os casos (hora ['nra] é para el un cullismo evidente). 'o/ pasan a /'e. coitelo ou canceio moi raramente actúa a metafonía. resulta difícil acharmos unha explicación satisfactoria para tal comportamento deste fenómeno. 'o/ se reduce normalmente a áreas moi pequenas da costa occidental. 147) fundamentalmenle no feiin de seren elafs) e aquela(n) os únicoí. pois tamén se dá na metade occidenla! da provincia de Lugo e en fase ttxla a provincia de Oureme (Álvarez 1988:145). en canto que a abertura de /'e. 111. cadelo. 112. coa excepción de hora. 108. baséaa Álvarez (p. 109. ocupa unha área xeográfica algo menor que referido á parte central da verdura e rego ['reujo] ocupa unha zona algo máis ampla referido ao que fai o arado que á canle da auga. afnda que non suriciente. mais con acepcións diferentes en cada caso: ollo ['oAo]. couselo. Álvarez (1988:144). en especial as situadas ao sur. que non se ve afectada piir influencias analóxicas semellantes. Louro (1961:110). 'o/ ocupan polo xeral a metade occidental da Galiza. mentres nalgunhas zonas. Como argumento en contrario. É digno tamén de resaltar o feito de que unha mesma palabra se realice simultaneamente con metafonía ou sen ela nun mesmo territorio ou en territorios próximos. que se reaJiza /'ora/ en íoda a metade occidental. e suxerida tamén por Louro (1961:112). Cfr.XOSÉ RAMON FREIXHIRO MAID ['meóo] reducido á faixa máis oriental"w. sen se apreciaren grandes diferenzas entre que a vogal afectada sexa e{n ou o nin entre substantivos e adxectivos. en canto que en cachelo. Ta! hipótese. Que os exemplos con metafonía de -o final ocupan extensións moito maiores do que os-de -a final.

desta forma. a metafonía penetra con maior frecuencia cara ao leste na parte sur do territorio. a escaseza de exemplos existentes. onde exíste a posibüidade dunha Ínfluencia metafónica: 1 . 1 18. a regularidade con que se produce a distribución da metafonía ao oeste e non metafonía ao leste pode ser un factor importante á hora de desbotar a presenza do fenómeno en determinados casos que non se axustan a tal distribución (pescozo. almorzo. 2. OC I. Por outra parte. PüTEU>puzo (ao lado do maioritario pozó)M lat. toxo. fechándoos un grao. I carbailos de Carbatlido (Pondal. Oulros posíbeis casos de metafonía Aínda se pode falar doutros casos. 115. mañ&fixera [fi 114. (Olero. deste modo expücaríanse casos como os de: lat.). Fonética e fonoloxía 2. Un almorzo de papas de millo e velo aí vai o manxador camifto áa oficiña. para cuxa explicación haberá que acudir a outras causas como a acción de iode ou a etimoloxía. D 10). SÉNSU>siso"5 lat. 20). que non se corresponde en xeral coa área de acción da metafonía antes citada. Por unha parte podería estar o Ínfluxo dun /o/ átono final sobre /'e/ ou /'o/ precedentes. De lodas as formas os exemplos vislos neste caso "non son absolutamente equiparables" (AÍvarez 1988:150) aos que se poden aducir nos dous tipws importanles de metafbnía esludados. de forma que pasasen a /'i/ ou /'u/ respectivamente. 290)..GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. onde se produce fechazón de /'e/ se na sílaba final hai / e/. com. -ÉTU>-ido (en topónimos ao lado de ~edo)m lat. e tamén fechazón de /'e/ en /'i/ e de /'o/ en /'u/ polo mesmo influxo de -e final: neve ['nege] vs..ísiUD>isto lat.ación a panir de sesudv (n. QP 29). mollo-monllo etc. fíca separada a metafonía do galego da do asturiano.o ou dun proceso de harmonií. 90 . ['nege] fixese [fi'Jese] vs. Pois que son do lempo voso. O grartdepuzo foi aberiv na pedru piiin antigo canteiro que chamaban o Viso e viñera de tonxe das lerras de Cotobade. está o posfbel influxo metafónico de /e/ final no sur de Pontevedra e na parte máis suroccidental da provincia de Ourense. DiGíru>dido (forma dominante dedo} No entanto. com. ao non se produciren exemplos no territorio limítrofe co astur-leonés. Ferreiro (1995:33) cita a posibilidade dun influxo de xuí. a irregular distribución territorial destes casos. e con carácter exclusivamente dialectal. [fi'Jese]. 1 17. co recordo da derradeira lupanda rillánduUe o siso (Casielao. A área de acción da metafonía sitúase en todos os casos ao occidente da isoglosa. as dúbidas sobre algún étimo (sisó)"\ a posibilidade de influencia de iode noutros (puzo) ou a non existencia en paralelo de exemplos de influxo dun /a/ final sobre /'i/ ou /'u/ fan dubidar da presenza real na lingua deste tipo de metafonía118. 1 16. moi secundarios con relación aos dous principais até agora mencionados.

Exemplos achcgados por Álvarez (1988:150).s casos de [e] no camo de [E] poderian ser resultado de monotongación de ie. quenengade: "Baseándonos nosdalos oblidos en estudios por nós realizados. lorre. se se opta por esla explicación haberá que aclarar por que non hai inflexión en sede. 124.". aínda que non parece ser absoluiameme ¡mprescindible. com.ase por un fenómeno insólilo no resto do territorio galego: a ditongación do /ci". caracterí/.! ¿que les. este ['este]120 cume e bibe vs. Marüño.s /onas da Romania. 123. pudér. especialmente. en relación coa ditongación goianesa125 e intentar explicalo como resultado da monotongación de ie126. / dixo Xan de Venimces a Maniña (Curros. 126.s diferentes casuísticas relaeionadas con este fenómeno. as au^as. nos imperalivos bibe/cume e no substantivo nutne.Respunde. dalgún-. Nos demais casos analizados a sda ¡nfluencia é disculible. once. e nunai de fi. café [ka'fe]. quen advine da inclustón de verbos e adverbios enire as palahras afectudas. que afecta catro grupos de palabras. segundo os lugares e segundo os falantes. habería entón que pór tal fenómeno. com. doce. daquela. catorce. Henrique Costas124 prefire falar de inestabilidade do /'e/ nesa zona.falan un galego pelruciai.após esiudar con delalle a. 125..i. c) terminadas en /'e/ no galego común en sflaba trabada: muller [mu'Áer]. AMT 22). mais non de casos en que /e/ final feche /'a/ en /o/. -Moito madrugas huxe. que nunca afecta o /'o/. 119. no concello de Tomiño (Pomevedra). com. b) terminadas en -e tónico aberto no galego común en sílaba libre: pé ['pe]. P 15). Costas González (1988:390) afirma: "Moiio. que le i'aías? (Curros.)121 respunde vs. metes ['metes]. o goianés sería unha reliquia viva desa dilongación. conclúe: "En definiitva. na ditongación de /'c/ condiciona o resullado do segundo elemento do ditongo. Irece. sollo." Tamén Fernández Rei (1991:46) acepiafalardainesiabilidadedoe "caracteristica de falares do sur de Ponievedra. Costas Gon¿ález (1988:386-389).na 7Xina míñota portuguesa. d) palabras non patrimoniais acabadas en /'e/ libre ou trabado no resto do territorio: papel [pa'pel]. coidarnns firmemente que esiamos peranie unha 'inesiabilidade' non uniiaria nin homoxénea. com. hoxe ['oje]"" iste ['iste] vs. Vid. que para el "hai que poñelíi en relaeíón coa dílongación de é. olenie (Otcro. mel ['mef]. mulhér. respfojnde1Ora. dándose mesmo o feilo sorprendenle de que un mesmo falante pode articular unha mesma palabra con ou sen a devandiia alteración". verde.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MATO nume ['nume] vs. quere ['kere]. ó meu modo de ver. Para un complelo coñecemento do fenómeno vid. \22. . sobre todo se se constata que non se precisa a presenza desta vogal para a fechazón se producir'". do XVIII. xa que varía relativamenie a siia incidencia segundo os termos dos que se traie. o feito de que. Costas González (1988:385-386). 120. AMT 15). Mariño (1994b:104).. Nistes camiños dn XVII. quen comeza por afirmar: "A fala de Goián. como se ve nos exemplos. E non só ten'a lugar nestas zonas galegas senón tamín -e a teor dos dalos fomecidos polo dialeclólogo portugués Paiva Boleo. sempre con realización aberta no galego común: a) terminadas en -e átono libre ou trabado: neve ['nejSe].nos materiais do Arquivo Dialectolóxico do ILG referentes a esias zonas e na nosa propia experiencia como falanles dunha microárea dialectal ahranguida por este fenómeno. De lódolos xeilos. Esle profesor portugués infómianos que na comarca de Melgago é correnle a pronuncia dés. etc. tal Ínfluencia comprenda tamén formas verbais afástanos da delimitación do fenómeno de inflexión á categoría nominal e pode cuestionar a cualificación desta alteración fonética como metafonía de -e. cfojme e bfejbe (Imp. e que tamén se pode rexistrar na Limia Baixa ourensá". Pousa Ortega (1991). colhér. barrios da parroquia de Goián no cnncello baixo miñoio de Tomiflo". 121. Cfr. Máis que falarmos de metafonía neste caso. nome ['nome] huxe ['uje] vs. as rocas. creo que a presencia de /-e/ inflúe na inflexión /'e/ > /é/. com. ns carra. X. ó igual que nouira.

de mirar doénte. fénto (eféntiño).. TÉMPU >tempo ['tcmpo] > ['témpo] lat. mais non afecta os cultismos. /ftesqaiñoearrolad0r(. onde se produce /'e/ fronte ao timbre aberto no galego central e oriental. PGC 35) Pobresiña de Deus. nun camiño incérto. témpos. (Aquilino..4. A influencia da nasal tmhante Outro fenómeno que afecta o vocalismo tónico é a influencia da nasal trabante. reverénte. 45 pode apreeiarse que a isoglosa d[e]me / d¡E]nte divide máis ou rnenos o hloque occidental do central e oriental. . unha prez nas labres -psalmo do Desértovai pelegrinando. diferénte.frecu[£. 128. en Lugo. marca graficamente. Ourense e galego exterior". sentiménto etc.GK(xate.4. alénto. I e o peto repuluxado I coma os déntesdun resirelo (Crecenie. hágoa saudosa. FÓNTE>fonte ['fonte] > ['fonte] lat.4. seménte. /'o/ tónicos fechándoos un grao.]ncia. No mapa que esie autor presenla na p. PGC12) Tal ulteración prodúcese en palabras patrimoniais. opera só sobre nomes. agás en puntos illados (Courel. O poeta chairego Crecente Vega. ó para indicar que son abertas) utiliza na súa obra as formas vénto (e vénñño). menires que pfojnte fica recluído nunha pequena área de Lugo limftrofe con Aslurias. o timbre aberto da vogal cando vai trabada por nasal: Vnha estrela d'ouro afulxir nafrénte. en xeral. Fernánde/ Re¡ (1991:44): "As formascon f> + nasal trabada son características do galego de Asturias e falares do galego de Lugo veciños. rénte. que seguen a tendencia xeral a se realizaren co timbre aberto da vogal tónica de grao medio: independ[z]ncia. menires que o e trabado por nasal se manlén. relénte . ¡Fora meu corazón cólo de rósa. Fonélica e fonoloxía 2. e tú gota de orvallo o sol nacénte. No caso da vogal anterior e temos: lat.1 .! (Aquilino. Oí pes esquerquenaiiiñfis I lén. déntes. DÉNTE >dente ['dente] > ['dérte] lat. ci[£¡ncia.e os <)sos ispidiftos / coma as pédras dos camiños. MóNTE>monte ['mSrte] > ['monte] lat. PóNTE>ponte ['portej > ['ponte] Mais neste caso o resultado con /'o/ fechado dáse en case todo o territorio galego. Todo o fina) traba92 127.. Cfr. un dos poucos escritores que marca graficamente o timbre das vogais de grao medio (é. o romeiro triste.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. GÉNTE >xente ['Jente] > É un fenómeno tamén característico da parte occidental da Galiza. No caso da vogal posterior o temos: lat. a tremer nas meniñas dun doénte.C I2>: Véntiño. con acento agudo ou grave. natural do concello lucense de Abadín. Pedrafita) 12M . vénto lixeim..127 Tamén Aquilino Iglesia Alvariño. Consiste en que unha consoante nasal trabando a sflaba tónica pode alterar o timbre de /'e/.C65).

lengua [ l lér)gwa]>mod. Bentiiiti sémpre xexnx. cóNCHA>conca ['korjka] vs. onde presenta ['O]. canción [kán'Qjór)] (vid. melón |me'15r(] (cfr. lingua ['lírjgwa]"1 lat.XOSÉ RAMÓN FREDCHRO MATO do por nasal realízase como fechado ['o] (xardón. de forma que pasan a /4/. 2. Pero tantafarturu minguou de súpetv e afamefoi emranda en lodtis osfogares (Caslelao. Tamén lai. 133. así como o /'3/ do galego asluriano ou de falares de Lugo próximos de Asmrias cando vai trabado por nasal. Esta alteración do timbre etimolóxico dáse en substantivos e nalgúns adxectivos. 132. Mesmoneslecasoo/'D/é aniietimolóxito. 129.5. MiNUERE>lat. 130. 131. tampouco os verbos: vendes ['bendes] vende ['bende] (el) ten ['terj] (el) vén ['beg] (e/J pon En relación con este fenómeno. A forma arcaica lengua (Ferreiro 1995:31) ai'nda debe estai viva no galego míndonieDse pois foí t'orma exclusiva utilizada por un poeta lan fiel ao galego p>opular como Noriega Varela ou mesmo Leiras Pulpeiro. corazóri)> agás no galego asturiano. aínda que este caso é de orixe moilo máis dubidosa. Femández Rei 1991:45-46). irínrha |trín't Ja]. presenta un alofone palatal fechado [i] en posición nuclear: fío ['fio] ir ['ir] E un alofone semivogal palatal fechado [j] na marxe silábica. PGC 32). /'u/: lat.5). xabón. Anlietimolóxico é tamén o / ' t / d o g a lego asluriano eti palabras acabadas en -én que no galegn común o fan en -eo: centén [6én'lí:r|] vs. está a fechazón de /'e/ e /'o/ tónicos trabados por nasal e seguidos de consoante orixinariamente velar. BB 271). pois provén d u n w longo latino (PÓNIT). cóNCHüLA>concha ['korut Ja] vs.1. ¡óh Pai do Bon-Amor! lAquilino. en posición antenuclear ou posnuclear: despois [des'pojs]. qut' ievas no dengue as garridas e brancas I cunchas do peregrino (Pondal. cuncha ['künJt JaJ'" 2. /u/ O fonema /i/ é un fonema vocálico anterior ou palatal de abertura mínima ou fechado. MlNUARE>menguar [mér}'gwar]>minguar [mírj'gwar]"2 lat. Osfonemas vocálicos /í/. cunca ['kügku] lat. 64). lambón. igual que aconleee na zona ponlevedresa do Baixo Miño: ladrón ¡la'iirñijl. 93 . 1964). aínda que de moita menor relevancia. centeo [9én'teo|. mraén Aquilino Iglesia Alvarifio intitulouo seu discurso de ingreso na Academia A lengua dospoetas ilv nnrie de Lu¡>o (ACoruña. *TRiNifARE>fre/ic/ia vs.4. no Baixo Miño e na Guarda. LlNGUA>ant. OC 1. vulg. Non afecta os adverbios: ben ['beij] onte L'5nte] sempre ['sempre]129 Nin o interrogativo quen ['kerjj ou o cuantificador cen ['Oerj].

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

O fonema /u/ é un fonema vocálico posterior ou velar de abertura mínima ou fechado; presenta un alofone velar fechado [u] en posición nuclear: túa ['tua] rúa ['rua] pulo ['puloj E outro semivogal velar [w] na marxe silábica prenuclear ou posnuclear: arduo ['arówo], temeu [te'mew] (vid. 2.5).

2.4.2. Os subsistemas átonos O vocalismo átono é menos defínido que o tónico, mais sen chegar aos graos de relaxamento do portugués nin ao cero fónico, salvo circunstancias moi especiais. Por imprecisión do seu timbre resulta inestábel e vacilante, dando orixe a diferentes tipos de alteracións no modelo de 'fonética popular', único existente na práctica tradicionalmente por estar o galego afastado do ámbito formal e culto durante séculos. A fonética popular foi tamén na realidade o único modelo para a lingua literaria, o que explica que esta reproducira con moita frecuencia, en ocasións mesmo exaxeradamente, todos os fenómenos propios daquela. Por iso, unha descrición do sistema fonético do galego ten de prestar especial atención aos fenómenos de fonética popular, pois desa forma estarase tamén explicando a historia da lingua escrita. As principais alteracións que se poden sinalar no vocalismo átono son, por un lado, aquelas que se producen por modificación ou vacilación no timbre das vogais e, por outra parte, as que obedecen a fenómenos de subtracción ou aumento das vogais que orixinariamente conformaban unha palabra. Os fenómenos de alteración do timbre das vogais átonas obedecen fundamentalmente a procesos de asimilación e disimilación, ben só entre vogais ou entre vogais e consoantes. Mais nin en todas as posicións o vocalismo átono presenta un mesmo subsistema vocálico nin os fenómenos de alteración das vogais átonas se producen indistintamente en calquera posición. Tampouco o grao de inestabilidade deste vocalismo é sempre o mesmo. Por iso é preciso distinguirmos varios subsistemas dentro do vocalistno átono.

2.4.2.1. O vocalismo pretónico 2.4.2.1.1. Caracterización xeral A estabilidade do vocalismo pretónico é maior do que a do postónico, o que explica que en posición pretónica poidan aparecer os sete fonemas vocálicos.

94

Xosé RAMÓN FREKEIRO MATO

Mais o rendemento fonolóxico da oposición entre vogais semiabertas e semifechadas de grao medio nesta posición é escaso, pois son illadas as parellas de palabras que se opoñen por este trazo (botar /bo'taR/ "facer saír" - /bo'taR/ "dar botes" e votar), se exceptuarmos as palabras derivadas por sufixación, onde os exemplos son abundantes con mantemento do vocalismo da base, sobre todo se temos en conta a frecuencia do diminutivo -mo:

poliña /po'lijia/ vs. /po'lijia/ pegada /pe'gada/ vs. /pe'gada/
besta 'arma' /'besta/ e hesteiro /bes'teiro/ fronte a besta 'animal* /'besta/ e besteiro /bes'teiro/ corda /'koRda/ e cordeiro /koR'deiro/ fronte a /koR'deiro/ 'año'134. O poeta Crecente Vega, que marca, como se viu, con acento grave o timbre aberto das vogais de grao medio, deixounos exemplos como estes: E unha casiña, en pédra pedrexada; grande a lareira, para que a rolada de nenos queipa ó rénte do remól. (Crecente, C 18) Féntiño prisioneiro, que esvaído e tristeiro, e maréliño, o próbe, coma a cera, non salía do día en que nacera. (Crecente, C 43) -Róseira, róseiriña, ¿tamén me espiñas ti? (Crecente, C 50) Véntiño das azas longas sémpre a voar, a voar.

(Crecente,C65)
Veiga Arias'", que non pode negar a existencia de vogais semiabertas en posición átona, destaca que só unha vez en cada palabra figura unha vogal media aberta e que a sflaba tónica continúa a ser o elemento limitador da aparición das vogais medias
134. Esres e nutnxs tíxemplos (apresar /aptte'saH/-/apRf:'saR/. por exemplo) son cilades por Carballo (J979:1 18), que páxinas atrás (p. 110) acudira a ermo I ermanza, ambos con /c/, eforno / j'ornadu, con /o/. para xustificar t)ue e, o átonos tamén poden ser aberiii', ou fethados ¡gual que os lónieos. Veiga Arias (1976:60) opón o exemplo ásferro, con /e/, e/crreim, con /e/ ao de ermo e ermatiza. que considera Insuficienie, cueslionándose a súa vixencia na fala. da mestna forma que a de besteiro e cordeiro. Véxanse outros exemplos eomo x¡f:¡sta / xfE]steira,pap{£]lJpap[Rllaría, .f/c/rra / sfcjrrador. r[^]da / r¡3¡da.\e, p/j/río / pl^Jrieiro. h¡3¡ra I /i/3/rurr«. f/3/rnfj / c[^]rnada I c¡3lrnudo, ¡3¡so / [sjsamenta / l^lsario. p/o/rco / p¡3¡rcatlada / p¡3¡rqueim,f¡3¡ra I fl-sjráneo. m¡3¡ra / m¡3¡reira, entre outros máis discutíbeis.en Hualde / Martinez-Gil (1994:186). 135. Vid. 1976-.60.

95

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

abertas, xa que só figuran na sflaba tónica ou na átona precedente e nunca en sflaba postónica. Para el continúa a ser válida a afirmación de que a posición tónica é a única en que poden aparecer as sete vogais, salvo os casos de derivación, onde, como acontece nos diminutivos en -mo, -í'ña, a relación da derivada coa primitiva é tan estreita que a derivación supón só unha modificación con valor expresívo ou impresivo, ou ambos á vez, ou sexa, cando se trata de variantes estilísticas. Para el esta aparición de vogais medias abertas en posición átona é de orde moi secundaria e mesmo cuestiona a atonicidade do morfema radical (base) dos diminutivos en -mo, adheríndose á defensa da dupla acentuación nos diminutivos feita por Gon^alves Viana para o portugués do norte, onde, segundo el, os diminutivos en -inho conservan o acento radical e con el a abertura das vogais, fronte ao dialecto lisboeta, onde teñen un só acento, con neutralización do timbre nas vogais radicais antes tónicas e agora átonas136. Agás co sufixo -iño, no resto dos casos produciríase neutralización, como acontece efíferreiro [fe'rejro] oupedroso [pe'óroso]. Porén, son moitos os casos que contradín a tesc de Veiga Arius. Moitos derivados de palabras con vogais tónicas medias abertas ou fechadas manleñen o mesmo tipo de timbre ao se converteren estas en átonas'"; trátase con frccuencia de palabras derivadas con sufixos apreciativos, especialmente -iño, mais tamén con todos os demais do mestno tipo, de maneira que se pode afirmar que aquelas palabras formadas por sufixación apreciativa que tiñan /e/ ou /0/ no radical conservan o timbre aberto destas vogais como norma xeral: póla ['pola] -> poliña [pD'líjiaJ home ['ome] -> homazo lo'maGoJ muller [mu'Aef] -> muüerona [muÁe'rona]

vello ['beAo] -> vellote [be'Aote] festa ['fcsta] ->festuca [fes'tukal
fero ['fero] ->ferísimo [fe'flsimo] Nalgún caso isto permite estabelecer oposicións fonolóxicas en pares homógrafos: bóla ['bDla] -> holiña [bo'líjia] vs. bola ['bola] -> boliña [bo'lijia] óso ['oso] -> osiño [o'síjio] vs. oso ['oso] -> osiño [o'síjio] Con sufixos referenciais o timbre altérase nunhas ocasións138: porta ['porta] -> portal [por'ta^] morte ['morte] -> mortal [mor'tai] Mais noutras non: roda ['roóa] -> rodar [ro'óar] corda ['kDfóa] -> cordeiro [kor'óejro]
136.Cfr. Viana (1973:145): "Nous avons déja vu que.dans le nord. les diminutiis onl loujours deux accenis: on dil ró.iínha, boltínha, que seraient ridicules Uans le clialecte comun. OLL il faui prononcer ritíínha, butínha, en suivant la régle de^ syllabes atones. On dira cependant rósazínha. bottazínha, a cause de l'infixe ;". 137. Normalmente o e ou o álonos abertos van ficar en posición pretóniea inicial. mais non sempre: mu/ler [mu'íícr] - mullerona |mu^c'rona]: papel - papeliño [paptr'ITjio]:/ar«/ -faroliño [farn'ITjio] 138. Isto é válidn tantn para /3/ como para /t/. eomo se viu enferro /c/-ferreiro ld\ pedra /d-pedmso /e/.

XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAIO

pé ['pe] ->pegada [pe'ujaóa] póla ['pola] ->polada [po'laóa]
Nalgún destes casos a conservación do timbre aberto podería estar condicionada pola existencia de pares léxicos homógrafos con /o/: rodo ['roóo] -> rodar [ro'óar] pegar [pe'uiar] -> pegada [pe'iqüóa] pola ['pola] ->polada [po'laóa]"" Ora ben, se nos paramos a examinar detidamente o comportamento do timbrc das vogais medias na formación das familias léxicas dc palabras priniitivas con /'e/, /'o/, chegaremos á conclusión de que, en contra do afirmado por Amable Veiga, a neutralización do timbre nas derivadas constitúe a excepción e non a rcgra: r[^]daxe -> r¡3¡deira -> rfo]damento -> emp[3]brecer -> empfajbrecemento b[c]lo -> bfcjleza -> embfcjlecer-> emb[e]lecemento -> b[c]lamente tfcjrra -> t[£]rrestre -> tfzjrreai -> T[c]rreo -> t[E]rrícola -> ífcjrritorio -> tfcjrremoto gufcjrra -> gu[c]rreiro -> gufejrrüla -> gu[c]rrilleiro -> gufc Jrrear -> gufzjrreante s[3J -> sfsjidade -> s[3]amente -> sfo]litario velfojz -> vel[o]cidade -> velfojzmente -> velfojcfmetro rfo]cha -> rfojchedo -> r[3]choso tfsjnico -> tfsjnicidade v[3]z -> vfojceiro -> v[s]cear -> v[^]iarrón [3]so -> fsjsudo ~> [sjsame -> ¡sjseira -> fojsificar -> [3]sificacUín Moitos máis exemplos se poderían pór (selva—selvaxe, crego-cregaxe, ermo-ermanza-ermar, herdo-herdar, xesta-xestal-xesteira, poda-podar-podada, corno-cornada-cornudo, certo-certeza, norte-norteño, ciencia-científico, mora-moreira, po-poeira etc. etc.), o que permite afírmar a universalización da conservación do timbre e a importante presenza de /e/, /o/ en posición pretónica. Existen algunhas excepcións, aínda suxeitas en ocasións a variación dialectal (c[c]go-c[e]gar-c[£]gueira, p[c]dra~p[e]drada-p[e]dreira, gob[c]rno-gob[e]rnar-gob[c]rnación), que máis ben veñen confirmar a regra xeral. Esta, polo que se ve nos exemplos, non parece distinguir entre os diferentes sufixos referencias, tanto que operen sobre bases nominais ou verbais; co único suñxo adverbial -mente a conservación do timbre é sistemática, axudada tamén pola existencia dun acento secundario sobre a vogal medía (ffcjramente, c[c]gatnente)1™ .
97
139. Véxanse estes e/ou outros exemplos en Carballo (1979:118), Costa ei aiii (1988:37), Ares (1994:133) ou Ferreiro (1995:43). 140. Vid. Viana (1973:144-145)-

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

En conclusión, as palabras formadas mediante sufixación apreciativa conservan sempre o timbre aberto da vogal primitiva e as formadas mediante sufixación referencial manteñen a mesma tendencia xeral, se ben que en ocasións vacilan na conservación ou neutralización do timbre dependendo das zonas, de hábitos individuais ou do contexto fónico141. Tamén aparecen /c/, /o/ pretónicos en grupos cultos. Por regra xeral toda vogal pretónica de grao medio trabada por consoante agrupada realízase como aberta(vid. 3.2.2.3): optimizar [optimi'Gar] direcüva [direk'tiga] obxectivo [objek'ti|3o] inxección [ínJj"ek'9jor)] 2,42.12. Enposición inicial Ao inicio da palabra poden aparecer os sete fonemas vocálicos, segundo corresponde á súa posición pretónica e corao se acaba de ver. Dous son os fenómenos fonéticos con repercursións no vocalismo que se poden dar nesta posición, a prótese e a aférese, de natureza contraposta. A prótese A inestabilidade do vocalismo átono maniféstase tamén na aparición de fonemas vocálicos de apoio dentro dunha mesma palabra, tanto en posición inicial como medial ou final, dando orixe na fala popular con moita frecuencia a formas vulgares que deben ser rexeitadas na lingua formalizada142. A prótese é o aumento dun son vocálico no comezo da palabra sen este ter orixe etimolóxica N ', senón que a súa aparición está xerada por un proceso de fonética sintáctica con carácter eufónico. O caso máis frecuente en galego é a adición dun a antietimolóxico ao corpo da palabra, fenómeno moi presente nos verbos, sobre todo da CI por seren estes con moito os máis presentes na lingua' 44 : comparar [kompa'rar] vs. *acomparar [akompa'rar]145 limpar [lim'par] vs. *alimpar [alím'par]
141. A]varez(1991:521)sostén que "o galego, a diferencia do portugués, mantén nos derivados o vocalismo da base, de xeilo ranstanle polo metios en tanto se poídan relaciona-las dúas palabras"; e Ares (1994:134) afirma caiegoricamente que "o galego mantén nos derivados o vocalismo da base". 142. Loxicamente hai que distinguir entre palabras historicameme formaiias medianle esle procedememo de aumenlo vocálico, xa presenie no lalín. e aquelouiras que modemamenie presentan unha varianle vulgar L'ontinuando lal proceso. Vid. Ferreiro (1995:203-209). 143. Novamente deixamos de lado a perspccliva diaerónica, pois lamén hai palabras que hiMoricamenle se conformaron meíi\anKpnAsse,ccimf\amaIló.afauio,alindar.tipa/paroualugar.Cfi.ferreho( 1995:203): "Á parte do e- inicial de apoio para os vocábulos latinos con s- liquido. no curso da hisioria da lingua íóronse tonsolidando formas con a- protétieo. sendo diffcil disdnguir en moitos casos cando tbi un proceso protorromance de cando pravén do propio latín a través do acrecentamento Je AD- inicial". 144. CésarOro( 1977:65-68) dáunhamoi longa lisiaxe. próxima a 3(X),de verbosdaCl con "flucluación por próiesis de a", que mostra "dos formas resultanles de anleponer un a a la forma verbal o suprimirla". 145. No sutesivo todas aquelas palabras que supoñan unha desviación a respecto da forma lomada como modelo común ou eslandarizado serán martadas cun asterisco.

*arrodeo A prótese tampouco se acha ausente dos nosos textos literarios: í'o vento antr'as follas asopra quezais. 0 Piirlo > esp. tiñan mordiscado os froitos. 147. Opnrtv. apodrecer presentar vs. Era pola tempo en gue se uxahan moito os aparaios de arradio con auriculares (Fole. arrecadar remedar vs. de letra grande e crara. *o afoto I unhafoto vs. *un arrá^1 En ocasións o que se producen son vacilacións na lingua oral ou escrita en formas verbais xa incorporadas á lingua formalizada: mostrar vs. *arrá ¡ unha ra vs. *arwdear [aroóe'ar] Algúns vulgarismos con a protético especialmente rechamantes e rexeitábeis son resultado dunha falsa segmentación do pronome identificador definido feminino a ou indefinido unha. OM 29) 99 146. As mozas do seu tempo arrodeaban ventres ou endereitaban corpos de mulieres casadas ou. apresentar recadar vs. *arrenegar [arene'uiar] rodear [roóe'ar] vs. amostrar podrecer vs. do amor. arremedar semellar vs. (Otero. segundo se pode deducir dos exemplos anteriores ou en: roubar vs.OM12) Debía ser o Dioscórides na versión antiga española. asemellar Os casos de prótese teñen unha especial incidencia en palabras que come/an por r-. que os ollos da Prisca entendían aforza de afitar e remexer no enxergado. e port. HNC 118). aínda que ás veces ace~ dos. . *un amoto afoto vs. que pode provocar unha mudanza de xénero: a radio vs. mais goslosos. *o arradio I unha radio vs. *arroubar rodeo vs. ó menos.XOSÉ RAMÓN FRBXHRO MATO renegar [rene'ujar] vs. *un afoto a ra vs. *o amoto I unha moío vs. *un arradio™ a moío vs. Por unha falsa segmentación lamén se xerou no españi)! a forma Oporio. (Otero. gal. elaro castelanismo en galego.

das sabáns de esiopa (Otero. attonitu > gal. cal errantes muxicas / qu'eatalan por instantex. *tas. FN 5). *tar l'tar] 155 Un caso especial de redución da palabra por aférese da sflaba inicial constitúeo a forma posesiva miña > *ña na expresión coloquial e afectiva ña nai.etc. I que. lal. / i¡ue desparecen xiña (Rosalía.s suxerido ne>ües versos: debaixo das lúas antes I 'stá o valente Bretndoiíií/(Ptrndal. 150. 155. lat. lonio. 154. OM 11). decorreu afuria legría das escascus. FN52). si se tumba na escanoj inda «. *legría [le'u|ria]isü amarelo [ama'relo] vs. qu'aquíestea. Vid. fenómeno oposto á prótese. estes fenómenos de suprcsión vocálica constituirán sempre trazos lingiiísticos de carácter vulgar na lingua uctual. con presenza literaria. episcopu > gal. 152. (Rosalía. / ú nmte volve prá casa I lun papadiña e marela. A aférese é un fenómeno frecuente na lingua popular: abadexo [aga'óejoj vs. OC 1. Neste caso concreto do verbo emar (e das .'J7jia] vs. fenómeno quizai.W81) 148. *zucre ['OukreJ'" axiña [a.s tronos n'a despenan (Noriega. *nimigo [ní'miu|o] Ás veces prodúcese aférese por perda tamén da consoante da sílaba inicial. rizo.súas (iiferenles formas: *tou. consiste na supresión dun son. Trátase de casos como la¡. fenómeno máis raro e especialmente vulgar: estar [es'tar] vs. *badexo [ba'óejo] acertar [aOer'tar] vs. OM 14i. Por conseguinte. reloxio.Ferreirof 1995:199-200). horologiu > gal. Seu cnrpa doeuse dafriaxe ó deixar i> afalago basto. Cando maxino qu'es ida / no mesmo sol le m'amostras {Rosalía. pro quente e gasalleiro ó seu modii. vait'ó río. -Deixá. (2? 73). 153. ña nai. A subtracción de fonemas vocálicos nunha palabra é debida á pouco identidade fónica deles. enfriuu o bico o primeiro venlo do ouiono (Otero. 149. erítiu > gal.454). que se acentúa con pronuncias rápidas e descoidadas na fala popular espontánea. iw'jpo. *inda L'índa] alegría [ale'iLjfia] vs.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. sobre todo na poesía lírica: —Maríaniña. A alteración do vocalismo átono por supresión de vogais é o máis claro índice de fraqueza do vocalismo nesa posición. 58). Pouco máis adiante o mesmo aulor uliliza esia forma sen aférese: o Mamutaüa coasi esquencía o$ couces gañados na mañán en pagn dns sem adiantos agasalleiros (Otero. deixando de lado aquelas palabras historicamente formadas mediante este procederaento148. *certar [9er'tar] agasaüeiro [oiqasa'Xejro] vs. Fonélica e fonoloxía A aférese A aférese. *iaban) a aférese da sílaba inicial é bastante frecuenie no rexistro vulgar. Nonprvbou máis lambetadas que unliu pedra de zucre. *marelo [ma'relo]131 azucre [a'Bukre] vs. *xiña ['Jíjia]IM imaxinar [imceji'nar] vs. OM 22). normalmente a. *maxinar [mseji'narp4 inimigo [im'miiqo] vs. . e chátnaníle a Marquesiña (Casielao. *gasatleiro [gusa'AejroJ' 4 '' aínda [a'índa] vs. OC I. 151. no inicio da palabra. lat.

Realmene nesta palabra produciuse previamenie unha aglulinaeíón do artigo (vid.2. n. TAURU>touro) ou total (lat. Aínda que a aférese é un fenómeno fundamenlalmente vocáüco. na evolución histórica da lingua. fíen ubcrtax. 157. *larchán [lar'tjáij] terrón [te'ror)] vs. *lameda [la'meóa] alicates [ali'katesl vs. fesiién [es'óer)]: Pm o lúzaro a penas arrotou unhas verhax de esdén (Otero. CALENDA>queenda>quenda). En posición medial É nesta posición onde se produce o maior número de fenómenos de alteración vocálica na fonética popular principalmente. vs. desiragar/estragar ett. OM 31). ¡non llefaiga caso'.1. (Noriega. mais si característicos delas. pódense aproximar en asimilación parcial (lat.. tste lipo de aférese é freeuente na linguaoleriana: seu rir e cuspir esdenosos (OM 33). IS9. Na pseudointerpretación de a corao anigo leñen lamén a súa orixe algúns casos de aférese na loponimia. A asimilación A asimilación é un proceso mediante o que un fonema adquire trazos articulatorios novos pola influencia doutro contiguo. mais sen alcanzaren a inestabilidade das postónicas.. 160. As articulacións dos dous fonemas. OCI. hen zorrados. anaptixe e síncope. sendo frecuente a mudanza e>a: cerrar [Ge'rar] vs.Vid.esie caso lamén pode ser explicado por confusión den-/es-: despir/espir. *A Gnlíicia ou Agrelu vs. *axacto [a'sakto] lerchán [ler'tj'ág] vs. 483). que il esdenaba (OM42Í. i os alliños dos difuntos / soles che son xa apagados. Canto ao vocalismo. despertaríespenar. disimilación. Ferreiro 1997:71. iPSE>esse>ese)lw. o curmán quéreüe leria. Estes fenómenos. 158. o que mostra a vacüación do a-. OC I. Ferreiro( 1997:70 e 86). non sempre exclusivos das pretónicas mediais. Ferreiro (1995:191-197). son: asimilación. 101 . *licates [li'kates]'58 2. De todas as formas. *mora ['mora]157 alameda [ala'meóa] vs. *torrón [to'rog] 156. ao se acharen as vogais átonas máis expostas á influencia doutros sons veciños pola súa posición. 89) e logo a súa segmeniaeión novamente.4. *A Grelti dous dos casos máis cofiecidos. podendo tamén afectar as vogais ou as consoantes (lat.XOSÉ RAMÚN FREIXEIRO MATO -Ña nai.Para unha visión diaerónica das mudanzas fonéticas por asimilación ou disimilacjón vid. ou dito á inversa. o proceso polo que os movementos articulatorios dun son se propagan a outro próximo. 518) Noutras ocasións a aférese é debida a unha pseudointerpretación de a como artigo156: amora [a'mora] vs.3. *zarrar [Oa'rar]160 exacto [ek'sokto] vs. lamén se dan casos de aférese eonsonántiea: desdén [des'ócij] vs. (Noriega. normalmente é o íimbre da vogal pretónica (en ocasións tamén postónica) o que se asimila ao da tónica.

. DS 62). I ¡Negmime ax precei. con realizacións máis fechadas do esperado. /o/ pasen a /i/. AMT4t>). el. / foise delrás pra viv/re / do seu conventiñ 'enfrente (Curros. e fechados precedenies. de forma que /e/. *insinar [írjsi'nar] ferramenta [fera'mérta] vs. Fl 25). este tende a fechar un grao o o. Nós estaremos de vitita o día dazanete pru manhiir Itidox xuntt». pouquimño. *cuciña [ku'OIjia] cobiza [ko'giOa] vs. que dunha forma ou doutra tendesen a equilibrar o timbre dos fonemas vocálicos dunha palabra. anamorado sempre. *curuñés [kuru'jies] dezanove [deGa'noge] vs. *midir [mi'óir] cociña [ko'GTjia] vs. xa se viran formas como ventiño aaféntiflo. coa conservación do e aberto.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. a Na.<. como antes a achou nos propios textos literarios por ausencia dese estándar e/ou por interferencias diferencialistas163. Esa tendencia continúa a operar na lingua actual e acha terra doada para o seu cultivo na fala espontánea de persoas iletradas. Salaios de condanado . máis que enlre /c/:/e/:/Í/ e /o/:/o/:/u/ como afirma Alvarez (1991:5231. Era un homiño case en todo semellame rí Zuruxano Lopes. Ao se desprazar o acenlo dominanle ao i do sufixo. *cullía [ku'Aia] medir [me'óir] vs. *dazanove [daGa'noge] dezasete [deQa'sete] vs. /o/ respectivamente'64: domingo [do'miijgo] vs.. *purtugués [purtu'ujes] Todos estes son exemplos de asimilación progresiva. Entre os tipos especiais de asimilación con repercusións fundamentalmente no vocalismo átono pretónico temos a harmonización e a labialización. 1 62.>s irregulares niniñti. *dazasete [daGa'sete]161 ensinar [égsi'nar] vs. parece dárense enlre /e/:/¡/ e lol'. mais que si pode darse na fala espontánea cando e. tanlii no tipo comu na vesiimema. Fonética e fonoloxía Mais tamén se pode producir a asimilación entre vogais átonas en posición pretónica: coruñés [koru'jies] vs. como a metafonía ou a asimilación. *pid(a [pi'óial collía [ko'Áia] vs. -Non. Tales neulraüzacións. *cubiza [k Nalgúns casos a aceptación ou non no modelo estándar das formas con inflexión por harmonización provoca alternancias lingüísticas que tamén poden levar consigo discrepancias normativas: 161. Saco (1868:48) xa rexistra na súa gramálica tomo dim¡niHivi. iramcnrdos. m¡£]smo/m[£¡smim>). e deseguida todoficou en gran silencio (Dieste.. DAT54). AAQ 141). *dumingo [du'miggo] pedía [pe'óiaj vs. polo conlrario. Aínda que en sentido amplo a harmonización comprendería todos os fenómenos fonéticos. como se pon de manifesto no caso das palabras derivadas co sufixo -iño.\pa (Celso Emilio.iña/hl3lliña. pouquichiño e piquiniño: en Crecente Vega. fenómeno que non se dá cando son abertos (pr{£¡. sobre a cal levaba o cesto cos roims i a farramenta pendurada de dous paus crvzados polos nmhreiros (G.tvl. /u/ ou a unha realización intermedia entre estas e /e/. 164. cubisa. *farramenta [fara'ménta]162 portugués [portu'ujes] vs. adoita restrinxirse por convención á influencia que as vogais tónicas /'i/ ou /'u/ poden exercer sobre un e ou o pretónicos. ctñdando / non tie pagaran a misa! (Curros. pois a vogal asimilada precede a asimiladora. 165. Barros. 163. bacuriño. lopadax. -Ceio quizais! . producindo neutralizacións dentro da serie anterior ou posterior correspondente. se ben ista con baslantea máix romendos i u chepu bastunte máis premmciada. o son fechados. xichos branciis. non influídas polo estándar culto hoxe conformado.

asubío [asu'gio] cobrir [ko'grir] vs. engulir [éggu'lir] fociño [fo'Oíjio] vs. prfejsa . surrir e escismar. como se pode ver nos exemplos. leva cara a si. con cumprida proxección na lingua literaria: deixando dos patrios lares as gasalleiras dilicias. (Curros. b. anduriña [ándu'ríjia] asobío [aso'|3io] vs. muíño [muljio] nengún [néri'güg] vs. [soe'mána] ou *somana [so'mána] fermento [fer'mento] vs. b[o]la . o timbre das vogais átonas precedentes. dormir. xa vin que m'atinaba coafasquía. (Curros. m . . viciño etc. cubrir [ku'grir] dormir [dor'mif] vs.ocriterionormativo ijue parete máis conveniente seríaodebuscaracoincidencia co portugués (ci>hrír.XOSÉ RAMÓN FREKEKO MATO andoriña [ando'rijia] vs.pulir [pu'lir] tosir [to'sir] vs. con tendencia xeral á fechazón na lingua popular. como se pode ver nos seguintes pares: h[3]la . dando como resultado o son intermedio [ce] ou pasando a [o]: [e] > [ce] / [o]: semana [se'mána] vs. nengún.fitdño [fu'OIjio] mestura [mes'tura] vs.AFV12) Tal harmonización no nivel da fala espóntanea. que debe ser evitada nun rexistro de lingua culta ou formalizada. que se dá cando un /e/ átono pretónico se redondea por influencia dunha consoante labial (p. *formento [for'ménto] 10! 166. OC I.). toxir. nun movemento progresivo. engolir. o máis coherente podería ser a adopción na norma de todas as formas da primeira columna. / qu'esgramou luf>ar alleiv? (Noriega. Dada a convivencia de todas estas formas na fala. aquelas en que non se produce harmoniiación. dando oríxe a vulgarismos fonéticos.AMr90) unha celest'e branda sinfunía de garmleiros páxaros d'amor. (Dieste. tusir [tu'sir] veciño [be'Oíjio] vs. para nada altera a xa mencionada existencia de sete fonemas vocálicos en posición pretónica. ningún [nírj'gür)] polir [po'lir] vs. de non ter en conta es>e modelo.pr[e]siña (tamén *prisiña) Outro caso particular de asimilación é a labializadón.AA/7111) naquel seu calar. 373). 167. viciño [bi'Qíjio] vendima [berídima] vs.pr[c]siña vs. vindima [birídima]"17 A vogal tónica. mistura [mis'turaj166 moíño [moTjio] vs. ¿En'haberá unha rafiña / de mistura prá ceguiña. durmir [dur'mir] engolir [érjgo'lirj vs. f ) con que vai en contacto.b[o]liña (tamén *buliña) pr[£]sa .b[3]liña vs.

*romate. e dafrauta os salouquiños romedaban garuleiros cantares dos paxariños ó amañecer nos loureiros. (Pondal. No caso doutras vogais átonas lw que podcn alterar o seu timbre en contacto con labial máis ben se debe falar dc inestabilidade delas nesta posición antcs que de propiamente labialización. *prefundo\ no caso da mudanza de timbre de e a a en memoria vs. *rovés [ro'(3es] Á vista dos casos máis comúns. 169. a labialización ten unha forte presenza na lingua literaria dos nosos escritores: Ninguén nos pode estorhar. E non é que para ese falante seña igoal empregar un sonido que os outros. é ben soparada e soa esta gandra de Gundar. profundo vs. raramente son vacilacións dialectais xeograficamcntc dcterminadas. e formando vogal e consoante parte de sílabas diferentes: remate vs.. prodúcese deslabialización de o e posíbel abertura até chegar a a (tclcffojno > *teléf[3]no > *teléfla]no). *fertuna. realizándose unhas vegadas como e. OC 1. de forma que a maior grao de instrución e de flxación da lingua cscrita menos aparece este fenómeno. De forma similar se podería explicar o caso de número vs. ouiras como o e outra. 170. por cxcmplo. *leléfano.s como a. DAT 109). Os casos de labializacion. Alíesiaba tamén t> Cotttramestre. *númaro. ben por afán diferencialista. son vacilacións de estratificación sociocultural e danse en todo o territorio galego. Fonética e fonoloxía remedio [re'meójo] vs.de forma que o paso e > « > a (número > nútnoro > númara) seguiría un riimo tiiferente en cada palabra: "Este maior ou menor riimo de variación eisprica que nun mesmo falame o limbre das vocaes en contaiio con labial seña diíerenie.221) tiñan as súas xunlanzas a somellanza das que facían os veciños pra calquer cousa que interesase ó lugar.GRAMATICA DA LJNGUA GALEGA. Porto Dapena (1968:39) pon en relación os casos de c.. como en xeral a maior parte dos fenómenos de alteración do vocalismo átono. surría e erguía os olios (Dieste. (Noriega.Barros. Cfr. senon que cada verba se aíconlra en un diferenle grado de evolución. *lovar [lo'gar] revés [re'(5es] vs. *somellar [some'Xar]'6S levar lle'gar] vs.v etaendidn ubaneaba a testa. Noutros casos prodúcese unha mudanza de localización (de posterior a anterior) promovida por unha disimilación entre vogais velares:/orf««£Z vs. 24): "O feito de que a inflexión sexa (e>a) e ncm (e>o) pode explicarse como unha disimilaeión preventiva para eviiar unha secuencia de catro fonernas lahiab. "momoria". 0P 92) Buliron logo os pandeiros. dependendo éste da faeilidade cnn que a labial ailúe sobre ela".. *mamoria moi ben se podería explicar por disimilación entre labiais 170 .AAQ 175) 104 168. « e a en eontacto con Iabial. . n. e para somellar mií/. Graña (1993:46. pois a forma *númoro len pouca presenza na fala. pois en teléfono vs. *romedio [ro'meójo] semeüar [seme'Aar] vs. a acción labializadora parece producirse máis frecuentemente cando o e átono está precedendo as consoantes labiais m e b. ben por reflectir a fala popular. (G. Aínda así.

o vinculeiro dos Aniiratias. e a naifórase cunha Cf.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO A disimilación A disimilación é a acción que un son exerce dentro dunha palabra sobre outro son que posúe os mesmos ou algúns trazos fónicos comúns. *marmurar [marmu'raf] 171 o>a: orgullo [or'uiuAo] vs. Escribiu ao respecto Fole (HNC. 105 . 217).Qüchecolcae (Fen-eiro 1995:197). Canto á disimilación vocálica.. Esta é imha fomia dialeclal propia das falas bergantiñás. Neste caso Ferreiro (1995:196-197) fala dunha lendencia á disimilaeión popularmeme perceptíbel na secuencia e. Tamén exisie popularmeme a variante "chii-ulaie |ljiku'lale|. Estaé a denominación Iradicional e popular na zona mindoniense.jilgtteira. Ferreiro 1991:68). / mi madriña.6]).. 174. FN 154). WQ..£)o tliri'iio dorivés.' (Rosalía.ei. 'cireixa. ben sexan a distancia (sesenta vs. así como progresiva ou regresiva. Outras vegadas dispois da cras espallábanse cadu un camiño da xüa casa (OleroMA/78). *dispois [dis'pojs]171 regueiro [re'iqejro] vs. AGG 53). resueiro vs. I I I ) : "Quero que (sír) protestar outra vcz de que Mondañedo se siga escribindo 'Mondoñedo'. a vida inteira. á parte de ser un fenómeno que. / matrimonio. felgueira ^s. onde distingue entre miñán. Tamén pode ser vocálica ou consonántica. rupit-a múis xeilma nin de máis quedo I non naceu nas montañas de Mondañedo (Noriega. 178. qtie eu xa o viña ouvindo dende rupa-. igual que a asimilación. inteiro [írttejro] 1 ™ sospeita [sos'pejta] vs. para o que achega outros exemplos: cereixa vs. o dia seguínte (vid. e mañán. direito [di'rejto]17" enteiro [én'tejro] vs. 172. FN 84). Maís lamén achamos esia rnesma forma nun escritor esiradense: De miñán non diran chegado á mitáda veiga (G. OC I. *sasentá). *autro). utili/ada por Pondal na siia poesia.ira de mupa pni rígueiro (C.faiara.fulei cim el. CPG tt.. 175.. AE 36). 209). Barros. presurosa compañeira I da virazvn ilti ittiñán (Pondal. *miñán [mí'jiar)]177 Algunhas disimilacións producen vacilacións ou alternancias consolidadas na práctica lingüística: dereito [de'rejto] vs. A tódolos labregos lles sintuüecir 'Mondañedo'.. asegún xe ntarmuraba xafacfa anos. *sacreto [sa'kreto] e>i: despois [des'pojs] vs. Barros. M. *rigueiro [ri'ujejro]1" i>e: ministro [mí'nistro] vs. *argullo [ar'muÁo]174 Mondoñedo [móndo'jieóo] vs.i>i.Maisreconozoque islonon vén moi ócaso.." 176. *menistro [mé'nistro] u>a: murmurar Imurmu'rar] vs. con presenza na literalura: A heilo non lomés chiculaleiras ! i/ue botaran de perda " chiculate I pnr ntm eslar ben sans nin ben inleiras (Pinlos. QP 70). AAQ 77).oquesedi. Polti visln. xeralmenie lamén ulilizada polos escrilores da comarca. / argutto das cumes ermas (Noriega. OC 1. ben sexan contiguos (outro vs. í aquelas surrisas tneigax I das nenas repinicadua.. algunhas restrinxidas a unha área dialectal: e>a: terreo [te'reo] vs. na procura de diferenzas articulatorias que rompan a continuidade total ou parcial na emisión de dous (ou máis) sons. qiif era o único vivo que quedara dunha familia miirta tndu dunha tisiquis dei peiin. AAQ 102). (Blanco-Amor.. afectando con frecuencia a vogal pretónica (inicial ou medial) e producindo diferentes mudanzas. suspeita [sus'pejta] 171. 173. telleira vs. a primeira pane do día. *tarreo [ta'reo] secreto [se'kreto] vs. provocou moitos vulgarismos na fala popular. *Mondañedo [mónda'jieóo]l75 o>i: chocolate [tjoko'late] vs. *rígueiro. Miña madre é chicolate / e meu pai chicolatfiro: I miiia nai Uimhe as cazolas / e meu pai lambe os pucheiros (P. Ballesteros. un dogai es (Rosalía. ten operado historicamente na conformación do léxico romance. *tilleira. 177.. ¡ai. *chicolale [tjiko'late]176 a>i: mañá [mae'jia] vs.non 'Mondoñedo'.

(Fole.2.215) Non houbera tal ollo. *ademitir [aóemi'tir]"" administrador [administra'óor] vs. OM 20). Fonética e fonoloxía Exemplos deste tipo acharon xenerosa acollida na nosa lingua literaria decimonónica e deste século. tras dun olvido. mandaríao prender. *adeministrador [aóemlnistra'óor] 180. é unha clase especial de epéntese (vid.DA770) IK " Veníe conosco. según outros. dándolle un apoio vocálico (e normalmente ou 0 que facilita o mantemento da consoante culta: odmirar [admi'rar] vs.4. outro haüdo.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.3). outro olvido. 2. No entanto. 3. 0 señor xuez urre que arre que había que lle faguer a autopsia ó cadáver. por exemplo. (Dieste. dáse a tendencia a non pronunciar as consoantes dos grupos cultos (observar vs *oservar} (vid. ben por motivacións popularistas ou ben diferencialistas: A un batido. pode acontecer que a consoante implosiva (sobre todo d) pase a ser explosiva.a pouco habitual o>i moí ben podería ter carácter dialectal na palabra bntñn > *bitón. 106 . (Fole. ou. outro amor. 181. producíndose entón na súa pronuncia normal unha adecuación á estrutura propia do galego popular. Esta mudan/. OC 1. e que si alguén chistaba.2).ALC71) O autro día. Vamos busca-lo pedáneo pra quefaga o decumento. As palabras cultas presentan en ocasións unha configuración silábica diferente das patrimoniais. (Rosalía.f7V16) alí van melitares. como o ten en roxón > *rúcón (quiz.5. Pftis nisto non ademitía diíbida (Olcro.2. a unha dor. chegou a Xusticia ó pazo. un bitón perdido por unha costureira. senón un pelouro que fora dar alí.ais tamén en irobón > irehón) (Ferreiro 1995:197). (Noriega. tras dun amor. que no exercicio inda deron máis voltas que dá un rodicio. outro delor. *ademirar [aóemi'rar] admitir [admi'tir] vs.7B 158) A anaptixe A anaptixe consiste no desenvolvemento dunha vogal dentro dun grupo consonántico para facilitar a súa pronuncia.

i irán dereitns 6 ceo (Curros. e hastra unha cras de ademiración polo seu corpo atorgueiíado. 185. *qitelar<>). *cruío ['kruto] 186 coroa [ko'roa] vs. este último exemplo desaforlunado por o o ser etimolrixico. chegando a desaparecer entre consoantes que poidan formar grupo nunha pronuncia descoidada ou rápida. OC I. Para Carballo Calero (1979^123) trátase dun i epeniélico que moiias veces se abre en e en palabras formadas co prefixo ad-. *dreito ['drejto] líí7 182.AA/ri60) Cun novo amor. polo xubileo t do Papa induluxenciados. da adaptación das palabras cultas á estrutura silábica das palabras patrimoniais na pronuncia popular e vulgar'*2 (vid. u). É o máis frecuente dos fenómenos de supresión de vogais. Barms. '¿reixiñasfrescas.farangutla [fararj'guXaJ Gabriel [gah|3fjel] vs. / ledicíu üox pumariños (Noriega. Mañán. o. 5. co crulo boulludo (G. con u (*a uugua).2). Levaba unha pucha de lan das que sf levaban daquela. no iníerior da palabra.. normalmente átono. *garavata [gara'gata] Inglaterm [Iggla'tera] vs.*ardínde lamv. como en adversir I adevertir. *¡ngalaterra [íijgala'tera]1*1 frangulla [frug'gu/ía] vs. *induluxencia A síncope A síncope é a supresión dun son vocálico. sobre todo no grupo formado por oclusiva máis vogal átona máis líquida: boroa [bo'roa] vs. A supresión do fonema vocálico dáse principalmente en posición pretónica. A síncope é un fenómeno moi vinculado á economía fonética que xa ten operado no latín vulgar e que hoxe se manifesta na fala popular ou descoidada. Para Ferreiro (1995:208) esie c anaplftico (ás veces. sempre en relación coas vogais contiguas a que se asimilan estas vogais dc apoio: gravata [gra'|3ata] vs. * Garabiel Igara'gjei-] indulxencia [Tndulj'Jeréja] vs.')d¡ferénciase do iepcnléiico. *croa ['kroa] dereito [de'rejto] vs. 184. "faranguíhs) ou con o ('emborullur.Injalaierra. 107 . 295).XOSÉ RAMÓN FREJXKIKO MA-m Trátase. C 9). *zreixa ['QrejJa]185 coruto [ko'ruto] vs. *broa ['broa] cereixa [Oe'rejjaj vs. DS 101). eon a ("carabuñar. 186. pois as átonas pronúncianse con pouca tensión articulatoria. con presenza literaria: o perder tanta riqueza adiquirida sudando ffo affo. OM 30) Estes casos de aparición dun e ou /' anaptíticos para facilitar a pronuncia popular de grupos cultos poden estenderse a outras vogais (a.AAQ 53).-i Sanios (Mirás 1S64:91). ]$3. íase espindo pouco a pouco. (Otero. 187. ciialificando ese e como "un parásilode lai/final desílaba". vermellas.mentresGrañaf 1993:33) faladun í epentéticn maiorilariue doutros casos <3e epénicse vocálica con c (*adequerir. que ie-tt>s braciñns lesos / í os peloa dreilos fofrín (Cretente. * coallar). pois. (Curros.

189. no artigo a. AE49). / Hoxefoi día de malia I e hai grandtspilas de gran (Crecente. 195.4. D 11). Esta é a pronuncia xeral da preposición na fala espontánea. A lixeira palatalización de /'a/ ante [jl explica a mudanza do ditongo ai a ei cando pasa de tónico a átono. *espranza [es'pfar6a]IRti ferida [fe'rióa] vs. *expñmentar). Agora nas snmas ¡uiexci uttlia espranza d'miionn (Oiero. aínda que tamén existen diferentes falares galegos en que esta palatalización do /a/ átono se produce sen a presenza do /'i/. producindo en fanética sínláctica eneontros voeálícos que se resolven mediante crase (*pra o > *pró ['prs]. 2. 190.4. A palatalización de lal Aínda que o caso máis claro de palatalización é o paso de [a] a [iEj ou mesmo a [e] por influxo de /'i/ na sflaba tónica.no suleste de Lugo e no nordeste de Üurense. así como en parle do Courel.2. *pro [pro]' gi verán [be'rár)] vs. no -a final do feminino ou nas preposicións a e para: había [a'gia] / [ae'giae]1"4 a casa [a'kasa] / [ae'kasae] p(a)ra ü [pra'ti] / fprae'ti] A palatalización ante /'i/ é especialmente frecuente na zona costeira do occidente da Coruña (parñr [paer'tir]. 108 . *vran ['brag]19' A vogal e é a que máis frecuentemente pode desaparecer (interese vs. en Cambados. camiño [ke'mTjio]).4. 194. experimentar vs. FernándezRei (I991:40).1. Nestecaso non se pode falarde harmonización (vid. 193.que tamén rexistra o fenómeno do [x\ álono ante/'f silábico no concello de Pedrafitado Cebreiro. inclusive en posición postónica (Camariñas [kaemas'rijiaes]. Falaban de cousas indefrentes namentras o soipvr amoleciu asfeituras lonxanas da¡ serras que printípiaban a albiscarse deniie n remate da costa (Oiero. OC 1.1. 192. *indifrente [Tndi'frente] 189 para [para] vs. Na eira arrecénde a vran.Cfr. *intrese. mais tamén todas as demais. que se pon de manifesto. por exemplo. Avagaron as tagaas. cantar [kán'tar])195. 191. *pra [pral"° pero [pero] vs. ¿Proque mal habería pra ninguén en que eta mesma me dese a comida que me trai? (Blanco-Amor. AMT 3). na Ría de Arousa.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. AM 15). / as neves despareceron (Noriega.321). *pra unha > *prnnha ['prorjá]). inclusive a: desaparecer Idesapare'Ger] vs. aínda que si a preiónica. hai unha tendencia xeral á palatalización do /a/ átono en calquera caso. Fonética e fonoloxía esperanza [espe'rártBa] vs.3) xa que o/i/tónico non afectaría a postónica. "aínda que dun xeilo asistemálico". con proxección na Hngua literaria: 188. *desparecer [despare'Ocr]'1'1 2.2. C 22). *frida ['frióa] indiferente [índife'rénte] vs. fenómeno tamén presenie na lingua lileraria: Esíribir nada máis pronha provirtcia (Curros.

son os fonemas /e. termos non martados (fronte aos termos marcados /E/ e /3/)- . i. /i/ /t/ /Ll/ /o/ A realización das unidades resultantes é sempre fechada. AM 16). AAQ 138).4. a neutralización sería de tipo reduiivo.lóstrigo . a oposición entre vogais medias abertas e medias fechadasíul. por se poder dar en todas as sílabas menos na lóniea. Caracterización xeral En posición postónica medial o número de fonemas redúcese a cinco. /E. a oposición é neuiralizábel por se tralar dunha oposición privaliva (se inierviñese un lcnno extremo sería gradual). sen excepcións. e os arquifonemas resultantes da neulrali/ación son os fonemas semifechados /e/ e /o/. e. dicían a rego o. 1976:47). polo que non teñen valor fonolóxico. O/.2. *queixón [kej'fór)] gaita ['geejta] -> gaiteiro [gaej'tejro] vs. Os arquifonemas resultantes da neutralización. Vnha peisaxe de landas pizarremas vestidas de toxeiras caiivas (Otero. u/. 197. 1976'. 196. 200. Para Veiga Arias (vid. Barros. / e beilo e brinco coas mozas (Leiras.216-217).v veigas qu'o Miño esmalia / non houbo no mund'enteiro i máis arroganle gueiteiro / qu'o gueiteiro de Penalta (Curros. *gueiteiro [gej'tejro] 1 baile ['baejle] -> bailar [baej'lar] vs.2. Laverquiña i/ue t'axotas I das degaradas gueivotas / oind'n salvaxe berro (Noriega.lóstrago .2. *gueivota [gej'gota]200 2. *beüar [bej'lar]197 Tamén en caso de paso de /a/+/'i/ (país) a [aej]i paisaxe [píej'saej'e] vs.múseca. seguindo Trubetzkoy (vid. e durmo. *peisaxe [pej'saeje]'^ paisano [paej'sano] vs. O vocalismo postónico interior 2. Non é posíbel exemplificar con pares mínimos as hipotéticas oposicións. 201. *peisano [pej'§ano]199 Ou cando a palabra non é derivada: gaivota [gaej'gota] vs. OC 1.lóstrogo. A palalalización e paso a>e pode producirse mesmo en sílaba tónica: Como.\ peisanos (Otero. lóstrego .2.o/. 325). ao se neutralizar. Dendes dn Lérez lixeiru / a. efolgo. 199.1. Caniares 9). "N'hai neñor coma H". AMT 59). /a.XOSL RAMON HREIXUKO MATD caixa ['kaejjaj -> caixón [ktej'Jóg] vs. en ningún caso estas alteracións supoñen unha mudanza de significado da palabra. xa que se neutraliza a oposición a favor do termo non marcado. que fala de neutralizaeión en todas as sflabas agás na acentuada. e bebo.4. 198. Pra daquela a vaca dnu en beilar (G. A condición de átonas e a inexistencia doutro termo oposto só polo timbre das vogais postónicas provoca a aparición de formas 'vulgares1 moi frecuentes no galego que alteran o vocalismo: música . o. AM 7).

Barros. decaíándose daquela.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. onde o cacique residíu (G . (G. o vocalismo postónico caracterízase pola súa inestabilidade. *estámago [es'tamamo]2"5 Con menor frecuencia que a asimilación progresiva das pretónicas. que eran sentidas como reforzadoras do carácter enxebre ou popular da lingua e en moitos casos tiñan un plus diferencialista a respecto do español. e>i: lóstrego vs. Tal noite como esta queimóuseme a casa. e o$veciftos. *teléfano ux>: cálculo vs. O xinete por toda rexpttsta picou espiira e saiti como un lóstrigo vencendo en galopada impelosa a rubiila empedreada 204. AAQ 46). 205. O martes. liña m xeus númaros especiaex que non podían faltar ninfaliaban case mtnca (G. morreume a muller. / esténdes'un valfroridu (Curros. Co atordimento non se coidara de quitar as 'vestiduras' .. *cálcolo círculo vs. As vogais postónicas non finais vacilan moito no seu punto de articulación debido á súa atonicidade e á escaseza de parellas opostas pola vogal nesta posición: número ['nümefo]-['nümefo]-['nümafoH'nümoro]. (Otero. (Curros. *péxago nmero vs. maior do que a das pretónicas. nalgún caso moi raro é a tónica a que se asimila á átona postónica: estómago [es't^maiqo] vs.. Ó velo. son debidas a esa inestabilidade e ao debilitamento na súa articulación nesta posición. AMT9).Barros. o Alberte sinteuse morrer.AMr93) El estaba un pouco reumáteco. 203. sentado no sillón ollando como caía a chuvia e a neve na estreiteza da rúa. dun círcolo de monianas I nafaidra.AM61) O pai do Alberte nonfoi dos últemos. AAQ 27). Traíou de fuxir rapedamente . *múseca pálido vs. sempre verdnsa. acharon eco extraordinario na literatura: ¡As ánemas tocanl. mais tamén as da serie posterior: i>e: música vs. Barros.A4<274) Aínda que normalmente é a vogal pretónica a que se asimila á tónica. *páledo e>a: péxego vs. máis que obedeceren a fenómenos de asimilación ou disimilación. tamén se l in 202. ^lóstrigo20* o>a: teléfono vs.esiáiaagosagradecidos. afectando posibelmente máis as vogais da serie anterior. Prodúcense no galego popular e vulgar alteracións do timbre das vogais átonas que. Fonética e fonoloxía Así pois. . *círcolo2w Tales alteracións. ademais de lodn v demais que foxe.quixeron que a súa mascaradafose á vila.

t/u'n home encerra I pracer non acha (Pondal. Graña(l993:30). líñuno xusiamenie trinlu ¡iias (Celso Emilio. como consecuencia dese debilitamento articulatorio. Soproulle un pouco. Ninguén nos pode estorbur. fortemenie atado cim cordas penduráhano dun arbre. *esprito [es'prito]212 gándara ['gandara] vs. e o mesmti (G. *gandra ['gopdra]213 pólvora ['poigora] vs. 210. 2. DS 99). I é ben aoparada e soa I esta gandra de Gundar (Pondal. enriha Jiinha fogueira e ast'. 1 II .6): grandt'sirno [grán'disimo] vs. aquetes que reteñen / ax le'ts dn lioruir difízie / n(i mtimenio soiemne (Pondal. VI 25). 208. QP 29).2). Ares 11994:135) só len en conta os casos de e pretónico. Barras.. 211. como se acaba de ver. aínda que tamén se dá noutros máis raramente. Mais estes casos esporádicos. 212. 207.2. Detrás quedábase Nizu / cos . 214.veu. *alcazres [af ka9fes]2ül( cárcere ['korOere] vs. a repugnancia na fonética popular polas realizacións proparoxítonas (vid. a síncope. aínda que o contexto consonántico labial condicione a preferencia e>o: brétema ['bretema) vs.XOSÉ RAMÜN FREIXHRO MATO pode dar o caso inverso (asimilación regresiva). Algo similar acontece coa labialización. 213. Os contextos dominantes en que se produce a síncope son os de consoante oclusiva + vogal postónica + líquida. A pesar de case todos os exemplos seren de e pretónico. 209. non parece ser o e a vogal sincopada maioritariamente: alcázores [ai'kaOares] vs. máis ben deben ser atribuídos á xeral inestabilidade das postónicas antes que propiamente á asimilación. calquera alteración do vocalismo postónico interior debe ser explicada fundamentalmente a partir da súa inestabilidade e fraqueza articulatoria. I envolta en néboa sombriza (Curros. AAQ 120). Viti. A pesar disto. A síncope Ao contrario do que acontece con outros fenómenos. é tamén característica das postónicas. 6. QP 121). Epnis nti carzle.1. *véspora ['bespora] En definitiva. Máisquede perda do / tónico cube falaraquíde perda do / postónJra (*eípirío)e poslerior melátese de r. *semáfaro. ao contrario do que acontecía nas pretónicas.2. *carzre ['korOre]209 difícil [di'fiGii] vs. tamén temos algún caso de e postónico2"*. QP92). *difizle [di'fieie]2"1 árbore ['argore] vs.v alcazres de mármor. *arbre ['argre] 2 " espírito [es'pirito] vs.4. A polvra era :<>rra e non prendia. nise radaleito aéreo. que afecta as pretónicas. ¡otth valle dax va^as brétomas / e tlnx rumnmsos pinos! (Pondal..2. *brétoma ['bretoma]207 véspera ['bespera] vs.. resultando afectada a vogal postónica: semáforo vs. 7. que máis ben se debe explicar pola vacilación das postónicas mediais. pois son igualmente escasas as palabras proparoxítonas en galego (vid. QP 154). coa súa redución a *-ismo. *polvra ['polgra]214 O sufixo culto -ísimo constitúe un caso especial pola súa importancia e demostra. a súa influencia na lingua é menor. *grandismo [grán'dismol 206.

aínda que non chega a se pronunciar sistematicamente como [u] igual que ocorre en Portugal. donde apareee como una verdadera u". Tamén moi esporadicamente pode aparecer unha vogal media aberta trabada por consoante nalgún grupo culto: bíceps ['bieeps] / 'biOes] (vid. pero no tanto como en asmriano. generalmente procedenle de -«. En posición final poden aparecer igualmente sons abertos como realización fonética simultánea de dous fonemas: tírao ['tirao] > ['tiro] (vid. pola falta de oposición entre os da serie anterior e posterior. forzosamente neutralizados á súa vez por estaren en sflaba postónica^. por se tratar de palabras non patrimoniais.2. En nola cualiflea como portuguesismo o -u ftnal quc Schneider rexistrara na Limia ourensá fronieiri/^ con Portugal. colleu.2. que se neutralizan en /e/ e en /o/ respectivamente. Salvo nos frecuentes casos de ditongos decrecentes coa realización [jl e [w].4.3. como acontece tamén con empréstimos como taxi. o/.4.2. trálase. por conseguinte. 217. cantou). sendo os pares en que se encontran moi escasos e tendo un uso restrito un dos elementos do par que opón estes foncmas (campus I campos. es un término extremo el que aparece en la posición de neutralización". Carballo Calero (1979:112): "La o fmal.1. Caracterización xeral En posición postónica final o número de fonemas redúcese a tres.2. Cfr. dunha neutrali/ación tenirífuga. álbutn. Mais téñase en conta que o -o átono final en galego. O feito de oblcmios como rcsultado da neulralización da serie anlerior o fonema semifechado /e/e da serie posterior/o/. Por se produeiren final de palabra. /a. en vez dun arquífonema tbrmado por un lermo extremo. como [u] ten sido percibido por persoas forasteiras ao escoitaren falar en galego. /O/: /E/ /O/ Nesta posición.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 4.5). 216. neutralízase a oposición gradual entre os fonemas vocáücos de abertura mínima e os arquifonemas dos fonemas de abertura media. Nestes casos os fonemas átonos finais /i/. tenis etc. só ocasionalmente poden aparecer /i/ ou /u/ átonos en sílaba final como núcleo desta. extremeño o portugués. suena cerrada. Fonética e fonoloxía 2. en caso de neulralización de una oposictón gradual.quen se basea tamén na pronuntia popularcon /e/ de certos hiporarísticos íeminiiíOf. Esia redución do sistema vocálico a tres elementos en posición átona final xa foi sinalada por Carballo (1979:107) e Veiga Arias (1976:49).2.3). e. 215.3. sérvelle a Veiga Arias (1976:50) para afirmar: "El testimonio del gallego serfa prueba más que suficiente para demoslrar el error en que se halla Trubetzkoy al ascgurar que. resultado dos arquifonemas correspondentes /E/. 3. /u/ deben considerarse como non incorporados plenamente no idioma-16. porén ten unha realización bastante fechada que o fai aproximarse de tal realización 217 . . sobre todo en formas verbais (ollei. seguíndo Trubetzkoy (cfr. corpua I corpos).(Pi!c. Lole).Mile. O vocalismo postónico final 2. 1976:215-216).

*facere [fa'9ere]231 Mais tamén pode aparecer en nomes substantivos e adxectivos: muller [mu'Aer] vs. AAÍT3). romit 'andare'.corno áibore. A lingua falada manifesta preferencia pola elisión a non ser que se trate de pronuncia enfática por razóns expresivas. Xa Saco (1868:20-21) escribía: "Con el objeto de hacer mas blanda la cadencia final. *avoe [a'goe] Na cadea falada aparece o e paragóxico naquelas palabras que se atoparen no grupo fónico final: dixo *mamae ['dijo má'mae] Os casos máis frecuentes de parágoxe prodúcense en palabras terminadas en -r. *mare ['mare]220 noz ['naG] vs.. 4. *amare [a'mare] lat. 'maie'.fácile. A costrución da nosafala. *muüere [mu'Aere] útil ['utit] vs. sucle añadírse también la e final de loda palabra terminada en consonante. 'mare'. *iítile ['utile] 218. 'grise'. TB 71). 22\. -l. /iagora ¡adios'.sequer.Qu'ela vexa. *boie ['boje] avó [a'go] vs. en todas aquelas consoantes que poden aparecer en posición final de palabra~ ltf : fácil ['faeit] vs. lan dijrenie da do caxtelán. desecurare:/ecómaHequecandoeuotívere/xalledareiconquéseprecurare.] Los que habian con dernasiada lentitud.. ou sexa.pra non vnlver.XÜSÉ RAMÓN FRFIXEIRO MATO Existe unha tendencia xeral ao enxordecemento ou enfraquecemento das átonas finais. como también en palabras lerminadas cn vocal aguda ó diptongo".2) cando a palabra seguinte comeza tamén por vogal. AMARE>amar [a'mar] vs. ¡hasira que Ditis quixere! (Rosalía. ns lempos Ien que o lenguaxe era unha dfra máxica /fácete sóio ó sacerdote hebreo (Curros. cuando en ella concluye el período ó se haee alguna pausa en la pronimciación.3. responde á mesma lei. ánxe¡e. -s. Pasaron xa. *vint'anos ['bíritanos] 2. 219. o que provoca a frecuente elisión desa vogal en fonética sintáctica (vid. polo xeral a vogal e. isto tivo constante reflexo na lingua escrita desde a época medieval até a segunda metade do século XX: vinte anos ['binte'anos] vs. ao final da palabra: lat. la usan hasla en pausas que no proceden de la separación entre las oraeiones.v mextnos remaies en 'e'. sendo por tanto moi habitual nos verbos en infinitivo ou noutras formas verbais acabadas na mesma consoante: petar [pe'tar] vs.4. *noce ['mOe] boi ['boj] vs. I o..2. *petare [pe'tare] facer [fa'Oer] vs. -n.poise |. 220. *eue ['ewe] A parágoxe de -e final dáse en palabras xeralmente oxítonas (ás veces tamén paroxítonas) terminadas en vogal tónica. A parágoxe A parágoxe é a adición dun elemento. EGO>eu ['ew] vs. 'irmae'. . *fácile ['fa9ile]2|y mar ['mar] vs. FN 248). lan sobexos.. -z. (Fole.2. en ditongo decrecente ou en consoante -r.

cando o -e paragóxico se engade a unha palabra acabada en nasal vclar n [rj]. *cara:nnhe [kora'8ót)é]. clube ['kluge] fr. ao Milhomes deulle a mona por querer subir ao xardín dos Andradas. Lembremos esla coñecida cantiga popular: Crfaie. *tamenhe Ita'mtije]. ciiando exemplos do P. Fonética e fonoloxía e en pronomes ou noutras clases de palabras: min ['mirj] vs. . esquniitos i estrunos (Celso Emilio. vaite criando. AE 35-36) En relación coa parágoxe está o proceso por que os empréstimos modernos. Tamén Saco (1868:21) resallaba a presenza frecuente do e paragóxico ao final do verso. acrecentan un -e ou nalgún caso outra vogal"5: ingl. Fl 124). corazón [kora'Bógl vs. pro coma co aqitil tempo non se podía ire a ningures e aquiles non podían estar sin facer falcatruadas. queridiña. (Leiras. vaiie criando / msa brunca dt> xardinhe. como pra dar tempo á nai a serenárese.Porexemplo-u: fr. escodando o paredón pra vere si viamos á señora.que eiquíhni grandex resíaurantes nos quepoden SaboreaTSe ospratos máií.CG 193) Non sahes ben. vid. Neste caso. 226. film > gal. *aloe [a'loe] Este fenómeno ten unha ampla representación na lingua literaria e moi especialmente no cancioneiro popular2-3 e na poesía en xeral224: Miña santa Margarida. cando rematan en consoante que non se emprega como final de palabra nas voces patrimoniais galegas. ofillo da vella Resenda.. / criale..] Alí. restaurante [restaw'ránte]1-6 222. que envexa teño ó luare. (Dieste.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. estaha. esla conserva o seu carácter velar: tamén [la'mcol vs. Pro non me nc^arán -itftrmuu n sicólago. Sarmienlo: Senfrebe e sen dore / sefoi para o ceo // Diz que habfan dt ire / ú guerra mni lexos. ¿con quen íe hei de comparare? Cotna ü non vin ningunha nin na terra nin no mare. 223. que esíaba alí perüño. Ferreiro 1997:328). cando. *minhe ['mígé] 22 aló [a'lo] vs. filme ['filme] ingl. 224. no teu leitiño vai dare. restaurant > gal. pola lumieira. (Blanco-Amor. billard -> billarda e billar (vid. / que te crías para minhe.DAr23) Falaron de ire eiquíealó. deíendo o paso. tamén Ferreiro (1995:209). club > gal. 225. Cantares 32) Mais tamén aparece con frecuencia na prosa: A voce ennovelóuselle [. ergueiío e ledo. (Rosalía.

230. moi ['moj] recente [re'Gerte] vs. a expresión encol de sufriu na lingua liieraria. a qae un irobador / tnibim ogan'aqtii en cas del-del Rei (CBN. 229. e hasira unha cras de ademiración poln sea corpo atorgueitada (Oiero. chamada de aniign <i Puciii da Candesa. *das ['klas] ou *cras ['kras]"" colo ['kolo] vs. vocálico ou consonántico.tual na Ferreiríu. *Ouréns [ow'regs] Estes e outros casos poñen de manifesto a tendencia moderna á desaparición de -e sobre todo cando esta vogal en posición final vai precedida de / ou s: tose ['tDse] vs. lamén utilizada na üieratura: Grilos e ralos. Coa varianie máiíi popular *cras. gran ['grarj] moito ['mojto] vs. OC 1.3.s ertcol da Gali-a (Otero. rans alburiñas.. Procedenle do lat.206) 227. va/ ['baí]231 Nos textos literarios achamos outros casos de apócope que quizais non teñan o mesmo reflexo na fala popular: iQue triste é a noite. i o relox que triste. De todas as formas. 1 I? . Ferreiro (1995:202). 231. fenómeno común na evolución do latín ao romance227 e máis frecuente na lingua antiga. san ['sag] tanto ['tánto] vs. (Fole. cas ['kasj na locucíón (en) cas de22* clase ['klase] vs. O 36). do que na moderna: cento ['Gento] vs. •/'« 99).3. AMT 102}. onde caía a sílaba final por próclise. FN 25): Cun novo amtir. hoxe mantense a apócope só en palabras Ísoladas: casa ['kasa] vs. C 93). OC 1.Hf>xe haifésta en cas Farruco.4.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO 2. (Noriega. D/17"9).que previamenle figurou como Sobre a mone de Bieito. en posición final de palabra. collu (Ferreiro 1995:202).2. 781. recén [re'Geg] santo ['santo] vs. lal clas de escrituras / firmar indixenies (Curros. / mañán irémolo vendo (Crecenle. OM 30). s'inquieto o corpo i a concencia velan! a parexa nemorada tirou coa sinxelfoudña.. Vid. tan ['tárj] Fóra destes casos. I sapos e bichos de ¡vdas cras (Rosalía. 228. unha desviación semántica. cen ['Oerj] grande ['gránde] vs. I cusou Rosa con Rosendo. E Lady Wiinlf vai escribindo nunha libretiña noia. como se ve nesle texto de Oiero uu tamén no tílulo do contn de Dieslc Encol da morie de tiieiiv (Diesle. 365). cas Marcial. A apócope A apócope é a perda dun son. esta expresirin xa eslá presente na lingua medieval: Un ricnme. Na lingua airtual pode Ficar reducida ao substanlivo apocopado: Atopámonos de ca. col ['kot] na locución encol de23<> Ourense [ow'regse] vs. 185). por inierferencia de sobre. CV. que corra a sangre a regos ! dende a momaña ó va/ICabanillas. *tos ['tos] 'baíe] vs. / Hoxe hai fésia en cas Farruco.

(. cando na realidade a estaban afastando dela e inclusive desfigurándoa e deformándoa. (Rosalía. \ 16 . coidaban que estaban achegando a lingua á fala popular. lonxe dos usos escritos normais e do ámbito do ensino. paisaje. non iñorades qu'est'endiañado castelo s'alcontra cheo de covas.4. tengtiax. que mesmo quere decir en lenguax mudo: / ¡esle si que ch'é un porco repoiudo'. tendencia popular que se dá en determinados casos. desa forma. e. *garax 2. / verde e espestt nfollax -teito das pegas. *pelerinax Lpeleri'nseJ"]114 follaxe [fo'AaeJe] vs. se callar pola súa influencia. *follax garaxe [ga'raeje] vs. 234.C 19) Entre estes chaman a atención os que se producen por perda de -e final após consoante fricativa prcpalatal xorda [J]. como paisax. 236. así como por uns hábitos fonéticos vulgarizados na fala popular por falta dese modelo culto. ond'as doncelas caotivas 232. CG )44). por afán diferencialista na lingua literaria ao careceren os autores e as autoras dunha necesaria alfabetización na l i n g u a propia e ao cslarcn nun cvklcnlc cstado dc atruso ou abunüono os estudos filolóxicos sobre o galego.2. llamarada. A alteración do timbre das vogais átonas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. en autores tamén do século XX232: linguaxe [!Tr)'gwíeJ"e] vs. deixándoo arrimado á casa (Fole. ascondrixos e sacretos. fogax. 235. lenguaje. habiéndoseles suprimiUo la e final por causa del metro.4. trouguen a chave e saquei o meu coche do garax. O vocalismo áíono e o modelo estándar de lingua O feito de a vida do galego moderno transcorrer moi maioritariamente nunhas condicións sociais de abandono. seguindo un lento proceso de desprestixio público e de deturpación interna. especialmente presentes na lingua de Rosalía de Castro e. como se pode ver no seguinte texto de fins do XIX: Vós. Deben consíderarse eomo apocopados. siñor. certamente foi levada até a máis extremada desmesura por parte de autores que. Tén caxigos pra cestm e talegus. (Crecente. C 37). comúns nalgunha medida a todas as linguas. *linguax [liij'gwaej"]2" peregrinaxe [pereiqri'naej'e] vs. Subfn ó piso. FN63). Lfigo s'acaba da vida a irisie / pelerinax (Rosalía. en galego se visen acentuados por falta dun modelo común unificado e transmitido a través do ensino. fixo que os fenómenos fonéticos de vacilación do timbre das vogais átonas. Xa Saeo Aree (1868:21)) alribuiu este caso de apócope a licenza poélica: "En cierto poeia se encuentran algunos sustantivos acabados en . noutra medida. 233. No nos parece mal con lal que no se termine con ellos el verso ó )a eláusula". TB 329). ao sufrir as interferencias constantes da lingua do poder e lingua oficial. Fonética e fonoloxía Todo despérta do sono tranquil da noite serea.(Crecente.

a pesar de que Couceiro (1976:22) ou Veiga Arias (1976:47) sosteñen que só se dá a oposición nas sílabas aceniuadas. I Prémeado n 'o Cename Liieráreo qu 'aniu.ao disporen os autores e as autoras dese modelo estándar de que antes se carecía. EstaobradeGaloSalinas. pois. Síntese O galego. 238.como xase viu nalgúns casos. así como ao absoluto predominio dun modelo lingüístico coloquial e popular face a un modelo de lingua formalizada de que o galego careceu secularmente. a diterenza do ponugués. /u/. sen qu 'os seos queixumes tristes os escoite máis qu'o Ceo. qu 'ás veces paresce xordo e noutras somella cego. Non só pretónica inicial. pois. afirma Álvarez (1991:523}: "Agora ben. onde todas esas alteracións ou vacilacións vocálicas foron varridas -ou aparecen só moi esporadicamente como trazos de estilo. 2.ifáxici swiedade / d'a Cruña. Trátase. aíndaque esla sexa aposición máis frecuente. o Licea Brigantiño. n 'a dila cibdade. senón preiónica en xeral. leva escrito na portada: A torre I de I Peiio Burdelo iDruma hexiórico n'un auio y-en verso I por I Galo Saiinas e Rodríguez. as alieracións e realizacións condicionadas que se desuriben para o portugués. o galego non neulraliza a oposición /e/: /e/ nin /D/ : /o/ nesa posición (Álvarez 1991:521. neutraüzándose en posición áiona.425. de vulgarismos fonéticos vistos desde a perspectiva actual e cos coñecementos filolóxicos de que hoxe dispomos. (Salinas. 239. nunha lingua en que a maioría dos seus falantes son analfabetos na propia lingua. senón que ao longo da historia e da xeografía galega outros fenómenos fonéticos máis se foron dando como consecuencia da natural e espontánea vitalidade dunha lingua non sometida aos rigores dunha norma académica ou dun modelo culto a imitar. dúas clases de localización (anterior / posterior) con valor pertinente e catro graos de abertura. E non son estes todos os que se produciron. ao ter un fonema de máxima abertura /a/ e dous de abertura mínima /i/. Ares 1994:134). i n 'a noite d'a dia 7de Selembre d'o ano de 1890. de moito máis alcance ca estas.pQblicadaen 1891. Unha boa mostra disto é a lingua literaria actual. menires eslas alteracións en galego se senten como fóra da norma. realizóu con noiabre I éisito. Modelo que hoxe con certa facilidade se pode esíabelecer e consolidar ao non estaren aquelas mudanzas uniformemente estendidas nin xeneralizadas por todo o territorio nin por todos os estamentos sociais. Considerando as alieracións do vocalismo álono en galego e en portugués. forma un sistema triangular de sete fonemas vocálicos. 117 . que recolle as sete vogais existentes en galego nestas posicións: 237. na maior parte dos casos. mais de que anteriormente se carecía.7P5 II) 2 " A maior parte dos fenómenos de alteración do vocalismo que se dan nos diferentes subsistemas átonos constitúen desviacións a respecto da norma estándar"8 ou culta que hoxe se pretende construír e obedecen fundamentalmente ao predominio da nosa tradición oral fronte á escrita. corresponden a unha descrición do eslándar". En posición tónica ou pretónica23' o sistema vocálico galego pode ser representado por medio do seguinte triángulo.XOSÉ RAMÓN FtoxniRO MATO s'esmorriñan no mesterío.

e /O/. na realidade.. 1976:59. úlil ou ntíví/. 118 240.: vogal anterior de abertura nin máxima nin mínima. oasis.: vogal posterior de abertura nin máxima nin mínima. Fonética e fonoloxía /i/ /u/ /o/ /a/ En posición postónica interior o subsistema reduce a cinco os fonemas vocálicos. poia incorporación de palabras non pairimoniais" (Alvareií 1991:523). que "en galego. pois as vogais de grao medio neutralízanse nos arquifonemas /E/. |w| en formas verbais de Pretérito: íantei. dando como resultado otro arquifonema de abertura media non aberta: Veiga Arias:41 distingue entre os arquifonemas en posición non final /E/. /OA: vogal posterior de abertura non máxima. 241. lapis. tiifiril. Oulros easos de estranJteirismos e cultismos veñen demoslrar as fortes restricións a que estes fonemas esián suxeilos en lal posíción. pois aquí a neutralización nos arquifonemas /E/ e /O/ afecta toda a serie anterior e posterior respectivamente2^. bebea. u só aparecen con frecuenua en galego en posición poslónica final cando se trata das marxes sílábicas [j]. o subsistema redúcese a tres. Vid. mais tanién. coma en ponugués. definíndoos así: /E/.fdcil. Como xa se viu. foi etc. perante casos como chasis.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. . /O/. /O/ ao desaparecer a oposición entre abertas e fechadas nesta posición: /i/ /E/ En posición átona fmal. /E/2: vogal anterior de abertura non máxima. absoluta ou trabada por -$. e os arquifonemas en posición final /E/2 e /O/2. neste caso neutralízase a oposición gradual entre os fonemas de abertura mínima e os arquifonemas de abertura media. chnrttu. o inveniario de funemas amplíase se a vocal va¡ irabada. as vogais i. graiis.

Para un estudo profundo da cuestión do punlo de vista fonolóxico. ntiolo. é o caso de assilábicos pré-vocál¡cos. como se fai en Cunha / Cintra (1991:49) para o portugués.5. 242. lugar de articulación anterior [jj / posterior [w]). utilizando en xeral o nome inglés de glides. salvo se se tem um /w/ com /q/ ou /g/ pré-vocálÍL-o". Veiga Arias (1978:267). Por iso acaba por se impor unha denominación única.1. Martfne/ Celdrán (1994:178). A única diferenza entre semivogais e semiconsoantes está en que nas primeiras a dirección da abertura é descendente e nas segundas. 1988:50) utilízase o lemio de 'semivogais'. porém.5. semiconsoante ou semivogal [j] palatal e semiconsoante ou semivogal fw] velar. tanlo para a posictón prcnuclear como posnuclear.. ascendente. entre semiconsoantes. vid. Vid. |w]. 245. Articulatoriamente caracterízanse por seren sons de transición entre as vogais e as consoantes. 246. Por en galego. elc. realización respectivamente do arquifonema /1/ fvogal anterior ou aguda) e do arquifonema /U/ (vogal posterior ou grave)245. e semivogais. tanto na marxe explosiva como na implosiva da sílaba. pois tendo os trazos pertinentes das primeiras (grao de abertura mínima. Clr. Cámara (1977:55): "O t|UC tom isso se tem em visla. ambas son sons transitorios entre a vogal que é núcleo da sílaba e o son marxinal ou límite silábico241. pois os ditongos crescenles se desfazem em hiatos sem qualquer valor disiintivo (fiel. pois fonoloxicamente son o mesmo ao funcionaren como elementos marxinais nos ditongos. Vid. suar. tamén Barbosa (1994:56) ou Maieus (1975:35). 119 .. Por tanto. chámalles 'vogais assilábicas' e afirma: "As vogais assilábieas. 243. sempre dependentes da vogal nuclear. tamén utilizado preferentemente no ámbito da filoloxía portuguesa e brasileíra 246 . perden intensidade e tamén a estabilidade nos formantes que caracteriza aquelas. sobre todo na fonoloxía española242. En Costa Casas ei alii (vid. sendo mesmo discutíbel a súa presenza en posición prenuclear en moitos casos pola tendencia á non realización de ditongos crecentes. 244. como acontece no portugués. variantes das semiconsoantes que aparecen na marxe posnuclear dos ditongos decrecentes.por exemplo. vid. 'semiconsoante' ou 'semivogal' 244 . Are. Cámara (1977:57). [w] en posición posnuclear. que sáo na realidade meros glides entre vogais.Quilis/Fernández (1990:65-68).). a distinción eníre semivogais e semiconsoantes é só fonética en función da posición que ocuparen na sílaba. sen lles dar niinie. Vid. que assim lemos de tleduzir como fonemas. comportándose funcionalmente como consoantes ao seren sempre marxes silábicas. que acompañan as vogais na marxe prenuclear da sílaba dos ditongos crecentes.porexemplo. transcríbeos mdistintameme sempre como [j]. o nome máis adecuado parece o de 'semivogar. Alén de Cunha / Cintra (1991:49). Diíongos e tritongos 2. el alii (1986:15 e 21).XOSÉ RAMÓN FREJXHRO MATO 2. sem valor distinlivo". Vid. o de semíconsoanle en Álvare/. fonnam com a silábica um cenirn da sflaba polilbnemático em regra como dilongo decreseente.> Vázijuez (1994:133). do punto de vista 'tbnémico'. en canto para outras linguas non se fixo distinción entre ambas. No caso do galego xa se vén Ímpondo nos últimos tempos o uso dun único termo. Haia (1973). termos un predominio absolutode fj]. As semivogais Tense distinguido e aínda en ocasións se distingue.

as semivogais [j] e [w]. Dilongos decrecentes 2. o} -o núcleo silábico.e outra de abertura mínima (i. autor [aw'tor] [cw] eu: deu [lÓEw]. 248. tamén manteñen unha estabilidade maior do que os crecentes. e.3. . exisle . capacidade que en galego lles é negada ás consoantes. e. O trazo fonolóxico que primordialmente diferencia as vogais das consoantes é a capacidade das primeiras para constituíren o núcleo süábico. De acordo coa forma de distribución deses dous fonemas vocálicos dentro dos ditongos. Os ditongos decrecentes. aínda que tamén poden constituír ditongo dúas vogais de abertura mínima. igual que as consoantes./¿/><9/? [fej'ror)] [oj] oi: bocoi [bo'kojL/tírois [fa'rojs]. u [w]).3. it) -a marxe silábica prenuclear ou posnuclear-. heroicidade [eroj9i'óaóe] [oj] oi: loita ['lojta]. pois cada un dos elementos que o constitúen pode ser conmutado por outros fonemas existentes en galego: eu I ou I en. como elementos marxinais dela.5. coitado [koj'taóo] [aw] au: cauto ['kawto]. Os ditongos son grupos bifonemáticos ou combinación de dous fonemas.2.5. que sempre formarán un hiato (coalición.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. euforia [ew'farja] [ow] ou: pouco ['powko]. tónicos ou átonos (salvo [ej]). especialmeme no de Aslurias e lesle de Lugo (FernáTKÍe/ Rei 1991:52). estes poden clasificarse en decrecentes. posibilita a presenza de dous ou máis fonemas vocálicos nunha mesma sílaba funcionando. son os seguintes: [aej] ai: coixa ['ksejja].caxa ['kíeja]. Descrición Están constituídos polo núcleo (vogal aberta a. Porén. nunca poden ser considerados monofonemáticos.1. Son os máis característicos do galego e por esa mesma estrutura fónica descendente contribúen de forma importante á eufonía da lingua. viu I veu I vin241.fai /foi /fan.férreo. Fonétíca e fonoloxía 2. no galego orienlal.5. coutar [kow'tar] 247. mais nunca dúas vogais de abertura media ou máxima. o) e a marxe posnuclear (vogal fechada / [jj. Frome á realizadón común kai-xur [bíej'J'arl con aparición de iode cando o ditongo ai vai seguido de /J"/.i realización baxar (baí'Js'"]. unha normalmente de maior abertura (a. sen se xerar lal iode. bateu [ba'tew]. 2. o feito de existiren dúas realizacións vocálicas non nucleares. Veiga Arias (1976:50-51). Vid. voar). deben o seu nome a que na secuencia fónica que constitúen a abertura vocálica vai de máis a menos. crecentes e homoxéneos.gaiwífl [gaej'gota] 248 [ej] ei: papeis [pa'pejs] [ejl ei\ queixo ['kejJ"o]. Definición de ditongo Ditongo é a existencia de dúas vogais na mesma sflaba.endeusar [éndew'sar] [ew] eu.

. polo que sempre se trataría dun ditongo cuxas diferenzas de pronuncia (igual que en -aul~ao) se poderían deber en moitos casos a hábitos persoais254. [u] o. elementos nucleares dos ditongos decrecentes eu. I a miña insania intrépida escusá (Pondal. mao. -eul-eo enfinal de palabra O ditongo au polo xeral só aparece en cultismos como autoridade2" ou automóbil. Val do Man. med. dianie de vocal que non seña 'i': us i aulros (Fole. si bien es en una zona del lenguaje en que apenas se puede hablar de una nonna". es en la ortografía moderna donde se lestimonia con mayor frecuencia la semivocal palaial cscrila e: sociáes. irmau) alternando co hiato -ao (grao. se neulralízan anle las semivocales |i]. e non 'unhos': i emprégase o 'i'copulativo.3). sendo esta a realización predominante. o (dial. Cfr.2. nos plurais en -ais e -aes tanto / como e serían realizacións do arquifonema /1/.-port. bateis [ba'tejs] de 'bater' vs. LAUDARE>louvar [low'gar] lat.2. poden aparecer ditongos decrecentes en formas vulgares producidas por vocalización do primeiro elemento dun grupo consonántico culto. bateis [ba'tejs] de 'bateF). pau ou no dial. [cj]. polo que non se debe falar de neutralización xeneralizada do timbre das vogais de grao medio nos ditongos decrecentes. Veiga Arias (1976: 51-52). as súas apreciacións ottograficas non í-e corresptmden co eslándar ai:mal. xa que tanto -u como -o fmais serían realización do arquifonema /U/ en que se neutraliza a oposición a que dan lugar os graos de abertura. O ditongo oi [oj] alterna dialectalmente cou ui: loita l'lojtal vs. Para Veiga Arias en ambos os casos existe ditongo decrecente. [ei]" |. segundo ten defendido Veiga Arias2**. si va seguida en margen sílábíco de los sonidos f i ) . [ej]. Aínda que *autro perrnanece como forma dialectal ou forrnadisimilada: Tamén se di por aquí 'us'. y las posteriores ante [u]. Mais a continuación precisa que "las vocales de abenura media anteriores sólo se neutraliz. Vid. case sempre. 250. Aínda que con pouco rendemento fonolóxico. ALTERU>outro ['owtro]"3 Mais tamén pode aparecer -au en posición final de palabra (grau. TB 70). Chao. [ou¡. nombres que coniienen inequívticamenie un diptongu. pois para el nas semivogais a diferenza de grao de abertura non é pertinente. Da mesma forma. La ortografía niodema impone el dígrafo au. pois en latín au evolucionou ao ditongo galego ou: lat. Ferreiro.como lo demuestran formas como veu |béu] 'vino'. existen pares opostos polo timbre de e. 2. aínda que as normas oficiais se inclinan xeralmente por estas segundas formas. veu l'bew] de 'vir'. culturáis. veu ['bew] de 'ver' vs. Sattcibrati. luita l'lujta] 230 moito ['mojto] vs. MAURU>mouro ['mowro] lat. [u] laulosüábicas". Alternancias -aul-ao. Mais xa existía no gal. que consagrou -aix.pao ou irmao). 3.] "las vocales de abertura media. Cwnhraos. lamén Ferreiro (1995:68).. independienieinente de que sean tónicas o átonas. En cambio.5. Sólo porque el gradn ile abertura no es pertmenle se pueden üar las dos pronuneiaciones. mau. 254. todas ellas con vocales medias abierlas". AGG 50). Cati. pero la ortograffa tradicionid ofrece abundanles ejemplos de at> en la onomáslica: Castelao. Bncumuox. Cfr. Porén. Había nunha aldea de aquipreio I un maesiro que tiña muüafama. 1995:66).muito ['mujto]251 Igualmente.3. dial. QP 127). 253. formando diptongo deereciente.dcw [déuj 'dió' y ois fóisj. I e Ue daban asxentes muiío creio (Pintos. 249. Mariñaos.an atite [i].2. oatoridade (vid. ei e oi como abertos [cw]. [DJ] ou fechados [ew]. . [oj]. fenómeno amplamente estendido pola nosa lingua literaria (vid. lo que es lo mismo. 251. Bao. Se na luita sucumbo.XOSÉ RAMÍÍN RÍEIXEIRO MATO Existe a posibilidade de realización de e ou o. 252. Veiga Arias (1978:264): "La falia de pertinencia eti las semivocales de las diferencias de grado de abenura nos permite explicar la cxistcncía en gallcgo de dobleles del lipo ma[u¡ / rnafo]. quen afirma: "no hay altemancia entre vocal mcdia abierta y no abierta.

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. OC I. que si le sigue consonante. como de feito fai Veiga Arias. cumio ['kumjo] [wa] ua: minguar [rrñ^'gwar^^dualidade [dwali'óaóel [we] ue: frecuentar [frekwcn'tar] [we] ue: iingüeta [líg'gweta].LNP 130). mau (fem. Sinbad 251. Na lingua liieraria moderna tamén hai frecuenies exemplos con -u: -Tenas maus t/ueiias (Noriega. podendo aparecer en palabras patrimoniais (jemia. ma¡$l. que es un dialectalismo. ineii. Ditongos crecentes 2. pero son posibles [ey\. Noiernos.! coma un irmau chefalo (Celso EmiYio. así.4. que lende a ser -u"'. as formas grau. pois non son característicos do galego. 256. onde poderiamos ter como elemento posnuclear do ditongo o arquitbnema /U/. 251). pa¡Q¡. deben 0 seu nome a que na secuencia fónica que conforman aumenta a abertura vocáüca. Os ditongos crecentes. mais sobre todo cn cultismos (atnbiente. cumio. morreo. [99] no es posible. a. pero se díee siempre a¡a¡ga".1. tónicos ou átonos. mientras el dipiongo au admite la pronunciación [ao].frecuentet conveniente. son os seguintes: [ja] ia: aguia ['aiqja] [je] ie:fiestra ['fjestra]. má). 2.5. Á vista de tal exposición e para clarificación na escrita destas terminacións nalgún caso conflitivas. Descrición e problemática Están formados pola marxe prenuclear (vogal fechada / [jl. Téñase así mesmo en conia a frecuencia de formas como/eno. hoxe sempre grafadas/friu. "No establecememo de todos estes sislemas preseindiuse Ua realización fonéiica do -o de -íío(. á par da xa oficial sociais ou animais. 122 .« [w]) e mais o núcleo (vogal aberta e. consagrando. o). ciencia). lamén a respecto de -aoi-au Femánde/. y si ei diptongo va seguido de pausa.5. Cfr.4. podería ser aconsellábel seguir o modelo portugués. Veiga Arias (1978:265): "Pero en general hai quc tener en cuenla que el núeleo silábico supone siempre un límiie para la aberlura de la semivocaj. quietude [kje'tuóe] [je] ie: suficiente [sufi'Ojénte].v. sin embargo que la abertura de la semivocal puede ser mayor si peneneee a distinta clase de localización que el núcleo. Fonética e fonoloxía Isto mesmo podería ser aplicado. que representarían mellor que as correspondentes en —o a realidade fonética da pronuncia como ditongos que defende Veiga Arias. Rei (1991:64). polas mñies brtzadoras de pausanto (Cunqueiro.p««i(J/o/e/. tenue ['tenwe] [wo] uo: secuoia [se'kwoja] [wo] uo: arduo ['arówo] 255. y lge]. Ctr. me/yj. Así. meo nos textns medievais. serie ['serje] [jo] io\ idiotez [iójo'te9] [jo] io: ocasión [oka'sjór)]. la pronunciación |«?1 es imposible para el diptongo HU: acabó{\}]. alén de contribuíren á neste caso posíbel harmonización coa norma dc Portugal256. morreu. Amiña mau che dou.v). representado por exemplos como eu~ ropeu ou europeo255. te¡o]. ao ditongo decrecente -eu na súa alternancia con -eo. Ribaden. aguia). europeu ou Ribadeu.

tamén son os máis resistentes a se pronunciaren como hiatos.AF V 19). ei e tamén esp. Quen na concencia dormenle / leva reo lorcedtir (Pondal. *ambente [ám'bénte]261 ciencia ['OjenBja] vs. É preciso qite esién itulai xunios no pcirto dinanies das tempestás da Primaveira. Ai.3). a reníes de aplaudir (Die$te. por interferencia do español260. AAQ 35). con forles repercusións na lingua literaria: Con sinceiro entusiasmit.. Erapoiaana irittta.3).Af V.vegadas demordbase en baixar. *coarto [ko'arto]258 egua ['eiqwa] vs. 259. Cando van precedidos de /k/. *cámbeo ['kambeo] ou *cambeo [kam'beo] circunstancia [Oirkürjs'tanlQjaJ \$*circunstáncea [Oirkügs'tártBea]2" cuarto ['kwarto] vs. AMTl). (Dieste. A súa práctica ausencia en voces patrimoniais levou os nosos escitores. ou. e e (amén esp. realización que coincide coa das palabras proparoxítonas (vid. 258. unha biica hnga. 263. *soave [so'age] En apoio da pronuncia como hiatos pódese aducir a sistemática realización aberta das vogais tónicas de grao medio precedentes cando os ditongos crecentes van ao fmal da palabra (ciencia [Bi'cnBia]. Mesmo se lcñcn provotado hípercorreccións baseadas nouira falsa eorrespondencia entre esp.4. *língoa ['líggoa]239 suave ['swage] vs. o -> gal. uns dentes arregañados. nt> ambente universitariri de aquel revolin ano poíilico (Fole. E de notar que. porque me gnxta (Celso Emilio. AM 25). 15). 2. pra pasar o Tnípicc con bo lempo (Otero. O cap'ndn Souteto pensaba nistas cousas alancando poln coarto de bundciras (Olero. Língoa praletaría do meu pabn. Almas anifniex pra chorar nacidas. ue son os menos característicos do galego.fifi 152). en Saraiago. 6. cando por cali¡uer circunsláncea non se puxera máix que un cenünela. AM 9). íenue ['tenue]).. ísto podería ter incidencia sobre o sistema de acentuación (vid.. Bajros. A partir Ua indebida xeneralización da correspondencia esp.1 . / eufáloa porque si. *concencia 257.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO Na práctica hai tendencia a converter estes encontros vocálicos en hiatos: cwnio ['kumio] aguia ['oujia] ciencia [Gi'enBia] liorta [li'srta] cambio ['kambio] arduo ['arduo] suor [su'or] Esta tendencia ten provocado algunhas vacilacións na escrita: cambio ['kambjo] vs. fronte ao castelán. 260. /g/ é cando máis claramente tenden a se realizaren sempre como ditongos: frecuente [fre'kwente] pingüe ['pírjgwe] Os ditongos ie. 123 . AM 16). *égoa ['cujoa] lingua ['lírjgwa] vs. 261. 262. ue -> gal. a incorreren en hipercorreccións frecuentes en autores preocupados pola construción dun modelo culto de Hngua e hoxe claramente rexeitadas pola norma: ambiente [ám'bjéntej^vs. e -> gal.. ¡Unhas Hurellas apicudas.1 . n. . I unha cencia i/ite líios non quiw darvos (Curros. (ü.//WC83). LNP 1 17). xa lle aquecícm millnr ns hourizontes espallados que <>s recunchos queniex do val da Vilerma (Oiero. *cencia ['GérfJja]262 conciencia [kon'Gjer^ja] vs. iste pra ir a darlle parte ó "xenerai". ie -> gal.a rir'.

*pacencia. Non obstante. Cfr. estrela. quen tamén o cualificaba como un defecto da pronuncia267. tónico ou átono. A epéntese consiste na adición dun fonema. Fonélica e fonoloxía inconveniente [Tgkombe'njénte] vs. *sufwinte [sufi'Oínte]2"" A maior parte destas formas son creacións da lingua literaria. *bostra. xeralmente vocálico:6B. ó). levando tamén un carro de moios cuio lume. *inconvinte fírjkóm'bTrte] obediente [oge'ójente] vs.1. Tamén existe epéntcse da consoante r. 2. sobre todo aqueles formados por encontro de dúas vogais fortes (a.4. 266. AM 24). enealaíradora: u Habanem. realización constante en posición final de palabra: opio ['opjo] vacuo ['bakwo] 2. 265.aldeas (Otero.de! choque de vocales de diferentes dicciones como en . albelo e xnuril. tan só *cencia. /'u/. *xabrón. teñen presenza na fala popular. btisiu vs. como xa sinalara Saco Arce. o resultado máis habitual é a realización semiaberta [je. eslalar vs. aleda como un novo cantur ax ntñtes pacenzudas da moníaña(Otem. *obedente [o(ie'óénte]-w paciencia [pa'0jcri9ja] vs. encontro que se pode producir no interior da palabra ou entre palabras contiguas por fonética sintáctica (vid. viúva. Teftamos en conta que Saco Arce considera o í epentético como consoante: "Úsanse para este fin la n y la v. 268. E isto acontece por os dous fonemas vocálicos seren de abertura media ou máxima ou ben por un deles ser un fonema fechado tónico /'i/.2. *pacencia [pa'GenBja]265 sufwiente [sufi'Gjénte] vs. e. Cando nunha secuencia de dous fonemas vocálicos cada un destes é núcleo dunha sflaba diferente. dispiixtu.5): area. entrecosto vs.1. Ouira ailiva.tenue ['tenwe] piedade [pje'óaóe] vs. Unha das maneiras de desfacer o hiato é a epéntese. we] nos ditongos crecentes con e. Mais existe tendencia na fala a desfacer. 4. Saco Arce (1868:142): "Resultando en la pronuneiación alguna ditlcultad. que llamarcmos por tanto cunstmaníes eufónicas. entón existe un hiato. serie ['serje] Cando o elemento nuclear do ditongo é o (io. impidiendo el hiato" (p. 146). en casos como xabón vs.2). por razóns eufónicas.3. predominando a realización fechada en posición átona.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.4. /egal.faldra. 267. non parece tratarse de epéntese o caso da aparición dun ii nas secueneias verbais terniinadas en ditongo decrecente do tipo de colleunas (Ferreíro 1995:207). truur eic. xunto se callar con algunha outra. rusirir. ilefecto que se llama hiato./í 61).OM 15). coniraer las dos en otra diferente ó inierponer en medio de ellas alguna consonante". en ocasións poden ser os dous fechados (vid. E un obedente i\m>menio: <> señorito (Otero. este pode realízarse como aberto ou fechado en posición tónica. pmdente: o esquirbano. Ditongo e hiato. A epéntese A relación entre ditongo e hiato fica patente perante a dupla posibilidade de realización das secuencias vocálicas de que se acaba de tratar. uo). 1 14 . Uitiia i-aludu. usan los gallegos para evitarlo de tres medios que consisten en suprimir una de las dos vocales. A epéntese vocálica é un fenómeno 264. Como xa se viu en 2.5. non xustificada etimoloxicamente. esto es. Nott tivu softcente con servírtaeieganzada caxie que mandafinas ohriguñós señorís aos fidalgos daí. como elemento nuclear en posición non finaí: frecuente [fre'kwénte] vs. rúa. no interior da palabra por razóns de carácter eufónico.ra acabei. 'estralar etc. "entrecoslro. alén de palabras historicamente formadas eon epéntese consonántica: acivrn.5. que tienen por objelo conservar la eufonía. certo tipo de hiatos..

XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO

que xera ditongos crecentes e afecta tanto o vocalismo postónico como o pretónico, dándose tamén por fonética sintáctica ao inicio de palabra. O caso máis frecuente en galego é o da vogal i como elemento semivocálico [j], que se intercala entre dúas vogais en hiato para facilitar a súa pronuncia (ás veces para evitar a crase), especialmente nas terminacións ~eo, -ea: aldea [al'dea] vs. *aldeia [ol'dejaj cadea [ku'óea] vs. *cadeia fka'óeja]

ceo ['Oep] vs. *ceio ['Bejo]269

cheo ['tjeo] vs. *cheio ['t Jejo]2™ idea [i'óea] vs. *ideia [i'óeja] 271 Este i epentético ten carácter antihiático, pois interponse entre dúas vogais en hiato, unha tónica e outra átona, calquera que sexa a orde en que se sucedan. O caso máis frecuente, como se ve nos exemplos anteriores, é o de e tónico seguido de a ou o átonos (feo vs. *feio), mais tamén pode ser e átono máis a tónico: real [re'aí] vs. *reial [re'jai] deán [de'árjj vs. *deián [de'jar)] que poden terminar en *raial [ra'jut] ou *daián [da'jar)] por asimilación. Entre e átono e o tónico aparece así mesmo / epentético. afnda que con menor frecuencia: peor [pe'or] vs. *peior [pe'jor] A pesar de se tratar dunha evolución consolidada, tamén ten orixe epentética o / de formas verbais da Pl do Presente de Ind. dos verbos acabados en -oer, como doio, moio, e todas as formas do Presente de Subx. dos mesmos verbos: doia, moian212. Cando de lonxe vos oio, penso que por min chamades e das enlrañas me doio. (Rosalía, CG 65)
269. A proximidaiie tonéiica entre /o/ e /u/ álonos finais fai que convivan as reali/adóns ceo e i-eu ['flewj, igual que mafi e maii. Cfr. Veíga Arias (1976:69): "Las diferencias dc pronunciación que se observan en gallego parecen. en muchos casos. atribuibles a hábilos personales; Ue dos personas de la misma locaiidad y del mismo nívei culmral. a las quc formulamos la misma pregunia. una conlestó que !a palabra pau lerminaba en u y la otra en o". Así temos a fornia común chapeu e a varianie chapeio: ¡Que ben lle di a escarupela / que cusida cun iiñii! / leva a un íado dn chapeio / desqite das quintas íibrou! (Curros. AMT 5?>). Afnda que nas citas literarias ás veces adecuamos a grafía ao esiándar actual. léñase en conta que os auiores do XIX e da primcira parte do XX represenlaban normalmenie con v esta vogal epenlética: aldeya, ceyo, cheyo, chapeyo etc. 270. Tén de gran un lesiti cheio. / Bota unlm mirada ó céio / mpricatile e revereme (Crecente, C 20) Esles versos serven para pór de manifesto que. eomo nnrma, na poesía galega rnoderna, ao ccmtrario do que acontccía na Ifrica medieval, non é tido en conta o timbre aherto ou fechado das vogais de grao medio a efeclos de rima, tal como xa puxo en evidencía Couceiro (1977) na poesía de Curros Enn'quex, se callar por presión do caslelán. 271. Era horu e ceibmtse. Opasofórte /e a sombra dtinha ideiarui m/rada,/ íá vaipensartdo sin pensaren niuta (Crecenie,C30). 272. Vid. Ferreiro (1995:206-207 e 316-317). Saniamarina (I974a:51) fala de resiauración anómala da VT; "Qucda un pequeñogrupode verbos que licnen raíz terminada en vocal: cheier, doer. moer. roer. En estos se restaura la VT para la P l , como prevención anle el peligro de una t-onlracción entte la vocal radical y el SF, con lo cual quedarfa el verbo fonéticanienlecasj destruidn".

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

A forma só ['so] convive coa variante *soio ['sojo], que evita a crase vocálica (soo > só), con grande tradición literaria: -Ti eres Pepito e nada máis. Contesta soio por Pepito. (Cunqueiro, EM 62) O i eufónico antihiático aparece tamén en fonética sintáctica cando fican en contacto dúas vogais que non forman ditongo e unha delas, cando menos, é tónica. O caso máis frecuente é o encontro do artigo feminino coa palabra que comeza por a tónico: a alma [a'almal vs. *a ialtna [a'jalma]273 o auga [a'awuja] vs. *¿z iauga [a'jawu|a]274 a alba [a'alga] vs. *a ialba [a'jalga]275 Con outras vogais o fenómeno é menos usual: a época [a'epoka] vs. *a iépoca [a'jepoku] a outra [a'owtra] vs. *a ioutra [a'jowtral Esténdese tamén ao caso do artigo masculino: o ermo [o'crmo] vs. *o iermo [o'jermo]276 Aparece igualmente cando tamén por fonética sintáctica se achan en contacto dúas vogais tónicas, ou átona e tónica:

é ela ['e'cla] vs. *éiela ['e'jela]
amiñaalma [a míjia'alma] vs. *a tniña ialma [a míjia'jalma] A diferenza do portugués, onde forma parte da norma, en galego nas secuencias tónicas fmais -eo, -ea a epéntese do / considérase un fenómeno dialectaf, aínda que desigualmente repartido pola xeografía galega, con especial presenza no norte de Lugo e na provincia de Ourense. No entanto, aínda nestas zonas a súa aparición só é sistemática entre a vogal final do verbo e o pronome átono CD de P3: dáos ['daos] vs. *dáios ['dajos] haberao [a[3e'rao] vs. *haberaio [ajSe'rajo] levábao [le'gagao] ou fle'gago] vs. *levábaio [le'gagajo] teraa [te'raa] ou [te'ra:] vs. *temia [te'raja] veas ['beas] vs. *veias l'bejas] 277 Nalgunhas zonas do galego oriental o / epentético é substituído por w, chegando mesmo a se consonantizar en /b/ ou en /g/ en certos casos:
126
273. mah aiá tiesa cova sinfiimlti I tju'ayalma ceibiza, I que os ollos nort niiden (Rosalía. FN76). 274. e, sinon para..., do coiro / a y-auga n'ha tie pasar (Leiras, Cantares 16). 275. Tamén a /uz d'ay-alba l'hermoseya; I Maix a <¡ue le sublima, a luz qu'élua I tnrima devoiiña. bruiti aldeya, / Vend'os ermns inhóspitos ti'a lua... (Noriega, OC \, 456). 276. On que do yermo nort saben, / lognn,frívola, leu culto (Noriega, OC 1,408). 277. e veyas, celosa, a aumra / de neve e tle azur veslidas (Noriega, OC I, 376).

XOSÉ RAMÓN FREDÍBRO MATO

*« ialma [a'jalma] / *a ualma [a'walma] / *a balma [a'galma] / *a galma [a'ii)ulma] *a iauga la'jawiqa] / *a uauga [a'wawtqa] / *a bauga [a'gawuja] chamábaa [tja'magaa] ou [t Ja'maga:] vs. *chamábaua [t Ja'magawa] faraa [fa'raa] ou [fa'ra:] vs. *faraia [fa'raja] / *faraua [f

2.5.5. Ditongos homoxéneos Normalmente no ditongo prodúcese o encontro de dúas vogais de diferente grao de abertura, das que de forma obrigada unha delas ten de ser unha semivogal tautosilábica fj] ou [w]. Mais pode acontecer que dúas vogais fechadas, r e M, concorran nunha mesma sílaba, dando tamén orixe a un ditongo, que chamaremos homoxéneo por se dar entre dúas vogais de abertura mínima, sen que na secuencia fónica se produza aumento nin diminución da abertura. O encontro vocálico dos fonemas /i/ e /u/ dá orixe ás secuencias iu e ui. Se o primeiro elemento é tónico, este convértese en núcleo do ditongo, sexa / ou w, e graficamente non leva til, pasando o segundo elemento a se converter en marxe posnuclear; aparece con frecuencia na P3 do Pretérito dos verbos da CIII: fuxiu [fu'Jiw] partiu [par'tiw] seguiu [se'ujiw] viu ['biw] Fóra destes encontros de VT + MNP, tamén aparece en puido ['pujóo] ou nas forrnas dialectais íuita, muito etc., xa citadas. Se o tónico é o segundo elemento da secuencia vocálica, entón prodúcese un hiato, marcado graficamente con til nesa segunda vogal, sendo cada un dos elementos vocálicos o núcleo da súa respectiva sflaba:

miúdo [mi'uóo] muíño [mu'ijio]
prexuízo [preJu'iOo] rufdo [ru'ióoj viúvo [bi'ugo] xesuíta [Jcsu'iía]
278. Cfr. Carhalio Calero (1979:122. n, 10): "En algunos puntos de! node también se oye vou d beira 'voy a la era'. En Aneares se oye mátuua 'máiala'. Esa o sería probablemente, según Dámaso Alonso. reuuerdo de la vocalización de -/-. Pero puede explicarse, denlro del sistema gallego orienlal, como sirnple meuanismo epenlético, una tt que se abre hasla o, o es oída como lal. pcro que coincide con la ¡nierprelada como " en picándoua 'picándola'. regiMrada por Cortéi en Lubián, como en el ejemplo citado de chamábaua, que ^e refiere a l,i zona de Fonsagrada". Tamén afirma que o |j) e o [wj antihiáticos non son descoñecidos do ponugués falado.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

Mais se o encontro de /u/ átono máis /i/ tónico vai precedido dos fonemas /k/ ou /g/, entón téndese a producir ditongo igualmente274, sen que o / leve til se non lle corresponder polas regras xerais de acentuación: acuífero [a'kwifero] bilingüismo [bilTq'gwismo] lingüista [ITg'gwista] Máis problemáticas resultan aquelas secuencias iu, ui en que o acento prosódico non recae sobre ningún dos seus membros. Como tales secuencias aparecen en poucos casos e practicamente sempre en palabras derivadas cuxas primitivas presentan hiato, cabe interpretalas tamén como hiatos -coidamos que a realización máis habitual- ou ben como ditongos, coa dificultade de sinalarmos o núcleo neste último caso. De todas as formas, a súa realización dependerá de cada acto de fala concreto e/ou de hábitos articulatorios individuais: miudeza [miu'óeGa] (ou [mju'óeGa] - [miw'óeQa]) muiñeira [mui'jiejra] (ou [mwT'jiejra] - [muj'jiejra]) ruidoso frui'óoso] (ou [rwi'óoso] - [ruj'óoso]) viuvez [biu'gee] (ou [bju'geef- [biw'gee]) Segundo isto, en sílaba átona parecen posíbeis catro ditongos homoxéneos ([ju], [wi], [iw], [uj]), aínda que ningún deles sexa habitual. En sílaba tónica son tres: [iw] iu:fuxiu [fu'Jiw] [uj] ui: puido ['pujóo] [wi] HÍ': lingüista [líq'gwista]

2.5.6. Síntese Após o visto anteriormente, podemos fixar os seguintes esquemas de ditongos existentes en galego en sílaba tónica: 1. Coa estrutura núcleo + marxe posnuclear: a) ditongos coa semivogal [j]:

fuj]

[ej] [ej]
128

[oj]

[aej]
279. Vid. Costa Casas ei alii (1988:52); cfr. ILG/RAG (1995:25)'. "se non levan aeento gráfico, as vocaís i, u tónicas forman dilongo crecente ou decrecenie coa vocal que as segue ou que as precede: bilin¡>üistno, linnüisla. puido, parliu. xeguiu".

XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO

b) ditongos coa semivogal [w]:

[iw] [ew]

[ow] [ew]
[QW]

2. Coa estrutura marxe prenuclear + núcleo: a) ditongos coa semivogal [j]:

[jo]
Üe]

[ja]
b) ditongos coa semivogal [w]:

[w¡] [we] [we]

[wo]

[wa|
Como se ve, os esquemas resultan asimétricos en la) pola ausencia de [ij] e en Ib) pola ausencia de [uw] e [DW]; en 2a) é simétrico ao non se daren nese caso ditongos homoxéneos ([ji] mais tampouco [ju]) e ao non faltar ningún dos outros posíbeis; en 2b) resulta asimétrico pola ausencia de [wu]. En posición átona mantéñense en xeral os mesmos esquemas, só coa ausencia de fej], para o que non achamos ningún exemplo convincente281'; e aínda se po280. Talvez os plurais de -bel (amábeis |a'magcjs]) ou de -i/ átono (úleis ['utejs], mais están moi afastados da fala popular como para estarmos seguros da súa pmnuncia. Para t> dítongo álono [WD] en 2b| lemos de acudir a palabras con sufixatión apreciaiiva. como caatiña [kwo'tTjia] ou cuoiaza [kwa'laSal. de cuota. tbrma minoritaria fronle a cota, ou a secuuiña (sekw^'Tjia), de secuoia. voz de proeedencia foránea, Tamén poderiamos acudir a cullismos como vacu¡3/!ar e vacu[3}Uwción, derivados de vaculsjiti; ou ao apreuiativo reca¡3¡!iña, de recua.
129

derivado este da tendencia xeral dos crecentes a se realizaren con [e]. nós orieniámonos pola protmncia oceidental. que ten tendencia a rexeitalos. Ora. que aparece principalmente na conxugactón verbal. [o] no mesmo caso. for precedida dos fonemas /k/ ou /g/: aáecuou [aóe'kwow] Uruguai [uru'mwaej] Nos demais casos é moi rara a realización do tritongo.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. [iwl. e os decrecentes con [e]. zona a que pertencemos. Como resulta lóxico. xunto con [uj]. Fonétíca e fonoloxía dería acrecentar a posibilidade de realización [ju] en 2a) e fwi] en 2b). Vid. ambile¡nlc ou ambi[e]ntar como exemplos válidos. o verdadeiro tritongo só se dá realmente se esta combinación. Triíongos Os tritongos prodúcense cando se xuntan tres vogais formando unha única sílaba. No caso conereto de [je] en sflaba tónica consideramos suftci[e]rue. 2. Son moi escasos en galego.7. cuxa realización como dilongo c máis clara por ir precedido do fonema /g/.5. cando o núcleo é unha vogal de grao medio. nesle senlido Ferreiro (1995:68-69). A súa estrutura é: vogal fechada (marxe prenuclear) + vogal tónica (núcleo) + vogal fechada (marxe posnuclear). uns ditongos teñen moito máis rendemento que outros. pois o habitual é unha vogal nuclear seguida de ditongo decrecente: actuou [aktu'ow] (máis que [ok'twow]) cambiou [kómbi'ow] (ou [kam'bjow] fieito [fi'ejto] (máis que ['f jejto]) restituíu [restitu'iw] (máis que [resti'twiw]) Outros encontros de tres vogais que non responden á estrutura indicada para o tritongo poden conformar dúas ou tres sílabas diferentes: saíu [sa'iw] restituía frestitu'ia] l.ld 281. Para o caso concrelo do dilongo [wi] en sílaba áluna podemos acrecentar o exempln de litifiiicidio [lír)gwi'9Íñjo|. conveni¡e]nte. Algunhas destas realizacións poden depender da área xeográfica a que penenza cada falante. cando un falanie da zona centro-orienial os pode percibir eon [c]. . que de todas as formas nos parecen realizacións estrañas2*1. [3].

O SISTEMA CONSONÁNTICO .3.

mais que ás veces na súa realización espectográfica resultan moi semellantes ás vogais. podendo seren caracterizados polos trazos [+ vocálico] e [+ consonántico]. fronte á estabilidade que caracteriza os órganos articulatorios durante un certo tempo na emisión do son vocálíco. L33 . Por esta mesma facilidade a vogal caracterízase pola súa independencia fónica. que lle permite formar sflaba por si soa. Porén. aínda que teñen menos Íntensidade que as vogais e os seus formantes están menos definidos. as semivogais perden intensidade. a abertura ou a facílidade do paso do ar. oposición palatal [j] / velar fw]) e funcionalmente compórtanse como as segundas ao seren marxes silábicas.1. Por unha parte temos as 'semivogais'. mais que se diferencian pola inestabilidade que estes presentan.1. a clasificación dos sons en vocájicos e consonánticos non sempre resulta tan clara. As semivogais. mais sen poderen formar sílaba por si mesmas e tendo de se apoiaren sempre nunha vogal. converténdose en sons de articulación intermedia entre as vogais e as consoantes. debendo normalmente apoiarse nunha vogal e funcionar como marxe silábica. Por outra parle existen uns sons. representan o fechamento ou o obstáculo que acha o ar na súa saída. A fronteira fonética entre vogais e consoantes As consoantes. a que chamamos 'soantes'. deixan un paso relativamente amplo á saída do ar e acusticamente tamén teñen formantes como as vogais. en canto a consoante carece dela por esa dificultade que implica a súa pronuncia. en liñas xerais.XOSÉ RAMÓN FkexaRO MATO \ 3. o que lles permite nalgunhas linguas -non é o caso do galego. que se distinguen das vogais en que na súa emisión hai algunha clase de obstáculo que lles impide seren articulacións abertas. Os sons consonánticos e a súa clasificación 3. pois participan dos trazos pertinentes das primeiras (abertura mínima./.formaren o núcleo silábico. como en tantos outros casos. sons puros que. en tanto que as vogais representan o contrario. teñen propiedades semellantes ás vocálicas. pois varían en frecuencia con certa rapidez. como as vogais. por conseguinte.

Entran dentro das soantes todas aquelas consoantes tradicionais que poden formar núcleo silábico nalgunha lingua. as consoantes poderán ser máis ou menos vocálicas. seguindo Jakobson e os seus colaboradores. que as distancia máis entre si. citada por Martíne/. 134 2. Cfr. reservarmos a denominación de líquidas para nos referir só ás laterais e vibrantes. No grupo das líquidas algúns autores tamén teñen incluído as nasais. As soantes Son o tipo de consoantes que presentan o grao de obstáculo máis débil na súa emisión e que por iso se aproximan máis das vogais'. só as vogais se poden nasalizar como feito secundario. as soantes son sons en que a bocaeo nariz leñen só a función de modificürcn por resonancia o son xa producido na iarinxe. eonsoantes (só o trazo consonámico). soantes e obstruíntes (ou consoadoras). como se demostra cos fenómenos de disimilación existentes entre elas na evolución das linguas.1. 3. e as aproximantes. Ora ben.como consonánticos. 1. de que se falará a seguir. africadas e fricativas:. algunhas das cales non as distinguen. Estas son orais por o veo do padal estar adherido á parede farínxea. isto é. segundo o modo de articulación -a posición que adoptaren os órganos articulatorios canto ao seu grao de abertura ou fechazón nun momento dadopodemos clasificar os sons en vogais. Mais o feito de as laterais e vibrantes presentaren unhabase articulatoria moi parecida. 1974:59). vemos que existen sons intermedios que participan de características vocálicas e consonánticas. Así pois.2. tal como propuxeron moitos lingüistas. pois tanto estas como as laterais e as vibrantes poden ser núcleo silábico nalgunhas linguas e acusticamente todas teñen características vocálicas e articulatoriamente sempre se combina unha oclusión cunha abertura de maneira simultánea ou sucesiva nas cavidades supraglóticas. semivogais (ou semiconsoantes). tal característica afecta todos os sons consonánticos agás as nasais. Dentro das soantes inclúense as nasais e as líquidas (laterais e vibrantes). sen que o eslreitiimento que se produce na boca sexa suficienle para que haxa frolamento ou outro son apreciábel. Como obstruíntes ou consoadoras están as oclusivas. para unha explicación clarificadora do sistema fonético-fonolóxico do galego consideraranse os dous primeiros sons como vocálicos e os dos últimos -soantes e obstruíntes. non teñen características vocálicas. inclusión rexeiiada na iingüística moderna. de forma que o ar só pode saír pola cavidade bucal. parecen aconsellar. liquidas (presenian propiedades vocálicas e consonánlicas) e glolais (sen propiedade vocálica nin trazo consonántico). mais tampouco son claras as características consonánticas a pesar de se clasificaren como tales. Celdrán (1994:172). .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. os cadros de consoanles que figuran en Martínez Celdrán (1994:181 e 352). e tamén o seu carácter oral fronte ás nasais. aproximantes. Alarcos fvid. Segundo a definiciíin de Gleason. Fonélica e fonoloxía A pesar de a fonética tradicional ter estabelecido unha clara fronteira entre os sons vocálicos e os consonánticos. disiingue catro tipos fundamenlais de fonemas: vogais (só teñeti o trazo vocálico). o que impide unha separación categórica entre ambos': as líquidas e mesmo as semivogais adoitan ser clasificadas como consoantes cando sabemos que teñen propiedades vocálicas. Esia definición ¡ncluiria as vogais dentro desta categoria. 3. as líquidas (laterais e vibrantes) e as nasais.

XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO As laterais presentan na súa emisión un obstáculo. ai'nda que menor que a das vogais. que fican libres. a bucal.o que xera confusíón (Martíne¿ Celdrán 1994:170-171). son sempre frouxas ou laxas (distendidas). aínda que verdadeira vibración só se produce na última. pois teñen unha cantidade moi diminuída con relación ao resto das obstruíntes. polo que xa ten recoñecemento na fonétka inlernacional: franceses como Maninei osan o lermo espiranie. Son obstruíntes as consoantes oclusivas. As obslruinles As obstruíntes (ou consoadoras. son aquelas consoantes en que na súa articulación un órgano activo se une a un pasivo. entre outras razóns. a palatal [ji] e a velar [r)]) e a nasal. normalmente. a alveolar [n]. En galego temos realizacións oclusivas xordas -[p].5. Na articulación da vibrante simple prodúcese un único batemento da lingua nos alvéolos. Na articulación da vibrante múltipla a'lingua bate entre dúas e catro veces.3. contra os alvéolos. coa axuda da forza do ar. as fricativas e as africadas. denominadas así porque na cadea falada precisan o apoio doutro son para se poderen realizar. producen unha pequena explosión. que len o inccmveniente de esiar \a sendo utilizado como sinónimo de fricalivo. a bilabial [m]. que fai que o ar saia polos espazos laterais. As nasais caracterízanse por posuíren dúas canles de saída do ar.1). parece conveniente adoptalo en linguas como a galega en que é preciso distinguir estes O lermo aparcce en autores ingleses. primeiro interrompida por completo para despois saír abruptamente.e sonoras -[b]. orixinando un momento de oclusión. por iso nalgunhas linguas poden ser núcleo silábico como as vogais.mais tamén nos últimos cadros de sons eonsonántieos da AFI. onde inclúe tamén os glides (semivogais) (vid. sen nunca formaren por si soas núcleo silábico) son sons que presentan un obstáculo nas cavidades supraglóticas. De entre as consoadoras. a lingua. [g]-. podendo ser tal obstáculo maior (oclusivas) ou menor (aproximantes). A pesar de o termo estar tirado do inglés approximanf. . 2. 3J . nunha repetición da articulación da vibrante simple. por onde o ar sae sen achar obstáculos simultaneamente á oclusión bucal. normalmente tensas. as articulacións aproximantes son as que menos obstáculo presentan na súa emisión. que se exclúen das soantes. [t]. pois. porque en ningunha lingua poden ser núcleo silábico. onde se produce unha oclusión en diferentes puntos de articulación (en galego. no centro da cavidade bucal. [k]. En galego temos dúas soantes líquidas laíerais: a alveolar [1] e a palatal [A]. na súa articulación os órganos preséntanse moi relaxados. preméndose ambos entre si de tal forma que ao se separaren. o que vén indicar que a súa abertura adoita ser maior que a das fricativas. Outro tipo de sons obstruíntes son as articulacións oproximantes. fd]. as aproximantes. As oclusivas. As vibrantes en galego clasifícanse en simple [r] e múltipla [r]. A saída do ar pola canle bucal vese. tamén chamadas por algúns autores 'explosivas' ou 'momentáneas'.

. facendo "un empleo abusivo del lénninofricaiivo. para el o feito de que haxa "una pronunciación rnás o menos débil. /d/. en tanto as aproximantes son sempre consoantes que non interveñen nos ditongos. dúas sibilantes ou de canle estreita -[§] e [JV e outras dúas non sibilantes ou de canle larga -[f] e [0]-7. pero dejan de serlo en la medida en que falie el cierre absnluio de aquellas y carezcan de explosión. ni como fricativas. Martínez Celdrán (1991:250). Todas as aproximantes son sonoras. Ademais hai outras realizacións. polo que tamén se teñen denominado 'semioclusivas' ou 'oclusivofricativas'. adverlindo que os foneiistas españois "suelen dar al lérmino fricativo una extensión que va mucho más allá de sus límiies reales". a acción das cordas vocais e a acción do veo do padal. A súa articulación lévase a cabo aproximando un órgao activo a un pasivo. Vid. dislinguindo entre ciceantes. 136 6. saíndo impulsado con certa forza pola presión de tal fricción ou fricación. as que soan como /s/. afimia: "Partimos del firme convencimiento de que estos alófonns no pueden ser elasificado^ como ociusivas propiamenie dichas. [uif. que defende o termo de "aproximantes". mais déixanlle un paso tan estreito que este produce unha serie de rozamentos. grupos vocálicos. as que soan como /9/. En galego temos catro fricativas. Se producen por la relajación de las oclusivas. senón que se trata dunha reaüzación "menos tensa de la oclusiva sonora. que es el elemento caracterizadordeesia tlase". más o menos relajada.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. siseames. provocan un menor estreitamento da canle supraglótica.2J.2. no puedcn ser fricalivas porque carecen de ruido. no quiere decir que haya habido un paso de ocíusivii africativn". As articulaciónsyh'cflf/vas ou constritivas. No entanto. En galego temos unha única realización africada xorda -[t/]-. que en sí misma es menos tensaque la sordacorrcspondienle". [ó]. Estas ion as máis ímportanles por pertenceren ao galego común. Hai auiores que eslenden o concepto de sibilanles ao conxunto das fricativas ou constritivas. As articulacións africadas comezan cunha oclusión e ao se producir a explosión segue un ruído intenso de fricación. kis únicos fonemas fricativos existentes en gallego son los ya inventariados". Osfonemas consonánticos e as súas realizacións 3. ya que. por exemplo. tamén denominadas 'espirantes' ou 'continuas'. As aniculacións africadas son unha combinación das oclusivas e das fricativas. un momento oclusivo seguido doutro momento fricativo moi breve. e chicheantes. se soan como /t JV. no cabe la menor duda. Clasificación Os sons consonánticos do galego conforman 19 fonemas. 7. N«i exisien fonemas aproximantes no noso sistema fonolóxico. mais coa exclusión dos glides. formada por un só son con dous modos de articulación sucesivos. o lugar ou punto de articulación. Fonética e fonoíoxía sons dos fricativos en que tradicionalmente se incluían5. de xeito que se deixa de percibir con clareza o ruído de frotamento que caracteriza as fricativas. xa correspondenles ao ámbito díaleclal ou sociolóxieo.xa Veiga Arias (1976:99-100| chamara a certas realizaciónsde /b/. Sobre lodo este último elemenio es el que más perturba su identificación perceptiva. mais sen chegar á realización dunha oclusión completa. En galego son aproximantes algunhas realizacións dos fonemas oclusivos sonoros: [g]. que no podemos aceptar. En consecuencia.. as consoantes poden clasificarse da seguinte forma: 5. Álvarez ef a/ií'(1986:25).como a de /s/en casos de rotacismo ou unha das reali/atións da deslateralización. que en galego sempre acompañan o núcleo silábico formando os ditongos. en las posiciones donde se manifiesta. agrupados e caracterizados segundo os seguintes trazos pertinentes: o modo de articulación. 3. fonológicamentc hablando. Por supueslo. Reconocemos que están más próximas a aquéllas que a éstas. /g/ "oclusivas débiles". non chegan a obstruír por completo a saída do ar.

137 . /X/). /g/. por exemplo: /p/: oclusivo. /k/. 4. /g/. c) africado: /tJ7. /d/. /r/ e/r/. sonoro. Pola acción do veo do padal poden ser: a) nasais: se o veo do padal está separado da parede farínxea. /k/. /g/. /m/. /f/. /X/. /n/. Así. /s/. /t/./r/. /0/. /b/. /J/. Desta forma podemos individualizar e definir todos os fonemas consonánticos. c) Hnguodentais: a parte dianteira da lingua toca os dentes superiores: /d/. g) velares: a parte posterior da lingua toca o veo do padal ou padal brando: 3. /t/. f) palatais: a parte central da lingua apóiase no padal duro: /ji/. b) fricativos:/f/./. /d/./. /l/. b) labiodentais: o labio inferior toca os dentes superiores: /f/. /g/./0/. por estaren tensas. e) alveolares: a parte dianteira da lingua toca os alvéolos superiores: /n/. /J7. /n/. /ji/. vibran coa pasaxe do ar proveniente dos pulmóns: /b/. /s/./s/. /t/. /p/. /n/. /ji/. /s/. os fonemas consonánticos pódense clasificar en: a) bilabiais: interveñen os dous labios: /b/. d) nasais: /m/. Pola acción das cordas vocais as consoantes poderán clasificarse en: a) sonoras: as cordas vocais da larinxe.XOSÉ RAMÓN FRBXEIRO MATC> Segundo o modo de articulación temos os seguintes fonemas consonánticos: a) oclusivos: /p/. f) vibrantes: simple /r/ e múltiplo /r/. oral. /A/. /T\/. /t J/. Atendendo ao lugar de articulación ou punto onde a articulación do son se produce e os órganos que interveñen nela. /rj/. /f/. /b/. /J/ e /fj/. b) orais: se o veo do padal se acha adherido á parede farínxea. saíndo entón o ar só a través da cavidade bucal: /p/. /1/./r/. /t/. /ji/. /b/: oclusivo. /0/. bilabial. e) laterais: /1/. /d/. d) linguointerdentais: a punta da lingua sitúase entre os dentes superiores e inferiores: /0/. ficando por conseguinte aberto o conduto nasal: /m/. /k/. xordo. podemos comprobar que o único que opón /p/ a /b/ é a vibración das cordas vocais. b) xordas: /p/. oral. bilabial. /m/.

O fonema /k/ represéntase pola letra "c'\ polo dígrafo "qu" ou mesmo por "k" en palabras de procedencia estranxeira: querer [ke'fer] casa ['kasa] kantiano [kán'tjano] Por outra parte.2.2. [d] tamén após /L/: bebo ['bego] anda ['ánda] caldo ['kaldo] fungo ['füogo] i (s .2. Osfonemas oclusivos 3.2. após pausa e tras o arquifonemas /N/. Os xordos /p/.2. Fonética e fonoloxía 3. podendo formar grupos consonánticos con /1/ e /r/ en cultismos e semicultismos: crego ['kreiqo] claro ['klaro] plano ['plano] Tamén poden aparecer en posición implos'wa nos cuHismos (vid. /g/ Os fonemas oclusivos sonoros son o bilabial /b/. /kl Os fonemas oclusivos xordos son o bilabial /p/.2. /tl. [g] en posición inicial absoluta. ou o grupo /ks/ en calquera posición: taxi ['taksi] 3. 3. /d/. Só admiten a realización oclusiva [p]. Como oclusivos [b].2. o dental /d/ e o velar /g/. o dental /t/ e o velar /k/.3). xeralmente en posición explosiva (xamón [Ja'mor)]). [k]. [t].2. [d].2. a grafía "x" pode representar o fonema /J"/.1. Os sonoros Ibl. independentemente da súa posición e dos sons veciños que os acompañaren: trato ['trato] pariícula [par'tikula] carpa ['karpa] Nas palabras patrimoniais só aparecen en posición explosiva.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Teñen dúas realizacións: 1.

A súa realización fonética -no caso das sonoras normalmente oclusiva8. 3.4.2. 3. Os grupos consonánücos cultos En palabras non patrimoniais poden aparecer algunhas consoantes oclusivas. oscilando a súa realización desde a conservación nunha pronuncia moi culta ou coidada á súa desaparición na pronuncia normal: gnomo ['gnomo] / ['nomo] gnose ['gnose] / ['nose] pseudónimo [psew'óonímo] / [sew'óommo] psicoloxía [psikolo'Jia] / [sikolo'Jia] Tamén poden aparecer as oclusivas en posición implosiva como primeiro elemento de grupos consonánticos heterosilábicos en interior de palabra. Tanto o fonema /b/ como /g/ graficamente poden estar representados polas letras "b'V'v" (nalgún estranxeirismo mesmo "w") e pola letra "g" e polo dígrafo "gu" respectivamente: cabo ['kago] / cavo ['kago] / wáter ['bater] galo ['galo] / guerra ['gera] / pingüe ['píggwe] Existen outras realizacións dialectais de /g/ que dan orixe ao fenómeno da gheadafvid. en posición inicial de palabra formando un grupo consonántico tautosilábico (ps-.1.23.2. Aínda que lamén poden ter outra realización. 2.4).só se producirá nunha pronuncia moi culta ou coidado. 3.2. en palabras non patrimoniais tamén poden aparecer en posición implosiva (vid. . xordas ou sonoras. dependendn dunha rnaior ou rnenor tensión segundo a enerxfa empregada na súa ariculación: dbside ['absióe] / ['apsióe] (Quilis / Femández 1990:83).2. [uj] nos demais contextos: o gato [o'u|Qto] vida ['bióa] carballo [kar'gaeAo] morder [mor'óer] alba ['alga] algo En palabras patrimoniais só aparecen estes fonemas en posición explosiva. RAMÓN FRHXEIRO MAFU 2. gn-).2. variando a súa pronuncia desde a conservación á alteración de xorda a sonora no caso das xordas por non ser tal trazo pertinente nesta posición.2.3). Como aproximantes [|3].XOSF. [ó]. sendo máis habitual a desaparición ou alteración da articulación (mesmo vocalización na fala máis popular ou incorpación dunha vogal anaptítica de apoio: vid.3) por non se adecuaren á estrutura xeral da sílaba en galego: 8.

son totalmente erradas por non faceren a necesaria distinción entre formas patrímoniais.ara odusiva como s.1).foron asmirados cnn asombra (Mirás 1864:91). 2.4. 10. 2. tendencia que a lingua literaria do Rexurdimento e sobre todo do primeiro terzo do XX.acións indícadas. que constitúen casos de vulgarismos. -ct-. forma grupo con outra consoante. orixinando ditongos decrecentes (vid. por beber case en exclusiva na fonte popular e aínda máis por afán de diferencialismo a respecto do español. Na necesaria uonformai. trasladou á lingua escrita. unha vez formado e consolidado xa o galego. . Desta forma achámonos cos textos literarios dos nosos autores clásicos inzados de solucións falsas á consoante oclusiva que.seo impiosivo mesmo se pode realb.5. Os grupos -bs~.1. -pt.3.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.sición áiuna final (vid. en posición implosiva.e -pc. foron recuperadas directamente do latín sen se someteren ás mudanzas fonéticas. Neste caso farfase posíbel a aparición de [c] en po. Para as realizacíóns abertas de e. -ks-. 2. É frecuente. 11.3.ión dun estándar fonético cullu pareee lóxico primar as primeiras reali/. acharmos deformacións nos grupos cultos na lingua popular e mais na literaria por vocalización dunha oclusiva xorda ou sonora en posición implosiva. reinterpretando de forma arbitraria e anacronicamente unhas leis fonéticas que xa completaran o seu ciclo de actuación moitos séculos atrás. xa que patrimonialmente estes sufriron unha evolución que conduciu á vocalización do primeiro elemento ou á redución do grupo. pois. chegándose a familias léxicas como leiíe I láctico I laciosa ou noite I nocturno I noctámbulo. -cc-. o nestesgrupos vid. e formas cultas.4.poden vocalizar o primeiro elemento en u ou en i. En zonas de se.3): 140 9. Tales solucións. que posteriormente. as segundas serían admisíheis nun rexislro informal e as lerceira. O exclusivo carácter oral do galego durante séculos reforzou a tendencia popular á vocalización de certos grupos.2.s claramente rexeitábeis por vulgares. Fonética e fonoloxía absoluto [abso'luto] / [aso'luto] / [awso'luto] acto ['akto] / ['ugto] / ['awto] / ['ato] admiración [admira'9jor)] / [a9mira'9jór)]q / [aóemira'9jor)] adscrición [adskri'9jór)] / [askri'9jor)] apto ['apto] / ['abto] / ['atoj bíceps ['biOeps] / ['bi9es]10 clímax ['klimaks] / ['klimas] directo [di'rckto] / [di'reto] / [di'rewto] externo [eks'terno] / [es'terno] exíracto [eks'trakto] / [es'tratoj obtuso [sb'tuso] / [o'tuso] / [ow'tuso] obxecto [ob'Jckto] / [o'Jeto] / [ow'Jeto] significado [signifi'kaóo] / [sígnifi'kaóo] / [sinifi'kaóo]" Todas estas palabras constitúen casos de cultismos por conservaren os grupos consonánticos latinos. que cumpriron o seu ciclo evolutivo de acordo coas leis fonéticas do galego por entraren no seu momento na lingua.

DAr88) Nalgún caso adquiriu carta de natureza na lingua estándar a forma popular producida por vocalización do primeiro elemento do grupo consonántico. Levadaaolitulüde obras como Pauio do demo (I958).AA/r87) Camiñando sen rumo -na miña orella aínda a súpita encomenda que. AM 15). 13. (Dieste. *direuior [direw'tor] observar [obser'garl vs. *auto ['awto] absoluto [abso'luto] vs. especializándose semanticamente con relación á tbrma culta.AM12) Catro refleuxións ao vello e catro azoutas ao pícaro e todo quedou en nada pola primeira ves. 141 . / i el que de cen naciós unpoboftxo.AMri43) Estes mesmos grupos poden tamén reducirse. (Dieste.de Ánxel Fole. SG 303) medrando en loita co meu circio outimismo de sempre. 14.DAr97) Espartero no trunfo lembrábase do porte do capitán en moitas auciós da guerra e sabía a devoción que lle tiña.ou Opauto (1983). acabora de mefague-lo DÍreitor do meu xornal. (Dieste. *ouservar [owser'gar]13 Nos meus solitarios nouturnos paseos (Curros.. ao me topar na rúa. d'enire lodas. ü serás dende agora o meu santo (Curros. eliminando a consoante oclusiva: para afogar mainamente. coma os criminais volutuosos.Z)Ar53) ¿Queixaríamonos de que ospensadores hespañoes non seipan que eisiste Galiza? (Castelao.. Todo tende á unidá.J4M7'4). *dialeuto [dja'lewto] 1 director [dirck'tor] vs. / un idiomafarádecen dialeutos (Cilrros. a luz chea de sono. *ausoluto [awso'luto] dialecto [dja'lekto] vs.de Xesús Pisón. (Otero.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO acto ['akto] vs. lei. / a máh ineusorabre do Progreso.£>A7"28) 12. ou co Demo. (Dieste. como acontece con pacto e pauto^: Quer con Dios teñas pauto. Nos dias seguimes os labregos ouservaron pola noiie unha lus aeesa na fiestra do poenle da caaa da Pedreira (Oiero.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.. [h] frícativo laringal ou glotal xordo (ou [fi] fricativo laringal ou glotal sonoro). tería unha grande avantaxe sobor do home de Castela. (Dieste. Nin a ninguén II 'é dado renegar do seufado. mais non ía íer máis remedio que acetalo: a terra debfa de se topar deserta. (Dieste. non existe a realización oclusiva velar sonora [g]. Volve a vivir e espera resinado. SG 283) 3 2 2. sempre considerou indÍño da súa prosapia o manexar o arado e fecundar o chan. (Rosalía. con repercusións na lingua literaria. [x] fricativo velar xordo. que comprende o bloque occidental e algunhas zonas do central e oriental. e se poidese espresar os seus sentimentos con fleisibilidade e domiño do instrumenío verbal. Fonética e fonoloxía Eu non o quería crer. as mesmas solucións (vocalización do primeiro elemento ou redución do grupo). considerado de carácter dialectal. iñorando que a grandeza dos pobos tiña o seu orixe no nobre exercicio da agricultura. Só vence quen espera. [%] fricativo uvular xordo (ou [B] fricativo uvular sonoro e [B] aproximante uvular sonoro). A gheada 142 Nunha grande parte do territorio galego.en textos literarios é tamén frecuente a palatalización en [ji]: -Ninguen torce o poder dos seus destinos. alén de se daren na fonética popular. FN 137) A unidade emotiva consíguese no conto pola ousesión do que ten de sobrevir. infaustos ou beninos. (Castelao. dando orixe ao fenómeno da gheada.4. que representaremos por [fi] ao ser esta a realización máis habitual: .ZX4r88) O galego é home de tnatices. (Castelao. substituída por outra que pode ser o son [h] fricativo faringal xordo (ou [í] fricativo faringal sonoro).. SG 285) Se o primeiro elemento do grupo é unha oclusiva sonora. DAT 7) E como Castelafoi enxendrada e parida no estrondo guerreiro da Reconquista. no caso de -gn. fecundo en aspeitos sentimentaes.

ou -nc-. nas invesiigacións levadas a cabo para o ALCa e nouiros traballos monográflcos. . tamén existen restos de gheada nalgúns puntos dos concellos de Pedrafita do Cebreiro e das Nogais'". casi velar y la aspiración más débil".4. nunha mesma familia. e nun mesmo lugar. Vid. Canto á extensión xeográfica.quen afirma que en ancarés. hai outras de domingo ou domingho. prolongando a faixa máis ampla que se dá na provincia da Coruña. con penetración polo centro na de Lugo. 16.Teixeu e Villasumile e menos en lugares de maior prestón do castelán como Caníiin. 168. FenándezRei (1991:167). segundo os falantes"18.ocupa unha extensión menor. en contra da idea de que a gheada avanzou desde o occidente cara ao interior da Galiza. fricativo velar xordo: logo ['bujo] > ['bfio] / ['bxo] viga ['biuja] > ['bifta] / ['bixa] 3. PereiJa e Lumeiras. segundo poñen de manifesto os estudos dialectolóxicos desenvolvidos nos últimos tempos. onde constata que "de xeración en xeración o fenómeno retrocede máis fortemente". Santamaría Sande <1965/66:77) rexístra a gheada nos concellos de Cervantes e de Pedratlta do Cebreiro. a gheada é máis fretuenie en Sones. es menos uvular. especialmente en falas próximas da costa. Fcrnández Rei (1991:174) afirtna: "Textos orais recolleitos hai dez anos en punins dos concellos de Pedrañta do Cebreiro e das Nogaís evidentian a existencia aínda da gheada. se ben en total retroceso". 13. Extensión terñtorial e situación social Canto á xeografía do fenómeno. 18. no galego oriental. sobre todo na provincia de Lugo. "polo que a carón de falas nas que se rexistra dominco. Vid. No entanto. hoxe a gheada é un fenómeno en retroceso. tanto xeograficamente como desde o punto de vista social. e nos Ancares de León. e. vid. con prolongación polo sur até o val de Verín15. Fernández Rei sostén que a extensión xeográfica da gheada debeu ser maior do que recollen os mapas existentes. baseándose en investigacións recentes na Terra Chá. ou en capas de falantes máis novas a súa realización coincide co fonema /x/ do castelán.2. a realidade parece ir en sentido contrario. Define as¡ a gheada ancaresa (p. Vid. pode rexistrarse -ng.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO galiña [go'ÍTjia] > [tia'líjia] fogueira [fo'iqejra] > [fo'tiejfa] Nalgunhas áreas. reducida a zonas illadas das provincias costeiras. lamén o mapa da p.1. afirma que tal retroceso é unha mostra da vitalidade que debeu ter anteriormente pola existencia de illas de gheada en varios concellos da 15. A gheada que se produce no grupo medial -ng. especialmente no de Pedrafita. no galego exterior17. ocupando tamén unha parte da provincia de Lugo que limita coas dúas provincias atlánticas e a metade occidental da provincia de Ourense.2. Femández Gonzáiez (1981:65). Zamora Vieenie (1986) e os mapas das pp. Zamora Vicenle (1986:17) falaba en 1952 dunha "laguna ran geada disimulada y vulgarísima del Cebrero". tamén Fernándcz Rei (1991:164-1671. 66): "La aniculación. que se basea nos estuclos de Zamora Vicente. a gheada esténdese por toda a provincia da Coruña e de Pontevedra. mais débese ter en conta que a gheada neste grupo está sen consolidar. mais reslrinxíndoa n persoaü de máisde 45 anos e M nalgunhas palabras. aún siendo fricaliva. 17. Cfr. 17 e 21.

21. tamén foi xeralmente desprezada ou criticada polos estudiosos da nosa lingua.1896). Fonética e fonolosía zona. feito que. así como tamén nas propostas e prácticas normativizadoras máís ou menos reintegracionistas. asícomo lamén se recolle en Álvarez et alü (1986:27). OC I. como se viu20. por conocerlo mejor a iravés. intluso. L.se hade precisarque cienamente los jóvenes apenas la practican.como lambién prefieren usar el idíoma oficial. Mariño (1995:30-37). na práctica desde o ámbito oficial -lampouco desde outros. o el Instiluio iuera del Valle.. Se a isto engadimos a súa marxinación ou práctica proscrición no modelo estándar de galego que actualmente rexe como oficial 2 ' no ensino.scuela. Xurdida durante o período do galego medio polos testemuños de que hoxe dispomos24. dando a impresión de fenómeno regresivo".sino de las escuelas. 20. xunto coa constatación do fenómeno noutras zonas da provincia de Lugo.sistido a la misma e. E o mesmo acontece coa gheada ancaresa21 e coa gheada galega en xeral desde hai tempo22. referindosc ao labor dos inestres rurais por desierrar o fenómeno. permiten afirmar que a gheada está retrocedendo cara ao occidenteiy.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.. onde ese nome propio con gueada se repile varias veces da mesma forma. Aínda que non existe unha prowricíón formal. disiinguiendo /g/ /x/ como en casiellano. afirma que "algunos de los comultados en sus conversadones han asegurado üe forma rotunda la desaparicion de la 'geada' de MJ lerrítorio escolar. 22. Como dato curioso podemos ciiar que o poela e mestre mindonietise Noriega Varela publica a fins do século XIX un poema co tíiulo de "¡Cala. J. Emre los viejosse practica de forma regular. la radio e.quen se inelina por admitir como válidos cenos teslemuños de gheada no século XVII.y naiuralmenle los jóvenes dicen no habiaryacon la 'geada'. o seu desprestixio como trazo da fala asociado sistematícamente ao ámbito rústico máis inculto e iletrado fixo que a gheada se convertese en obxecto de burla para os falantes que a usaban e que se mantivese fóra da lingua líteraria. desde o momento mesmo da súa moderna reaparición.e non só non se espalla senón que lende a debalar". no sólo de la Tnili'. gracias al trabajo emprendido entre los ntños con el que ha logrado que los jóvenes no la uiilicen cn la rnayoría tie los casos y sólo se conserve enire personas de edad madura que han a. Do punto de vista social. Valoración histórica da gheada Se no ámbito literario ten unha presenza mínima. mais en posieriores edieións Gnsefa aparecerá sempre trocado en Josefa (Noriega. Vid. Cfr. Lugo. Ahora bien. quen tamén se apoia en Santaman'a Sande (1965/66:71): esie. e mesmo se lle dá a |lij imha oficialidade alternativa a (g) nas nornias vixentes (ILGA/RAG 1995:13). nos medios de comunicación orais ou escritos que fan uso da nosa lingua e na produción editorial. ante e! foráneo". Gosefa!. pero con anterioridad a la fecha en que tal maesiro fue designado al lugar". 24. 23. pois só foi empregada en xeral a gheada por algúns autores esporadicamente como trazo de estilo caracterizador de fala rústica e vulgar. y aun no muy segura nolicia de existencia de la ^eado en gallego nos la suministra una carta de Snbreira a Gómez de Ortega de 1794. 16. di que "puede considerarse que se halla en trance de extinción"." (El Regivnal. recienlemente de la televisión. e Fenández Rei (1991:174) fala de que no Cebreira e As Nogais está "en toial retroceso". SaTHamaría Sande (1965/66:77). mesmo daquela máis claramente ruralista e dialectal. que conclúe o seu estudo sobre a gheada ancaresa con eslas palabras: "Las generaciones de adullos -sobre loscintuema o menoí> años. 248-251). Fenández Rei (1991:166-173).2.non se utiliza. "Ya hemos visto que la primera. xa parece que desde o primeiro momento foi obxecto de rexeitamento ou proscrición por parte da xente culta: "Nin Sar19. Carballo Calero < 1968:99) afirmaba: "A geada bálese en relirada nos núcleos de poboauión imponantes. Pero. 144 . Fernández Gon/ále¿ (1981:65). No galego oriental a gheada tamén está en recuamento. en menor grddo. Vid. prattican la 'geada' hablando enire ellos y. Localiza el hecho en la zona de Ribadavia y de Sanliago (ambas las conoce perfectamenle) y lo considerd fenómeno minoritario". los adullos. non resultará difícil explicármonos o actual proceso de recuamento social da gheada e prevermos o aumento del no futuro. ao estudar a gheada no leste áe Lugo. E Rafael Diesie (1971:28): "A 'geada' len a sua xeografía restrila. entre Ireinia y cincuenta años.2. 3.42. Pensado (Pensado / Pensado Ruíz 19R3:45) prefíre unha maior cautela.2.

"Prólogo" sen paxinación: "nos hertios determinado darlo á luz á fin de que pueda comprenderse esle idioma. Marcial Valladares. Mirás (1864). mientras no llegue un tiempo en que la civilización que allana las mayores dificuliades. Cfr. Semella. aínda que más ben se trata dun conxunto de textos precedidos dunhas breves e desafortunadas notas lingüísticas e dun vocabulario. 28. que con todos os merecementos se pode considerar verdadeiramente a primeira gramática galega. Jalisia.Calalan. que desde os primeiros tempos da súa existencia a gheada foi proscrita no rexistro culto e. que pasa por ser autor da primeira grámática do galego. aínda que nalgúns contados casos si se reproduce para pór de manifesto a fala popular. triijfalni. Irajen. Marco 1978:470). Cfr. Carvalho Calero (1986:729). por tanto.como trajerllaa. onde se rexistran voces como lejajos. Lamas Carvajal. Mais o autor xa advirte no prólogo que se decidiu a publicar esta obra en canto a civilización non acabe por impor unha única lingua na "nación". trazos propios da fala santiaguesa a que pertencía. López Ferreiro26 e tantos outros. Aíndaque esie autor segimdo A.XOSÉ RAMÓN FRBXHRO MAIÜ miento nin en xeral os poucos escritores en galego dos séculos XVII e XVIII lle deron cabida a este fenómeno lingüístico nas súas obras. "excepcional en Alameda I. a súa obra vén ser neste sentido a que máis cabida lle dá á gheada. tambien de un mismo lenguaje. 145 . conslanle ou tnui freqüente nos demais casos". poís non lle parece lóxico que os que pertencen a ela non se entendan entre si2*. e posta pansa arriba zanjoneaba as poutas non contando coa vida2"1. No século XIX. utiliza sistematicamente a gheada e o seseo. Acontece isto fundamentalmente nos "Diálogos" composteláns do primeiro terzo do século (1812-1836). a gheada foi xeralmente rexeitada mesmo por aqueles escritores que pertencían a áreas xeográficas gheadófonas.que así como el Vascuence. 29. trajelo (vid. ao se recuperar de forma significativa o uso escrito do galego. Cfr. crejo etc. ajora.Mariño (1995:37)26. vijas. A la verdad es cosa rara que en un mismo reíno se observen diferenles dialectos lales que los mismos nacionales no pueden entender". enemijo. Asturiano y otros liene sus peculiares locuciones. Curros. aínda que nada teoriza sobre ela. A gramática de Saco Arce (1868). carja.Mirás (1864:117). lojo. chegou a ser obxecto de virulentos e coñecidos deostos. quen afirma que escs "Diálogos" presentan gheada. Pondal. andando o século XIX. Marco si reproduce a gheadacon tbrmas do verbo trajer. Desta forma a súa obra non terá máis intención que facer comprensíbel aos foráneos a fala rústica e vulgar que se utiliza nas feiras e mercados: Estando pra beber nafonte un aformija de fosiños caeu. Practicamente ninguén se preocupou no pasado de reivindicala e dignificala"25. non sendo en certos casos esporádicos para min bastante seguros pero certamente suxeitos á discusión. Cfr.27 Mirás (1864). 27. como Rosalía. prescinde por comple25. nos haga así como formanitis una sola nacion.

é lingua mesta. que ao se referir ao vot-abulario de Mirás dí: "siquiera. Cfr. Fonética e fonoloxía to da gheada. al tomarlas de boca de rústicos labradorcs.]" 34. 31. engadindtv "Las geadas aquí no son ningún neologismo inventado por Saco y Arce. diciendo." 32. cnnsistente en hacer íuerte la ^' suave. non teñás medo. cual debieran pronuneiarla.|. xunto con outros trazos lingüísticos./en nueslro dialecio. efecio de ignorancia. extranguero [. Iso nonfuijallejo. verduleras.. y los eambios de nombres y objetos. pueden hallar eabida y deslustran la. Vallattares (1884:VI). gusto. emplean malamenie la x y dicen extranguería. Nesle caso as palabras deslaeadas en negra son da responsabiüdade do poeta. condena que o mesmo autor vai reiterar na súa gramática terminada de redixir en 1892 ao cualifícar a gheada como inadmisíbel e como maneira incivil de falar. y. rexeitándoa na práctica. manera incivil de hablar. J. sólo disculpable en boca de gente zafia. gr. en plural. sino que es ya una voz corrienle {'trastrueques conocidos con el nombre de geadas') usada e invemada entre las clases sociales caslellano-hablantes o bilingües (y que dominan normalmente ambos sisiemas sin imerferencias) y uargada de un matiz peyoraiivo".. eic. en ningun vocabulario. comn por ejemplo pescadores. (Martelo. la s por la .ya se comprenderá porque losgallegos sin instrucción incurren tacilmente en los Irastrueques conocidos con el nombre de geadas. intentando patentizar las geadas.: gahan por jabim cuandn quieren hahlar en casiellano". en ninguna gramálica. conocendo as grandezas doutro día. por no pronunciar l a y como los castellanos. O poeta Evaristo Martelo Paumán ridiculiza por estes anos a gheada. si bien en hnnor de la verdad esto solo acontece enire itidividuos de la ínfima escala. que a fala do Rey sabio á as vosas espresións non somellaba. como en L-astellano. sen pasinación: "Se advierte además. Afillados 12)34 146 30. aínda que referíndose en realidade á gueada30. la suslituyen con la g dulce.desvinuasehasiaeienopuntoel valor de algunos vocablos |. ni aún como los franceses y portugueses. Cfr. así en gallego. . como en gaiia. lo misnio que el decir berse \. en que incurren esios.. Cfr.\. lo mismo que la de aquellos que.. por otra parte. mais o de Cuveiro Piñol (1876) condénaa expresamente como característica de "individuos de la ínfima escala" da zona costeira31. por ser un barbarismo vulgarizante que rompe coa tradición da Hngua medieval: Si hay algún atrevido que vos diga. "No habiendo. nacidos de que repeliendo su oiilo el sonido áspero de la j. fuese lan excesivamente exacio que. en las ciudades y poblauones de importaneia donde parete que con el continuo roce dc las persnnas ilustradas debíera hablurse con mas perfeccion el dialeeto gallego. un abuso de simple pranuncjaeión. palanquines. Las geadas son un defeeto de la genie idio(a. guinda.. geadas. v. o de Francisco Javier Rodríguez (1863) nada di ao respecto. que en los pueblos y localidades mas montañosas ó que están en menos contaclo con los grandes eentros. queriendo hablar en la lengua de estos.. levantade a testa e dedrlle berrando: "Jrande treidor. óabandono.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. L. guerra. só desculpábel "en boca de gente zafia"". siendo un defecto. Cfr. Dos nosos primeiros dicionarios. Tamén a condena con dureza o dicionario de Valladares (1884). allí se oyen constantemente las geadas. Pensado(Pensado/ Pensado Ruíz 1983:11) fai notar que esta é a primeira vez que se utiliza a vo/. non veñas fijurando. mientras que en Ins pueblos de la costa. Valladares (1970:20): "Las geadas son inadmisibles. como un "defecto de la gente idiota" e un "abuso de simple pronunciación". es en donde se conserva mas puro el lenguaje. gozo. o prólogo "A nuestros paisanos". hablando bien en gallego. rexeitando o uso que deles fai a gramática de Mirás12. interesanie obra del señor Mirás". nin tiña porco labio nin polas fontes emporcada andaba. Saco Arce (1868:13-14). igual que o seseo. 33. que en nota caracteriza como un desvío de xente inculta ao querer falar castelán. pro a yalma xuramos que era yesta".

reputada como det'ectuosa. 37. A Coruña. 40. Nin os traballos gramaticais ou lexicográficos de Carré Alvarellos (1919. 39. considera que a gheada é consecuencia da penetración do castelán na Galiza e da súa imposición na escola durante moito tempo. xa t¡ue n'hai escolas galegas e pra Galicia na? que se dea o enseño da hngua que falan as cinco seslas paneí do noso pobo. tanto no gallego koma no kastellano. Mais si Cotarelo (1927) para cualificala como "grosero há35. igual que o vocabulario das Irmandades (1933)41. dependen do énfasis da fala. arredándose dos eruditos e pasándose "ao partido popular. o. como grafía sempre g (ga. vaftío. En 1917 Victoriano Taibo realíza unha dura crítica dos escritores gategos "de monteira. sendo koma son un efeuto rítmiko"36). e Diccionario galego-castelán. Lar. tolleito do entendemenlo e da concencía prome do Tágala caslelán que resoa nas nosas escolas dendes de t'ai mais de einco séculos: que foi cando. sin oxe nin mañá. Irocando o Iraxe de clown pol-a vestimenla enlordada ilo esterqueiro.. Vitl.] Una geada moi kuriosa do kasiellano e a de g diame de r máis vokal no medeo da fala. que seguindo a tradición non utilizan. Imprenia Nova. u se protiimcia algo más fuerte que en castellano. o perdere Galicía as liberdades suas. mais cando quere pór exemplos de gheada bota man de gh como forma de representación. 147 . ACruña. go. Cornposlela. A Cruña. sonido que algunos. 1928)19 nin a gramática de Lugrfs Freire (1922)40 fan ningunha referencia especial á gheada. Cfr. Os outros. e quedanose en jracetisos: payasos indíxenas. fan unha literatura "ca pruma esgallada da zafiedade". A Cruña. Tiiibo (1917:3): "¡Agraeiaenxebre! ¡O humorismo tipico! Eu cone/o TTIOÍ poucos esquirtores cedamenle graciosos e que sexan merecenles d'ise nome. R. ao da xente". como persoa foránea investigadora do noso idioma.. ¡malpocados!. que. Zincke Hermanos. Y e natural. En Madrí leño rekollido aigunas ouserbaziós ke proban a eisistenza das geadas no kastellano popular falado polos chulos [. Imp. histriós desleigados". gu) e considera que a súa pronuncia é moi variada. senón com'a maldade da cidá os l'ixo: sin fala nin pensamento. e livo mais gracia cando o labrego mal parolaba no idioma de Caslela. Y-apagouse a nosa culnira. V. Dala da primeira edidón. koma por enxempro esta ke rekollm e anolei inda fai pouko |trabajamos komo neghritos]". que debería ser corrixida por un auténtico ensino galego e en galego3*. Isto parece indicar que a gheada para el debe ser unha modalidade tnáis de pronuncia que serve para caracterizar un estilo de fala ("as geadas.s sin dor. sae na súa defensa. varouse a í'ala e ñnóu o pensamenio ya vergon^a. valdeiros dc cullura e civísmo. Gareía de Diego (1909:1 ]): "g. gi.Ribalia (1910:155). non coma iles arelan seren. con expresa oposición ás opinións de Valladares. a segunda é de 1931. foeo y-arliulado. Vid. Ante a. no "kastellano popular falado polos chulos1™. 1928. García de Diego (1909) constata. Mais Ribalta (1910). Ribalia (1910:153-154): "Xa ke falo das geatlas. exageran hasta hacerla como la j de esta lengua: esla pronunciación. dentro da escrita foneticista que defende e practica. como dixo o moi sabido portugués Teófiio Braga" (na asinamra figura "Victoriano Caibo. tentando facérense graciosos co uso da gheada -''jota bárbara y-africana"-. 36. Irnprenta Moret. prmzipalmenie na sua modaüdá popular madrileña. xa que n'hai mestros qu'a nnn corrixan. como excepción entre os literatos e estudiosos da lingua. ficaron en "payasos Índíxenas. Ainas lamen no kaslellano. pretendendo seren enxebres. pois a jola báYbara y-africana pódese tere como letra enxebre. recibe el ntimbre de geadas"'. Cfr. 41. cirolas y-estadullo" que. histriós desleigados.XOSÉ RAMÓN FREJXLIRO MATO Xa no primeiro terzo do século XX. a má reputación que ten a gheada15. non obstante utiliza. ¡Canto fixeno reir ó enxebrismo podre! Fono ises os qu'arrincano da chouza sin lume e sin pan 6s nosos probes labregns pra amostral-os na feira das risada. Non deixa de resultar certamente estraño que para defender a gheada utilice como argumento que tamén se dá no castelán de grupos marxinais madrifeños. Cfr. 1919. Cfr. D'aquela naceu ajemia coma elemento estélito da nosa liteniiura. kero di/ire ke non somemes ainas no gallego. mes de San Xoan. non chegano a conqueril-o. 38. Compendin de Gramáticu Gallega. 1933. sobre iodo en ciertas regiones.. bailann a muiñeira no cireo ecuestre do rueiro do siflorío vilengo. e. ge. A. 1917"). Vot-abulario Casiellano-Gatíego dt las Irmandadesda Falu. co poroire esnai)ui/ado.

Ca¡ré Alvarellos (1967:16): "Uno de losdefeclos mayores y perjudiciales para nuestro idiomaes el de la pronunciación falsa de la J con sonido gulural fuene eastellano. Coiarelo Valledor (1927:90-91): "En gallego no existe el sonido de la j'. I ai gojaras conmijo / lú me janaras". cando este mesmo autor publica a súa gramática en 1967 volve a rexeitar con firmeza a gheada facendo moito fincapé na súa procedencia castelá45. 148 . Rafael Dieste en 1971 fai algunhas interesantes consideracións sobre a gheada. de suerte que cl oyente pueda recoger con agrado y deleite las palabras del est'rilor. Fonética e fonoloxía bito que sólo se usa entre el vulgo". Carbailo Calero (1979:135): "constituye un rasgo dialectal. "esa horrible contaminación castellana de origen africano". Lujo. Tamén Couceiro Freijomil (1928. ou 42. al igual que otros idiomas que lienen una marcada tendencia a los sonidos suaves y a la amionía. jorra. Cfr. 1935:103). Cfr. tamén a pon en relación con persoas que exercían de mestres sen posuíren nin o título nin a preparación adecuada. y lo que es más raro lodavía. signo de rusticidad e incultura". No período de posguerra son de resaltar algunhas manifestacións sobre o fenómeno. 44. aínda que este seguiu ficando fóra da práctica escrita xeral. Couceiro Freijomil (1928:9. sería empregada pola xente inculta só cando esta fala castelán42. y se busca siempre. 46. donde debe hacerse g suave [. que. Vijo.SantaniaríaSandel 1965/66:78-80). que suelen esiropear lanio como la propia. Carballo Calero. la forrna más bella de expresión. jomá). consecuencia para el do espallamento polas aldeas galegas do ensino oficial a meados do século XIX e da falta de preparación dos mestres44. como en ei lenguaje sclecto. cuxo labor negativo ao lle imbuíren ao alumnado esa pronuncia logo os mestres titulados deberían rectificar4". En la literatura. destacando que non se usa en Portugal nin a usan as persoas galegas cultas e insistindo na orixe castelá. en ambas as obras repite as mesmas palabras. conego. A se basear na súa fala natal rianxeira e abordando o asunto desde unha perspectiva estilística. y sólo una influencia persistente y mal encau/ada ha sido causa de la introducción forzada de tan exiraño sonido en la dicción de los campesinos. que a cualifica como "viciosa" ou "defectuosa" pronuncia.] El gallego. pues el ane. así como en la conversación. resalta certas "finuras do falar que non ten calquera". tiarango) en la forma que indica la copla san'rica: Hasme dii-hti que xüejas / y que n» janas. Carrc Alvarellos (1956:964): "No debemos olvidar que muchos de los maestros rurales eran emonces sargentos 1¡cenciados del ejército que carecían de conocimienios pedagógicos". aínda que comeza por afírmar que non quere "maltratala nin gasallala". sin conseguir por ello que esios pronuntien mejor la lengua de Castilla. repudia aquellos que suenan üe una manera áspera y desapacible. 45.. y. mais o que lle causa preocupación da gheada é o feito de conceder patente galega a palabras castelás. los escritores y personas culias saben apatiarse de aquel defecto aieniéndose a la forma clásica de la lengua gallega.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Por eito en el lenguaje puro y correcto no figura la J gutural t'uerie tastellana n¡ ha figurado nunca.. debe buscarse. como g suave la j (garro. Jaüo. Cfr. após sinalar tamén o fenómeno da gueada. 1935) a considera pronuncia "defectuosa" intolerábel na linguaxe culta4'. aunque muy extendido. o mesmo que a gheada. mais observar o seu influxo "no que poida ter de perturbador" no sistema lingüístico galego. Vid. Gosé. considerado como vulgarismo > reehazado por el gallego culto". sen a condenar expresamente. 43. Por estes mesmos anos Santamaría Sande. sin embargo. Vid. cuando las gentes ínculias de la zona costera occidenial hablan castellano incurren en el vicio de pronunciar como gutural explosiva fortísima la g suave (jaio. dedamador o siniple conversanie". redúcea a un fenómeno dialectal e vulgar alleo á lingua culta47. Carré Alvarellos pronúnciase claramente contra a gheada en Í956 por ser un "sonido extraño y desapacible. 47. Cfr. como o non faceren gheada con determinadas palabras (no grupo -ng-) ou diferenzas de matiz na pronuncia.

'gefsmo' da miña nenice.. ou ao máis probe en diios e vocabulario (arrabaldino ou aseñorilado. que llo pareza (G.. Tendo eu sido 'geísla' de rapaz (somenie que dos bós. paréceme a min) nnn vou agora a me poñer sañenio co •geismo'. Mire lo que dice alií en ai/ue/ lcireiro. pois. / puertero de puertería. Caiartm ójín lodos. HRR 48) 48. pasadeiro.. Como recurso estilístico tamén en contadas ocasións é utilizada por algún autor actual para reproducir. os de demro cu barullo r os clefóra coas conchas e comenzaron estes o seu Vilancico nun timo que era asf como quen oia nunhu noile negra ouvear os lobos na rnontaña: San Gosé e maiia Virguen I cuminan paru Belén. máis buníia unhas veces que oulras. non se deixa seducir pola gheada48.. vendo a onde vai cair.«'. e a da sua caiive/a. do seu modelo popular de lingua a gheada salvo como elemento de estilo. facilitando así a sua penetraeión. e ademais dícían 'canjrexcT. pro xa ves que non podo dar ao 'geísrno'.] ! Abre las ponas puenem. Hoy no seffa. polo menos.su i/ue ninguen chegae coa entenceón de pttfnrme. qite perde o tempo. Cimtiños 117). A miña ca. Eu non leñn pelox na /e/igua paru decirlle 11 calquera se chega o caso: '¡Oija usté'. Barros. O máis inquedante do 'geísmo' -deixando de lado a sua dexeneración enfáiiea ou 'supergeismo'-. mañana . é por sustraio e adslraio tombinados.. os nenos mariñeiros i eu coiles. / estas puerias no se abren / mientras que no venja el día (G. decío trabagar. •conjrio' ou 'injles'. Cfr. por iso. Lourenso. Fanthe xa poñer 'juevos'. cóngaro e vnllas. Diesie (1971:29-30): "Sendo eu rapaz. e ainda me kmbro do traballo que rne custou deslronar á 'jaliña' pra poñer no seu siiio á galiña. pra min (daquela) educada nas monxas. pero non 'injles'.Barros. .]. (G. Así. Se non é por sustrato.XOSÉ RAMÓN FRHXFJRO MMO sexa. que para el a gheada é un método de galeguizar o español. c non batida no alpendre pola esguellada chuvia dos montes ou do mar. A nosa 'geada' era imha migalla máis forte que a das aldeias terra adenlro..]. na fala común [-. ou tamén inglas. e a lodo hai que mirar. riamonos dos vraneames que con 'gearen' rexu coidaban xa seren moi enxebres. Contiñm 40—41). ao máis inzadn de castelanismos. un modelo popular e marxinal de lingua: o remedio máisjrande máisjrande máisjrande eh cando unha persoa dea unjolpe dispois un hinchón un hinchón moijrande de nejrón moijrande non sabes collere e fervere unhas poucas estrujas en vinajre que nonfervan moito senón perden moito ásido aquel ásido é o que lle falta paro a estruja (Reixa. mentras que nós ('geístas') dicíamos cangrexo. el que no tenja dinerti. Mesmo para un escritor tan "enxebre" e amante da lingua popular como Manuel García Barros a gheada é unha característica da xente ignorante: Ben que. que serve para caracterizar (e ridiculizar) a fala acastrapada de certas personaxes4". (G. confesándose "geísta" na infancia. Barros. / eles van cania-hs reices.A40 147) Desbota. Paresme que aquí hai un animal. 149 . rion le aloumiñarei".' O que mas pegue a min ha de ser señorito. Barros.' e si lle pareie mal. e non do noso goslo a de lipo funguela. lanto tén pra o caso). Perdóame 'jaliña'. e iso sí que non. xunto con outros trazos lingüísticos. querendo afinar o lenguaxe fuxindolle ás gheadas dos que non sabenfalar. xunto coa gueada.A4£)28) E cando este autor fai falar na súa novela un zapateiro de Noia.¿O que'. / camémolos nós tamén [. algúns deles. 49. meio polo narís [. representa e destaca o seu seseo mais non a gheada: -¿Aínda vos rides? ¡¡ses sinvergonsas! Mt'rame que é isto. é que dá pasaportc de galego enxebre ou. Compréndoo moi ben..

nos últimos tempos tamén se ten reivindicado a gheada. na escola. 7. de otro inodo. el más próximo al caslellano". 1982. ao rexeitaren a gheada. RAG . 53. vid. entre os que se inclúe a si propio. anque non nos molestaría que se ehegara a isto. Publ¡cadasporAnayacomo"Resumedosseminarioscelehradosno Inslitutoda LinguaGalega. Alonso Monlero (1969:41): "Todos nós temos rexeilado. mantendo sempre as mesmas grafías". hoy igual que ayer. Cfr. Teses sobre a orixe da gheada O problema das orixes da gheada é un tema que ten despertado o interese de moitos e destacados filólogos romanistas e que aquí procuraremos sintetizar con brevidade por existiren xa abundantes traballos ao respecto55. como zafia. a súa defensa non supuxo en ningún caso a representación escrita dela nin tan sequera o seu uso oral en contextos formalizados. é unha aspirada xeralmente que. Así. 54. 52. 51. en algures.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. tamén Mariño (1994)e Pensado / PensadoRuíz(1983).' ILG. 50. pasóu a un son semellante 6 j castelán -é o caso de Cambados ou di> Grove. rechaza esia pronunciación. como tamén o fará a gramática que desde o ILG se publica en 1986 ao afirmar que a gheada foi recollida no galego estándar "como pronuncia alternativa ó sistema de non gheada. Alonso Montero xa en 1969 denunciaba que todos os escritores.sie influxo da lingua de Castela é posterior. 6 fin i ó cabo un criterio antigaleguista.pola menor extensión do fenómeno neste caso54. a castelanista e as teses de evolución interna... Pouco despois (Alonso Moniero 1970:44) insistirá no caráeter auióctono da gheada: "Henosanle una nueva contradicción: la lileratura.2. S¡ tio me equivoco esto es síntoma de algo muy grave: creer que el mejor gallego es el gallego menos gallego o. Rei (1977:8): "Na aparición da nosa 'geada' non influíu pra nada 07 dos casteláns. 9. 55. casielanizante.pro e. considerada. Como dixemos máis arriba. estaban seguindo un criterio castelanizante. O escribirmos este artigo non foí pra pedir que de agora en diante se admila eomo normativa nun galego eomún a 'geada'. p. 3. Cfr. unha síntese do estado da cuestión en Femández Re¡ (1991:181-189).Álvarez«o/íV(1986:27). casi unánimente. Vid.3. Tres son as teses existentes sobre as orixes da gheada con algún predicamento: a substratística. Instituto da Lingua Galega / Real Academia Galega. o seseo e máila 'geada' por un criterio.desde decembro de 1976 a xuño de 1977". noia 1.. IM) . p.2. feiia pola Universidade de Santiago de Compostela en !9RO nnn figura a mesma noia. / Hai que lle devolve-la dignidade a este rasgo de noso. Nunha nova edición destas Bases. en boa lóxica. Vid. antigaleguista e antipopulista50.4. easi sislemáticamente. por esta ser unha variante dialectal que non existe en portugués. En 1977 dúas das persoas hoxe máis significadas do Instituto da Lingua Galega publicaban un artigo en defensa da gheada en que negaban a influencia castelá neste fenómeno e demandaban a súa dignifícación social. sobre todo desde posicionamentos lingüísticos próximos da liña oficial que dan prioridade á fidelidade á lingua popular fronte a outros criterios. Cfr.|. Ora ben. aínda que excluíndo desta última posibilidade o grupo ~ng. Normas ortográflcaf e morfolóxicas do idioma gaiego.. Álvarez / F. o noso obxeetivo eraque dunha vez deixe de ser atacada e despreciada na easa. Todas as propostas normativas máis ou menos reintegracionistas exclúen a gheada. Nese mesmo ano as Bases prá unifícación das normas lingüísticas do galego definían a gheada como "un fenómeno de noso" que non podía ser rexeitado52 e nas normas oficiais de 1982 dáselle validez á pronuncia aspirada [h] ao lado da non aspirada [g]53. sen se oporen a unha futura incorporación á norma culta51. Vid. que nos diferencia do castelán [. ou seña antipopulista". coido eu.Vigo. Fonélica e fonoloxía Porén. nos medios de culiura".

anraizame. Mais tampouco estas teses 56. eorrespondiente a la antigua dislribución de los pucblos perleneciemes a la eultura de los 'castros'. Cfr. . pois nada podería xustificar que un fenómeno lingüístico de carácter fonético que se produce por influencia dunha lingua primitiva hai centos e centos de anos tarde tanto tempo en se manifestar. pensamos con el profesor Zamora Vicenle que la 'geada' debe entenderse como una viejísima pronunciación (eon variames. polo contrario. probablemenie pre-indo-europco. Non é este o lugar para debater estas argumentacións en profundidade. 59. y en las que e! 'seseo' suele haeerse presente".é a mellor proba de que HReada galega non (en nada que ver con interferentias estructurais eastelán-galegas.opagale ¡iiega de 1727 serían ultracorreccións e. o acouxo de 1760 e maila forma baja Ue finais do XVIII. tosco si se quiere hoy. Recalde Hernández (1994:344). Todos eles veñen a coincidir en que a gheada se orixinou desde dentro do propio sistema fonético-fonolóxico do galego. a elas se adherirán posteriormente Fernández Rei (1991). González (1981: 64-65): "Por tatito. Pensado Ruíz (1983). Cfr. eomún al gallego occidental y a otras áreas del gallego exleríor. 58. 57. sen interferencias externas. Santamarina (1980:248): "Non é mesler insistir en que a pronuncia r)k > ~-ng. de igual xeito que o galego pode interferi-lo caslelán cando un falante con gheada aspirada d¡ hoxe mugher. a relinuion de 1699eas ogas de migo. tanto pola natureza deste traballo como por ser un tema xa exhaustivamente tratado por J. O príneipal erro dos que iso pensan está m> feiio de identificaren a aspiración da gheada galega uo son fricativo veiar xordo do j castelán. viegh» ó l'alar en castelán. O castelán interfire o galego <> pasar dunha pronuntia taringal (ou laringal) de amigho a unha pronuncia velar en amijo. lamén. ou ó ulilizar caslelanisraos como coleghio. aínda que Schroten acaba por admitir que a causa principal da gheada moi ben pode estar na influencia do castelán60 e Fernández Rei di que se produce interferencia do castelán ao pasar dunha pronuncia faringal ou laringal a unha pronuncia velar. pero opcranie todavía". cando son dúas pronuncías ben diferenes. mentrei que as higiielas e aguares de 1652. y responde a un fenómeno de sustrato viejísimo. L. Cfr. era forzoso que este fotiema orixinario se resolvera en tódolos contextos da mesma maneira". y aun no muy segura nolicia de existencia de la geada en gallego nos ia suminisira una carla de Sobreira a Gómez de Ortega de 1794'". preindoeuropea posiblemenle. Mais tendo en conta que os primeiros testemuños de gheada parecen corresponder á segunda metade do século XVII ou mesmo do XVIII5*. 60.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO A tese substratística. Cfr. Vid. pódense acepiar como documenlatións seguras de gheada a prólojos de 1697. Pensado (Pensado / Pensado Ruíz 1983:45): "la primera. pois de ser así tamén se produciría neste caso62.quen acrecenia i¡ue iso "no equivale a decír que toda lagheada se deba a influenciacastellaria. Femández Rei (1991:186-187): "Tampoueo parece convintenie a explicackm por interfcrencia do caslelán. Cfr. tamén chamadas autonomistas59. Rabanal (1958:215). Vid. L. Para Santamarina é o paso de domingo a dominco (o paso do grupo [rjg] a [rjk]) a proba definitva de que a gheada non ten a súa orixe no castelán. mecánicas e estruturalistas. As teses internas. sí). foron formuladas simultaneamente na revista Verba en 1980 por Jan Schroten. Fernánde/. Schrolen (1980:22l). mais non antes*1'. Prieto Alonso e Antón Santamarina. J. Mariño (1994) e Recalde (1994). estas iníerferencias daríanse unha vez que se deu a aspiración do K en gulego. os dous primeiros desde unha perspectiva xenerativista e o último desde un punto de vista funcionalista. concédelle unha orixe prerromana en relación coa cultura dos castros. Mariño (1995:36): "Na miña opinión. a maioría filólogos da Universidade de Santiago vinculados ao Instituto da Lingua Galega. Se existira realmenie aversión dos galegos polo /g/. Pensado e C. Cfr. non resulta estraño que esta tese estea hoxe totalmente desacreditada. entre outros. Cfr. creemos. pois. perpetuado en las divisiones más niodernas. xeografía). ha de imerpretarse tomo una manifestatión más del arraigado primilivismo de la cultura y la lengua rurales del Noroeste hispánico. por tamo. 61. defendida por Zamora Vicente56 e apoiada por Rabanal e por Fernández González". 62. probas indireclas tia exisleno-ia da gheada conlida.s en doeumenios redactados en casielán". pueslo que e¡ cambio que considero detisivo [g] -> [k] no puede achacarse a ella". pero non antes". más tarde de loealizacíón romana con 'centurias' (o 'castella'). gheograffa sen adaptalos á ibnélica galega (colexio. Zumora Vicenle (1986:24): "La geada.

Mariño<1995:57-59). tamén chamada. a tese que nos parece máis convincente é a tese castelanista. exposta detalladamente polo profesor Pensado en 1970 e reafirmada por el mesmo e por Pensado Ruíz en 1983. como se dunha lingua normalizada se tratar. sendn que eslá por nba". estamos vendo como dentro do sistema galego se pode xustificar o paso do plural animáslanimais a animales^ ou o de Galiza a Galicia e de nagón a naciónM sen acudir a factores externos. sobre todn despois do iraballo de J. e a outras realizacións. pois procurar unha explicación para/nn proceso de que previamente se coñece o punto de partida e o punto de chegada non semella moi relevante. Por iso. [fi] ou [x]. mais. senón lingua superposia diglosicamente: non é só lingua veciña. adstratística6". polo outro. 66. Cfr. Scx^iolingüisiicamenle. n. sobre todo cando afirma que a "peneiración do fonema frieativo velar xordo do castelán en galego non parece ter unha relación direcla coa aparición da gheada no noso idioma": e aínda moilo máis cando sostén que a "gueada lampouco parece esiar directamente relacionada coa mcapacidade dos galegos para pronunciaren o fonema frieativo velar xordo" (1994:217). 152 . lamén Fernández Laje (I9R9:6I2|: "A 'gheatia' nom é urn fenómeno de aparí^om esponlánea. Por um lado. 67. Vid-Femández Rei (1991:64-65). en concordancia co pensamento popular que a asociou a unha má pronuncia por interferencia do castelán. despreo63. Coñecidos os resultados. tamén se pode xustificar o contrario. que se superpón como lingua do poder. mais igualmente o podería ser para outros resultados diferentes. um mínimo de capatidade de aprendízado eorrecio. calquera demostración pode resultar coherente e rigorosa se se fundamenta convenientemente sen entrar en contradición con principios universalmente asumidos pola ciencia lingüística. L. Desde dentro dun sistema üngüístico pódese achar explicación para case todo. Neste sentido contrasta o uso da gheada por parte de Mirás. pretendermos explicar mudanzas lingüísticas que se producen nunha lingua dominada en conflito con outra dominante sen termos en conta este factor ou sen lle dar a priori un papel hipoteticamente digno de consideración. Adescrición do pasode [g| a [h]. Pensado(1983). resúltanos moi aventurado e pouco fiábel.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Vid. O galego malvive durante séculos co castelán. de feito. Ora ben. Fonética e fonoloxía nos parecen especialmente significativas a pesar do rigor e fundamentación con que puideren estar formuladas. en troca. pode ser coherente fonética e fonoloxicamente. senón que foi a que viñeron sostendo a case totalidade dos estudiosos da nosa lingua até o período actual. o español en relación ao galego non é adstrato. Trata-se dum fenómeno euja apariíom requer circunsiáncias muito especiais. De entre os defensores das teses internas quen máis atención presta ao contexto histórico-social é Mariño (1994). como xa se viu. um máximo de tensom diglóssica e. fruto neeessário ou lendencial do coniacio üiglóssico entre as línguas galega e espanhola. defensores da nosa lingua e por iso mesmo inimigos da gheada. como única lingua oficial. socíaliza^om dumha aprendizagem defecluosa". ai'nda que algunhas das súas conclusións nos semellen arriscadas. até no último recuncho da Galiza. Mais convén precisar que tal tese non foi defendida en solitario por estas dúas persoas". e isto non se pode ignorar á hora de explicar certas mudanzas65. feito que explica o seu desprestixio e o abandono que dela fixeron practicamente todos os escritores en galego. Facemos nosas as palabras do profesor Ferreiro (1995:280. 64. coidamos que de forma impropia. e nel parécenos tamén achar unha menor conlundencia á hora de rexeitar as leses caslelanislas. 65. 401) cando rexeila a denominación de adstruio para o español con relactón ao galego por falsear a realidade da siiuación do noso ídioma: "Certamenie.

sible. / pois i/ttí' pura dar ó voto / foi baslame o deputodo. Caraxifi. L. Se ben no prólogo á súa gramálica senta n príncipio de que linguas como a galega deben desaparecer no futuro. parte de que durante a Idade Media non existía en galego (nin no castelán) o son fricativo velar xordo (ou sonoro). Poco importaba que Saco y Arce sofiase con resuciiar el gallego. mais xa a meados do XVIII se denuncia a confusión de /g/ e /x/ entre galegos que se ven obrigados a falaren en castelán.]. Barros etc.. co que entra no sistema galego un son estraño que se reproduce aproximativamente como /g/. aínda que loxicamente con menor repercusión. camiño tamén seguido polo portugués. al igual que su gramática.4. 'incivües'. procedendo entón á adaptación para tal fin do /g/ (máis raramente /k/). Valladares. a grandes trazos e sen entrarmos en todos os pormenores. así como en Portugal. Victoriano Taibo. que defendían la tradición de siglos. na "Alborada" final da obra non faltan versos de gabanza da mesma: Tempo e ca nosa ienjua / xa chejase á estudiarse.. Cuveiro. G. del médico \ del amn para que lograsen entender las mamillerías de sus subordmados gallegos". Mirás. Pensado (Pensado / Pensado Ruíz 1983:60). L.i los modernistas casiellanizanies. del hacendado. y Irataban de 'ídiolas'. Cfr. Carré. 1864: 145-146). si no a amarla.2. Argumentos afavor da tese castelanista As razóns que semellan máis convincentes e definitivas para a asunción da tese castelanista son. el que espera iranquílamente que la civilizaeión |el castellano) se irague a !a barbarie (el gallego). / xa non ha de rexoubarse I que e hirmá da castilíana (Mirás. un novo son. / Ajora xa non cuxpirán / canda queiran escoitarnos. que vefan cómo el casteUano daba un nuevo zarpazo en la fonética gallega. Cuveiro. A tese de J. que además haefan reír a los correelos hablanies del casiellaiio con sus gueadas y geadas.). A gheada aparece claramente documentada a fins do XVIII en Santiago e Ribadavia. coincidindo coa acentuación da castelanización da Galiza. I Lojo a íenjua dos jallejos. 70. 3. 'bárbams'. Se nese momento o galego dispuxese dun son similar a [h] acudiría a el en vez de a /g/. VÍd. reeoñecendo Sobreira que se produce por causa do castelán. moi brevemente sintetizada. I falaban comn nosouims / n<> lempo í-iilií reynamn. J. cada vez máis desprestixiado por substituír o /x/ castelán.es el complacienle con la geada y se llama F. En todo o territorio galego hai exemplos escritos de gueada. cos deostos de que é obxecto por parte da maioría (Saco Arce. Pensado (Pensado / Pensado Ruíz 1983:90-92). Nesas zonas o galego adquire. cuandn lo único que deseaba era enlerrarle lo más rápidamente po. etc. etü.. con conseguir que los galiegos aprendiesen. . en (roca Saco y Arce. / á mayor parie de elas / en jaUejo as nomearon. J. _„ . "Hasia se da la curiosa contradicción: el de la gramálica provisional. I xuro os meus cravns di> carrti. y hasta hay quien le reivindíque como defensor de esencialidades fonélieas del gallego. f . confusíón que ten o seu foco nas zonas máis castelanizadas e que se vai transmitindo ao galego 'champurreado'. L. / 0s nosos reyses antijus / Filipea orastne e Calrras. 69. coinciden coas da gheada actual 70 . / E as leyses que nos codejos / iscribiron laninx sabius. pois este era obxecto de burlas. al menos a no vilipendiar su propia lengua.2.Xosé RAMÓN FRHXEIRO MATO cupado en principio pola sorte do galego fis . o galego non dispón de ningün son parecido a este. producíndose a circunstancia de que as zonas máis castelani/adas. Valladares. as seguintes: 68. í'ronle a Mirás. mais en troca de perder o /g/. pois. que ponía su Gramática al servicio del confesor.. Pensado. que tamén defenden que ten a súa orixe no castelán69. como /h/ ou como /x/. del caballero. as costeiras.4. co que se orixina primeiramente o fenómeno da gueada (pronuncia do /x/ castelán como /g/). mais cando no século XVII nace o fonema /x/ castelán. no parecen gozar de muchas simpatías en esle particular [. / porque á nay da nosa lenjua / a Latina foy.

aínda que en noia rexíslre as impreciias referencias á gheada en Paredes de Coura (Minho) t'eitas por Alves Pereira e ao Allo Minho por Carballo Calero (1968:99). comportándose a fronteira política como fronteira do fenómeno lingüístico da gheada.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Para rebater os argumentos de Santamarina. fonéticas ou morfolóxicas maiormente. além disso. afirma: "Sofre. já). Pouco importa agora que Mariño (1995:36) se incline por lle dar validez xa a documenios do século XVTI mentres J. Á parte desta consideración de carácter xeral. -•'-. Así parece entendelo tamén Teyssier (1982:39) cando. referirse a unha persoa como don Anguel. Pensado íPensado / Pensado Ruíz 1983:45) prefire esperar a fins do século XVIII. Álvarez (1991:524). aunque sea mínimo. ainda que xa fora antenormenle crilicado por J. e j (ex. no sólo con -ng. Para Pensado despois "el fenómeno pasa al gallego. feito sen precedentes tanto noutras fronteiras políticas cando as mudanzas se producen de forma natural. e en canto non se demostrar o contrario. Iransformavao. é sospeitoso de se producir por interferencia dela. L. Fonética e fonoloxía Primeiramente.). Pensado (Pensado / Pensado Ruíz 1983:84-89) afirma: "Nada hay en la historia del prnceso que pueda servir de apoyo. Esta ausencia de gheada no portugués é destacada mesmo por algúns dos defensores das teses internas74. Desta forma. Mariño (1995:30-3 l)iamén di que se iratadun "fenómeno exelusivo do noso ¡diomaedescoflecido en xeral polo portugués. incluídas as sibilantes sonoras. para acabar coincidindo total ou parcialmente con ela.(para Aranjuez) e Ánguele / Ánquele (para Ángel). curiosamente excepto un tan importante como a gheada. ao se xerar a gheada. parécenos válida para casos de linguas como a nosa a seguinte formulación: calquera mudanza lingüística producida nun contexto diglósico na lingua dominada en dirección á lingua dominante. pronúncia inierdenta! do anligo (•. L. no período en que o castelán se impón ao galego como lingua oficial e lingua do poder ao longo dos séculos XVII e XVIIF'. así de esle modo de adaptación y paralek> sordo de la Ktieada. L. Para xustificar a solución en /k/ apóiase no portugués. L54 . para manter a coniinQación que non hai coetaneidade entre a gheada e a queada (-ng. pois esta ai'nda non existe nos texlos de Mirás. igual que aconteceu con outras mudanzas lingüísticas." 74. R. ao comparar o consonantismo do galego co portugués afirma con rotondidade: "En portugués non exisie a gheada. sen que se teñan achegado argumentos consistentes en contrario inclusive nas falas fron71. alén dunha reterencia persoal a Kr ouvido un "g baülante aspirado" en Barcelos. em loda a parte oddemal da Galiza. e nisto non parece haber grandes discusións. Pensado (Pensadn / Pensado Rui'z 1983:64ss. /x/ ou mesmo /k/ 7 ~. senón que dunha forma ou doutra todos están presentes a ambas as marxes do río. -ss.de los castellanismos con gueada sino también en las voces tradicionales gallegas". Por noso turno. 72. do % oclusivo em uma fricativa velar surda idéntica -dojola do espanho! contemporáneo (Irata-se do tenómeno chamado geada). esa variante de -nk. J.: coier. 73. a interferencia desta lingua debe ser tida como a causa que explica o paso de /g/ a /ft/. Penaado (Pensado / Pensado RUL'Z 1983:57). onde todos os demais fenómenos. podemos engadir que aínda hai pouco lempo reiteradamenie lcmos ouvido un profesor portugués que. a la idea de la exisiencia de unha /h/ en el gallego de los siglos XVI-XVH". en principio. que se confundem com f. achan algún tipo de continuación. Fernández Rei (1991:177) fala da gheada como unha ínnovación fonéliea do galego "inexistente nan ttuiras linguas neolaiinas. coser. nin sequera na ponuguesa coa que compane unha orixe común". practicamente non saberiamos citar ningún fenómeno lingüístico que morra totalmente na fronteira do Miño. onde se adaptou o /x/ castelán como /g/ au como /k/ en casos documenlados como Arangüés / Araiiqiié. L. como lantos oulros. anque presenta certas semellanzas coa chamada gorgia toscana". a razón principal a favor da tese castelanista é a ausencia total de gheada en portugués. rexeiladas por J. como na fronteira do galego co portugués. nin se menciona nos estudios dialectais". eic.en las palabras gallegas. operadas nestes séculos". ao falar da evolución do galego a parlir do séeulo XVI. uma série de evohifóes fonétieas que váo afastá-lo uada vez mais do portugués: ensurdecimenlo das frieaiivas sonoras escrilas z. gosta de falar español na Galiza.e x. este reeurso á gorgia toscana para xustificar a lese da evolución intenia foí destacado por Femández Rei (1991:188). en las zonas más castetlanizames puede surgir (y muy tardíamente: comienzos de nuestro siglo).> -nk-).

Cfr. ¿. tampouco os fonemas se manexan inocentemente. este parece un argumento definitivo a favor da tese castelanista e en contra das demais. coa mesma estrutura.Todo gallego que accedía a la cullura luvo. Pensado (Pcnsado / Pensailo Ruíz 1983:80): "Imaginan que no saben el resultado de una /gf en el gallegodela geada. de que primeiro apareceu a gueada en galegos que intentaban utilizar o castelán (tamén por igual motivo en portugués) e logo como consecuencia dela a gheada no castelán (corrección idiomática) e no galego (incorrección)77. / Por eso las explicaciones 'internas' del origen de la geada gallega.1 un fm conocido. De non ser así. non só en expticar a orixe da gheada galega. como acontece en todos os ámbitos. cousa que non sucede en Portugal. su periodo de gueadu al hahlar easiellano y la relifiiiion de Fr. Pensado (Pensado/ Pensado Rui'z 1983:64—71). sen que isto supoña que tales condicionamentos derivados da filosofía lingüística de cada un sexan absolutos. pois é a interferencia do castelán a que explica a presenza da gheada na Galiza. si hablaba la lengua vemátula. Nueslro problema no es sólo explicar el por qué de la %eada ¡itiUef!" sino también el por qué de la estabilidad de la /g/ en portugués. 76. en canto os portugueses. mais tamén en explicar por que non se dá en portugués76. y eso hasla ahora no se ha hecho. Se a gueada (Anguele. se olvidan de que por encmia del gallego está el casiellano y a su lado eslá el ponugués". pois. J. Outro argumento destacado é a constatación.por que razón no perduró eti portugués? ¿Quién estranguló o abortó esa fricaíiva gulural o velar l\\l o /x/ que lenían los descendienles de los pueblos castreños que llegaban hasta el Duero? Suponemos que nadie porque nadie puede deslruír lo que no existe. Arangüés. 70). . quen afirma: "En conclusión la geada no rebasa por el sur la frontera portuguesa y es extraño que la frontera poh'iica delimite lan bien un hecho fonético y propio de una comunidad lingüíslica que era ídéntíea a ambos lados del Miño hasta el siglo XV!. L. No entanto. hai que darlle a razón ao profesor Pensado cando afirma que intentan operar cunha lingua "pura e incontaminada" que non existe e que explican un proceso de resultado previamente coñecido sen daren conta de por que outra parte desa mesma lingua histórica. EÜ deseonocida en Portugal.Xosé RAMÓN FREKHRO MATO teirizas coa Galiza75. Martín Sarmiento son testigos del hecho. isto explica que os galegos sentisen unha necesidade cada vez maior de aprenderen a pronuncia /x/ do castelán e que por incorrecta xeneralización desta a casos de /g/ se orixinase a gheada. Pensado (1983): ")a perspecliva histórioa t¡ue imponen los datos que hemos ido recogiendo nos obligan a siluar la gueada anles que la geada" (p. por o período de monarquía dual baixo a hexemonía de Castela durar só sesenta anos (1580-1640). J. al tln llegaba la geatlu y con ella la imegración en el sisiema". L. aguares ou religuióri) é o procedemento seguido en Portugal e na Galiza para adaptar o fonema castelán /x/ e se este fenómeno suscita entre nós burlas por existiren xa moitas persoas con dominio correcto da lingua ofícial. Son os que defenden a tese interna quen debían explicar a ausencia en portugués. J. interferencia que non se deu en Portugal. Cfr. parece que clara. Quen quixer profundar na separación entre galego e porlugués ten na gheada un bo argumento a favor. 43): "Desde el momemo en que se hace la alfabeiización de los gallegos en easlellano con /x/ cada hablante gallego liene su fase de gueada y geada al hablar casiellano y esta última se tornaen correcciiin idiomáticasi es correetamenie aplicada. entre outras razóns. En consecuencia. y nos explican como a Iravés de una seríe de cambios orientados . L. son demasiado 'imemas'. O problema estaría. quen quixer unha maior aproximación entre ambas as pólas do mesmo tronco lingüístico ve na gheada un obstáculo. Si era fenómeno antiguo. cousa que non fixeron. 31): "la gueada es la más anligua tbrma de adopción de la /x/ en gallego" (p. non sofre o mesmo proceso. se llega a una IfJ. pois casos hai en contrario. Así o demostra. libres da influencia castelá e mesmo con acentuado sentemento anticastelanista 75. Es evidenle que al no exislir el ingrediente castellano falia e) proceso determinador de la adaptación de la /x/ casiellana y en consecuencia el resuliado de la geada" (p. Benito Mosquera o el Guerónimo de Fr.coidamos que moi convincentemenle. 77.

156 . L. compra. de onde cabe derivar que foi un fenómeno máis ou menos xeneralizado. polo empeño dos mestres en desterrala. e por tanto non pode exercer a influencia que cada vez máis ten entre nós. y Je de la Gae. aínda que dubidosos para Pensado. o bilinguismo diglósico leria terminado por desembocar num monolinguismo: portugués se -como se passou. Vid. se é que realmente o foi na mesma medida do que na Galiza. hoxe galego ou non. pois en todas elas o cura o utilizaba nas súas relacións polo menos formais cos fregueses. Fonética e fonoloxía após a recuperación da súa independencia poh'tica. o castelán xa fora desterrado de Portugal como Hngua de poder. lomando de lodos los otrm y tanibién del prúximo portugués. cando parecen comezar os primeiros testemuños documentais. administrativamente español e. Monforte de Lemos ou a Terra Chá. por todo o dominio xeográfico do galego. matrimonio. Así se pode explicar a presenza da gheada. oyzea como los de Pontevedra. tanto nos Ancares de León como en Pedrafíta do Cebreiro. ainda nom atreigado socialmenle. non sentisen tal necesidade.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Vásquez Cuesta (1988:123). e por tanto non se xerase a gheada. 4. que. ouvéa o uaüi en los dipiongos a la portuguesa como los ludenses. Esa imposición do castelán como lingua do poder e lingua oficial na Galíza comprendeu uniformemente todo o territorio de fala galega. venda. xustiza etc.o mestre vehiculizabaoensino. aiiiique la pmnuncian algunas veces. es por remedar o imitar el castellano. pois aí a súa implantación sería moito máis profunda*1. testemuños gráficos de gueada en J. aluguer etc. Resulta moi üustrativa a primeira proba fiábel da existencia de gheada que a fins do XVIII nos nt'rece o Padre Sobreira nunha earla a Góme/ de Orlega ciiaiia por J. etc. chegou a todas as vilas e aldeas. "Arrastado durante um perkxlo de tempo mais ou menos longo. pero seseando como los santiagueses. Pensado (Pensado / Pensado Ruíz 1983:29): "en e¡ partido de Ribadavia. rezos na igrexa ou rezo do rosario na intimidade familiar. castelhano se fosse totalmenle assimilado e se canvertesse. o castelán estaba tamén presente como modelo a imitar e como lingua do poder (e por conseguinte lingua superior) que todos nalgunha ocasión (escola ou catequese. náo só admmistrativa como cullural e vivencialmenie. 79.alíonde o houbese. De aqui les resutta el trocarlo todo haciendo Gue de la Je. senón máis ben todo o contrario. ocasiona en su comarca un otro idioma que.) debían intentar aínda que só fose "chapurrear". conviníendo con eüos en nn lener la letra J. bautismo. freando de paso o avance do bilingüismo diglósico7". L. A única tliferen?a possível é que ali a 'gheada' fosse um fenómeno mais recente. aínda que nas aldeas o monolingüismo en galego se mantivo case integramente. para o que precisaban aprender a pronuncia do /x/. Cfr. Pensado (Pensado / Pensado Ruíí 1983:22-31). de gheada en galego. Logicamenle esla pressom suficienie nom existiu quando o processo foi iniciado nouiras áreas". Xa se viu con anterioridade que na provincia de Lugo a gheada se bate en retirada. Su propia letra es la G griega y si las truecan es por mezcla del castellano". mais sen tanto éxito. Cfr. en castelán e en castelán se facían os documentos e certificados (nacemento. em prov/ncia e?panhola".Portugal recuperasse a sua independéncia.). o que nos fai pensar que se a Galiza alcanzase a independencia de Castela nesa mesma altura tampouco no galego existiría a gheada79. empeño que tamén terían na zona occidental. Por tanto. 78. como inicialmente se viu. como previamente acontecera coa gueada80. confesións.som sócio-lingüísiica suficiente para levar á sua supre^som. Feraández Laje (1989:613): "üra bem. Sobre esle estádio exisiiu umha pres. 81. Resulta xa un lugar común afirmarmos que a zona máis castelanizada da Galiza é a costeira e a menos. entre outras cousas. ÍU. Cara a fins do XVII. como tal lingua oficial. a prcssom do aparelho escolar (e nom só) contra a 'gheada' exisliu em toda paríe. aínda que nuns sitios se enraizase máis que noutros por estaren máis ou menos castelanizados.

Saco Arce. que desde os primeiros iempos da súa exislencia a gheada foi prascrila no rexisiro culto e. un signo de ignorancia e vulgaridade. 84. xa sexa en termos aniculalorios. polo menos desde o ámbito das persoas cultas. [fi]. Desta leoría xorden. o seu propio son. máis castelanizadas. como se pode explicar que todas estean equivocadas? Por que Rosalía*4. Por último. como a ninguén estrañou a sonorización das oclusivas xordas intervocálicas ou o enxordecemento das sibilantes. Valladares e tantos outros deostasen un trazo lingüístico caracteristicamente galego e alén diso se empeñasen en llo atribuír ao castelán sen teren fundamentos para iso? Cando a unanimidade na descrición da orixe do fenómeno é tan xeral e mesmo algunhas testemuñas están próximas no tempo á súa xestación. Só nun ranlexto iorlemenle diglósico como o galego e cunha fnrte castelani/atión na /ona cosieira isto se acabou producindo. chegou a ser obxecto de virulenlos e coñecidos deostos". poderíase supor que a superfieialidade da implanlación da gheada no imerior fixo posíbel a eficaeia da imervención represora. CuveÍro. sen máis. por tanio. resulta un tanto sorprendenle. [K]. 157 . Más claramente aparece este duaüsmo en el easo de ia geada. este é moito máis fácil de erradicar alí onde a súa implantación foi menor". a gheada (e tamén antes a gueada) é xeralmente desprezada e os que a usan son obxecto de burlas e ridiculización por a consideraren. afectando só determinadas palabras.an a ir á escola". Se a gheada fose xerada espontaneamente polo sistema galego a súa presenza na lingua sería sen dúbida asumida como algo natural e a ninguén estrañaría.XOSÉ RAMáN FkHXEEO MATO o interior das provincias de Lugo e Ourense. xa sexa en lermos cognitivos. como sinalaba Rafael Dieste referíndose a Rianxo.que os galegofalante<i iletrados nun principio adaplaran o [g| para reproducir o [x] castelán e. Ou Recalde Fernández (1994:363): "As testemuñas literarias do século pasado que recollen esie risco dialectal para caraeterizar rústicos ignoranies e os xuízos de valor emílidos íncluso en obras onde se presenla o fenómeno dende un punio de vista científico demóstrannos que constiiúe un estereotipo lingüístico altarnenle estigmalizado". Sobreira. esquecesen. ou por que os nenos galegofalantes residenles en zonas non gheadtffonas (especialmente nn rural). 83. [%] etc. que é nas vilas costeiras. que Rosalía absolutamente rcchaza. como todos recoñecen"3. Curros. quien consideraba espurio este sonido en gallego". feiio de que aínda fican testemuñas vivas.xa era tarde para parar un fenómeno consolidado. andando o século XX. Pon82. Por outra parte parece que no interior a gheada non tivo esa xeneralización. Cabería preguntarse. Ou podería acontecer que Sarmiento. perante unha reacción xeral contraria ao fenómeno. pur que os galegofalantes 'ileirados' de Lugo e Ourense liveron máis éxito cós de Potitevedra ou A Coruña en imitar o [x] castelán sen provocar inlerfercncias no scu propio sislema. ademais. da mesma forma que as persoas que aprenden unha lingua eslranxeira non trasladan os fanemas desta para a súa propía. onde hoxe fica moi pouco da gheada. cabe reflexionar sobre unha cuestión máis elemental: se desde a súa orixe. non mostran a mesma tendencia de reproducir o |xj castelán co [g/y] gaJego tando come/. a reíiposta semella clara: xusiamenie a escola reprime o fenórneno só ci>n ensinar a disiinguir con claridade no español entre [g| e [x] na procura da corrección idiomática. Desta forma se pode responder ás obxeccións que Recalde Fernández (1994:344) fai á tese de Pensado. Mariño (1995:37): "Semella. onde achamos a realización [x] do castelán. e mo¡ pouco convmcenle -especialmente cand« non se ofrece ningunha descripdón do proceso. pois parece lóxico pensar que. por que será? Os hábitos articulatorios non aparecen dun día para outro. de acordo eo testemuño de Carballo Calero ao falar da lingua da aulora (1972:15): "Aunque su lengua sea generalmente popular. de acuerdo con Murguía. E tamén o seu marido Manuel Murguía. xunto co aumenlo da escolarizaeíón e a conseguinte rcpresión do fcnómenlo. Caberia engadir que xusto se perdeu o [g] só alf onde a castelanización tbi tan intensa que provocou a xeneralización da gheada e lal confusión no sistema que fixo necesaria unha clarificación por redución a un só fonema. deixen de ter tamén a súa orixe no castelán. que influiría en Rosalía neste sentido. pois todas elas serían intentos de reprodución de tal son. Canlo aos nenos de zonas non gheadúfonas. Por iso hoxe a gheada pervive nas provincias da Coruña e Pontevedra e está en total recuamento nas de Lugo e Ourense. hay aquí un principio de dislinción entre lengua dialecial y lengua común. unha serie de cuestións de difícil resposta. cando afimia: "Ao meu entender. despois de tantos esforzos. por exemplo. pode xustificar que non interferise o sistema. E aínda se pode engadir. sen que as outras realizacións [h]. Cfr. o que. pois cando se xeneralizou o meeanismo que podía deler o fenómeno -a escolarización.

Non faltan hoxe. tese agora dominante entre os especialistas. que non debe formar parte do modelo estándar que o galego necesita. sen interferencias alleas.4. Os antecedentes anteriormente vistos e o coñecemento da realidade lingüística actual parecen desaconsellar calquera intento por lle outorgar á gheada outro status diferente ao de unha variante dialectal máis. persoas ou grupos que. Castelao. non reúnen os inconvenientes deste? Razóns pragmáticas de carácter sociolóxico. teñan a tentación de se comportaren en coherencía co seu pensamento a respecto dela e por tanto de a incorporaren á súa práctica lingüística formalizada. a un trazo dialectal desprestixiado e negativo no proceso de recuperación lingüística se lle ten de dar un tratamento diferente ao de fenómenos dialectais tampouco incorporados ao estándar e que. entón. ao mesmo tempo. aínda que así non fose. senón que a ignoraron totalmente? 3. amantes e defensores da lingua galega non só a non utilizaron nunca. A súa orixe xa foi sancionada como castelanista pola conciencia popular e pola conciencia ilustrada dos nosos precursores. mais non ten tal recoñecemento na escrita. E isto fundamentalmente pola carga pexorativa que historicamente foi acumulando como signo de rudeza e de incultura.2. Manuel Antonio e tantos outros escritores de zonas claramente gheadófonas e. mais que non a todos convence. como se acaba de ver. proxectada á súa vez sobre o idioma galego no seu conxunto. por conseguinte. Porén. alén diso. a desconsideración social en que se acha e o alto custo que para o prestixio do idioma tería a súa revitalización desaconsellan calquera medida ao respecto. parecen aconsellar deixarmos a gheada como máis un trazo dialectal do galego.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. A gheado e o estándar lingüístico Na conformación do estándar lingüístico actual a gheada obtivo recoñecemento oficial. O uso oficial e formalizado da lingua mantena na práctica afastada do estándar tamén no ámbito oral. 158 .2. Tamén parecen existir argumentos contundentes e definitivos para mantermos a mesma tese desde postulados de hoxe. un factor que podería coadxuvar á defensa ou potenciación da gheada non cabe dúbida que sería a demostración da súa orixe interna como fenómeno xerado dentro do noso propio sistema lingüístico. aínda que só como pronuncia alternativa ao sistema de non gheada. cando menos. Non semella razoábel sacrificarmos esforzos por beneficiarmos unha característica fonética que naceu baixo o estigma da inautenticidade e da incultura e que en máis de douscentos anos non foi quen de o superar. No entanto. cando menos no ámbito oral. vendo na gheada unha característica "de noso" presente na fala popular e aínda bastante estendida territorialmente.5. Por que. Fonética e fonoloxía dal.

aparecendo unicamente en posición explosiva inicial ou medial: chamar [tja'mar] achar [ae'tjar] Tense debatido se /t J7 constitúe un grupo fónico monofonemático ou bifonemático. como se ve nos usos lingüisiieos tbrmais xerais no galego de hoxe. este grupo é monofonemático e africado (oclusivofricativo). Os fonemas fricaüvos 3. que en voces patrimoniais ou semfcultas só aparece en posición explosiva seguida de vogal: faro ['faro] feliz [fe'liG] café [ka'fc] 85. se este o reducimos a cero obtemos un signo linguístico diferente.2. mais o primeiro. Cfr. incluso naquelas persoas que utilizan a gheada na conversa informal |. pois. xa que o primeiro é un son e o segundo é a suma de dous sons. diferente de [t + J]. ao que cualiñca como oclusivo fronte aos fricativos e fricativo face aos oclusivos.4. 3. 86. Consta dun primeiro elemento oclusivo [t] e un segundo fricativo [/]. [t]. por tanto. observa que o segundo segmento fónico do grupo [t j*] pode ser substituído por [r].]. é un feito que a xeneraüdade da poboatión len unha mellor coníideración da prommcia con /g/.1. [t J] é. formando por si só unha serie diferente da oclusiva e da fricativa.XOSÉ RAMÓN FREDÍEIRO MATO pois é totaimente válida na nosa opinión a afirmación de que "un modelo exemplar de pronuncia ten que estar asentado no recoñecemento social"*5.. /s/ e /JV.. O fonema fricativo labiodental /f/ ten como única realización [f]. proba de que o elemento fricativo do grupo é pertinente e. non pode ser substituído por ningún fonema consonántico. Ofricativo labiodental /f/ Os fonemas fricativos son todos orais e xordos: /f/. dando ['trato]. Vid. que constitúe un único fonema. Independeniememe da nosa npiniiin. /0/. . Veiga Arias™. VeigaArias (¡976:101-102). partindo do exemplo chato ['t Jatoj e da existencia de lato ['tato] e xato ['Jato]. tato. e parece claro que un modelo exemptar de pronuncía len que estar asentado no reeoñecemento social".2. O fonema africado ftjl O fonema africado palatal xordo /tJ7 represéntase mediante o dígrafo "ch" e realízase sempre como [t J]. Regueira (1994:54-55): "Perodefeilo xa parece que ha¡ unha decisión social lomada con claridade a favor do galego con /g/. 323.4. o que vén demostrar a indivisibilidade do grupo. da nrise deste fenórneno ou da súa xustificación lingüísiica.

2.4. o. no galego común. tendo.3. Fonética e fonoloxía Ou formando grupo con /R/: frouxo ['frowjol freixo ['frejjo] enfraquecer [érrjfrake'Ger] Nos cultismos tamén pode formar grupo con /1/: flufr [flu'ir] [afli'tigo] É raro que apareza en posición implosiva. i) e "z" (seguida de a.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. u en posición explosiva e sempre en posición implosiva). 4.4): cruz verde ['kruG'geróe] luzbranca ['luG'grarjka] Non forma grupos consonánticos tautosilábicos a non ser con /R/ en casos de pronuncia relaxada non representados na escrita estándar: cereixeira [Oerej'Jejra] / [0rej'Jejra] 3. Ofricativo interdental 191 O fonema fricativo interdental xordo /6/ está representado polas letras "c" (en posición explosiva seguida de e.2.3. facéndoo só en voces non patrimoniais introducidas na lingua modernamente: difteria [dif'terja] naftalina [nafta'lina] /wí/Tnaejf] 3. como única realización [0] en posición explosiva: fácil ['faGtt] zarzallo [9ar'0íeAo] macio ['ma9jo] En posición implosiva ante consoante sonora realízase sonorizado [0]. O fricaüvo alveolar /sl O fonema fricativo alveolar xordo /s/ en posición explosiva realízase como apicoalveolar [§]: 160 selo ['selo] cousa ['kowsa] .4. aínda que raramente aparece salvo por fonética sintáctica en sílaba fínal de palabra seguida doutra que comece por consoante sonora (vid.2.

que en posición intervocálica e implosiva tiende a pronunciarse alveolar fricativa sonora. allemando coa rotatizacirin no Val de Verín e mesmo podendo ehegar a desaparecer en casos concretos no ancarés. constatara con anterioridade que o rotacismo é un tenómeno "panicuiarmenie frecuente" en lerritorio galego que afecia u fala popular e cunha ampla xengrafía. destacando que "en todo caso la r resullanle es fricativa". Femández Rei (1991:214) sinala que a aspiración do -s implosivo se rexistra esporadicarnenie no occídente da Coruña. e en menor medida perante as xordas /f/ e /9/ ou mesmo /J/87: escindir [erOín'dir] lesma ['lerma] Menor extensión ocupa o fenómeno da aspiración en [fi] do /s/ en posición implosiva88: desde [defióe] espantallo [efipán'tseAo] 3. 161 . quen subliña o carácter fricativodore sinalacomo zonas de rolacismo amaiorparte das provincia!. especialmente na zona suroriental. partmdo da fala de Amaía. con lo que queda cerca de la r simple. consistente na realización do /s/ implosivo como [r] en posición interior de palabra ou por fonética sintáctica ante consoante sonora. Tamén Lorenzo (1975:136).FernándezRe¡(1991:215).XOSÉ RAMÓN FRHXLIRO MAID En posición implosiva admite varias realizacións: a) [s] fricativo apicoalveolar xordo ante consoante xorda ou en posición ñnal ante pausa ou ante vogal: cuspir [kus'pif] as aves [as'ages] os outros [os'owtros] b) [s] fricativo apicoalveolar sonorizado perante consoante sonora: prosma ['prosma] vesme ['besme] c) [sJ] fricativo semipalatalizado xordo perante consoante palatal xorda: vímoscha ['bimosJt Ja] d) [§J] fricativo semipalatalizado sonorizado perante consoante sonora: fasllo ['fasJAo] É frecuente en boa parte do territorio galego.4. en concordancia co que acontete noutroíi moilos puntos da Romania: "La j ante consonante sonora pasa a pronunciarse alveolar fricaliva sonora. De ahí el paso total de i. puntos illados da Coruña e Lugo e o Bierzo. Vid.2. o fenómeno do rotacismo. sempre en posición explosiva: xa ['Ja] xente ['Jénte] muxica [mu'Jika] 87. Ofricativo prepalatal Ifl O fonema fricativo prepalatal xordo /J/ só ten a realización [/]. "especialmente candu o s é implosivo non final".a r fricativa". no coneello de Vilalba e mais no Val Miñor (Pontevedra). de Ourense e Pontevedra.4. 88.

Álvarez (1991:525). Pódese deñnir o seseo como a ausencia. xa no gal. o seseo ten unha fácil explicación histórica como confluencia dos fonemas sibilantes medievais. nunhas determinadas áreas xeográficas. tanto polas súas repercusións fonéticas e fonolóxicas como polo número de fonemas que se ven afectados. no XIX.sianie lerritório gaíego pralica-se a dis(ini¿5o enlre /s/ e /9/. de difícil explicación interna a partir do sistema fonético do galego-portugués medieval e da realidade do portugués actual. Garcíade Diego (1909:157): "Aunque el actua! sonido de z casiellano nunca ha sido propio del gallego. como o demostra o feito de que ese sistema de seis fonemas sibilantes en que a sonoridade ten valor pertinente se conserva con leves modifícacións na Limia Baixa ourensá e no concello de Hermisende. lei que si se rompe no caso da gheada. Tal conciencia xaestaba presente hai lempo nalgúns estudiosos do noso idioma. ainda que representando o fonema sonoro. eómpre termos en eonta que historicamente as grafías utiüzadas erany e g+e. mantendo nas mesmas posicións un s. Porén. A pesar de este fonema se representar na norma lingüística actualmente oficial mediante a grafía "x"sq.1.4.3). provavelmenfe por influcncia do castelhano" (Clr.5. FernándezRei(199]:211). 91. eilando o anierior. aparecen formas como ramax [ra'maej]. confirmando de paso que as fronteiras políticas nunca coinciden coas fronteiras lingüísticas.2.4. mais tamén "nos falares fronteirizos de Trás-os-Montes e no nordeste da rexión miñota portuguesa"1". C. relox [re'bj] oufoltax [fo'ÁaeJ] (vid. e posteriormente mo¡ ulilizadas tainén nos séculos escuros. Couceiro Freijomil (1935:16). #. contrastada pola súa presenza xeneralizada no portugués'*'. por exemplo. 2. fai súas as mesmas palabras. a continuación natural do sistema medieval. hoy domina en alguna región". x.2. 3. segundo a elimoloxia e en concordancia co portugués e coa lingua medíeval (vid. <Je Azevedo Maia suxire a influencia castelá na aparición de /6/: "A área actual do 'seseo' na Galiza revela que c> fenómeno se generalizou apenas nas ¿onas cosleiras allanlicas das províncias de La Coruña e Pontevedra. Orixe do seseo En contra do que acontece coa gheada. na obra de Rosalía de Castro. Cfr. aínda que este admita diferentes realizacións. !. Maia 1988:40). 90. K. como xa se viu ao tratar dos fonemas oclusivos xordos: exixir [cksi'Jir] exaxerar [eksaeje'rar] 3.normativas reimegrationistas usan parao fonema prepalalal fricativo xordo as grafias j. O seseo é. que o seseo. Pódese afirmar. 92.'. xa con perda da sonoridade. pois.5.e no XX.3.v con valor xordo. Fonética e fonoloxía aínda que por apócope pode aparecer tamén en posición implosiva final de palabra. ao lado de .2 . med. Cfr. Para unha cornparación dos resullados do sistema de sibilanles medievais en galego e en pciriugués vid. representa a continuidade do sistema galego-portugués primitivo. na actualidade as proposta. mentres o paso de s a /0/ que se produce no galego común supón unha innovación no sistema fonolóxico do galego que nos afasta máis foneticamente do portugués e nos aproxima do castelán92. do fonema fricativo interdental xordo /0/ do galego común. presente na Galiza e en Portugal. en consecuencia. esta non é exclusiva deí. tio re. O seseo O seseo é un fenómeno dialectal de grande importancia no sistema consonántico do galego.2..-port.i. 89.4.GRAMÁTÍCA DA LINGUA GALEGA.4|.

ación en posición implosiva. A confusión das grafías -. a) a máis estendida. realizándose normalmente o arquifonema como [s): luz |'lus¡.XOSÉ RAMÓN FRHXERO MATO O seseo ten. No paso do galego antigo ao moderno prodúcese a neutralización entre as sibilantes xordas e sonoras a favor das primeiras. aínda que a primeira debía ocupar unha extensión territorial bastante máis grande do que hoxe. De aí que Álvare/ et alii (1986:32) estabelecesen. XVII e XVIII en Mariño (1995:38-44). CÍT. coussa. no que /s/ predorsodental pasou a interdental. 95. que debía de estar bastante avanzado antes do século XVI. opiisto a IJI: cuyir e casar . en que se opoñen os fonemas /9/. aínda que as frecuentes confusións nas grafías dalgúns textos galegos medievais non poden ser utilizadas como probas definitivas dese proceso1'4. consiste en que un linico fonema /s/ se realiza sempre como apical ou sempre como predorsal. en textos do XVI e do XVII (cassa. Vid. Vid. 96. así como da existencia da fricativa interdental xorda en posición explosiva e da presenza dunha modalidade de galego seseante fronte a outra non seseante. os seus antecedeníes na lingua medieval91..Ferre¡ro(1995:l82-183). enlre outros traballos desies mesmos investigadores. exemplos de testemuños escritos sobre estes fenómenos en texlos dos séculos X V I . de ámbito máis reducido. de acordo con estes dous tipos de seseo. xeiio ['J"ejlo]>['sejto]. No galego seseante producíuse unha neutrali/. dúas subnormas no sislema seseanie. predorsodental e apicoalveolar) a partir do cal se orixinarán os principais subsistemas de sibilantes modernos: o non seseante.e -ss. . hai unha tlara tendencia ádespalatalización de /J/ para o realizarcomo [s] apical: baixo [ l bEejJo]>l'baejso]. nas cartas ao conde de Gondomar) parecen confirmar a temperá desaparición do fonema fricativo apicoalveolar sonoro e tamén da fricativa predorsodental sonora. A inestabilidade da débil oposición entre un s prodorsodental e outro apicoalveolar en posición explosiva fixo que o sistema de sibilantes continuase evolucíonando até converter a fricativa predorsointerdental en interdental nuns casos (o /6/ do galego común) e noutros até neutralizar a oposición entre ambos os tipos de s a favor do predorsodental (seseo predorsodental) ou ben a favor do apicoalveolar (seseo apicoalveolar)96. face ao modelo máis común ou estándar da maior parte do territorio de fala galega.?. de forma que en falas occidentais das provincias da Coruña e Pontevedra non se 93.fixese etc.Mariño (1995:38). dando lugar en posición explosiva e en especial en interior de palabra "á aparición dun sistema de transición composto de tres fonemas fricativos xordos (prepalatal. Tamén engaden que en zonas de seseo. utilizadas en ocasións sen base histórica ou etimolóxica que as xustificase. tamén Sarmiento constata a neutralización da oposición fonolóxica entre a fricativa prepalatal xorda e sonora a favor da primeira1*7. á súa vez procedente da desoclusivización da antiga africada correspondente. príncipalmente onde non se realizao [s] apical./ka'san/. A represetuación gráfica de /s/ é c ou z: a representación gráfica de /s/ é sempre s. /s/ e /J7. Vid. xuntamente coa desoclusivización das africadas. 97. mudanza xa iniciada na Idade Media. pois. b) a outra subnorma. Cara a meados do XVIII Sarmiento deixa constancia escrita desa mudanza. Así pois. que se realiza como (ka'sar] ou |ka'sar| segundo as zonas. que opón /s/ fricalivo predorsal xordo (= /6/ na norma non seseante) fronle a /s/ fricativo apicoalveiilar xordo (aquío trazo "predorsal" / "apical" si é pertinente): cazar /ka'san/ [ko'sar] (na norma non seseante |ku'9ar| /ka'tiau/) e casar /ka'san/ |ka'sar| (na norma non seseanle [kü'sar] /ka'saR/). Maia(1988)e Lorenro (1987:460-465). existe outro sistema seseante na área occidental que non xerou o fonema interdental /6/. o de seseo predorsal e o de seseo apical""5. 94. non seseante.

100. pois. cando se produce na posición inicial da sílaba. c'mco ['Oírjko]. Vid. rapas\ na zona onde só se dá este tipo de seseo pódese falar de seseo parcial (des mozos). Tipos de seseo Mais convén xa precisar que hai varias clases de seseo. tendo en conta os datos recollidos por Zamora Vicente entre os anos 1942 e 1945. Se se atende ás características articulatorias (ou ao ponto de articulación). En moitos pumos de Lugo rexísirase freces e recina"".2. Vid. cando se produce en posición final de sílaba a neutralización entre /s/ e /9/: lus. orixinando o fenómeno do ceceo.5. reises). cando o s predorsal se interdentaliza adquirindo un certo carácter ceceante podemos falar dun seseo predorsointerdental [s] como variante do predorsodental. Fonélica e fonoloxía produce a distinción entre ese fonema fricativo interdental xordo /0/ e o fricativo apicoalveolar xordo /s/. Por unha parte. atendendo á posición que ocupar dentro da sflaba. Femández Rei (1991:190-197). caraclerísticas de falas da parte oriental das provincias da Coruña e Ponievedra nas que só hai seseo implosivo. tamén se produce ceceo por ultracorrección (saco ['Qoko]. cando o ápice da lingua se apoia nos alvéolos superiores e a lingua fica en posición cóncava. 3. reices (porfresas. Fica. existen dous tipos: a) seseo explosivo ou prenudear. logo publicados en 1951w. temos outros dous tipos de seseo. sobre todo en falas non seseantes próximas das seseantes9*. 99. ou sexa. pasa ['paBa]). no seu lugar nestas zonas ou ben un único fonema /s/ ou dous fonemas en principio diferentes para representaren dous tipos de s. posteriormente sintetizados por Fernández Rei100. .4. Fernández Rei (1991:190) acrecenta que a mesma ultracorrección se produce "en formas camofreces. na marxe explosiva ou prenuclear desta: sapato.Zamora Vicente (1986:1-10). aínda que articulatoriamente moi próxímos. 3. b) seseo predorsodental [s]f se o predorso da lingua roza os incísivos superiores e o seu ápice descende cara aos incisivos inferiores. b) seseo implosivo ou posnuclear. Extensión territorial Canto á extensión territorial do seseo.3. cosiña. pódese afirmar que o seseo explosivo comprende a faixa occi98.5.4.2.2. que se dan sobre todo en posición explosiva: a) seseo apicoalveolar [s]. ficando a lingua en posición convexa. que se caracteriza pola neutralización da oposición /0/:/s/ a favor do primeiro: saber [0a'ger]. e de aí pode pasar a interdental /0/.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. tamén se lle pode chamar seseo total pois a súa existencia nunha determinada zona supón sempre a existencia do seseo implosivo (des mosos}. e os trabal los realizados para a elaboración do ALGa entre 1974 e 1976.

lugar penencente ao concello ferrolán de Ares. Padrón e a costa pontevedresa que comprende as penínsulas do Salnés e do Morrazo.Cfr. agudo. sendo a zona de maior estabilidade das sibilantes. onde a oposición se reduce a dous fonemas /J/:/s/. Vidal Figueroal 1993:13-14): "Tódalas localidades en que se rexistra tal subsisiema (Padrenda. que.ación. convexa. Máis difícil resulta determinar xeograficamente os diferentes tipos de seseo explosivo. fican fóra da comarca compostelá. Tiene íimbre Fino. Val Miñor e o Condado. no de Barxa Maior en Pedrafíta do Cebreiro e nalgunhas palabras concretas dos Ancares de León e de Lubián (Zamora). no lugar de RÍnlo en Ribadeo. incluíu entre elas lamén Lobios e Ermisende". Tui e Salvaterra de Miño esporadicamente. Fóra desta faixa tamén se rexistra seseo prenuclear en Redes. pódese afirmar que na área non seseante. pode verse en Costas González {1994:202-203). en lugares do concello de Touro que. 102. a zona do Fragoso vigués. o s é apícoalveolar. no norte de Portugal. aínda que esporadicamente o s pode converterse en predorsointerdental e mesmo interdentalizarse101. en dirección a Lugo. a inestabilidade do sistema das sibilantes faise de novo patente ou mesmo se acentúa. Así se oye en Finisterre. continuando pola comarca compostelá. pasando pola comarca compostelá. comprendendo tamén algunhas falas do Condado. Ermisende) lindan con Portugal e poden considerarse parte iniegranle da extensa área do norte e centro de Porlugal en que se conservou ata a actualidade un sisiema semellante. en lugares dos concellos pontevedreses de Caldas de Reis. A veces tiene eierto timbre ceceame posldenlal. como o eeceo en positión inicial absoluia. Máis ao sur. quen. La concíencia de la predorsal existe muy clara en ocasiones". segundo os lugares. do que se pode considerar parte integrante101. o rotacismo despois da despalatalízación uu a palatali/acion e aíipiración anle consoante sonora. con posibilidade de ficar nun só /s/. en canto /J/ pode sufrir unha despalatalización que o converta en s apical ou mesmo en ocasións predorsodental. a quen debémo-la máis exhausliva enumerat'ión das localidades que integraban aquela área. J. en falantes mariñeiros da Guarda. palatalización e ceceo na i'ala do Val Mifior. De feilo.XOSÉ RAMÓN FkexaRO MATO dental das provincias da Coruña e Pontevedra que se estende desde as localidades de Laxe e Ponteceso. nunha faixa da costa pontevedresa situada entre a ría de Pontevedra e a de Vigo que inclúe a península do Morrazo. consérvase un sistema arcaico de seis sibilantes na Limía Baixa ourensá (concellos de Padrenda e en especial nos de Lobios e Entrimo) e en Hermisende (Zamora). aquí mantense con clareza a distinción entre /J7 e /s/ apical. pois estes mudan dunha parroquia para outra veciña. lül. similar ao que existe en Trás-os-Montes e no noroeste da rexión miñota. La punla de la lengua se apoya en los incisivos inferiores. na comarca da Ulla. podendo tamén /J7 despalatalizar e inclusive darse seseo e ceceo nun mesmo falante102. Porén. Lobios. en puntos do concello de Vedra. 165 . Leile de Vasconeelos. en Muros. pois alí se produce. tamén desde ü perspectiva diacrónica e con relación ás linguas próximas. 103.XaZamora Vicente (19B6:8| observara en 1951 con certa precisión todas estas realizacións: "Se puede afirmar que la s en estas zonas seseantes es predorsal. en Cee. predorsointerdental e ceceo. Un esludo dos fenómenos de despalatali/. seseo predorsodental. o Fragoso vigués e chega ao Val Miñor. vai dar á ría de Arousa. afirma que "na realidade poden chegar a ocorrer diversas irregularidades". temos seseo predorsodental na zona da costa coruñesa que vai de Ponteceso e Laxe até Ribeira. Por último. após conslalar que no falar minorano "coexisten e se interfiren Ires subsislemas sibilantes distribuídos segundo as idades". O seseo maioritariamente apicoalveolar dáse na faixa seseante da provincia coruñesa máis ao interior. Na área seseante. podendo tamén nun mesmo punto darse o seseo apical e o predorsodental segundo a idade dos falantes e inclusive nun mesmo falante.Enlrimo. que mantén a oposición /J"/:/s/:/0/.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. mais en posición posnuclear só /0/ e o arquifonema resultante da neutralización de /s/ e /J7. todos poden aparecer en posición prenuclear. xordo c /s/ (cervó) I sonoro z /z/ (cozer).Cfr.quen precisa o termo: "Agrupamos dentro das sibilantes un eonxunio de consoantes fricativas ou africadas articuladas nunha zona que vai desde os incisivos superiores á pane anierior d» padal duro. 106. 3. desde a órbiia do espaflol. boa parte da provincia de Pontevedra. 166 . /s/ fricativo apicoalveolar xordo. Subsistemas de sibilaníes De acordo con esta distribución territorial dos diferentes tipos de seseo pódense estabelecer seis subsistemas de sibilantesIQ6 no galego actual: 1. Cando en tal zona se produce paso do aire por unha canle estreiia formada por unha depresión lonxitudinal da parie cenfral da lingua.2. Celdrán 1994:169-170).Tamén se teñcn definido as sibilanies como aquelas consoanles que gardan unha similitude con j porque na siia realización emiten unha especie de asubío.ález (1991). pois hai unha ausencia \eral do fonema inierdenlal en posición implosiva imerior. aforma paipailar é uiilizada por escritores mindonienses eomo Leiras. Subsistema do galego común: Comprende máis da metade da provincia da Coruña./z/ (coser)"104. Femández Rei 1991:197). sen que falte unha realización predorsodental no occidente da Coruña e predorsointerdental ou inclusive interdental no Condado pontevedrés e na Limia Baixa. dexmo) na realidade rexístrase por lodo o lerritorio de fala galega. c) apicoalveolares. pois comprende case toda a provincia da Coruña. si/teantes se soan como |s] (e o seu asubío siseo).5. e a Limia Baixa ourensá. ves). xordo x /J7 (queixo) I sonoro j. [z] láminodenlal. Cutiqueiro ou Noriega: o pazpallar ledo canta <Noriega. dando lugar a un arquifonema fricativo xeralmente apicoalveolar xordo. a maior parte da provincia de Pontevedra exceptuando unha pequena faixa costeira. Está constituído polos seguintes fonemas: /0/ fricativo interdental xordo.4. b) predorsointerdentais. clasificándoas. Fonélica e fonoloxía Esas seis sibilantes "agrupánse en tres parellas de fonemas fricativos: a) prepalatais.OC 1. xordo s /s/ (servo) I sonoro -s. existindo un microsubsistema. Está constituído polos seguintes fonemas: /s/ fricativo predorsointerdental xordo (lansadeira). en ciceantes se soan coma [9| (e o seu zunido ficeo). que é o que dá nwne a esla familia de consoantes" (p. salvo a faixa oriental. /J/ fricativo palatal xordo e /tJ7 africado palatal xordo. Martíne/. e chicheuntes se soancomo [tj") (eoseu estalo chiclieo) (vid. /z/ fricativo predorsointerdental sonoro (ve104.4. parella que existe a carón doutra de fonemas interdentais /9/ xordo /ó/ sonoro. |z] lámino-alveolar". g /3/ (queijo. De acordo hasicamente con González Gon?. onde se produce a neutralización de todos os fonemas fricativos. salvo unha pequena zona no ángulo sudoccidental desta última. a súa extensión é maior. menos unha zona ao norte. se cadra. [3] lámino-postalveolar e. A súa realización é maioritariamente como s apical. Canto ao seseo implosivo en posición final de palabra105 (des. o que explicaría ultracorreccións como mázcara por máscara no galegode Lugoe dos Ancares de León (vid. onde está a punto de desaparecer substituído polo subsistema do galego común. 105. toda a provincia de Lugo e Ourense. FemándezRei (1991:56-57). 2. realizado xeralmente como apicoalveolar. Vidal Figueroa (1993:23) sinala as seguimes sibilantes fricaiivas sonoras 011 laxasnestas falas fronteirizas: "[?] ápico-alveolar. 53]). gente). xérase un earacten'stico 'sibilo' ou asubío. correspondente á área occidental con só seseo implosivo. mais eon validez para o galego. Subsistema arcaico: Xa anteriormente localizada na Limia Baixa ourensá e en Hermisende. e a área do galego exterior salvo Hermisende. O seseo implosivo qvie se produce no interior da palabra (esquerda.274).

/J7 fricativo palatal xordo e /t J/ africado palatal xordo. /J7 fricativo palatal xordo e /t J7 africado palatal xordo. os seguintes: /s/ fricativo predorsodental xordo. aínda que pode ser palatal seguido de consoante palatal e sonoro seguido de consoante sonora. e como sonoro cando precedido de palabra acabada en vogal pertencente tamén ao mesmo grupo fónico. e en posición fmal como apicoalveolar xordo ou sonoro segundo os casos. producíndose en posición posnuclear a neutralización do fricativo e do palatal nun arquifonema fricativo que tamén . /s/ fricativo apicoalveolar xordo (cans).XOSÉ RAMÓN FRKIXEIRO MAIO zes). realizándose o arquifonema resultante como xordo en posición inicial absoluta ou precedido de palabra terminada en consoante pertencente ao mesmo grupo fónico. tendo xeralmente como realización fonética o son fricativo apicoalveolar xordo. que en posición interior se realiza como palatal se for seguido de consoante palatal e como apicoalveolar nos demais casos. Subsistema occidental: Sitúase na metade meridional do occidente da Coruña e na faixa costeira da provincia de Pontevedra. Consta dos seguintes fonemas: /s/ fricativo dental xordo. após se teren consumado os procesos de desonorización das sibílantes sonoras e desoclusivización das africadas dentais. igual que acontece co arquifonema fricativo predorsointerdental. /J7 fricativo palatal xordo (seixo). A denominación de subsistema de transición vénlle dada por ser probabelmente a continuación do sistema que representa o estadio intermedio entre o do galego medieval e o do galego común de hoxe. sen formaren nunca grupo tautosilábico. mais en posición implosiva neutralízanse todos. /z/ fricativo apicoalveolar sonoro (casa). case sempre con interferencias doutros subsistemas. e en posición final seguida de pausa como predorsointerdental e apicoalvolar respectivamente. Subsistema de transición: Está en transo de desaparición no galego actual. aínda que é practicamente coincidente co existente marxinalmente nas localidades portuguesas de Rio de Onor e Guadramil e na zamorana de Rihonor. pois no inicio neutralízase a oposición entre xordas e sonoras na orde das predorsointerdentais e das apicoalveolares (non nas palatais). realizándose o arquifonema como xordo ou sonoro segundo sexa a consoante seguinte. pois. Os fonemas que o constitúen son. Os tres poden aparecer en posición prenuclear sen nunca formaren grupo tautosilábico. pois só se conserva nalgúns falantes en puntos de Taragoña. En posición implosiva en interior de palabra neutralízanse os fonemas fricativos predorsointerdentais xordos e sonoros. dando como resultado o arquifonema alveopalatal. /3/ fricativo palatal sonoro (igreja) e /t J7 africado palatal xordo (marchar). Poden aparecer todos en posicíón explosiva. /s/ fricativo apicoalveolar xordo. caracterízase pola neutralización da oposición entre os fonemas /s/ predorsal e /s/ apicoalveolar. tamén en posición posnuclear se neutralizan os fonemas fricativos apicoalveolares e palatais. Só aparecen todos en posición prenuclear interior de palabra.

aínda que en posición final ante pausa tamén se pode realizar como palatal. realizado como palatal diante de consoante palatal. ['lusJl ou ['luj]. Caracterízase pola despalatalización de /J7. /s/ fricativo apicoalveolar xordo e /tjY africado palatal xordo. como apicoalveolar sonoro diante de consoante sonora e xordo nos demais casos. Aparece nalgúns puntos da área seseante da provincia da Coruña máis ben próximos da costa como característico da fala dunha minoría da poboación de menor idade. b) norma con seseo predorsodental. en posición implosiva ante pausa o arquifonema pode realizarse máis ou menos palatalizado segundo os falantes: luz ['lus]. de forma que está constituído polos seguintes fonemas: /s/ fricativo predorsodental xordo. e pola existencia de seseo predorsal. que é propia das falas da ría da Arousa e doutras falas viciñas. onde xeralmente convive con outros subsistemas. alén de como apicoalveolar. que representaremos por [si]: juxir [fu'sJir]. a distribución segundo a posición prenuclear ou posnuclear vén coincidindo en xeral coa da norma anterior. propia da maior parte dos falares seseantes do galego occidental. con realización predorsodental do fonema /s/. Nalgúns falantes de diferentes puntos deste subsistema dáse unha realización do fonema fricativo apicoalveolar xordo /s^ consistente nunha lixeira palatalización.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. realizándose como apical ou palatal cando vai ante pausa (dez ['des] ou ['dej]) e como apicoalveolar nos demais casos. substituído polo fricativo apicolaveolar xordo /s/. oposto ao fonema africado palatal xordo /t J7. En posición posnuclear /s/ pode realizarse como apicoalveolar ou palatal: cruz ['krus] ou ['kruj]. en posición prenuclear aparecen os tres fonemas e en posición posnuclear só o arquifonema fricativo. En posición prenuclear poden aparecer todos e en posición posnuclear só o arquifonema fricativo resultante da neutralización de /s/ e /s/. de forma que se aproxima ben dun [J] semidespalatalizado ou dun [$] semipalataüzado. Fonética e fonoloxía pode aparecer como segundo elemento do grupo tautosilábico. en especial da provincia da Coruña. Presenta un único fonema fricativo predorsodental xordo /s/ na serie fricativa. 16S . o que implica que en posición implosiva a realización do arquifonema normalmente é apicoalveolar e non predorsodental. Subsistema Ínnovador. intermedia entre [s] e [J]. Prodúcese en zonas de norma seseante predorsal que se estenden principalmente pola faixa costeira da Coruña e Pontevedra na fala das xeracións novas e de idade media. Subsistema despalaíalizador. Dentro deste subsistema hai dúas normas con distribución xeográfica complementaria: a) norma con seseo apicoalveolar. xordo ou sonoro segundo a consoante seguinte. con realización apicoalveolar [s] do fonema /s/. polo que é o subsistema máis reducido de sibilantes no galego actua).

durante os séculos do galego medio son moitos os testemuños escritos que anuncian os reaxustes producidos no sistema das sibilantes. mais "ó principia-lo século XIX había xa moito tempo que desapareceran no galego común as sibilantes sonoras.2. vai tamén verse reflectido na escrita.5. de forma que no século XVIII Sarmiento xa nos informa da existencia dunha modalidade de galego seseante e doutra non seseante ao constatar a ausencia de seseo en Ourense fronte a outras paríes da Galiza que si o tíñan. 3. un fenómeno en regresión. tamén. como xa sinalara hai certo tempo Zamora Vicente e como constatan os investigadores actuais"'*. aínda que non é posíbel discernirmos hoxe de que tipos de seseo se trataba. Valoración e uso do seseo na lingua escrita Prescindindo dos antecedentes medievais. que ocupa unha exlensión moilo mafs reducida ca aquela. intentaron infructuosamente manter certas oposicións ortográficas carentes xa daquela de apoio fonolóxico"luy. o que vén sendo unha constantación da presenza do fonema interdental nesa altura noutras partes do país. en canto noutras están en proceso de profunda transformación. ZaTnoraVii. aínda que non sistematicamente.por exemplo. se ben algúns autores moi cultos. González fai notar que nunhas zonas estes presentan unha estabilidade grande. fenómeno consolidado na fala dunha parte do territorio. nos textos literarios. Martiño. Segundo afirma Mariño. as fronteiras do seseo situábanse no XVIII máis ao leste do que agora. Vicente e a mariñeira de S. Sobreira e Cornide. Cfr. e Sobreira fala de seseo en Ribadavia e Santiago a fins do mesmo século. González González {1991:546-548). ambas no concello do Grove107. Tamén existen zonas onde a utilización de subsistemas diferentes garda relación coa actividade laboral dos membros da comunidade. Inclusive nunha mesma zona poden coexistir dous subsistemas diferentes. Algunhas das causas de que isto suceda veranse a seguir. o seseo. a primeira adoita ser consciente das innovacións da segunda. En conxunto. Temos xa algún exemplo esporádico de seseo nas Proezas de 107. de forma que a xeración máis vella tende a ser conservadora e a máis nova a presentar trazos innovadores. 108. M.4.5. igual que a gheada.Cfr. como acontece no subsistema do galego común. 109. Mariñof 1995:44). .Álvarez( 1991:526): "O rne. nos rexistros cullos lende a evitarse". Cfr. o que vén demostrar que as mudanzas lingüísticas e a evolución dos sistemas se van dando de maneira inconsciente.XOSÉ RAMÓN FRHXERO MATO Como conclusión desta clasificación dos subsistemas de sibilantes. cando a lingua galega recupera o seu uso escrito de forma non soamente anecdótica.sino cá gheada. No século XIX.eme(I986:10): "Resumiendo: el seseose bateen retirada". Vid. vai sendo relegado pola práctica social. lamén o seseo (ausencia de /9/). o seseo é tamén. tanto como feito que chama a atención dos investigadores como trazo empregado. como Sarmiento. mais raramente as xeracións novas o son das diferenzas que teñen coa fala dos maiores. como acontece por exemplo entre a parroquia principalmente labrega de S.

M i r á s (1864:118). Pintos (1853): Dios te vexa vir Solsiño por esa alegre rajeira (Pintos. Aínda que a norma máis estendida entre os escritores vai ser a non reprodución do seseo explosivo. Mackenzie (1986:57) achegao dado predso: "Como se podía quizais esperar. en lérminos generales. que eu no me olvido de quen me fixo ben pois son ajradisidaní. de Fernández Neira. Cfr. CarbalbCalero (1972:14-15. que o seseo sería en Rosalía un recurso estilístico con que procura a expresión de ternura e de graza11'. e admite o seseo. Rosalía utiliza el seseo para caracterizar el habla campesina. no es para ella norma. pero diecisieie años después. Vid.as. pues. no sesea. case sempre aparece algún caso na maioría deles. serto.AGG39) Mirás (1864). Se traia. ao se basear no galego popular falado en Compostela. si bien fina y admisible en cierlos casos". Por esa mesma altura Rosalía inaugura o pleno Rexurdimento da nosa literatura e eleva de paso a nosa lingua aos máis altos cumes da expresión artística. y considera aquella prununciaciñn popular. 16): "El seseo. Fundamentada a súa lingua literaria sobre a fala popular da súa comarca santiaguesa. cosliluson. en especial na boca das raparigas. n. Fonética e fonoloxía Galicia (1810). desbota non obstante dela a gheada. reproduce sistematicamente o seseo nos seus textos. que Rosalía. cuando habla en su propio nombre. ao contrario do que vai acontecer con boa parte dos escritores. con que o galego comeza a recuperar o prestixio literario de que antigamente gozara.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. nusion elc. como acontece con X. suxeríndose mesmo a hipóte110. como exemplos dá í-<msi!ason. que nunca reproduce. obra de contido popular en que normalmente fala unha moza campesiña. o 66. curiosamente con máis frecuencia en posición explosiva do que implosiva. ou sexa. pues no lo adopta normalmente. Jatixia. Esie criierio seleclivo muestra i¡ue Rosalfa comenipla el seseo desde una norma de dislinción cnlre |s| y [6]. de un recurso estilfsiico. en Follas Novas. do que en Follas novas.e exemplos abundantes nos "Diálogos" composteláns do primeiro terzo do século"u.2% dos casos de seseo alópanse en Cantarex gullegos". Cfr. señaladamente mo/. 170 . C f r . especialmente cuando ponc sus versos en bota de mujeres. disminuye considerablemente su uso". 112.faser. AlonsoMomero (1970:44) conslatao feito sen outraexplicación: "Roítalía de Castro. M. tan valdesiana.Abiu'nGon/ále^AzausteGaliana (1986:107). sasardoies. máis intimista e mesmo metafísica"!. con el que se busca dar una imprcsión. más que de realismo. que normalmente reproduce na escrita. l l l . Outras opinións apuntan cara a unha utilización totalmente arbitraria do seseo por parte da autora. que se extrema em Chainsa". 113.en el que estaba ínmerso su habla natal. mais considerando o seseo como unha característica "fina y admisible" da fala campesiña. grasias. lo acoge con cierta generosidad en su primer libro. de lernura y de gracia. Nesta dirección parece apuntar tamén o feito de que sexa máis utilizado o seseo en Cantares gallegos. Podemos decir. igual que facía coa gheada: non tes que darme jrasias. O profesor Carballo Calero tirou en conclusión da análise do seseo en Rosalía que a autora parte da distinción entre os fonemas fricativos interdental e alveolar. Carvalho Calero (1986:729): "Todos os lexton citados apresentam sesseio.

localidade onde se dá seseo implosivo e que está moi próxima da área de seseo total. !I6. que explica a presenza do seseo total. ¡Negoume as preces. siudades etc. non usa o seseo explosivo. 115. nesla dirección as opinións de Antón Saniamarina e Álvarez Ruiz de Ojeda recollidas en Fernández Rei (1991:200-201). Nas versións pubücadas anles desta dala era dominanle a solueión seseante [.que eran maioriiarios aniesde I8S6. opinión tamén mantida por Abuín González/Azauste Galiana (1986:107-108). vai tamén usar outro caso de disimilación entre sibilantes. parece claro que o seseo en Rosalía non ten connotacións pexorativas. os outros casos rexistrados concéntranse nos poemas impresos anteriores a 1886 non recollidos en Queixumex"..que é iransformado en zolás (respecla solaz en QP51.. . DS 62) 114.] Coa publicaeión de Qut£vn/n<'. Vid. a posición do autor foi variando desde os momentos inicíais da súa aclividade lileraria ala chegar a 1886. Á parH.e lornase con nacee comprace. (Rosalía. que nunca (delo me pesa) fun eu meniña grasiosa.. coidando non lle pagaran a misa! (Curros. CG201) Outro poeta tamén artífíce do noso Rexurdimento e contemporáneo de Rosalía.í muda en favorde-. de Ojeda cualifica o seseo en Rosalía de selectivo e mesurddo e considera que o uso dos grafemas ( e s nos mesmos contextos fónicos é un an.)"s. así como á utilización do seseo para disfarzar certos castelanismos (herensia.-a inmensa maioría dos casos de seseo final. QP 72) A outra fígura central do Rexurdimento. Eduardo Pondal. na edición críticaque manexamos (CG 142) figura gentileza. Mackenzie (1986:57).XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MAID se de se tratar sempre dunha simple cuestión gráfica"4. cantar. que moi ben podería ser tamén interpretada como unha disimilación consonántica partindo do uso dominante do seseo implosivo (solás) por parte do autor a determinada altura: Volvío descabelada. a grasia non era moita. mais si unha curiosa metátese de sibilantes (zolás por solaz). decaída i sin zolás. De todas as formas.-aísinn gráfico e non un indicador de pmnuncius diferentei. cantei. Santamarina apóiase niinha estrofe do como de Vidal en i¡ue xentilesa rima canpobreza e riqueza. tamén deseaca a maior presenza en Cantares galiegos do que en Follas navas. conservados sistematicamente. comezará por usar maioritariamente na súa lingua poética o seseo posnuclear para o reducir moi considerabelmente a partir de 1886"6. o que no^ parcce un argumcnto moi consislente para reforzar a hipótese estilística defendida por Carballo. llanesa. (Pondal. o poeta Curros Enríquez. na palabra lisencia. só usado outra vez polo autor por necesidades de rima. tamén se ten apuntado a necesidades eufónicas ou de ríma..de carfs e rapás. e soiás. aíndaque se mantén loxicamente tornase. procedemento de seguro utilizado nalgunha ocasión por outros poetas: -¡Celo quizais!. -Non. Cfr. Vid. natural da localidade non seseante de Celanova. Ferreirof 1991:58): "De lodos os xeitos. neste caso interdentais. natural da Ponteceso. cubisa.75). senón máis ben ao contrario: serve para caracterizar un estilo de fala popular feminina con que a autora se sente solidaria: Eu canlar. Álvarez Rui/.D...

Canto ás gramáticas decimonónicas. ez. Saco Arce (1868:233): "El gallego del none sustituye la . López Ferreiro. que 1» lerminaciones castellanas en az. por otr» parte.altivés. hacen en las de Coruña y Pontevedra as. Fernández Rei (1991:202-204). López Varela (1998:195-305). non pertencente a unha área seseante. tamén en Curros se pode apreciar certa tendencia a eliminar algúns casos de seseo implosivo nas sucesivas edicións dos seus poemas"7. Hai. a cominuación atlrma: "Debemos advertír. Cfr. pronuncia gracia. mansiñeira. pómez. crus.. se primeiramenie dá como íormas únicas nóz. oyéndose por laniü. zoco. paz. codornís. y nabisa. 122. perdiz. sarrapicar. oz. usuales en las provincias de Orense y Lugo. uz.. vés.AA/ri43) Como en Pondal. que utilizará con profusión na novela que nos deixou: olíos negros e lucentes coma acibeche. siudá. natural de Santiago. Vid. ninguna diccion gallega acaba en consonanie muda. semeo. narís delgadiño (Valladares.v á la c casi siempre anies de e ó i. nabisas. dobrés. e(c. Fonélica e fonoloxía Sen chegar a ser maioritario. igualmente.en ninguna gramátiea. ciudá. A. como paz. cervís. leser. 120. si bien no cambia esio el género de las voces mencionadas. mizquiñas ou mizquiño: sin cubiza de laude. interesante obra del señor Mirás". grasia. voz. vellés"'. só en contadísimas ocasións utiliza o seseo explosivo.pés. vellez. seguro de ben probe e mizquiño agasallo (Curros. Valladares (1984:VI): "y. se callar por ínfluencia da lírica portuguesa'": ¡Chora copiosamente a pobresiña! (Noriega. Valladares (1970:38-39). . no:. tendencia así mesmo presente noutros autores que fixeron uso del. por nabiza. por berce. dondc el otro. pasamos do uso sistemátíco do seseo total no santiagués Mirás á non utilización de ningún tipo de seseo en Saco Arce. lus nds. sobrepelíís. zapato. Vicente.perdfs. aínda que na súa gramática admite o seseo Ímplosivo' 22 . utiüza ás veces o seseo total nas súas novelas como trazo característico da fala coloquial11". sapato. Vid.pas.. diciendo. nfnés. nalgún caso. O estradense Marcial Valladares condena sen paliativos no prólogo do seu dicionario a gheada e o seseo total 121 . un pouco máisadiaote (p. exemplos como insado. en las dos úllímas carís. pueden hallar cabida y deslustran la. iz. etc.. conclusión cienamente desagradable al oido".. sobre todo en palabras monosílabas (vos. ourensán que só se íimita a sinalar a existencia do fenómeno noutras partes do país120. ves). soco. en ningun vocabulario. is. os. eic.401) 117. lombrís. 121. uz. lo rnistnn que el decir berse. mas conforme á la etimologia. 119. 118. porejemplo. como en pobresiña. cariz etc. o uso do seseo implosivo por parte deste autor é frecuente. 45) entre os cuantiilcadores cíla "des ó dez = diez". cicatrís. Para a caracterización da llngua desie aulor vid. vós. como Lamas Carvajal ou Cabanillas"*. es. nuez. rais. un abuso de simple pronimciación. algúns casos de ultracorrección do s por z en posición implosiva interior de palabra: chizpa. muirís. vez. siendo (a gheada| un defecto.fas.OC 1.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. lus.pómes.sencillés. A/£wmíz 13) Un poeta intersecular como Noriega Varela. sencillés). zarrapicar. naser. Osores. cenleo. Prevíameme (p. nacer" . prigttisu..feliz. dtibrez. Cfr.iés. Visente.\mriz. Cfr. Gomaríz. 20) dicía: "Si se exceptuan unas cuantas palabras lerminadas en . aínda que tamén en polisflabas (infelís. lixnaüa ou xuxgar en Marco (1978:470).

XOSÉ RAMÓN FRFJXHRO MATD

Bastante máis frecuentes, aínda que non dominantes, son os exemplos de seseo implosivo neste autor: Eiquí donde pouso a lus sei, pola pedra chaníada, qu'está túa mai enterrada; ¡rézalle coas maus en crus! (Noriega, OCI, 384) En xeral a literatura do século XX, até o actual período de estandarización, vai seguir a tónica xa anteriormente iniciada con relación ao seseo: rexeitamento xeneralizado do prenuclear salvo nalgún caso moi concreto, posibelmente en ocasións como trazo estilístico, e ampla tolerancia para o posnuclear, que mesmo nalgúns autores se pode eventualmente converter en dominante. Otero Pedrayo é un bo exemplo neste sentido: a tioupeira traballa ao pé dos mülores cravos de raís sucrada... (Otero.D 11) Tres grandes autores rianxeiros, coetáneos e amigos, van ter un comportamento diferenciado con relación ao seseo. En canto Castelao e Manuel Antonio case que o non utilizan salvo nalgúns casos moi contados, inclusive o implosivo, Rafael Dieste vai usar maioritariamente o seseo posnuclear na súa obra: Pra unha codia que ha de topar noforno é capás de me esganizar. (Dieste,DAr23) Sen que falte neste autor, como nos demais, algún caso moi esporádico de seseo explosivo: adovíos de neno, feitucos e charramanduscos, lambetadas, un trensiño (Dieste,DAr42) 124 De forma similar se mantivo o uso do seseo nos textos literarios125 até que o proceso de normativización levado a cabo nas últimas décadas foi acabando co
123. Para a linguade Noriega Varela e en especial para o seseo nesle autor vid. Freixeiro Mato (1993:83-84). Resuita curioso que kó üon esta forma seseame utiliza Noriega a raíz pobr-. nos demais casos sempre con metátese; nos líricos portugueses máis admirados por Noriega, cotno Teixeira, era frecuenie a fQtmnptibrezinha. Aquilino Iglesia Alvariño, amigo de Noriega e tainén admirador dos poetas portugueses, utiliza esa mesma fonna: Póbresiña de Deus. noite maguada (Aquilino, PGC 73|; lamén aparecen outros casos de seseo explosivo co mesmo sufixo. asi como o seseo implosivo: Morreu no leito dasfadas. I en crus as brancas mausiñas (Aquilino. PGC 45). E no poeta chairego Creeenle Vega, seguidor dos dous autores citados, achamos a forma ovÉ-jíñíi: Coma o teu repinicar / aqueía aziil avesiña /fitise perdendo no ár... (Crecente. C64). 124. Talvez neste caso o seseoé explicábcl como recurso estilístico para unha mellor aproximación á alectividade do mundo infantil.En5¡í/u;'mí/eí-(>rtí/<j«íiíto, sichos bmncos. lopadas, Irasacordos (Diesle.DAT54), tal palabra cichos, pouco frccuenle no galego común. quizais só fose coñecida polo aulor a través da fala popular de Rianxo, con seseo. 125. Para exemplos concrelos vid. Fernández Rei (1991:206-210).

L73

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA- Fonética e fonoloxía

abundante uso escrito del en posición implosiva e reduciu o a utilización do seseo total a unha marca de estilo, sempre para caracterizar determinados tipos de fala popular, nalgunhas pasaxes de certas obras. Canto á presenza do seseo nas gramáticas ou noutros traballos iingüísticos deste século, á parte das opinións coincidentes de García de Diego e de Couceiro Freijomil, xa reseñadas anteriormente, sobre o carácter autóctono do seseo fronte á procedencia foránea de /0/, cabe resaltar que Cotarelo Valledor se inclina por atribuílo á influencia portuguesa126 e que Lugrís Freire o converte en norma en posición implosiva, mais só na lingua falada e non na escrita 127 . Carré Alvarellos reitera esta última idea e insiste tamén no carácter autóctono e tradicional do seseo, común con Portugal, que a influencia do español a través da escola e da súa penetración social iría reducindo a algunhas zonas sobre todo costeiras' 2S . Para Carballo Calero o seseo debe ser considerado como "un hábito fonético dialectal"129. Na actualidade, aínda que teoricamente a pronuncia seseante é admitida como alternativa á non seseante130, é esta na práctica a única que se impón como modelo formalizado, reservándose a primeira para a caracterización dialectal.

3.2.4.5.6. Conclusión Despois do que acabamos de ver pódese concluír que, en comparación coa gheada, o seseo non tivo o rexeitamento xeneralizado desta, aínda que tampouco gozou de prestixio entre a maioría da poboación. Mais unha boa parte dos investigadores considerouno un fenómeno natural e propio do galego, e a maior parte dos escritores utilizouno nas súas obras, sobre todo en posición posnuclear. Moi diferente, pois, este comportamento do que a nosa intelectualidade tivo a respecto da gheada. Na percepción das orixes de cada fenómeno, autóctono ou espontáneo un e espurio ou vulgar o outro, parece radicar tal diferenza; no fondo tamén subxace a idea de que o seseo nos une máis ao tronco común galego-portugués, en canto a gheada nos afasta del. Ora ben, hoxe o seseo, en especial o explo126. Cfr. Colarelo Valledor (1927:91): "Parece influencia portuguesa y es característico en Villagarcía y sus alrededores". 127. Cfr. Lugrís Freire (1931:2); "O ; final sona s suave: cruz, luz, Guiiiriz. pronúncíase crwi, lus, Guiiirís". 128. Cfr.CarreAlvarellos( 1967:2!): "En algunas comarcas. y sobre todo por la costa. la pronunciación de ce, ci, y za. zo, zu, sehace sonora, sibüanle, como j, por eonservar aún la antigua fonética del idioma gallego. hoy lodavfa patcnle en Portugal: cesto projíúnciasexesio:nuiyi,mosa; veciño. vesiño: zoco. soco; zume.sumeícesK). moza. vecino. zueco.jugo). Por lapane inlerior. la influencia de la enseñanza en castellano de las escuelas y el mayor contaeio con lierras mis próximas y por lo tanio de más fácil comunicación. as¡ como con las ciudades, ha ido tramformando aquella pronuntJairión e igualándola a la del idioma ofieial español". Máis adiante (p. 194) insisiira en que a pronuncia con seseo era a "tbmia primitiva" e que na Coruña poueo antes se dicía masán ou rnoso, fonnas que di estoitar aínda ás antigas traballadoras da fábrica de tabacos OQ is vendedoras de peixe. 129. Cfr. Carballo Calero (1979:134). 130. Vid.ILG/RAG (1995:13-15). Cfr. Álvarez et aiii (1986:14): "Algunhas grafías represenlan dúas posibilidades de pronunciación a escoller polo talanle: c (ante e, í\ e z (ante a. n, u e en posición impkisiva) representan tanto a /0/ coma a /&/: cerdeira /flcrdéira/ ou /serdéira/". Tamén Co;,ta Casas el alii {1988:40—411 admilen esa dupla pronuncia.

174

XOSÉ RAMÓN FfcexsRO MATO

sivo, máis limitado xeograficamente e por tanto Ídentificado coa fala popular dunhas áreas moi determinadas ou duns grupos sociais concretos, presenta grandes inconvenientes para unha posíbel incorporación ao estándar lingüístico, polo que dificilmente poderá saír do reduto dialectal en que agora f¡ca recluído.

3.2.5. Os fonemas nasais. A nasal velar Os fonemas nasais /m/, /n/, /ji/, /g/ son todos sonoros. En posición explosiva realízanse como [m], [n], fji] e [rj] respectivamente: memoria [mé'morja] niño f'nijio] algunha [al' Os fonemas /m/ e /n/ poden aparecer en sílaba inicial, medial ou final, en tanto /Ji/ e /o/ só en sflaba medial ou final, pois non hai palabras en galego que comecen por /ji/ ou /q/, salvo agunhas voces exóticas que poden comezar pola nasal palatal, como: ñandú [jián'du] ñu ['jiu]131 É posíbel o grupo /mn/ inicial en palabras moi cultas, aínda que normalmente se realiza como [n]: mnemotécnico [mnémo'tckniko] ou [némo'tekniko] En posición implosiva os catro fonemas neutralízanse en /N/, arquifonema que admite varias realizacións dependendo do contexto: a) [m] bilabializado ante consoante oclusiva bilabial xorda ou sonora: campo ['kámpo] ambos ['ámbos] b) [n] dentalizado perante oclusiva dental xorda ou sonora e ante interdental: onte ['onte] once ['6n9e] onda ['ónda] indio ['Tndjol inzar [ín'Oafj
l31.Existen tamén outras palabras (Álvareí 1991:526), poucas, que, sen eslaren estendidas por lodo o territorio galego. tóñen presenza na fala popular e presentan |ji| en posición explosiva sendo patrimoniais: ñuca l'puka), desñucar |dtjjjiu'kur|. ñácaras['j\akaras]./iécvru ['jt¿kot&],ñécolas l'jitkola^./u/ñíírear l^á^arear] uuodialeetal¡sni(iní>[jic](por//t),co seu plural corresponileme ñes IjiesJ, e a forma redutida ñu |jiaj ipor miña).

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

c) [rrj] labiodental ante /f/: ínfimo ['ínrifimo] inferno [ím'ferno] d) [nJ] palatalizado perante palatal: encher [énJ'tJer] enxergar [enJjer'iqaf] e) [gj velar, a realización máis frecuente do arquifonema /N/, dáse nos seguintes contextos132: -ante consoante velar1": engadir [érjga'óir] áncora ['árjkora] -ante consoante alveolar: ensaiar [érjsa'jar] amnistía [agnis'tia] -ante nasal bilabial: inmediato [ÍQme'ójato] inmune [irj'müne] -en posición final absoluta: chegaron [tj'e'maror)] langrán [lárj'grar)] -en posición final nos plurais dos nomes terminados en -«: irmáns [ir'mágs] construcións [kogstru'Gjorjs] institucionalizacións [Tr)stitu9jonali9a'0jór)s] -tamén no grupo culto -gn-, como se viu, existe a posibilidade de realización do primeiro elemento como [rj], alén da redución popular a -n- ou mesmo a palatalización: indigno [Tn'dTrjno] ignorante [ír)nD'rante] Os grupos cultos con n como primeiro elemento (-nm-, -ns-) na fala popular tenden á redución con perda deste, solución trasladada á lingua literaria:
L76
H2. Aínda que sempre exisle a posíbilidade de que se realice como velar tatnén nos casos anteriores: anzol [án'6^t] ou lao'Q^l]. cuncha ['kuiutja] ou ['kflijt/a]. O que nunca se dá é a realización alveolar |n| de /N/ en posición implosiva (Álvarez 1991:527). 133. Tamén en casos de gheada, ante /h/: domingo [do'mTriTioJ./un^ar [füij'Tiar].

XOSÉ RAMÓN FREKHRO MATO

com'on profeta ispirado, inda mo parece ver na festa do San Trocado. (Curros.AMróO) A nasal velar Observouse antes que [r]] pode aparecer en todas as posicións da palabra menos na inicial, feito que non indica unha neutralización con [n], mais unha distribución defectiva que serve para marcar que no punto da cadea falada onde apareza esa realización nasal non pode haber un límite de vocábulos134. Tense debatido sobre o carácter ou non de [g] como fonema e a súa posición dentro da sílaba. Para Carballo Calero"5 é un verdadeiro fonema, pois opón unha ['üga] / una ['una], sendo o carácter velar ou alveolar da nasal o que ten valor diferencial ou pertinente. Para Veiga Arias en una I unha é a posición explosiva ou implosiva de /n/ a que outorga o valor diferencial; para el o pertinente é a fronteira silábica, polo que [i|] sería sempre realización do arquifonema /N/ e non un fonema independente, explicando a aparición dun [rj] en posición intervocálica no caso de unha e derivados a partir desta realización en posición fmal, polo que de un ['üij] se formana o feminino unha ['üga] 136 . Mais xa Aníbal Otero137 ten rexeitado o carácter implosivo que a tradición gramatical'™ lle atribuíra ao defender que o [g] de unha forma sílaba con a\ e con el coincide nisto Porto Dapena -que considera inseparábel a súa condición de fonema co seu carácter explosivo en posición intervocálica, pois en caso contrario sería unha variante combinatoria de /n/1M- e os investigadores da lin134.Cfr. Portt) Dapena (i976:477), quen explica esa dislribución defeeliva diacronícamente, "dado que la n- inicial lalina se asimiló en SQ evolución a -nn- geminada intervocálica". !35."Aunque de uso limilado, la rj constituin'a así un fonemaen gallego. pues su presencia o su conmutacíón por n alveolar djslmguiría un significado de otro. o un significadu de una ausencia de significado" (1979:149). 136,Cfr. Vciga Arias (1976:106-107): "La aparicirtn de la nasal velar en posición implosiva intervocálica parece evidente que se produjo a partir de su aparición en posición final: a la forma masculina un se le agrega el mortema /-a/ de género y da corno resultado unha; es el procedimiento, vivo lodavía en nuesira lengua. pora la formación de los alomortbs con -e paragógica: ci>n¡zón [koiaOúg), corazonfc (koraftói}-e| [...] La forma unlia, rehecha sobre un, como hemos explicado.debió crearse para rcemplazar a una. que. por efeclo de la caída de ia [n] mtervocálica. perdió práctkamente loda relación etiniológica, a) menos en apariencia, con un. ademáK de planiear probablemenie problemas de silabaeión. Eslo nos hace suponer que la velarixatión da la nasal debió producirsc antes de la caída de la [n] intervocáiica". 137. Cfr. Oíero Alvarez (1970:88): "Sin embargo. sigo creyendo que la 1] vaunidaa lau: para silabear üi]-a es preciso que la a comparta el acento de la «, o, por lo menos, que sea piena, tosa que no ocurre, pues la a es relajada (a}\ el acenio de la u empuja, por así decírlo. la o hacia la sílaba siguienle. Los sujetos, de rtii aldea anle los que reproduje un silabco ior|-u y Ü-t){a). prefirieron siempre la segunda fonna. Esto es natural, pues eslá de acuerdo. por oira parte, con !a lendeneia del gallego a enlazar la nasal final con la vocal siguienle: ¿qué-nt> dijo (sic)'.', bé-no .wí". I3S. Cfr,,porcxcmplo, SacoArce (1868:26): "La /tde unhu y sus compuestos a¡t;uiilui, mn%¡inhu. rcpresenla la pequeña aspiración 6 esfuerzoque es precisohacer para impedirque la/i forme sílabacon laa (a)'". Ou Lugrís Freire (1931:12): "Esle signo [h¡ lén o carácter de notación fónica. como na palabra untia, onde o h sirve para que o n. ortofónicamenie, non se xunle 5 vocal a". 139, Cfr, Porto Dapena (1976:467); "[...] nos lleva a postular. en princjpio, la existencia de dos fonemas nasales, que represertamos gráficaniente nh y n, Ahora bien, esta conclusión no sería exacta si. de acuerdo eon casi loda la tradición lingüi'stica del gallego, aeepiarnos como rasgos distintivos de ambas nasaJes el carácier postnudear de la primera frente al prenuclear de la segunda, ya que en tal caso las oposicioneíi unha I una. cunha / cuna, eic.. vendn'an dadas no por la alternanfia de dos tbnemas distintos. sino por una diferente esirutturación silábica". Como conclusión do seu trabailo manién con firmeza que "la inlerpreiacióti que tradicíonalmenie se viene aplicando a la n velar gallega carece en absnluto de fundamento. Prelender el sostenimiento de esa Ksis sería. a nuestro juíeio, cerrar los ojos ante una realídad y unos hechos completamente evidentes".

o -n. alén dos casos xa vistos de neutralización de /N/ en posición implosiva. nunha. una e unha e así máis ou menos noutros autores. algunha(s) e ningunha(s) ou tamén en casos de palabras terminadas en nasal que levan un -e paragóxico (corazonhe. como en eiifiülar. quizás. lúa). algum-has. a primeira proba da existencia deste fonema dánola no século XVIII o Padre Sarmiento cando. se a nasal medial de unhn procede da final do nasculino (uij:üa > ur):urjü). Citado por Mariño (1995:45). CtV. Dando. a un influjo de la ortografía". No dicen no-ne sino non-¿"145. cunha. á portuguesa. algunha. polo que non invalidan unha realización alveolar.. en port. Esta últitna observaeión parece fundamental.latino ou ben desapareceu en galego (lat. Veiga Arias (1976:105) afirrnaqueexiste n velar. Para Porto Dapena (1976:470-471) nestes casos o n será velar "siempre que e! hablante posea conciencia de esa compoNÍción". ningitnha.ramo iithubilida(de¡ y tal vez lambién con en-". de onde liramos lamén algúns dalos que veñen a seguir. Vid. unha. Álvarez et alii (1986:33). 143. penso eu. hoxe achámolo como intervocálico medial en unha(s). Fonélica e fbnoloxía güística galega nas últimas décadas. por non. Ksto supueslo. LUNA > gal.precedidas do prefixo in-. que non entra en contradición coa referida tese de Veiga Arias 143 . 17 . quen. el enipleo de íi velar es propio incluso del castellano hablado en Gal¡cia. de Azevedo Maia142 aventura esta última posibilidade. Cfr. baseándose en grafías como niüha. mais a partir aproximadamente de 1620 (décimas ao Apóstolo Santiago de Martín Torrado). cum 140. 145. ILG/RAG 1995:18). viñó) ou como velar (lat. itthabitado). ó non ier correlato masciilino ÍUQ. seguramente por influencia da ortografía141. Para Porto Dapena a xénese de /rj/ esíá na oposición —nn-1 -n. referíndose a un caso de parágoxe. afirma: "None. una. cancionhe) e esporadicamente en palabras con h. pois se en galego —nn— reduciu a ~n— (lat. non estaría en t'ondicións de inirtxiuci-la nasal velar. por lo que se justifica plenamenle el valor fonemátito de « velar iniervocálica". pois unha grafía inábil. la oposición r|/n no es más que una sucesora de la lalina.en latín. sinalando que nalgúns casos deu lugar á epénte^e de [g]. pois os dous coinciden en situaren a orixe de /q/ na Idade Media. (1988:38) ou Álvarez < 1991:526). que após a redución da xeminada fixo necesario acudir a un novo trazo fónico. UNA > gal. -„ . c'unha. A meu emender. bilabial uma)w. ondc as normas oficiais din que a prununcia da nasal "é xeralmeme velar" (cfr. uma. hai que constatar que nin o latín nin posibelmente o galego medieval posuían tal consoante nasal velar. para precisar en nola: "Tralándose de palabras compuesias. solamenle se observa esa pronunciación cuando a la . Cosla Casas et alii. pois. len a avantaxe de poder explitar por que non se desenvolveu unha nasal velar en liía. por otra basada en una diferentia de localización. ou se articulou como palatal (lat. 141. que tamén ratifican a entidade fonemática de /o/140. 142. Mariño (1995:451. de forma que no XVIII achamos nos textos do Padre Sobreira algua. La reali/ación velar se üebe. levaría consigo unha pronuncia alveolar dü n. quen precisa desla forma a lese de Veiga: "A leoría do profesor Veiga. cousa que el non ehega a explicitar. annu > gal. por sentada a existencia de /g/ como fonema no galego actual. alguas. niurnha nun texio de Ponlevedra de Fms do séeulo XIII. En casos conio anhelur."eneompueaioscon i/i-. para manter tal oposición. o subsiantivo lúa. aínda que C. ten a sospeila de que xa daquela se xerara a na^al velaren posición explosiva intervocálica e medial. Porto Dapena (1976:476}: "La anligua oposición latina fundada en el earácter geminado o no geminado se suplanló. aínda que o Padre Sarmiento prefira as grafías algum há.i del prefijo sígue olro elemenio que comience por h (así. engadir ou engorde. pero no con G sino como H muy suave". Vid. inhumano. iniiáhii etc. pues. ano). co que moi probabelmente queira indicar a velarización da nasal. a localización. inhóspiio. polo que se pode afirmar que a tendencia actual se inclina a considerar tal fonema en posición intervocálica interior de palabra como explosivo. Ora ben. No entanto.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. VINU > gal. Maia (1986:613-614). parece comezar a se estender o dígrafo nh (ou n h). Por lo general. 144. Por iso non upareceu *tunha". parael sempre ¡mplobivo. Nos textos do XVI e principios do XVII aparecen grafías como algua. O mesmo frade grafa a voz unha como huma ou um-a e explica a súa pronuncia como algo parecido a "gum-ga. iiihábit.

beño". num ha.1. alguna. No mesmo sentido se pronuncian os gramáticos e lexicógrafos do XIX. cun a muller moy vella14* Saco Arce afírma con total clareza que 'Vi de unha y sus compuesíos algunha. ninguna é represeniado komunmenie por un n sigido d'un h: unha. 148. As consoantes líquidas 3. Cfr. recóllese a entrada "Um-ha" e especifícase que se grafa así para indicar que a nasal "debe pronunciarse con la que le antecede""7. por ke o h e una Íetra ke non soa. Mariño (1995:48): "A meu entender. 151. independentemente da consideración do son como implosivo ou explosivo'51.1. s. algunhd. representa la pequeña aspiración ó esfuerzo que es preciso hacer para impedir que la n forme sflaba con la a (a)"149. ningunhu. d'humha. d'hutn-has. Cfr. 147. 179 . coa súa proposia ortografica foneticista. Ribalta (1910:147-148). A representazión non e azertada.Mirás(IS64:l23). hum-ha ou humha. coa utilización de dígrafos como m~h. de forma que os nosos escritores tenderon sempre a diferenciaren na escrita a nasal velar da alveolar: Nunha bola de pan trigo. Rodríguez. n h e mesmo o triunfante nh boa parte dos autores parecen inclinarse pola percepción da nasal como implosivaHfi.XOSÉ RAMON FRIÜXHRO MATO há. Aínda que algunhas normas reintegracionistas incorporarán a grafía umha ['Driü] para diferenciar a pronuncia desta palabra da de unha ['ujial ou do indetlnido portugués uma. J. que parecen querer marcar a posición implosiva da nasal e de paso poden indicar que a discusión sobre o carácter explosivo ou implosivo desta consoante vén de lonxe. 150. Mais nóno sinto por eso (Rosalía. No primeiro dicionario.2.6. nh) naceron do desexo de marcar graficamente unha fronieira silábica". o que se pode dicir eon ccrteza é que este lipo de digrafos (como tamén o que acabaría triunfando. 149. num-ha. Mirás tamén parece ir pola mesma vía ao escribir sempre un a: Vivia nun a casa un home enamorado. alguna.v.2. A lateral alveolar III O fonema lateral alveolar sonoro /1/ en posición explosiva realízase sempre como [1] e pode aparecer na sflaba inicial (lúa f'lua]). n-h. ninguna. Penso ke e millor poflere un lilde por debaixo.Cfr. lamén se afasta neste caso da tnaioria: "O n belardas bozes una. m h. "um-ha"). O dígrafo nh xa será no sucesivo polo xeral unanimente utilizado para marcar a velaridade da nasal150. cum-has.CG 128) 3. Rodrfguez (1863. medial (yalado [ba'lado]) 146. As laterais 32. de F.6. máis alá da discusión sobre se a nasal velar en posición interior vai en posición implosiva ou explosiva. eskirbindo una. da mesrna sorte he no son palalal se líe pon un tilde por enriba: año.6.1. SacoArce (1868:26). ningunha. Cfr.

153. das vilas e das cidades principalmente.era Cartiallo Caiero (1979:135): "El yeísmoestá más extendidoen Gaiitiade !oque creeriaquien interpretase liieralmenle la afirmaL'ión de Navarro Tomás según la cual tos gallegos pronuneian el español distinguiendo ambos sonidos. lo general es la confusión". üa. pois é o seu triunfo case que defmitivo nesa lingua o que provoca a exten152. A lateral palatal /Á/ O fonema lateral palatal sonoro /Á7 ten unha única realización [A]. En realidad.6. que só aparece en posición explosiva interior. se é que non se lle pon freo á influencia fonética do castelán. que mesmo fKxle altera-la votal precedenle se esta é /a/.2. segundo Alvarez (1991:528): "e en posición final pode darse tamén unha lexeira velarización. y en las diterenles hablas del gallego rural. En posición implosiva pode ter a súa realización condicionada polo fonema seguinte: a) [1] dentalizado seguido de consoante dental ou interdental: último ['ultimo] ahar [al'Gar] b) [lJ] palatalizado seguido de consoante palatal: colchón [kolj'tjoo] álxebra ['aUJegra] c) \\\ velarizado perante consoante velar ou mesmo en posición final'": calcular [kalku'lar] colgar [ko4'ujar] bruíal [bru'tat] 3.3.1. de forma que se produce unha forte tendencia á perda do carácter lateral deste fonema: muller [mu'Xer] > Este fenómeno denomínase deslateralización e pode xa constituír un paso irreversíbel no noso sistema fonolóxico1".1. con excepción do pronome lle(s) e as aglutinacións en que intervén (Uela. que lamén sinalaba a posibilidade de realización como un fonema africado mediopalalal sonoro. L80 .2.2. Esta velarización é moi lixeiraen galego. Para Álvarez (1991:528).6. Esta velarización falta en moiios falanles e en xeral é moi imperceptible". me\\stetvte no sistema tradicional. a deslaieralización xa se cumpriu "en grande parte dos falanies de idade media e é practicamente xeral enlre os novos". Algo similar dií. trocaron o fo nema lateral palatal sonoro /A/ polo fñcativo med\opa\ata\ sonoro \ jj .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. A deslateralización de /A7 Moitos falantes novos.). llos etc. son muy pocos los que actualmeme lo hacen así. Fonética e fonoloxía ou final (veia ['bela]). graficamente represéntase polo dígrafo "11": mollado [mo'AaÓo] paüeiro [pce'A"ejfo] quenlla 3.

Assim. s. e rejeitar. 156. carro ['koro] coro ['koro] vs. 1987:217). ex. curro ['kurol Nas demais posicións neutralízanse en /R/. opóñense só en posición explosiva interior intervocálica..pronunt'ia sempre correctamente palavras como as antes citadas (mulher. as pronuncias de 'mayo' e 'moyo'". moio.v.«): 154. aínda que.. o qiie acontece é a perda do som palatal laleral sonoro que o casfelhano e o calaiao representaráo por II. Cfr. As vibrantes 3. Estábem e é juslo reivindicar a nossa autenticaortografia. maseles náo só pronunciam de maneira ye¡sta(muyer. Vidal Figueroa (1987:215): "Um fenomeno que eslamos presendando todos tio decurso desta gerajao é a imposii. Polo contrario.. arquifonema que se realiza como [r] múltipla en posíción explosiva inicial ou interior após consoante heterosilábica (/. Nhonhó>loio" (ctr. Fiyo. /f/ vibrante simple alveolar sonoro e /r/ vibrante múltíplo alveolar sonoro. perteilamenie distinia da de maio.XOSÉ RAMON FRLIXEJRO MATO sión polo territorio de fala galega.parflha.2. molhar. e a genle nova de toda Espanhae Hispanoameríca confunde-os. Un tbnómeno diferenle que se produce no ánibito lingüísticn da lusofonía é a iolización ou mudan^a "de uma vogal ou consoanle paraa vogal anlerinratla/i/ou paraaíemivogaleorrespondenleou iode. pareya). esta aínda o non está e por conseguinte pode ser reconducida156.)'. Cfr. onde /A/ se conserva15\ Ora ben. [. o galegoportugués e provcn^a! por !!< e o italiano por gli. conclúe cn dirección oposta: "Pemo que chegou o inonicnlo de parar essa inconsciente carreíra cara ao castelhano. este fenómeno non se pode confundir coa natural realización da semivogal [j] en casos como maio ['majo] ou vaia ['baja]. moyar. E a raiz desta importa^ao está sem dúvida na iminenle viloria du 'yeismo' na lingua espanhola -como outrnra acontecera na lingua francesa-. 1991:149. comoaínda nao iiientificam ncm sabem reproduzir o sorn lateral: soa-lhes como un fenomeno alheio a sua fala quando se Ihes faz reparar nele. Vidal Figueroa (cfr. é um esfon^ü inútil.6. mayar. afástandonos máis unha vez do portugués. realizándose como [r] e [r] respectivamente: caro ['koro] vs.fiiho. Nos falares crioulos portugueses liá a iotiza^aodas consoantes molhadas /l'/e /nV. 'calhe'. a propósüo da deslatcralización. . De t'eito. Mas seesia vai ser unicamenle uma cortina que oculte a degenerafáo da fala. 1986:36) propoñen a acepiaeión da deslaterali^ación por irreversibel: "Este fenómeno conécese co nome de 'yeísmo' e eonstitiíe un paso na evoluctón do sisiema tbnoióxieo que debe ser aceplado por irreversible".2. tal confusión xa se produza entre os falantes que realizan a deslateralización. á pura his. Neste lema exisien opinións enconlradas. molhti. sao pouquissimos os hispanofalames que distinguem entre v«//«e r«w. entre caltó e oiw.6. Na pronuncia estándar do galego débese rexeitar a deslateralización por se tratar dun fenómeno espurio. pois se outras mudanzas fonéticas levadas a cabo durante os séculos anteriores por probábel interferencia do castelán hoxe xa están consolidadas e en consecuencia hai que as admitir como irreversíbeis. do verbo valer.ioria". Cámara.: mulher>/Tnuyé/. no que respeila a Penimula Iberica". Os nossos velhos conservaram de viva voz as mais genuinas caracteristicas do nosso idioma.ao e assimila?ao corno proprio dum sorn que até agora era desconhecido na nossa lingua: o 'ye' /y/.] E preciso recuperar e reivindioar a ameniica pronuncia de palavras como mailia. que lamén denomina 'yeísmo'.. Hora é já de Ihes tomar o tumo e atualizarmos nas nossas bocas o que ameaga flcar reduzido ao passado. pertencente ao verbo mallar. 'caye'. por caslelhanismoí. principalmente novos155. 155.2-!.. Álvarez ei alii (cfr. "lotiza^ao").ete. 3. A vibrante sitnple e a vibrante múhipla Os fonemas vibrantes. nin como valla ['basAa] ou ['baejaj. corro ['koro] curo ['kuro] vs. Vidal Figueroa (1987:216): "Conhefo muitos rapazes -de idades comprccndidas entre m 15 e os 25 anos-dos que a mae -e nalguns casos o pai..2. que nunca deberían realizarse como mallo ['maeXo] ou ['maejo]. Este som mantem-se perfeitamente vivo no porlugués de todo Pomigal e em grande parte do ambito do catalao. por interferencia do español.

165. parda mole. producindo vulgarismos fonéticos con grande presenza na fala popular e tamén na lingua literaria. Oirés que craba coxa non quer sesta. -PremUa l)ii>\ que le vexas I cal as cóbregas arrastro (Rosalia. 161. *frebe ['frege] 160 permitir [permi'tir] vs. Aínda hoxe perviven vacilacións moi estentidas. AM 25).2. sempre.2. FW63). OC I. tanto na lingua falada como na escrita. Fonética e fonoloxía rato ['rato] honra ['óijra] melro ['mclro] E como [r] simple en posición implosiva interior ou implosiva final de palabra e en posición explosiva após consoante tautosilábica (en grupos consonánticos tras oclusiva ou /f/): carta ['karta] coller [ko'A"er] fraco ['frako] parar [pa'rar] pobre ['pogre] praia ['praja] 32. A metátese dominante é a da vibrante r: cabra ['kagra] vs. 160. *craba ['kraga]1" catedral [kate'óral] vs. 158-íí. 162. . entre as formas sen ou con metátese: 157. *catredal [katre'óafl 15 * cadáver [ka'óager] vs. por. Míiiinu 63). enire. 408). catredal. 166. 314). A metátese A metátese consiste no deslocamento dun fonema no interior da palabra. onde s'acugulahun esquirturas. F. *esquirturas [eskif'turas]164 A metátese de r é un dos fenómenos de alteración do consonantismo máis relevantes. favorecidos neste caso por un plus diferencialista. obrigax e outros istrcimenlos en estanieirias sin pintar (Otero. ACG 52). OCI. / li. Vid. presente xa no latín vulgar165 e moi importante na evolución histórica do galego'66. 164. 163.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. *trubar [tru'gar] 163 escrituras [eskri'turas] vs. *premitir [premi'tir]"'1 teatro [te'atro] vs.6.Ermelio canta ben. *treato [tre'ato]162 turbar [tur'gar] vs. ben sexa dentro da mesma sílaba ou a outra sflaba diferente. t? poida que alá o qneira pré Irealo (Valladares. Vaananen (1975:123). 182 . *cadavre [ka'óaJSre]'" febre ['fegrej vs. iobre ou ca¡ro.iquipnderia eu trubar o vaso corazón (Casielao. Sufriron proeesos de meiálese do r na súa formación palabras como eniTegur. / como din pola aldea e poio monte (Pintos. unha cova / nun ouieim / i on cadavre nofondo do mar (Curros. 159. AMT 84). por exemplolFerreiro 1995:210). FN 156). pesada e iriste (Rosalía. Inda nox meus beizos arcle I con labaradas defrebe I o bicti de aqueta tarde (Cabanillas.

apretar [apre'tar] febra ['fegra] vs. 170. "re^usitar [re9usi'lLir|: Si o. ÜAT9). EM 100). en posición \fn.. e vando xa se engurraban ns liscos na xancn (Cunque¡ro. engurra [érj'gura] 172 Algunha forma como *probe ['proge] (por pobre ['po|Jre]). Candu crfa.Pero..£M 138). porexempb: Águeda \'omeóa] vs. qui-ais [ki'&ejs] vs. cicaís para correxir m pcirticuliirismos do cului caíúlico en Galiza (CaMelao.í [6i'ki£Js]: Xa dixemos que a Eiremfoi un axenie attivti da desgaleguizaaón. *bulrar [bul'rar] 168 Carlos ['karlos] vs.melro ['melro]170 Outras veces a permuta prodúcese entre a vibrante e outro fonema non líquido de sflaba diferente171: enruga [éq'ruiqa] vs. *Ádega ['aóeuja]: Candoa líaÁdegacerraunttafiestra.3. dereita. OC I. emigrado. Un caso especialmente chumutivo é o de mat>i>sl/> [ma'uiosto] vs. Nunha ponla de espiñn i amihiaba un merlo / e exaiiíei que decía. de onde se deriva tamén unha maior estabilidade. xa se daba en latín (Váánanen 1975:122).6. A metiítese. *gamusto Itia'musío). Mais o feito de as soantes líquídas -vibrantes e laterais. o que lles permite a formación de grupos consonánticos na marxe explosiva da sílaba en galego e noutras linguas mesmo seren núcleo silábico. Alternancia de /l/ e /r/. etc. t'onna escoiiada pola fajxa eosleira que vai desde Barranán a Baldaio. OC 1.422). *Madanela [maóa'ncla]: ¡Alexría. 174. Vacilación enlre líquidas As consoantes teñen unha maior consistencia articulatoria do que as vogais. camiño d'América / vui o probe. resucitar [resiiOi'tar] vs. Pnln contrario. 172. foi absolutamente dominante na lingua literaria do XIX e da primeira metade do XX1". Téñase en conta que a disirnilatión emre líquidas (pelegrinus por peregrinus). 173.2. 169. Madu/ena |ma<ía'lena| vs. sin nós (Crecente. 171. que se pode manifestar de varias maneiras: 1. C 15). ¡xa n'acores (Noriega. A. *«'(«í. tamén se esiende a oulros casos en que non intervén a vibranle.freba ['frega]167 pebre ['pegre] vs. \68. Os arisKkratas nun etfiveron íodus ó ladn de ü. confírelles tamén o máis alto grao de inestabilidade entre as consoantes. luilri'in e retranqueiro (Cabanillas. 411). 371). hoxe rexeitada por vulgarismo. 183 . Ameir nin perdoaa covanlía / nin se deixa bulrar ÍCabanillas. 316). a casa chixca un ollo (Caslelao. 3.Nofomoescocida i escarapeluda. Madanela. h'nipeno do camposanta cando eu sentín boligar íieniru da caua ao probe Bieilo (Diesle./lM7"84). xeralmente provocada por disimilación174. infeiís amadnr (Curros. aínda que oca^ionalmente.M 9).v báxoas de nía rtiai i' as bágoas miñtu-I nnn te rezusitaron. na provinua da Coruña. 173). / que <if¡/>ra xa nos van dundn ! ns aires da riosn serra! (Noricga. OC I. moitoa m»z<»> das primeiras casas da Kspaña loitaron connosio (Otero. fenómenu fundamentalmente consonántico que ho\e en raras ocasiííns se dá nas vogais. OC /. OCl. SG 105). prebe [' Un caso bastante frecuente é o de metátese por intercambio de posicións entre líquidas contiguas: burlar [bur'Iar] vs. a merla leva pró níño unhafolla seca de curbullo (Cunqueiro. *Calros ['kolrosl""' merlo ['merlo] vs. Calros.seren as máis próximas das vogais na súa pronuncia.XOSÉ RAMÓN FREDÍEIRO MATO apertar [aper'tarj vs. / defreba moi iimpa.

e sempre que podía iba tumbarse ao pé dun albre calquera (Cunqueiro. como se pon de manifesto na iradición gramatical. seguindo unha tendencia espontánea do galego ao rotacismo. prato. kl-. *cras ['kras]185 175. clero. b. 179. CLAMARE > chamar. *alcipreste [alGi'preste] armario [ar'marjo] vs. FN 242). 181. pluma). AGC 51). IMPLERE > encher. Xaviel). *espricar [espri'kar] 1 * 2 gloria ['glorja] vs. PLATEA > praza. Tamén poden aparecer formas duplas por alternancia de líquidas na sflaba final (alteraancia de sufixos -all-ar')"1: pomba! [pom'bal] vs. ~O de Emteliñt). 180. clase. en tanto que coa recuperación literaria a partir do Rexurdimento tal tendencia tamén se viu reforzada na escrita por Ínterferencia do español. Mais a falta de fixación dun modelo lingüístico ao longo dos séculos permitiu que moitos cultismos trocasen /1/ por /r/ lsu . / noites craras de iuar (Rosalia. FLAMMA > chama. Tíimén á inversa.flor. *incrinado [Trikfi'naóo] 184 clase ['klase] vs. 177. xe hen openxo. Importapouco dtganos a historia / que quen codemo cava a súa viña /co mesma a vendimia e caniaágroria^Pimos. TDN9). mníño dos casiañares. dando orixe a formas duplas: árbore ['arJJore] (e *arhre ['arJJre]) vs. armacén [arma'GÉr)] 176 2. Fonética e fonoloxía implosiva na sflaba inicial. g/ e fricativa /f/ + líquida. 176.fl. gl-..pois.AGG 51). Así. comemprar. puxibre. Maxina 63). CG 83).> /tJ7: PLUVIA > chuvia. Saco Arce (1868:251) afirmaba que o r substiluía o / nos grupos consonániicos. 182. 184. e 152). semicultismos (/ > r: FLACCU > fraco. orixinándose grande confusión nestes grupos consrmánticus. pra non cat'r na ordinarie-a dox empregados de almacén (Otero. cnmpañeira. Ferreiro (1997:161-163). 185. *almario lal'mafjo] aimacén [alma'Oer)] vs.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Altemancia de /1/ e /r/ no segundo elemento dos grupos consonánticos tautosilábicos formados por oclusiva /p. *craridade [krari'óade] 1 * 1 explicar [ekspli'kar] vs. kl-. menlres que en posición intervocálica e ao final da sílaba a consoante preferida era a laieral (pelegrina. D 61).se conservan (gloria. Valladares (1970:23) parece suxerir que todo grupo eonsonánlico con líquida leva r como segundo elemento. *álbore ['olgore] (e *albre ['algre]) 173 arcipreste [arGi'preste] vs. con exeraplos como cravo. 17S. I enseñaba os rapaces brevemente / con preceulas de muita craridade (Pimos. PLACERE > pracer) ou cultismos. enxempro. fl. *groria ['gfOfja]183 inclinado [írjkli'naóo] vs. copra. co consecuente afán diferencialista por parte dos escritores e escritoras: claridade [klari'óaóe] vs. xa m<i expñco (Valladares. por exemplo. que por encuumo non se carevía a dariles achego. rauxiñvl. nalgúns casos os semícullismos mudaron a vibranle pola lateral. FLUXU >frouxo. comenzaron a remexerlle na cachola (G. OF 87). clima. Vaüdo. *castañar [kastse'jiar]179 3. (Rosalía. onde os grupos latinos pl-. PLORARE > chorar). puigutoriti. na evolución do latín ao romance prodúcense solucións diferentes segundo as palabras sexan patrimoniais (pl-. AFFLARE > achar. 183. Certa cras depensamentos. k.. vid. con exemplos como brasfemar. Para estes sufixos. Piino\ di' adiiix. groria etc. ca irisie frenie incrinada I cabe unha arcada sombrisa. branco e etifratnado. 184 . da xúa autoridade. *pombar [pSm'bar]17* castañal [kustíe'jiaf] vs. ECCLESIA > igrexa. claro. ¡ n nteu peiln ¿ un pombal (Celso Emilio.

Tal tendencia continuou viva na lingua moderna: 186. Como consecuencia.7. Desde o período medieval. Fenómenos de asimilación e disimilación eníre comoantes Resulta interesante a observación de Malmberg sobre o carácter negativo na vida das linguas que ten a tendencia asimiladora. GP 177) de amabre consolo.3). Carballo Calera (1972:39-44). a asimilación consonántica por fonética sintáctica vén sendo un fenómeno constante en determinados casos (vid. 185 . Xa historicamente a asimilación consonáníica foi un procedemento utilizado pola lingua na evolución Ínterna das palabras desde o latín ao galego: lat. CG19) 3. RUTRU>rodo.Ferreiro(1991:57). tamén a disimilación consonántica contribuíu a conformar unha parte do noso léxico patrimonial na súa evolución a partir do latín (MEMORARE>lembrar. pois. Vid. para evitar uma repeii^áo incómoda de dois fonemas idéniicos". Víd.2.2. ás vezes.Vid. que se estende ao sufixo -BILE e mesmo a palabras de orixe castelá'86.XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO Neste sentido. ISS.4. iPSE>med. Malmberg (1954:111): "Na realidade. 189.)189. a tendencia é a mesma en Rosalía. tamén estes existen. de soave contento (Rosalía. pon en perigo importantes distincións que resultan imprescindfbeis para a comprensión. Ferreiro (1995:195-196). pois é case uniforme a resolución semiculta con /r/. a propósito de Urio ou ANiMA>alma. Asimilación e disimilación son. afirma que a disimilación "serve lambém. LiLiu>lirio etc. essomod.eP18) Non somente do promo asobiante o home é inferfecto (Pondal. 4.Cfr. 2. talvez.3). o caso de Pondal resulta paradigmático.1.e a necessidacie de se fazer compreender". Así como se dan fenómenos de asimilación e disimilación vocálicos (vid. aínda que en menor medida.os sonsque pronunciamos efectivamente sao o resuhado de um compromisso entre a lendéncia assimíladora -a pregui^a humana. ao pretender reducir o máis posíbel as diferenzas entre os fonemas (asimilación). Malmberg (1954:111). aínda que non coa sistematicidade do bardo bergantiñán187: retornarán as amabres e doces anduriñas (Pondal. 187. entre as consoantes. pois. a lingua reaxe restabelecendo as diferenzas básicas ou acentuando máis a individualidade dos fonemas (disimilación). Da mesma forma. ese. dous fenómenos contrapostos que se manteñen en constante tensión nas linguas llí!i .

*bandil [bán'drt]iy4 Outras alternancias por equivalencia acústica en que se vén implicadas as oclusivas son bastante máis limitadas: primavera [prima'^era] vs. de serea paz ifole. que scmpre o haixaha con préxa. e movíaa cabeza dun ladtipra nulro. nomeadamenle por equivalencia acústica coa oclusiva velar sonora [g]" (Ferreiro 1995:110). *malenconía [malérjko'nia]1"" proprio ['pfDprjo] vs. orixínase por falso diiongación debida a interferencia do español e ambas teñen presenza literaria: A prímadeira madruga nwito no lorrón enxoito. son: gangrena [gag'grena] vs. 195. 212). *abeneiro [a|ie'nejro] boneca [bo'neka] vs.gotnitando. Os sftis ecos de malenconía I camiñaban nax alas iio veiiin (Curros. AMT 69). AMT 83). *inxd xenxiva [Jeni'JíjJa] vs. Para esta palabra non se pode desbotar a posíbel influencia do catalán trabui: . Fonética e fonoloxía melancolía [melágko'lia] vs.propio ['propjo]191 sinxelo [sínJ'Jelo] vs. O bandil. *cotomelos [koto'melos] mandil [mán'dii] vs. ah. 194. nas penedas asoeiladas (Otero. parella con *pr\maveira. SEG 41). *cangrena [kár)'grena] broma ['broma] vs. Así. 192. *moneca [mó'neka] cotobelos [koto'|3elos] vs. Esta fonna.gomitando. resoprandti. qiiedándolle a oulra revirada (G. enxiva Outros casos que tamén se poderían explicar por disimilación entre oclusivas velares ou entre bilabiais.ALC 133). como en gastar. *groma ['groma]IM vomiíar [bomi'tar] vs. existe unha explicación diacnSnica: "A fricativa bilabial sonora en que se convertera o wau inicial en latín vuigar pode sofrer unha evolución anómala. st'ntiu i-umti un ciñlelo na gurxa (Celso Emilio. Neste caso. con reflexo na lingua literaria. *socego [so'Oeuioj: Non sei que engado lle aiopaba de socega. 191. mais que moi ben poden deberse a outros factores.' (Castelao.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. *gomitar [gomi'tar]193 Na fala popular.ah. Por ílisimilación lamén se podería cxplicar o easo de sosego [so'seujo] vs.por mor dunha rapaza ntáis feiiiceira / qu'as froliñas que nascen na primadeira (Noríega. AMT50). i n pan non me qu'nen / trabucos e présiemos (Curros. 196. Tódalas rtoiies d'inverno / nas fiadas do lugur / están ile groma e palique (Curros. i) 19). OC I. trabuco [tra'guko] 196 186 190. por exemplo. AAQ 53). i>uedella ou golpe. 193. téñense producido tamén fenómenos de vacilación consonántica motivados con frecuencia por equivalencia acústica. *primadera [prima'óera] (e *primadeirá)m tributo [tri'guto] vs. non resulta difícil explicarmos certas alternancias entre a nasal bilabial /m/ e a oclusiva tamén bilabial /b/ debido á escasa marxe por que estes fonemas se opoñen entre si: ameneiro [amé'nejro] vs. ó levutitah non abnrchaba máis que por itnhti esi/uina. Barros. ¿Ten Galiza un itiioma proprío. F¡ 67).

Cadro de fonemas consonánticos en galego No galego común temos o seguinte cadro de fonemas consonánticos: .i /r/ /r/ 1S7 .3.^Lugarde art. Mododeart. Sonoras Oclusívas Xordas Bilabiais Labiodentais Dentais Interdentais Alveolares Palatais Velares /d/ /g/ /b/ /p/ /t/ /k/ Fricativas Xordas /f/ /e/ /s/ /J/ Africada Xorda fíl Nasais Sonoras /m/ /n/ w tíl /D/ Laterais Sonoras /1/ Simple Vibrantes Mií]lip].XOSÉ RAMÓN Fkexmo MATO 3. Síntese esquemática das consoantes 3.3.1.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. múltipla M IKS .3. Bilabiüis Labiodentais (lnter)dentais Alveoíares Palata¡!> Xordas Ip] [b] [t| W Oclusivas Sonoras [dj [9] Obstruíntes Xordas Fricatiuis [f] 19] [§] [sJ] [/] Sonoras [§] [§] w [t?l Afncada Aproximanies Xordas Sonoras 1§I [01 Iml Nasais [m] Laterais [nj] |n| [1] [n] [1] [r] [rw] [Ji] [U] [X] lol Soantes m Líquidas Vibr. estas son as diferentes realizacións fonéticas dos fonemas consonánticos no galego común: Lugar de ait Modo tle ari. simple (sonoras) Vibr.2. Cadro de sons consonánücos en galego Prescindindo de variantes dialectais. Fonética e fonoloxía 3.

Os vals son ledos efarturentos.omo rexistro formal e estándar do galego común. O mar tolea de carraxe cando non-o deixan penetrar na terra. Para outros modclosde Iranscritión vid. Os montes son redondos como peitos de muller e as serras son como lombos de boi cebado. Quili. A arquiíeitura barroca do noso chán. SEG 45) [ga'lí9a 'e a me'Aor es'kina óo so'lar is'paniko ka|3o óo 'mündo án'tíuío I c a(3án'9aóa óe ew'ropa no 'mar íri'mé^so óa ligcr'óaóe II a arkitej'tura ga'roka óo noso 'tjór) la'graóa ém 'pcóra u¡ra'nitika I es'ta 'sempre ko'gerta por ür) 'mánto óe Óu'uioso ger'óor II os 'móntes 'sor) re'óóndos komo 'pejtos 6e mu'Aer I e as 'seras 'sorj komo 'lombos óe '[3oj Ge'gaóo II os 'gals 'sor) 'ledos E fartu'réntos II o 'mar to'lea óe ká'rcej"e kando nono 'óej/ám pene'trar na 'tera II pero kándo 'éntra I 'keóase aóorme'Gióo no 'lejto das 'rias II ga'liOa 'e Grjá uni'óaóe terito'rjal ar'niDnika de 'formas e ko'or perfejta'ménte óiferen'Gjaóa óo 'resto 5a es'píejia 111] 189 197.Xosfi RAMÓN FRBXFJRO MATO 3. (Castelao. cabo do mundo anügo e avanzada de Europa no mar inmenso da liberdade. de formas e coor. mais respectando a língua do autor.^ / Fernández (1990:189-193). Exemplo de transcrición fonéüca^ Galiza é a mellor esquina do solar hispánico. está sempre coberta por un manto de zugoso verdor. perfeitamente diferenciada do resto da Hespaña. Galiza é unha unidade territorial armónica.4. quédase adormecido no leito das rias. labrada en pedra granítica. Atémonos ao que eniendemos i. pero cando entra. .

^ ? U i é k J g 31- t" d" t' d j ~ " 1 flasaliad Ngsal frltmr Laleral rrlrase Noaatürltrrteasc Líjj rvnnded ^ i'. í y ! - I" d* í d _ Rfiracífd Cearalaeil "" Vtlanvtd ur Pha™>XfaIizrd Kaised imírrd Advancrd longuf HKH C C ^ % (J = KWBÍaiwolor/'nanrt) 10 -= iT««í/>iW)iii/appiiirünuni| ' . Relracttdlimgutraol (Pullum / Ladusaw 1996:306) 190 ... .. „ u Luil EjniKHp i l t' c' J < k' E n) L U Vnrad LibiiE p P' q' tf ? . 5Ji*flrí »rcii dcr-nir KrtBtKniM6.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.l«i.g. 35 Ü S J x y X « h ? h fi QTHER SYMBOLS ¡. Hiiirrlrii Hiiftd h AifH'V'fd II S t ll t Q SítaAy-nucnl _ b Í3 U 9 . . j MOT nwufrd . .«d PharyHgtalijfd .i . « Mid-cmrali-jil Stllalxc Ntm-syHabic ftktnicily . . .iil»li|Oji« Kp IS (MartinezCeldrán 1994:386-387) IPA Diacritics Diacriücs may be placed above a symbol with a descender. .rfx cz «. c 5 Snu««™.. Dtnu/ Ajriro/ Lomina/ t 1 1 '' d d £ d" d' ll Cnaty-wiii-«( UifiiaUiaf lahaünrf «ilflBÍjjn/ V*tor. . tapÍKM P 6 c. tftf alhllltfHnfncoui'DKalconufUQl. e.í . . Fonética e tonoloxía THE INTERNATIONAL PHONETIC ALPHABET Pbu« Niul Tril TipmFlifi Fnmw Lnoil P b ld t 4 c J k g q o N • ? !SS m B TJ n r r (l P \' 0 r f V * P e a s L i ti j i c f <f .

FONÉTICA SINTÁCTICA .4.

así como con algunhas alteracións na articulación das consoantes. ou estudo dos fenómenos fonéticos que ocorren nas palabras isoladamente (sandhi interno). baixo o nome de "eufonía". e afonética sintáctica. . que o leva a evitar todo son áspero e desapracíbel en concordancia co ca1.Cámara(1991:214). mais especialmente na fala espontánea. 2.Silveira(1971:XIl). A lingüística adoptou desde o século XIX o termo sandhi] que na gramática hindú do sánscrito se daba ás variacións morfofonémicas de condicionamento fonolóxico. ás veces. Podemos distinguir entre afonética vocabular. Vid. con frecuentes elisións e crases de vogais. dentro da palabra (aldeia). aparecendo na cadea falada grupos fónicos resultantes dos encontros de palabras. Malmberg (1954:102): "Ao pronunciar os sons da linguagem. ohomem tende aoblero máximo de efeito com o mínimo de esfor^o. Sandhi e eufonía Na fala habitual. resaltando o instinto de harmonía que caracteriza o idioma galego.1. evitar quanlo possível os movimentos articulatórios que náo sao absolutamente indispensáveis para o efeito acústíco pretendido". e mesmo coa aparición. Saco Arce. Con ese termo convive a expresión fonética sintácüca. 3. adxudícalle o obxectivo de evitar sons desagradábeis no encontro ou combinación de palabras. distinguindo entre sandhi interno. Na nosa tradición gramatical a fonética sintáctica xa foi obxecto de atención desde os primeíros momentos. Esta é a razáo pela qual se procura. variacións que neste caso nas linguas modernas a grafía non adoita rexistrar. que podemos definir como as mudanzas fonéticas resultantes do encontro de palabras na cadea falada. que estuda as modificacións fonéticas que sofren as palabras por influencia doutras con que están en contacto na frase formando un grupo fónico (sandhi externo)2. ao cornbinar os sons.XOSÉ RAMÓN RÍEIXEJRO MATO 4. e sandhi exterao. existe unha tendencia xeral a ligar foneticamente as palabras sen realizarmos pausas entre elas. dun novo fonema vocálico de enlace. Vid. Cfr. dunha palabra para outra dentro da frase (dáme o libro ['damo'ligro]). Malmberg chámalle fonética combinatoña e baséaa na tendencia á economía de esforzos na articulación3. mesmo en rexistros cultos.

que chamará "consonantes eufónicas". Cfr.ijue ya en la llusiración gallega y asturiana.sina o troque. igualmente. limiiando á cienos casos el uso de dicha tlgura. lomo l. ¡vait'horta! ¡Vaite horta! -pra que me entendan todos-. con especialidad en el encueniro ó combinación de las palabras. Cfr.]. cuxo argumento humorístico está baseado na confusión entre vai torta e vait'horta: Xa saben os levadores que non era ¡Vai torta! o que decía A Dolorosa. que refleja exactamente el dulee y suave caráeter del pueblo. como pon de manifesto o único texto narrativo en prosa de Noriega Varela que coñecemos. esto 4. aínda que a necesaria clareza na expresión oral aconsella certa prudencia tamén.. perxudicando a craridade e sinxele?a do ídioma. Debe. Encontros vocálicos 4. e como ll'ermaba as coles.2. "Des(e sino [ajxístrofo] tense abusado moílo pol-os nosos escriiores. unha boa fonética do galego debe ter en conta estas realizacións fonotácticas. hay un artículo nuestro. Marcial Valladares sinala. contracción das dúas noutra diferente ou interposición dalgunha consoante. pues el apóstrofo solo con la preposieión de es forzoso y lo que impona es mudia clatidad en la emisión del pensamiento. que se dan en todas as linguas.se así esla parte da Fonética. Valladares (1970:25): "Comunísimo en nueslro dialecto [o apóstrofo]. 7. Poco* idiomas habrá en cuya formación y exlructura haya influido tanto el inslinto de la armonia. Iban salir c'o difunto cando Wentrou unha xuvenca n'a chousa. ¡Vait'horta!. Lugrís Freire (1931:7): "Eufonía. casos que deben disminuirse aún [. Chama. que a supresión da vogal final dunha palabra cando a seguinte tamén comeza por vogal serve para facer a pronuncia máis "delicada". na cadea falada.pois. año 1878. 194 6. 5. até hai pouco tempo non regulada por leis da escrita. para lograr esa harmonía ou desexo "de melodía" os galegos tenden a evitar o "defecto" dos hiatos por tres procedementos que o autor vai tratar: supresión dunha das vogais. Cfr. unha final de palabra e outra inicial da seguinte. Lugrís Freire mesmo fala da "eufonía" como unha parte da fonética'' e trata como fenómenos eufónicos as adicións. M. son especialmente significativos no galego pola súa secular condición de lingua oral.LO uso do apóstrofo na lingua escrita Os fenómenos de fonética sintáctica producidos por encontro de dúas vogais. 4.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.. Saco Arce (1868:141-142): "Entendemos aqui por eufonia los varios medios de que se sirven los gallegos para evilar ciertos sonidos desagradables. y que lan cuidadosamente eviten lodo sonido áspero y desapacible. supresión ou adiiamento de letras en algunhas palabras para as lacer mais doces e fáciles ao noso ouvido". Por este motivo os nosos textos literarios decimonónicos e da primeira parte do século XX reproducen con certa frecuencia algúns destes fenómenos hoxe desbotados da lingua escrita. .2. Fonética e fonoloxía rácter doce e suave do pobo4. mais tamén se mostra partidario de limitar o máximo posíbel o uso dos apóstrofos en beneficio da clareza7. aínda que advirte do perigo de usar en exceso o apóstrofo. De todas as formas. lanto se abusa de él. porque in. pois para el o máis importante é a clareza 5 . trocos e supresións de vogais ou consoantes. ó de lo que se escribe". como e) gallego.limitarsecanto se poida o seu uso" (Lugrís Freire 1931:10).páginas 123 y 124. tamén se referirá por extenso ás asimilacións consonánticas e vocálicas. que en él expresasusconcepios".

onde é hábito indicar a omisión da vogal por medío do apóstrofo. quen após afirmar que a elisión. com'eu vi min quilar. pau d'arc<iQ\i mütA'obia. sobreiuüo a do lempodos románticos. chegar. aínda que no século XIX e en parte do XX se utilizaba o apóstrofo para sinalar a elisión vocálica": Falaime solo d'as muhiñeiras. 186. que s<5 ocasionalmenle se utilizaba (Silveira 1971:4). CG 35)" Outras crases ou elisíóns vocálicas non sistemáticas que se producen na fala como consecuencia da relaxación do vocalismo átono. 502)'? Saco Arce (1868:230) xa recomendaba o seu uso para marcar as elisións vocálieas: "Enire los signos de la ortografía gallega. Cfr. onde tamén é baslanie frecuente a elisión vocálica en textos lilerarios modernos. 11. mais non com'end'eu vi quitar alguen. Vigo/Lisboa. que sempre estimou mais os coeiros que o seu maridiño (q. d'aqueles puntos que fan agora. 12. Edi^ao crítica e vocabulário de M. ai'nda qiie qutzais non coa intensidade con qoe se deu entre nós por razóns sociolingüísticas. (Rosalía.e. aínda que si ocasional e caprichosamente en épocas anteriores. 915. sen mentir'. non se marcan graficamente no modelo actual de lingua escrita. no seu estudo áchanse numeros/simos exemplos lirados de obras literarias que fimdamentan (a) afimación. d 'adenlro afora.como Seic'anda por íeica anda. que haeían la lectura incómoda y difícil". (Noriega. como tamén o é en textos decimonónicos e da primeira metade do XX": E quen ali. e particularmente das vogais átonas finais. Nesle caso.). incluíndo tamén as transcricións modernas dos poemas trobadorescos medievais galegoportugueses'".313) Algunhas contraccións e elisións sistemáticas na fala xa están consolidadas na norma escrita (do. No'm'os deu por non m'os deu". Ir Indo Edicións / Ediijoes Sá da Costa. d'afora adentro. 8. lienaban sus escritos de apóstrofos. I995\p. quitar-s'á en. 195 . e despois de desbotar a talsa idea de que no Brasil w se faga a elisíón en expresións estereolipadas do lípo de copo d'úf>ua. loxicameme. com'eu cheguei. A supresión sistemálica desle lipo de apóstrofos non se producirá aié meados do século XX. reprodúcese o texlo sen actualizar a ortografía.p.er dos cancioneiros medievais galego-poriugueses. 9. chos daquela. d'aquelas voltas reviradeiras. Nos manuscrítos medievais a elisión non sempre se indicaba.Hsegunu "a nossa língua liierária. Silveira (1971:10-11).OCII. mereeen lambien especial mencion lacomilla quedenota la suprcsión eufónica de una letra en fin de diccion. Rodrigues Lapa. del). Tradición seguida tanto en Portugal como no Brasil.d. Cfr.oferece larga documenia^aw da elisao". 10. o mesmo se fará en todos os demais textos que se citen neste apartiido dos enconlros por (bnélica simáclica.XOSÉ RAMÓN FREIXEKO MAID era o que decía aquela /uñas defame!. en su afán de reproducir la realidad fonética. Na líricatrobadoresca aelisión vocálica é especialmente intensa por necesidades métricas e pola lendencia a evitar a sinalefa (Ferreiro 1995:92). (Martin Moxa. no. CBN. CV. e non tever malpor ben. parece que dá máis vígor á expresión. sobre todo na preposición de. Arespetto disto afirma Carballo Calero (1979:131): "Los primeros escritores del siglo XIX. Cantigas d'escarnho e de mal diz. senón que moitas veces se escribía a continuación a seguinte palabrasen ningunha marca gráflea. cando se funda a editorial Galaxia.

cando xafacía us intres que espichara o 'Vámpiro'. desde luego.P155) A partir do Ínicio da recuperación cultural da posguerra a lingua escrita tende a individualizar as palabras como unidades morfolóxicas. moleita para la visla y fatigosa para la comprensión". Era a mesma que furara a solapa da tniña chaqueta de espiguüla. Si quisiéramos observarlo en la escritura. chantada no estante dunha librería. porqu'él d'alí á pouco quedóu com'a neve. Fonética e fonoloxía Debeu d'atopalo. (Otero.Ballesteros.CPGI. antiestética.fflVC64) As contraccións e elisións vocálicas que hoxe se continúan a producir na fala por fonética sintáctica. son resultado de encontros de vogais na cadea falada cando unha palabra acaba en vogal e a seguinte comeza tamén por vogal. a lingua escrita. . acabando por suprimir todo tipo de apóstrofos coa axuda de decisións editoriais. (Fole.. feito que sen dúbida veu contribuír a mellor representar.AMr98) Maruxiña. nún bulto qu'iñoro s'é de'home ou de verme.. facéndoa máis clara e comprensíbel": A hala atopouse tres anos despois.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. tendencia xa presente na literatura de preguerra. (P. A que esnaquizara a pantalla. ceibadora d'augas e que tén iste delizoso nome que caníiga com'unha fontela: Santa María Madanela da Graña de Vüarente. Con relación á supresión dos apóstrofos afirma lamén Carballo Calero (1979:131): "Se ha renunciado a tan ingenuo fonetismo. éstaresultaría a menudo ininteligíble. y. mesmo esteticamente.64) Noriega procurou unha parroquia outa e crara. (Curros. s'o conto non meníe. O feito de a súa representación escrita non resultar conveniente por razóns de clareza na comprensión e de identificación das diferentes uni196 13. c 'os oilos crabados que espantan eferen. sobre todo con relación á do século XIX. antre dous libros cuase arrimados. rézall'a Santa Lucía: que pol-a noite ch'os cerre e ch'os abra pol-o día. e que con anterioridade tamén reflectían ocasionalmente os textos literarios. donch'os ollos.

legítima. A seguir procurarase agrupalos segundo a natureza das vogais concorrentes e utilizando a lingua literaria como principal apoio documental. co que se consegue que os enunciados resultantes produzan un efecto de eslrañeza e de falla de naturalidade". miña almiña. se por algo se caracterizou a nosa lingua literaria decimonónica e da primeira metade deste século. por ouira parte. y una pronunciacióii de acuerdo con la escritura. Encontro de vogais tónicas Se as dúas vogais son tónicas. foi en xeral. pois. siempre que no cree confusiones. sen que iso represente ningiín perigo para a autenlicidade fonélica galega.XOSÉRAMÓN FkBXBRO MAIO dades lingüísticas. a tendeticia xeral. por tanto. por tomar como modelo a fala popular. pois a forza articulatoria que recae sobre elas normalmente o impide. aínda que nalgúns casos só sexa como característica da fala espontánea. fronte ao modelo de lingua culta. non resta validez ás diferentes realizacións fonéticas que espontaneamente se producen na fala por fonética sintáctica ao se encadearen unhas palabras con outras no decurso da cadea falada. é a de pronunciar tódalas vocais que teñen repiesentación gráfica. aparte de las contracciones generales admilidas. á parte dos motivos estéticos.2. 42. realizacións que contribúen a conformar a identidade e autenticidade fonética da nosa lingua. eonsidera que o feito de que a lingua estrita non reproduza as elisións vocálicas inflúe na pronuncia da xente culia e que a medida que se vaia xeneralizando o hábito da leclura en galego moicas desas elisións desaparecerán. En casos coma us que acabamos de mencionar. y se considera más culla". FN 45) 14. aínda en caso de seren homólogas: está alio [es'ta'alto] alí é [a'li'e] As necesidades métricas poden forzar unha elisión na lingua poética. es. onde non teñen de ter necesariamente tanta presenza 14 . Poden darse varios casos nestes encontros vocálicos. e que por tanto se deben conservar. Insiste no carácter facultativo do fenómeno a nivel de fala e mostra preferencia pola adecuación enlrc a pranuneia e a escriia: "La elisión de la vocal final de una palabra al conlacto con vocal inicial de la siguienie es potestaiiva en la pronunciación. Carballo Calero (1979:131-132). non totalmente descartábel nalgún contexto moi concreto da fala espontánea: ¿Porqué. no obliga en absoluto. . que no conoce dichas elisiones. o normal é que non haxa elisión nin crase. á parte de non dispormos de moitos máis elementos de referencia en períodos anteriores ao actual. afirma Regueira (1994:53): "Nos medios de comunicación estes componamentos fonéticos do galegci normalmente non son lomados en eonsideración. en calquera tipo de rexislro. pero. e salvo excepcións. é ben sabido que. con todos os condicionantes que a artificiosidade literaria impón. Referíndose aos enccmtros vocálicos pnxiucitios por fonética sintáciica. porqu'ora non queres o qu 'antes querías? .

PGC41) Conform'un d'outr'á caron mirábans'ás furtadelas cal si íiveran rebor. (Curros. para sempr'adiós! (Rosalía.3. uo es sin embargo forzow.AA/r52) Aínda que o máis normal é que sexa o e átono a vogal elidida. o máis habitual é que a elisión sexa do -e átono final da palabra precedente e en especial se esta é unha preposición.como: il'eiqui. sobre todo cando a tónica é a primeira no encontro. nada vales. E Lugris Freire (1931:10) díeía que na preposición de "está suprimido o e por eufonía" e que a "vocal que mais se presta para a elisión é o e"' . ['ke'ret] que eu [ke'ew] vs. (Aquüino. pra colgar mainzo á porla ? pois. rouboum'a. catniñiños antr'o millo. a. deuch'os. Xa afirmaba Saco Arce (1868:143): "El apósirofo aunque frecueniísimo. excepto con la preposieión de y con lo^ afijosme. tamén pode ser a ou o: Amoriñas das süveiras qu'eu lle dab'ó meu amor. ¡adiós. Ftf 162) No caso do encontro de -a átono + o. ['kew] ¿ Vel-o cachopo qu'eu teño. //e.tónico procudíronse algunhas reducións en o xa consolidadas na norma escrita: 198 15.2. (Rosalfa.GRAMÁTICA DA LiNGUAGALEGA. unha conxunción ou un pronome átono15: quere el ['kere'ei] vs.Fonélicae fonoloxía 4. ['dowro] Lá vai: é o bardo bíblico -o trovador divino-: d'o seu k'mnor hebreo nas córdas d'ouro eférro. Valladares (1970:25) sostiña que o apóstrofo só era obrigatorio coa preposieión de.seguidos del pronombre-arlículo o." M. . poden conservarse as dúas. (Leiras.eK. CG 84) Tembra un neno n'húmido pórtico. Se a vogal é a mesma normalmente redúcense a unha soa con carácter xeral.. che. ou contraeren en favor da tónica cando esta é a segunda.. Encontro de átona e tónica Se unha vogal é átona e outra tónica. non sendo si algo che colgan . Cantares 22) de ouro [de'owro] vs. igual qu'él.

a auga [a'jawuja]). AFV 67) Nalgunhas falas dialectais. ¡suspiro!.51) O encontro do -a tónico do adverbio xa co pronome átono de terceira persoa CD o(s) provoca no rexistro oral a asimilación e crase das dúas vogais. que se ulilixaba se o verbo terminaba en vogal aguda. polo ben que fala. para marcar a fronteira silábica. *seraio fse'rajo] E aigún día seraio.5. de carácter eufónico. este ou esta dando como resultado un e aberto: coma el [koma'efj vs. ou Du-y-os. sin lei. (Dieste. cal n'outrora foi o numen d'o Rei Sabio. rayo. e pr'os opresores. evitando a crase. onda. vive salvaxe nos píncaros máis ermos i-escarpados. particularmente do galego central. . as partículas canda.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO esta + outra > estoutra [es'towtra] aquela + outra > aqueloutra [oke'lowtra] outra + hora > outrora [ow'trora] y-ha ser sempre. 2. xuniamenie con n. era.OCII.4.2). Para Saco Arce (!86S:146) esle i. entre o ~a átono final dunha palabra (ou o identíficador definido a) e a palabra seguinte que comeza por a tónico (a alma [a'jalma]. PGC 38) Da mesma forma. *pr'éste ['prcste] [99 16. coma. pode aparecer tamén o í epentético entre unha forma verbal acabada en ~á e o pronome persoal átono de terceira persoal aglutinado'": serao [se'rao] vs. *com'él [ko'mei] onda ela [onda'ela] vs. dando como resultado ['o:]. ca ou pra contraen cos pronomes el. ela. mentres xa + a(s) se resolve en ['a:]: xaovin ['Joi'BÍQl xa a teño ['Jai'tejio] Segundo xa se viu con anterioridade ao falarmos da epéntese (vid. Lugris Fretre (1931:7) repile o dito por Saco mais como norma xeral: "Ponse v cando o verbo acaba en vogai aguda". grafado v. (Noriega. (Aquilino. *ond'éla [on'dela] para este [para'este] vs. pondo exemplos como Está-y-v a^ardando: Haberá-y-ox. aínda qiie non lle daba o carácter obrígalorio do n. pr'os desterrados. unha consoanie eufónica. fenómeno moi presente na lingua literaria: Miña i-alma. e con carácter dialectal. mais si dici'a que o seu uso era moi fretuenle. na lingua popular e literaria aparece con frecuencia un / antihiático.

. se. (Rosalía. lixeiriños s'espattaron a un sopro d'os ventosfríos. sendo tamén moi habitual tal redución na lingua literaria do XIX e da primeira parte do XX cando a primeira palabra é un monosílabo terminado en -e. Encontro de átonas homólogas Se as dúas vogais son átonas homólogas. que oiladas lle botan él. non pido pragas nin castigos pr'él. perdonaime.CG 129) 200 . me.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Curros.. non-o axo. lle: me estremezo [me estre'meGo] vs. solteiriftas e solteiros cando non-os ve ninguén! (Curros.4. e si canto ese morto.. ¡Ay! qu'extrañeza me causa [..AA/r9) ¡Que olladas lle botan éla. marcando con til o [e] cando é resultado da contracción de a + e: ¿qu'é sinón responder ésas perguntas en revesgados xerouiifos pérsicos? (Curros.] Mais aqueles xuramentos. como que. (Curros.2. [des'pljio] un falar tan amoroso que m'estreme$o d'oilo. redúcense a unha por crase con carácter xeral na fala. [mestre'meGo] de espiño [de es'píjio] vs. tal como rosas d'espiño. Fonética e fonoloxía Este fenómeno é frecuentemente reproducido por Curros na súa poesía.AM7M33) 4. de. ¡coitado!. che.AMT131) ¿Que lle ofrecedes na nativa terra ése que a cruzar vai mares defel? (Curros.AA/r55) Non-o culpo.AMr4) ¡E o pasado que morre! A lira daime.

OC1. a tendencia a se manter a pronuncia de ambas é maior. Encontro de átonas non homólogas Se as dúas vogais átonas non son homólogas. (Rosalía. síntaa respectivamente. xtntfsji. ['bejiai'ki] vista alegre ['bista a'leu[re] vs. aínda que tamén se pode producir contracción. é normal unha maior duración. nunh'alborada d'abril. Vid. Fernández Rei (1991:79) faia dun alomorfe / (ou e) do pronome átono a. a en punlos esporádicos do nordesie da Coruña e do norte de Lugo. pondo como exemplo síntfoji. asimilación ou perda da primeira a favor da segunda: 1.CG21) Ao se fundiren as vogais homólogas nunha soa.. 201 . (Otero. Cando se trata de formas verbais terminadas en -o ou -a átonos e seguidas da forma pronominal átona aglutinada o(s) ou a(s) respectivamente. Ferreiro (1995:93). síntai por sínioo. slniao.226) Dialectalmente pode aparecer un / epentético: colléndoo [ko'Aéndojo] .P158) colle esta ['koAe'esta] vs. e cri'os a biberón. que pode alterar a vogal final do verbo. mais outros innumerabres rexidos polas categorías do esprito. ['bistai'lciqre] nunha alborada [nüga algo'raóa] vs.XOSÉ RAMÓN FREDCBRO MATO Fermosa verba quepecha un mundo d'hourizontes: ús que van de maor a menor n 'un sinxelo criterio d'extensión. na pronuncia comiín as dúas vogais homólogas redúcense a unha: lévoo eu ['lego:'ew] lévaati ['legai'ti] Deit'os comigo na cama. doulles chuchos nofuciño. [nügá:l(3o'raóa] nunh 'alborada mainiña. coma seforan meusfillos. ['ko'Aesta] veña aqui'l'bejia o'ki] vs.2. a + e poden en ocasións contraer en [e] ou tamén en [a]: andaba ergueito [an'daga er'u}ejto]-[án'da|3er'iqejto] colla estoutro ['koXa es'towtro]-['koA"as'towtfo] 17.[ko'Xéndoj]17 véxaa ['bejaja] 4.5. abertura ou tensión na súa realización. (Noriega.

canda. nos encontros das partículas (preposicións ou conxuncións) a. Ferreiro 1995:252. Algún poeta moderno.despucsdeapostrofadas. que dalgunha forma se prolonga á aclualidade. uíiliza ao coniando como dúas sílabas e ó como unha (vid. igual que Sobreira. )o Ilevoó llévalo. "Oístas y aoíslas" in Alonso Moniero 1970:46-47).contundirseconotrafi á primera vista. 19. ca. llévala. lev'a (tévaa). en las cuales la elisión se hace notar levantando ó prolongando un poco la voz sobre la vocal siguiente á la elidída. Maruxiña. como Pondal. Para esta crase conviven hoxe normalivamente as solucións gráficas an e ó. /W 162) 2. resgo. sobre todo cando se trata dunha forma verbal seguida de artigo o(s) ou pronome átono o(s)[S: canta o neno ['kartao'nénoH'kdnto'néno] facíao [fa'eiaoHfa'GÍD] nunca ofixen ['nürjkao'fijérjl-fnüriko'fijéri] Esta crase é moi frecuente. TPB 11) Aínda que máis común nun rexistro oral é a asimilación e crase en [o]. No século XIX vaise producír unha polémica enire os panidarios de an e os de ó (vid. Pero en estos casos et fino oido de los gallegos distingue perfectamenle por la pronunciaeíón esas palabras. *pra. e sin br'ülo. 202 . Aeste respecto atirma Saco Arce (1868:144): "La elisión no deberá ejecutarse en los casos en que pueda perjudicar á )a claridad. e na norma pnriuguesa aciual. a est'odeada e maldecida Torre de Peito Burdelo. a + o poden perder o a raramente nun rexistro vulgar: Ofin chegamos. a + i poden reducir en .'.el uso la autoríza en algunasdíccionesquepodrían. (Rosalía.AGG 15) 18. (Salinas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. voando polo deseo. ergue o teu ollo. por ejeniplo. (Pintos. Asi. n. Sinembargo.nadie confunde lev'o (lévtni ó lévao}. onda co artigo masculino o(s): ao rei [ Ergue o teu ollo. ainda que a primeira len a vantaxe de ser a forma ulilizada case unanimemente na Idade Media. onde nnn se tería producid» a asimüauón e crase. quen tamén constatara. aínda que o máis normal é a conservación das dúas vogais: esüvera inquieto [esti'pera ir)'kJEto]-[esti'{ienr)'kjeto] 3. t-omo xa apuniara Sarmicnio (cilado por Mariño 1995:64-65). Fonética e fonoloxía D'afame e d'ofrío ten o sello o seu rostro de anxel> ind'hermoso mais mucho. coníra. non mires ó chan. alén de ser máis descrítiva do encontro vocálico prodUL-ido e por conseguinte máis ciarificadora. Bermudo. lleva". 311). llevo. practicamente sistemática na fala popular. cotna. con tevti. a realizacíón torno [3] no século XVIll.con leva.

preso ónh'argola qu'á terra o suxeíe. o + a + o > [a]: 20. á parte da conservación das vogais nunha pronuncia enfática. Deixou a caxa pr'fin tpra un) parente. (Noriega. 298) para unhaprovinda [para ürja pro'Bíri6ja]-[pf5gQpro'[3ír^ja] Escribir nada máis pr'onha provincia (Curros. O proceso sería o mesmo que ode a + o: a + u> [aoj > [ua] > [as] > [3] (Ferreiro 1995:93). Tal feitómeno xa foi recollido na gramática de Saco Arce ( 1868: 145). onde figuran esemplos como: Empresieili'o carro ón home.ra'pa0] coma o pan [komoi'pdg] coníra o can [kortroi'kai)] onda o home [óndoi'ome] pra o señor [prorse'jior] No caso de o encontro desas mesmas partículas se producir co artigo feminino a(s) o resultado habitual na fala é a crase en [a:]. AMT 63) As veces mesmo é posfbel a crase de tres vogais por fonética sintáctica: o + a + u > [3]. ñnha muller.XOSÉ RAMÓN FRBXHRO MAIÜ a onde diga [aonde'óÍLqa]-[5nde'óiu|a] cao teu [koi'tew] canda o rapaz [kando. (Curros.AM7"3) contra un penedo [kóntra Gm pe'neóo]-[k6ntr3mpe'neóo] contr'on penedo amarrada (Curros. como se viu: a + a > á [a:] caa túa [kcc'tua] contra a lui [kóntra:'lu9] 4.. 203 . ten como realización normal na fala [D]. OC 1./4MriOO) coma un neno [koma ür)'néno]-fkom5g'néno] chorará com'on neno ó ver teu pano. resultado da asimilación e crase entre as dúas vogais20: canta unha canción ['kanta ürjá kan'6jór)]-l'kárt5gakan'9jór)] a unha argola [a üga ar'u4ola]-[5r)á:f ' ou. Peguei contr'ónha pedru (cnntra unhal.. a + u.

A conxunción copulativa Un caso especial de encontro vocálico constitúeo a conxunción copulativa e [e]./>GC41) 6.6.04 . A tbrma plena sería pelisqueina e entrou.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. fenómeno de carácter eufónico que achou amplo eco na lingua literaria: o neno e a nena [o'néno ja'néna] 21. o + u provoca a desaparición de o na fala espontánea: quixo un libro ['kijüg'ligro] tivo un neno ['tijJüg'néno] 7. (Noriega. que na maioría das falas galegas22 se fecha na semivogal [j] cando vai seguida de vogal.2. por soñado reiseñor. o + a. i tende á desaparición de o ou ao mantemento das dúas vogais: libro infantil ['ligro Tir]fán'ti}H'li|3ríiT)fán'tü] moio alegre ['moBo a'lEuire]-['mo9a:'l£uire] 4. e. 22. 2. (Aquüino. nos xardis d'Alexandría.AMr99) En ocasións a elisión de dúas vogais consecutivas pode ocasionar contextos confusos en textos literarios: petisquein'entrou no corro sacudindo na mantela.OCI.ianio perante consoante como perante vogal (Fenández Rei 1991:103-104). Mais no occidente da Coruña e de Pontevedra realízase comunraente como |e]. mórtas d'amor.AM762) Volvend'áutro lado sua testa solene. e + outra vogal inicial tende a producir a elisión de e con carácter xeral: colle algodón ['koAakqo'óóg] mestre infeliz ['mestrirrjfe'liO] de amor [da'mor] Cóntam'a doce agonía das rósas.222) 21 5. Fonética e fonoloxía Músic'on tempo e poeta (Curros. (Curros.

0C1.Lugrísl 1931:7-9) faladeeufonía "por adilarnenio" (ci)lleano). e unhafonie". Deiodas as fomias.7B7Ü). el de la segundano. Para a orixe. 'como'uu 'coma' (Fole. Encontros consonánticos Tamén as consoantes finais de palabra adoitan producir fenómenos fonotácticos relevantes.455) A influencia da conxunción e [j] esténdese a outros casos: e + el > ['jei] e + outro > ['JDWtroj-f'jawtro]24 Conozo ó Toño dende neno. „_ . inclusive en dous graos no segundo caso23: e + o > [jo]: a nena e o neno [a'néna jo'néno] e + unha > ['J5rjá]: un boi e unha vaca ['üm'boj'jorjá'gaka] Este fenómeno viuse tamén reflectido na lingua literaria decimonónica e da primeira parte deste século: Y-on sapo q'o oía repuxo: ~¡Cró. Outramente. que breca./ai-fi-oetc. un arroyo y una fuente. esto es. ceibo. si lermina en vocal aguda. TB 99) 4. principalmente -n2\ en determinadas circunstancias e sempre que formen un mesmo grupo fónico coa palabra ou palabras seguintes. una navaja y un cuchillo: Un re^ueiro y-tmha (e unha)fonie./raí-n-íij. impidiento el hiato"aose inlerporen entre asformas verbaiseos pronomes átonos: "Ambas tienen lugarcon las desínencias verbales.XosÉ RAMÓN FRBXEIRO MATO ¡E no-hai casiña cuberta.ZW53) Seguida do identificador definido masculino o(s) e os indefinidos masculinos e femininos un(s). Se dice también. 'outro'im 'autro'. pois somos os dous dun tempo i un i autro nativos da Reixoá. Ferreiro (1995:247) e Mariño (1995:67-70). que tienen por objeto conservar la eufom'a. y—estou mortiña de Jrt'o! (Leiras. e eu levara cuasi outros tantos por Bilbao i as Asfurias. siri embargo. 'se'ou 'si'condicionás. Aai-n-a. las. unha(s). 25. os. la. H botara vinte anos na isla de Cuba. Cantares 27) Afilla i o xenro riron boamente daquela tolería. y la y. deste n vid. lo. (Dieste. 'sen'ou 'sin'. que son los easos en que e! hiato sería más disonante: la n. "por troque" (faceh) e "por supresión" (co'ela). seguídas de los afijos pronominales o. aínda que a rodapé fai notar o caráeter maís suave da pronuncia "yon que de e un 6 yuri'. a súa semiconsonantización pode provocar por disimilación a abertura da vogal seguinte. En galego 23. tamén: 'que'ou 'qui'. as. (Noriega. 6 y-un coítelo).enireosexernplosciia/evaí-n-w. afírtnando: "Véxase canio mais doce é dicir muncouno. Saco Arce (1868:145) facía conslar ocarácter facultativo destas disimilacións: "Despues de la conjunción v se carnbia también en o la u de este anítulo.3. cró! (Curros. aunquemuy frecuente". SacoArce (1868:146) xa falaba de "n" e "y" como "consonantes eufómcas. a. posihelmente analóxica.AMr93) y-hay un netiño que chora y-on xato. eomo se observa en este ejemplo: Vnha navalla y-ort coitelo (e un. los. 24. El empleo de la primera es obligaiorio. e un ciñtelo. aulroé tamén forma dialectal dogalegoorienlaí. (Fole. segundo o propioFole. que mancou-o". si la persona verbal lermina en diptongo.

en este caso se suele también uülizar el verbo: palataüzar. como ya hemos dicho. 3. dentaliíación. aproximando del o seu punto de articulación-*. un gaío [ürj'gato] O -n final de palabra. Álvarez et alii (1986:34): "A restricción en canto á velaridadc cando seguen aitigo ou pronorne persoal atusativo débese a que neses casos a consoante só aparentemente é final: a súa pn. 27). etc.ou en casos como un oso [üg'oso] (nunca [un'oso]). 28. Fonética e fonoloxía nesa posición en voces patrimoniais poden aparecer. A respecio desta reaJización afirma Porto Dapena (1976:471. É interesame a esle respeclo a seguinte observación de Martínez Celdnín (1996:28): "Siempre que ulilicemos la denominación üe la consonanle con el sufijo -rírfh se ffata de una aiticulación secundaria: labialización. desde o punto dc vjsta morfolóxico parece máis correclo alribuírlla ó aJomorfo do aitigo ou do pronome"." 27. un zapato [Grfia'pato] c) labiodentalizado: enfirme [érg'firme] d) palatalizado: comen xamón ['koménija'mór)] e) velarizado: un can [ürj'kái]]. e afnda que graficamente se atribúe á paJabra prccedenie. realízase normalmente como velar [rj]. t todas elas son susceptíbeis de sufriren algún tipo de alteración en función do son de que foren seguidas. pois. O -nfmal de palabra A consoante nasal /n/ é a que máis adaptacións experimenta na súa articulación segundo a natureza do son que for a continuación dentro do seu mesmo grupo fónico. conscientes de que a súa pronuncia nestes casos era diferente da habitualmente velar en posición fínal de palabra: 26. -r.inunc¡ación é sempre alveolar. modificando esta por completo ou sonorizando no caso das sibilantes xordas seguidas de consoante sonora. En posición final de palabra é. pero sigue manleniéndose la posición alveolar. velarizar. -z. Por ejempl». Tambiénpuede significar un proceso óe asimilación. n. alén de -n. 206 . la velarización de la [l| en [1] implica un resonador velar más amplio añadido al punlo de aititulación principal: alveolar.5). 43. obrigado [q]27 cando segue vogal que non sexa artigo ou pronome persoal de 3a persoa CD: un home [ür)'5me] sen ánimo [sérj'ammo] chegan eles ['tjeiqarj'eles] Cando unha forma verbal terminada en -n for seguida de artigo. Cfr. claramente perceptíbel en palabras con -e paragóxico -[kofa'96r|é] e nunca [kora'Oone].GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. E isto pode acontecerlle tanto en posición implosiva interior de palabra como ao final dela (vid.elc.1. -/.2. a pesar de graficamente se representar como "n" (e non "nh"). a consoante nasal pronúnciase regularmente como alveolar [n]2K: vin a casa ['bina'kasa] (mais vin a Marín ['birjama'nq]) comen o caldo ['koméno'kaldo] Nos textos literarios os autores marcaron en moitas ocasións mediante trazo ou apóstrofo esa alveolaridade do /n/. o que el mediodoreo de la lengua desciende mienlras el posldorso se eleva. onde o arquifonema /N/ resultante se pode realizar como un son nasal: a) bilabializado: un pouco [üm'powko] b) dentalizado: un dente [ün'dénte]. velari/ación. -s. palatalización. del fonema /g/". sino. "Nóteseque lan velaren posición final de palabra seguida por otra que empieia por vocal no es realizacíón del archifonema /N/.

¡coitado!. tamén. alguén. quién lo dijo?: Tamen-os eu vin. ou terneza oufuria. especialmente co adverbio de negación: ¡Pazl. tambien yo Ins vi. {Noriega. pra diante íamén-as íentou. non-o axo.76) Tódol-os cas de palleiro faiga-nas paces contigo. lamenos". cuyas locuciones dehen pronunciarse beno. Ben-o-sei.. quen. solución escollida normativamente: cóllenno ['koAérjno] / cólleno ['koAeno] coméronnas [ko'merórjnas] / coméronas [ko'meronas] Cando as palabras non. (Noriega. a singularidade desta pronuncia alveolar.. Quén-o-dixo? . 207 .. sen. non pido pragas nin castigos prél.241) Se era dór ou surrisa.. queno. (Curros.XOSÉ RAMÓN RÍEIXEIRO MATO Viv'en casa grande. /o demo! (Noriega.ZMr38) 29. 0CI.AM7"13i) y-ás mozas qu 'están. ten-as tullas cheas. eu nono sei. a.OC 1. uniéndose en la pronunciación con la vocal que sigue. o -n tamén se realiza normalmente como alveolar /n/-9: non ofixen [nono'fijér)] quen o viu? ['keno'fliwl] ben o sei ['beno'sej] ninguén a ten [níg'gena'tér)] sen o pensar [senopeq'sar] tamén o coñece [ta'mcnoko'jieOeJ Tamén os escritores e escritoras nestes casos marcaron. (Dieste. OC 1. este realízase mediante o alomorfe /no/. aínda con máis frecuencia que no do artigo. ¡pai. nin. g. Eslo sutrede con el pronombre o. ú és mentira! ¡Pra min non'a hay! Non~o culpo. en su calidad de enclílico: v. 1868:149): "En muchas dicciones se evita el sonido nasai de la n. podendo o verbo conservar como [g] a nasal final ou asimilarse ao clítíco.. bien do sé..347) Se a forma verbal acabada en -n vai seguida do pronome persoal átono de 3a persoa CD. ben. Xa Saco Arce deixou constanda desle feiio na súa gramática (cfr. ninguén van seguidas de pronome persoal átono de 3a persoa CD.

onde en ocasións se pode converter nun recurso métrico. mais tamén na prosa. pero máis ben cremos que se trata dun fenómeno intemo. *n'había [na'gia] Estes fenómenos. alén da realización como alveolar. como: pra que n'oixe. tamén produciu na fala espontánea crases vocálicas con perda da consoanle nasal31: nonofagas [nóno'faiqas] vs. *n'aumenta [naw'ménta] non había [norj a'|5ia] vs. lo mismo que la preposición con. despues de suprimida la n. que hoxe fican fóra do modelo estándar de lingua escrita (e oral). contraerse con la diccion siguiente.suele. *n'ofagas [no'fau|as] non a vin [nona'gir)] vs.¿W9) n'hay alimento que tome. Seguido de clítico de acusativo. Cfr. salvando o artigo feminino ei. en que íal condicionamento non se dá: Quixais n'hey de téla. (Crecente. sen unha localización espacial que forma áreas. SacoArce (1868:148): "Non. músicas n'hay que a entreteñan (Rosalía. só presenta unha forma do anigo). ¡N'a tiben xamais! (Rosalía. Fonética e fonoloxía que seipa ulir unha flor sin-a murchar co alénto. aínda que minoritaria. con frecuencia earacten'siico da fala dos máis novos. acaso no lo sabe V?". Álvarez (cfr. C 96) Porén. é posíbel tamén a pronuncia velar [g]. aínda que no segundo caso. FN 84) 30. tanto no caso do clítico como do artigo. 31. artigo e sustantivo". tamén se pode realizar ocasionalmente como velar (colleron os frescos [ko'Aefórjos'freskos]). *n'a vin [na'girj] Este feito deuse igualmente con non seguido de verbos comezados por vogal: non aumenta [norj aw'ménta] vs. para que no oyese.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.be? (ntm o). e non só na poesía. 208 . n'hay augua que ü'apeteza. Podería explicarse como un caso de inierferencia lingüística (o casielán. en nota esplica así o proceso para o primeiro exemplo: non oise > n<> vise > n 'oise. se callar en progresión por influencia da lingua escrita30: collen asflores ['koÁenas'flores] (ou ['kDAéqás'flores]) non as viu [nonas'giw] {ou [nóijas'giw]) Tanto en colléronos frescos como en colleron osfrescos a realización fonética é a mesma (alveolar) [ko'Áeronos'freskos]. 1983:179-180) fala dunha terceira forma do artigo co alomorfe /no/con pronuncia alveotar e explica así a posibilidade da súa realización veiar: "Tráiase dun rasgo innovador. víronse amplamente reñectidos na lingua literaria anterior. producido ó considerar separadamente verbo. Atnigas n'hay qua consolen.. O adverbio de negación non é unha das palabras que máis alteracións por fonética sintáctica provoca. seica n'o so. tratándose do identifícador definido ou artigo.. perdiendo la o.

qué'me dera o cfo! (t/uen me). dando exemplos bastanle cueslionábeis e difíceis de contrastar na lingua literaria.siguiendo vocal. (Noriega. Saco Arce (1868:148): "Las dicciones non. Saco Arce (1868:149) estende a perda de n a "adverbios. FN 39) xa qu 'o sol y-as nordesías no m'a logran ver morena. especialmente se se trata do pronome me: non me > *no'me. conjunciones. camiñante! (Noriega. como lame'me pidiu cen reás (lamén me). ven y alguna olra. be'm'o (ben m'oj dixo il. OC 1. Caníares 48) Non tén gracia. y-estou mortiña defrío! (Leiras. (Leiras. C 10) Aínda hai que acrecentar aos fenómenos de fonética sintáctica provocados polo adverbio non a asimilación de nasais cando a palabra seguinte comeza por /m/. po'mos eli (ptm m'ax). Cantares 27) Como tua nai no-amoleza non sei que vai ser de mín. pronombres y verbos" seguidos de me. no es cierto". nin. non máis > *no'máis etc.elc.XOSÉ RAMQN FREKEIRO MATO Si cando te fuches noxado n'estabas -Comodidá pra todas quezais n'a haxa.209) ¡No me Iripes. A/o*míz 17) A crase pode mesmo provocar a perda da forma pronominal de acusativo cando esta coincide coa vogal inicial do verbo (non a agarimaran > n 'agarimaran): ¡N'agarimáran señores! (Noriega. quen. Cfr. (Crecente. 33.33: ¡qu'eles no mais perecen! (Rosalía. Pro no-é pol-o bén que canto. (Valladares. 304) 32. pierden lambien casi siempre la n. 209 . bén-o sei.333) En ocasións os textos literarios reflicten só a perda do son nasal.OC 1. pro entren e veremos que di a doña.OC 1. feito considerado como case xeral por Saco Arce32: ¡E no-hai casiña cuberta. por ejemplo: no'e cerlo (non e).

CG 40) 210 34. isie.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.418) ni-é honra do dono.¡ La prepositión con pierde l. fenómeno constatado como xera! por Saco Arceu e reproducido na lingua literaria: ¡Ay. Fonética e fonoloxía Tamén a preposición con seguida de pronome persoal tónico ou de demostrativo. ¡Ne-as erbas senlian! (Rosalía^SS) que ni os cas paran po-las carreiras (Noriega. O mesmo pode acontecer coa conxunción nin (ou nerí) cando seguida de vogaP: Rondei paseniño.AM5) coaquela sorrinte calma do abade esprimeníado (Dieste. ni-é pau duradeiro (Crecente. ise. co'aquilex.. (Dieste^FVll) Co'ista mañán as pedras da calzada esíán adrede pra esbaralar e romperse as costas. por i-on ii. pode perder na fala popular a consoante nasal. Cfr. t-o'iste.. desagradable ú lns tiidos üe los gallegos. produce cierto sonido muy nasal. meus anxiños'.. i-tm elu".. nin se ve cand' entraren (Rosalía. . 35.i n ame los pronombres //. aquii. c'aqueles cabelos longos (Rosalía. que no modelo estandarizado de lingua conserva a súa plena independencia gráfica e fonética.. c'aqueles ollos de almendra. quienes procuran eludirlo en aquellüs dicciones que la necesidad obliga á usarcon mas frecuencia. OC 1. (Otero.ZW53) E se algún veu co—ises contos.C 16) Co demostrativo de terceira persoa pode desaparecer tamén a vogal de con: c'aquelas caras de virxe.417) antergo e sabido mariñeiw que hai moilos anosfoi co-il á escola. mándanvos co-elas (Noriega. por exemplo). a conxunción pode perder lamén a vogal: que n'inda virsesinten..OCI. co'ise. FA' 37). adverbios. diciéndose: Co'il. Cando o conlexto fónieo é favorábel (nin indu > n'inda.. preposiciones y conjunciones |. co'ela. SacoArce(]86K:147): "La n en fin de díecion seguidade palabraque empiece por vota).como son pronombres.

por che%uéi ás dez (léase des)". (Pondal. lo consignamos como una de las transmulaciones de consonantes que suelen hacerse en el lenguaje popular. segundo xa se viu: os nosos [os'nosos] (sonorización) Q "—* non nos chama [norjnosJ'tJama] (semipalatalizado xordo) máis lle daría ['maejsJAeóa'ria] (semipalatalizado sonorizado) máis caro ['maejti'karo] (aspiración) os días dasfestas [or'óiaróar'festas] (rotacismo)36 A primeira persoa de plural dos verbos perde o -s do seu MNP cando seguida do pronome átono nos: queixamos + nos -> queixámonos [kej'Jamonos] vimos + nos -> vímonos ['bimonos] Após palabras terminadas en -s o artigo. Barros. y aunque esto no es n¡ muy frecuente ni en todas partes. -la. . por fonética sintáctica.AM6) Outras veces pode ser a preposición en a que por fonética sintáctica. pode presentar os alomorfes -lo.. O -s final de palabra O /s/ sonoriza perante consoante sonora ou semipalataliza ante palatal. Ferreiro (1995:251-252). "Algunas veces se cambia en r la s final de ciertas palabras.]! (Otero. cal vagofantasma. se xunte coa palabra seguinte: E. Para a evolución hisiórica vid.. Véase un ejemplo: Cheguéi ár des.XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO ¡Que difrencia c'aquiles fidalgos de fmo señorío [. -las por un fenómeno de asimilación consonántica producido xa desde a época medieval" e ocasionalmente representado na lingua escrita moderna de diferentes formas: entónce-lo bardo. n-efeuto. DS 89) 36. 1967:35). visita a melancolía. Carrc Alvarellos deixa constancia deste fenómeno na sda gramática (cfr.QP91) mais cando non topo pechadal-as portas Murcfiol-os dous y-abismados (Curros./UQ 16) 432. pero que no deben fijarse en la escritura. naquel día madrugou sin que ninguén o chamase (G. dándose tamén dialectalmente a aspiración e o rotacismo. 37. -los. seguindo o modelo das contraccións nel ou neste.

OC1. Cfr. Vid. alén de primar a independencia gráfica das diferentes unidades lingüísticas. y. Carré Alvarellos (1967:32-33). Costa Casas etalii (1988:123). 42. Lugrís Freire (1931:8). OC I. Vid. mais parece recomendar a súa representación escrita "para facilitar la lectura en forma correcta"41.SacoArceC1868:!50-151). polo que non deben ter translación á lingua escrita. obxectivo xeral da norma escrita: fixemos o traballo [fi'Jemos o tra'|3aeÁo] ou [fi'jeniolo tra'paeÁo] íodos os días ['toóos os'óias] ou ['toóolos'óias] ambos os homes ['ámbos os'omesj ou ['ámbolos'Dmes] ti e mais a muller ['ti e maejs a mu'Acr] ou ['ti c meejla mu'Aer] Sarmiento no século XVIII rexeitaba a representación escrita dos alomorfes do artigo ao escribir formas como vistes as mozas. que só debería recoller as asimilacións sistemáticas: no verbo rematado en -s seguido do clítico de acusaüvo (colles + lo = cóllelo) ou no enconto dun clítico de dativo con outro de acusativo (vos + lo = volo. cando se trata do artigo xa o cualifíca como frecuente mais non obrigado. Cfr. Carré Alvarellos fala destas asimilacións cando trata dos usos do trazo e non do artigo. polo que responde moito mellor á realidade da lingua. (Dieste. Das gramáticas máis modernas. 44.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Carballo Calero (1979:152). 41. con asimilación ou sen ela44. onde só se realizan esporadicamente nunha pronuncia espontánea e relaxada. Vid. Máis ou menos o mesmo recolle Lugrís na súa gramática40. lógicamenle. Fonélica e fonoloxía con diamántel-as noites qu'orballa (Noriega. Vid. 40. No resto dos casos a representación gráfica independente de cada clase de palabras posibilita as dúas pronuncias. Mariño (1995:63-64). con lo que la escriiura se ranvertiría en privilegio de los lingüislas". todos os homes ou é mais os carneiros^. nos conduciría a emplear algún alfabeto fonéiico cientffico. 39. igual que Saco ou Lugrís o facían ao trataren da eufonía. 306) que tantas noitel-o ollou (Noriega. Vid. 38. prescíndíendo de la ¡magen visual. a de Álvarez et alii prescribe en determinados casos a representación escrita da que chaman a "segunda forma do artigo"4? e a de Costa Casas et alii rexéitaa por non permitir as dúas pronuncias que se poden dar. que recolle esa mudanza de s por / cos pronomes como obrigatorio.335) na que estaban marcádalas insinias dos vinte anos en Catamarca. Carballo Calero rexeita a súa representación escrita xeneralizada.£>Ari9) Mais estas asimilacións por fonética sintáctica son propias da lingua oral. 43. Álvarez e¡ alii (1986:136-138). pois "las niodifícaciones de sonidos por fonética sintáctica no se registran gráficamente"42. lles + las = llelas). 212 .)w. Saco Arce. quen acreeenta: "Una escritura que se atuviese tolalnienle a la imagen acústica. ofrecería muchas dificultades prácticas. todol-os dias I todos os etc. deixando por válidas as dúas opcións (o neno e mail-a nai I e mais a nai.

como se pode ver nos exemplos antes citados. así como a lingua literaria (vale en liñas xerais o dito anteriormente no caso de -s)\ que vai comezar a misa y-aínd'hay que tomar o santo. están os infinitivos dos verbos e a preposición por.]. os. Mariño 1995:63). a única pronunciactón recomendable é a que reproduce a segunda forma nos contextos sinalados. 46.XOSÉ RAMÓN FREIXERO MATO Os escritores e escritoras do XIX e do XX. po los. escóllase unha ou outra posibilidade. das formas verbais conxugadas que terminen en -r ou -s e dos pronomes enclíticos nos.279) O remate ha de téla virtú defaguer simultáneas no esprito as imaxes que foron sucesivas. -las. -la. excepto con pvr e tras [. se ben é certo que xa as normas non tiñan neste aspecto carácter prescritivo de obrigatoriedade. (Noriega. por. non condena a posibilidade de eseribir o.3. polos. Ora ben. ILG/RAG (1995:85-87): "Con todo.. polos. 4. pola. aínda aqueles máis achegados á fala popular. como tamén ocorre con -s e como poñen de manifesto as gramáticas do XIX e do XX.3. Sistemática é igualmente a asimilación entre o infinitivo e os pronomes enclíticos de acusativo. (e) tnais e u^. 0C1. Cfr. . ~los. polas) e en toda a nosa tradición literaria46. polo que a súa representación escrita tamén se converte en norma: facer + o -> facelo [fa'Gelo] coller + as -> collelas [ko'Aelas] Mais cando se trata do encontro entre o infinitivo e o artigo tal asimilación non ten ese carácter sistemático. vos e lles\ após os pronomes tónicos nós e vós cando seguidos dunha precisión numérica. aínda que aeonsellable polas ra/óns expostas. senón que só recomendaban a representación dos alomorfes do artigo en determinados casos: despois de infinítivo. só ocasionalmente utilizaron os alomorfes do artigo e inclusive en moitos dos casos non contemplados polas actuais normas oficiais. a. dando orixe á aparición dos seus alomorfes -lo. pola. Após a revisión de 2003 tal recomendación desapareceu. todos. entrambos. tras. O -r final de palabra Entre os casos en que por fonética sintáctica se pode producir unha alteración consonántica por asimilación do artigo.DATV) 45. de maneira que o sistema lingüísiico permaneza inalterado en lodo momento". po la ou polas. Únicos casos en que emprega os alomortes do artigo (vid. o que parece demostrar a arbitrariedade ou inoportunidade de tal representación.. a representadón gráfica das segundas formas do artigo. Neste último caso a asimilación é sistemática e por tanto xa está consagrada como tal na norma escrita (polo. as en tódolos casos. (Dieste. e despois de ambos. Xa en Sarmiento aparecen de forma sistemática poto. alén das palabras terminadas en -s xa vistas.

pois é ben sabido que as grafías non se corresponden exactamente cos fonemas nin coas súas variantes fonéticas. diferentes realizacións do fonema /1/ ou do fonema /s/ do galego común dependendo do contexto fónico en que aparecen.4. só se pode citar no galego común como fenómeno producido por fonética sintáctica a sonorización de /6/ en [0] cando unha palabra terminada en -z for seguida doutra que comeza por consoante sonora e que pertence ao mesmo grupo fónico: cruz vermella ['kruO J3er'meAa] luz natural ['Iu6 natu'ral] 4. Só cabe falarmos de dentalización. no seu interior pódense reflectir certos fenómenos de mudanza fonética producidos. Conclusión Distinguiamos ao inicio deste apartado catro entre fonética vocabular e fonética sintáctica. palatalización ou velarización segundo for seguido dentro do mesmo grupo fónico de consoante dental ou interdental." . ben estean dentalizados ou semipalatalizados. a non representación escrita é a que posibilita as dúas pronuncias. Carré Aivarellos (1967:21). deixando de lado a realización dialectal como /s/ na zona de seseo Ímplosivo. palatal e velar respectivamente: mal de moitos ['malde'mojtos] igual che dá algo [i'tqwalJt Je'óa'ahijo] catedral gótica [kate'órai' uptika] Canto ao -z final de palabra. por exemplo. aínda que non todos. mais todas elas se representan na lingua escrita pola mesma letra "1" ou "s".GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. que mesmo Carré Alvarellos convertía en norma xeral en todo o territorio47.3. "En todaGalicia conserva e) sonido de la x la. 214 47. solución ademais con forte tradición literaria como xa se viu.4. Ao tomarmos a palabra ou vocábulo como unidade üngüística con independencia gráfica. en fin de dictión: luz (lus). O -l e o -zfinais de palabra Poucas son as modificacións que o -/ final de palabra pode experimentar por fonética sintáctica e ningunha con repercusións gráficas. neiz (nos). etc. practicamente o mesmo podemos dicir do /n/ e as súas diferentes realizacións. Fonética e fonoloxía Desta forma. Víronse. unha máis enfática sen asimilación e outra máis rápida ou relaxada con ela: vou verosfillos ['bow'geros'fiAos] ou ['bow'gelos'fiAos] tes que ler o libro ['teske'lero'ligro] ou ['teske'lelo'ligro] 4. vez (ves). Cfr.nüri. (narís).

No entanto. concepto tan difícil de definir que só se pode facer con exactitude dicindo que é o segmento que na escrita vai precedido e seguido dun espazo en branco4*. pois parece que xa ninguén defende agora modelos de escrita foneticista. Nada máis lóxico. Vid. e dando por válidas e enriquecedoras todas as realizacións espontáneas de fonética sintáctica que tradicionalmente veñen caracterizando a nosa lingua. por tanto. outros pertencen a determinados rexistros da fala e xeralmente case todos se caracterizan pola súa falta de homexeneidade territorial ou de sistematicidade nos diferentes contextos en que poden aparecer. ningún fenómeno de fonética sintáctica debe ser representado na escrita. sentado o principio xeral de diferenciación entre lingua oral e lingua escrita. En coherencia con ela. que é onde os fenómenos de fonética sintáctica teñen a súa natural expresión. sen pretender a xeneralización de fenómenos que non representan un modelo fonético común e que mesmo poden romper a espontaneidade natural da fala a través dunha artificial imposición no modelo escrito. Uns teñen adscrición dialectal. como xa reiteradamente se dixo. pois. A unidade básica da fala non é realmente a palabra. para o español e tamén para o galego. dela). ningunha asimilación ou fenómeno producido por fonética sintáctica que afecte as consoantes debería ter representación escrita. no.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MAID Por principio os fenómenos de fonética sintáctica corresponden ao ámbito da fala e. Cuestión moi diferente é a conservación na fala de todos eses matices que caracterizan a nosa rica fonética popular e que contribúen ao enriquecemento da lingua e á súa grande expresividade. deixar tales asimilacións exclusivamente para o ámbito oral. salvo aqueles casos onde o fenómeno é sisíemático e está xa consolidado na escrita como unha soa palabra (do. por outra parte. complica extraordinariamente a lectura dos textos que a inclúen. ningunha elisión ou crase entre vogais finais de palabra e iniciais da palabra seguinte ten cabida na lingua escrita formalizada. Desta forma. en consecuencia será nesta unidade onde tales fenómenos se manifesten. Tal definición é en xeral válida para o portugués. é nese ámbito onde teñen lugar. mais o grupo fónico. 48. que deixar cada un no seu propio ámbito. A experiencia no ámbito do ensino vén demostrando as dificultades pedagóxicas para a aprendizaxe da representación gráfica da asimilación. neste). salvo en casos de sistematicidade oral e consagración escrita historicamente como unha única palabra (polo. O caso máis importante para o galego é o da asimilación do artigo e a súa translación á escrita. daquel. por conseguinte. que. a lingua escrita toma como unidade fundamental a palabra. . parece conveniente configurar un modelo fonético culto para a lingua oral formalizada que discrimine positiva ou negativamene esas realizacións fonéticas. Parece aconsellábel.Barbosa (¡994:134). tanto sexa como consecuencia de encontros vocálicos como de encontros consonánticos. Da mesma maneira. como se pon de manifesto nas persoas que os len publicamente a través dos medios de comunicación. Ora.

todos os nenos) e de realización alveolar de -n (non ofixo.1. xa lle ouvín a voz) e o encontro de vogais átonas homólogas (colle estoutro. Canto aos encontros por fonética sintáctica en que interveñen consoantes. Fonética e fonoloxía Nese modelo e só a modo de aproximación reflexiva.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 6.3). e especialmente as realizacións da conxunción e como i. xeneralizadas de forma inconveniente. non me opoño. rexeitando todos os demais. desbotando fenómenos non xeneralizados que poden desfigurar a necesaria identificación das unidades lingüísticas. talvez houbese que consagrar entre os encontros vocálicos resoltos oralmente en crase só os dos clíticos en -e seguidos doutra vogal inicial de palabra (de ouro. ben o sei) tamén podían formar parte dese modelo culto de lingua oral. que eu. mais tamén a clareza e a comprensión. na aldea. aqueles casos máis xeneralizados de asimilación do artigo (coller o libro. a fonética culta do galego debe preservar a identidade da lingua (vid. debe ofrecer un modelo común onde todos se poidan sentir identificados. Igualmente. En definitiva. que. acabaron por se converter nun feo vicio de ponuncia (Xoán *i Manuel). dixo o neno). e primando as realizacións plenas e máis propias dun rexistro formal e culto. ves a casa. 216 .

ASÍLABA .5.

etc. Cfr. Cfr. Cfr. define a sflaba como cada un dos golpes de voz con que se articula unha palabra. Vid. 50. pois en tanto os fonemas teñen como función específica a distintiva. 51. I. . a sñaba é unha unidade fónica básica da lingua (o morfema e a palabra son unidades significativas). Após se teren dado moitas definicións. Veiga Arias. Daí nas iínguas onde as consoanles-vogais (quer dizer. quer dizer. desde un punto de vista fónico. desa forma pódese defmir como "a unidade fonolóxica imediatamente superior ao fonema constituída por un ou vários fonemas agrupados en torno de un que é nuclear"52. 52. a sílaba ten a función de permitir o agrupamento de fonemas e o contraste no seu seo duns segmentos con outros. intenta resolver definindo a sflaba como "o segmento fónico susceptível de ser precedido e seguido de uma interrup^áo da fonagao. qualiiaiivamente. de uma pausa virtual"51. que Morais Barbosa. um som vocálico. aínda continúa a ter validez a máis tradicional. mais acima) perderam a sua sonoridade. de acordo cun concepto auditivo. Fisioloxicamente a sflaba foi caracterizada por unha tensión crecente dos músculos do aparello fonador seguida dunha tensión decrecente. Vid. consuantes abertas: r. desde o punto de vista fonolóxico. que. Costa Casas ei alii (1988:50|. tamén Roselti (1974:103): "Mas a sílaba acha-se quando exista um máximo de sonoridade. define a sílaba como unha unidade de contrastes. ^e dislingue melhor que a consoanie. a delimitación da sflaba. 53. Debe lerse en conta que. por exemplo). que.1. Definición e delimitación A pesar de existiren moitos problemas para a súa definición. de forma que a articulación é máis enérxica ao comezo da sflaba e decrece gradualmente a partir da vogaF. en canto os fonemas veñen exixidos pola natureza funcional da linguaxe. 49. ou sexa.: v. Desde un punto de vista funcional ou estrutural a sílaba xa tradicionalmente se entendeu como un núcleo vocálico (ou soante) rodeado de consoantes.Ve¡gaArias{1976:116). Para unha análise das leorias sobre a naiureza da sflaba vid. Esta é a leoría silábica de Maurice Grammom e deM. existen ouiras en que o poden ser algunhas eonsoantes soantes (/ no inglés linle. É a máis importante das unidades fonéticas en que se agrupan os sons e unha das nocións fundamentais da fonética49.Barbosa(1994:131).XOSÉ RAMÓN FREKEFRO MATO 5. cuxa existencia é mesmo percibida por falantes sen formación lingüística. as sflabas parecen obedecer exclusivamente a causas fisiolóxicas". Malmberg (1954:115). Pierre Fouché (apud Malmberg 1954:119-120). estas já náo podem formar sílabas". Hála (1973:7-20). aínda que en linguas eomo o galego só as vogais poden ser núcleo silábico. isto é. Mais ficaría por precisar o inicio e o ñn desa tensión.

hai linguas en que non exísten gnipos consonánticos. 55. ah\~ien-ción) e en posición final absnluta só -JM (la-drótx) nos plurais e nuns poucos cultismos (for-ceps). sendo a fonotáctica. quen. Vogais fechadas 5. pois uns constitúen a base imprescindíbel da sflaba e outros non son imprescindíbeis. En todas as linguas existen restricións na distribución dos fonemas.! 14-119). Por exemplo. Vogal abertaa 54. da seguinte maneira: 1. quen agrupou os sons do punto de vista da sonoridade.2. Tamén por Hála (1973:29 e 78-79). En galego os grupos consonániicos son pouco frecuentes: en posición inicial da sílaba só aparecen os f»rmados por oclusiva e/+ líquida (pre-cla-ro. nas diferenzas de alargamento (ancheamento) da canle bucal. Consoantes vibrantes 6. Consoantes fricativas ou constritivas sonoraü 4. quen reduce a escala atres graos fundamentais: 1) máximo de sonoridade: vogais. acuslicamenle. a disciplina que estuda esas regras de distribución dos fonemas na sflaba e no vocábulo. Vogais de grao medio 8. mais na maioría son posíbeis con limilacións dadas pola posición dos fonemas {nalgunhas posicións hai fonemas que non poden aparecer nunca). Consoantes oclusivas 1. Citadopor Malmbcrg (1954:117). complementaria da fonoloxía. lamén Hála (1973:31). A escala acústica débese a Otto Jespersen55. Nas linguas romances é a palabra a preferida como unidade lingüística básica e dentro dela é preciso analizar a estrutura silábica. Para unha análise da sflaba do punto de vista da súa estrutura fonética hai que ter en conta a xerarquía dos fonemas que a compoñen. Consoantes oclusivas sonoras 3. o morfema ou a palabra.en posición fmal de síiaba -ns e outros en cultismos (conn-tru-ción. Estrutura da sílaba A combinación de fonemas e a súa distribución en unidades superiores réxense por regras específicas en cada lingua. ou sexa. Varios lingüistas teñen estabelecido escalas de fonemas segundo a sua importancia na formación da sflaba baseándose nas calidades acústicas dos fonemas e nas súas calidades aniculatorias. a oriie de sucesión dos fonemas implicados e o núrnero máximo <ie fonemas. a maneira de se combinaren os fonemas vocálicos e consonánticos dentro da sílabaí4. Vogais medias 6. Consoantes nasais 3. 78). vid. 220 . e 3) sonoridade cero: consoantes xordas (p. Vid F. Consoantes xordas (mínimo de sonoridade) 2. Consoantes espirantes ou fricativas 2. de Saussure (1987. e afLnna que as sílabas cuxo centro é unha vogal resoan máis forte e máis claramente que aquelas que leñen COITKJ cenlro unha consoante sonora. Consoantes nasais e laterais 5. de menos a máis. Vogais abertas (máximo de sonoridade) A escala articulatoria débese a Saussure5*1. Fonética e fonoloxía 5. Consoantes líquidas 4. 56. ou sexa. 2) semisonoriílade nu sonoridade incompleia: consoanles sonoras. distingue seis graos de abertura: 0. polo que a descrición do seu sistema fonolóxico debe incluír tamén as posíbeis combinacións que se poden dar dentro dunha unidade lingüística como a sflaba.fleir). Vogais fechadas 7. máis eficaees que as quc conteñen unha líquida «u unha nasal. polo que as silabas que conteñen unha vogal como núcleo son.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. a se basear na diferenza de graos de abertura.

Vid. consoante + vogal + núcleo (CVN): guie-to 5. e eventualmente de marxes silábicas prenucleares e/ou posnucleares. Veiga Arias (1976:124): "Debemos llamar la alención sobre el hecho de que los dípiongos crecientes son en gallego muy poco frecuentes. O núcleo ou centro da sílaba estará formado en calquera lingua por unha soante (do número 4 ao 8 na escala acústica e do 2 ao 6 na articulatoria) e será aquel fonema que posúa a maior abertura e ao mesmo tempo a sonoridade máis forte de todos cantos contiver a sílaba. pois as consoantes xordas nunca poden formar sflaba por si propias. antes do núcleo prodúcese un aumento gradual da tensión muscular do mínimo ao máximo. consoante + núcleo (CN): ca-sa 3. capaz por si só de formar sílaba e elemento imprescindíbel para a existencia dela. A sucesión de fonemas no Ínterior da sílaba é problemática de estabelecer. mais a grandes trazos pode seguir máis ou menos esta orde: consoantes xordas . consoante + núcleo + consoante (CNC):/ar-/o 7. consoante + núcleo + vogal (CNV): bei-xo 8.consoantes sonoras consoantes xordas.asícornoade VNC. ao fonema nuclear tamén se lle chama silábico: o-ca-sión. Mais cada lingua ten a súa maneira particular de agrupar os sons na sflaba5". e após o cume silábico prodúcese unha diminución gradual da tensión muscular do máximo ao mínimo. vogal + núcleo + consoante (VNC): ian-qui 9. con aumento tamén da abertura.consoantes sonoras . Para que exista sflaba en calquera lingua ten de haber unha vogal ou unha consoante aberta ou sonora (con ar). . ma-io 4. con diminución gradual da abertura57.é moi raraen galego. ou-ro)\ a presenza das marxes non é imprescindíbel para a existencia da sílaba e por iso os fonemas que as constitúen tamén son chamados asilábicos. consoante + consoante + núcleo (CCN): pra-ta 6. Vid. que poden actuar como marxe inicial. en iniciode palabra. non existe ningunha lingua en que a vogal non sexa silábica. da mesma forma.Hála (1973:32-33). En linguas como a nosa só as vogais (números do 6 ao 8 na escala acústica e do 4 ao 6 na articulatoria) poden ser núcleo silábico. consoante + núcleo + consoante + consoante (CNCC): cons-tru-ír 57. Son 23 as combinacións posíbeis dentro da sílaba en galego: 1. [w]. polo que a estrutura da sílaba en galego é a seguinte: -núcleo: constituído por un fonema vocálico como elemento central e imprescindíbel. -marxe silábica: fonemas consonánticos e vocálicos átonos /i/. Cfr. CertamenteestacombmacJón. 58. y menos todavía en posición inicial. porque en inicia) absoluta no parece haber ninguno". vogal + núcleo (VN)59: ia-te. núcleo (N): a-ño 2. pois practicameme só apareee en voces de procedencia foránea. implosiva ou posnuclear (ar-te. relaliva.Roseit¡(1974:103-104).vogais . li-bro. 59. cien-ciá) ou como marxe final. desta forma. /u/ coa súa realización como semivogais [j]. pois depende moito de cada lingua. explosiva ou prenuclear (ra-to.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MAJO A sflaba consta dun núcleo.

en galego os fonemas posíbeis nunha mesma sílaba son un como mínimo e seis como máximo 60 .núcleo -f.guais N CVNVC mens .gu . 3.consoante + vogal + núcleo + vogal (CVNV): U-ru-guai 15. 2.consoante + consoante + núcleo + consoante + consoante (CCNCQ: trans-la-ción 13.tar CNC CCNCCNC i .7). Nesie caso é preciso forzar a pronuneia das vogaís como iritongo (mens-truais).núcleo + vogal (NV): au-to 22.consoante + consoante + vogal + núcleo + vogal + consoante (CCVNVC): mens-truais 2Ü.5).consoante + núcleo + vogal + consoante (CNVC): a-ni-mais 11 .consoante + consoante + núcleo + vogal (CCNV): co-brei 14.te CCNC CNC CN a .núcleo + consoante + consoante (NCC): ins-ta-lar Loxicamente.truais CNCC CCVNVC Por conseguinte.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía lO. 2.consoante + consoante + núcleo + consoante (CCNC).vogal + consoante (NVC): aus-pi-cio 23.consoante + vogal + núcleo + consoante (CVNC): guar-dés ló. fras-co 12.5. como xa se viu ao tratarmos dos fonemas consonánticos e das súas realizacións (vid.tras . A distribución das consoantes e das semivogais na marxe explosiva ou implosiva da sílaba está suxeita a algunha restrición imposta pola posición que ocupe a sílaba dentro da palabra. . 60.consoante + consoante + núcleo + vogal + consoante (CCNVC): tri-mes-trais 19.consoante + vogal + núcleo + vogal + consoante (CVNVC): i-guais IS.por . en cada palabra son posíbeis combinacións de sflabas con diferentes estruturas: trans .consoante + vogal + núcleo + consoante + consoante (CVNCC): can-cións H.se .núcleo + consoante (NC): al-to 21.rei N CN CN CNV con . eando a lendencia é a non o realizar (vid. /u/ tamén poden ser marxe prenuclear ou posnuclear nos ditongtos e tritongos (vid. Todas as vogais poden ser núcleo da sílaba e /i/.2).

veí--vwoui«/'-n?-gar.4. /b/ (obs-tru-dón). 64. cans. b) se a marxe prenuclear está formada por semivogal (V).3 e 3.2. pero las dos líquidas.en este caso. á parte dos seus irazns pertinenies. 2. inferíor á explosiva en número de unidades fonemálicas. A lingua galega caracterízase polo predominio das sflabas libres. /d/ (ads-crí-dón). a-le-gre. ou consoante + semivogal (CV).4). En posición implosiva ou posnuclear: a) se a marxe é unha consoante (C)64.XOSÉ RAMÓN RÍFJXEIRO MATO En posición explosiva ou prenuclear: a) se a marxe é unha consoante (C). a vogal nuclear dise neste caso que está libre: ca-sa.como<jfc-. clímax) ou /p/ (esta só en posición fmal: bí-ceps)\ todos estes grupos consonánticos tautosilábicos aparecen en voces mo¡ cultas. poden aparecer todas as consoantes. Téñase eneontaque algdns enconiros consonánlicos cultos ou ben non sonlaulosiláb¡cos. dig-no. /y (sols-ü-ció). /k/ (grafía "x" /ks/: experto. ad-mi-íir. c) se son dúas as consoantes (CC) que aparecen na marxe implosiva. 3^. en tanto que los demás fricativos careten de elia". 62. dos varianles polestalívas: una vibrante y la olra lateral. máis que de neutralización de todos os fonemas fricativos nun arquifonema /F/ neste caso. at-mos-fe-ra. e en número de oposicións que xeran unidades fonemáiicas. ac-to. se-rie.). af-gári).ou ben foneiitamenie non se realiza polo xeral o primeiro elemenlo. lo cual parece indicar que la posíción que nos ocupa está reservada para uniíiades líquidas. aínda que tamén ocasionalmente en posición interior (lizgai-ro. esta case sempre na sflaba final.5. b) se na marxe implosiva aparece unha semivogal (V). Iri (pers-picaz). 1976:125).3). O feilodeque sexa/f/o único tbnema fricativo capaz de aparecer anle [r] tautosilábico levou Veiga Arias (cfr. c) se está formada por dúas consoantes (CC) só se pode dar a combinación de oclusiva ou /f/°" + líquida /r/ ou /l/62 (neste caso exceptúase /d/): bra-zo. Veiga Arias (cfr. /n/ (on-ce). pas-móns). Clases de sílabas De acordo coa súa estrutura as sflabas poden clasificarse en libres e trabadas. /s/ (os-tras) e /6/ (fe-liz). En posición inicial ou medial de palabra pode aparecer cal61. 63. a-flo-ra^. 3. como en xn/>s-ti-cis-mo ciu pte-m-dác-ti-lo (vid. exclusivamente arquifonemas. segundo Veiga Arias 11976:118).5. excepto /ji/. 2. moi raramente e en voces non patrimoniais. 1976:126) a falar. 5. nos cultismos tamén poden aparecer todos os fonemas oclusivos e /f/ (ap-to. /r/ (or-de). A marxe consonánlica implosiva é. coas particularidades fonéticas vistas nestes casos (vid.23). ao tratar do grupo esplosivo [pr|.1). de que /f/. frou-xo. podendo estar precedida de /rj/ (ins-ta-lar). esta forma ditongo crecente co núcleo: ia-te. .2. estando o prirneirn caso determinado pi>lo segundo.en gallego. ab-di-car. pues. [r) y [1] son. esta forma ditongo decrecente coa vogal nuclear (vid. glo-rio.2. a segunda delas será sempre /s/. As libres (ou abertas) son aquelas que acaban en núcleo. "iiene la particularidad de poder selet'cionar un sonido [r] lautosilábieo en la posición siguienie. mo-ción (vid.el archifoncma concreiamente". só poden aparecer nas voces patrimoniais /1/ (al-ma). afirma que "en ocasiones. cli-ma.3. /rj/ e /r/ cando a sflaba é inicial de palabra (/X/ practicamente só no clítico lle(s)). excepto -ns nos plurais das palabras patrimoniais con singular en -n (ir-máns.el archifonema/R/ en esta posición aparece realizado por [1] además de [r].

se ben de menor enerxía que a acentuada"6. segundo se acaba de ver. 2. alén de poderen ser marxe implosiva (comeu. ad-mi-rar. pois é £ sfiaba. que no posee acento. en canto que nos cultismos. -r. o segmento sobre que recae o acento65. -z. -e.2). La no accntuada liene simplemente un grado rnenor de energía que la llamada acentuada. 224 65.I moi raras(vid. mais téñase en conta que a sflaba átona tamén posúe acento. cheguei. 66. Nas palabras patrimoniais só poden fechar sílaba -/.2. *ademirar). -s. Vid. son posíbeis case todas (ob-xec-to. as sflabas tamén se poden dividir en tónicas (ou acentuadas) e átonas (ou non acentuadas). da vo gal nuclear dise neste caso que está trabada): par. as sflabas trabadas son menos frecuentes. como lóxica consecuencia do predominio das libres. sendo /ji/ e IK. Martínez Celdrán (1996:114): "Cuando se habla de silaba acenluuda (o lónica) y no acentuada (o átona) no hay que pcnsar que la segunda carece de energia. di-rec-to. en canto que en posición átona final de palabras patrimoniais só aparecen -a. -o\ as vogais fechadas -i.2.6.4. -u só poden figurar como núcleo silábico en posición átona final nunhas poucas voces non patrimoniais (taxi). e non un fonema individualizado. Fonética e fonoloxía quera vogal como núcleo.1. As sílabas trabadas (ou fechadas) son as que acaban en marxe silábica. aínda que como iniciais absolutas nunca o fai /rj/. Todas as consoantes poden aparecer como marxe inicial das sílabas libres. -n. a-dop-tar).5 e 3. Segundo recaia sobre elas o acento de intensidade ou non. Cfr. En galego. La ausencia de energía sólü se da en el silencio". . 3.3. aínda que a súa pronuncia popular orixina diferentes tipos de vulgarismos (*ou~ xeto.2. pai) (vid.1).Bartxisa(1994:130).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.

6. OS TRAZOS SUPRASEGMENTAIS .

a entoación e a duración. que considera los idiomas en su parte musical. 111 . A duración. marca unha secuencia deles que conforman unha sílaba. e forman parte dos trazos prosódicos. modificando o ton e a duración69. Martínez Celdrán (1996:113). O acento 6.1. Xa Saco Arce distinguía estes tres elementos como constituíntes fundamentais da prosodia6*. da velocidade con que o ar é expulsado. Así pois. cotno a sílaba. os acentos son certas características que fan que unhas sílabas se opoñan a outras. O ton vén dado por un número maior ou menor de vibracións larínxeas ao interviren os músculos da larinxe na tensión voluntaria das cordas vocais. O acento o que fai é aumentar a cantidade total de enerxfa na sílaba a partir da forza con que o ar é expulsado polos pulmóns. depende da forza de espiración e. que. 69. Estes son os trazos suprasegmentais ou trazos prosódicos67. Rwa-Pons 1985:66). 68. aínda que en fonética se estuden separadamente como segmentos individualizados.]. abraza principalrnente tres punlos: el torto.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO Os sons da fala non se presentan de forma isolada. a palabra ou a frase. O acento preséntase sobre unha sílaba. por seu turno. que son os medios fonétí67. 6. de forma que un [s] soa por si mesmo máis forte do que un [f] e un [a] ten maior sonoridade do que un [Í]. Chámaselles fonemas suprasegmentais na lingüística norteamericana ou prosodemas para moiios lingiiísticos europeos (vid. Vid. Definición. Mais a fala é un contínuum e nela existen uns trazos superiores ao segmento que conforman unidades maiores. Cfr. é a prolongación da articulación dun son. Saco Arce (1868:223): "La prosodia. que comprenden o acento. máis que un fonema.1. Na cadea falada uns sons poden ser destacados sobre outros mediante o acento. función e clases Os sons teñen unha sonorídade inherente debida principalmente ao seu propio timbre. a sucesión dos tons constitúe a entoación. por conseguínte. el acenlo ó apoyo de la vo2 en ciertas sflabas y la duración ó cantidad de estas".

Por iso Veiga Arias defme o acento como un prosodema ou fonema suprasegmental que distingue pares mínimos como á/a.VeigaArias(l971:66). sílabas. pois. como o francés. 73.Malmberg(1954:l41). como as xermánicas ou o poriugués padrón europeo. dá/da ou dás/das72. valor distintivo. hainas en que a diferenza é mínima. na nosa lingua a posición do acento é libre ao non estar predeterrninada por ningunha estrutura fonemática nin por calquera outro factor que a puidese condicionar. 1978:87. sobre todo europeo. dun acenío de insistencia ou enfático. mais o galego escolle aquel que debe ser acentuado. onde nalgunhas posicións case se fan imperceptíbeis. esta / está. Tamén acento dinámico: ou acento expiratorio se se pensa na articulación. Vid. A mora é unha unidade rnéirica ou acenlual corresponüente an tempo dunha sílaba breve. Por conseguinte. Ambos os acentos poden recaer sobre sílabas inicialmente non acentuadas. Para Martinel (cfr. e en galego concretamente. estas estarán formadas por sílabas tónicas ou acentuadas e sílabas átonas (ou. que serve para resaltar a distinción ou oposición entre dous termos (cualifícoo de amoral e non de inmoral) e dun acento afectivo ou emocional. 72.7. Por iso se di que a sílaba acentuada ten máis intensidade sonora ou máis forza expiratoria e o acento desígnase como acento de inlensidade1^. O acenío na sílaba e na palabra Se o acento recae sobre a sflaba e as sílabas forman parte das palabras. ánimo / animo. O galego pode ocupar unha posición intermedia entre a maior clareza na articulación das átonas no español e o grande debilitamento que sofren no portugués. de carácter intelectual. de forma que contar as moras significa que méirica ou acentualmeme unha soa sflaba longa pode contar por dúas ao conter dúas. a súa utilización ten de ser obxecto de escolla. Vid. Por o acento desempeñar unha función lingüística de carácter distintivo na lingua galega. 1876:297) a moraé "cadaumdos segmentos caracterizados por Utn lom punctual". Pódese tamén falar en xeral. Existen grandes diferenzas entre as linguas canto á forza con que se pronuncian as sílabas acentuadas en relación ás non acentuadas. O acento en galego ten. 228 . 6. E esa posición serve para distinguir formas lingüísticas idénticas en todo menos no esquema acentual: comera / comerá. mentres unha sflababreve conla por unha. contrariamente ao que acontecía no latín ou no grego. valor que non ten a cantidade ou a duración. Malmberg (1954:141). grupos fónicos)11. Fonética e fonoloxía cos empregados para distinguir unidades maiores do que os fonemas (moras10. 71. máis co70.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. moras. e tamén hai linguas en que a diferenza é moi grande. Os sons dunha sflaba acentuada son articulados con máis forza e por tanto son máis sonoros (ou máis audíbeis) do que os outros.2. Hai linguas como o francés ou o latín onde o segmento en que recae o acento é fixo. con que se proxecta a subxectividade do falaníe (aquih foi algo horroroso). Vid. onde as sflabas tónicas son moi fortes e as átonas moi fracas. conservando as sílabas átonas a súa precisión articulatoria.

para se pronunciaren dentro da cadea falada apóianse no acento das palabras precedentes ou seguintes. que tendo independencia gráfica non a teñen fonética. segundo ou ptirén. graves ou paroxítonas (hábil) e esdrúxulas ou proparoxítonas (bréíema). precedidos de artigo ou propostos ao núcleo en función adxectiva son palabras \ónicas: isto é seu ['isto 'e 'sew]. Aspalabras tónicas. se é certo que unha palabra pronunciada Ísoladamente leva sempre un acento. Constitúen. Caso á parte é a dupla aeentuación nas palabras cnmposlas ou a posibilidade de exisiencia dun acento principal e outrn secundario nos adverbios en -menie ou mesmo nalgunhas palabras derivadas por sufixación. dálleló)\ todos eles tamén poden ser proclítícos (non se dá. As demais palabras átonas son proclíticas77. Cfr. capaces por si soas de constituíren un grupo fónico. se non levan artigo son proclíiicos: o meu pai |o 'mew 'psjl / meu pai [mew 'psej). De cada palabra dise que leva o acento en determinada sílaba. todos os adverbios. agds. son palabras átonas ou clíticos en galego algúns pronomes (incluídos os artigos). Os posesivos en función substaniiva. todos os verbos.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO rrectamente.o libro meu [o 'H|iro'iTiew|). 75. os pronomes enclíticos. non acentuadas). algúns pronomes e unhas poucas preposicións e conxuncións. son só os pronomes átonos de dativo e de acusativo. cremos podermo-nos servir.peranie. Carballo Calero 1979:144-147).¿/«me o teu reloxia ['dame o 'lew re'l3/jo].vc irmán niais sempre o seu irmán. Palabras átonas enclíticas. 1994:134) dá lalve/ a defmición máis rcalisla e menos problemáiica cando afirma que a paiabra é "o segmento que na escrita portuguesa é precedido e seguido de um espat. Algúns nomes habiliiados para fónnulas de tratamenio ou dislineión. a miña nai |. Feita es!a reserva. xa cho deu). que se dividen en proclíticos e enclíticos. Barbosa (cfr. están formadas nortnalmente por unha sílaba átona (e nalgunha ocasión por máis de unha). após. Vid. Malmberg (1954:142). desta tcrminologia cómoda".s do artigo. Barbosa (1994:134).Cando teñen tunción adxettiva e van antepostos ao núcleo son tónicos se van preeedido. 76. son aquelas que posúen unha sílaba tónica e están formadas por todos os nomes (substantivos e adxectivos). con independencia gráfica e fonética. Mais por razóns de orde práctica parece conveniente aceptar que a palabra constitúe a unidade acentual en galego. o grupo dos clíticos. As palabras átonas. moi maioritarias. Son tamén proclíiicos os pronomes relalivos que e cai. confornte. De enlre as preposictóns e conxuncións. este se non for precedido do arlígo. así como as súas respectivas contraccións ou aglutinacións (dáme. . de onde se deduce que só unha será tónica e as demais sflabas serán átonas74. por tanto.-2o do (enno tradicional acentti de palavra. e palabras tónicas. como don/dona ou sanlsanto poden perder o seu carácter lónico (vid. son palabras tónieas. 77. entre outras de uso menor. Segundo o lugar que ocupar a sflaba acentuada dentro das palabras tónicas.i 'mljia 'najj] / miñu niii |m]jiá 'niej}. pois serven de apoio aceniual para a pronuneia desie. dáo. como acontece noutras linguas76. cóntallelo). así se explica a aféresc ña ttai mais non *a ña nai ou pronuncías populareí. poden facer que apareza en galego o acento situado máis alá da antepenúltima sílaba dun grupo gráfico (achegándosemelle. daqui em diante. quando se combina a palavra com outras numa frase. A maior 74. tamén o é que máis propiamente o acento caracteriza o grupo fónico na cadea falada. En galego aínda convén distinguir entre palabras átonas. Certas palabras átonas. case todas as preposicións e a maior parte das conxuncións. Ora ben. xeralmeme proclfticos. pois só se utilizan normalmente dentro dun contexto fónico. minoritarias mais de uso moi frecuente. próximas de *. dámo. quase sempre.are'. apcsar de este acento ou desapareccr ou perder for^a.o branco". "há razoes de ordem prática em favor da conservaf. que se apoian na tónica precedente. As regras que determinan o lugar do acento nas palabras son diferentes segundo as linguas de que se tratar. por unha parte o concepto de palabra é difícil de precisar" e por outra. estas pódense clasificar en agudas ou oxítonas (partín). dáse.

snbre icido en la escritura y mediando voces homónimas. mais xa advenía: "Plusieurs mots composés n'ont cependant qu'un accent: ahrólhos. las formas de datívo y acusaiivo singulares del artículo ó. consciente do valor fonolóxico da distinción. Na aprendizaxe da lingua esta é tamén unha das cuestións que máis problemas suscita. vés. massapáes. á a. á. as proparoxítonas forman o grupo máis reducido e teñen normalmente unha orixe culta. utiliza o acento grave para e. prévia la supresión de la d y rí'. ó la daríamos significación distinla de la que quiso darle quien la escribió". 6. os diminutivos e aumenlalivos formados co infixo . hai que sinalar a existencia de duplo acento. tendendo a convertelas en graves (grandísimo>*grandismo) (vid. aínda que con incoherencias. Gon^alves Viana indicaba catro casos de palabras con dous acentos en portugués: as palabras compostas. especialmente en snabasquehansutridoapóstrofoÓcontraccion. e os futuros e posptetéritos con pronome mesoclítico. cadis. por Aquilino Iglesia Alvariño e Crecente Vega. Sobre as regras de acentuación Canto ás regras de acentuación do galego convén facermos algunhas consideracións sobre certas cuestións problemáticas. aínda que moi parcialmente. 2. o abertos e o acento agudo para cando son fechados. ó no la comprenderíamos.2. polo xeral nas palabras compostas (picafollas. o acento circunflexo para marcar as vogaís abertas.feüzmente)1*. máis sólida e coherente é a proposta de Marcial Valladares. venis. deixando o circunflexo para as contracciónssl. seguidas en importancia numérica das oxítonas. Cfr.1. Sara Arce (1868:229): "El círcunflejo sirve para denoiar la pronunciación abierta de las vocales. aínda que na realidade o reservaba só para casos de contracción ou crase vocálica80. En galego parece claro que debemos ficar $ó cos dous primeiros casos de dobre acentuación. Cfr. vacaloura. quen. al. algúns con responsabilidade pública na utilización do idioma. Vid. por Pintos en A gaita gallega e a grandes trazos será o utilizado máis sistematicamente. Sabido é que por razóns derivadas do conflito lingüístico existente o proceso de deturpación do noso idioma se estende tamén cada vez máis ao ámbito da fonética e da fonoloxía.2). dous dos poucos escritores que intentaron plasmar na es78. o abertas e fechadas. cás. Ibrmadas de iradis. resullan'a ambfgua la frase y. 81.3. nunha proporción que pode andar próxima dos dous terzos. cabodano} e tamén nos adverbios en -mente (pobremente. con algunhas propostas ao respecto. os adverbios en -mente. son paroxítonas. irás. sobre -metue constalaba que era"un mot indépendanl dans Ía locuiion adverbiale de boa méme" (cfr. Viana 1973:144-145). porque proceden de la contraccion de á u. "Tan importanles son los acentos. a conveniencia ou a necesidade de marcarmos dalgunha forma graficamente o timbre das vogais de grao medio. Fonética e fonoloxía parte das palabras galegas.2. o primeiro secundario e o último o principal. ó confundirlos. Valladares (1970:14). Saco Arce. qoe. principalmente neofalantes. á la. así. E xa mostraron preocupación por ela os nosos primeiros gramáticos. Por unha parte está a posibilidade. pois a fonética popular móstrase contraria a tal pronuncia. de omilirlos. tordcóllti'. 230 . 80.Uévanloporejemplo. Un sistema algo aproximado xa fora ensaiado. Por último.4. introduciu. 79.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. seguido moito máis tarde por Lugrís7''. alén do agudo. de trazos tan característicos e imprescindíbeis para unha non desnaturalización da lingua como a distinción entre as vogais e. co resultado da perda nalgunhas capas de falantes.LugrísFreireí 1931:9).

segundo de feito acontece tamén con outros fenómenos dialectais pouco estendi82. para el o problema deriva de o galego moderno ter adoptado o modelo da ortografía castelá". ficarían fóra do modelo. polo que hoxe os falantes e os lectores non teñen máis elementos para realizaren tal distinción fonolóxica que a súa propia percepción a través do galego falado ou aprendido. recoñece as grandes dificultades existentes ao respecto. Vid.como ['mesa]. o átonos abertos. acrecentados polas diferenzas fonéticas ultramarinas. a harmonización co portugués. Cfr. cremos que tamén neste aspecto o modelo do portugués. aínda que non idénticos. E neste sentido a metafonía e a inflexión producida por influencia da nasal trabante. o perigo de perda de autenticidade fonética do noso vocaíismo é grande. após afirmar que en galego "deberían usarse" tres acentos (el propón o agudo para os casos xerais. porque hay muchas palabras en las cuales la pronuncíación de sus vocales. o que obrigaría a colocar en ocasións dous acentos gráficos sobre a mesma palabra. con problemas similares. Como criterio xeral a seguir semella lóxíco. As gramáticas e as normas ortográficas máis recentes abandonaron calquera intento de regular esta cuestión. Mais para iso é tamén preciso definirmos un modelo de realización fonética culta para o galego común. Parece que definitivamente desbotados del a gheada e o seseo por xeral asentimento ao seren fenómenos socialmente moi marcados. pero fue lal !a confusión que se armó cuando se inlentó hacerlo por algunos. onde se concentra unha maior poboación. debería ser tido en conta. 233 . Carballo Calero tamén constata o abandono dos intentos de distinción gráfica entre abertas e fechadas por non se ter achado un sistema adecuado. a fixación do modelo comiín de realización de e. Carballo Calero (1979:148). e menos aínda se vai adiante o acordo ortográfico luso-brasileiro. naqueles casos onde a súa extensión xira arredor da metade do territorio. cando for posíbel. Carré Alvarellos (1967:26): "El acenio grave debería usarse para señalar las vocales cerradas. por riba das lexítimas variantes fonéticas dialectais. no se determinan con una ciaridad lo bastanle definida para poder clasifkarlas eomo abiertas o cerradas. Por iso que talvez non estivese de máis voltarmos a considerar a conveniencia dun sistema de acentuación que contemple a distinción entre as vogais de grao medio. a extensión territorial e o número de falantes. o sería a tarefa máis urxente e necesaria neste momento. derivadas fundamentalmente das diferenzas de pronuncia que se dan ao longo do terrítorio*'. e que a norma occidental tamén primou nas solucións morfoíóxicas do galego estándar. Carré Alvarellos. que se complicaría moito máis pola existencia de e. neste caso máis que en ningún outro por se tratar de cuestións fonéticas que precisan dun recoñecemento social. aínda hoxe pendente e non exento de dificultades. ['ponte] ou ['nege]. E cando a situación é de dominio público dun modelo lingüístico alleo. que se ha desislido de el!o abandonando e! tiso de ta! acento. 83. tendo en conta tamén. f'boóa].XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO crita a diferenza entre os fonemas vocálicos de grao medio. os casos que resultasen significativamente minoritarios. a pesar de non ser suficiente para a resolución da nosa problemática. se callar deberían converterse en norma nese modelo fonético culto. sobre todo leniendo en cuenia que hoy la pronunciactón no es exactamente la misma en loda la región gallega". o grave para as fechadas e o circunflexo para as abertas). tendo en conta tamén que operan no occidente.

232 84. o que fai aumentar considerabelmente o número de palabras que precisan marca gráfica do acento por levaren este na antepenúltima sílaba ou aínda en sílabas anteriores a esta: vímnte. parece daro que urxe realizar un estudio particular sobre a adaptación do vocalismo nos cultismos e nas palabras novas anies de poder pronunciarse sobre a forma que poderia recomcndarse para o galego común". o que sen dúbida contribuiría decisivamente a frear o proceso de desnaturalización da nosa fonética e por conseguinte a manter a autenticidade lingüística.3). con mantemento da autonomfa gráfica deste (deron-llo. Fonélica e fonoloxía dos (rotacismo.1. palatalización de -s etc. vai en contra da necesaria economía que debe rexer un sistema de acentuación. Trátase do cómputo como ditongos ou como hiatos dos chamados ditongos crecentes (vid. e nalgunhas gramáticas*5. lingua ou egua. . Por outra parte. Os cultismos e os neoloxismos parecen inclinarse polo timbre aberto. así como en consecuencia as palabras proparoxítonas e as en teoría paroxítonas (con tendencia a se pronunciaren como proparoxítonas) acabadas en ditongo crecente na inmensa maioría dos casos (vid.4. Outra cuestión con repercusións no sistema de acentuación é a unión gráfica direcía dos enclíticos ao verbo precedente formando unha unidade acentual. en contra do que acontece no español. ocónesecheme. O criterio eíimolóxico tamén pode ser útil en casos de vacilación ou dúbida para as palabras patrimoniais. así como a procura dun modelo de fixación escrita que a preserve. senón que tamén cumpre outra función ao noso modo de ver moi a ter en conta.1. de 1980. tarefa imposíbel a conformación dunha norma de pronuncia común e culta para o galego. colléuchenolo. 2. historia. cal é a de remarcar a fronteira gráfíca co español e a de nos aproximar nisto mesmo da outra póla lingüística do tronco común galego-portugués. 2.1). Por iso talvez pareza máis adecuado para o galego a separación mediante trazo do enclítico do verbo.2. Tamén a utilizan Costa Casas el fl/í/(1988).). Non debe resultar.4. por norma xeral tenden a conservar o timbre das primitivas (vid. perdeu-se-üe). tal sisterna de representación gráfica.1) en posición final de palabra á hora de fixarmos o uso ou non de til en casos do tipo defarmacia.4. Regueira (1994:56-57). Cfr. dállelo. Carballo Calero incorporouna na sétima e última edieión da súa gramática (1979:144).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Por ser a posición enclítica dos pronomes átonos a espontánea ou non condicionada en galego. 2. No mesmo sentido de mellor adecuación ás características intrínsecas do galego e de aproximación posíbel do portugués vai a última consideración a propósito das regras de acentuación.5. quen acrecenta: "Nesta situación. fórmula xa utilizada esporadicamente por algún dos nosos escritores clásicos e con máis sistematicidade en casos como os de Aquilino Iglesia Alvariño ou Crecente Vega. Tal fórmula non só ten a virtualidade da economía acentual e por tanto da mellor adecuación ao noso sistema lingüístico. e son moitas na lingua. pois. o que pode indicar a existencia dunha certa regulación na adaptación fonolóxica destas palabras*4. que segue o utilizado nesta última lingua. sen contarmos outros autores contemporáneos que a usaron con plena coherencia como consecuencia de estar recollida nas primeiras normas oficiais do galego. as palabras derivadas. 85.

1. este estivese moito máis próximo do portugués que do español. 6.3. que á hora da fixación das regras de acentuación lle deu o tratamento de palabras esdrúxulasi/armada. ue e ut> "quando átonos llnais. Mateus (cfr. Segundo as linguas.4.1) e de /'o/ (vid.farmácia quatro (far-má-ci-a). soam normalmenie numa sflaba (ditongo crecente). 2. acentuándoas graficamente86. "acento") e Malmberg (1954:147-148). como realmente aconteceu. líriii. de forma que canto máis frecuentes foren as vibracións máis agudo será o son. as linguas divídense en dous grupos: intensivas e tonais ou de altura (o ton ten valor distintivo).XOSÉ RAMON FRHXEIRO MATO Ao tratarmos da casuística de /'e/ (vid. *língoa. ora é i:onsiderada duvidosa". s. tamén parece lóxico que coincidisen na forma de as acentuar. Un exemplo típico é o chinés. Parece clara a resistencia en galego a pronunciarmos esas secuencias vocálicas como ditongos*7. Vid. 87. Camara (1991:39. Se galego e portugués coinciden nesa mesma tendencia ao hiato. Cfr. história. *égoa. definido paralelamente como a maior altura con que a emisión dunha sílaba se opón ás contiguas nun enunciado. nácea (nazca). o acento de intensidade ou de altura entra na estruturación fónica da palabra creando un contraste na emisión das sílabas. 88.4. As linguas tonais utilizan o ton para diferenciaren unidades mínimas como o morfema ou a palabra. Cfr. mas podem ser pronunciadtw em duas (hiato)". consistente na maior intensidade con que a emisión dunha sflaba se opón ás que lle fican contiguas.1. Cunha/Cintra (cfr. língua. como a maior parte das linguas europeas. uma forma eomo casar comporiará duas sílabas (ca-sar). léria (burla)".ua. o ton dun son lingiiístico pode ser grave ou agudo.3. O galego é unha lingua intensiva. "'En galego existe unha resistencia á pronuncia dos ditongos crecentes e unha tendencia a desfacelos realizándoos eomo hiatos. existe o acento de altura ou ton. ou os dois elementos nao formam diloiigo".2.1. caneiu trés (ca-ne-¡a]. A entoación 6. 89. *histórea.2. a vocal prenuclear de CjUe se i'ala pasa a ser nuclear da sílaba precedente". é dicir. calidade que vén determinada polo número de vibracións executadas na unidade de tempo (frecuencia do son). O mesmo Saco Arce xa lles chamou a esas palabras "semi-esdrújulas". insúnla ou assíduo como ditongos e a acenluación gráfica da palabra: "Sendo assim.v. ie. tamén constaia que a exislencia en portuaués dos ditongos crecenies "ora é afirmada. 1991:68)af!rmanqueosgrupos!a. con frecuencia recollidas tamén na lingua literaria. ¡994:131) considéraos direciamenle como hiatos: "Assim. e non ao contrario. estamos perante uma contradif ao: ou o atenio gráfieo nao pode ter a referida justifica$áo.2) xa se constatou a mesma realización aberta nas proparoxítonas e nas teoricamente paroxítonas acabadas en ditongo crecente (m['^]dico. O ton e as linguas Fronte ao acento de intensidade de que se falou anteriormente.oa. segundo se demostra nas formas populares.s que termmanen diptongo no aceniuado. ora neeada. Algo moi similar acontece no portugués. como lóxico semellaría que se a nosa lingua tivo de regular nos últimos tempos un sistema de acentuación. 2. eomo vfmhio (mimbre). 1983:212-213) fixo nomra contradición entre a consideración dos grupos vocálícos finais de úgua. . Álvarez ei alii (1986:39). biblioteca einco (bi-bli-o-¡e-ca) e assim sucessivamente". son linguas tonais en Europa o lituano e o servocroático89. égua™. *farmácea.io. Saco Arce (1868:224): "Por razón análoga podrian denominarse semi-esdrújulas aquellas voce. Ora ben. neg['^]cio). mais existen 86. De acordo coa función distintiva que cada un destes tipos de acento pode ter na palabra. Barbosa (cfr.

existen diferenzas intrínsecas de ton segundo a calidade dos sons tamén nas linguas intensivas. as variagoes da curva cnlonacional desempenham fun^oes mal diferenciadas -fun^ao direclamente significativa cottio em está a chover?. 92. A melodía é a manifestacíón fonética da entoación. Mais si utilizan con valor fonolóxico a entoación™.Malmberg (1954:145). Vid. senón que en ocasións tamén pode ser expresiva". pois pode. véxase o diferente significado da seguinte frase segundo for a súa entoación: ela vén. w) posúen un ton máis alto do que as baixas (a). mas. a entoación tamén pode ser definida como o conxunto de unidades de natureza melódica con valor distintivo producidas mediante unha sucesión de acentos de intensidade e de tons máis altos (agudos) e máis baixos (graves) en torno de un ou de máis acentos tónicos predominantes: chegou cedo. importante para a fonética da frase na maior parte das linguas europeas. Martínez Celdrán (1996:117). aínda que tamén unha palabra pode constituír unha unidade entoacional (Cala!). Así. pois son as diferenzas melódicas as que permiten expresar os diversos estados do espírito e sentimentais91. O ton convértese así nestas Hnguas nun elemento constitutivo da estrutura fonética da palabra. 234 . Vid. as vogais posúen por regra xeral un ton maior do que as consoantes sonoras. de forma que a relación entre entoación e melodía é equivalente á que existe entre fonemas e sons.2. fun^áo do tipo da que chamámos expressiva". e. 6. as variacións tonais e os seus intervalos constitúen a melodía. O que sucede é que as linguas do noso contorno. ela vénl\ non sempre a súa función é puramente significativa. Martínez Celdrán (1996:117). sobre todo na Africa e no Extremo Oriente.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. onde se empregan diferenzas tonais para distinguir unha palabra doutra. desempeñando en principio o mesmo papel que os fonemas que a compoñen. Cfr. Entoación e melodía Ao acento de altura ou ton tamén se lle chama acento musical. ten unha grande importancia e un claro valor distintivo en galego e en moitas outras linguas. 9]. ela vén?. as altas (í'. por exemplo. Así pois. chegou cedo? Por regra xeral a entoación designa a variación significativa de ton en unidades maiores do que a palabra. e entre elas o galego. non adoitan utilizar fonoloxicamente o ton para distinguiren unhas palabras de outras. Á parte deste aproveitamento fonolóxico do ton nesas linguas. chegou cedof. Fonéüca e fonoloxía moitas outras linguas. Vid. A entoación pode ser definida como a sucesión dos tons dos diferentes sons que forman unha curva entre dúas pausas42. "Na reatidade. 93. 90. nas mais das vezes. dentro das vogais. Maninei (1978:84). por exemplo.2. transformar unha añrmación en pregunta.

quen. pausa explicativa (os rapaces I alegres I xogaban polo campo //). pausa potencial (depende da vontade do falante: o libro novo danmo mañá II ou o libro novo I danmo mañáll} e pausa signifícativa (a súa presenza ou ausencia muda totalmente o significado: os homes cansados foron durmir vs. Vid. sinala neste as seguintes partes: "Para além do núcleo. non I teño cartos /T)1*4. Na defmición do grupo fónico están suxeridas dúas cuestións: a súa delimitación e a súa estrutura. os homes I cansados / foron durmir II ou non teño cartos II vs. e o tramo final. Cfr. tamén Pereira (1992:28). Pereira (1992:28). pois. producíndose un descenso progresivo do contorno melódico en forma de pendente (declinación).3. ou sexa. unidades de entoación que se organizan arredor dun acento nuclear predominante e que van entre dúas pausas marcadas ou non graficamente: hoxe pola mañá I ás nove e cuarto I produciuse un accidente de tráfico. a presen^a de anacruse. composto por todos os tons que ascenden até o primeiro pico. A demarcación das fronteiras do grupo debe basearse en criterios externos como a presenza das pausas e.Quilis/Femández(l990:164). A cabei. conxuntos de tons que se suceden entre dúas pausas. aínda que o máis habitual na fala é que teña entre sete e once. Desta forma. as interrupcións ou paradas que se realizan no acto de falar ou de ler e están orixinadas tanto por causas físiolóxicas como lingüísticas. 94. Do punto de vista lingüísttco as pausas indican o final dunha expresión. esta sílaba ha de ser a última sflaba tónica do grupo. que comprende desde o primeiro pico até a última vogal tónica do grupo. tamén en criterios internos consistentes no recoñecemento dunha estrutura intema mínima"5. podendo clasificarse en: pausa final absoluta (ortograficamente sinálase co punto). composto polos tons que van a continuación da última vogal tónica. Cfr. . 96. Vid. sendo o ideal que ambas coincidan. o máis relevante para a entoación desde o punto de vista fonolóxico. quen sinala catro criterins externos para a demarcación dos grupos entoacionais: "a presen^a da pausa. Do punto de vista físiolóxico as pausas son necesarias para podermos respirar e recuperarmos o ar necesario para a fonación. o corpo. 95.a corresponde á parie do grupo entoacional que se estende da primcira sflaba acentuada alé ao núcleo (sem o incluir). a pré-cabefa e a cattdti. cando estes non son suficientes. A cauda consiste na sequéncia de sílabas que scguem o núcleo". o grupo enioauonal pode incluír ainda a fahe^a. os trazos melódicos máis importantes serán a altura relativa do primeiro pico. o grupo fónico está constituído por un número de sflabas que adoita oscilar entre unha e quince. o alongamento de silaba final e o movimento de lom em sílabas nao aeentuadas". que con frecuencia coincide coa primeira vogal tónica. após sinalar que a sflabaen que ocorren os prineipais contrastes de lon é o nikleo do grupo enloaeional. Na curva melódica correspondente ao grupo fónico podemos sinalar polo xeral tres partes: o tramo inicial. A este último dáselle a denominación de tonema en fonoloxía.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO 62. a declinación e a inflexión do tramo final96.Martínez Celdrán (1996:120-121). Canto á estrutura. As pausas son. pausa enumerativa (chegaron homes I mulleres I nenos //). Pré-cabe^a designa aquilo que precede a primeira sílaba acentuada. sobre que recaerá o acento tonal ou nuclear. parece que o grupo entoacional debe posuír un núcleo que se corresponda coa súa sflaba máis destacada.O grupofónico As unidades constituídas polas curvas de entoación ou curvas melódicas son os grupos fónicos.

motos e carros 97. Modelos de entoación en galego A entoación do galego caracterízase por un considerábel aumento cuantitativo da vogal sobre que se manifesta a inflexión tonal. que xa non podía máis Se o enunciado consta dunha enumeración. individuais ou ocasionais. o corpo máis ou menos uniforme e o tonema descendentew: Traballa na agricultura Se o enunciado consta de dous grupos fónicos. Son estes a entoación enunciativa. sempre suxeitos a variacións polo contexto. ao se producir sobre ese segmento a maior duración e a variación de ton. o tonema dos primeiros grupos fónicos é horizontal. o do penúltimo ascendente e o do último descendente: Alí había coches. 1. Cfr. aínda que iso tamén varía dunhas zonas a outras9*. 98. bicicletas. 236 . que son as verdadeiramente significativas. La riqueza melódica del gallego dá al hablante caslellano la sensación de que el hablante gallego canm. Cfr. a interrogativa. Vid. o do galego é máis amplo (arredor de dúas oitavas) que o do castelán e por iso as xentes de fóra poden ter a sensación de que as persoas galegas cantan ao falaren. De conformidade co movemento fonolóxico ascendente. El tono medio es lambién más allo en gallego que en castellano. No comportamento melódico da frase ou do grupo fónico hai que distinguir entre as variacións tonais que existen no seu interior debidas a particularidades locais. por razóns individuais ou mesmo dialectais. Carril (1973:96-97). iso outórgalle á nosa lingua a súa marca entoacional tan caracten'sticay7. /!/.2. prodúcense tres tipos de movemento de acordo coa dirección que adopte a liña tonal: ascendente. "El campo de entonauón es más extenso en gallego que en tastellano. A entoación enunciativa. caracterízase por presentar o tramo Ínicial ascendente. en el que la curva rnelódica es más pronunciada que en ei gallego del resto de Galicia". descendente ou horizontal do tonema podemos estabelecer diferentes modelos xerais de entoación en galego. o tonema do primeiro tende a ser ascendente e o do segundo é descendente: Falou duraníe tanto íempo.4. descendente e horizontal.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. a volitiva e a emocional. se o enunciado está formado por un só grupo fónico. A máxima distancia nunha lingua determinada entre o ton dos tonemas ascendentes máis altos e o dos descendentes máis baixos constitúe o seu campo de entoación. Esia sensación es partkularmenie imensa ante el dialecto Miroccidemal. e as variacións tonais que aparecen ao final do grupo fónico. Carril (1973:97). "La enionación que acompaña a un enunciado afirmativo presenta ima juntura terminal descendenle. 99. Carballo Calero (1979:147). Fonélica e fonoloxía 6. Segundo for a inflexión final de voz no grupo fónico a partir do acento nuclear (o tonema). en el nuestro alcanza más de dos. y no liene ningún otro elemento mareado en el imerior del macrosegmento tonal". Si en este idioma suele rebasar un poco iina octava.

Se un dos grupos fónicos dentro dun enunciado constitúe unha frase explicativa normalmeníe marcada entre parénteses. trazos ou vírgulas. 101. inmediatarnenie se percibe como distintivo una fuerte elevación de lono sobre la sílaba inicial..XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAIÜ Se a enumeración fica en suspenso. introducida por unha partícula interrogativa. son horizontais: Comprou patacas. alén da forte elevación inicial. o corpo vai ascender lentamente até a inflexión descendente final: Tes feito todo o que che mandaron?101 Aentoación interrogativa parcial. Cfr. laranxas.. donos das terras. ten a función de poder converter unha afirmación nunha pregunta. baseándose na observación dos espectogramas eorrespondentes a un enunciado afirmativo e a ouiro interrogaüvo. caracterizándose tamén por unha forte elevación do ton no tramo inicial"*'. quen. e tonema descendente: E logo. o segundo tnaior por ser a parte significativa. A entoación interrogativa xeralmente presenta un ton medio máis alto que o da entoación enunciativa. Esla elevación de tono y sólo ella es la responsable del rasgo de enunciado interrogativo". presenta o máximo ascenso tonal na sílaba tónica do tramo inicial. mazás. coma xa se viu. mentres o corpo e o tonema seguen unha liña descendente: Con quen estivo el onte na rúa? Son frecuentes tamén enunciados interrogativos constituídos por dous membros que forman dous grupos fónicos. estaban moi enfermos A entoación. os tonemas de todos os grupos fónicos. sen terminar. En zonas do galego occidenial que polo xeral xiran arredor da ría de Vigo esia enloación presenta unha forte elevación do lon na última sílaba tónica: Tesfeitu todo a que che mandamn? 237 . cando virá? 100. afírma: "Al comparar estos dos espectogramas. Na primeira. incluído o último. Mais é preciso distinguir entre a interrogativa absoluta e a parcial. Carril (1973:97). presenta un ton máis baixo que o dos outros e un tonema descendente: Os dous vellos. o primeiro integrado pola fórmula de apoio e logo? Ambos os grupos presentan forte elevación de ton no tramo inicial.

el gallego siempre utiliza junlura lerminal descendente para la internjgación. Cfr. en canto o da cláusula principal é descendente: Cando saía. quen sinala na condusión: "No iotal de 64 pergunias globais verifieou-se uma percentagem de cx. No hemws encontrado en nuestra investigación ningún tipo de jimtura lerminal aseendeme eomo índice de enunciación interrogativa". A entoación voliüva é propia das frases que expresan mandato. Despois desia afirmación engade: "Dejando a un lado el caso de la interrogación ratificada.orréncia de 56. en cuxo caso se produce un esquema de forte ascenso tonal seguido dun brusco descenso: Magnífico! Por último. . prohibición ou rogo. mais en xeral presenta unha forte elevación tonal no tramo inicial. non si ou verdade o primeiro grupo fónico ten as características comúns xa vistas. graniatícalizaiia. entrabas ti 102. e un tramo final descendente máis lento que na enunciativa103: Que maneira de chover! Hai frases exclamativas que levan un acento emocional que coincide en sílaba tónica. presenta un movimiento de ascenso muy brusco. A cornplexidade da enloación interrogativa en pomigués pode verse cn Mata (cfr. similar á da interrogativa. que no es perceplible".Carril (1973:99). 1992:61).8% para os eomonios entoacionais ascendentes".GRAMATJCA DA LINGUA GALEGA. "La paníeula negativa. Carril (1973:99). 103. se vale del recurso de elevar el tonn por encirna üe su nivel normal para erear el rasgo que opone ambos lipos exIremos de entonación.1 % para os contomos enloacionais descendenfes. mais o segundo presenta un movemento ascendente moi brusco con lixeira tendencia fmal ao descenso: Vés comigo. seadel lipoque fuere. señalada en el párrafo anterior. aunque después del niicleo silábico muestra una ligera tendencia al descenso. similar á interrogativa parcial. non?m 3. e de 36. Fonética e fonoloxía Nos enunciados interrogativos que van seguidos por algunha fórmula de ratificacíón (interrogación ratifícada) como non. ten polo xeral ton medio máis baixo e tonema descendente: Ven aquí agora! A enioación exclamativa ou emocional ofrece diferentes posibilidades de realización dependendo do estado de ánimo do falante ou do que este quixer expresar. cabe indicar que o grupo fónico correspondente a unha cláusula circunstancial colocada ao inicio dunha oración composta de que forma parte ("hiperbatizada") presenta un tonema ascendente.como porla juntura tcrminalcoincidecon la afirmadón. Vid.

239 . A duración dos sons tamén se lle chama cantidade. D. Alén disto. poden ser prolongados tanto como o permitir o ar dos pulmóns. VÍd. con valor 104. xeminadas en Malmberg (1954:133) e Martínez Celdrán (1996:122).Malmbergí 1954:130-131). medido en centésimas de segundolos.3. 107.. o contexto inflúe na duración. vid. existen xeminadas en italiano ou en catalán. salvo os oclusivos.1. pola súa propia natureza. o r alóngaas1"6. Desta. o finlandés actual ten vogais e consoantes longas e breves. tamén se pode dicir que é o período de tempo ocupado polas vibracións dese son. de forma que as vogais baixas ou abertas adoitan ter maior duración do que as altas ou fechadas (en condicións idénticas canto máis fechada for unha vogal. udiferenie fcmsideración da.Rosetti (1974:124). ten unha duración íntrínseca. mais non en español. e máis longa seguida dunha consoante sonora que dunha xorda. Carril (1973:100-101). Defínición e rendemento nas linguas Os sons. Cando unha consoante longa é dividida en dúas partes por unha fronteira silábica. Para un tratamemo da enloación en galego tendo en conta as estnituras dc topicali/adón c focaiización. Vid. xa definida anteriormente como a prolongación da articulación dun son. A duración 6. 105. 6. as vogais posteriores son con frecuencia un pouco máis breves do que as anteriores correspondentes. Prieto (1986). ambas idénticas. O latín clásico opuña vogais breves {conteñen unha mora) e longas (conteñen dúas moras). As linguas do mundo aproveitan de distinta maneira a duración. a cantidade vocálica depende tamén da consoante seguinte. así. as consoantes xordas adoitan durar máis que as sonoras correspondentes e as fricativas máis que as oclusivas. afnda que foneticamente se trata dun son longo107. máis breve será a súa duración).2. tamén se distinguen pola duración. portugués ou galego. alén de polas súas propiedades.3. Vid. as consoantes nasais e o / abrevian as vogais. fálase de consoante xeminada.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO E nun enunciado disxuntivo o tonema do primeiro grupo fónico é tamén ascendente e o do segundo descendente104: Ou calas ou marchas 63. cunha secuencia de consoante implosiva máis outra de consoante explosiva. Cada son. de modo que unha vogal é máis longa seguida de fricativa que de oclusiva. A canüdade vocálica en galego Tense falado repetidamente da existencia de vogais longas e breves. 106. Todos os sons. Vid.

GRAMATÍCA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

distintivo, en galego108 -Lugrís109, Couceiro Freijomii"0, Entwistle111, Carballo Calero-. Para Carballo112 existen no galego vogais longas, resultado de contraccións producidas por perda das consoantes intervocálicas -/- e -«-, contraccións que se poden producir dentro dun vocábulo ou en fonética sintáctica; esas vogais longas fóronse reducindo a sinxelas e hoxe represéntanse como simples ortograficamente. Ora ben, a vogal longa persiste cando a cantidade crea oposicións fonolóxicas, isto é, diferenzas de significado. Cita Carballo o caso de á (contracción) fronte a a (artigo), ou 6 (contracción) fronte a o (artigo), con vogal longa no primeiro caso. Veiga Arias opina que a cantidade non existe con valor distintivo en galego. No caso do artigo (masculino ou feminino) e das contraccións, as dúas formas non poden aparecer na mesma secuencia fónica e, polo tanto, non poden contrastar, dado que están uns termos -artigos- incluídos dentro doutros -contraccións-. Tampouco poden crear unha oposición paradigmática porque, ao ser a duración un trazo prosódico, para que haxa pertinencia requírese a presenza dos dous termos -longa e breve- na mesma secuencia fónica. O que permite diferenciar o de ó e a de á non é, para el, a cantidade senón o contraste acentual, igual que en dá/da, onde non se produciu ningunha contracción de vogais en contacto en dá como consecuencia da perda dunha consoante Íntervocálica; tampouco se pode recorrer a unha posibel pervivencia da cantidade longa do latín, porque, á parte de que a cantidade se desfonoloxizou nos primeiros séculos do ímperio ou mesmo antes, dat no latín tiña o a breve"3. Tamén sinala Carballoi14 a existencia de vogais longas de orixe secundaria nunha serie de casos en que, segundo el, crean oposicións de cantidade. Alén das
108. Esa é a razón que aduce Veiga Arias 11976:561 para traiar da canlidade vocálica na súa obra Frmología gallega: "El esludio de la cantidad vocáüca. dado su carácier prosódieo, no cabe, por tanto. en un capítulo dedieado a fonemálica, en el que sólo se tienen en cuenta los rasgos inherenles. que, como hemos vislo. son los úniras que crean oposicirmes paradigmáticas y definen las unidades mínimas de la segunda articulación o fonemas. Si lo traemos aquí a colación es porque repeiidas vetes .se ha hablado de la existenua en gallego de vocales largas con valor distiruivo, y siempre en términos de oposición y no de contraste". 109. Após afirmar quc son longas as coniraccións ó, á, así como a, o. e cando conflúen por funéíka sintáctica a final e comezo de palabra respeciivamente (ro.ía abertu -> casábena) ou cando antigamcnte as levaron "dobradas" (Sávedra, lá, dór), conclúe (1931:3): "Resulta, pois.que. ademais dos seie ibnemas, témos a.ti.e longas.querendodicir que praiticamenle as voeás en galego son dez". Saco (1868:18), polo contrario, após sinalar que a pronuneia aberta ou fechada das vogais é o único que distingue palabras homónimas como éla ( a eia) e éla ou <"> (contr.) e ó (art.). di: "Otras [palabrasj han sufrido en gallego una contraeción ó pérdida de letras de su raíz latina. que se compensó alargándose la vocal, ó mejor dicho. haciéndola mas abieita y mas sonora". 110. "En gallego hay vocales largas y brevcs que nada tienen que ver con las lalinas: nuestras vocales largas provienen de tontracciones recienies., siendo lanto más larga la vocal cuante más reciente sea l,i contracción, y llegándose, cuando se ha perdido la eonciencia de ésla, a la pronunciación normal" (1935:102). 111. "Las vocales gallegas que resultan de la tonlracción de voeates que han quedado en coniaito por pérdida de -/-, -n-. son todavía más largas y más abierlas que las vocales no procedentes de contracción, aunque no siempre se ha ranservado el recuerdo de esle proceso. Ta) diferencia de cantidad ya no se pereibe en portugués, donde sólo se conserva una mayor abenura en algunas palabras" (Cfr. Eniwisile 1982:361). 112. Vid. Carballo Calern (1979:128). 113. Vid. Veiga Arias (1976:56). Con anterioridade o mesmo autur(cfr. Veiga Arias 197l:66),ao rebaler a exislencia de máis de seie vogais.polo menos dez.que impliciiamentedefenden'an nsque propugnaban aexistencia de brevese longas, afírrnaba: "O acento, como a caniidade, é unprosodema oufanema suprasegmental', o acento pois.é o que distingue os pares minimales á/a: ás/as; práVpra; dá/da; dás/das, e os fonemas vocálicos galegos son sete". 114. Apartir da 2" ed. da sda Gramática elementa! del nalle^o común. de 1968 (aprimeira.de 1966, recoüe os casos de de á). Véxase.porexemplo.acuartaedición (1974:123) e a liliima (1979:128-129).

240

XosÉ RAMÓN FREJXHIRÜ MATO

amálgamas o, á, recolle os casos de asimilacións que deron lugar á formación de xeminadas, que logo simplificaron alongando a vogal precedente: vela < vel-la < ver-la (con e máis longo que vela, substantivo) velo < vel-lo < ves-lo (con e máis longo que velo, do verbo velar) fano <fan-no <fan-lo (con a máis longo quefano, do verbofanar) pola vella < por-la (con o máis longo que póla vellá) ve-las cativas (con e máis longo que velas cativas) canta-nos galos (cantan os) (con a máis longo que canío nos galos) Nestes casos, segundo Carballo, alén das oposicións de timbre e acento, danse tamén oposicións de cantidade. No entanto, argumenta Veiga Arias que se as oposicións de timbre e acentuación bastan para diferenciar uns textos doutros; a diferenza de cantidade é superflua e redundante, e, polo tanto, sen valor distintivo. Con efecto, vela e velo (de ver) teñen /e/ fronte a vela e velo (substantivo e verbo veiar) con /e/; por outra parte,/£3«o efano, canta-nos galos e canta nos galos representan formas homófonas que se diferencian sintáctíca e contextualmente; dado que non poden aparecer nun mesmo contexto, non son conmutábeis. Amable Veiga"5 considera a tese de Carballo debedora de 'prexuízos historicistas'. Tamén Porto Dapena llfi opina que a cantidade xoga un papel redundante e por tanto fonoloxicamente desnecesario. En consecuencia, parece lóxico concluírmos que en galego a duración ou cantidade vocálica é un trazo prosódico e como tal crea contrastes mais non oposicións distintivas, polo que non ten valor fonolóxico, como xa se deixou dito anteriormente (vid. 2.2).

i\\
115. Cfr. Veiga Arias (1976:59). 116. Vid. Porto Dapena (1977:24).

7. A FONOESTILÍSTICA

XOSÉ RAMÜN FROXHRO MATÜ

7.1. A estilística: defmición e clases A estilística surxe nas primeiras décadas do século XX como unha disciplina ligada á lingüística, tomando o lugar deixado pola retórica. No seu interior desenvólvense dúas correntes fundamentais, unha estilística lingüística e unha estilística literaria. Interésanos aquí a primeira. A estilística ten como obxecto o estudo do estilo, mais este é difícil de definir; a súa polisemia representa un dos problemas máis espiñentos da estilística. Para Mattoso Cámara o estilo é a definición dunha personalidade en termos lingüísticos e tamén a Hnguaxe "que transcende do plano intelectivo para carrear a emo^ao e a vontade""7. Se na linguaxe existe unha face intelectiva ou lóxica e outra face afectiva, á estilística lingüística correspóndelle estudar os efectos da afectividade no uso da lingua; ou con outras palabras, examinar os medios por que o sistema impersoal da lingua é convertido na materia viva da fala humana, segundo ten sinalado Charles Bally"s, o primeiro en distinguir con precisión o contido lingüístico (a información neutra) do contido estilístico (o suplemento subxectivo a ela acrecentado). Estabelecida a estilística como disciplina, esta foise dividindo en varias subdisciplinas. Martinet sinala as seguintes: a fonoestilística, a estilística comparada, a estilística estrutural e a estilística diacrónica; a fonoestilística integrouse perfectamente no que se chama o estudo da función expresiva da lingua, exercido a tres niveis: fonolóxico, lexical e sintáctico"9. A noción de fonoestilística, xa suxerida por Charles Bally baixo o nome de "fonética expresiva", foi completada e ampliada por Trubetzkoy120. Este, seguindo o esquema das tres funcións da linguaxe de Karl Bühler, que tamén considera válido para o aspecto fónico, descobre en cada acto de fala trazos que nos indican quen fala, outros que nos indican en que ton se fala e fmalmente outros que nos indican o que é obxecto da comunicación. A fonoestilística terá por obxecto
117. Cfr.Camara (1978:13). 118. Apud N. Sanl'anna Martins (1989:4) e Martinel (1976:87-88)119. Vid. Martinet (1976:88-90). 120. Vid. "Fonología y ibnoeslilística". in Trubetzkoy (1976:13-24).

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía

o estudo dos trazos dos dous primeiros tipos, podéndose subdividir en estilística fonética e estilística fonolóxica. Para Trubetzkoy a fonoloxía non necesita ser subdividida nunha fonoloxía expresiva, unha fonoloxía apelativa e unha fonoloxía representativa, senón que o nome de fonoloxía pode ficar reservado para o estudo da face fónica da lingua desde o punto de vista da función representativa. En troca, o estudo dos elementos fónicos da lingua que posúen valor expresivo ou valor apelativo será obxecto da "estilística fonolóxica", que só é unha parte da fonoestilística'21.

7.2. Fonoestilfstica e fonosimbolismo A fonoestilística, tamén chamada estilística fónica ou estilística do son, trata, pois, dos valores expresivos de natureza sonora observábeis nas palabras e nos enunciados. Na función emotiva e poética da linguaxe, recorrendo agora á división pentapartida de Roman Jakobson, os fonemas e os prosodemas (ou trazos suprasegmentais) constitúen un complexo sonoro de extraordinaria importancia, pois, á parte da función distintiva, a materia fónica desempeña unha función expresiva que se debe a particularidades da articulación dos fonemas, ás súas calidades de timbre, altura, duración ou intensidade. Os sons da lingua poden provocarnos unha sensación de agrado ou de desagrado e aínda suxerirnos Ídeas ou impresións, que poden ser recibidas de diferente maneira segundo as persoas122. Non hai dúbida, pois, de que na materia fónica se esconden posibilidades expresivas. Ora ben, estas permanecen en estado latente na linguaxe mentres o significado e o matiz afectivo das palabras en que figuran sexan indiferentes ou opostos a eses valores; mais afloran cando se produce a concordancia entre ambos. Os fonemas, de acordo coa natureza da súa articulación, tan só teñen un determinado potencial expresivo que se activa cando este se corresponde coa significación das palabras ou da frase. E o sentido o que serve de filtro, ao recusar os valores fonéticos latentes que non teñen relación cos elementos significativos e ao exaltar aqueloutros valores fonéticos que son concordes co significado. Por exemplo, o fonema vocálico /u/ contén un potencial expresivo de "escuridade", que é aproveitado en escuro, nocturno, furna o\i profundo, mais que é recusado ou que non é activado en luz ou en diurno. Cando non hai ningunha correspondencia entre o significante e o significado, os sons e a articulación da palabra teñen expresividade cero, producíndose entón, de acordo con Saussure, a "arbitrariedade" da palabra'". Na neutralización do carácter arbitrario do son lingüístico Walter Porzig distingue tres aspectos: a imitación sonora, que se dá na onomatopea, en que se pro246
121. Vid. Trubetzkoy (1976:24). 122.Trubet?,koy (vid. 1976:42-43), tendoen conta a función das variames facullalivas dos fonemas, divideesias en peninenles para o estilo e non pertinentes para o estilo. indicando que as primeiras expresan a diferenza emre diversos lipos de linguaxe; emocionalmenie axiiado. indolente, familiar, eic.: inclusive tamén os distinios eslilos sociais: popular, disiinguido ou neulro, de forma que nesas variantes se recoñece o grao de culiura ou a procedencia social do falante. 123. Vid. Marüns (1989:27-28).

outros procedementos de repetición de fonemas. "simbolismo fónico" ou "fonosimbolismo". cuxa articulación imita os actos signifícados)124. 3. auténtica ou Fingida. e a correspondencia articulatoria. Rodríguez Fer (1989:101-103): esle autor estuda o fonosimbolismo panicularizadamente na obra de Átixel Fole e de Uxío Novoneyra. en que tamén hai que incluír. pcxie imerpreiar-se eomo signo de irritaíao. 126. 73. unha vogal escura poderá traducir unha idea escura e unha vogal grave unha idea grave. formavam um cornposto que me aterrorizava" (Apud Martins 1989:29). para denominar a disciplina que se ocupa delas tense recorrido a "fonoloxía expresiva". O potencial expresivo dosfonemas As características articulatorias ou acústicas dos sons vocálicos (vid. nos casos de sinestesia. entón prodúcese o fonosimbolismo vocálico. Cando esa expresividade nos evoca ideas ou sensacións non auditivas. 125. odor etc. falouse de "voces de creación expresiva''. "simbolismo acústico". com o zé azedu e o ká cortante.tihle no fr. cando se dá unha relación entre os movementos articulatorios da produción do son e a idea que se expresa (a vogal o asociada á idea de redondez en ovo ou bola. 1978:61) distingue tres funcións fundamentais dos elementos fónictis. "palabras expresivas" ou "palabras fonosimbólicas" para nos referirmos a aquelas creacións elementais da lingua que suxiren unha idea polo valor simbólico das vogais e consontes. "que dá ao ouvinte indicafóes sobre o eslado do espírilo do locuior sem esle ler de recorrer para lanto ao esquema da dupla articulafüo: assim. a expresividade dos prosodemas ou calquera outro recurso baseado nos valores expresivos de natureza sonora. O fonosimbolismo.XOSÉ RAMÓN FREIXHIRO MATO cura traducir sons variados a través dos sons da lingua. a contrasliva e a expresiva. mais o urro do u no centro. termo que ten certa tradición entre nós12''. as palabras beixo e suspiro.Cfr. acordes coas particularidades de cada un dos fonemas ou de certos grupos de fonemas128.-i. ben a través da repetición dos fonemas nun enunciado. O cerebro humano ten a capacidade de asociar ideas abstractas a ideas físicas concretas (cor. a transferencia sonora.1) dótanos de diferentes potenciais expresivos. 2. dureza. definido como a "evocación de sensacións non auditivas a través da expresividade dos fonemas" 127 . alén dese potencial expresivo dos fonemas.) traducindo unha impresión intelectual por unha impresión sensorial. a onomatopea. Esses dois erres. mais que non chegan a imitar un son real como as onomatopeas.1) e consonánticos (vid. así. 127. 128. 124. o alongamento e o refor^o do /p/ de iinpn. convértese nunha parte da fonoestilística. son.a distintiva ou oposiliva. . Neste sentido é significativa acila doscguinle fragmento do escrilor hrasileiro Murilo Mendes: "O nome do leaoera Marruzko. producida pola suxestión de Ímpresións sensoriais non auditivas a través dos sons lingüísticos (suxestión de clareza pola repetición de [a] ou de escuridade por [u]).RtHlrígue/ Fer (1989:105). ben nunha palabra determinada.Martinet (cfr. de que algúns sons posúen a capacidade de evocaren certas representacións mentais125. consonántico ou vocálico e consonántico ao mesmo tempo. cet enftim esi impossible". pois. Apud Martins 11989:28). A partir. "fonética simbólica". Vid.

repinica. A expresividade dosfonemas vocálicos As vogais articulatoriamente caracterízanse pola ausencia de obstáculos. Xa lemos exemplos moi claros na nosa lírica medieval: Levamou-se a velida. O fonema central /a/ é o máis sonoro de todo o noso sistema fonolóxico. A capacidade de representación fonosimbólica de cada vogal está moi en función do punto en que se producir a articulación: 1. B 5 6 9 / V 172). rebuideiras.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. bailadoras. repinica n 'alborada ben amada das meniñas cantadeiras. a miña terra é a montaña.. amplitude. Isto outórgalles un potencial expresivo diferente do das consoantes e diferente tamén entre si segundo o grao de abertura e a localización./ Vai-las lavar alva (Dom D i n i s . I levantmt-a'alva. CG 199) A que a ialma me cautiva. brancura. o que posibilita a transferencia para ideas de clareza. (Novoneyra. Eidos 22) 129. I e vai lavar cumisas I enoalro.381) TERRAS altas e craras da Lucenza onde se ollan cerca as serras lonxanas! Voan as aigas cas áas abertas levando a sombra polas penas brancas i as erbas douradas e sanguiñentas. a que a inspiración me exalta.3. Fonélica e fonoloxía 7. (Rosalía. catarata etc. a que m'acolleupiadosa. . Isto pódese percibir en palabras como claro.OC 1. (Noriega.1. acusticamente pola regularidade e precisión dos seus formantes de frecuencia e perceptivamente pola clareza do seu cromatismo. así como en textos literarios que aproveitan este potencial de expresividade de [a]124: S 'espricando que t'esprica. alba. alborada. madrugada. alegría etc.

riso ou ao signo lingüístico dalgúns seres ou obxectos que producen sons desa natureza: grilo. barullo (ah. tamén Rosetti (1974: 129): "As vogais i e íiexpdmem ruídos agudos". gargallada) ou golpes moi sonoros (plaf. pequeniño. sino. Das vogais da serie anterior é /i/ a que contén un maior potencial expresivo. Martinsd989:3l). alén de física: ironía. 131. Eidos 84) A vogal [a] pola súa clareza e estabilidade articulatoria tamén serve para traducir sons fortes e nítidos. Os escritores tiran grande rendemento estilístico destas posibilidades expresivas: Nunfío suñl. sulil. Vid. sutil.fío.. OCII. O fonema /i/ é especialmente apto para expresar sons agudos ou estridentes131.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MAID CEMBAS d 'arandeiras! Argana da Pena Branca baixo dos matas d'abraira entr 'as pestanas da pena! (Novoneyra. Ci'r. (Dieste. pío. que ademais marca a sílaba tónica da palabra: casiña.ZX4r9) No bicarelo do bico do brelo canta o paxariño. coa seguinie eiia de V.. Eidos 50) 249 130. mil e mil (Noriega. pífano. crac. 32) ¡Foi un rebulir tan maino!. r'üa de entón no meu maxín afervoado aquel mainiño rebulir [. axustándose o seu valor ao significado de palabras como grito. violín etc. animación.. Este valor pódese percibir en interxeccións. (Novoneyra. mesquiño. neniño. o Bieito vai vivo!. suxestión reforzada ao ir acompañada de consoantes oclusivas11": baíe e frega unha prenda moi branca na pedra luída. Hugo: La victoire aux cent voix sonnera su fcmfarc. Martinsd989:30).. bla-bla-bla. o estreitamento do conduto bucal na súa articulación correspóndese adecuadamente coa expresión de estreiteza ou pequenez: mínimo..D¿r49) 2. (Dieste.fino.Cfr. reforzando así mesmo a impresión auditiva das consoantes que acompaña. .] ¡O Bieito vai vivo. A idea de agudeza asociada a esta vogal tamén pode ser de orde moral ou intelectual. eon exemplos eomo: Avec un cri sinistre ou Le/ifre aus cris aigus..formiga\ mesmo algúns valores do sufixo apreciativo -iño están en directa relación coa súa vogal tónica. agonfa. No mesmiño bicarelo do bico do brelo. rila na noiíe. onomatopeas ou palabras que suxiren voces altas. balef). espiño. Vi(J. tamén Rosetti (1974:129): "A vogal a e o ditongo ua prestam-se á reprodu£ao dos ruídos de fanfarra". bucina. Como a teimosa puvulla que rila.

28).Couceiro (I977).PDP67) De todas as formas. poidan aparecer rimando entre si'": ¡Escoitade! Defondas queixas cheo brota da terra un misterioso canto. rompe a mañá do celesüal encanto. Eidos 154) Das outras vogais anteriores.] efuxan medoñentas. PDP 56) A vogal /e/ resulta expresivamente máis neutra por se achar nunha posición intermedía entre /e/ e /i/: sedentos da sede do seu xubileu que somentes se acalma cos beixos (Risco. Fonte do Pombo caindo afiu! Algo ruxiu e do meu corpo saiu de briu a cobra do calafriu. raios de branca lus ünxen o ceo. [. seguidas do seu lívido aparello.. de que un pon o pé (Risco. (Novoneyra.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. A combinación da expresividade da vogal anterior /Í/ coa da posterior /u/ produce unha imaxe fonosimbólica de arrepío nos seguintes versos de Uxío Novoneyra: IBA ca alba calada sin pararme con nada.quen eonstata o mesmo feito en caialán. 250 . Vid. diante de ti as visiós do mundo vello! (CurrosMMT 115-116) 132. portugués ou ita!iano(n. o /e/ tamén pode ser apto para a expresión da estridencia: Cada un entra no café.. Fonética e fonoloxía Nun mesmo texto pódese acumular o aproveitamento estilístico de /a/ e de /i/ co doutros fonemas vocálicos. en contra do que acontecía na lírica galego-portuguesa medieval e a pesar de seren fonemas diferentes. xa é tradición na poesía galega moderna que /e/ e /e/ (igual que /o/ e /o/).

tristeza ou medo (dor. túmulo.furna.. escuridade (toco. Eidos 171) Tamén outros autores souberon tirar rendemento destas vogais para suxeriren similares sensacións de tristeza. morte (loito. O potencial fonosimbólico das vogais posteriores foi magnificamente aproveitado polo poeta Uxío Novoneyra'" para suxerir sensacións de medo ou perigo asociadas á noite ou á escuridade. viúvo)\ así como tamén poden imitar ruídos xordos: murmurio. escuro.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO As vogais da serie posterior teñen a posibilidade de imitaren sons profundos e graves. dor. terror. Eidos 111) O ceo o ucedo os penedos do cello do Inverno. rouco etc. queixume. temor. (Novoneyra. tubo). fúnebre. (Novoneyra... rolo. susurro. OC 1. (Novoneyra. túrbido.437) 251 133. medo. angustia ou fealdade: ¿Meilor que a lusfebea? ¡Ceio íorvo! ¿Anles que o pintasügo? ¡Negro corvo! (Noriega. torvo). choro. tobo. estouro. . con frecuencia tamén en relación coa figura do lobo ou coa chuvía do inverno: COUSOS do lobo! Caborcos do xabarín! Eidos solos onde ninguénfoi nin ha d'ir! O lobo! Os ollos o lombo do lobol Baixa o lobo polo ollo do bosco movendo nas flairas dos teixos ruxindo nafolla dos carreiros en busca da vagoada máis sola e máis medosa. barullo. gruta.. suxerindo ideas de fechamento ou redondeza (oco.Rodri'gue¿Fer( 1989:110-128). ataúde. Eidos 23} Aturula a curuxa e canta o cuco medindo o tempo quedo que se para no cor e tornándose contra ún ven cravarse no sitio onde máis se sinte. revolto). Vid.

actos. peludo. A expresividade dosfonemas consonánücos As consoantes caracterízanse do punto de vista articulatorio pola presenza de obstáculos na súa emisión. trote. pelado. propiedades ou sentimentos ligados ás ideas de forza. beireados de resequidos féntos.F# 10) 252 . lacazán. polvoréntos. tamén son adecuadas para a evocación de seres. rabudo. cousas. louro. trebón. Estes valores expresivos son con frecuencia aproveitados nos textos literarios: Unha vez tiven un cravo cravado no corazón (Rosalía. tirano. Alén de suxeriren ruídos ou obxectos que os producen (estalo. trabuco). mouro.. agoniza o dorído corazón.2. estampido. chicoíe. raposo.1). pancadas.. barbado. (Aquilino. Isto condiciona o seu potencial expresivo con relación ao das vogais. as xordas /p. situándose as líquidas e as oclusivas xordas nos extremos opostos (vid. co cu recachado. intensidade ou violencia: déspota. potestade.fuciñudo. Acapacidadede representación fonosimbólica de cada consoante estará en función do seu modo de articulación principalmente. estrépito. tiñoso.ZM7"50) Era o detno negro. (Dieste. momentáneo. pasos pesados etc. manicho.PGC59) Palor arrepianíe e súpitofixo de buxo curado o seu rosto barbitdo. son especialmente aptas para reproduciren ruídos duros ou secos (batidas. inmundo. k/ dan unha impresión máis forte ou máis violenta do que as sonoras. retorto.) debido ao seu trazo explosivo. Fonética e fonoloxía Ao vervos hoxe tristes.roP67) 73. fitracán. prepotencia. pancada. Eses valores expresivos serán máis próximos dos das vogais canto máis próximas foneticamente sexan delas as consoantes. agrupándoas por iso desta forma para analizarmos os seus valores expresivos: 1. xunto coa africada. torío. (Risco.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ditador. As consoantes oclusivas. t. acusticamente pola irregularidade e imprecisión na distribución dos formantes de frecuencia e perceptivamente polo cromatismo borroso. cachondo. minlirizán. 3. así como segundo a súa condición de sonoras ou de xordas. corntido. diferente tamén segundo o modo de articulación e de localización de cada unha. bofetón etc.

Un home cunha caiada subía pola escaleira. A5P 72) Por esa capacidade para reproduciren golpes ou ruídos. ta. as oclusivas.. como se viu. zunir. resoaba tras tnin. FN 28) 253 . o vento. polo seu carácter continuo. serven para evocaren sons suaves ou fluíntes. fungar. (Fole. Eidos 18) Rincha o cabalo rinchón peta o piquelo no encino (Novoneyra.XOSÉ RAMON FREIXHRO MATO Ouh. Ta. cada vez máis perto [.ALC64) 2.. Ta. ¿que ten túa vos cristiana. sichos brancos. como o murmurio das augas. que tanto. suspiro... tanto. campana soberana.] Abriuse aporta doportal.. que ten o teu triste son. ía. f. ta. Pan! . ta. ouvía tras min. Camiñei tnáis apresa.. trasacordos [ . JY.... te sinto no corazón.] ¡Como corria o trenl 54-55) peta a auga nas pedras foza nas portas un touro lecen as mozas na tea (Novoneyra.. topadas. campana. de certa duración (e íamén os obxectos e fenómenos que os producen).BB 147) Coma un estrano rebuldar de gatos brancos [. salouco. silvan as salves i os padrenuestros.. ta. E boteime á carreira. a chuvia e mesmo o silencio: asobío. xemer etc. 0. son moi utilizadas nas onomatopeas: Ta. i os arcebispos nos seus sepulcros reises e reinas con gran sosego na paz dos mármores tranquilos dormen (Rosalía. Eidos 70) Con violentas convulsións turbadoras (Cesáreo.. As consoantes fricativas ou constritivas /s.] Salaios de condanado. xunto coa vogal /a/... (PondaI. Máis apresa tamén ouvín aquil ta. ta..

PGC 125) COLGAN as mazorcas das solainas.PGC40) A noite. ASP 53) 254 .Bfi 163) Cómo soan.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA..Bfi 172) do ermo silencioso no ermo seio (Noriega. pinos. Fonética e fonoloxía no espazo silencioso soando malencónica (Rosalía. Chega o lonxe ruxir das augas eníre o tróupele-íróupele dos mazos. Cain as castañas nos soutos reprexados.se (Cesáreo. silenciosa e soedosa (Aquilino. soade. (Rosalfa. SON das augas! Doado vir do lonxe! Expostas á coor i o son do Outono as nembranzas logo serán pouso sin nome. cómo soan os pinos co vendaval.. (Pondal. por sempre resoa das almas sublimes o grande sonido. soade. 446) Siléncio e soledade pervagando. (Novoneyra. Eidos 167) As anémonas dormian nas suas sementes o siléncio deslizava-. OC I.-F7V48) mais non morre. (Aquilino. que é doce vos escuitar.. FN 47) sinto que se desprenden dos meus ollos bagullas silenciosas. (Pondal..

meiguiño meigo. nin m'abandonarás nunca. 255 . meniño. (Pondal.. J2/> 165) 134. tie finu melancolia". manso. meiguiño. 2.. Martins (1989:32-33). (Rosalía. sombra que sempre m 'asombras. brandó)™.. en nós encarnan puros. ¡ Rumba. unha vogal trabada por consonte nasal ou situada entre dúas consontes nasais pasa a ser nasalizada (vid. do esprito onde moraren. moleza ou melancolía (lonxe. campana d'Anllóns. derramas nos corazóns un bálsamo tñnte e brando de pasadas ilusións. F# 32) E sin romor nin queixa. que. antes qu 'o sol se levante.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO 3. Samba. afirma: "As vogais e tonsoantes na. FN 52) -Meiguiño. Esa resonancia nasal torna as vogais aptas para expresaren sons prolongados (zumbido. meigo que me namoraste. Cfr. neno.. lentitude. tanxer. meigo.sais exprimem uma ¡nipressao de monoionia. vaite d'onda min. lamento.. tamén Rosetti (1974:127). sen se referir a unha lingua concreta. Tartgo. corren coa nosa sangre i os ermos reverdecen. tango. contempráronvos! (Rosalía. como as sombras pasan dos groriosos feitos! ¡Rodade sin descanso como rodan á eternidá xeneraciós sin número que cal eu vos contempro.4). mimoso. de brandura. / Sdo ecim afrii-anos: molamkos dos tantans que vém I dos pandeims roucos dci Congo roncando !á longe. harmonia etc. Cfr. nin choros. mol. de tristeza. cal alentar dos ánxeles.. onde se reproducen uns versos moi signiticaiivos ao respectn do poeta Guilhenne de Almeida: Há um rnesmn soin ttusul e fundo nos nomes de lodas ax danfa-i I ílulenifs da América: rumha. pasad'en caltna e maxestosas. FN 37) pra min i en min mesma moros. nin cantares. (Rosalía. vagamente tocando. samha. delicadeza: ameno. As consoantes nasais harmonizan con palabras e enunciados en que prevalece a idea de suavidade. dozura. quen. murmurio. (Rosalía.fungar) e para suxeriren distancia. lonxincuo. Mambo. Aínda que no galego común non temos vogais nasais.. Tales sensacións áchanse en textos literarios en que a presenza de sons nasais lles dá unha especial caracterización: ¡Corré serenas ondas cristafñas. distante. CG 30) E ü.. brandos así e saudosos.

os pinos. (Fole. 150)"3 / o vento zoaba manseliñamente. todo me dá suidades e triganzas. os cantos saudosos. todo me trae punxentes memoranzas. fixen mamoria dos meus sacretos. Fonélica e fonoloxía Como chove miudiño. cando morrendo o sol a sombra medra 135. como de auga iscante. os resíos.. os matos montesíos. polos verdugos do meu esprito recei.. de ámpidti.tiias vocás abertas e consonantes suavea. A oración dixen qu'aníes dicía.. os cómaros. e fungades na incógnita pendente ou ó pé da espaciosa e esquiva gandra. CPG II. dan unha impresit'm dc vagantío. os trunfos. sobre todo na poesía lírica. atlrma Anxel Fole: Os prítneiws versos. esta suxestión de ternura e melancolía que encerran as nasais mestúrase coa suavidade e fluencia das sibilantes. (Fole. tíe melanconia. e insinastes ó bardo adolescente mil cousas sobre a serva e escura patria. pola banda de Lestrove. conseguindo. coa sensación de duración presente en ambas. os sendeiros.CG31) Os camiños.. cas . pola banda de Laíño. Após de reproducir esta cantiga. os garridos ensoños. como miudiño chove. vs derradetms... e funme. Versos onomatopeicos.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 256 . para mi madre deixei cariños par'os meus fillos miles de beixos.. os desvíos.. (Pondal. pois tiña medo. Ballesteros. textos de grande expresividade cargados de intimismo saudoso: Os pés da Virxen da Soledade ¡de moitos anos nos conocemos!.ALC81) Con frecuencia nos textos literarios. (Rosalía. as doces esperanzas. que arrolastes un tempo a miña infancia. TB 67-68). tan vagaríños. os lindeiros.SS 131) Rumores vagos e íntimos dos pinos. arremedan tnoi xeilosamenie o manseliño repinicar da barbañuda. cheos de patsaxe. (P. os regueiros: as promesas.

rinchar.XOSÉ RAMÓN FkEixano MATO sobre da verde terra de Brigandsia: pasastes. e en especial a vibrante múltipla. O seu moi particular fonosimbolismo foi posto de manifesto polo escritor Rafael Dieste nunha carta 257 . suidoso dos pasados pensamentos.2 e 3. renxer. meigas criaturas. Neste sentido. aínda nos quedan vosos cantos nobres para cantar nosas punxentes bágoas.6). (Noriega.2. 3. ruxir etc. con que partillan propiedades comúns (vid. As consoantes líquidas son as máis próximas das vogais. qu'en noites de lunar das Coruxeiras baixan ófiandeiro de Cesuras. as víbrantes son as máis expresivas. Eidos 129) 4. de fascinantes. orgullosos pinos. 0C 1.1. romper. e sente as vosas prácidas lembranzas. rompemento ou convulsión: rachar. (Pondal. arrancar.#fí 171) Lembranzas son de lindas pegureiras. Vosoutros sodes.460) Fontiña outa do corzo i o peneiriño que eu sein nun sitio solo na serra sola Fonüñas solas da serra longa Fonüñas roxas e brancas dos corzos i as aigas i o camiñaníe que pasa. (Novoneyra. mais o bardo vagabundo aínda escoita o rumor das vosas alas. roer. aínda que tamén conteñen un potencial propio debido ás características articulatorias que as individualizan. pois a reiteración na vibración faina particularmente apta para suxerír ideas ou sensacións de fricción. de patria aínda serva as doce arpas. participando en consecuencia dalgunhas das súas posibilidades expresivas. Da presente e escura servidume nas tristes horas de pensosa marcha.

Cfr. 13Ü. Santiago.entre ele. De Breogán aos Pinos. Ferreiro. son. deferro ou d'amor. .C¡tamos nestc caso concreto pola edición de Manuel Feireiro do himno galego. especiaimente aptas para suxeriren accións como fluír. No entanto. Manoel-Antonio (1979:67). 137. vibrantes e nasais forman as soantes: vid. 3. esvarar ou rolar138: 136. 1997. tamén máis expresivo (Vid.. Eidos 163)) desgarravan as sombras mortas (Cesáreo.1. Laiovenio. Eidos 39) RINCHA o cabalo rinchón (Novoneyra. pola siía sonoridade. Deslízase a verba com'unha caricia)"116. 0 lexio do Himno Galego. (Rosalía. p. 59). M. Eidos 70) RUBÍR e baixar do ruxir do río! (Novoneyra. que corrixe erros anteriores. Cfr. Fonétiea e fonoloxííi ao poeta Manuel Antonio: "¡Realismo! ¡Canta repulsión me ten causado ista verba! Quizaves a culpa n'a tivera mais que aquela ruda erre (Idealismo. xemía e daba tombos polos agres camiños montesíos (Dieste.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.. o deféridos pOTférridux. laménMartins (1989:36). Vid. que rinchaba.ZMr53) Outros escritores e escritoras aproveitaron tamén ese potencial expresivo.f7V10) mais sós os ignorantes e férñdos e duros (Pondal)137 Roxe a folla nos carreiros (Novoneyra. combinando en ocasións a vibrante simple coa múltipla e transmitindo sensacións ou sentimentos fortes e duros: j eu non m 'acordo xa s 'era aquel cravo d'ouro. frecuentemente combinadas coas vibrantes e tamén con sons nasais (laterais.2).ASP73) As líquidas laterais. Rosetti (1974:128): "As nasais combinadas com as líquídas reproduzem a impressao de meiancólico fluir". este mesmo autor soubo tirarlle extraordinario rendemento estilístico ao fonema /r/ para reproducir o ruído do carro ao se desprazar polos camiños da montaña: no rexo carro de bois..

ou vento duro. 1. alén da rima. Lirios sin sangre xa nin doce aquel. como neste caso de /a/: Apiñocaríanse as mulleres a carón do cadaleito [. A aliteración é a repetición de un ou de varios fonemas dentro dun mesmo grupo fónico ou en contextos fónicos próximos. tamén o pode ser de sons vocálicos. cabeleiras verdenevadas.XOSÉ RAMÓN FREDÍERO MATO Na mar. Vexamos algúns exemplos no período moderno: que ten o teu triste son (Pondal. Aínda que normalmente se entende a aliteración como repetición de sons consonánticos. (Dieste. descompasándose.] Calaría o lamento da nai e das irmás. rebrüando. ledas como vidro liso.£>AT9) A aliteración de sons consonánticos.4. o homeoteleuto e a paronomasia139. suave efrío. e axiña tamén.Sfl 147) 259 139.] Vilagarcía.. senón que pode servir para resaltar determínadas palabras. presente tamén na literatura galega desde a época medieval á actualidade./>GC127) 7. [.. Entre os procedementos da linguaxe para tirar rendemento estilístico do potencial expresivo do sistema fonolóxico están. dorme na miña ialma. Cobras de lentos lombos.. sono leve (Aquilino. Escaleiras de lúa en carriola. Valor expresivo da repetición de fonemas Moitas veces a repetición de fonemas non é de natureza simbólica (non se produce fonosimbolismo) nin onomatopeica. ondas cara a tódalas praias. Vid. é un recurso xa tradicional en todas as literaturas. leda de navíos. Martins (1989:38^17) e Rodríguez Fer (1989:106-110). a aliteración.. olas salgadas. olas. reforzar a unión entre os vocábulos. ás veces reforzada pola aliteración vocálica. . contribuír á unidade dun enunciado ou simplemente pode converterse nun proceso lúdico xerador de harmonía e agradábel ao ouvido. a gravedosa marcha que planxía nos bronces de charanga.

como ocorre no poema de Yolanda Castaño que leva por título "Abecedarios baleiros": ABECEDARIOS de azar amargurado. 260 .OC 1. para alén do seu valor estético. Beixos de baldíos balorentos. (Cunqueiro. Eidos 170) no despertar da primavera sagradas danzas (Cesáreo. ASP 114) Portavan a branca cunca e contiña visgosa bílis verde (Cesáreo. Chairas de chumbo chaguazoso. Camposas cansas de cinza cega.252) embreñarme procuro prontamente (Noriega. Eidos 50) no souto do outo outono (Novoneyra. pode adquirir carácter fonosimbólico. esta mesmo se pode converter no argumento central do texto.ASP131) A aliteración. Esvaemento de esperanzas ebrias.446) un mesío arume de mimosas (Dieste. DAT 55) bicarelo do hico do brelo (Novoneyra. como nestes versos de Cunqueiro en que a repetición fónica parece lembrarnos a fígura de Penélope reiterando a acción de tecer e destecer en tanto agarda polo seu amado: Pende en que pende Penélope pensativa perde novelo nove novamente canto. Dor de debuxos desfigurados.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.D¿r49) probe apeadeiro apodrecido (Dieste. OC 1. Fonélica e fonoloxía ¡Mala morte mate á Morte! (Noriega. HAA 59) Nese proceso lúdico e estético que supón a aliteración.

Recendos raros de relentos rotos. Inzón. arume. PGC179) Pero.£A/>21) O homeoteleuto consiste na repetición dunha terminación igual en palabras próximas. Templos temperáns de torpes teníos íaponados. (Aquilino. Poeira de pedra prateada. Nubes de náufraga nudez. Mares de macias mágoas mancadas. como no caso da rima.5fí 173) Na rodeira dun carro. xa non ten senlido ese "eu".ASP96) . cando non ten unha fmalidade estética. (Castaño.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO Fumes fuxidos de fogaxes fríxidas. Hecatombe de herméücas herdanzas. Idiomas de idades inaprensibles.. sen reproducir. Gándaras de galaxias grises. Ouíono de olladas orfas. contribúe á harmonía e beleza do texto: O Barcés é montañés (Pondal. nun recanto escondido. ó que amence. Universos de utopías últimas. un esquema regular.fantasma seu. Cando non é intencional. QueÍxume de quietude queda. perdido. Saroiba de sorrisos secos. HAA 88) A praia delirava ardia cando o dia O morrer deste ser era o meu próprio nascer (Cesáreo.. que vaiperdido (Aquilino. PGC184) Quero un pavillón a carón dunhafonte (Cunqueiro. Intencionalmente utilizado como recurso estilístico. Zodiacos de zume zugado que zozobra. Ten a virtude de acentuar a correlación entre as palabras en que se dá. Xardíns xementes de xarope xélido. Lentura lene de lánguida laceira. entón convértese nun vicio de linguaxe.

e vira? (Aquilino. vén sendo como un xogo de palabras de que se pode tirar algún efecto humorístico.. (Dieste. pisa? (Cunqueiro. onde o vento xira. a colocación próxima nun enunciado de dúas palabras fonicamente semellantes. Fonética e fonoloxía A paronomasia é a aparición na frase de palabras que ofrecen sonoridades análogas con sentidos diferentes. acarroula..PGC171) Que corazón resiste ese ardimento que vai. Eidos 163) OLLOS de cinsa e nebra chegados da tebra! [. (Novoneyra.. a similitude fónica e a antítese de significados que se produce entre pecunia e penuria alcanza un grande rendemento estílistico no conto "O grandor do mundo". mais tamén grande aproveitamento expresivo: roula.ZX4r 65-66) 262 .. Eidos 186) Aínda que aparecen distanciados no texto. e tira.. roula. acarroulando (Aquilino.] Ollar que neva! Ollar que leva e sabe o que se sabe e canto en nós cabe! (Novoneyra.] Dez anos alá e voltou rico de penuria e lembranzas. alén de marcar o seu contido: Dez anos alá. de Rafael Dieste.. e voltaría rico de pecunia e lembranzas [.PGC184) onde os muíños. e alanca. HAA 59) Ollo o oüo que olla e non olla.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ou sexa. aínda que de significado diverxente. canles por onde o vento pasa. e ven.

Herculano de Carvalho í 1979:186). A onomatopea A onomatopea consiste na imitación fónica de sons reais. que só aproximativamente o poden reproducir140. ii. óo. a onomatopea é unha tolerancia da Hnguaxe e nunca a súa orixe. qiien distingue entre onomaiopea de faJa (xon~xon) e onomatopea de lingua (lic-iac). do seu contido estético. 142. óo. qu 'escorrenta-las burras (Rosalía. con signos arbitrarios. ii. óo. encontra o ^eu campo natural de exieriorizaíao a comunhao psíquiea com o mundo das coisas". as onomatopeas. Neles. 14l. Partindo de que a linguaxe é esencialmente representativa. especialmente poético. 263 . óo.XOSÉ RAMÓN FksxERO MATO 7.MGG 12) ¡Churras! ¡churras! ¡chúrriñas. aos elemenios vocabulares ainda a margem do sistema intelectivo. como símbolos cuxa función esencial é evocar sensibelmente unha situación sen posuíren verdadeiro significado denotativo. 103-105). Pódense distínguir tres niveis de onomatopeaM. como xa demostrou Karl Bühler. islo é. Vid. as palabras son con frecuencia seleccionadas non só polo seu significado representativo. Rosetii (vid. que estáo situados no pólo oposlo das palavras iradicionais de um simbolismo em principio arbiiráría.CG 174) ¡Gachi. churras! Cas-qui-tó. xa son por si mesmas pura expresividade e por conseguinte eficaces elementos estilísticos141. lamén Rodríguez Fer (1989. gachi. Camara (1978:41): "O meio mais simples para obter efeilo estilíslico com o emprego de palavra sonicamente adequada é recorrer ás onomatopéias. Tou porroutou porroutou porroutma.: 1. que dencho de gato! (Rosalía.CG 175) 140. 1974:130-131) dá dúas razóns para explicaresa reprodución aproximada: en prtmeiro lugar porque a audición humana é tamén aproximada e eri segundo lugar por os sons naturais e os sons humanos fomiareti parte de series diteremes. mais en función da súa motivación sonora. Vid. tou porroutou porroutou porroutó. Onomatopea accidental: sons imitativos producidos accidentalmente polo ser humano con carácter momentáneo e individuai. (Pintos. os escritores adoitan crear onomatopeas deste tipo que normalmente non transcenden o uso ocasional que eles mesmos fan delas: CMi. ii. a onomatopea aparece en linguas xa formadas como tentativa de imitación dun rufdo por un grupo de sons da linguaxe. propiamente dilo. Se no texto literario.5. da linguagem.Cfr.

FJV181) o sapo quedouse cantando: -¡Cró. estaren case totalmente destituídas de valor denolalivo propin e non desempeñaren unha función na frase. ¡tas-tis! na silenciosa noite con siniestro compás repite a péndola (Rosalía. (RosaIía. Dios me vaila...E todos -dixo o Secundino.. (Fole.. mais non no seu sistema léxico-gramatical....comemos diste caldo. gaita gallega (Rosalía...FAM5) ¡Tas-tis!. tambor do tamborileiro.. Para Herculano de Carvalho (vid.. Guá. FN 60) ¿Brrr. senón equivaleren elas mesmas a toda unha frase. máis ou menos integradas no sistema fónica da lingua. sen se comportaren como verdadeiras palabras143: xas-co-rras-chás das cunchiñas. constitúen representacións simbólicas convencionais.AMT95) Máis apresa tamén ouvín aquil ta. aínda que impreciso: zas. Fonética e fonoloxía do ratiño o roer terco e constante e do lume o chis chas (Rosalía.. pimba.. Que los. B 117) 2. bis. brrr..Bis. bis. 111) .. Ta... eu vou golsar. miau. xurre-xurre das pandeiras. pum. CG 93) 143.ALC64) / a ama chamou o gato: . cró! (Curros. tic-tac.. Onomatopea propiamente dita: combinación de sons correspondentes aos fonemas dunha Hngua determinada que conforman un material sonoro de configuración defmida e valor significativo constante. chascarraschás. guá. vente pra acó. xof. que morro cafriaxe! iQuenja! ¡quenja! ¡quenja! ¡quenja! ¡quenja! . cada vez máis perto. ta. resoaba tras min..GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ta.. 1979:188) son Ires as razóns que explican o feilo de e^las onomalopeas non constituíren verdadeiras palabras: seren sinais signifícaiivamente inanalizábeis. gaitiña. Meu queridiño. ta. E boteime á carreira. 264 .

TB 122) Dígolle a vostede que inda teño hoxe. pendurando do cinto. Entramos. puxéronse a papexar falas e falos á orella un doutro.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO ¡Plum! ¡pluml ¡plum! dan cunha pedra na porta (Rosalía. C 26) Tic-tac. tic-tac. a recorrencia faise aínda maior: . crí.Mira. tócase así: tátara-tátara-tátara-tátara-tátara-tá. (FoIe.. Senüu fpof!.. (Crecente..fW180) Cantando o teu larán-larán larpando vas canto che dan.. perante a complexidade ou intensidade dos sons da realidade que se pretenden transmitir. na librería da Rúa Nova...faguía o espertador na mesa de noite.. (Fole. as súas espuelas faguían un bruído como de bateladas: tan. aíende: cando é unha muiñeira.. (Fole... traca.. traca. Non se preocupe nin pouco tiin moito. o triquitraque de aquel maldito caixón metido nos miolos: Traca. xa levaba alí catro anos. así: tarataratá.tarataratátarataratá-tatatá.. Pra unha marcha.//M: 142) 265 ..ALC135) Noutras ocasións. taratará-tratrá. Con vostede non é nada... (Fole.. Cando oín eu o triquitraque . é moi frecuente nas onomatopeas a recorrencia por duplicación (larán-larán) ou por triplicación (traca. cri. crí. traca. A espada. cri. tan. .ALC66) Boíou o centolo poh cano da cheminea.. Bisbisbisbis. tan. meu queridiño.. crí.fflVC117) Como se pode ver neste último caso (tamén noutros exemplos citados). bisbisbisbisbis . Cando sexa un pateado. tracá). así: taratará—tratrá.AA£222) Vostede tranquilo. despois de taníos anos. ó bater no chao soaba máis forte.. Crí. (Fole.. (G. Barros. . de que podemos pór máis un exemplo: O andare.

Son xa significantes dun sistema lingüístico determinado. (CelsoEmilio.t e malvises teimaban por quen rechouckiase millor. Gorgoleaba a iagua dunha fontela i o vento zoaba manseliñamente .que "ja nao sáo símbolos mas simples nomes convencionaís das coisas. 329) pardal merlo corvo paspallás (Cesáreo. Por veces a onomatopea lexicalizada vai acompañada da onomatopea propiamente dita. chascar). chapoteaban as súas hotas sobre a lama . (Celso Emilio. o latir de tódolos cadelos. Fonética e fonoloxía Onomatopea lexicalizada: cando o signifícante onomatopeico pasa a desempeñar un papel sintáctico na frase e recibe unha categoría gramatical determinada.So imediaia enire o seu cnrpo sonoro e o objecio signillcado". paspaüás. C 67) Xílgaro. fuujuujuu.. vichelocrego. o seu canto "paspallar" .ASP98) Cando as palabras de orixe onomatopeica se acumulan nun mesmo enunciado. zunir. OC I. tórnase máis evidente: Ela coñecía o renxer de tódalas portas. das mulleres. ouveo. as voces dos avós. explicitando a orixe da primeira: Abrín o grifo do baño. Herculanode Carvalho (cfr. (Otero. igual que calquera outra palabra de orixe non onomatopeica. só ocasionalmente poden funcionar con valor simbólico: Ouvea o lobo xunt'a cruz de pedra (Noriega. 1979:192) chámallespuíü/'raJí'/it'malwpeifUj. cuco} ou verbo (fungar. usados habilualmente sem qualquer inien^ao simbólica e porlanio independentemente de qualquer relai. converténdose nunha verdadeira palabra144. o máis común é que a onomatopea se torne substantivo (pío. chap. a súa expresividade. chufar. o seu valor simbólico. o rechouchío dos picariños. En moitas ocasións as persoas que as utilizan non teñen conciencia da súa orixe. OM 14) O paspallar é poeta. saía a iouga fungando. e non símbolos como as onomatopeas propiamente ditas.. 266 .L/V/>95) 144. murmurar. (Crecente.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. estalo. LNP 78) Chap. con función esencialmente denotativa.

ti mil penas do peito me üras. mainiña. Teus cadrís feituquiños movendo vas fiando. baiiando. Vid. fiando. nun sentido máis amplo. xentil Maruxiña. cando baílas vas bailando mainiña. senón que tamén se pode dar na prosa. Maruxiña xentü. do ritmo etc. movendo.fíS 132) Tal procedemento de acumulación de recursos expresívos baseados na repetición non é exclusivo da poesía. fragmento en prosa) como resultado da acumulación de recursos expresivos (particularidades dos fonemas. Maruxiña xentil. cando en rolda a muiñeira bailando teu corpiño reviras e viras. fiando. xentil Manixiña. sendo especialmente utilizado por Vicente Risco na súa principal obra narrativa: 267 145. que se estende ao longo dun enunciado (poema. virando. e muiñando e remuiñando. repeticións de fonemas. teu corpiño movendo. vas bailando. . virando. (Pondal. bailando. mainiña. Para tras e pra diante volvendo. cando bailas vas bailando mainiña. a harmonía itnitativa. vas vírando.Un bo exemplo achámolo nesta "Muiñeira" de Eduardo Pondal: Marwdña. ti mil penas do peito me tiras.)145. baüando. Maruxiña. doutro tipo de onomatopea. cando en rolda a muiñeira bailando teu corpiño reviras e viras. vas bailando. aínda se podería falar. palabras ou frases. vas bailando e parece quefías. vas bailando e parece queffas.XosÉ RAMÓN FREIXÜRO MATO Por último. movendo. teu corpiño movendo. bailando.Marlins [1989:50). teu corpiño xentil peneirando.

Fonélica e fonoloxía Aquil cuarto era coma o dun crego. baúl da ciencia.filla do xefe da aldea india nunha derradeira negación. receitáculo do pensamento costituído polojrontal.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. os dous parietales. enriba dunha calivera auténtica. o etnoides e o esfenoides. interparietal. (Risco.PDP 132-133) Magnífico exemplo de harmonía imitativa constitúeo tamén esta ladaíña do poeta do Courel: GALICIA digo eu / ún di GALICIA decimos todos hastra os que calan din e saben GALICIA da door chora GALICIA da tristura triste GALICIA do silencio calada GALICIA da fame emigrante GALICIA vendada cega GALICIA tapeada xorda GALICIA atrelada queda libre libre libre libre pra servir pra non ser pra morrer pra fuxir libre pra libre pra libre pra libre pra GALICIA GALICIA GALICIA sabemos áforza áforza áforza áforza áforza áfona áforza servir non ser morrer fuxir GALICIA labrega GALICIA mariñeira GALICIA obreira GALICIA irmandiña GALICIA viva ainda GALICIA nosa GALICIA nosa GALICIA nosa Z68 . occipito-parietal. témporo-parietal. cuns alzadeiros enriba con libros. os dous temporales. ola do saber cosida con parafusa polas suturas fronto-parietal. Unha mesa arrímada á parede. depois da inxestión dunha cunca de arroz en dulce preparada pola doncela Sugata. o ocipital. un pequeniño Buddha de bronce procramaba docemente a Suprema Conecencia adiquirida debaixo do arbre Bodhimanda á veira do río Nairausha. e aracnoides e a pi'a madre. do que ela non pode surtir senón polos nervos efectores. e un nicho onde. caixa preciosa do entendemento tapizada pola dura madre. témporo-occipital. témporo-esfenoideatfronto-esfenoidea e occipito-esfenoidea.

A falta de fíxación normativa permitfalles a autores. Eidos 204-205) 7. cantar ou cantare. No entanto. podería escoller entre semeüar ou someüar. realizada por razóns métricas ou eufónicas. Vid. imaxinar ou maxinar etc. para ou pra. etc. sen aquel freo que outras linguas tiveron.esas alternancias prodúcense tamén na prosa: Di'n gueprantaran uquii albre faguia máis de cert anos (Fo\e. sobre todo poetas. flor.. De lodas as formas. como tamén entraría se houbese conciencia de desvío da norma. de acordo co contexto fónico. tales tendencias desenvolvéronse con naturalidade.6. unha síntese da variedade de conceptos de esiilo en Martins (1989:1-3). Alteracións fonéücas en textos literarios Existen na lingua certas tendencias aínda vixentes á alteración fonética das palabras. Esta escolla.ALC 81) / Aiá Itinxe. en que se conformou un modelo de lingua culta. pois desa forma o autor consegue as dez sflabas que necesita: 146. o que noutras literaturas constitúe marcas de estilo popular ou "rexionalista". Así. un poeta. Así. 269 . acabamos de ver un poema de Pondal onde nun mesmo verso fíguran para e pra. 147. por exemplo. En consecuencia. tendencias perceptíbeis na lingua popular e xeralmente reprimidas na lingua culta. que tina nesa lingua popular o seu único modelo. sempre acuhillado polas álbores. albre ou álboreli<>. pois escolla e desvío son termos sempre manexados na problemática definíción de estilo147. fror oufrol.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAIO recóllote da TERRA estás muifonda recóllote do PUEBLO estás n 'i! toda recóllote da HISTORIA estás borrosa recóllote i érgote no verbo enteiro no verbo verdadeiro que fala o pueblo recóllote pros novos que vein con forza pros que inda non marcou a malla d'argola pros que saben que ti podes ser outra cousa pros que saben que o home pode ser outra cousa sabemos que ü podes ser outra cousa sabemos que o home pode ser outra cousa (Novoneyra. entra de cheo dentro da estilística. tamén no galego literario esas alteracións fonéticas acabaron por se converter en ocasións en elementos de estilo ao poderen os autores e as autoras escoller libremente entre varias formas por inexistencia dunha única sancionada como a correcta. alternaren diversidade de formas para unha mesma palabra de acordo con necesidades expresivas. na literatura galega convértese case que en norma xeral até hai poucos anos. árbore. e trasladáronse profusamente á lingua literaria. arbre.ALC 132). vese o Cabe (Fole. por expresividade en fin. coas necesidades de medida ou rima etc. Ao permanecer o galego durante séculos afastado do ámbito culto ou formalizado.

2. vas virando. que desparecen xiña Paz.2 e 2. ¿Paz!.4. teñen xeral repercusión na medida do verso e ás veces tamén afectan a rima. descanso. /N'a tiven xamais! Sosego. apócope). tamén as alteracións vocálicas ou consonánticas por fonética sintáctica (vid. virando.3). non'stá qfeita a vos íratar. 4. na dor que me dan.4. epéntese.4. a disimilación ou outras vacilacións vocálicas (vid. Fonética e fonoloxía Para tras e pra diante volvendo. síncope..AMri5) ela éfüla de Santiago.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ti es mentira! ¡Pra min non'a hai! (Rosalía. parágoxe) ou a súa supresión (aférese. ¿ond'hei d'o atopar? Nos mals que me matan. paz deseada pra tnin.fífí 132) A adición de fonemas vocálicos (prótese.1 .5. 270 . ¡paz!. FN 9) Si cando tefuches noxado n'estabas (Curros. fenómenos frecuentes na fala popular e nos textos literarios modernos (vid.2). ¿onde está? Quixais n'hei de tela. Vexamos algúns casos onde os poetas acoden a eses fenómenos como recurso estilístico para manteren a métrica das composicións: cal errantes muxicas qu 'estalan por instantes.2 e 4.3) poden afectar a medida do verso. virando (Pondal. igual que a poden afectar a asimilación..2. 2.

C 14) A síncope da vogal postónica (vid. as neves despareceron (Noriega. seguindo esa tendencia popular. 0C 1. utiliza a palabra cuna para rimar con luna. que en xeral repudia as realizacións proparoxítonas. santismo. Ihan sempre de par dil.321) O que é se Diós te me deixa de teu dono n'has tér queixa.Lapa (1979:149). (Crecente."149 Algúns poetas acharon nos castelanismos un recurso estilístico fácil para resolveren problemas métricos ou de rima. contrária ao génio da língua. 271 . gala do dizír popular. Cfr.2. etc. bo coñecedor do xenio da lingua que fala o pobo.2. 149. 2.ALC81) O erudito portugués Rodrigues Lapa.ALC134) ¡Que engado o daqu'üa capela gorecida no seo de sombra dun teixograndismo! (Fole.XOSÉ RAMÓN FtaxeRo MATO Cando te vejo de longe.2) é un recurso expresivo moi do gosto popular. alravesando unha gandra (Pondal. por razóns de eufonía. afirma: "Aborrecendo essa desinéncia esdrúxula. de carácter culto. e cando necesita rimar con túa ou súa bota man da forma lexítima lúa: 148. Nunha nota á palabra grandismas por el utilizada afírma o poeta Aurelio Ribalta: "Non e errata.C/ ) 44) Avagaron as lagoas. como em moitismo. reducido popularmente a *-ismo. en canto noutras ocasións demostra coñecer a voz galega berce.A¿C41) Eu cavilaba que tiñan que ser homes de moitisma forcia pra manexar aquilas espadas tan grandes. talvez o caso máis significativo sexa o do sufixo apreciativo intensificador -ísimo. convertendo o -íssimo em -ismo. cheya deufonia"14*. (Fole. ás dúas maos (Fole. longuismo. non kero preszindir desta elegantísima sínkopa. o galego rural teve artes de a encurtar. Poño grandismas por ke xa dezidido a rífar kos eruditos. Noriega Varela. Ribalia (1910:143). tremendismo. a se basear nesta última cita de Fole. constitúe un exemplo ben representativo: Dous lobos grandismosfórono acompañando.4. escasas nas voces patrimoniais. por exemplo. tamén reproduciron tal síncope nos seus textos. Algúns escritores. Fole. Cfr.

402) dun vérso de Rosalía. ¡plumas! (Noriega. á beira do liño en flor. ¡manda Nosa Señora salir a luna! (Noriega. QP 6) 272 . jDios sabe de donde chega! Portugal dice qu 'é súa. fusión nunha soa sílaba da vogal final dunha palabra coa vogal inicial da palabra seguinte.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.OC 1...412) Vén. constitúe norma xeral na poesía galega.2) non afecta a medida do verso (nin en consecuencia a reposición da vogal elidida en edicións modernizadoras dos textos poéticos). a sinérese e a diérese. nos seguintes exemplos todos os versos son octosflabos pola sinalefa: Adega estaba tan cuca que daba adimiración (Curros.PGC41) A sinérese permite que dúas vogais en hiato no interior da palabra conten como unha única sílaba: en escadrónformados. (Noriega.395) Recursos estilísticos propios da poesía que afectan o cómputo silábico das vogais no verso son a sinalefa. cal gente de Breogán (Pondal. A sinalefa. coa lúa..340) ó tosco berce de guiciños.OC 1. 4. (Noriega. OC 1. polo que a elisión ou non da vogal final de palabra por fonética sintáctica (vid. de mansiño. OC 1. Fonética e fonoloxía e pra que se alboroce Jesús na cuna. (Aquilino..AAfr52) Deixa os armiños d'Helvecia i os diamaníes de Golconda. i as brétemas que é gallega.

levá desta terra estraña! (Pondal. levad'estafilla vosa. ¡enche tanto! (Rosalía. verdá etc. oco n'atopa noferidopeito. bravas magoás eferís. ¡Se na gándara brotades. frols.). FN 6) i'Ouh aires de Troitosende. Pero cand'un ten penas i é en verdá desdichado. ou sexa. verdade. con repercusión en ocasións na morfoloxía nominal (flor. sobre todo en foílas novas.XOSÉ RAMÓN FRKKHRO MATO A diérese prodúcese cando dúas vogais que forman ditongo computan por dtías sílabas diferentes. dor. porqu 'a dor.. delor. As escollas da autora estarán condicionadas en moi~ tos casos por razóns métricas e de expresividade. tamén son heptasílabos como os dous anteriores estes versos: Non. QP 8) As necesidades métricas poden condicionar tamén a morfoloxía verbal ou posibilitaren a súa alternancia: Sin olido ninfrescura. como non serés así! (Rosalía. terra donde m 'eu cri'ara. por razóns estilístícas: ¡Que nofondo benfondo das entrañas hai un deserto páramo! que non s'enche con risas nin contentos. door. senón confwitos do delor amargos. prodúcense moitas alternancias de carácter fónico nunha mesma palabra. frol. non está nos brandos regalos oc'iosos (Pondal.. QP44) Na poesía rosaliana. froles./Wll) 273 .

só a modo de suxestión./W13) A un baüdo. a unha dor. mais a do triste sorrir. no mes dasfroles nasín. outro delor (Rosalía. secreto I sacreto.que afectan o vocalismo poden tamén estar condicionadas polo contexto fónico. de forma que a escolla. e tantos outros casos. estea realizada por criterios eufónicos en función dos sons vocálicos predominantes no verso.2. (Rosalía. Por eso me chaman Rosa. nunh'alborada mainiña. CG21) 274 . 3. Véxanse. entre murmurio I mormorio I marmurio. imaxen da delor.FW31) Valor expresivo. Fonética e fonoloxía Meses das tempestades. fW 18) por ond'o Sar vai marmurando leve. ten tamén o seseo en Rosalía (vid.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. nunh'alborada d'abril. FN 32) / es o marmurio do río i es a noite i es a aurora. que afrixe as mocedades i as vidas corta enfrol. por exemplo. (Rosalía.FAT52) Fixen mamoria dos meus sacretos (Rosalía. outro batido. como trazo caracterizador da fala feminina.4. fW 16) Certas alternancias na obra de Rosalía -e noutros autores. (Rosalía. ou entre memoria I mamoria. (Rosalía.5): Nasín cand'as prantas nasen. algúns exemplos: Co seu xordo e costanle mormorio (Ro&alía.

Mirás. 152. débese impor a que máis garbosa poida saír disa proba das convivenzas mtíltiples"131. foi xeralmente rexeitada na literatura. De igual forma. teña como unha das súas principais características un alto grao de polimorfismo xa desde finais da Idade Media. 1864:95). entre as que abundan as que presentan alteracións fonéticas. polimorfismo aínda incrementado na época moderna co total abandono ofícial da lingua e coa asfíxiante presión do español. Cfr. 275 .5). o fosen máis en función da eufonía ou da musicalidade que do rigor fílolóxico. como afirmaba Rafael Dieste: "Coido que non se deben ollar as palabras isoladas.Dieste (1981:134)./W23) Tamén teñen valor expresivo. coas peculiares connotacións simbólícas que encerran: enchupare enchupare todo naquel manchón naquel nejrón xa verás no outro día ás dose horas xa se lle pon asf como marelo isto non é sufisiente outra ves volver fase-la operasión (Reixa.2). como trazos caracterizadores da fala popular e vulgar. por outra parte. Antre as formas distintas dunha mesma verba. 3. O criterio estético ou musical debe primar sobre o propiamente fílolóxico. e en menor medida o seseo explosivo. Postas en moítas e ben distintas frases é como a súa virtualidade espresiva i eufónica se manifesta. foi por razóns de estilo por que a gheada.XOSÉ RAMÓN FkaxHRo MATD Tampouco se pode descartar a influencia do contexto fónico nalgiins casos de seseo: E vós tamén sombrisas paredes solitarias que me vicheis chorare soia e desventurada (Rosalía.Dícate (1981:42). HRR 48) En conclusión. segundo aconsellaba este mesmo autor aos escritores novos: "A filoloxía está ben.4. De entre ese polirnorfismo os escritores con auténtica vontade de estilo debían escolmar aquelas formas máis expresivas ou eufónicas. Tal criterio pode expHcar.4.5. considerada signo de rusticidade e incultura (vid. Tamén hoxe poden ser usados o seseo e a gheada como trazos de estilo que caracterizan determinados tipos de falas populares e/ou marxinais. aínda que non o implosivo (vid. 3. as alteracións fonéticas na lingua literaria e a súa repercusión estilística é unha cuestíón complexa que aquí só pretendemos esbozar. a gheada e o seseo na obra de Mirás'5". e. \50. que con frecuencia as formas escollidas nos nosos textos literarios.2. entre outras razóns. non sometida durante séculos a regulación normativa nin a un modelo formalizado ou estándar.2. Pero enfiade as palabras musicalmente"1".Cfr. constantemente interferida polo castelán como lingua do poder e lingua ofícial. (ct'r.Ai¡uel que é codhioso/1> fín cheja it pajalff 151.2. Parece lóxico que unha lingua como a galega.

pois. Fonética e fonoloxía Aínda fóra en parte. mais dentro das cuestións de estilo. 6. non totalmente. seguramente porque emprestaba cartos ó doce por cento. dando relevo ás sílabas tónicas en que recae: 153. do campo da fonoestilística. razóns de estilo as que poden mover ao uso de certos castelanismos. frase). ou cando unha sflaba en principio átona é pronunciada con enerxía e duración inusitadas (iso é ilegal.forte I *fuerte ou tenda I *tienda. aínda que esas razóns obedezan a un desvío no "sentimento estético da fala".1. Como xa se viu. Está claro que moitos falantes ou tamén escritores botan man de palabras do español en ocasións cando coñecen perfectamente a forma auténtica galega. con acenío na "a". Dieste (1971:30-36). o acento e a entoación teñen valor fonolóxico en galego. A expresividade nos trazos suprasegtnentais Os trazos suprasegmentais (o acento. Vid. o emprego nun mesmo grupo fónico destes pares de palabras constitúe un xogo verbal de grande expresividade: non recúa ante a recua1*"4.1). (Fole. chamado de mal nome o "Vámpiro". poden entrar algunhas vertentes do fenómeno dos castelanismos. mais nunca outras como morte. que pode afectar algunhas palabras como sorte I *suerte. 276 . Exemplo citado en portugués da prensa brasileira por Martins (1989:58). Importante valor expresivo ten tamén o acento no verso como factor rítmico. palabra. ie. Os seus valores expresivos son de grande interese. que miserábel!). 7. O acento permite distinguir palabras formadas polos mesmos fonemas: esta I está. Son. Rafael Dieste. 6) non teñen existencia independente. de forma que só poden ser defmidos con relación ás unidades veciñas. porta ou terra. recua I recúa'. Tamén pode resultar expresivo o deslocannento do acento do seu lugar na palabra: Frente por frente esiaba o chalet de don Perfeuto. HNC 60) O acento constitúe por si propio un recurso estilístico cando a sílaba tónica en que recae é pronunciada con intensidade e duración exaxeradas (esüvo espléndido). pois afectan necesariamente un segmento máis extenso do que o fonema na cadea falada (sflaba. no seu discurso de ingreso na Real Academia Galega. fala da alternancia que se dá en certas palabras entre a forma galega con o ou e e a forma castelanizada con ue. a entoación e a duración: vid.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. tanto na fala como na lingua literaria. 154. condicionado por razóns de orde sociolingüística153. trátase do acento enfático ou intelectual e do acento afectivo ou emocional: vid.7. Por que ocorrerá isto? O mesmo DÍeste conta unha anécdota en que unhas raparigas declaran usar a palabra escuela en vez de escola por a consideraren máis fermosa.fábrica I fabrica.

¡Adiós.. -Poisss. porque. Marica.//A^C 18) . veciños. (vid.! (Aquilino.Sentirei moito que non-o haxa..380) .. 141) . .OC 1.! ¡Adióoos. Contiños 255) .Valede eiquí.2).Un ronsél de Señardade... Barros..2). interrogativa..! /Ausilio! /Auuusiliaf (BIanco-Amor. 277 . " ¡Aaaaaoooeeüiuuuuu! ./Solar sapaíooos! [.3. así como se a frase é enunciativa.. ten-o moi merecido! (G. O berro era moi longo. PGC 76) A entoación é un trazo suprasegmental con función fonolóxica.] -Mirarei a ver. pois.. As alteracíóns da afectividade vense. acouga! ¡Acouga. mais coma si estivera de volta do autro mundo.. A entoación tamén nos indica se as palabras son ditas en sentido propio ou en sentido irónico. que polo xeral corresponde a unha vogal. que me matan. cumpre. Ao carecer en galego de valor íbnolóxico (vid.. ho. xa que a través dela se deixan translucir sentimentos e estados de ánimo..CG 181) A duración. segundo se acaba de ver. velaquí.Xosé RAMÓN FREIXHRO MATO 5/ a vernos.. que me mareas! ¡Xo! Xooo! (Castelao. nantronte viñeras áfesía do Seixo na beira do rnar (Rosalía. 6. exclamativa ou emocional etc. 6. Mira logo... ¡a miña Xuaniñaaa. pode acompañar o acento de intensidade para unha maior expresividade... unha función expresiva.. reflectidas na liña musical da entoación. a inflexión final da curva melódica indica se a frase está terminada na intención do falante ou se o sentido ficou incompleto. pois.. (Fole.. mais tamén pode ser dunha consoante: ¡Acouga mundo.AE81) A voz era a mesma do "Furelo ". En ocasións na lingua escrita a duración é marcada pola repetición dunha mesma grafía.

de perplexidade ou de dúbida.374) Figurénse vostedes.¿Déronüe aquí morcillas a Vidal? . a puntuación tamén encerra un valor afectivo. no esforzo por suxeriren a intensidade dunha sensación de sorpresa. Iba media coxa. Vexamos algúns exemplos dese intento por expresar a intensidade dun determinado sentimento: . acoden á combinación da interrogación e da admiración. do punto e vírgula. da interrogación ou exclamación etc. irónico ou non. Fonética e fonoloxía Ora ben. por principio a entoación corresponde ao nivel oral da linguaxe e é neste onde pode ser percibida con todos os seus matices expresivos. resulta habitualmente suxerente e expresiva: Mundo. a liña de entoación fica horizontal e iso na escrita inténtase representar mediante as reticencias. ponte quedo.. senón que o seu emprego depende moito de cada autor e da entoación que en cada caso el pretenda darlle ao texto.OC 1. de espanto. Non deas tanas voltas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. con carácter absoluto.uiO Demolll Caíulle o xarro do leite. Para a expresión de certos sentimentos ou estados de ánimo e perante a dificultade de os reproduciren convenientemente con signos gráficos. OC1..¡Pois adiante co varal! (Rosalía. das reticencias.... que ben pode indicar estados de ánimo moi marcados ou a suspensión do discurso para que o lector bote man da súa capacidade imaxinativa. E botouse escaleiras abaixo. (Castelao... mesmo ás veces.381) . A súa utilización. Alén do valor lóxico que os signos de puntuación teñen para a organización sintáctica dos enunciados. condenado. Micaeliña. Alá na cancela. Déixame erguer.. Nun texto escrito a situación e o contexto axudan a aclarar o seu sentido.. (Fole. Os sinais de puntuación permiten unha reconstrución aproximada da entoación que o autor pretendeu darlle ao texto. Xa vou.. das parénteses. mais estes sinais son moi pobres en relación á riquísima gama de tons da voz humana. da vírgula..mAquí nonlll . Por iso non existen unhas regras de uso do punto. CG 145) ¿Tamén a íi che gostan as pitas? ¡Mal home! ¡Lobo carniceiro! ¡¡AdúlteroH (Castelao. algúns escritores e escritoras utilizan a reiteracíón de signos de admiración ou de interrogación.HA'C182) Ao deixar en suspenso unha enumeración ou ao interromper a exposición dun pensamento antes de a completar. A leiteira pegou un berro tremendismo: .

Deus..me ben..XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAJD Don Feliciano tatexaba aterrado e arrepentido: . pois con eles suprímense tamén boa parte das pautas que o lector ten para distinguir os grupos fónicos e en definitiva a entoación correspondente: CORPO inxel ollos ceguiños de cor onde a luz tnáis tenra se xunta eiquí están tódalas anduriñas primachorros e morodos cammos-que-iban-todo-direito-polo-soñoniños bultos-medos (Novoneyra. As reticencias pódense utilizar tamén para suxerir certa expresividade cómica: ... (Risco. de esto...Por... ..Pois ato......... Imola andando. unha ver. nin..... de...... amigo Gómez.... Escollo nos amantes como de mociña nos piñeiros novos prafacer miña avoa as mazarocos.. ¡Non sei pra que viñeches!. BIBIANA. .po.. E cando estivo alá...to.. Xa me entendes..AS/*91) 279 ..tiño? . es. li..... 77VS12) .mo te ato..¿E co..A vida.ba no.. Bieiti.. Si./>DP218) AMARO (traguendo con finxida pachorra outro vaso de tinto)... tamén pode ter efecto estilístico e mesmo permitir máis dunha lectura do texto. (Otero. Eisí ten catro casas na Cruña.. de...Fíxose ca íenda dise disgraciado por pouco máis de cen mil reás....Entón íí...... no Ateneo. Eidos 216) Camiñáramos infinilamenfe efémeras sensacións cain fmalmente abatido esgotado por tan longo e lerrível camiño verfin sobre os mortos corpos unha presa de pó e asi cumpñr a obriga sagrada (Cesáreo. ¡Entramos quedaran tatexos! (Fole. na procura de fluidez ou da espontánea manifestación do subconsciente. tes./flVC183) A supresión de sinais de puntuación esperados....po.topas.. a. Brisbischirisbís.

Rndríguez Fer (1989:79). Fonética e fonoloxía guerra alómica un nervio pro ñba do outro rompemento dos tímpanos andas co pescoso efectos indirectos istofoi instuasión miña radíación diferida residual pola parte contraria 7. 304) 280 155. escribe dirixíndose a un humilde verme: ¡No me tripes. Franciso de Asís. . camiñante!: cousiña insinificante. O escritor Noriega Varela. 364) O emprego de letras maiúsculas. ao se referir con veneración a S. teño Un Santo a meu favor. pode suxerir tamén a personificación ou sacralización de seres e de ideas.8. tal vez. 1. Vid.4. Mais cando a convención gráfica se rompe. a modo de exemplos parciais mencionaremos a seguir algúns casos. ou Princesiña. entón pódese falar da grafoestilística. ¡Fadaí (Noriega. fóra dos casos regulados pola norma. autor de poesía franciscana. pode asumir connotacións expresivas.2) e por conseguinte en principio ficarían excluídas da estilística. OC I. e o nivel gráfico en xeral. A grafoestiKstica As letras son simples representacións gráficas convencionais dos fonemas (vid. disciplina que se ocupa de os estudar baixo esa perspectivalw. mostrando a fascinación que este exerce no autor: Nympha. Se os diferentes aspectos gráficos da lingua adquiren valor significativo especial ou simbólico. Xa acabamos de ver que a expresividade dos trazos suprasegmentais só se pode reflectir nos textos mediante o uso de signos gráficos.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Noriega. así como respecto. admiración ou submisión a conceptos ou a autoridades. OC I. a ortografía. A utilización de representacións gráficas con reminiscencias clásicas modernamente en desuso pode evocar certa suxestión de distinción ou de nostalxia polo pasado. Mais estes tamén poden ter outros aproveitamentos estilístico-expresivos. que lle chama ó lobo errante irmao e representante dasfmezas del Señor.

334) Polo contrario.XÜSÉ RAMÓN FRFJXEIRO MATO O mesmo poeta. unha Nosa-Señora de ferro. pelegrinos!.Porén.s versos. 0C 1. . Vimos . (Curros.. a besta apocalíutica.AMT\\6) O mesmo poeta converteu graficamente a poesía en nome propio e a Virxe en nome común. que parece unha Nosa-Señora.significatlo. conpaso tan meigo. lampouco esiá exenio de significación como marca de época.AM7125) Velaí vén. grande amante da tradición en que cegamente cría como se dunha relixión se tratase. (Curros. caberia indicar que ese uso das maiúseulas en posición ínieial do. aguniza. tamén escribe así: E cando ás maus do Filliño vai pousarse un paxariño. ían milagrosiña. que na Hza que contr'a Libertade abriu convosco. (CurrosMAfTll) Polo xeral.A$/>65) 281 156. moi frceuenie na poesía decimonónica e da primeira parie do XX. non dubidando tampouco en lle dar á locomotora...AMri09) 156 bate xa as alas ó Porvir Üxeiro. deixou igualmente constancia da súa ideoloxía no uso das grafías: Acudí. (Noriega. asegura A Tradición que lle leva no biquiño fresca rosa: unha oración. Curros Enríquez. como símbolo do progreso. o tratamento daquela: A virxe Poesía clamou desalentada (Curros.. toda ruptura da convención no uso das maiúsculas nun texto resulta significativa e cumpre unha función estilística: Soñei O País da Beleza O país da Ternura o País da Arvore da Palavra O Bosque da Miña Infáncia (Cesáreo.. máis amante da liberdade e do porvir.. velaí vén tan oupada.suprimindo sistcmaiicymenle as maiúsculas iniciais na cila de textos poéticos cando non son exixidas polas normas ortográficas ou cando non leñen un especial .

mais nalgún caso esta pode resultar especialmente significativa.. adoptan unha disposición próxima á poética de acordo co seu contido lírico. o uso de minúsculas cando as normas convencionais prescriben as maiúsculas tamén ten unha función expresiva no texto. de Castelao. xoíñas fulgurantes. por exemplo. salvo a do protagonista. que ben pode suxerir desmitificación ou desvalorización./H?/?71) Valor expresivo tamén se pode achar na dispoción dos textos en prosa ou en verso cando esta se afasta das pautas convencionais. mais deixando en branco a intervención das personaxes. e uns versos de Uxío Novoneyra en sentido parecido: Trocouse en arboriño (foi noutrora) i aparece nos ermos orhaliada. de Rafael Dieste. xa convencionais e ben coñecidos tamén a respecto da disposición dos versos. e "Estreliña". Os contos "A Marquesiña". A poesía acumula unha serie de recursos propios na procura dunha maior expresividade. Eidos 204) En sentido contrario.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. e ninguén mellor (Noriega. porque gusta das lágñmas d'aurora. OC 1. En prosa. ou ben simplemente ruptura de convencionalismos ou rebeldía perante eles: santa comba angola vilardevós alto volta a lúa ponse saharahui en vigo hostia en dios cristo en biafra (Reixa. Fonética e fonoloxía Tamén resulta significativo o uso de maiúsculas en palabras completas ou en sintagmas: Bon Xesús é O SALVADOR DO MUNDO. A esmorga de Blanco-Amor rompe coa forma tradicional da novela para dispor o texto en forma dialogada. A isolada . vexamos só dous exemplos: a primeira parte dun soneto de Noriega Varela en que a palabra "isolada" fica disposta de acordo co seu propio contido.407) GALICIA digo eu / ún di GALICIA GALICIA decimos todos GALICIA (Novoneyra..

da expresividade non figurativa na disposíción do espazo no fínal do poema "SOS" de Manuel Antonio. onde as liñas de puntos parecen suxerir máis do que as propias palabras: que triste vida a nosa. dentro da grafoestilística. mais xafora Nympha. afonte do camiño.0C 1. (Aquilino^PGCZSS) ' Poderíase falar inclusive. ou a Meiga máis linda e argalladora qu 'inquietou ós broñegos de Labrada. o sal da terra. (Celso Emilio. a paz na guerra. tal vez. Eidos 54) Dentro da grafoestilística aínda poderiamos falar da expresividade de inicios de poema como o de "Anaco dunha carta a un poeta que vive en Madrid". por exemplo. de Celso Emilío Ferreiro. (Noriega. S e - .364) PRADOS do Chao da Ladal! Baixa a auga durmindo (Novoneyra. sexan o pan i o viño. ou Princesiña. do debuxo tipográfico e dos poemas caligráficos de Uxío Novoneyra. LNP 100) Ou finais como o do poema "Oremus" de Aquilino Iglesia Alvariño: Sexan todas d'amor ¡oh Bon Jesúsf. a lus. ¡Fada!.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO ora é unha abedoeira.

158. Vid. así como da función estilística dos diferentes tipos de letra e doutros aspectos tipográficos ou ortográficos15*. Para totlas estas cuestións referidas á grafoestilística. da disposición en forma de anagrama. de amálgama ou de palíndromo. 284 157.Pintos.ACG23. .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía da disposición acróstica do soneto de Xoán Manuel Pintos157. Rodríguez Fer (1989:79-97). mais todos eles exceden xa o contido e os obxectivos desta obra. vid.

DESENVOLVEMENTO DAS ABREVIATURAS USADAS NOS TEXTOS LITERARIOS .8.

1979. Yolanda. G. Xistral. Edición de X. 5/ o vello S'mbad volvese ás illas. Xente = CUNQUEIRO. Castelao. 1978. I976:. 1935. A Coruña. Castelao. Herba aquí ou acolú. Ediciós do Castro. Coníos da solaina. Santiago de Compostela. Latorre y Martínez Editores. Merlín efamilia i oitlras historias. Narrativa e Teatro. Terra de nin^ures. 1955. Vigo. 1991. 1985=. AFV= DIESTE. Vigo. Uxfo. Coruña. 1911.Afiestrv valdeira. . Edición comentada e aumentada por X. A árvore das sele palavras. Novoneyra. Celso Emilio. ALC = FOLE. Santiago. Celso Emi\\o. Otero. DAT = DIESTE.. Buenos Aires. R. Ramón. Cunquciro. Ramón. AM = OTERO PEDRAYO. Cantares gattegos. Galaxia. 1971. 1975. Vigo. 1961". 1994. Curros. Xerais. 19902. 1990). Os afillcidos do demo. Galaxia. IIA Maorazga. Edición de X. H. 19893. 1986. EM = CUNQUEIRO. Vigo. ASP = SANCHEZ IGLESIAS. Sotelo Blanco.Longa rtoite depedra. PGC = IGLESIA ALVARINO. Terra brava. Cesáreo. O Castro. Devalar.. 1960. 1928. M. Escola de menciñeiros efáhula de varia xente.XOSÉ RAMÓN FRHIXEIRO MAID Aquilino. Madrid. Fole. AAQ = GARCÍA BARROS. Xente de aquí e de acolá. Aquilino. HAA = CUNQUEIRO. C = CRECENTE VEGA. 1956. AMT = CURROS ENRÍQUEZ. G. Xerais. Rafael. Álvaro.FERREIRO. Edición 'As Burgas'. Citania. 1952:. MF = CUNQUEIRO. Os eidos. 1978*. Galaxia. S'tnbad = CUNQUEIRO. Freixeiro Mato. Nós. Noriega. Obra completa. Álvaro. Talleres Caporaletti Hnos. Afitlados = MARTELO PAUMAN. Vigo. Cabanillas. Vigo.Celso Emilio. Cvnto. Vigo. Castaño. 1990. Sempre en Galiz. Castrelos. 1969. Puga. Establecimienlo tÍpográfico de J. Álvaro. Manuel. Vigo. Vigo. Galaxia. Galaxia.Coruña. Servicio de Publicacións da Deputación Provincial. Os camiños da vida. Madrid.Moníbrte de Lemos. Álvaro. Curros. Akal. Cunqueiro. Fole. Nós. Alonso Montero. M. 1973'. Lugo. Barros. E. 1886'. facsimilar: Edicións doCeme. 1995.. Elevar as pálpebras. Álvaro. EAP = CASTAÑO. Galaxia. Poesía galega complela. Fl = FERREIRO. Mondoñedo. Lugo. XeraÍs. Leiras. OF = CUNQUEIRO. Otero. Codeseira. Dieste. DS = CURROS ENRÍQUEZ. 1969. Conlos a carón do lume. Galaxia. M. Cunqueiro. Olero. D = OTERO PEDRAYO. As aventuras de Alberte Quiñvi. Cantares = LEIRAS PULPEIRO. Eduardo. Cunqueiro. AE = BLANCO-AMOR. CS = CUNQUEIRO. I. As Crónicas do Sochantre. Vigo. Coníiños = GARCÍA BARROS. Akal. HNC = FOLE. Celso EmÍlio. A Coruña. Contiños da Terra. Espiral Maior. Galaxia. 1885 (Ed. Blanco-Amor. Estudio e edición da obra completa. A esmorga. Galaxia. Manuel. OM = OTERO PEDRAYO. TDN. Vigo. 1981. Obra completa /. Ánxel. Mancebo. 1979'.a. 1961. Castrelos. Cesáreo. 1979. Sada-A Coruña. Ramón.. Vigo. Historias que ninguén cre. OC = X. Libro do Courel. OCl = CABANILLAS. TB = FOLE. Ramón. O Divino Sainete. A Coruña. Barros. GalaxÍa. Os outros feirantes. Vigo. Rafw\. Vigor 1974. Celso Emilio.. Santiago. Martelo. Dieste. 19583. OC I = CASTELAO. Crecente. Afronteira infinda. Vía Láctea. Álvaro. Á lus do candil. Cunqueiro. Álvaro. Dos arquivos do irasno. Vigo. Cunqueiro. Eidos = NOVONEYRA. Vigo. Costas González.LNP = FERREIRO. A Coruña. Tip. Aires da miña terra. SEG = CASTELAO. Galaxia. O Mawutallo. H. Celta. Anxel. ANTONIO NORIEGA VARELA. Fole. 1965-. Manuel. José. Buenos Aires. Buenos Aires. Celso Eauiio. Anxel. Álvarez Cáccamo. Cunqueiro.

O porco de pé. 1992. 1987. Akal. Ramón. Pociña e A. Otero. Rosalía. 104. AGG = PINTOS. Rosalía de. R. Edición de M. Traxicomedia da noite dos santos. Edición de A. Edición de Carlos Paulo Martínez Pereiro. Galo. Risco. Xoán Manuel. Ballesteros.Ga\ay. 1979 (ed. Coruña. Queixumes dospinos. Maxina = VALLADARES NÚÑEZ.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 1992. José. 73. Santiago de Compostela. Edición facsimilar da Real Academia Galega. 1995. 19792. 3 vols. Rosalía. López. Habana. Galaxia.lmp. QP = PONDAL.Eduardo. ACoruña. 1991 2 . Vicente. Vigo. Hisíoria do rock androll (Poemas). CPG = PÉREZ BALLESTEROS. de José y Primitivo Vilas. Eduardo.ACoruña. Salinas. O Castro. Sada-A Coruña. FN = CASTRO. A Coruña. Follas novas. Valladares. facsimilar: O Castro. TPB = SALINAS RODRÍGUEZ. TNS = OTERO PEDRAYO. Ferreiro. La Propaganda Literaria. Vía Láctea. Pintos. Diario 16 de Galicia. Nós. PDP = RISCO. Vigo. 1988. Rosalía de. Cantares gaüegos. ACoruña. Cadernos da Escola Dramática Galega. A gaira gallega. 1929 (Ed. Biblioteca Bá~ sica da Cultura Galega. . A torre de Peito Burdelo. Maxina ou afilla espúrea. CG = CASTRO. Peleñnaxes. P = OTERO PEDRAYO. 1853 (Ed. Madrid. HRR = REIXA. Ramón. Sotelo Blanco.Queixutnes dospinos e ouíros poemas. VÍgo. Reixa. Cancionero popular gatlego. Marcial. BiblÍoteca de Autores Galegos. Fonética e fonoloxía Otero. Pondal. P. Santiago de Compostela.A. facsimilar: La Voz de GalÍcÍa. 1982.. facsimilar). 1981). Pontevedra. Sotelo Blanco. Cadernos da Escola Dramática Galega. Sada-A Coruña.ia.fíB = PONDAL. 1993).. 1880. Pondal. 1994.

BlBLIOGRAFÍA .9.

R. X. Tiibingen. METZELTIN / C. ÁLVAREZ BLANCO. Grrá/. 6. Celta.209-212. "Consideracións sobre a metafonía nominal galega". in Aclas do Congreso Internacional de estudios sobre Rosalía de Castro e o seu letnpo fSantiago. M. M. 1986).de (1986). in D. Consello da Cultura Galega / Universidade de Santiago. SCHMITT (eds. Ponugués. Étttdes de Phonologie Ponugaise. ei alii (1980). R. / RODRÍGUEZ FER. (1991). X. 222255. 85. vol. ALONSO MONTERO.va. 169-182. Princípios de LÍngüíatica Geral. (1988). Grial. 8.Tübingen. J. "O vocalismo galego: situación actual". vol. "Galego". ÁLVAREZ BLANCO. Portugiesisch I Gallego. Gredos.): Homenagem a Joseph M. Compendio de Gramáñca Galega.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO ABUIN GONZALEZ. BARBOSA. Morais (1994). F. 20. "A posición do acento nas palabras formadas por siglas". "O sistema fonolóxico do galego. 127-141. Introdttfffo ao estudo dafonologia e morfologia do portitgués. F. / AZAUSTE GALIANA. Rio de Janeiro. (1977). Université de Trier (Tréves. REI. Portugiesisch / Gallego. III. Teima. Alborada. Mattoso (\91T). (1919). ARES VÁZQUEZ. "Notas sobre o 'seseo' na obra de Rosalía". Buenos Aires. in D. ÁLVAREZ BLANCO. Gramática Galega. / F. Morais (1983!).411-416.. ACoruña. 110-129. et citii (1986). (1983). Livraria Académica. SCHMITT (eds. in G. vol. in Gran Enciclopedia Gallega. BARBOSA. (1994). ÁLVAREZ BLANCO. vol. Datos de unaproblemática cultural y sociológica en el siglo XIX. HOLTUS / M.. METZELTIN / C.X. H. ÁLVAREZ BLANCO. J. L. C. "O artigo en galego. Tübingen. (1986). Portugués. 99118. in G. Instituto da Cultura c Língua Portuguesa / Consello da Cultura Galega. in R.): Lexikon der Komanistischen Linguistik. Coimbra. CÁMARA. Max Niemeyer Verlag. 14. (1994). 6. M. 56. Almedina. LORENZO VÁZQUEZ (ed. 1-21. ÁLVAREZ. Jr. Universidade de Évora. R. "Fonologiada língua galega (Breve anota^ao em confronto com o portugués do Brasil)". Morfoloxía". Fundación Pedro Barrié de la Maza. (1994). Gramática". 141-157. 10. Comparación co do portugués". U. A. ÁLVAREZ BLANCO. 517-530. Max Niemeyer Verlag. Imprenta Nova. KREMER (ed. J. 6. ÁLVAREZ CÁCCAMO. F. ACruña. R. Padrao Livraria Editora. (1977). 2: Galegisch. 1989). Lugo. 1985). Agália.): Lexikon der Romanistischen Linguistik. "Galegisch: GrammatÍkographie und Lexikographíe / Gramaticografía y lexicografía". (1969). Rio de Janeiro. ALONSO MONTERO. "Galegisch: Inteme Sprachgeschichte I. vol.): Actes du XVIII'"" Congrés International de Linguistique eí Philologie Romanes. 8.(1970). O que compre saber da lingua galega. Vigo.Cí>n. C. 3. R. Piel por ocasiao do seu 85" aniversário. Max Niemeyer Verlag. A. A[LVARIÑO1. Grammatik / Evolución lingüfstica interna I. AZEVEDO FILHO. Ch. CÁMARA. A. R. BOTANA FERREIRO. Galaxia. ALARCOS LLORACH. (19741). / MONTEAGUDO ROMERO. KREMER (ed. J. Madrid. "En defensa da 'geada'". .Para o esludo da fonemica poríHgwe. Fonología Española.291-302. Mattoso (19744). (1985). Verba. BREA.): Actas do XIX Cungreso Internacional de Lingüística e Füoloxía Románicas (Universidade de Santiago de Compostela. "Escala de frecuencia fonemática galega". HOLTUS / M. Tübingen. 2: Galegisch. R. Jr.mfHCitmí/e/ gallegoen lengua literaria.

G. C. 4. o en rima na obra de Curros". AGAL. palatalización e ceceo no subsistema de sibilantes da fala do Val Miñor".R. Diccionario gallego. Moret. "Conjecturas sobre a autoria dos diálogos compostelanos de princípios do século XIX (1812-1836)". AS-PG / Edicións Xistral. 721-730. COSTAS [GONZÁLEZ]. (1868). 198-205. Ediciós do Castro. Barcelona. "Geada". A. Imp. J. (1976). R. Establecimiento tipográfico de N. J. CUVEIRO PIÑOL. CÁMARA. vol. 229-232). 237-263. Historia. 19. (1935). CARRÉ ALVARELLOS. El habla de Feás. Casa Editorial Alberto Martí. 83-136. COSTACASAS. L. 9. Santiago. / CINTRA. "Despalatalización. CARRIL.. Observaciones y datos sobre su origeny vicisitudes. X. Fundación Pedro Barrié de la Maza. "A fortuna histórica do galego". Dicionário de Lingüíslica e Gramática.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Coruña. Lisboa. (1994). 292 DIESTE. Nova Gramálica do Ponugués Conlemporüneo. 1. X. El habla gallega. CARBALLO CALERO. E. T série. H... Universidade de Santiago de Compostela. Mattoso (WSl'^. "Nasalité et structure sylíabique en portugais et en galicien: approche non linéaire et panchronique d'un problcmc phonologique". Coimbra. A. Gramática gallega. Ramírez y Ca. CUVEIRO PIÑOL. 15. L. L. 99-100 (Reed. "La geada en Galicia". (1972). Situación do Galego e alternañvas. Petrópolis. Nova gramática para a aprendizaxe da /mgua. CARRÉ ALVARELLOS. Teoria del lenguaje y tingüística general. Grial. Jr. XIV. AA: Problemática das linguas sen nonnaliz. Teoria da Linguagem. (1986). Bases para su unificación. Gredos. COTARELO VALLEDOR. 1989). Verba. J. (1973'). Petrópolis. Atlántida Editora. Rio de Janeiro. Vigo (1971). "As vocáis e. Mattoso (1991 IS ). Relieves "La Popular". Brandao de (1988). CARBALLO CALERO. H.. (1968). Jr. (1876). in R. COUCEIRO [PÉREZ|. (1991*). X. . Verba. R. Jr. Ei idioma galtego.. Pap. Galaxia. in / Congresso internacional da Lfngua Galego-Porluguesa na Go//sa. Particularidades mvrfoiógicas del lenguaje de Rosalía de Cüstro. Ortografía gaitega. J. J. Gramática. J.Ao LÍvro Técnico. Barcelona. X. "Notas de entonación gallega". Revisla de Filología Española. Literaíura. 1988. R. Vigo. Fonética e fonoloxía CÁMARA. (1980).Vozes. L. Verba. in Sobre lingua e literatura galega. in VV. Gramática elemental del gallego común. vol. (1967). C[ARBALLO] C[ALERO]. (1927). Exlrutura da Língua Portuguesa. A Coruña. COSTAS GONZÁLEZ. COUCEIRO FREIJOMIL. A. (1956). 6.Problemas de Lingüística Descriiiva. R. Antúnez y Cía Editores. ACorunha. flotefín de la Real Academia Española. (1977). Madrid. CARBALLO CALERO. Herculano de (19794).ar.95-101. Ourense. COUCEIRO PÉREZ. Sá da Costa. R. 56. (1971). (1979 7 ). Vía Láctea. Vozes. (1929). 961-967. "As alteracións do ['e] no suroeste gaiego". COSERIU. Vozes. Galaxia. Douro Litoral. Imprenta de José A."El castellanoen Galicia". (1973). J. A Coruña. Mattoso (1982"). 103114. Jr.): Actas do XIX Congreso íníernacional de Lingüística e Filoloxía Románicas (Universidade de Santiago de Compostela. COUCEIRO FREIJOMIL. R. Mattoso (19781). CARVALHO. (1988). LORENZO VÁZQUEZ (ed. L. J. CUNHA. Petrópolis. J. A vontade de estilo nafala popular. B. CÁMARA. et alii (1988). A Coruña.385-391. J. Conlribuifáo ci Esíiltstica Porluguesa. Anexo 5 de Verba. Pontcvedra. CÁMARA. 15. CARVALHO. Ourense. CARVALHO CALERO.

(1992)."A lingua pondaliana e a formacíón do estándar literario galego". J. "O portugués como fícción dramática (Afronteira lingüística noentremés A Contenda dos Labradores de Caldelas [1671])". Elemenios de gramática histórica gallega (Fonética . Verba. in I. FERREIRO. 75-103. Verba. MATA / M. 1994). M. 1987). Ediciós do Castro.): Esiudios de sociolingüislica ga¡ega. Laiovento. vol. "Um problema de fonologia no galego actual". M. Vigo. in Acías do I Congressa Internacional du Língua Galego-Portuguesa na Galiza (Ourense. 11. FERREIRO. B. Max Niemeyer Verlag. GOMEZ. 127-160. Da montaña o corazón (Pwdución Üteraria e lingua en Noriega Varelu). Vigo. MONTEAGUDO (ed. Lexicoloxía. FERREIRO. C.XOSÉ RAMÓN FRFJXHRO MATO DIESTE. Universidad de Oviedo. M. Las Lenguas de España: Casleilano. Emplenta e Papeleiría de Ranibla. M. X. 49-70. Galaxia. O proceso de estandardización na época contemporánea". FERNÁNDEZ GONZÁLEZ. Santíago. Calalán. Santiago /Ourense. "Perda do S. Sobre a norma do galego culto. Santiago de Compostela. KREMER (ed. R. (199P). (1995). in D. Tübingen. Sada/A Coruña. (1909). I. 317-326. II. 53-98. (1996). Gramática histórica galega. 1984). R. CARRASCO GONZÁLEZ / A. Habana.na fala popular".): Actes du XVHléme Congrés ¡nlernañonal de Linguisñque eí Philologie Romanes. Edi^ñes Colibri. FREIXEIRO MATO. GONZÁLEZ GONZÁLEZ. Vasco y Gallego-Portugués. A nosafala: bloques e áreas lingüísticas do galego. H. Gramática histórica galega. "Vacilacións lingüísticas de tipo fonético na obra narrati- . Galaxia. / MONTEAGUDO. Vigo. F. (1984). in J. (1981). F. M. GONCÁLEZ BLASCO. (1997). 9-32. "A 'questione della lingua' galega". "Ausencia de seseo e gheada en De catro a catro de Manuel Antonio". in H. Bouza y Ca. Université de Trier (Tréves. FERNÁNDEZ REI. Santiago.M. F. E! habla de Ancares (León). "A 'geada'. Consello da Cultura Galega. X.) (1996). GARCÍA RODRÍGUEZ. Universidade de Extremadura. Santiago. (eds. "Do galego literario ó galego común. 611-619. (1976). Istmo. Imprenta y librería Hijos de Santiago Rodríguez.): Esludios de sociolingüística galega. V. facsimilar: Anexo 23 de Verba. 2. "Subsistemas de sibilantes do galego actual". (1927). (1974). Sobre a norma do gatego culto. AGAL. ENRÍQUEZ. J. PEREIRA / A. El Progreso / Caixa Galicia. C. Lisboa.A Corunha. GARCÍA [GONZÁLEZ]. Estudio fonético. 275-280. FERNÁNDEZ REI. 531-548. I984). Cáceres. Laiovento. (1991). R. "Fonética y fonología del gallego de O Grove". Esiudos em Prosódia. FERREIRO. 4. 99-176. um fenómeno de modificaijom fonéticofonológica no quadro diglóssico galego-espanhol". M. 3. (1982). Madrid. (1991). C. 21-23. Actas do II Congresso Internacional da Lingua Galego-Partuguesa na Galiza (Ourense. Grafía gaiega. (1995). GARCÍA DE DIEGO. M. 1986). R. W. / HERMIDA GULÍAS. FREITAS. Dialectoloxía da lingua galega. FERNÁNDEZ REI. ENTWISTLE. M. 31.): Actas del Congreso Internacional Luso-Español de Lengua v Cuiíura en la Fwniera (Cáceres. Lingua galega: normalidade e conflito. FERNÁNDEZ. in H. Antre a terra e o ceo. (19824). F. J. J. (1981).Morfología). G. M. (1997). Lugo. (1993). C. (1995). III. L.AGAL. GONZALEZ GONZALEZ. FREITAS. Burgos (Ed. MONTEAGUDO (ed. Boletín de la Real Academia Gallega. FERNÁNDEZ LAJE. Xerais. Laiovento. A. Santiago. "Contributo para o estudo de padróes de estrutura^ao temporal da fala no portugués europeu". (1989).. FREIXEIRO MATO. morfosintdctico y léxico. Cadernos de Lingua. (1986). R. VIUDAS CAMARASA (eds.

Livros do Brasil. Vadlacións. A Coruña. (1975). "A recupera^áo literária do galego". edición. /// Correspondencia. ILG / RAG. MALMBERG. Estudio..'Yeide. Estilística da Língua Portuguesa. (1990:). MAIA. Galaxia. (1961). 6. (193P). DeputacÍón Provincial da Coruña. 62. (1987). 469-474. Boletim de Filologia. vol.l. I. "Metafonía do E tónico em portugués". A Coruña. 2. GONZÁLEZ GONZÁLEZ. R. LYONS. Verba. (1993). M. Gramática do idioma galego. Fundación Pedro Barrié de la Maza. Ir Indo.C. Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego.C. in R. Barcelona.): Actas do XIX Congreso Internacional de LÍngüfslica e Füoloxía Románicas (Universidade de SantÍago de Compostela. HUALDE. LORENZO. in R.Madrid. MACKENZIE. Instituto da Lingua Galega / Real Academia Galega (1995i:). fíistória do Galego-Portugués.S.C. IntroducciÓn al lenguaje y a la lingüística. Castalia. (1954). X. Estado linguístico da Galiza e do Noroeste de Portuga! do século XII ao século XVI fcom referéncia á situa<¿áo do galego moderno). Coimbra Editora. Fundación Pedro Barrié de la Maza. "El rotacismo en las lenguas románicas". LORENZO VÁZQUEZ (ed. Santiago. de Azevedo (1986). ¡985).S. (1973). XIX". A Fonéñca. 1989). X. R. Edición. vol. A Cruña. Semivocales y neutralización. Gn'a/. 14. R. nulas. Rodrigues (1973). 1. (1994). LUGRIS FREIRE. HÁLA. "Antecedentes medievais do 'seseo' galego". MARIÑO PAZ. "Testemuños de gheada nos primeiros textos galegos do S. (1978). 1989). Fundación Pedro Barrié de la Maza. "Un análisis autosegmental de ciertas alternancias vocálicas en el gallego moderno". GRAÑA NÚÑEZ. LOURO.C. M. M. 119-136. Coimbra. (1986). 278-287. in Homenaxe a Álvaro Cunqueiro. 1989). 141179. in R. vol. R. 3. limiar e nolas de Domingo GarcíaSabell. D.): Actas do XIX Congreso Internacional de Lingüística e Filoloxia Románicas (Universidade de Santíago de Compostela. 171-185. MARIÑO PAZ. (1998). interferencias e ouíros "pecados" da lingua galega.441-488. 51-69. J. vol. (1994). "O elemento popular no galego de López Ferreiro". in Actas do Congreso fnlernacional de estudios sobre Rosalía de Castro e o seu tempo (Santiago. 181-195. Ín Homenaje a Alonso Zamora Vicente.41. / MARTÍNEZ-GIL. Coimbra. LAPA. LAPA. Vigo. Rodrigues (1979111). 33-43. Universidade de Santiago. su origeny sus lransformaciones. B. I. (1973 2 ). C. LÓPEZ VARELA. vol.l. Lisboa. Verba. Grial. apéndices e outros textos en español. "Sobre certas alteracións do vocalismo tónico en galego e mais en 294 . XVIII. (I994b). / REGUEIRA FERNÁNDEZ. LORENZO VAZQUEZ (ed. "A variación lingüística na obra en galego de Rosalía". de Azevedo (1988). HARA. LORENZO VÁZQUEZ (ed. A Coruña. Su naturaleza.. 6. M. "Estudio acústico das vocais tónicas galegas en posición fonética normal".): Acías do XIX Congreso ¡níernacional de Lingüísíica e Filoloxía Románicas (UnÍversidade de Santiago de Compostela.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. J.L¿f süaba. Apoesía galega de Manuei Curros Enríquez. C. J. Fonética e fonoloxía va galega de Álvaro Cunqueiro". M. F. MANOEL-ANTONIO (1979). Imprenta Moret. 6. Consello da Cultura Galega / Universidade de Santiago. MARCO. Madrid. Madrid. "Algunhas consideracións sobre a Hislória do Galego-Portugués de Clarinda de Azevedo Maia". Instituto Nacional de Investiga^áo Científica. LORENZO. 195-305. 207-222. E. Vigo. A. B. (1994a). 105113. MAIA. L.

MATEUS.M. J. MARTÍN SARMIENTO. L.H. 295-303. FREITAS. (1974"). SantÍago (Ed. \r\Actasdo l Congresso Internacional da Língua Galego-Portuguesa na Galíza (Ourense. Mira (1983). Octaedro. Lisboa. (1971). El sonido en la comunicación humana: iniroducción a lafonéíica. OTERO ÁLVAREZ. Mira (1975). Aspectos da Fonologia Portuguesa. F. E. MATEUS. PENSADO. MARTINS. Ín I. Galicia y los gailegos a través de los tiempos. g/ en español y sus distintas denominaciones". Bolelim de Füologia. NAVARRO TOMÁS. J. (1996). A. MARTINS. 53. ORO. in D. (1985). Lisboa. Sáo Paulo. Revisia de Fihlogia Española. MATEUS. Queiroz. N. 211-229. Fonética. I. (1991). 1978). (19944). H. Piel por ocasiáo do seu 85°aniversário.A. Consideracións acerca da posible ínfluencia metafónica exercida por Ae/ átono final de palabra". CSIC. A. MIRAS. in Actas do I Congresso Internacional da Língua Galego-Portuguesa na Galiia (Ourense. Tübingen. PASSOS. Lisboa. "A pronúncia padrom galega: tentativa de formula^om". (1971).AGAL. (1976). Alfa. C. "O acento de palavra em portugués: uma nova proposta". d.M. R. PENSADO . Madrid. "Gueada" y "geada" gailegas. 7-102. "Regra de abrandamento da velar no espanhol. A Coruña. (1983). Mira et alii (1990). Universidade Aberta. 85-111. Compendio de gramática gallega-castellana. Fonologia e Morfologia do Porlugués. Verba. Matiual depronunciación españoia. L. A. (1992). 49-64. MARTINET. (1970).Tempo Brasileiro. Cuadernos de Estudios Gatiegos. 17.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO portugués. H. "Sobre la naturaleza fonética de los alófonos de /b. 75. Barcelona. A Lingüt'stica Sincrónica. 295 . Santiago de Compostela. 25. "Hipótesis etimológicas referentes al gallego-portugués". 1984). Barcelona.ACorunha. 28. M. "A questao da entoa^áo na interroga^ao em portugués". MARIÑO PAZ. J. T. C. Presen^a / Livraria Martins Fontes. MARTÍNEZ CELDRÁN. L.-M. J. Santiago. EÍ gaüego. 235-253. 349-366. A. 33-74.): Homenagem a Joseph M. 1984). La Voz de Galicia. (1864). E. Lisboa. / PENSADO RUÍZ. 27-44. Sá da Costa. MARTÍNEZ CELDRÁN. 87-88. MARTINET."Metafonia verbal no portugués -uma abordagem histórica". galego e portugués". Conceitos Fundamenlais da Linguística. MARTINET. M. (1970). 18. PENSADO.(1988).Anexo 21 de Verba. Verba. A. A Coruña. Teide. PEREIRA / A. 21. Elementos de Linguística Geral. Lisboa. MATA. Rio de Janeiro. AGAL. (1978"). Establecimiento tipográfico de Manuel Mirás. Madrid. H. MATA / M. Publica^oes do Centro de Estudos Filológicos. 4. (1995). "Ffuctuaciones de los verbos gallegos en -ar al comienzo de los lexemas". A expressividade nu língua portuguesa. 327-337. "Interferencias estructurales castellano-gallegas: el problema de la geada y sus causas". Sant'Anna (1989). Coloquio de vintecatro galegos rúslicos. "Estudio introductorio". Consello da Cultura Galega. M. Estudos em Prosódia. Inírodufáo á Esíüística. Instituto da Cultura c Língua Portuguesa / Consello da Cultura Galega. facsimilar: Akal. A. "Fonologia do galego e do portugués". MATEUS. Fonética. KREMER (ed. T. (1977). Edi?oes Colibri. MONTERO SANTALHA. E. MARTÍNEZ CELDRÁN.C. I. Mira (1986). (1986). Verba.63-102. J. in FR.

Agália. J. 1.293-309. A. QUILIS. Gredos. in Homaxe a Ramón Oíero Pedrayo no LXX aniversario do seu nacimento. I. QUILIS. distribución xeográfica e interpretación". El gailego habíado en ia comarcaferrolana. Santiago/Ourense. (1994). A. "Carta a don Manuel Rodrigues Lapa". (1972). 30-39. PORTO DAPENA. L. Ensayo crítÍco-Ínformativo sobre lo que debe el sistema fonético del romance galaico al fondo lingüístico indígena o prerromano. Libro de Konsagrazión. A. PRIETO ALONSO. PEREIRA / A. O Ensino. Fonética e fonoloxía PEREIRA.37-60. PÉREZ PASCUAL.223-241. 199-206. FERNÁNDEZ REI (coords. D. RECALDE FERNÁNDEZ. "Notas sobre o rotacismo ga\ego'\Agália. A. (I9901-1). (1985). (1968). . PRIETO ALONSO. J.intervocálica en gallego". D. Phonetic Symbol Guide. Grial. "Fonología de la N velar gallega". K. 201 -213. Chicago / London. 1987). A. 42. D. Cadernos de Lingua. Edi^oes Colibri."La 'geada' del gallego". W. (1910). Características principais". AGAL. 291-302. Madrid. "Algunhas hipóteses sobre a geada". in Hahlas Hispánicas: temas gallegosy leoneses. M. "Panorama das abordagens linguísticas das questóes prosódicas".431-437.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 28-32. o. 7. (1992). Moret. (1980b). Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego. A. 526-544. I. J. "O fenómeno da ditongación goianesa. "O rotacismo galego". Madrid. Curso de Fonética y Fonología Españolas. Revista de Dialectología y Tradiciones Populares. D. PORTO DAPENA. Universidade de Santiago de Compostela. Real Academia Gallega (1971). A. PRIETO ALONSO. Anexo 9 de Verba. PRIETO ALONSO. PRIETO ALONSO. 403-417. "Observaciones en torno a la desaparición de la -N. (I980a). G. Verba. Ín I. 3. PULLUM. Estudos em Prosódia. "Un sistema fonolóxico trinario do galego e unha teoría da entonación". 9. ACruña. A. 28. / FERNÁNDEZ. (1988). R. University of Chicago Press. 339-367. / LADUSAW. A. Alcalá. 1-32. BREA LÓPEZ/F. M. 19. (I967). J. 32. PORTO DAPENA. FREITAS. Thesaurus. Departamento de Filoloxía Galega/UniversÍdade de Santiago. J. D. PORTO DAPENA. QUILIS. Feixe de poesías gallegas. CSIC. RABANAL. 119-218. (1958). 15. (1988). in M. REGUEIRA. Verba. 389-402. O Ensino. Madrid. (1982). Fonética acúsíica de ia lengua españaia. "Alternancias vocálicas en los nombrcs y vcrbos gallego-portugueses: un intento de explicación diacrónica". D. Vigo. (1973). "Sobre a intona^ao do galego". "Rasgos de sustrato en la lengua gallega. vol. 2. Librería Sucesores de Hernando. Arco. A. Galaxia. (I996 . 38. J. (1991). (1994). PRIETO ALONSO. PRIETO ALONSO. RIBALTA. J. H. in Actas do II Congresso Inlernacional da Lt'ngua Galego-Portuguesa na Galiza lOurense. (1989). Lisboa. (1986). ). 467-477. POUSA ORTEGA. Imp. a en contaito con labial". X. "Modelos fonéticos e autenticidade lingiiística". Aula Magna. (1976). RABANAL. "A geada: variantes fonéticas. Madrid. 10.): Homenaxe óprofesor Constanüno Garc/tf.Grw/. PIÑEIRO. 323-325. (1973). 18/22. 39-45. 'Teoria fonológica e fonologia do galego". "As vocales átonas galegas e. MATA / M. Verba. El comentario fonológico y fonético de íexíos. I. D. 21. "Gheada e situación". Grial. (1985). según la teoría funcional-estructural de Jungemann". (1977). Teori'a v prácüca. M.

de (1987). RODRÍGUEZ CASTELLANO. M. A. Rio de Janeiro.Amiío 4 de Verba. SANTAMARINA.XOSÉ RAMÓN FREJXLIRO MATD ROCA-PONS. A. 1. RODRÍGUEZ DÍEZ. A Língua e a Cultura Poriuguesas no Tempo dos Filipes. P. Sá da Costa Editora. J. Santiago. (1985*1). Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos Históricos y Artísticos de Lugo. História da Língua Portuguesa. 53-98. MONTEAGUDO (ed. SCHROTEN. TEYSSIER. (l97Q). TABOADA. de (1918). Imp. M. (1995). VALLADARES. SILVEIRA. O Tío Marcos d'a Portela. Crítica e mtíodoloxía. Galaxia. Madrid. (1974a). 1. SemÍnario de Estudos Galegos (1933). V. Xerais. Publica?6es Europa-América. Bello. Vigo. X. Madríd. VEIGA ARIAS. A. Revista de Filología Románica. RODRÍGUEZ FER.se: notas fonético-fonolóxicas sobre as nasais". Senara. P. M. Cincel. 15/16. TORREBLANCA. VÁÁNÁNEN. "Las sibilantes sonoras del Oeste de España ¿arcaísmos o innovaciones fonéticas?". "La neutralización en fonología: neutralización y archifonema". TRUBETZKOY. Diccionario gallego-casiellano. (1965/1966). (1982). Diccionario Gallego-Casiellano. SOUSA FERNÁNDEZ. V. N. del Hospicio Provincial. P. (1988). "Cuestiones fonológicas". SANTAMARINA. F. 1980. C. 107-126. ROSETTI. 2. Gramática gallega."Novasconsideracións ó redordas orixes dageada". (1975). "Fala y-estética". Vigo. (1976:). 3-4. "La geada en la provincia de Lugo". 243249. (1980). Lisboa. 2. M. SAUSSURE. (1978). Publica^óes Europa-América. 8. Lugo. (1990). Iniprenta de Soto Freire. H. 61-108. "'Galician G'. SANTAMARINA. Sanliago. Lisboa. TABOADA. RODRIGUEZ. Anexo 15 de Verba. in Estudios ofrecidos a Emilio Alarcos Llorach (con motivv de sus XXVaños de docenda en la Universidad de Oviedo). 111-127. Sousa da (1971). A. CadernosdeLingita. 161-164.!.): Estudios de soCÍolingUística galega. (1979). Poesía galega. (19743). SANTAMARIA SANDE. de El Eco Franciscano.1917). Alianza Universidad Textos. Inlroducción al latín vulgar. (1884).S. J. Santiago. "Gramática". Gran Encidopedia Gallega. Inírodufdo á Fonética. 191-195. J. "Interpretación de la geada gallega". Universidad de Oviedo. Tuttle". 16. Principios defonología. SANTAMARINA. . J. S. Curso de lingüisñca general. Tip. (1979). A. "Afinidades lingüísticas galego-portuguesas na fronteira de Ouren. 1. Barcelona. Santiago. (1980). SANTIAGO Y GÓMEZ. Introducción a la gramática. 7. 257-280. Seminario Conciliar Central.71-81. Contextos. Ín H. Valencia. M. M. vol. (1983). 8 (7. A.6. vol. Vigo. Funda^ao Getúlio Vargas. "Aportación al estudio de la geografía dialectal: la palatalización de la / inicial en zona de habla gallega". Universidade de Santiago de Compostela. Verba. Sobre a norma do galego culto. L. Lisboa. Coruña. SACO ARCE. (1990). "Norma e estándar". C. Gredos. (1917). Boleiín del Insiituto de Esludios AsTurianos. 113-134. Fonología gallega. Fonética sintática. VÁSQUEZ CUESTA. J. Un artigo esquecido de E. (1974b). Filología de la lengua gallega. Nós. El verbo gallego. 209-222. (1863).A. (1948). (1976). Bases pra a unificazón do ídioma galego. Teide.Elementos de gramáñca galíega. TAIBO. Madrid. Madrid. (1868). A. F. B. VEIGA ARIAS. Galaxia. VALLADARES. El había del valle de Verín.(1989). Verba.

VEIGA [RODRÍGUEZ]. 11. Cuadernos de Esíudios Gallegos. 57-72. A. Lisboa. Santiago (antes: "La frontera de la geada". "Proposta descritiva das consoantes fricativas alveolodentais dos dialeclos galegos". 100. VIANA. Lugo. (1987).in O. (1986)./ri7o/og¿«. L. A. Gon^alves (1973). 677686.T. Anexo 25 de Verba.A. Estudos de Fonética Portuguesa. A. 215-217. 63-66. 301-311. (1986). 9.T. R. Verba. 39-64."Do vocalismo galego". Fonética e fonoloxía VEIGA ARIAS. ZAMORA VICENTE. (1994). 67-84. 298 . "Oí'r. Verba. 18/22.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (1993). VIDAL FIGUEROA. 153200. 7. O Ensino. ABAD FLORES etalii: Galicia ano 70. "O 'yeismo': nova barreira ante o portugués?". vol. "Marca. (1982). VEIGA [ARIAS]. 1951. 3. "Notas sobre algúns procesos reductivos de ditongos decrecentes en galego". VEIGA RODRÍGUEZ. A. "Dominancia y redundancia en fonología". (1971). VEIGA [RODRÍGUEZ|. e outros casos de o . Cadernos de Lingua. e "Geografía del seseo gallego". 1. 1952. A. (1984/1985). VIDALFIGUEROA. 13.84-95). VEIGA [ARIAS]. 5-26. Celta. A. 21. neutralizacións e relacións xerárquicas no subsistema vocálico galego". (1984). Verba. Esludios de diatectología hispánica. A. in Homenaje a Fritz Krüger. 35.au en galego". Verba. Imprensa NacÍonal-Casa da Moeda.Touca-toca". col.

INDICES * .10.

realizacións fonéticas populares etc. 1 . dialecialismos. 139 álbore 184 aquí 184 árbore albre á III III 1S4 arbre arcipreste arduo argola argullo armacén armario arrenegar arrodear arsénico as aves asobío asubío auga ausoluto aulo autor avareza avoe 111. 139 123 203 105 184 184 99 99 175 101 98 84 126. 204 101 176 138 2d 1 103 103 71 1 76 be beban bebas bebe bebera bebo beilar ben o sei 121 121 120 72 81 84 83 83 202 183 183 140 73.201 111. En letra redonda figuran aquelasque.138 109 207 82. .140 128 301 Preténdeme recoller neste índice as palabras e expresións galegas transcritas fonelicamente na obra. En letra ílálica márcanse aqueloutras que se desvian Jes.184 ben besta bíceps bilingüismo 112.203 73 alcazres a aquel 127 alcipreste a baltna 127 aldea a bauga aldeia a galma 127 alegría a miña nai 229 a nena e o neno algo 205 a onde diga algunha 203 alitates a ualma 127 127 alimpar a uauga a unha argola alleo 203 100 abadexo alma alrnacén abeledo 83 abeneiro 186 almario ábside 139 aloe ülo 140. caslelanismos.e eslándar (vulgarismos. inierpremdo esle coa flexibilidade propia dunha situación en que aínda persisten certas imprecisións normativas.141 absoluto acción 85 álxebra 100 alzar acertar amábeis achar 159 acomparar amar 98 amare acordo 80 amarelo acróstico 81 73. ambente acto 141 ambiente ambos os homes actuou 130 acuífero 128 ambos amcneiro acuoso 124 adecuou amnistía [30 ISi amor Ádega adeministrador amora 106 ademirar áncora 106 administrador anda 106 andaba ergueito admiración 140 admirar andoriña 106 106 admitir anduriña 140 antes adscrición 160 aflitivo anzol ao rei agasalleiro 100 agora 73.199 141 141 120 83 113 II í 184 114 111 180 [80 12') 113 113 100 123 avó axiña azucre badexo bailar baile baixo handil batcis bateis bateu baúl bazofia 100 100 100 109 109 163 1X6 123 212 175 186 176 86.). 199 184 77 161 103 103 126./íi/fi xensu. De palabras e expresións transcrilas alcázares 73. 184 184 94.122.XOSÉ RAMÓN FRBXÜRO MATO 10.87 apertar Águeda 183 apretar aguia 122. 125 125 100 72. 140. 123 apto aínda 100 aquel alameda 101 aquela aqueloutra alba 126. se poden incluírdentrodoestándar lingüísticn aetual.93 78 83 199 138.82 78 84 83.

138 183 108 72 123 123 123 130 108 175 75. 120 88 125 76 93. 203 chamábaua chamar chato chegan eles chegaron cheio cheira cheo chicolate chiculate chocolate cicais ciencia cinco circunstáncea circunstancia claridade claro clas clase clímax clube coarlo cóbado cobiza cobrir cociña código coitado coitelo col colchón colgar colla estoutro colle algodón colle esta colle collelas collen as flores colléndoo cóllenno cólleno colíer colleres colléronos frescos colleron os frescos colles collía coma a min 127 159 159 206 176 125 84 125 105 105 105 183 75. 108 80 80 80 139 111 183 181.211 138 181 182 111 115 27. 125 127 93.GRAMATICA DALINGUAGALEGA. 84. Fonética e fonoloxía ho boa bocoi boi boie bola bóla boliña bon boncca boroa branco brétema brétoma broa broma brulal bulrar burlar buscar ca a túa ca o teu cabelo cabo cabra cacha cadáver cadavre cadea cadeia cadela café caixa 79 85 120 113 113 96 96 96 79 186 107 73 76. 125 107 73 160 101 100 76 28. 115 302 caixón cal calcular caldo Calros Camariñas cama cambeo cámbeo cambio cambiou camiño campo canción 109 72 180 123 93 93 115 84.138 81 184 75 214 182 182 120 139 73 182 1X2 125 125 75 73 84 S4 91. 184 140 114 123 SJ 102 103 28. 109. 102 81 120 75 115 180 L80 201 204 201 SO 213 208 201 207 207 182 84 208 208 82 102 73 . 115. 159 27. 111 111 107 186 180 183 183 73 203 203 75 139 182 canda o rapaz cando cangrena canta o neno canta unha canción cantar caracois caracol caracola carballo cárcere Carlos caro carpa carro carta carzle cas casa casorio castañar castelo catedral gótica catedral calredal cauto cavo cá ce cean cego ceio célebre cen cencia cenlén centeo cento ceo cereixa cereixal cereixeira cerrar cerfar céspede ceu chamábaa 203 73 186 202 203 73. 120.72. 123 164 123 123 184 138 115 115.

XÜSÉ RAMÓN FREKURO MATO coma el coma o pan coma un neno coman come comen o caldo cotnen xamón coméronas coméronnas comestes comezo como comparar conca concencia concha conciencia construcións conta contra a luz contra a noite contra o can contra un penedo controversia COT 199 203 203 85 80 206 206 207 207 K4 78 85 'JX 93 123 93 123 176 79 203 73 203 203 cras cravo crego croa croio cruto cruz verde cruz vermella cruz cuarto cubiza cubrir cuciña cullía cumio cunca cuncha cuotaza 115. 107 79 79 82 87 83 198 84 de deán debe 19 84 181 79 deián déixaa demos dente dereito desaparecer desde desdén desexosa desexoso desñucar desparecer despois dCLI 83 102 107 125 77 125 73 78 75.96 96 181 L26 126 102 102 204 200 el ela empeño en firme encher endeusar enfraquecer engadir engolir engulir engurra enruga ensaiar ensinar enxergar época ermo 85. 184 73 138 107 81 107 160 214 168 123 102 103 dezanove dezasete dialeuto difícil difizle difteria directiva directo director 102 102 141 111 111 [60 98 140 141 direito direutor dispois domas dome domingo don dnr 105 141 102 102 122. 177 95. 176 93 93.121 126 83 161 182 ese 82. 177 114. 176 85 86 7') 129 122. 123 105 79 79 102. 80 85 175 108 esa escindir escrituras 93.92 105. 107 206 28. 176 120 160 176 103 103 183 183 79 79 79 186 [86 160 120 182 184 108 161 llll 176 102 1 76 \K. 105 120.82.83 303 . 123 corazonhe corazón corda cordeiro coro coroa corre corren corres corresen corro corta coruñesa coruñés coruto cospe cospen cospes cotobeios cotomelos cousa coutar craba crarídade 114. 129 181 181 cuotiña curo curro curuñés cuspir daián dáios dáos dazanove dazasete de amor de espiño de ouro L02 161 125 76 86 dorme dormen dormes dormir dreito dualidade dumingo durmir égoa egua 79 79 103 1(17 122 L02 103 123 77.

160 113 127 127 107 127 fluír fociño fogueira follax follaxe fonte [60 gran grande 103 143 116. Í39 gloria gnomo gnose 93 78 74 160 184 1 i') 139 80 fixermos facelo facer facere facíao fácil j'úcile faraa faraia farangulla faraua flor golpe gomilar 113 113 202 113.124 160 84 108 160 1(1! 74 77 7S fungo fuxir fere feres fuxiu Gabriel gaita gaiteiro gaivota galiña galiñola galo gamusto 138 168 127 .162 116 92 85.75 86 gándara gandra gangrena Garabiel garavata 76 76 162 76 festa fesluca fieis fieito 96 96 74 130 74 122 114 excedente excelencia exixir explicar garax garaxe gasalleiro gato 116 100 76 60.28.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Fonética e fonoloxía esmagar espantallo 73 161 fax febra 138 frecuentar frecuente 122 españois español espello espera esperanzu espírito espranza espricar esprito esquirturas 80 80 febre fecho feirón 1X3 182 83 120 159 74 freixo frco frida frouxo fuciño 83 77 108 ¡11 108 184 II 1 182 feliz felpa feltro femia 123 .162 184 externo extracto 140 140 2!. 1 3<J 183 111 III 186 107 107 116 ferísimo fennento 96 103 96 estómago estoutra ética eu eue euforia exacto exame exasperar exaxerar fero feroces 199 76 113 8o 80 102 feroz ferramenta 113 120 101 ferreiro ferro fervor 96 27.SM 120 103 85 S^ ¡82 107 guerra haberaio haberao 109 139 126 126 108 farramcnta fasllo 80 96 102 28. 161 frangulla freba frebe 183 IS2 había heroicidade 12(1 .120 27.88 197 110 83 11(1 ferida ferides ferimos 78 108 78 78 109 109 109 .86 85 grandísimo gravata groma groria gue 186 115 115 111 107 186 184 S4 109 fora fordes formenío foron fósemos fraco gueiteiro gueivota faro farois farola faroliño 3(14 l .128 1(17 esta está alto estámago este 83.< fiel fiestra filme ffo l'iro 27. 143 80 27.

104 201 76 mallo mandil mantelo mañá mar mare marelo marmurar maxinar me estremezo rncdiu) medir medo 1X1 186 75 28. 114 121 160 min minguar minhe ministro miña nai tnislura miudeza miúdo mnemotécnico modestia módico 214 163. 105 [60 IS3 229 93 176 229 138 73 93 72 103 128 127 175 76 81 115 1 03 183 183 ISI 211 211 214 la ladrón lancarao moi moíño malenconia 186 J05 . 143 120.98 74. 168 93. 122 114 76. 105 113 II í 100 105 100 200 76 102 75. 182 183 175 123 93. 127 iauga idea ideia idiotez iela iermo ignoranle imaxinar inclinado inconveniente inconvinte inda indiferente indifrenle indigno indio 125 I2S 122 126 126 176 100 184 124 124 100 108 108 176 175 10? 107 induluxencia indulxencia inferno ínfirno Ingalalerra Inglaterra inhóspito Ínimigo inmediato inmune institucionalizacións infeiro intemperie inxección inxel inzar ioulra ir Jrmáns islo é seu kantiano 176 176 107 1(17 81 100 170 176 176 105 76 98 186 175 126 langrán larchán legría len lengua linguax lcr o libro lerchán leria lesma lévaa ti levábaio levábao lévao levar lévoo eu léxico libro infantil licates limpar língoa lingua linguaxe lingüeta lingüicidio lingiiista liorta logo loita longo louvar lovar lóxico liia lugués luita luz branca luz natural luz macio Madalena Madanela magosto maio máis caro máis He daría mal de rnoitos 176 101 100 77 93 116 214 101 76 161 20] 126 126 202 27.91 77 229 102 77 73.91 186 86 93 74.87.121 67 77 77 77 77 121' 104 81 179 83 77. 123 116 122 130 I2S 93 105 71 82 183 204 1 03 123 27.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO homazo home honra hora houbera 96 96 182 87. mel melancolía mellor melón melro rnemoria menguar menistro mentres mercé merlo mestre infeliz mestura mete metedes metemos meten metes meto meu pai midir milenio 204 101 73.89 74 ialba iafma L26 126 126.

113 mor mora morcego morder mortal morle mourenza mouro movan move moven moves movo mozo alegre muiñeira muíño muito mullere mullerona mundo murmurar muxica naftalina naif néboa nego nengún neve nimigít ninguén a ten ningún niño nobelo nobrcza noce noces L05 186 92 86 101 88 [39 96 tttí número nunca o fixen nunha alborada 79 110 202 201 175 175 175 175 175 opio optar optimista optimizar óptimo orella orgullo os días das festas os nosos os outros osiño 124 Sl 81 98 Sl 83 L05 211 211 161 oso óso Ourense Ouréns ouro ouservar outro outrora ouvea pacencia paciencia padriño paisano paisaxe palla palleiro 96 96 96 115 115 ña ñácaras ñandú ñañarear s^ 141 121 199 96 75 85.88 80.71.121 80 80 79 180 85 S2 105 non as viu non aumenta non había non nos chama non o fixen nova novo DOZ 208 208 208 211 207 88 87. 105 161 160 160 76 /7 14] 81 Sl 14(1 81 81 98 1411 L03 91 100 122 81 81 88. Fonéiica e fonoloxía moito mol moles molla mollado mollan mollo Mondañedo Mondoñedo moneca monte 115.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.84 pe 183 pebre pedía 102 pedroso 96 pega ffl . 74.89 175 207 103 175 89 83 11 i 199 203 175 28.91 papel papeliño 96 i 1 -)') para este para unha provincia 203 para 108 182 parar partícula 138 partir 108 partiu 127 164 pasa 27.72 pau pavor 86 73 paxe 78.175 81 306 so 208 non a vin 120 74. 93.121 ñe ñécolas ñécora ¡75 175 17? 85 79 79 79 85 204 84 124 124 71 ñes ÍHI ñuca o libro meu o meu pai o neno e a nena obedente obediente obras observar obteni:ión obter obtuso obxección obxectar obxectivo obxecto ocasión ocio odio ollo once onda ela onda o horne onda onte opción 175 175 229 229 204 124 124 79 128 103. 127 121 113 109 109 73 180 72 pan papeis 96 71 27.

-ra o '2 S 2 1 í (J O T3 Oí) m —i rj M r* —' oo — -E £ fl cü 3 . o. S M 3 U (U O tsfl iu — \D — — VO oo o' CM m —i 00 Ov 00 S Ci.— —— r-S l ^ S „ *i CT. ü .a s — — — —HOOOO — — O Ci — — ?= 6 * .~ c c £ EE £ U OJ fü P ? S u o rt ea o.« * ü :3 -S Q. Q. o\ c ü 'HJ D.<3 . . . O. s.S¿ C i .1! ü 5? 'e *1 ^ . B a 8. a. o -o -o •2? P P P o 6Í) o ^ Si £ .3 f3 íí a> a> 5 3 3 .o" cr "3 ca n aj ^j n —i O. ^ .3 « .- P c •b T) ^j D T -C o f3 H 'rt o -O ^j u cj i> tu u S. O.

3 3 B.o o n o o C tft 3 "• C. c •n o o C 3 N P 1 to C c 3 3 O O O c c c c C. <*.O o" w p rt P o i' 3 3 -• o S Ff 3 rt n 3 3 3 l| p' c f? 3 -1 3 p 3 3" ír c | o 1 s.C?. ?r fí w — w U> \o OJ -~J OO O o 1 0 to ro * ~o ~~\ ^° í° O o O O o °° I3N O^ (ji O O OO W (O OC*-UJOOtjJOOI>JOO~-JO ro ov to oo ON i—• > —' o o i j o p o o o a o . " 1 O CT* "O ^ ?? 3" B O o o n a fí 3 l" 3 g' 33c¡ S1 *^ t 5. 3 3 3 ó' Jo X o" & W5 rí óo' o> ft X X C O £L 3 n P PO teatro soave soa silencio técnica tecnicisr temeu tamén o 8 to ON " 10 o to ' 4> ^* .J t ^ i s í —i >—• -. g E' C ^ ™ S' (Í c S.(6 f^ r^ f^ ° 3 f6 f6 3 3 O <l) P 3 P O •a o 2 -° 3 o P O Q " 3o P M *3 i-5 1/1 n- o >-» o. Cu a 5' § 1^ 1 3 Q ^ < < < T.j ^j rj <-*¿ >—« •—* *—* oo QC ^ O ^ ^O ^O ^^ J^ O ^ ^ ^y> ^ "^ ^ O IO ík Ni J> —• w Ui tft < < iuvez ixésimo •^J H~* < < < -c •< < C « P < 3 pi <. ^ f* S 2 ° o § 1 3 ^* 1 o E trubar trouxesi o J3 o. o o 6 o C Cfl U5 W. " " K) ji ^o j± Lfl L« ^D ro oo to - h3 u> Ln o OO VO Ui S ES Ui 4> ^O 3s tamenhe suspeita suficient to 4i suave o to ^j ^_. to Ln w o\ Ln ** i " 33 :errón :error (H W5 w oo 0 O O 0 Ul 65 £. 31 n 3 EL § ví ?3 5 a 3 sf "*.O O n> o » n.^ i —i r . < -c < < •s & 1 g 1 3' R c i / i v i f J V J — 1 ^ ^ 3 ~ i 3 i 33 í 35 | 3 T? g| |g-sg —í r& v ^ pj | -O 3 ps ' £ < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < < 3 5 fi n ~~ *—' u Q M-. ÍJ¡ li. Rí "—' n> P &i ^ ímonos ímoscha in a casa £& s | S ° " §' s §• § oo H— ro ro o ¿ — n: 5 O hj o^ l^ 4». . 3 & > C ÍÍ Q C 00 o o o <JQ d OP O ^ "3 w . » . 0 O O O O^ 0 0 O < < 3 3 3 -3 B._» [0 10 <Ji Os £ vo o o to 4^ W O\ -j ^j OO 00 i ü. U) O O tO N) *- N^ ^J H-* ^-J OO 00 00 ^-* OO NJ ^J -^ »—• -J ^-ooo^^J'jJWUioroOí J » 00 -— O W O J O O O O ^ t O ^ J ' O O W O O ' —• -J H-' OO U> |O oo \O OJ - 00 — oo oo c J .

212. 135. 214. 248. 45. 143. 36.233 contraste acentual 240 (09 . 247 alveolar 17. 166. 209. 44.46. 235. 35. 208. 106 ancarés 67. 48. 230. 197.65.120.239. 231 102.260 AssocÍa^om Galega da Língua alofone72. 66. 101. 151.73.2.212 165. 208. adstrato 149.277 asilábico 65 acento tonal 235 asimilación 16. 199 apócope 16. 223.133 bemolizadas 66.223 comunidade lingüística 44 contlito lingüístico 230 conflito normativo 51. 175. 123. 78.137 ceceo 164. 166. 82. 177.229 aspiración 61. 18. 213 atonicidade 71. 215. 156.121. 97.252 233.53.223 acento de intensidade 224. africada 27. 152 212. 100. acento 19. 56. español) castelanismo 99 catalán 186. 32. aproximante 27.276 119.165 chinés 233 clítico207.94 (AGAL) 56 alomorfe 201. 187. 113. 52.135. acentoafectivo228.77. 214.96. 155. 194. 231. 118.67. 74.250 cavidade bucal 48.51. 150. De materias 80 186 214 80 xa xamón xato xeito xeitosa xeitoso xente xenxiva xesuíta 161 139 199 [99 138 159 163 80 85 92 186 127 xina xogo zarrar zarzallo zreixa zucre 100 79.177 consoadoras 134. 162. 112. 143. 73.Terra 56 abertas 67.238.140.133. acordo ortográfico 56.247 201. 128.Xosé RAMÓN FRHXBIRO MATO voces vomitar vou ver os fillos voz water xa a teno xa o vin 10. 142 227.86. alfabeto 15. 194. 127. 44. 134.73. 112.68. 70.95.78. aférese 16. 96. 210. 135. 186 cadeafalada44. 161. 137. 231.74. 102. 145 alomorfes do artigo 212. 176. 115. 28. acento de altura 233. 168. 239. 70. acenlo de insistencia 228 181. 230. 112. 94. 135 consoante xeminada 239 constritivas 136. 157. 216.92. 234 167. 70.66. 101.34. 113.241 arquifonema 15. 122.98. 177. 96. 195.206. 239. 220. 275 contraste 15. 118.70. 147. 138. aglulinacións 180.118. 170.206. 270 apóstrofo 18.126. 111. 207.120. 153. 151.229. 136. 86.177.252 asimilación progresiva 110.28. acústico 42. 69. 152. 202.208 asturiano90. 207. 82. 44. 176. 274.219. 101. 18. 163.178.276 cantidade vocálíca 19.208. 213. 211 188.65.175. 103. 160.229 111 agudas66.93. 112. 135. 227.110 A Nosa.275 (víd. 270 270 asimilación consonántica 185.124 abertura mínima 66.241 castelán23.236. 232. 206. 177. 203. 198. 199. 72 abertura media 66. 193. 193.92. 125. 181. 177.206.34.36.93. 154. 143.240. 253 contexto fónico 47. 163.179. 179.229.57 conmutación 15.57.44. 196. 220. articulatorio42. 180. 121. 116. 146. 229.219. arcaísmos 53 236. 269. 240. 181.27.61.216 amálgamas 241 anaptixe 16. 178.211 aliteración 259. 55. 69. 161. 65.109. 229.256 abertura máxima 67. 93. 33.230 95. 67. 105.80 101 160 107 100 alongamento 27. 43.52.68 bilabial 27.176.118. 161 antihiáüco 125. 206. 119. 94.117. 74.

174. 186. 127.245 dialectal 12. 187.166.246. 220. 112. 249. 278. 198. 126. 246. 188. 81. 162.34.125. 54. 224.140. 202. 227. 210.275. 275. 157. 205.239 fonema 15. 127. 126. 213. 174.157 epéntese 17. 175 dialecto 69. 125. 205.113. 157.51. 239. 245. 235. 161. 228. 65. 67.186.216. 160.61. 126. 135. 148. 160. 179 diminutivos 96. 107. 270. 142.180.185 disimilación vocálica 105 distribución defectiva 177 ditongo 16.276 estranxeirismos 81. 203. 120. 219. 80. 247 fonoloxía sincrónica 42 fonosimbolismo 19. 209.110. 156. 145. 186.96. 232. 257. 76. 239. 246. 253 310 elisión vocálica 195 enclíticos213.276 fonemática 42. 34. 172. 138. 158. 83.214 fonoestiltstica 10. 246.60. 211. 18.194. 121. casJelán) espirantes 220 estilísticalO. 118.270 equivalencia acústica 186 esdrúxulas 229. 18. 171. 275. 175. 42. 234. 19. 191. 236 diérese 272. 177. 173. 276 (vid.230 fonética simbólica 247 fonética sintáctica I I . 223. 213. 122. 279 cntoación enunciativa 236. 272 fonética vocabular 193.43 fonoloxía diacrónica 42 fonoloxía expresiva 246. 179. 101. 52. 170. 271. 184. 124. 269. 115.140 ditongos homoxéneos 17. 175. 275. 166. 106. 203. 128. 171.205. 208. 186. 174. 138. 245.275 evolución fonética 35 . 125. 166. 276.84. 247. 17. 173.270 disimiiación consonántica 171. 19. 113. 277.129 dupla articulación 32 duración dos sons 239 explosivo 72. 140. 78. 101.141.230 cultismos 75.229. 202. 176.60. 92.247.124. 221. 96. 184. 108. 233. 121. 215. 240 fonémica 42 fonética combinatoria 193 fonética expresiva 245 fonética histórica 42 fonética popular 94. 104.284 estilística fonolóxica 246 estilística Hngüística 245 estilística literaria 245 estilo42. 280.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.223.171. 178. 149.232 enfraquecemento 113 entoación 19. 94. 74. 110. 129. 50. 270. 55.231. 273 diferencialismo 140 diglosia 57 dígrafos 15. 238 entoación volitiva 238 enxordecemento 49. 197. 117. 185. 232. 102.199. 85. 215.230 disimilación 16. 174. 168 diacrónica 31. 167. 281.178. 233 ditongos decrecentes 17. 154. 224. 180.252. 158. 178. 249.42. 183.259 fonotáctica 220 francés 23. 129. 144. 197. 220.199. 233. 59.154.298 fechadas 66. 223. 233. 129. 240. 193.121. 196. 128. 102. 195. 240.275 expresividade cero 246 fala (parole) 41 falapopular98. 98. 174.146. 51.35. 194. 124.61. 170. 76. 237 entoacíón exclamativa 238 entoación interrogativa 237.215. 122. 124. 223.296. 243. 239. 124. 119. 209. 108.233 español 9. 118.214.148. 91. 147.258. 126.81. 150.100. 171. 34.104.62. 137. 216. 175. 67.136. 180. 123.105. 193. 230. 98. 228.120. 206. 105. 58. 97. 136. 111. 101. 127. 90. 23. 136. 214.214 dentalización 206.276 fonoloxía da frase 42 fonoloxía da palabra 42. 182. 200. 83. 164. 269. 165. 85. 220. 116. 113. 57. 165. 130. 199.215 dialectalismo 122. 273 ditongos crecentes 17. 181 despalatalización 163. 224.149.108. 181. 197. 144.152. 136. 16. 142.232 curvas melódicas 235 denta!27. 193. 212.91. 124. 52. 228. 12. 118 eufonía 18. 120. 214 deslabializadas 66 deslateralización 18. 121. 161. 215. 107. 245. 212. 36. 227. 246. 194. 106. 232.126. 248. 134.72. 214. 119. 33. 77. Fonética e fonoloxía cordas vocais 48.227 correspondencia articulatoria 247 crase 79. 99.165. 228 fricativas 50.

183. 36.236.42. 121. 54.156.170. 145. 55.77. 115. 205.48. 35. 140. 240 letras 10. 199 galego común 9.186. 162. 37. 246 Galaxia (editorial) 36. 210.259.128. 51. 69. 186. 37 linearidade 43 lingua (langue) 41 lingua abstand 58 lingua ausbau 58 Iinguaescrita9. 167.44. 50. 58.135.127. 150. 186. 235. 126. 55. 197.61. 121. 61.67. 183.248 graves 66. 162. 67. 17. 102. 214. 169.211. 239. 219. 164. 124.62.32 grao de abertura 66. 194.45. 11. 212.214. 104. 154.239. 195. 142. 161. 114. 200. 106.276 lingua oral 33. 15.277 grafoestilística 20. 208.275 inflexión 91.81. 183. 231 galego exterior 86. 102. 116.258 lituano 233 lugar de articulación 69.233. 169. 121. 179. 123. 239.152.174. 211. 150.232. 55. 36. 258 latín 23. 163 galego central 92.208 interrogación ratificada 238 iotización 181 italiano69. 184.159.111. 178. 60. 147. 209. 193. 171.60. 255. 213. 215. 34. 158. 227. 68. 140.54. 162.245 lingüística sincrónica 31 líquidas 18. 42. 148. 137. 189. 179. 149. 68 labiodenlal 17. 103. 147. 188. 15.155.135. 284 gramática 3. 163. 98. 119. 35. 138.231 hiato 17. 228. 188. 155. 167. 117. 203. 77. 169.223. 193. 178.207. 199. 68. 32. 134.151. 135. 179.178.108. 182.50.214. 57. 229. 84. 179.53. 235. 231. 28. 49. 223. 231. 297 gramática normativa 31.154. 139. 94. 107.44. 103. 169 galego moderno 36.231.237 galego oriental 120. 104. 78.43.150. 160. 152. 194. 93. 139. 10. 120. 153. 188. 134. 159.277 lingua literaria 10.176 laterais 18.155. 166 galegomedio51.176 gueada 144. 36. 182. 195 galego antigo 62. 116. 62. 60.56. 102. 168.277 inglés23. 183.257. 174.232. 27. 193. 146.18. 103. 61. 135. 230. 104. 166.113. 251 Grial (revista) 55 grupofónico 19.206 labializadas 66. 91. 67.159. 160. 205 galego popular 52. 181. 182. 184. 280. 232 gheada 12.80. 143.93. 261 Idade Media 49. 163. harrnonía imitativa 267. 172. 142159. 73.178. 152. 204. 140.231 galego occidental 168.94. 5. 56.170 galego protoestándar 52 galego-portugués 162. 9. RAMÓN FKEDÍEIRO MATO fronteira silábica 177. 197. 60.216 línguas bielaboradas 58 línguas intensivas 234 linguas tonais 233 língüística 9. 205. 140.27. 220. 60.250 iabialización 16. 115.180. 36.223 grupos cultos 98.272 hiperenxebrismos 53 historia externa 35. 119. 208. 35.239 función distintiva 42. 162.240 gramática descritiva 32. 55. 104. 49 homeoteleuto 259. 59. 268 harmonización 16.220. 160. 153.54. 185. 90. 269. 173. 32. 214. 136 gorgia toscana 154 grafía 11. 138. 125. 53. 173. 150.156.91.49. 137 31 I . 86. 213 interdental 17.175. 99.134. 194 imitación sonora 246 implosivo 72. 187. 127. 184. 208.105. 140.54.219 Instituto da Lingua Galega (ILG) 27.275 Ilustración 50. 119. 196. 67. 214. 283.280 lexicoloxía 32. 31. 166. 176. 183. 70. 140. 31. 92. 179.275.214 interdialectal 52 Ínterferencia 51.Xosf.180. 148. 181. 212. 122. 252. 170. 199. 229.157 296 galego enxebrista 52 galego estándar 52. 106. 33.215. 194.134. 122. 51. 234. 34. 151. 106. 144.61. 193. 177. 107. 125. 41. 113.205. 154. 163.237. 115.121.275 glides 119. 236. 220. 184.240. 71. 23. 123. 110. 59. 72. 144. 172. 206. 238. 220. 160.276 grupos consonánticos 17. 166. 124.202. 177.62. 144. 187.128. 228. 164. 233. 102. 233. 153. 36 gramática hislórica 37.215. 11. 136. 108. 232. 178. 54. 33.

275 portugués23.270 pareltas homógrafas 86 pares mínimos 79.168.55. 222.49. 174. 206.159 oralidade 43 ortografía 15. 163. 137.71. 118. 179. 122. 161. 195. 150.53. 50.281. 94. 249. 126. 88. 54. 59. 175. 28.97.271.227 prótese 16. 27. 240 oposición privativa 45.233 patrimoniais 76.121. 135. 67. 120. 74.188 palatalización 16. 188 oclusivo44. 118. 281.159 onomatopea 19. 127. 162.137. 164. 52. 175. 174. 139.221.41. 183. 55.67. 87. 247. 129. 84. 178.235 312 polaco 69 polimorfismo 33. 255. 82. 130. 239. 175. 264. 107.230 pada!48.179 nasalización 27. 70 posición dos labios 66 posición explosiva 138. 229. 181. 87.49. 117. 223.68. 71. 60. 46 oposición paradigmática 65.193. 256. 139. 114. 75. 209. 177. 221. 91.231 nasal velar 18.271 pausa 113. 133. 94. 102. 156.102.233 prepalatal 17. 69. 134.121.252 monema 43 monolingüismo 156 monosílabo 200 montenegrino 69 mora 228. 135.46 oposición constante 33. 81. 176. 122. 36.103. 214. 223.96. 135. 71 neutra1izábel45. 142.246 norma oficial 58 normas27.82. 130. 247.96.98. 51. 155. 35. 102. 230. 194.234 metafonía 12. 71.98. 119. 220. 49.229.43. 175. 168. 228. 177. 233. 47. 206. 112. 238.177. 160.144. 168. 138. 231. 118. 159. 86.276 posición da lingua 66.134.280 oxítonas 113. 215.68.250. 175.94.54. 232.166 palabras átonas 229 palabras expresivas 247 palabras tónicas 229 palatais 45. 123. 134. 176.224 maxilar 48 mediopalatal 28. 178. 57. 46. 240 prosodia34. 164. 224. 168.267 onomatopea accidental 263 onomatopea lexicalizada 266 oposición büateral 45. 165. 106. 37. 66.270 pseudogaleguismos 53 . 70. 32.88. 229. 167.137.58. 56 núcleo silábico 65. 165. 57.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.91.178. 108. 61. 58. 53. 180. 159. 252. 120. 187. 163.67. 166.36.273 morfosintaxe 9.219.223 postónico final 16.231. 94. 183. 86. 109. 119. 167. 163. 90. 153. 16. 36.181. 137.230. 174. 171. 177. 187.223 posición implosiva 46.222. 111.36. 138.178. 92.35. 160. 179.92. 232 parágoxe 16. 167.224. 34. 178. 122. 62. 167. 162.100. 219.66. 182. 113.161. 122. 16. 91. 166. 28. 154.282 marxe silábica 93. 53. 147. 134. 54. 125 primeira articulación 43 proclíticos 229 proparoxítonas 76. 179. 137.116.59. 168. 246. 220. 139. 166. 109.150. 111. 228 paronomasia 262 paroxítonas 76. 123.113.233. 121.144. 223 posnuclear 93. 128. 167. 55.35.182. 49. 177. 133. 173.82.232. 75.178.223. 1 1 1 .183 minúsculas 282 modo de articulación 68.162. 240. 122. 56. 170. 239 morfema24. 46. 180 melodía 19. 232. 83. 37 músculos depresores 48 músculos elevadores 48 nasais!8. 258 nasal trabante 12. 34.99. 52. 111 potencial expresivo 19. 109.82. 120. 74. 112.232. 166. 72. 164. 246.238 obstruíntes 17. 164. 109. 89. 77. 231. 140.271 prosodema 228. 119. 206. 120. 109 oposición proporcional 45 orais 45.233 morfoloxía 9. 114.221.114.163 pretónico 16. 167. 282 normativa de concordia 36. 109 neutralización 15. 160. 184. 182.136. 230. 68. 67.81. 134. 36. 59. 89.178. 172. 177.98. 173. 127. 239.221. 112. 161. 188. 231 metátese 18. 35. 168. 171. 112 postónico interior 16. 45 oposición isolada 45 oposición multilateral 45. 136.136.74. 173. 56. Fonética e fonoloxía maiúsculas280.232. 259 prenuclear 94. 213. 140. 136. 49. 248. 258.96. 50. 49. 179. 60.180. 103.154. 143. 50. 58. 73. 134.

167. 240 semántica9. 60 transcrición fonolóxica 60 transferencia sonora 247 trazo pertinente 45. 164.53 tautosilábico 139. 227. 188.97.49. 69. 276 simbolismo fónico 247 sinais de puntuación 278. 78.134. 47. 214.96.91. 183. 83. 71. 232. 109.119. 185. 167. 102. 134. 163. 134. 170. 168 seseo explosivo 164.XOSÉ RAMÓN PREIXEIRO MATD queada 154 radical 24.65.266 sons consonánticos 15. 87. 112. 164. 142. 46. 81. 107. 239 toponimia 35.60.170. 247. 59.271 sinérese 272 sinestesia 247 sintaxe9. 162.276 realizacíón fonética 12.136. 220. 168.172. 112 semipalatalizado 161.48. 77.127.68. 167. 161.168 seseo predorsointerdental 164 sibilantes 18. 155. 186. 157.20. 179.227 timbre 12. 140. 60. 165.82.183 variantes combinatorias 48 variantes fonéticas 15. 69.70. 139 trazo redundante 70 trazos prosódicos 68. 101.208. 184 semifechado75. 163. 153.221. 171.36. 173.174.66.84. 165. 201.222 unidade entoacional 234 vacilación entre líquidas 18. 208. 142. 264. 178. 101 transcrición fonética 12.219.272 síncope 16.44. 162 sistema fonolóxico 42. 206. 169. 17. 166. 65.32. 184. 135. 136.279 Rexurdimento 10. 57. 35. 33.214.241. 171.246. 57. 68 regras de acentuación 19. 249 sílabalibre91.74.98.231 sandhi 18. 94. 228 sílabas tónicas 224. 143.94.125 Real Academia Galega (RAG) 27.181. 122.167.135. 172. 103. 136. 80. 152. 184 rotacismo 136. 83.37 sistema consonántico 17. 162. 168.77.71.171.166.178. 137.128.231 recorrencia por dupücación 265 redondeadas 66.224 sílabas átonas 224.74. 236. 169 supradialectal 52. 177. 167.274 subsistema 70.78. 225.252 resonancia nasal 67. 153.246 ton 19.166.164. 151. 211.188.35. 246. 43.193 secuencia fónica 45.133.173. 165. 55. 165. 168.276.150. 248. 65.256 signo Iingüístico41. 213. 181.102. 78.171. 259 sistema seseante 163 sistema vocálico 15. 72. 241 313 . 125.12. 233. 92. 114. 245 tonema 235.84. 116.27. 168. 18. 270. 180.275 seseo implosivo 140. 60.51. 167.280 tritongo 130.96.131. 1 1 1 . 134. 56. 166. 162. 151. 120.259 representación fonosimbólica 248. 279 sinalefa 195.48.259. 71 subsistemas de sibilantes 18. 163. 73. 165. 63.66. 165. 107. 104. 54. 119.227. 121. 168. 94. 180. 118. 175.47.211 sonoro44.60.85. 162 sistema fonético 94.51. 154. 133.101. 73. 93.214 seseo predorsodental 163.95.219. 80. 142.51.144. 35. 206. 72. 94.128. 223 seseo apícoalveolar 163. 169. 110. 162 segunda articulatión 67. 88. 115 semiaberto 74 semiconsoante 119 semicultismos 138. 112. 248. 53. 28. 135. 56 reintegracionista 55. 237. 127. 44. 27.230.18. 153. 223 tensión 48. 68. 117 sistema vocálico cuadrangular 69 sistema vocálico linear 69 sistema vocálico triangular 69 soantes 17.223 sílabatrabada72. 161. 230. 228.94 subsistema tónico 16. 254 sonorizado 160. 79. 181. 134. 56 rendemento estilístico 249.258 son 15.231 velar 18.34. 154. 232. 48.233 regras ortográficas 35 reintegracionismo 55. 227 trazos suprasegmentais 19. 259 sons vocálicos 15.169 subsistema átono 16. 258. 139.93.32. 255 resonancia suplementaria 67 reticencias278.240 séculos escuros 50. 103. 238. 122. 176. 138. 179.43. 211 semivogal 27.204. 93. 70. 72. 166. 139. 119.

119. 90. 170. A.147. 183.etalii 33. 239 Carvalho Calero. 181. 196. 183.232. L. 78.214 velarización 73 velarizado 180. 154. 33 Cabanillas. 116.100. 163.35.134. 115. 170. 164. 251 vogal central 27 vulgarismo 148. 189. 115. 162. 28.Rosalíade 52.112. Guilherme de 255 Alonso Montero. 195 vocalismo postónico 16. 254. 137.46. X. 202. 265.257 vibrante múltipla 18. E. 212.139. 145. 157. de Lindley 32.236.232 Costas González. Ferreira da 32. 237. 186. 144. 104. 32. 108. 287 Cámara.148. 181. A.258 vibrantes 134. 33. 102.73. 54. 121.258 vocalismo átono 16.245 Barbosa. 88. R. 158.233 Álvarez Blanco. 248. 195. 109. 112. 287 Álvarez Ruiz de Ojeda. 33. 171. X.214. De autores Abuín González. 273. 180.102.107. 212.X. 137 vibración 135. 127 Alvarez Blanco. 97. 108. 233. 137.278 Cintra. 148. 110.266 Castaño. 277. 119. 72.250 Crecente Vega. 159. 72. 147. 294 AzausteGaliana. 97. 178. 111. 142.85. 182. 117. 32.162. 162.240 Couceiro Pérez. 119. 153.87. 263 Carballo Calero. 171 AlvarÍño.233 Álvarez Cáccamo.178. 106. 37.148. 145.165 Cotarelo Valledor.224. 157.100. 195. X.A. 92.233 Cornu. 87. 206. 272.41 CostaCasas. 36. 53. 151. 136. 184. 152. 144. 174.274. 270. 67. 68. M. 170. 142.X. J. 173. 171. 201. 154. R. 148. 183. 278.233 .119.305 Almeida. A.X. J.98. 174. 55.271 Cunha. 137. 111.240 vogais medias 66. 105. 180.92 vogais altas 239 vogais anteriores 250 vogais baixas 239 vogais breves 239 vogais longas 68. 197. 161. 185. 82. 206. 175.232.43.78. 147 Brea. 119.265.233 Barros. 178.275. 82. 107.220.212. 33 Ares Vázquez. F. 212. 181. 174.293. 180. 116. 181. 102. 230.90. 36 CostaCasas. M.231 Cairil. 91. 105. 183 xaponés 69 xordo 52.83. 91. J.98. 177. 150. 173. 119. 169. 150. 178. 125.220 vogaís posteriores 239. 176.62.44. G. 171 Bally. 35. 212.174. L.33 Coseriu. 193. 282 314 Castro. F.53.X. et alii 33. 208. 253. C. 33.71. 197. B. 174. 71. 239. R. 73. 115.261 Castelao53. 135.86. 252. V. 183. 202 Alonso. 136.266. 231.95. 209.274 103. 181. 117.94 vocalismo tónico 72. 150. 96. C.D. 263.277. J. 117.240. E. 264. 200. 95. R. 170. E. 33.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 182. 166. 125 vocalismo pretónico 16. 255.127.Y. Morais 119. 219.206 veo do padal 66. 34. 36. 162.174 CouceÍro FreÍjomil. 117. 198.211. J. 170 Carvalho.282 Botana Ferreiro. 245. 258. 165.153. 171 Alarcos Llorach. 215. 183. 97. 98. 125.187. 100.219.Ch.144.93.257. M. 293 Braga. 74. 238. R.211.167. R. 163. 185. 74. 114. H. 209. 256. 136. 208. 75. 52. 163. 89. 119. 82. 94.T. 210. 236. 160.241 Carré Alvarellos. 143. 141.128. 181. 109. 260. L. 54. 179.229. 208. 210.97. 114.54. 126. Hercuiano de 263. 116.257 vibrante simple 18. 28. Joao de 50 Blanco-Amor. 207. 206. 229. 117. U.277. 73.36. 45.174. 135. 168. R. 125. 135. 113.J. 170. 182. Fonética e fonoloxía velarización 177.264. Mattoso 31. 95. 142. 118.

210.279. 141. 53.258.147. de la 53 Jakobson.P.A. 111. 145.162. 265. 252. 264. F. 111. 116.205. 135.247 Martínez Celdrán. 89. 107. J. 198. 83. 145.86.172. 85. 149.107. 211. 146. 202. 163. 53.174 Gleason. 151. 111. 246.52 Montero Santalla. J.92.170. 157. 204.95 Hugo. 258. 150.H. 283. 102. 141.67. 143. M.276 Maia. 275.220.M. 123. 163. V. A. 271. 172 López Varela. Mackenzie. R.B. 262. 249 IglesiaAlvariño. A. 156 Fernández Neira. 169 González Refoxo. 199. 253.283 Fole. 172 Lapa. García Barros. 206. 266. E. 144. 109. de 50 Meigret.234. 239 Martínez Morás. 107. 139. 87. E. 205. 172. 113.212. 141.108.156 Gómez. P. 104. Sant'Anna 245. 99. J.261. 182. 186. 186. 233.A. 47. 61. 123. 105. C. 107. 171. 109. 173 114. 42. X.230 Lyons. 213.221 Hara. 252. 252 Lugrís Freire.93.134. 115. F. 183. 84. R.32 EntwistIe. 166. R.272.245. 209. 256. E. 257. M. 87. J. 179. 27 Lamas Carvajal.277. 169. 254. 35. 220. 115.45. 196. 172. 134 Gómez de Ortega. 67. 122. 151 Fernández Laje. 161. 89.Mirall9. 97. 77.234. Rodrigues 55.277 García de Diego. H. 213. 50. 126.233 Medici. 182. 53 Martínez-Risco.136. 207. 172 Mariño Paz. 219.A. 229.267. 288 Martínez Salazar. M. 207. E. 134. 153. 162.265. 260.109. V.H. 166. 53. 98. 106. 183.287 Ferreiro. 37. 195. 150. A. Joseph A.F. 146. 157.230. M. 105.277. 152. 184. 106. 36. B. 96. 228.283 Marco. 115. 59.50 Mendes. 203. 195. 253. 186.W.270. 110. 105. 154.211.198. de Azevedo 162. 1.102. 56 315 . 144.J. 53.108. 33. 202.239 Manuel Antonio 158.205. 172 Lorenzo. M. 255.120.178 Malmberg.A.74. 114. 261.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAKJ Cunqueiro. R. 114.103. 101. 161.A. 154. 93. 152.199. 145. 36 Grammont.H. 121. 126. 250. 166. 205.194. 201. 234.M. 50. 235. 232. 199. R. 276. 104. 170.C. 152. R.¡73. R. 266.172. 258. 282 Dom Dinis 248 102. 264. 110. 212. 259. 269. S. 151.J.A. 95. L. 113.A. 185.235 Ferreiro. 184. 219 Freitas. 121. M. 102. 123. V. 49. 1. 146 Martinet. 171. 183. 224. 111. 140.92. 193.75. 163 Louro. 42. 35. 212.205. 259.275 Monteagudo Romero.283 Iglesia. 179. J. 123. R. A. L. C.G. 173. W.79. M. 52 Fernández. 33 Martínez Pereiro.166. 149. 247. 91. N.260. M. 54 Martins. 67.174.119. 34.58 Ladusaw.204. 33.276. D. 177.91.240 Ercilla. 49. 152. 53. Fouché. B. 247. 151. Murilo 247 Menéndez Pidal. 34. 186. 152. 57. 114.198. 199.135. 123. 47. 173.144. 104. 142. 163. 178. 115. M. 189. 196. 205. 157.219.201 Femández Salgado.262 Curros Enríquez.269. 198.295 Freixeiro Mato. 100. 170 Fernández Rei.281 Cuveiro Piñol. 249.89. 122. 228. M.177. 271 Leiras Pulpeiro. 200. X. 205. 209 López FerreÍro. 211. 93. 148. 77. C. 157 Dieste.196 Há!a. 153. 205. 207. 184. 58.54 González González. 147. 36. 164. F. 33. 35 Mirás. 130. 203.278.272. 262. 145. A. 35. 145. X. 73. 171 Maia. 93.238 Mateus. I. 119 HualdeJ. 186. 91.173.212. 249.184. 124. 185. 122. 103.90. M. 171. 153. A. 106. 10. 125. 210. 143. 227. 219 Grafia Núñez. 154. 43. 166. 107. de51 Fernández González. A.213 Martelo Paunián. 259. 144. 125.246 Kloss. 37. 80. 258.

182. 288. 254. 172. 165.55. 158. 103. M. 210. 207. 143.106. Z. L.213 Saussure.223. 256. 145.34. 179. 177. 97. 194. D. 230.156. 47. M.A. V. A.93. 235 Rábade Castiñeira.V.V. 35. 51. M. 212. 263. 195 Sobreira.258. . C. 202.52. A.240 Salinas Rodríguez. 153.178. 210. 239. 248.35. 258. 163. 254.178. R.A.53.153 Teyssier.K.G.93 100. 61. J. 67 Pintos. 298 Pullum. 184. 198. 150. 196 199.M. 109. 116. 195. 186. 151. 198. 157 Navarro Tomás.121.178.156. 202. 147. J. P. D.71. A. A. 157. 219. 184. 58 Murguía. 55.105. 154 Torrado. Gon^alves 96.A.269. 151. 209. C 36 Rabanal.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 246 Pousa Ortega. J. 41. 113. 166. R. 199. 272. 213 248. de31. M. J. 136. 227. 154. 250. X. 151 Silveira. 154 Pereira.A. 189.70.72. Fernáo de 50 Oro.F. 153. 156 Vázquez de Neira. 152.M. 122 126. 147. 185. 125. 210. 300 VÍana. 246 Schroten. 204. C. 146.165.X. 282. 81. 230. 182. 256 Pérez Pascual. 173 183. 178. 279. 36 Muljacic.271.297 Pensado Ruiz. 35 Sarmiento de Acuña. 155. 146.C. 153.J. 117. R. 250. 145. 114. M. 110. 211. 267. 194.263 SacoArce. 157. 90. J.181 Viqueira. 104. 151 164. 114. 269. 104. 152. 266. 90.de50 NoriegaVarela. de 33. 163 Sarmiento de Sotomayor. E. H. 104. 279. U. 99. 143. 121.147.230 Vidal Figueroa. S.67. 146.W. 249. 141.A.284 Piñeiro.96. 177. P. C. 144.89. 247. X. 108. 202 Sánchez Iglesias. 252. 254. A. A. 183.X. 144. A. 173. 51. 260.105. 50.95.78. 53 Zamora Vicente.272. 144. 169. 281 Santamaría Sande.J. 184. 91 Prieto Alonso. J.C. 180 Nebrija. 253. Sousa da 193.69. 148 Santamarina. 247 251.240. 203.230 Vásquez Cuesta. 153.107. 266.156 Pensado.279 Otero Álvarez. L. 119.42. 177 99.58 Pondal. 280. 87.34.33. Fonética e fonoloxfa Morán Fraga. 36. 179. 183 VaIladares. 3 16 . 203.283. 194.112.221. 119. 196. 27. 182. 157 Regueira Femández. 202. 172. 282.263.241 Veiga Rodríguez. 201. J.212. 197.53. 166. 182. 254. 164.280. 233. 151 Recalde Fernández.169.98 Otero Pedrayo.270.R.77.53. 186.288 Oliveira.52. 36.43. 159.202 Taboada.206.33. 45. 268. 257. 51 Sarmiento. (Conde de Gondomar) 50. 297 Novoneyra.100. 155. 100. 154.121. G.I.255.241 Porzig. 115.87. 151. 117. 159.177. 47. 105.69. Martín 178 Trubetzkoy. 27. 50 Veiga Arias. 75.157 Pereira. 122. D.101. 282 Ribalta. 193. 209.111.220. F. 219. 151. 169 Passos.V. 172. 257 260. 261. 211. 53.53.246 Vaíinánen. 155. 120. 283. 144. 53. 172.235 Pérez Ballesteros. 258. 259. 91. 115. 151. 171. 267. 53. 249.125. 195. 258. 184.228. 280 281. A. 251. 144/145.C. 154. 262.279 Roca-Pons. 245.284 Rosetti. 112. 249. 109. T.43. 123. 35. 52. 153. 102. 227 Rodríguez Fer. 251. 260. 149. 271 Risco. 62. 124. 83. 221 239. 145.52. 101.109.27 Quilis. 196. 74. 108.88. 232 Reixa. 208. 261.171 Santiago y Gómez. 257. 212. Fr. A. 201. 109.46. Fr. I. 123. 150.266.299 Taibo. 50. 70. T.151. 205 207. 154. 271.M. A. 105. 209. 259. 33. 11.273 Porto Dapena. N. 146. 105 106 107.47.157. A. 139.202. 253. 170. 124. 157. 78. 144. 275. P. 255. 205.

ISBN 84-8341-060-5 9"788483"410603' JNIVERSIDADEDACORUA Servicio de Bibliotecas .