You are on page 1of 730

Dfl LIRGUfl GfllEGfl

nORFOSinTflXE
XOSE RAMÓN FREIXEIRO MATQ

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA
MORFOSINTAXE

I1

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA
n
MORFOSINTAXE

XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO

ED IC I ONS AHOSATBUIA

2J edición: seiembro 2006 © Xosé Ramón Frcixeiro Malo © PROMOCIÓNS CULTURAIS GALEGAS, S. A. Rúa do Príncipe, 22. 36202 VIGO ISBN-10: 84-8341-061-3 ISBN-13: 978-84-8341-061-5 D.Legal: 244530/06 Impresión e acabamenio: Norprim Artes Gráficas S. A. 4780-583 Santo Tirso - Portugal

PRESENTACIÓN

XOSÉ RAMÓN FROXBRO MATO

Para completarmos o proxecto de Gramática da Lingua Galega en que viñemos traballando nos últimos tempos, sae do prelo agora este volume de Morfosintaxe que, como número II da serie, vén encher o oco deixado entre a Fonética efonoloxía (vol. I) e a Semántica (vol. III). Aínda pretendendo sermos coherentes co proxecto e co seu formato, a diferente entidade de cada unha das partes desta Gramática obrigounos a solucións por veces dispares. Por unha parte, o feito de que tanto a fonética e a fonoloxía como a semántica non fosen obxecto previamente dun estudo monográfico de conxunto na lingua galega levounos a tentarmos profundar o máis posíbel nestas materias, na procura de cubrirmos as necesidades existentes no momento da maneira o máis exhaustiva posíbel, dentro das lóxicas limitacións a que estamos suxeitos. Mais, por outra parte, a case que inabarcábel amplitude da morfosintaxe e o feito de dispormos xa en galego de gramáticas actuais centradas nesta materia, xuntamente coa necesidade de equilibrarmos o proxecto editorial, obrigáronnos a estabelecermos algúns límites na extensión e, en consecuencia, tamén a cenas prioridades. Máis unha vez, e neste caso aínda con maior motivo, queremos deixar constancia da nosa débeda con toda a tradición gramatical galega, de que nos declaramos continuadores, e moi especialmente queremos facer mención expresa da Gramáüca Galega (Álvarez et alii, 1986) e da Nova gramática para a aprendizaxe da língua (Costa Casas et alii, 1988), obra esta que tivemos moi en conta canto aos seus postulados teóricos, renovadores e modernizadores do discurso gramatical galego. A existencia destas dúas obras condicionou en boa medida a realización deste volume, tentando no posíbel comple(men)tarmos, máis do que reiterarmos, os seus contidos. Neste sentido, procuramos prestar unha maior atención a aqueles aspectos máis peculiares, ou máis necesitados dun tratamento específico, da morfosintaxe do galego, como por exemplo o dativo de solidariedade, o infinitivo flexionado, o infinitivo xerundial, o futuro de Subx., certas perífrases verbais, a pre-

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

10

senza da preposición a co CD etc., deixando máis nun segundo plano aqueloutros aspectos que non presentan tal singularidade dentro das linguas románicas ou que, ao noso entender, non requerían a mesma atención por entraren máis no ámbito da lingtiística xeral e por conseguinte seren accesíbeis por outras vías. Desta forma, non entramos a fondo, por exemplo, na discusión teórica das categorías gramaticais nin no estudo dos diferentes tipos de enunciados. Mantense, iso si, e inclusive se intensifica pola natureza da materia, o recurso constante á lingua literaria para a exemplificación e a atención á estilística, tanto por bebermos nunha fonte de saber lingüístico da máxima importancia como por desta forma rendermos tributo de homenaxe aos nosos autores e autoras xa clásicos, apoiándonos de paso na autoridade lingüística que representan, tanto por os seus textos constituíren documentos de información de primeira importancia, como por eles mesmos teren levado a cabo, con grande esforzo persoal e sen outras axudas, un intenso labor de investigación e de recompilación do extraordinario tesouro da lingua popular. Certo é que isto presenta algúns problemas ou inconvenientes derivados das circunstancias históricas por que pasou a nosa lingua. Un moi importante é o de vérmonos na obriga, por fidelidade textual, de reproducirmos todas aquelas deturpacións lingüísticas que a secular interferencia do castelán foi deixando no galego cando queremos documentar as formas e expresións autenticamente de noso, pois se ben que nos autores clásicos xa desaparecidos achamos todas aquelas características que constitúen o cerne da nosa identidade e especiñcidade lingüísticas, ben certo é tamén que ao seu lado van aparecendo todos os estigmas da bárbara castelanización. Mais o carácter con que naceu esta gramática e a formación lingüística dos seus potenciais lectores posibilitan que iso non sexa óbice para consagrarmos autores da categoría de Rosalía, Curros, Pondal, Castelao, Otero Pedrayo, Blanco-Amor, Cunqueiro e tantos outros como os mestres da lingua que realmente foron, xunto coa voz anónima do pobo transmitida pola literatura popular e por eles mesmos. Ben certo é tamén, e queremos subliñalo moi expresamente, que na selección de exemplos e na escolla de determtnadas formas lingüísticas utilizadas por eses autores, a que acudimos a modo de exemplo e xustificación, dado igualmente o secular polimorfismo que veu caracterizando a nosa lingua escrita, nos deixamos levar polas nosas propias e subxectivas conviccións e opcións lingüísticas, aceptando segundo elas unhas formas e desbotando outras no momento de implicitamente irmos conformando o noso modelo de lingua estándar a través dos textos literarios. Desta forma, e por último, dentro da liña normativa en que esta obra se vén desenvolvendo, mantéñense nos diferentes paradigmas gramaticais certas duplicidades que, sen obviaren a forma do estándar oficial, ofrecen outras alternativas reais existentes tanto na lingua falada como recollidas na nosa tradición literaria e gramatical (inclusive tamén normatívizadora), sempre na procura desa desexábel aproximación ao portugués, para nós cada vez máis necesaria.

XOSÉ RAMÓN FROXEIRO MATO

Asumindo como asumimos que o galego precisa dunha única norma e que a actual grafía oficial do galego é fundamentalmente a castelá, sen a considerarmos adecuada, seguímola en liñas xerais, coa esperanza de que pola vía do consenso, a única posíbel, un día entre todos a poidamos modificar para a facermos máis nosa e auténtica. Procuramos tamén neste sentido sermos coherentes cos volumes I e III desta gramática, xa publicados. Mais, aínda así, a nosa propia aprendizaxe e reflexión ao longo do traballo desenvolvido levounos a algunha pequena adaptación ou modificación, basicamente no tocante á representación como unha unidade gráfica de talvez, decontado etc., por transcender da simple cuestión gráfica ao afectar a propia configuración e clasificación das palabras, tarefa que, do punto de vista morfolóxico, aquí levamos a cabo. Segue, pois, este volume na liña de ofrecermos máis un contributo ao debate lingüístico, aínda necesario, e de facer propostas orientativas sobre a defínitiva conformación dun modelo de lingua común e culta que garanta o futuro do noso idioma. Só agardamos, con esperanza, que tal empeño teña algunha utilidade. A Coruña, marzo de 2000 NOTA A SEGUNDA EDICION Cumpridos xa os seis anos da aparición deste volume, faise agora conveniente a súa reedición revisada. Mantemos, porén, a presentación precedente por responder aínda moi ben ao espírito con que foi concibido, a pesar das mudanzas lingüísticas producidas neste período. Nela anunciábase tamén o final do proxecto gramatical en que a obra se insería, mais con posterioridade aínda se incorporou un novo volume sobre gramática do texto, alén dun manual. Como dalgunha maneira se suxería nesa presentación, a posibilidade de consecución dun consenso normativo, longamente desexado e mesmo procurado, comprometianos no acatamento dos seus resultados, independentemente de que estes nos parecesen máis ou menos satisfactorios. E isto é o que facemos na presente reedición: adecuar o texto ao novo marco normativo, derivado da publicación pola Real Academia Galega en 2003 das novas normas ortográficas e morfolóxicas do galego, para alén de corrixir algúns erros e grallas detectados. Neste sentido, agradecemos as suxestións dalgúns recensionistas e amigos. No entanto, tamén convén deixarmos claro que tal aceptación da norma non implica ningunha renuncia aos postulados ideolóxico-lingiiísticos que con anterioridade viñemos defendendo e que aquí expresamente queremos reafirmar. Lorbé, xullo de 2006

ÍNDICE XERAL

XOSÉ RAMÓN FRQXHRO MAID

1. Introdución 1.1. A morfosintaxe 1.2. As unidades significativas: o morfema e a palabra 1.3. As clases de palabras 2.O nome 2.1. Defmición e clasificación 2.2. O nome substantivo 2.2.1. Caracterización e clasifícación 2.2.2. A categoría de xénero 2.2.3. A categoría de número 2.2.4. Funcións sintácticas 2.2.5. Rendibilidade estih'stica 2.3. O nome adxectivo 2.3.1. Caracterización e clasificación 2.3.2. O xénero e o número nos adxectivos 2.3.3. A gradación do adxectivo 2.3.4. Funcións do adxectivo 2.3.5. Valor estilístico 3. Os pronomes 3.1. Caracterización e clasificación 3.2. Os pronomes persoais 3.2.1. Definición e caracterización 3.2.2. Morfoloxía 3.2.3. Funcións 3.2.3.1. Serie tónica 3.2.3.2. Serie átona 3.2.3.2.1. Clíticos de acusativo Complemento directo Atributo concertado e non concertado Suxeitodun infinitivo índice funcional de suxeito 3.2.3.2.2. Clíticos de dativo Complemento indirecto Suxeito dun infinitivo Dativo posesivo Dativo de solidariedade..

23 25 26 28 31 33 34 34 38 45 50 55 76 76 79 83 87 90 115 117 118 118 119 124 124 126 127 127 128 130 131 133 133 134 135 ..138

15

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

16

Dativo de interese 145 3.2.3.2.3. Conflito dativo / acusativo 146 3.2.3.2.4. A reflexividade 153 Morfoloxía e funcións dos pronomes reflexivos.. 153 Comportamento dos verbos canto á reflexivid 156 Os valores de se 161 3.2.4. Posición dos clíticos 165 3.2.4.1. En cláusulas con verbo finito 166 3.2.4.2. En construcións con Ínfinitivo e xerundio 170 3.2.4.3. Secuencias de clíticos 176 3.2.4.4. A interpolación 180 3.2.5. Usose valores expresivos 185 3.3. Os pronomes demostrativos 198 3.3.1. Definición, morfoloxía e funcións 198 3.3.2. Expresividade: colocación, usos e valores especiais 201 3.4. Os pronomes posesivos 210 3.4.1. DefinicÍón, morfoloxía e función 210 3.4.1.1. Definición e paradigma 210 3.4.1.2. Función: a estrutura articulada e non articulada 213 3.4.2. Expresividade: colocación, usos e valores especiais 219 3.4.2.1. Aspectos estilísticos da colocación do posesivo 219 3.4.2.2. O posesivo enfático 221 3.4.2.3. O posesivo distributivo 225 3.4.2.4. O posesivo de respecto 226 3.4.2.5. O posesivo de familiaridade ou emocional 229 3.4.2.6. Outros usos e valores expresívos do posesivo 230 3.5. Os pronomes relativos, interrogativos e exclamativos 234 3.5.1. Os relativos 234 3.5.2. Os interrogativos 237 3.5.3. Os exclamativos 239 3.5.4. Rendibilidade expresiva 240 3.6. Os pronomes identificadores 249 3.6.1. Definición, clasificación e morfoloxía 249 3.6.2. Usos e valores expresivos 252 3.6.3. Estudo particular do artigo 260 3.6.3.l.O seu tratamento categorial 260 3.6.3.2. Morfoloxíae funcións 261 3.6.3.3. Rendibilidade estilística do artigo 265 3.6.3.3.1. Usose valores expresivos 265 3.6.3.3.2. Apresenza ou ausencia do artigo 274 3.7. Os pronomes ordinais 281

XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATÜ

3.8. Os pronomes cuantificadores 3.8.1. Definición e clases 3.8.2. Os cuantificadores defmidos 3.8.3. Os cuantificadores indefinidos 3.8.4. Os cuantificadores absolutos 3.8.5. Usos e valores expresivos dos cuantificadores 4. O verbo

282 282 283 286 288 289 303

4.1. Defmición e clasificación 305 4.2. Os verbos regulares: morfoloxía 307 4.2.1. Estrutura xeral do verbo 307 4.2.2. A raíz e a vogal temática 307 4.2.4. Morfemas de modo e tempo 309 4.2.5. Morfemas de número e persoa 310 4.2.6. Paradigmas dos verbos regulares 311 4.3. Os verbos semirregulares 314 4.4. Os verbos Írregulares 325 4.5. Modos e tempos verbais 337 4.5.1. Os modos: definición, clasificación e valores 337 4.5.2. Os tempos: definición e clasificación 338 4.5.3. Usos e valores expresivos dos tempos de Indicativo 338 4.5.4. Usos e valores expresivos dos tempos de Subxuntivo 354 4.5.5. Estudo particular do futuro de Subxuntivo 359 4.5.5.1. Evolución histórica do uso e causas do declive 359 4.5.5.2. O futuro de Subxuntivo nas gramáticas galegas 363 4.5.5.3. Usos prescritivos 364 4.5.5.4. Rendibilidade e expresividade 367 4.5.6. Usos e valores expresivos do Imperativo 370 4.6. As formas infinitas do verbo 375 4.6.1. O infinitivo 376 4.6.1.1. Funcións sintácticas 376 4.6.1.2. Valores expresivos 380 4.6.1.3. O infinitivo flexionado 387 4.6.1.3.1. Morfoloxía. Relación co futuro de Subxuntivo.. 387 4.6.1.3.2. Ámbitos de uso: evolución e causas 389 4.6.1.3.3. Descrición de usos e pautas prescritivas 391 4.6.1.3.4. Relevancia como recurso estilístico-expresivo . . 399 4.6.1.4. O infmitivo xerundial 404 4.6.1.4.1. O infinitivo xerundial en portugués 404 4.6.1.4.2. O infinitivo xerundial en galego 407

17

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

4.6.1.4.3. Funcións do infinitivo xerundial na cláusuia. .412 4.6.1.4.4. Rendibilidade expresiva e conveniencia de uso .416 4.6.2. O xerundio 419 4.6.2.1. Formae función 419 4.6.2.2. Atemporalidade no xerundio 419 4.6.2.3. Valores expresivos 422 4.6.2.4. O xerundio flexionado 426 4.6.3. O participio 427 4.6.3.1. Formae función 427 4.6.3.2. As formas duplas. Participios irregulares 429 4.6.3.3. Valores expresivos 430 4.7. As perífrases verbais 434 4.7.1. Definición e delimitación: complexo verbal e perífrase verbal... 434 4.7.2. Clasificación das perffrases verbais 436 4.7.2.1. As perífrases temporais 437 4.7.2.2. As perífrases aspectuais 444 4.7.2.2.1. Incoativas 444 4.7.2.2.2. Imperfectivas 447 4.7.2.2.3. Perfectivas 453 4.7.2.2.4. Reiterativas 461 4.7.2.2.5. Terminativas 462 4.7.2.3. As perífrases modais 464 4.7.2.3.1. Obrigativas 464 4.7.2.3.2. Hipotéticas 470 4.7.2.4. Outros tipos de perífrases verbais 473 4.7.3. Rendibilidade estilística das perífrases 474 5.0 adverbio 5.1. Definición e caracterízación 5.2. As locucións adverbiais 5.3. Clasificación dos adverbios e locucións adverbiais 5.3.1. Adverbios e locucións cualificadores 5.3.1.1. De modo 5.3.1.2. De cantidade 5.3.2. Adverbios e locucións localizadores 5.3.2.1. De lugar 5.3.2.2. De tempo 5.3.2.3. De orde 5.3.3. Adverbios e locucións declarativos 5.3.3.1.Deafirmación .. 491 493 494 495 495 495 498 500 500 504 507 508 ..508

18

XOSÉ RAMÓN FRHXERO MAID

5.3.3.2. De negación 5.3.3.3. De dúbida 5.3.4. Adverbios e locucións especifícadores 5.3.4.1. De identificación 5.3.4.2. Derealce 5.3.4.3.Delímite 5.3.5. Adverbios e locucións de inclusión 5.4. Usos estilísticos 6. A preposición 6.1. Preposición e locución prepositiva: definición 6.2. Usos e valores das preposicións 6.2.1. Apreposición a 6.2.2. A preposición ante 6.2.3. A preposición após 6.2.4. A preposición até ou ata 6.2.5. A preposición con 6.2.6. Apreposición contra 6.2.7. Apreposición de 6.2.8. Apreposición desde 6.2.9. Apreposición en 6.2.10. A preposición entre 6.2.11. A preposición para 6.2.12. A preposición perante 6.2.13. A preposición por 6.2.14. A preposición sen 6.2.15. A preposición so 6.2.16. A preposlción sobre 6.2.17. Apreposición tras 6.2.18. Outras preposicións 6.3. Aproveitamento estilístico 7. A conxunción 7.1. Conxunción e locución conxuntiva: definición 7.2. Clasificación 7.2.1. Copulativas 7.2.2. Disxuntivas e distributivas 7.2.3. Adversativas 7.2.4. Causais ..

510 511 512 512 513 513 514 515 541 543 545 546 548 548 548 549 551 551 556 556 559 560 562 562 565 565 566 568 568 569 577 579 580 580 582 582 ..584

19

6.2. semánticas e informativas 686 8. As unidades sintácticas 623 8.5. Modais 7.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Tipos de cláusulas 649 8.11. Condicionais 7. Morfosinlaxe 7. . Aproveitamento estilístico 8.2.1.1.2.2.4.2. Completivas 7. O complemento circunstancial 647 8. As funcións sintácticas da frase na cláusula 628 8.2.2.6.3.3.3.2. A confusión de estratos na gramática tradicional 684 8.9.5.12. Concesivas 7.7.3.5.3. Cláusulas compostas 658 8.7.1.2.3. . As funcións sintácticas.2.3. Estilística do enunciado 662 8.2.5. A frase 624 8.3.1.5. Consecutivas 7.8.2.1. Finais 7.4.3.13. A sintaxe: estrutura do enunciado 585 586 586 587 588 590 591 593 594 595 595 621 20 8.2.4. O complemento predicativo 648 8.2.2. O predicado 628 8. Proporcionais 7. O suxeito 629 8.1.2. Sintaxee pragmática 684 8. A cláusula 627 8. Cláusulas bipolares 659 8. Apreposición a co complemento directo 630 8.4.2.2.5. 694 . Locativas 7.3.2.5.2.4. O enunciado ou oración 627 8.1.2.2. O complemento indirecto 646 8. O complemento directo 630 8.1. Comparativas 7.1. O suplemento 639 8.2. Relevancia estilística da orde de palabras 693 8.1.3.5.2. O morfemae a palabra 624 8. Temporais 7.4. As estruturas informativas e a orde de palabras 690 8. Cláusulas complexas 654 8.3. A posición dos clíticos segundo as estruturas informativas .2. Definición 630 8.14.Cláusulas simples 653 8.10.1.

..... 709 10............................... 713 729 731 ......744 ....... Bibliografía 11 .................XOSÉ RAMÓN FRBXHRO MATO 8..........5....2.. 705 9.....................1............... . Desenvolvemento das abreviaturas usadas nos textos literarios ................2............. De materias 1.......Deautores.... Outras posibilidades expresivas na orde de palabras ..................................4. índíces 11................... ....... ........

LlNTRODUCIÓN .

vid. a sua divisáo e respeetivas propriedades gramaticais como paradignias (esiudo do sistema de formas das categorias flexionais)". como as partes fundamentais da gramática. Sobre osdiferemes conceplosde morfolaxfa. 32. por seren signos mínimos. como o seu "núcleo duro'". 3 . Aínda na actualidade se considera que. cláusula e enunciado). aun habiendo deñnido cada lerreno disciplinar por !ns aspeclos de forma y de función como ceniros de interés". afirmando que o que se opón á sintaxe na gramática tradicional non é a morfoloxía senón a flexirin. Vid. que se encarga dos signos complexos (frase. Foi Saussure quen afirmou a imposibilidade de estabelecer unha verdadeira separación entre morfoloxía e sintaxe. senón tamén as súas funcións e significacións2. Aínda convén acrecentar que Lyons (1990:87} distingue entre morfoloxía. pola súa parte.ocupouse tradicionalmente da cláusulae das súasclases. nem os processos de composifüo. que se ocupará dos signos máis simples (morfema e palabra). e aínda entre estas e a lexicoloxía. Máis tarde foise impondo o criterio de deixar para a sintaxe todo o relativo á cláusula e reservar para a morfoloxía non só as formas gramaticais no seu sentido externo. A morfoloxía é. tamén o primeiro volume desta gramática. A sintaxe.1. incluíndose as categorías gramaticais. dada a complexidade dos signos lingüísticos que operan no seo da gramática. Nan entram assim no seu ámbito nem os problemas relativos ás classes ile mnnenias (as tradicionais 'partes do dib. lamén en Fernández Pérez (1986:31) se aíirma que "en la práetica real la Morfología se encarga de morfemas y palabras y la Sintaxis lo hace de las construcckmes supcriores. Femánüeí.curso'. tradicionalmente. deriva^áo e jusiaposi^áo. que fazem parle da sintaxe" (p. Pérez (1993:6). se quixermos. do punto de vista etimolóxico. que poden ser contempladas coa súa significación ou función. o obxecto da morfoloxfa é "o esludo das caiegorias gramaiicais. A morfosintaxe A morfoloxía e a sintaxe sempre foron consideradas. Para Vilela (1999:51).207-209). o estudo das formas lingüísticas. ou. p. e sintaxe. aproximadamente). Vilela (1999:51).así como da orde de palabras. sintaxe e flexión. dentro da morfoloxla3. que afirma: "No quadro do funcionalismo linguislico. ou ben sen elas. que etimoloxicamente significa 'conorde'. neste caso ocuparíase destas a sintaxe. é necesario dividir este campo disciplinar entre morfoloxía. vid. converténdose nunha cuestión polémica que mereceu a atención dos lingüistas: a posi1 2 Cfr. Barbosa (1994./ . a morfalogia estuda as varíanles dos significantex de monemas e siniemas de uma língua. 208).

por las dislimas unidades estudiadas". As unidades significañvas: o morfema e a palabra Fronte ás unidades fonolóxicas (fonema. o morfolóxico e o sintáctico.2. Morfosintaxe ción tradicional. fonna y función. independentemente do seu carácter gramatical ou lexical. A significación destas unidades pode ter un carácter específico e determinado (morfemas léxicos ou lexemas). vid. de significación menos clara e definida (afixos). ou da unidade formada por ambas as partes da lingüística. ou moito máis xeral e abstracto (morfemas gramaticais). existindo outras unidades superiores a el: palabra. que pode ser defmida. en consecuencia. defendeu a súa unidade e a inconveniencia do seu estudo separado. na doutrina transformacionalista os tres planos aparecen estreitamente relacionados4. dálles o nome de monemas. aínda conserva moito predicamento.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Todo isto permite falarmos dunha unidade esencial entre a morfoloxía e a sintaxe. Femández Pérez (1986:30) mantén que "los argumenlos manejados por los parlidarios de la 'Morfosintaxis' para la defensa de la unicidad de la Gramática no lienen validez. no sentido máis estrito. frase. en canto que a escola glosemática utiliza a denominación de plerematemas6. Aínda que na tradición europea se viñan distinguindo dúas clases fundamentais de unidades significativas (os semantemas e os morfemas). Ás relacións enire morfoloxía e sinlaxe préslalles atención detallada Roca-Pons (1985:99-105). como o estudo dos feitos lingüísticos desde o punto de vista da súa forma e da súa función. na Hngüística americana é común a consideración de tres graos ou niveis no estudo da linguaxe: o fonolóxico. Porén. que pode ir ligada ou libre. Roca-Pons (1985:9-18). enunciado. o tempo etc. pues. a escola de Xenebra. porén. sflaba). aínda que esta separación teña xustificación metodolóxica e pedagóxica5. dado que la partición no se eslablece por los aspectos de estudio. 1.auna unidad esencial. 105). así como a escola danesa de Hjelmslev. na actualidade estendeuse moito a utilización do termo morfema xenericamente para indicar a unidade significativa mínima. Os procesos de formación de palabras poden compararse cos que se seguen na construción de frases ou cláusulas e cos que se costuman considerar dentro da gramática. que divide en dúas claPara unha síntese sobre o estado da cuestión relativa ás panes da gramática e á dislinción entre mortbloxía e sinlaxe. A estrutura gramatical é basicamente sintagmática e afecta tanto a morfoloxía tradicional como a sintaxe. cláusula. A esa unidade que forman a morfoloxía e a sintaxe chamámoslle morfosintaxe. Este termo foi preferido polos lingüistas eslavos e americanos. para a expresión de categorías fundamentais como o xénero. Tamén usada por Alarcos na súa Gramática esiruct 26 . formada polos máis fíeis discípulos de Saussure. existen as unidades significativas. que as separa. existindo unhas unidades de carácter intermedio en certo modo. tírando en conclusión: "Todoeüo nos lleva. así como polo francés Pottier. carentes de significación. O morfema é a unidade signifícativa mínima. que se achan dentro da gramática e da lexicoloxía. Martinet. sino -como ya hemos visto. Mais tamén na práctica resulta difícil en moitos casos disociarmos os aspectos morfolóxicos dos sintácticos. que comprende la morfología y lasintaxis" (p.

pp. Esla é a caraclerfstíca fimdamenlal que distingue a linguagem humana e as línguas naturais. A. fonolóxica. de lodos os oulros sislemas de comunica^áo. Constitúen verdadeiras unidades gramaticais. gat-ci) e afixos (morfemas periféricos ou adxacentes: libr-e/r-o). O termo semantema. d) pola maneira de conformaren as unidades superiores: libres (forman unha palabra: beri) e ligados (asociados na formación dunha palabra: xog-a-ra-ri). com efeilo. Vilela(l999:52). lapis).e definimo-la como a unidade menor potencialmenie isolável. mesmo se tentou substituír palabra por termos como lexema. lamén Barbosa (1994:19): "Temos assim ümaprimeira articulafao. que a segunda aniculagao implica o carácier vocal mencionado na defini^ao de língua". é unha conquista científica de importancia semellante ao estabelecemento do concepto de fonema. constituíndo os fonemas.XOSÉ RAMÓN FRÜIXHRO MAID ses: lexemas. quen afimia: "Admitimos o conteitode 'palavra' -o conceiio de unidade da palavra. gráficas. por. queri) e lexicais (grupo aberto e significación conceptual ou nocional: señor. Poden ser estudadas desde a morfoloxía mais tamén desde a lexicoloxía. auiónoma. gráfica. a segunda articulación7. e morfemas (tamén chamados gramemas e tagmemas por outros lingüistas). vai caendo en desuso. sintácticas e semánticas. e dispoñen de propiedades fonolóxicas. senón as inmeVid.palabra é un dos conceptos máis universalmente coñecidos. Os morfemas de significado lexical que sintacticamente funcionan como radicais (non afixos) tamén reciben o nome de lexemas. que a manifestam. incluindo as chamadas linguagens artificíais: deve nolar-se. Os morfemas pódense clasifícar atendendo a diferentes aspectos": a) polo significado: gramaticais (inventario fechado e significado referencial: aquí. Cosla Casas ei alii (1988:66-67). 7 . portadora de signifieado e fun^ao. monema ou unidade lexical10. pertencentes a inventarios abertos e portadores do contido semántico da palabra. morfolóxicas. A consideración dunha unidade mínima signifícativa. As palabras non son unidades mínimas. gramatical ou sintáctica. Martinet (1971:11-35). e uma segunda articula^ao. non nos esienderemos en consideracións. en que a dupla vertente do significado e do significante desempeña un papel relevante. polo que resultan difíceis de defmir e tamén de delimitar. que pertencen a inventarios fechados e teñen significado gramatical. que é separada. Acreceniemos lan só imha precisión inleresante: "Sao lexemas nao apenas palavras (compostas de um moriema ou de vários mortemas) como também os grupos de palavras (= grupos fraseológicos) equivalentes a palavras" (Vilela 1999:19). dispoe de várias formas". ou dupla articulasao lingliíslica. Cfr. unidades mínimas non significativas con valor distintivo.de unídades significativas. 9 Por esta e ouiras cuestións terminolóxicas seren xa iraiadas tio volume lerceiro desta gramática. unidade lexical básica de grande rendibilidade na semántica estrutural9. aínda que de límites pouco precisos. que aínda conserva algunha vixencia. da dupla aniculafdo da linguagem. fala-se. 10 Cfr. c) pola forma: explícitos (gat-a) e implícitos (doutor-0). 8 Vid. de oulras palavras e que. no caso das palavra-H flexionais. chegándose a distinguir entre palabra lexical. Martinet chama primeira articulación a constituída por unidades dotadas de significado e define o monema como unha unidade mínima da primeira articulación. de unidades distintivas. chámese ou non morfema. Como todas as iínguas eonhecidas possuem esta organiza(áo. 26-28. a propósito. como sequéncía de grafemas (ou letras). b) pola función sintáctica: radicais (signifícado base e presenza necesaria: esT-a. el. pois suxire a falsa idea de os morfemas careceren de signiñcado. Sempre se falou de palabras ao tratar das linguas ou da linguaxe en xeral.

verbos e adverbios de modo. 1. -e-. easo.. intitulando a monografía en que os estuda Las categorfas gramaticales (morfológicas) en espuñal. En francés denomínanse polo xeral parties du discours e en ing\ésparts ofspeech. -/-) ou adscribe os nomes a unha categoría morfolóxica determinada (cas-ü. así como o tempo. 11 Para todas estas cueslións remetemos ao lerceiro volume desia gramática. en tanto que Bosque (1998) na súa monografía Las caiegorías gramatlcales estuda os subslanlivos. adverbio. adverbios ele. así como as relacións e diferenzas entre eles. verbo. igual que acontece co prefixo in. Bosque (1998:23-28). vid. a vogal temática indica a conxugación a que pertencen os verbos (-a-. por exemplo. irregular ou ilegal. número. Vilela (1999:52) afirma que a maior parte das palabras en poitugués "sao enquadráveis. que serven para evitaren disonancias (gas + metro ->. mais que na realidade constitúen en moitos casos variantes alomórficas dos afixos. Para unha crítica da denominación partes da vracifín. As palabras teñen a seguinte estrutura xeral: raíz (lexema ou morfema radical) + afixos (lexicais + gramaticais). especíalmente pp.en infeliz. preposición e conxunción). verbos.gasómetro. adxectivos. A denominación de partes da oración. por exemplo". Os afixos poden ser prefixos {van antes do lexema) e sufixos (despois do lexema ou radical). número e persoa dos verbos (desinencias verbais). tempo etc.s funcionais. predicado. cafeteira).. modo. é mais confusa. pronomes (incluídos os artigos). ternpo. por exemplo. modo e voz. Existen aínda algúns elementos mórficos non significativos (vogais e consontes de ligazón. As clases de palabras As palabras agrúpanse constituíndo as clases de palabras (nome. 159-168. em classes de formas e em elasse. i¡ue en español clasifica en xénero.3. 13 Así. de adxectivos e de certos pronomes (desinencias nominais). adverbios. verbos. vent-o). as desinencias son morfemas gramaticais ou flexionais que serven para Índicaren o xénero e o número de substantivos. pronome. mesmo fora do discurso. persoa. Fernández Pérez (1993) fa!a de categorías gramaticais. Morfosintaxe diatamente superiores aos morfemas. adxeciivos.13 Estas son as clases de palabras en galego: nomes (substantivos e adxectivos). preposicións e conxuncións. impar. caiegorías morfolóxicas ou categorías flexivas para se referir aos tradicionais accidentes gramaticais.GRAMATICA DALINGUAGALEGA. i¡ue designamos por categurías gramaticais ou partes 28 . antes do lexema tamén pode ir un morfema prefixal. Segundo a natureza da súa significación: a) palabras lexicais: son aquelas que teñen significación externa. pois existen tamén os elementos da oración (suxeito. que están formadas por un ou por varios morfemas. que exclüen a ambigüidade do español e recoñécenlles o valor sintáctico. núrnero. Por outra parte. tamén chamadas interfixos ou infixos). aspecto. utilizada tradicionalmente en español e por influencia deste tamén en galego12. complementos) que son máis propiamente partes da cláusula ou da oración. e están constituídas por morfemas lexicais ou lexemas: substantivos. forman unha unidade libre do punto de vista da representación gráfica. aínda que tal designación ten o inconveniente de asemade se referir ao xénero. Poden agruparse atendendo a dous puntos de vista: 1. Saco Arce (1868:22) ou Lugrís Freire (1931:13). Tamén se denominan categorfas gramaticais. 12 Vid.

29 Son. 15 Cimha/ Cintra (1991:78)chámanlle "vocábulo-frase". conxuncións e algúns pronomes. e as palabras categoremálicas e morfemáticas por ouiro. 20. na terminolojtía de Coseriu: vid. 14 . Costa Casas «afíi (1988:67-68). preposicións.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO b) palabras gramaticais: as que teñen significación Ínteraa derivada das relacións e categorías estabelecidas pola lingua. preposicións. 8. Paraa fixación dasclasesde palabras en galego. b) palabras invariábeis: adverbios. p. adxectivos. as palabras lexemálícas. A interxección fica excluída de calquera das clasificacións.4)15. conxuncións e demais adverbios14. Segundo a súa caracterización morfolóxica: a) palabras variábeis: substantivos. respectivamenle. vid. pois non forma parte das clases de palabras. verbos e a maioría dos pronomes. constituíndo por si propia un enunciado (vid. 2. por un lado. están constituídas por morfemas gramaticais: pronomes. o lerceiro volume desta gramática.

O NOME .2.

TB 243) Fixémonos. subslantivos 011 adjelivos. a este respecto. Afirma tamén Lapa (1979:124): "o substamivo poutodifere Jo adjeclivo: nofundo. (Fole.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATU 2. Cámara (1982:87): "Já sabemos que os nomes portugueses se dividem. lodos os seres foram designados por uma qualidade f'undanienlal que os caracterizava". ao princípío. torpe. libro. eventualmente. do punto de vista funcional. Do punto de vista funcional hai dous tipos de nomes. Em prineípio. mais os primeiros poden substantivarse e os segundos funcionaren ocasionalmente como adxectivos (un neno burro. león). 33 . burro. cuxas diferenzas fundamentais son de índole sintáctico-semántica. funcionar numa expressao eomo determinado ou como determinante. conforme o coniexto. respeciivamente". grande) e outros esencialmente substantivos (home. ou seja. Algúns poden ser.1 . substantivos e adxectivos. substantivos ou adxectivos (un galego mariñeiro I un mariñeiro galego): A vetta máis vella do Asilo narraba a súa vida a un grupo de catro mulleriñas labregas que a escoitaban con respetosa atención. na oportunidade do seguinte exemplo literario: 16 Cfr. forman un inventario aberto. Muítos podem ser. segundo o contexto. portadora do contido léxico) e. A própria origem do nome !em mais de adjectivo do que de substanlivo. Com efeiio. Definición e clasificación Os nomes son palabras lexicais que constan dun lexema ou morfema lexical (a raíz. chegaría a médico.sao dois aspectos duma mesma realidade linguística. em substantivos e adjelivos. 0PV40) Moitos nomes son esencialmente adxectivos (belo. (Amado. nao há entre as duas subdivisoes uma disiin^áo de fonna. pois outramente din qite burro non é. intelixente. un home Si estudiara. morfemas gramaticais de xénero e niimero ou vogal temática.

OCI.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.. 113) A diferenza está na función sintáctica: normalmente o substantivo é o núcleo da frase nominal e o adxectivo é o modificador.. A súa función básica é a de seren núcleo da frase nominal (núcleo do suxeito.1. que íigres. tigres. sexan seres vivos. O nome substantivo 2. cousas inanimadas ou conceptos abstractos. do CD. pois. PG 62) Ledas tamén as leiras achaiadas.D573) Aquel orfo piñeiriño que move decote as velas (Blanco-Amor. EM 76) 2.2. abrázanse en silencio (Aquilino.. agás a de predicado verbal. Os adxectivos concordan en xénero e número cos substantivos: Afame negra aquí mora (Curros. Teñen a categoría de xénero e número. para designaren os seres (obxectos ou cousas) existentes no mundo extralingüístico. 34 . mais en O libro é vermello o adxectivo é o núcleo da frase nominal (complemento predicativo). na evolución histórica da lingua unha mesma base latina orixinou un substantivo na súa forma patrimonial e un adxectivo na forma culta: Con doce e secreto afán (Pondal. Morfosintaxe Os homes non queren ser burros. serven.2. lobos. xustamente porque os homes son máis burros que leóns. Caracterización e clasiftcación Os substantivos son palabras que designan seres ou entidades. quixeran en troques seren leóns.. con capacidade para realizaren todas as funcións sintácticas. (Castelao. do CI e do complemento axente). por iso a verba 'burro' é un alcume aldraxanie para eles. (Cunqueiro. sin derregos. PGC 117) En moitos casos. que lobos..QP21) As doencias do cabalar non tiñan segredos pra H.

Poden designar un individuo. verdade. 17 Vid. Maxina 61) -Inda era eu mozo noviño. un accidente xeográfico etc. respeciivamenle). por unha parte. MF 95) Atendendo fundamentalmente a criterios semánticos. Poden ser: a) abstractos: designan nocións. O abanear dos piñeiros impresionouno}. poden formar locucións adverbiais e preposicionais (por causa de. rfí91) 2.XOSÉ RAMÓN RÍEIXHRO MATO I outra palabra que desempeñar unha desas funcións equivalerá a un substantivo (Deulle o si. Carballo. tan criminal pensamento. Fora na Ferreiría. estados e calidades (xustiza. accións. súas amas. á forza) ou mesmo comportárense como verdadeiros adverbios (A pesar dos anos. e entre substanlivose verbos. 35 .. porouira. volveu máis que depresa a Santiago a informar do aconteddo ás de Sancti'Petri. bondade. actividade ou proceso como os verbos (os deverbais: O desenvolvemento da materia). Eramos cafro. Propios: nomean seres únicos na súa especie. poden designar propiedades como os adxectivos (os abstractos: A bondade de Alberte). Brais. individualizándoos. non sempre fáceis de delimitar. Comúns: nomean especies ou seres concretos dunha especie e tamén designan unha abstracción (mazá. tal como somos eiquí agora: O Uxío de Teixiz. unha cousa personificada. Miño}: Sorprendida Fara con tantas e tan inesperadas novedades. Bosque (1998:105-125 e 147-161. perversión)\ denotan entidades que só existen no pensamento: E nunca tan torpe idea. Para as relacións e diferenzas entre substanlivos e adxectivos. vid. Os substantivos. o Garibaldo de Diciona e mais eu. Vilela (1999:180-!82). Pontedeume. Otilia e súa nai quedaron coma espavecidas e non sabían case quefacer nin que pensar. coñecemento. viste sempre á moda) e adxectivos17: e con aquela voz tan mirada e señora que ten. o Pepiño da Alborga. (Valladares. faloume cortés e díxome que aquel espello non podería ser un tendoüo verdadeiro (Cunqueiro. gloria). (Fole. cas o Alláparo. os substantivos poden clasificarse do modo seguinte: 1. mais sen lles engadiren ningún trazo que os diferencie de tal especie (Xoán.

stingue.continuos (non contábeis ou de materia): os que non se poden contar. há apenas singular: ÚKUO. sendo. sao concreios: mas podem ser empregados em sentido figurado. pxinjue Ihe andam ligadas manifestacoes corporais. massivo ou contínuo". Cfr. aieite". cadeira. toma-se por isso menos abstracio. etc. sangue. Isio é. mais si medir e pesar (leite. denso. breifn. cousas que realmente existen por si e que son perceptíbeis polos sentidos (reloxio.abstracto: Utilizou un quilo de papel I Cumpriu un papel moi posiüvo): O escribente ergueu o nariz dos papeis ventando pra a vella. (Blanco-Amor. CG 93) Iste camiño de Cudeiro ten as pedras trabadas ó xeito que dispuñan os graves concellos.óes toncretas. obxectos).AGG23) Xigantescos olmos. (Rosalía. a abstraccáo dos nomes é coisa relativa. auga}: O amoadofaise con leite. (Cunqueiro. água é nao contável. i'az trejeitos. abstracto. lugares. Morfosinlaxe coupo en máis fatuas cabezas ni en máisfatuos sentimentos.de manifestai.fariña e ovos.. ressona. se a perspectivai. porque depende em parte do poder de fantasia dos inüivi'duos.comoé. 36 19 . Vilela (1999:189-190): "a língua peripectiva as coisas da realidade exlralinguística como cnntínuax ou comn dexcominuas. CG 148) 18 Cfr. (Otero.ao for cont/nua. os substantivos concretos poden ser continuos ou descontinuos' y : . // Pelo contrárío.ii/encTO. equivalendo a ideia^ abstracias".discreto ou numerativo. CG 157) Algúns nomes substantivos abstractos poden concretizarse ou viceversa'": facultade (abstracto -*~ concreto: Ten a facuhade de optar á praia I Estuda na Facultade de Filoloxía} e papel (concreto ->. há a possibilidade da varia^ao singular-plural: cavaío-cavalos.Lapaf 1979:126-1271: "As ideias abstraetas sao susceptíveis. Um indivfduo que leni sono. lornando-se por isso abslraetos. garfo): Queira Dios que esta gaita ben tocada un recordo lle valla ó bon gaiteiro (Pintos. muitas vezes os nomes concretos podem ser tomados náo no senlido material e objectivo que Ihes é próprio. numerável. alemdisso. deita-se.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. os abades e osfutalgos. mas em sentido espiritual. o sossego das ramagens quietas. E tamén Vilela (1999:195): "me. XL 277) b) concretos: designan os seres propiamente ditos (nomes de persoas. Se a perspectiva^ao for descontínua. Tanlo basla para que o substantivo nos apare^a menos abstracto. e as fdloas fanse na plancha ou na tixela.P15) Por súa vez.ia é comável.Otermo. Os substantivos sal.se evocaem nósa ideia eontrária de ruído. mirtos que brancas frores ostentan (Rosalía. escabeeeia.

rfi33) . (Risco. algúns poden designar en singular un indviduo ou un conxunto numeroso e indeterminado de individuos (a area.MÓN FRHXHRO MATO Haifilloas defaríña de centeo. ós ovos. e. casá)\ poden ser: individuais (no singular indican unha entidade dunha especie ou unha clase de individuos: navío. De entre os colectivos algúns indican totalidade. compañíá). arquipélago. (Fole. século. e haiftlloas de sangue (Cunqueiro. grupo) ou un conxunto cuantifícado (bienio. banda. CG 149) O pescado. Cunha / Cintra (1991:177-180) ou Vdela (1999:182-183). hainos que se afastan do tipo normal de colectivos. mulfitude. Costa Casas eí alii (1988:69-70).XOSÉ RA. esta é unha clasificación posíbel dos substantivos20: propios íabstractos comúns < fcontinuos ou de materia [concretos íindividuais I descontinuos ou xenéricos { lcolectivos 20 Complexa resulta lamén a euestión da clasiftcactón dos subslantivos.7B33) Recapitulando. i ó mel. elenco}. a herba. outros un grupo accidental (bando de andoriñas. conxunto harmónico (o pobo galego). terceto. Estaba termando dun sequeiro e surtira nunha escampada a apañar folla no souío. onde aniñan as pulgas (Fole. congreso. mesa. Barros. senón por teimar enfacer aquilo (G. nin velo.descontinuos (contábeis ou xenéricos): denotan obxectos individualizábeis e susceptíbeis de seren contados (libro. lustro. AÁQ 12) dormen en xergós defolla de millo. sendo larefa diffcil acharmos dúas iguais de diferenles aulores. home) e colectivos (no singular designan un obxecto constituído por un conxunto de entidades ou individuos da mesma especie: enxame. semana. PDP 224) E non porque ñvera máis herba. quintitta. afolla)'. Gracias ó leite. pois representan institucións de natureza especial (asemblea. quilómetro). por último. . consistorió)'. Álvarez et alii (1986:53-55). outros Índican unha parte organizada dun todo (batallón. congregación. vid.

(Risco. Ten unha función clasificadora. tamaño. como en leira (non marcado) / leiro (marcado): Non tiña leira. Do punto de vista semántico. forma ou feitura).180) Mais non se debe confundir xénero con sexo. PDP 226) e por ende pode afirmarse que aií onde entra o tabaco non entra o médico. loba. pois designa unha particularidade dentro da especie (loba só femia do 'lobo'). nin chabola. Ningunha outrafera arrepía aos homes coma o lobo. . o máis marcado significativamente. nos seres asexuados a oposición masculino / feminino serve para distincións de forma e/ou tamaño como xarro I xarra. nos adxectivos e nos pronomes está condicionada pola concordancia21.OCII. pois moitas veces non coinciden.'i. e o feminino indica unha especialización (xarra = 'especie de xarro'. o masculino é unha forma xeral. barca = 'tipo especial de barco'). pois. (Celso Emilio. e para os animais e persoas a distinción é de sexo (neno / nena.2.57) 38 21 22 Sobre a manifeslación do xénerodos subManiivos e dos adxeclivos como calegoría gramatícal nas linguas romances ibéricas. así. inclusive nos seres sexuados (criatura ou cobra son sempre femininos e cónxuxe ou elefante sempre masculinos)22. para atalos ao longo atardecer da túa morte (Celso Emilio. barco I barca'. O xénero feminino é. pois permite agrupar os substantivos en clases mórficas e a oposición masculino / feminino serve para distinguir seres por certas particularidades semánticas (sexo. O masculino indica en moitos casos a especie: O certo é que o lobo é cousa de temer.Zenenko(l983).viii. unha distribución en clases mórficas para os nomes. nao poucas vezes". Cámara 0982:88). OC 1. lobo I loba): Pídemefillo. Cfr. FI32) Mais hai casos en que ocorre o contrario. "mesmo em substantivos referentes a animais ou pessoas há discrepancia entre género e sexo. da mesma sorte que o son as conxugacións para os verbos. non marcada.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe 22. O xénero é. A categoría de xénero O xénero é unha categoría gramatical inherente aos substantivos. nin leiro. nin palieiro (Noriega.

. enxeñeira. aínda que os dous están semanticamente relacionados. xa erguida a 'presidenta ' dista audiencia. cando os substantivos se refiren a seres sexuados. ministra. A oposición polo xénero de substantivos individuais fronte a colectivos en seres non sexuados é un procedemento tirado do latín. alcaldesa). oficios etc.fóra a ialma -estreveuse a dicir D. sacerdote I sacerdotisa.POP91) Pelos arboredos mestos da Prusia decorría unha voce baixa. alén de poderen indicar 'a consorte de'. conde I condesa. mais tamén hai substantivos sen variación xenérica que fan referencia a seres sexuados: tesíemuña.XL272) Hoxe. para os animais temos os chamados substantivos epicenos (pega. cantador I cantadeira. aguia. Conecín á mestriña. galo I galiña. Señor Conde por acolá! Que raio de Conde. cada vez máis indican 'a muller que exerce de' (médica.XOSÉ RAMÓN RÍEIXHRO MAIO Na oposición macho / femia. sen vixencia na actualidade: o masculino provén do acusativo singular neutro e por iso indica un nome in- 39 . a forma feminina pode sinalar a femia desa clase ou a muller compañeira do macho de tal clase (baronesa. Neste caso a indicación do sexo realízase por procedementos léxicos. actor I actriz. muller. Celidonio. (Risco... mediante a utilización dunha base lexical diferente (cabalo I egua.£:M124) Con relación aos denominados tradicionalmente heterónimos non se pode dicir que muller é o feminino de home. corvo): A sobriña non deu creto ningún ás novas de que o corvo brancofora o seu tío Pousada. carneiro I ovella) ou tamén pola utilización de sufixos derivativos (abade I abadesa. o normal é que o xénero gramatical coincida co xénero real. En certos substantivos que indican cargos. formiga. de profetisa: era unha vella e fola espranza eslava. (Blanco-Amor. alcaldesa). emperador I emperatriz. si os hai mülores en Niñodaguia! -Fóra a ialma. heroe I herofna): Todo porque ten íífulo e chámanlle: Señor Conde por eiquí. por exemplo. debido á incorporación xeneralizada da muller ao mundo laboral. (Cunqueiro. senón que home é un substantivo privativamente masculino e muller privativamente feminino.

pernas coma raíces de carbaltas. A oposición pode implicar outros matices: leira I leiro (máis pequeno e ruín. gran I gra. saco I saca): curtamos por agros e hortas. LIGNUM) / leña (lat. As diferenzas formais entre masculino e feminino tamén en seres non sexuados poden indicar unha oposición de tamaño. enlamados. matiz pexorativo): eran ires as vacas que o Alberte.A4£12) 40 . ovo I ova.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. abriu a cancela da cabana e perdeuse na noite. buraco / buraca. QP 159) 3. Barros. carballo I carballa. AM 49) 2. LIGNA).//7VC 157) 4. horto / horto. Dáse unha oposición de forma ou de forma e tamaño en barco I barca.froito I froita. Alberñño. en canto o feminino provén do acusativo plural neutro e por tanto ten valor colectivo: leño (lat. fFole. na escuridade Corpo xigante.fouciño / fouciña. retortas e trencas (Otero. O masculino pode marcar o tamaño normal e o feminino un tamaño máis pequeno (machado I machadá)'. Morfosintaxe dividual. leira I leiro. cesto I cesta. ramo I rama. (CelsoEmilio^/lO^) b) o feminino indica máis tamaño do normal e o masculino o tamaño normal (agro I agra. apastándoas pola leira adiante (G. abombeado no peito. madeiro I madeira. dedo I deda: -Pois as dedas do pé dun gaio. O habitual é que o feminino indique un tamaño máis grande: a) o feminino representa o tamaño normal e o masculino o máis pequeno (cancela I cancelo. levaba tras de si. pipa / pipo): Tía Tomasa choutou do coi. Cando os duros machados feren os altos pinos (Ponáal. de forma ou de forma e tamaño: 1 .

figueira ou castaña . (Cunqueiro. as cereixas baloriñas. CG 152) 41 . como asperas urracas. as mazáns camoesas.XL 133) Prendía especiaimente nos emes e nos tes. aínda que hai que decir que vellas castes. o Eo. o Miño. o Texo): Debería comezar por decir do salmón. van desaparecendo (Cunqueiro. oceanos (o Sil. CG 93) As árbores froiteiras case todas son femininas. noutros todos os bes. o ele)\ nuns todos os eles.XOSÉ RAMÓN FkexeRo MATÜ Cando non hai oposición de xénero. que afins de febreiro ou primeiros de marzo xa remonía os rfos.faíoeiro): horíiña que quero tanto. a adscrición ao masculino ou ao feminino vén determinada polo uso. e queren alí brincar a escada salmoneira. laranxa . suben o Mandeo. o mesmo que o froito (mazá maceira. i eisí todas as letriñas xuntas. en Betanzos. os nomes das letras son masculinos (o pe. o Umia.Q/>76) A nosa Galicia é país de moitafroita. CG 83) Chégase o doce flgo polo seu tempo boo (Pondal. figueiriñas que prantei (Rosalía. o Mandeo.laranxeira. nouíros todos os erres. fatón . o Tambre. o Masma. CG 90) Quizabes os millores sexan os que. (Cunqueiro.castiñeiro). aínda que tamén poden ser ambos masculinos (limón • limoeiro. o Lérez. E son escelentísimos os que veñen remontar o río Ouro en Fazouro (Cunqueiro. polo tempo da sega. en cada seu buraco (Blanco-Amor. Así. o Landro. o Douro. o Sor. OF 14) Tamén son masculinos os nomes de ríos. montes. o Ulla. deica a presa de Chelo. agásfigo .

o sal. porque a expressáo correta é poeta maravithoso". (G. o artigo (partícula pronominal adxectiva) ten a función de marcar explícita ou implicitamente o xénero dos nomes substantivos segundo posuír forma masculina ou feminina.AA/r78) e tifacéndoíe o mártir. Para un estudo global da categoría nominal de xénero vid. mártir escura (Curros. (Cunqueiro. e nas linguas romances como o galego-portugués. CG 13) b) nomes de dous xéneros sen flexión. .Baüesteros^CPGI. PDP 73) O sol asomaba a súafaciana radiante vestindo de lus afollaxe do arboredo.f/103) 23 Cfr.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o planeta. Conüños 251) Cando se mata o porco. ¡adorada nai!. a flexión do xénero é un trazo redundante nos nomes substantivos e moitos carecen dela. con sincretismo formal (o I a artista. CSmara (1982:91): "Assim. que vai servir pra as morcillas. tamén Cámara (1989:130-139). 153) Vexo grandes fábricas de pasta de papel e de productos derivados do leite. Hai substantivos de tema en -a. porque se tem de dizer casa larga e poeta é masculino. o sangue. parvo do carallo. o dote. recóüese o sangue.Ballesteros. Morfosintaxe De acordo con Mattoso Cámara. o amor. casa é feminino. E distingue este autor: a) nomes substantivos de xénero único (a rosa. o leite. (Castelao. en e ou atemáticos que posúen un xénero determinado implicitamente polos adxectivos de tema en -o que teñen de tomar o xénero dos substantivos que determinan:\ En grego. (CelsoEmilio. isto é. o I a intérprete. a tribo. o colibrí): vinde ver o dote que me dou meu sogro (P.108) Pola ponte de Monelos vintecinco xastres (P.CPG 1. e pra as filloas de sangue. a ponte. aflor. SEG 134) e o seu amor derreteuse nela como o sal no caldo (Risco. o I a mártir}: Nai. Barros.

-a. doutor-01doutora. irtnán-0 I irm-á. Substantivos con flexión de xénero: masculino / feminino en oposición contrastiva de significado marcada cos morfemas -o. pódense sinalar resumidamente as seguintes: a) se no masculino presentaren os alomorfes -o e -e. no feminino acrecentarán -a directamente (avó I avoa./>D/> 181) inda que nonfora máis que pra non ser menos que a irmá./>DP73) Canto ás regras de flexión do xénero nos substantivos en que se dá esta flexión. sobriña carnal de miña. [o]. no feminino substitúen estes por ~a (gato I gata. (Fole. MF 77) Aquiles días viran os pastores unha manada de dez cunha loba con tres lobecos. o autor I a autord): Mestre Flute seguíame e non decía verba (Cunqueiro. a respecto do comportamento dos nomes substantivos canto ao xénero podemos distinguir24: 1. mestr-e I mestr-a. sobriño I sobriña. -0 explicitados nos alomorfes masculinos [e]. (Risco. [w] e femininos [a].['a] (lob-oIlob-a.ALC38) De modo xeral. xude-u I xudí-a}: Dehmel levoit ao doutor ao sitio onde estaban as momias (Risco. OC I. por parte da nai (Fole. 7B214) Pro acadaron grande sona as infantas todas tres.XOSÉ RAMÓN FREKBRO MATO c) nomes substantivos de dous xéneros con flexión redundante (o lobo ¡ a loba.0. 195) -E a Estrela. (Blanco-Amor. PG 25) b) se no masculino terminaren en consoante ou vogal tónica (se tiveren o alomorfe -0). infante I infanta): O teu sobriño papou un paquete de obleas. xuíz I xuízá): -13 24 De acordo con Cosla Casas et alii (1988:72). o mestre I a mestra. enteiriño. (Castelao. .

tecelán I tecelá). Eu espaventei as pantasmas. Cosia Casas ei alii (1988:78).. as normas oficiais tamén permitían o feminino en -ona. patrón / patroa. (Otero. a avoa. mais suprimírono na última revisión (ILG/RAG 2003:67). .AM33) e defenderon ardidamente os dereifos da 'escelente Señora Doña Xohana'. TNS 6) Pola noite. león I leoa. o I a esíudante): Meu grandísimo artista. Fabián preguntábase si ter noces no nariz sería unha enfermedade ou non (Cunqueiro.GRAMATICA DA LINGUAGALEGA. (Cunqueiro. Substantivos sen flexión de xénero.5£G371) 2. cidadán / cidadá. OF155) b) con xénero contextual: dous xéneros indicados pola concordancia contextual (o / a artista. ou os vermes. Morfosintaxe Chegaron os pais. (Otero. se existir vogal ñnal será unha vogal temática: a) con xénero Ínmanente (ou inmotivado): xénero inherente e único.. campión I campioá)2*".. Todo o seu pensamento estaba posto nun lonxano houñzonte: a irmá e ofilliño nado naquil matrimonio d'amor. (Dieste. (Castelao. era unha muller máis ben machorra (Celso Emilio. Eiquí estaba agardando. pois anque apatroa aínda esíaba de bon ver. sen posibilidade de oposición con outro (a criatura. Fl 127) Os substantivos terminados no masculino en -án adoptan a solución -á para o feminino (irmán I irmá..DA738) 25 Vid. curmán I curmá. OF155) Os substantivos terminados en -ón fan o feminino en -oa (ladrán I ladroa (e ladrá).. cirurxián I cirurxiá.. Son os ratos. gran I gra. o libro. o día. que vén explicitado pola concordancia. a moto): Calade. no caso dos nomes propios a solución adoptada é -ana (Xoán I Xoand). a Belfraneja. metido na súa cama. os irmáns. Fabián abriu o pano e púxose a xogar coa noz.

atéstase así mesmo nos verbos a través dos seus morfemas respectivos (vid. Cámara (1982:92): "Aforma plural do nome se reponaa um conceito lingíiisticamente indecornponível. Referem-se a um contínuo de aios. A categoría de número O número é unha categoría gramatical propia dos substantivos. madeira. valor.).23. 26 Cfr. que nao sao designa^óes de 'maiérias primas'. 4. humanidade. burguesia. 43 27 . sede. (Rosalía. Pertencem lambém aos 'singularia lanlum' designa^oes de colectivos. entrañas.. o plural máis de un individuo.F/101) Aínda que tamén pode ser só en plural (pluralia tantwri). balor. sem apreí-eniarem ponanto uni singular mórfíco correspondente". ¡ealdade. ouro. apenas em globo. nin home. que abrangem 'nomes de matérias primas' (cobre.ferro. a significación do plural fica desdebuxada fronte ao singular: os pantalóns I o pantalón. unha tesoura coa que habería que cortarlle a perrera ó derradeiro rei (Cunqueiro. lingüisiicamente. n'irmáns. ¡omaies do Ribatejo. Tal é o easo de núpcias. areia (mas: as areias do deserto). a indicar un concepto üngüisticamente indescompoñíbel (cóxegas. etc. tamén presente nos adxectivos e nos pronomes. ninfillos si acaso é nai.como ca/«r(mas: elajáestácom (os)cale>res). O singular expresa un individuo ou especie. vinho} e aqui há possibilidade de pluraliza^áo quando denolam 'um dado lipo de x' (sub-espécie: madeiras exóticas. CS 62) O uso lingüístico determina que algúns substantivos presenten só un termo da oposición (éter. couro.fruta. OC I. ou defunerais.fome.s\c.o\i abslraclos. as tesouras / a tesoura. plebe. ou de exéquias. sono. a dos 'singularia tantum'. pois a plebe deu en asaltar estabelecementos (CelsoEmilio. os alicates I o alicate (Pásame as tesouras I a tesourá)'.como/iw/ícia.embora fora da língua se posíia entender como uma série de partes compoñenles. s 'é qu 'é casada. Marca a oposición entre o singular (termo non marcado) e o plural (termo marcado). vistos." Cfr. Vüela (1999:192-193): "Há ainda uma classe. centeo. amor. neve. elc. azeties do Alenteja./W150) Por veces. os fillos): -Mais a que así querer sabe non debe ter pai.2. exequias.XOSÉ RAMÓN FREJXEIRO MATO Aínda eu era estudante cando se criou no meu maxín a idea defacer un cabezudo (Castelao. óculosf1'. 157) 2. víveres. auga). O masculino plural tamén pode designar un conxunto de individuos machos e femias (os pais.5). normalmente en singular (singularia tantutn)2*': Na verdá vivían aterrorizados. em portugués. vinhos do Douro.

(Otero.. (Risco. que se utiliza con intencións poéticas ou expresivas (as augas do mar) nalgúns casos. mais o vino que botaron pola ialma abaixo dáballe azos a Pedro e fumes a Rañolas. FN 50) pedinlle consolo ás augas. asfontes = k as orixes').289) En relación con esta especialización outras veces a oposición numérica dá lugar a dous conceptos diferenciados (miolo I miolos)'. non ten miolos nin curazón. (Cunqueiro. ouvido e tauto. fachenda'. Bufón 22) .. as madeiras) ou compartimentación en cantidades diversas (osferros): ¡Mar! cas túas auguas sinfondo. Morfosinlaxe penso que por min chamades. e das entrañas me doio. OCI. maneira. CG 160) Outras veces o plural supón unha especialización significativa fronte ao singular (as augas = 'baños'. ambien\&'. ares = 'aspecto. ¡ceo! ca túa imensidá (Rosalía. 'augas minerais'.]. (Castelao. Fanse moi bons augardentes en cáseque toda a Galicia vinícola. PG 13) Os millos curtos non teñen o bar'ü arrempuxe en moitedume das nabeiras dos vals. de min se arredaron rindo (Blanco-Amor. ten ollos. CG 65) Algúns substantivos incontábeis (continuos ou de materia) adquiren en plural unha signifícación de intensidade ou enfática. o substantivo azo adoita usarse sempre en plural: A comidafoi de atafego. (Rosalía. P 90) Hai que ir á Ulla a beber uns viños fraques e acedos [. ou ben poden indicar diferentes calidades (os viños.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. A muller vive só cos sensos.fumes = 'ínfulas.

. hai nomes propios que non admiten morfemas de plural (os Martínez): Cuáseque tódalas semanas o Tutano rubía cun macho ben carregado [.228) Vexo os tnoníes repoboados e cohertos de piñeiraes. que tamén poderían sere dos miolos que temos dentro da cabeza ' . salvo para se referiren a toda a familia (os Pereiro I os Pereiros).. traca. o triquitraque de aquel maldito caixón metido nos miolos: Traca.XOSÉ RAMÓN RÍEÍXEIRO MATO atopara embaixo da mesa unhas folerpiñas 'eisí coma de brume ou materia. tamén admiten plural (piñeiral I piñeirais): Porque ¿sabes? as xentes desta vila sonche moi ruíns (Castelao.. alegría I alegrfas. (Blanco-Amor.SEG 134) Quizais un día mentras o cuco cante no pausado romor dos piñeiraes. (Castelao... Os nomes abstractos poden volverse concretos ao se usaren en plural (beleza I belezas. (Otero.AM47) Eu coñecín ao máisfamoso dos Neira de Pardomonte. despois de tantos anos. AE 142) Dígolle a vostede que inda Jeño hoxe.F/lll) Os nomes colectivos.] e logo tódolos días asistía unha tripulación d'amigos e parentes dos Tutanos. ou ben que se usen metonimicamente (Comprou uns Laxeiros) ou que funcionen como cualificativos (Na literatura galega fan falta máis Rosalfas). aínda encerrando xa no singular a idea de pluralidade.OC 1. (CelsoEmilio.. ben I bens): Tío Olegario tivera a xenialidade de legar todos os seus bens a unhafundación benéfica da provincia de Matanzas. (Dieste.Xeníe 167) Con relación ao comportamento xeral dos nomes substantivos canto ao número pódense distinguir as seguintes clases: 47 . don Felipe (Cunqueiro.DA749) Os nomes propios non admiten plural como norma. traca.

-s. lugués i lugeses}: As outras locen banduüos cheos e ollares de vaca.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. distínguense os seguintes casos: . Nos nomes substantívos con flexión de número existen unhas regras que explican a estruturación morfemática do singular fronte ao plural.Morfosintaxe 1. era que non véndolle máis que as dúas cruces. teñen só singular os meses do ano. -es.AA/53) e por antre ises chinos apareceron uns ingleses (Dieste. -eis (amor I amores. DAT37) O que chocaba. álbum I álbums)'.236) 2. Substantivos con flexión de número: singular e plural contrastan polo signifícado e morfematicamente. En vogal ou consonte nasal (-n. can I cans. luz I luces. cóxegas.OC/. Son as tres as soilas mulleres demasiado ben maníidas da parroquia. elfalaba sempre de tres. pois no singular hai ausencia de marca (0) e no plural -s. Así. 2. En consonte -r. os ventos etc. Contiños 132) 3. (Otero. 145) afala dos avós que íemos mortos (Celso Emilio. tanto ós rapaces coma ós que o trataban. -is. cos alomorfes -s. víveres etc. <9C 1. os substantivos abstractos. explicitado pola concordancia: a) substantivos con niimero Ínmanente (un só número). En consonte -/: alomorfes de plural -is. os puntos cardinais.. -s. b) substantivos con número contextual. -eis.alomorfe de plural -es (dor I dores. Barros. -m)\ toman o alomorfe de plurai -s (avó I avós. teñen os dous números. os substantivos acabados en singular: 1. ¿Non son da miña terra esas galiñas e eses cans que pasean o turreiro? (Cabanillas. Substantivos sen flexión de número. mísil I mísiles (míseis)). -es. -z'. (G. barril / barrís. o I os tórax. vindo a oposición indicada pola concordancia: o I os atlas. só plural anais. hindú I hindús. rei I reis.

9..5. Boullón Agrelo (1992:56-58). es común la supresión de la consonante final del singular. soles. fel ¡ feles. D-4715) Os monosílabos manteñen como norma o -/ no plural (fol I foies. irmúns ou ctrnj. seis reás en cada volta (P.2. ao mesmo tempo que animais. respeclivamente). cas.Bal1esteros. telemóbel I telemóbeis}2*".2 e 3. (Rosalía. das paroxítunas. O tratamenlo diaerónico na maior pane do lerritárin galego é o mesmo para monossílabos e polissílabos: a espanholizai. control I controis. aval I avais. -el. 29 Ao lado das soluuóns normativas salex. como dichas letras son de las que fácilmenie desaparecen en la pronunciactón á causa de su gran fluidez. Poroulra partc. A min relémbrame o quefan os animais cos seus cachorros (Blanco-Amor.1). que sorríen (Noriega. ao respecto Rábade Castinheira (1989:825): "os monossílabos quais. cales e mles (ÍLG / RAG 2003:77-78) tamén teñen algún uso sais. papés. -ul toman como alomorfe de plural -is sen o -/ final da raíz (anel I aneis. lales. vid. Nom vemos eniom por que devem ser Iralados os monossílabiiN de maneiradiferente". Para o plural dos nomes acabados en -/ e en -n en Rosalía de Castro.XOSÉ RAMÓN FREKBRO MATO a) os substantivos acabados en -al. .3. Prieio Alonso (1986c).ai. Ferreiro (1999:240). gol I goles. poriais.. en convivencia coa oriental e común reais™'. sois. passárom a cales / quales.86)" 28 De acurdo coas normas oficiais (ILG / RAG 2003:78-79) diferénciase o caso das palabras oxílonas. O substantivo real mantén a solución patrimonial centro-occidental reás no plural na fala e na lingua literaria. -Vmtecinco servilletas. cuntrois). CG 18) que nas rosas dos vales. se dice reás. vid. mel I melesY1: consolo dos males.OC 1. passárom a animalcs. 3. 31 Xa anotaba o compilador desle texlo a propósilo de reáx: "Al formar el plural de los nombres terminados en / y en a. 3. etc. aqueles (vid. SEG 230) ¡Aqueles si que eran xornais! ¡Aquelas si que eran ideias! (Dieste. anzol I anzois. tamén Ferrciro (1999:239-240).aque! fan o plural eles. Para a perspeclíva diacrónica na formación dos plurais dos monosílaboa en -/ vid.om e generali/. -ol. val I vales. lais. Cfr.1 e 3. alivio das penas.1. Vid. estes dous últimos. caix vid. pel I peles.-om do plural espanholizante em -les.351) O plural de cónsul é cónsules. papels. cais e («ís. 30 Vid. etc. por esio en lugar de decir rtíi/. pronomes (vid. XL 263) Os galegos sahemos arranxar os papeis e pedir un pasaxe de terceira (Castelao. con perda do -/(avai.6. mal I males. que o conservan (túneles). Para unha hipólese sobre a formauón dos plurais do lipo dc irmás. cuya circunslancia debe tenerse en cuenta al escribir el dialecto".CPGI.os pronomes el.t. Ferreiro (1999:240). e en Celso Emilio Ferreiro. Carballo Calero (1972:17-38). pvrttiles.

2) (O nenofixo os deberes}'. malo raio che parta. que á súa vez pode desempeñar os roles que se indican a seguir: 1. 8. mais hai substantivos que poden funcionar como atributo. entre o neno e mais eu é un complemento que indica as persoas que participan ou colaboran na acción do verbo (vid. Vid. vacilando no gaiego aclual "enlre a asimilación ao grupo maiüritario" con perda do -L. Cen mil reás. mandil I mandís)'. (Otero. Para a formación do plural nas palabras compostas. trinta mil reás. 8. (Fole. (ILG / RAG 2003:79). eu estoume compondo prafalar co meu noivo. tamén Cosfa Casas el alii (1988:83) e Ferreiro (1999:240).. Suxeito.4.2. Total: Sete mil pesos. (Dieste.2. quen afirnia que as palabras paroxítonas en -// son de introdueión máis serodia. 50 .e a conservación del. Funcións sintácticas A función básica do nome substantivo é a de ser núcleo da frase nominal.2. función propiamente adxectiva (vid. 281-296). 2.10).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.AM50) 32 Vid. sempre sen preposición (vid./WC 142) b) os substantivos oxítonos acabados en -il: alomorfe de plural -s sen o -/ final da raíz (barril I barrís.fósil I fóseis)32. 2.7). EM 103) -Dez mil reás. Atributo. (Otero. Xa podía ver ben os perfís daquela cousa.2. 3.1 e 6. (Cunqueiro. A rúa esponxábase baixo a choiva.D34) En Fixémolo entre o neno e mais eu o suxeito está implícito (nós)'.Z)Ar89) c) os substantivos paroxítonos acabados en -ü: plural acrecentando -es (mísiles.fusil I fusís. aínda que tamén ten certo uso o alomorfe de plural -eis sen o -í/ do singular (mísil I míseis.. comportándose como adxectivos (Luís foi soldadó)'.. pro cando sefinou Perrón de Braña pasou a cobrar dous reás sesión.fósiles).2. vid.3. o volume terceiro desta gramática (pp. Morfosintaxe Aló polo ano 25 cobraba a real.. Gata serás ti.

dona e señora de Hespaña.6): Deiche o iibro para teu pai'. terra enfeiüzada. coa preposíción a (vid. tigres.XOSÉ RAMÓN FREIXFJRO MATO Os homes non queren ser burros.2.2): Vin o home na rúa. suplemento (vid. Complemento dun substantivo: pode determinar.5): Dálle o libro á rapaza. 4. muller celibata ela. 8. clasificar ou aclarar o sígnificado que ten un substantivo.S£G283) Ou tamén pode ser especificativa. ben como complemento preposicional: a) a aposicíón pode ser explicativa se vai entre vírgulas (Rosalía. é a nosa máis xenial escritora). C.2).AAfT79) Tamén a Galiza. con calquera preposición (vid.2. Pero Castela..3. complemento circunstancial. autora de Follas Novas... Musa dos doentes.. ao xeito (vid.. do meu esprito noivafeiticeira. quentarase ó novo lume. 8. Complemento do predicado: a) b) c) d) C. 8. (Castelao. 8. MF 106) . Malenconía.2. se se comportar como os adxectivos especificativos (O rei soldado}: Bágoas lle brincaban dos ollos a aquel don París príncipe (Cunqueiro. neste caso pode formar parte dunha locución adverbial: ás veces.7WS I I ) A leiteira era a Micaela de Meilán..D. quixeran en troques seren leóns. ben uníndose a el sen preposición (aposición). lobos. (Otero. ¡déixame qu 'hoxe no teu colo dorma sono de pedral (Curros. 5. normalmente sen preposición (vid. recibeu en herdo inesperado a mitade de Europa (Castelao.4): Falaban de políñca. entrada en anos.OCI.I.113) 3.2.

e uvas caíñas.AfF107) Cando sefinou Leiras Pulpeiro. café con leite. cepas caíñas.paUa paínza (áepaínzo 'millo miiído')33: hoxe dormires nun leiío feito de palliña triga (Rosalía. . pan centeo. ceniea: palla paínza. concerlando rigorosamente con determinados sustantivos".filloas con mel. CG 28) e un prado de herba treviña alfombra o arredor sombriso (Rosalía. que en vez de unirse á otros por medio de la preposicion de. (G. (Cabanillas. Alvarezef u/i'i (1986:68). se adjetivan en su género y número. papas Irigas. Esta lórmula xa foi resaltada porSaco Arce (1868:159): "Hay porel comrario eiertos sustantivos. fariña miHa. fariña triga (de trigo). que levaba tamén a palla de trigo.342) 33 Vid. este procedemento deuse no vocabulario agrícola: papas millas (de milló}.A4Q 167) c) a relación entre dous substantivos exprésase máis frecuentemente por medio de preposicións: caixa de züpatos. Morfosintaxc pro o pn'ncipe don París con moita auíoridade falou decindo (Cunqueiro. acordawn escribirlie ao tío Olegarío (CeIsoEmilio. para denolar la relacion que une dos objelos. PGC 265) Eran dous: o da palla centea i o da herba curada.fW215) non sabe o qu 'é leito armado cun feixe de palla triga (Leiras. como en casiellano. EM 58) aconsellados polo señor cura párroco. pon como exemplos papas milias. ó poñela no peiío. e concordaren en xénero e número co substantivo a que acompañan. A preposicíón e o substantivo a que acompaña funcionan como unha expresión adxectiva (árbore senfollas = árbore desfollada ou defoliada)'. de repente vía caír en terra desfollada. poden converterse funcionalmente en adxectivos.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.Barros.OC/. triga. (Cunqueiro. Perrón mercou un xogo ingrés de lancetas que j'ora do médico poeta.F/110) b) algúns nomes rexidos pola preposición de. que indican materia ou orixe.

unha vella topouno nun camiño. podendo levar posesivos (Rapaz.3. meu ben. vale máis que nunca o sepas. 2. (Rosalía.XOSÉ RAMÓN FRBXEIRO MATO 5. 53 .. en compaña dun can. Por último. 8.5): A boa da vella ó ver aquil vulto para ela desconocido. gardando o gado. Conúños 193) ¿Que pode facer a probe da vella? Xa que está eí.. (Blanco-Amor. Vocativo: persoa ou cousa personificada a que nos diriximos. ven aquí. como fórmula herdada do ablativo absoluto latino (Neno aínda. Barros. xa traballaba duro = 'Sendo aínda neno. O Antón é sabio I O Antón é sabio en astronomfa. vai sen preposición e entre pausas. Meujllio. Complemento dun adxectivo: a) a calidade que expresa o adxectivo pode limitarse ou concretarse mediante un substantivo precedido de preposición: O Xoán é atento I O Xoán é atento coas amigas. ñafilla? ¿Que males. na realidade neste caso o substantivo (rapaz) tamén é o núcleo e o adxectivo (bó) é o modificador (vid. cando aínda era neno'.fixeras? -Non mo preguntés. alf aparecido sin saber como nin por onde (G. rapaz. morou nasfragas recadado. Neniño.3. casou cunha muller nova)'. Xa vello.2). como estás!): -¿Quen te pragueou. b) noutros casos o adxectivo está precedido do artigo e o substantivo que o complementa non restrinxe propiamente o signiñcado do adxectivo (o bo do rapaz)'.OC 1. chamou o gado. ¡meu neniño!.A£49) 6. FN 82) 7. un substantivo pode constituír por si propio ou acompañado dun adverbio unha cláusula adverbial de tempo (vid. ós dez anosfoi á sega (Noriega. mi madre.255) Nusfarrapos envolto.

e meténdonos por unha verea que cruzaba unhas hortas. era valente (Noriega. Logo rube unha escaleira. Anda entr'as casas un fachico de palla. en contraste co ritmo lento imposto pola adxectivación descritiva: Vainos o camiño guiando ao logar. como parte importante das chamadas palabras lexicais que serven para aprehendermos directamente a realidade extralingüística. frente afrente da morte non tremeu. {Blanco-Amor.fóra a ialma. Morfosintaxe mozo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. picou prá guerra.fumos saír á Ponte Pelamios. en liñas xerais. a abundancia de substantivos nun texto implica. Os substantivos posúen unha significación básica ou primaria e logo poden adquirir diversas acepcións ou connotacións.0C 1. apelexodo e mouro.352) 2. teñen tamén unha grande relevancia do punto de vista estilístico-expresivo. pois constitúen un inventario aberto en constante evolución. a pouco. así como axilidade na narración. metonimia.5. Ha dar unha patada ao irmán o groso bazuncho farto de patacas. O ceio viña baixo. embmlláronse na manta deitados no chao. xa roncaban coma marraus.). polisemia etc. Alomea as vigas dun alpendre. Rendibüidade esülísüca Os nomes substantivos. sempre dependentes das necesidades expresivas dos falantes e escritores. Polo seu significado lexical. AE 35) A abundancia de substantivos propios.2. Mírase unhafaciana de muller vella co pano en pico de xerra. onde nos acollimos baixo da poníe. resulta moi signíficativa nun texto. que coa pítima coasi non podían mover as pernas.D21) Conque saímos pola horta e botamos a andar por embaixo daquil bullón de auga que non dabafolgos. e chovía a escachar con rachas de vento frfo. coa posibilidade de crearmos novos termos de acordo coas necesidades de expresión (principalmente por medio da derivación e da composición) ou de ampliarmos o seu campo significativo mediante diferentes procedementos tamén expresivos (metáfora. pois supón por parte do seu autor un afán de precisión e de concreción que lle outorga credibilidade ou verosimilitude perante os ollos do lector: 54 . O rapaz xa soio desexa alagárese no sono. tanto topónimos como antropónimos. riqueza conceptual e de contidos. Seguimos pola beira do Barbaña até chegar aos arrabaldos da Burga. (Otero. Rifaralle opai. Os outros. e. da súa capacidade creadora ou de estilo.

Eran vigues de concheiro e de castiñeiro bravos das devesas de eiquí. sendo propia de textos pertencentes ao ámbito teórico. (Fole. Enriba do estrume hai unha vaca morta. para o mundo das ideas e do pensamento.. para converür o seníimento en ideia política. e foise acochar ñba da caniceira. e en Lugo mercara isas mesmas doce estampas que eu estaba vendo ago~ ra na taberna (Cunqueiro. (Castelao. Xantáramos en San Martín de Queiroga en cas do Vicente da Toca. tamén este terá un carácter de concreción material. (Risco. unha moza garrida. E acordeime entón de Somoza de Leiva.]. Dende alí miraba pra a porta morto de medo. O camión guiábao David. PDP 228) Erguese o pano e aparece unha corte aldeán. colouse no sequeiro o lobo da xente. conceptual ou espiritual: Foi en Galiza onde primeiramente xurdeu un compendio doutrinal do autonomismo. nas que se contaba a histoña de don Hernán Cortés. con dentes brancos que en poucos istantes fixeron saltar as táboas. creado para espallar en Ga- 55 .XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO Onte entrei nunha tasca en cuias paredes colgaban doce estampas. e nunca vin lugar con máis fontes-. dúas rapaciñas bonitas. propio da narración ou descrición de feitos da vida real: O Anxel non quixo ver máis. de Leiva -Leiva está nun alto. e sabía todo da Noite Triste. unha muller avellentada. imprentadas no 1899 en Berlín. Iste Somoza.93) Polo contrario. e dende entón quedáraüe un amor polo señor mar~ qués del Valle de Oajaca e as súas andanzas mexicanas.ALC 125) Se os que predominan nun texto son os substantivos comúns concretos. Pola porta apareceu un fuciño longo.Xente 13) Eu iba de Savane pra Vigo cun camión de modeira.OCI. servira ao rei no Reximento de Otumba.. O noso Alfredo Brañas imprentou o seu libro 'El Regionalismo' en 1889 e difundeu longamente a súa doutrina dende o periódico 'La Paíria Gallega". e polo buraco. do Caurel [. Terra de Miranda. entre castiñeiros. coa conquista de México e os amores do cabaleiro coa 'lengua'Marina. un vello petrucio e tres nenos loiros. a presenza dominante de substantivos abstractos transpórtanos para o campo do inconcreto ou inmaterial. Caladiñamente agafuñou pola parede. O redor da vaca hai unha vella velliña.

Deita sangue polaferida ! Teñen lazos desangue. por exemplo.. (Risco. coa referencia á realidade máis vulgar por medio de substantivos concretos: Era unha natureza subhumana que se quer afacer á estación bípeda. en resumidas conías. porque ao cabo. E viceversa.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. por outra beira. pero non se limitou á súa patria.amor. 34 Vid. senón que vai a Zaragoza e a Barcelona. O porco quer voltar á maseira. SEG 202) Todas as relixións do mundo tiveron nas verdades predicadas por seusfundadores moi grandes analoxías. da política da figurancia. na devoción á vaca. é il. de seren tomados en sentido espiritual máis do que material: Rompeu o brazo dereito / É o brazo dereito do pai. (Castelao. da cortesía. o porco ten razón en non querer que o saquen do seu. 6 común pensar. que lle queren botar enriba. símbolo da agricultura e do traballo. o porco trabúcase. e todas coincidiron no culto pritnitivo.. con profusión de substantivos abstractos. e non o home. meu amoriño. Mais nós temos que axudar á natureza hutná. OPV 55) Ten un efecto expresivo especialmente relevante a combinación paródica do discurso intelectual. xa que o seu ideal sería o super-porco. Ora que. podéndose producír unha transposición metonímica dos concretos para abstractos. Ten moiía beleza /Éa beleza dafesta. ¿ond'estás que non te vexo? (RBallesteros^CPGII^S) Inclusive a ausencia do artigo pode tornar abstracto un substantivo (Ser pai ten os seus problemas I Ser o pai tróuxolle problemas)34. por unha beira. (Amado. . nofondo trátase do seu ben. quen ha ir ganando. coutando o pulo dos seus apetitos pra axeitaios ás aparencias impostas polo costume social e da súa doenza resulta itnha doenza propia da súa natureza. buscando a solidaridade doutras patrias. e deiqui sen dúbida a crise que orixinou a súa doenza: a natureza subhumana deféndese con tódalas súas forzas das taras da educación. pode pasar de abstracto a concreto (Senfe un grande amorpola terra / Ten un amor en cada porto}: Meu amor. Morfosintaxe liza o ideal que entón se chamaba rexionalísta.Lapa(1979:127). PDP 50) Mais os límítes entre os substantivos concretos e abstractos son difíceis de estabelecer.

). ou tamén substantivos con valor locativo mesturado coa idea de pluralidade (carballeira 'lugar onde hai moitos carballos'. esie nome: pinheiral. xunto co resto dos colectivos. -eiro ou -edo. de Mórdomo.QP 111) Moitos substantivos colectivos. ouh figueiral! (PondaUQP 112) as miüores pezas de carbaüeira e toxal (Otero. cunhas areas tan brancas. nunha perspectiva que vai do xeral ao particular: Debaixo das túas foUas hai un garrido areal. -face absiracla.OC 1. como vamos ver. están. noite brillante {Rosalía. por exemplo. considerados mentalmenie um por um. nun mesmo contexto poden aparecer explicitados o todo e as partes.AM48) A aposición formal do mesmo substantivo especificado por un adxectivo. quen así mesmo afirma: "Os substantivos colectivos tambcm podem ter uma l'ace cnncretu. o que permite combinacións estilísticas como as seguintes: jOuh figueiredo de Mórdomo. Lapa (1979:127-128). etc. están formadas por derivación mediante sufíxos sinónimos como -al. gra.400). en vela xunt 'ó mosterio que se esborrallou. leña. CG 50) 35 Cfr. formigueiro 'habitáculo en que viven moitas formigas'). (Noriega. .XOSÉ RAMÓN FkFJxeRo MATO Os substantivos con noción de pluralidade por razóns de orde etimolóxica (ova. O víxrábulo suscita ern nós duas represenlaíoes. Supcmhamos. OC 1. i aquel mouro piñeiral. e a dos pinheiros. Esa 'face concreta' permite que os colectivos lamén leñan tlexión de tiúmero: os piñeirales pouco a pouco explora (Noriega. -face concreta". que vén da beira do mar (Pondal. teñen un plus de expresividade por conteren "a ideia abstracta do todo e a visáo concreta das partes"33: Aquelafonte.341) De todas as formas. aquel Cristo. por un frase preposicional ou por unha cláusula constitúe un interesante recurso expresivo: Colleiitn 'a noite. a da quaniidade global.

Morfosintaxe Unha noite. Feixoo.(9C/. a doferro batido por barudos guerreiros [.. ise patriotismo. a utiíización de don seguido de apelido.302) Tamén a respecto da aposición. así como o emprego dun sinónimo en aposición. noitefilla das sombrisas alas que estenden os medos (Rosalía. o amor mal pago. a cibdade das pedras núlenarias ergueitas polos dioses vencidos das pregarias. ise bon senso. dafe o estrago (Curros. a roseira da alma. e o vento.371) . vento de treboada.. don Alvarez.] (CabanilIas. CG 87) Xa son vello. desfolloume a roseira. con resonancias épicas: Viriaio. a cencia perseguída.6>C7. (Cunqueiro.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. por inusual. EM 93) Eu podío darlle unho volía ao país coa taza cunca do meu apelido na man. com 'os pesares qu 'eu teño. Macías. Vesteiro. (Cabani]las. -¿Quer vostede crer. noite negra.DS63) Este procedemento apositivo é xeralmente utilizado en textos épicos como método de presentación e caracterización de antropónimos e de topónimos. ise heroísmo. CG 156) Os substantivos propios de persoa seguidos en aposición dun substantivo abstracto Jndicador de calidades morais conforman un recurso expresivo de grande tradición liíeraria. é de eficacia expresiva. María Pita. Pnsdliano. que non hai unha soia que copie as respostas correuto? (Cunqueiro. en longos períodos dotados de grande solemnidade: Caerleón.

sabidor dos encantos e os máxicos conxuros. nin Ciríneos (Pintos. que nos craros dos bosques e os baixíos costeiros deprendeu o diviño lenguaxe dos luceiros. mais empregados en plural reciben unha connotación especial. os Castelaos. nin máis libros.381) Os nomes propios de regra só se usan en singular por indicaren seres únicos. o Esperado. nun caso de uso metafórico ou de sinécdoque (os Virxilios.0C7. (Curros. podendo referírense a individuos que posúen as propiedades que máis destacaron nas personaxes que singularizan. ás nubes da tromenta.OC7.XOSÉ RAMÓN RÍEIXEIRO MAIO E Merlín o profeta. as Rosalías). o da segreda cencia que a terrafixo súa. (Cabanfflas.. esa xeneración nova de parleiros rousinoles?.D572) Un artista recoñecido pode ser citado expresivamente pola obra que lle deu sona: 59 . das virtudes das herbas e dosfados escuros. os nomes dos heroes das lendas épi acompañados dunha aposición frecuentemente formada —por •— un participio substantivado: e abatéronse as portas e pareceu no estrado. dos silfos e das lumias ollado por irmán. o bardo das edades. o celta armoricán.373) épicas costuman ir Neste mesmo sentido.. onde o asento baleiro. esas pelras que surxen á luz en sartas. impóndolle obedencia ás agoas da riada. (Cabanillas. Onde os nosos Homeros?): sin máis mestres. ises Novos e Labartas. nin Simóns.AGG10) Diga e perdoe: ¿ises vaíes que mostran tantos alentos para os modernos combates. ises Lagos. Galahaz. ós rochedos do cume. á ardentía do lume. con frecuencia son utilizados enfaticamente (Onde están as Rosalías de hoxe?.

OCII.] Pero cand'un busca un Xan casi sempre atopa un Pedro. Cataluña. ou expresaren unha idea de pluralidade (as Españas..OCII. (Noriega. (Castelao. (Castelao. Euzcadi e Galiza. e traio probas. (Noriega. do sol.. as Rusias): i arrenegar das Castillas. as Romas). Xan Labrego? O papamoscas.DS72) Tamén os nomes propios xeográficos poden aparecer pluralizados con valor expresivo. da sede e das segax. dígao a autora das 'Fottas Novas'.64) . (Castelao. mais ¡cala! 60 (Noriega..FAM86) Xan Peisano xa n 'é un verme. SEG 98) Ten así mesmo eficacia expresiva a utilización dun nome propio xenérico para representar un conxunto amplo de persoas: Xan vai coller leña ó monte. xa está trocado en serpente.OC 1. que Galicia esperta. Morfosintaxe Eu sosteño. SEG 158) A hispanidade data do tempo das 'Espanas' e agora intenta trocarse en sentimento único e centralizado en Castela. podendo referírense aos diferentes momentos históricos por que pasaron (as Grecias.528) ¿Quen eras tu.S£G331) e a Galiza lle faltaba o rego de diñeiro que antes redbía das Américas. Xan vai a compoñer cestos [.63) Para un estranxeiro hai catro Hespañas: Castela. (Rosalía. (Curros.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. ¡o cego de nacemento!..

OCII. mordendo un caravel. 0C n..83) E inclusive a tamén intencionalmente irónica elisión dun nome propio cando o contexto e a rima o están suxerindo.80) Dada a xeral opacidade semántica dos substantivos propios. (Cunqueiro. (Noriega. si había mouros en Mouros. Longo com'on adivaí. seu Andresiño. caso de seren ou semellaren de significación transparente. ¡cos dez sentidosf. 65) Ou tamén a disimulada tradución dun nome propio foráneo con finalidade paródica. a terras de Mouramia.. Xente 129) Tamén se poden producir creacións expresivas de substantivos propios a partir do significado atribuído: Aínda traballabo o vello cando o mozo lanzal. con finalidade irónica: vas topar co Mariscal san Pedro Pardo de Cela. como é o caso de Azaña nestes versos: Xan. como acontece co político español Largo Caballero no seguinte exemplo: Será este ano Mariscal das égoas todas quel queira un Cabalo. (Noriega. (Dieste. sin ronzal. fora en grea con outros. ¡a varrer os bandidos! Cos cinco.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATD Outro procedemento expresivo que afecta os nomes propios é o de lles antepor o adxectivo san(to) cando lles non corresponde. posibilitan xogos estilísticos como este: Eu pergunteille unha vez a Porteiro. (Noriega.ZM721) 61 . regalía da casa. por bulralo. antropónimos e topónimos. salvaxe com'a Frouseira. entende que a mai da aña van ser os 'burgos podridos' que xa caparon a . OCII.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

Canto á expresividade dos substantivos a respecto da categoría de xénero, tamén se deben resaltar algúns fenómenos. Por unha parte, fronte ao predominio do masculino como xénero non marcado, símbolo tradicional dunha sociedade dominada polo home, cada vez máis afloran na linguaxe reaccións antisexistas e na sociedade discursos, por veces irónicos, a este respecto. Esta aparente falta de discriminación de sexos non é exclusiva de textos actuais, senón que xa ten aflorado, quizais por diferentes razóns en cada caso, con anterioridade; de calquera forma, semella prevaleceren nela motivos de expresividade: vin mozos, vin mozas, vin homes, vin veüos, vin muitas mulleres, vin nenas, vin nenos*. vellos e vettas, mentras monean silban as salves i os padrenuestros; i os arcebispos nos seus sepulcros, reises e reinas, con gran sosego (Rosalía, CG 28) ¡Viv'a cega.', ¡viv'o cego!..., de cand'en cando lle berran, i el di, berrando máisforte: '¡Vivan eles!..., ¡vivan elas!'... (Rosalía,FAM78) descobrín no espacio morno cen beatas e beatos (Curros, DS 94) a miña irmáfoi levada polas Juveníudes Socialistas por todas aquelas bisbarras, até Asturias, xunto con outros tnozos e mozas (Blanco-Amor,X¿285) ¿Onde están as mulleres que se xuntan pra discutir o destiño dos pobos? Loitemos pola nosa iiberación. Home go home.

(CelsoEmilio,mi9)
Os substantivos que designan profesións ou oficios considerados socialmente como de homes até hai pouco na forma feminina adoitaban ter, e algúns aínda teñen, matiz pexorativo, sendo utilizados con fins paródicos (a xefa, a xenerala, a presidentá):

62

36 Copla 43 do Padre Sarmiemo, de 1746 (Freixeiro Maio 1996:122).

XOSÉ RAMÓN FRHIXHIRO MATÜ

Ten un entendimento quepasmo: no'hai abade, crego, nin crega, ninfrade*1 viñan artigos de outafiloloxía, onde porfiaban si se había dicir Alcalda ouAlcaldesa, Concexala ou Concexal (Risco, PDP 143) E boíouno. Cordal non decía si a coronela caíra ou non. (Cunqueiro, EM 96) En relación con isto está tamén a utilización depreciativa do feminino para indicar 'a muller, a filla ou a querida de', tanto máis efícaz expresivamente canto máis estraña for a flexión: O ano pasado facíachos o fillo da Paspallasa (G.Barros,Con//«o5 180)38 O Tutano e a Tutana amigados ou casados tomaron en arrendo un piso de pallabarro (Otero,AM46) Tan ben falou o demo, que aos poucos días, xa Ue gustaba ao Dr. Alveiros a filla de D. Celidonio que ficaba sen noivo [...]. Mais aínda enantes de chegar aofondo do coraión do Dr. Alveiros, a pantasma chea de rosas e corais de artificio da Celidonia, üvo que rifar toda unha noiíe con Teofrasto Paracelso (Risco, PDP 72) Mais non sempre este feminino semella ter valor depreciativo, como pon en relevo o seguinte exemplo: Quedáraile Resenda porque o fmado de seu home era o siñor Resende, e tamén como un xeito de lle gardar respeto. (Dieste,DAr21) Matiz afectivo, non exento tamén de ironía, ten marquesiña no seguinte exemplo para se referir á fílla da criada do marqués, valor a que coadxuva o sufíxo -iño: A súa nai é tan probe que trabaüa de xornaleira na casa do Marqués. ¡E aínda lle chaman a Marquesiña! (Castelao, OCI,58)
37 Cfr. vv. 284-286 do entremés de 1671 A ctmienda dos labradore^ de Cultlelas (Freixeiru Mato 1996:91). 38 Cfr. tamén o seguinte exemplo, aínda sobre un castelanismo: Está nunha Naiaría de Vigo xunio cunim aiiafirmada pnr dous testigos. millor diio 'tes/igíis'(Blanco-Amor, XL 277).

63

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

É así mesmo de grande expresividade o feminino parenta para nos referirmos á muller ou esposa, con claras connotacións pexorativas polo xeral: Na postguerra, D. Celidonio ascendeu de porco a marrán e chegou a Alcalde. A parenta inflou como ofol da gaita. (Risco, PDP 9) Expresivo, con valor pexorativo, resulta tamén o emprego de nomes masculinos para a designación de persoas femininas: O Maroutallo era unha moza xa refeita, corpo dificuhoso (Oíero, OM 8) Así mesmo, a flexión para masculino de certos substantivos femininos en -a que designan mulleres ou ocupacións por elas desempeñadas, inclusive tamén nomes comúns de obxectos, produce un destacábel efecto expresivo, polo xeral con fins paródicos: Bardo dos biosbardos, muso don pfo pío (Celso Emilio, 0C II, 74) -¿Con qui eres un poetíso vergonzante? ¿De que rapaza eres muso? ¿Non reparaches nunca que tes un misterioso sorriso de Giocondo?

Sentado parecía un xigante, pro púñase de pé i aquel peiío poderoso i o barrigo rotundo descansaban en dúas perniñas chambelas e curtas. (Cunqueiro, EM 75) Neste sentido, existen formacións expresivas a partir do feminino (o modisto, o criaturo, o puío) que o uso social, como acontece no primeiro caso, pode acabar por neutralizar estilisticamente, así como tamén existe certa tendencia popular a crear formas analóxicas femininas que estabelezan unha previamente inexistente duplicidade xenérica (a suxeita, a üpa, a membra, a dema, a monsíra, a individuá) que pode acabar por se consolidar socialmente nalgún caso. Por outro lado, á parte de substantivos masculinos en -a (o profeta, o recruta, o mapa, o día, o taxista) e de femininos en -o por encurtamento (a moto, a radio, afoío), existen metáforas ou metonimias lexicalizadas (o corneta, o espada, o guitarra, a modelo, a soprano) e derivados (o chorica(s)} ou compostos (un cara lavada) masculinos en -a como formacións expresivas, ao lado doutras

XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO

disociacións tradicionais entre xénero e terminación (a catedrático, a médico} que os novos usos sociais, coa incorporación da muller a profesións anteriormente desempeñadas só por homes, van desfacendo (a catedrática, a médica, a decana, a enxeñeira), tirando de paso, felizmente, a carga pexorativa que pesaba sobre estes femininos. Non se pode obviar tampouco, do punto de vista estilístico-expresivo, o efecto da interferencia do castelán sobre o galego no que atinxe ao xénero de certos subsíantivos como leite, mel, sangue, ponte, paisaxe, mensaxe etc. con adscrición diferente en cada lingua, provocando castelanismos morfolóxicos constantemente presentes na lingua literaria moderna1". Así mesmo, hai que mencionar o traslado para o galego de cacofonías propias do castelán (*o auga, *o aulá)w. Tamén a etimoloxía e a analoxía teñen o seu papel na expresividade das palabras. Así, por exemplo, a forma latina FOLIUM vai dar en galego/o/í'o, en tanto que o plural latino FOLIA nos deixou a forma/o//ü, que tanto pode ter valor singular (afolla do libro) como individual ou colectivo, conservando neste caso o valor de pluralidade latino (afolla da árbore 'unha ou varias'); pode, así mesmo, ampliar por metáfora ou metonimia o seu campo de significación (afolla de afeilar, afolla da gadaña). Vexamos exemplos cos diferentes valores, algúns envolveitos nunha ambigüidade de eficacia expresiva: / 'Folfas novas'!, risa dáme ese nome que levás [...] Non 'Follas novas', ramallo de toxos e silvas sós (Rosalía, F/V6) Chégase o doce figo polo seu tempo boo, baixo a materna folla de prácido verdor (Pondal, QP 76) Cando ceibando todas súasfollas, desnudo o seo mostra orgullosa

(Pondal, QP 49)
Cfr. u unha dnr. outro delor (Rosalía. FN 16); piden á lerra o grau du cnr áa sangue (Curros, AMT 5); ¡Longo viaxe fixeran (D\este.DAT53)', xaqu'herdaches oknguaxe ierixebre.c>típicoiraxe(NQñefía,OC 1,23%Y, vivir na ináis brava cume I da Calicia, enir 'os peisanos (Noriega, OC I, 234); eic.. etc. 40 Cfr. Carvalho Calero (1992:252); "Tamén resulla hilarante o aula, que acho escrito. ainda que non coa fret|üéncia de el %ran área. En galegn non hai mais que unha forma de anigo feminino. a, plural a,v, Mas, vantagens do bilingüísmo. algúns empregan a gramática castellana para reger a concordáncia gallega (jj'c)". 39

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

calfotta deferro, quefora temprada nas augas do inferno! (Pondal, QP 177) ¡Dende Ortegal ó Miño afolla dofouciño fagatnos rebrilar! (Cabanillas,0C/,185) Rodrigues Lapa ten reparado na "constante preocupagáo sexual que se verifica no vocabulário", pois se por unha parte resulta natural que os animais se dividan segundo o sexo (león / leoa, can I cadelá) porque a "própria configura^ao do macho e da fémea torna necessária a distin^ao morfológica", por outra parte a lingua foi creando ao longo da historia formas femininas a partir do masculino tamén nos seres asexuados (agro ->• agra, azouíe -*• azouta, cancelo -*- cancela, carballo -*- carballa, cesto -*- cesta, corno ->- corna, machado ->• machada, pozo -*~ poza, río ->- ría, saco -*• saca, etc.)41, como se trasladase aos obxectos a división sexual do mundo animal 42 : Catro refleuxións ao vello e catro azoutas ao pícaro e todo quedou en nada pola primeira ves. (Dieste,DAr53) corpo dificultoso, como traballado con machada cega no tronco torto de unha carbatta vellota {Otero, OM 8) O substantivo masculino home, por veces apocopado polo seu frecuente uso como vocativo (hom, ho), acabou por se converter na fala popular nunha interxección expresiva (vid. 8.4), con matices de coloquialidade, practicamente desprovista de marca xenérica (Xa vou, ho, xa vou!): Irei, home, irei. Mais douche pouco creto a isas garambainas da curia. (Otero,AL27) -4 viña portouse ben, hom. Endexamais ollos de xente viron bacelos de tanto render. (Otero,¿L 17)
66
41 42 Exemplos citados por Ferreiro (1999:232-233). Cfr. Lapa (1979:129), quen exirema de forma se callar exaxerada e algo discrimlnatoria as súas consideracións a este respecio: "O ponugués viu nos objectos a imagem do homem e da mulher: o homcm, mais forte, mais allo e esbelto; a mulher, mais baixa, mais larga, de curvas mais anedondadas. Afnda se pode ver nesta compei¡9ao do macho e da fSmea. refiectindo-se nas próprias coisas, um dos caracieres fundamentais da civilizafao portuguesa. que presume sempre. nas lides caseiras e no trabalho da lerra, o esforfo conjugado do homem e da mulher".

XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO

-¡Non é nada, ho! Foi que o demo non tiña tabaco e púxose afwnar un corno. (G.Barros,A4í291) Por outra parte, tamén os substaníivos femininos en -axe poden presentar apócope de -e pola tendencia ao enxordecemento das vogais átonas finais, trazo case convertido en marca literaria principalmente desde Rosalía: j Logo s 'acaba da vida a triste pelerinax. (Rosalía, FN 63) Tiña a prumax da cor do lume. (Fole, 7B260) Sentín en sonos batir conforza a choiva nafollax da fígueira do patio [...]. Pola ventá espalancada iba entrando afríax do mencer. (Fole, fflVC 158) Tamén ao número nos substantivos é posíbel tirarlle rendibilidade estilística. Así, haí substantivos que normalmente só se usan en plural, resultando no singular especialmente expresivos: que non debo carto a home nin a muller desta terra. (R Ballesteros, CPG I, 50) Mercara a casct cas terras en cinco míl pesos, carto máis carto menos. (Fole, 7B31) saíndo á hora do café a recibir o parabén dos abades (Otero, D 54) Por outro lado, o inhabitual plural dos substantivos incontábeis (augas, madeiras, viños, meles, sangues etc.), segundo xa se viu, pode implicar unha especialización semántica (Tomar as augas} ou raesmo unha mudanza de significado (Ten tnoitos fumes), indicar diferentes calidades (Gosto dos viños galegos} ou diversidade de obxectos feitos coa mesma materia (Levaron osferros da garaxe), ou simplemente pode cumprír unha función expresiva de carácter enfático (Voou polos ares; Navega polas augas do mar). Neste sentido, o plural pode transmitir unha idea de inmensidade e variedade (Os ceos e as terras da Galiza):

67

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

Vente,filla do Ceo branca e pura, voando prestamente polos ares (Pintos,¿GG 17) ifacei montería nos lobos da terra, nos lobos dos ceos! (Curros,AM78!) ¡Mar!, c'as túas auguas sinfondo (Rosalía, FN 50) Terras da terra gallega de escravitudes e feudos (Cabanillas,OC7,39) Pode transmitir certa sensación de movemento, moi propia da linguaxe poética: Turbas corran as ágoas; poña lufo o aire denso, en merancoría tanta^ Só se sinte o piar do paxariño, o marmurar das auguas (Rosalía,f7V264) heir navegar periplos, descubertas por tempos que han de vir cheos de escumas (Celso Emilio, OCl, 106) Tamén pode representar ese plural de substantivos continuos diferentes manifestacións dun mesmo fenómeno: os pobres peíños que as xiadas do inverno lañaron (Rosalía, F./V 162) méntra-las brisas mansamente corren (Rosalía, FN 264) Antr'as espesax brétomas do tempo que foi ja (Pondal, QP 105)

43

Inicio do "Soneto con falda" (1611l.de Joáti Gómez Tonel (Freixeiro Maio 1996:25).

XQSÉ RAMÓN FREIXKDÍO MAIO

Como norma xeral os nomes abstractos non se costuman utilizar en plural (caridode, xustiza, ben, beleza). Cando isto acontece é como se os substantivos se tornasen concretos, ao indicaren feitos ou actos determinados, máis do que calidades (Mercé ás súas bondades cheguei aquí; As súas maldades provocaron esta situación; Aquelas inxurias non poden ficar sen resposta; Repartiu os bens entre osfiüos; Sofre as inxustizas do poder): todo me dá suidades e tríganzas, todo me trae punxentes memoranzas. (Pondal,BB131) -Ben vido, vale, ¿que novidades hai? (CelsoEmilio,m2) entes misteriosos e perversos que maquinaban maldades contra da súa propia patria. (Celso Emilio, Fl 86) Un exemplo extremo témolo en alegría, que en plural (alegrías) tamén indica unha parte do porco44. Neste sentido, non ten o mesmo valor expresivo Ter amor que Ter amores, por exemplo: Ninguén soupo que d'amores e que d'olvido morrera. (Rosalía, FN 87) Qu'os amores xafwdron, as soidades viñeron... (Rosalía, CG 66) Moitas veces os abstractos, principalmente os deverbais que indican accións ou efectos da acción, en plural teñen un valor puramente enfático, igual que acontece tamén cos de significación colectiva: O día seguinte amañeceu para Pedro co aballoamenío de sempre: queixumes da muller, entirquiñencias dosfillos e roños da sogra. (Castelao, 0C1,290) As colleitas, os humores das xentes, os íemporás i os temperos, todo andaba pola lúa. (Cunqueiro, EM 96)
44 Cfr. Lapa (1979:130): "O plural dá ao substanlivo dois valores exprcssivos: um de intensidade, ouiro de variedade. A impressao geral é de que a palavra/oi/ie. plurali/^ando-se. se lornou mais concreta. É esse. pwr via de regra. o resultado do plural nos nomes abslracto.'i. A linguagem eorrenle conhece o processo: ie/ezu.i, miudezax,festas, atetifóes. etc., tornam-se concrelos. ou pouco menos. porque usados no plural. O exemplo mais cxpressivo desla concreiizafao eslá no vocábulo galego íile^rias. para a designa^ao das entranha^ do porco". Ilustraiivo resulta tamén outro exemplo que a seguir ciia Lapa. lirado do Padre Vieira: "Perde-sc o Brasil.Senhor. porque alguns ministros de S. Majesiade nao vém cá buscar o nos.so bem. vém buscar os nossos benx''.

69

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

As xentes andaban alporizadas e a policía viuse obrigada a pór en libertá a Mombó. (CelsoEmilio,í7l01) Algúns femininos que xa en singular poden ter valor de pluralidade, como folla ou area, admiten tamén con frecuencia un plural enfático; neste caso o plural apunta igualmente máis cara ao concreto en tanto que o singular transmite unha sensación de maior abstracción ou imprecisión (A area do deserto / As areas do deserío; A caída da folla no outono I A caída das follas no outono}'. todo o máis fugitivo pode ter seu retardo: asfollas do outono, as areas do Oceano. (PondaUQ/3 10) Así pois, a pesar de conteren no singular a idea de pluralidade, os colectivos tamén presentan polo xeral flexión de número, sendo en moitos casos a escolla do singular ou do plural unha opción estilístico-expresiva (Recolleu afolla caída I Recolleu as follas caídas). En sentido similar, o substantivo singular pode ter de por si valor xenérico para se referir a toda a especie, sendo a preferencia por un ou por outro número tamén unha cuestión de escolla estilistica que vai depender de se o falante concibe a realidade como unha ou como varia (O galego é traballador I Os galegos son traballadores; A muller vale tanto como o home I As mulleres valen tanto como os homes; O can é o mellor amigo do home I Os cans son os melhres amigos dos homes; O carballo é unha árbore centenaria I Os carballos son árbores centenarias)'. Ben sei que sabedes que, en galego, o lobo, en singular, son os lobos. 'Batín co lobo', quer decir que lle saíron a un os lobos ó camiño.

(Fole,/WC23)
Os caldos máis propios dos galegos son os de verza e de grelos (Cunqueiro, CG 22) Que o galego mariscaba dende os días prehistóricos, sábese polos 'concheiros' (Cunqueiro, CG 63) A sardiña é o único peixe que o galego, que eu seipa, vén asando dende sempre (Cunqueiro, CG 105)

7(1

XOSÉ RAMÓN FRHXHKO MATO

O singular totalizador pode ser explicitado ou reforzado polo uso do plural: Sempre había na noite, nas noites todas do ano, algún ollo insomne e malino (Blanco-Amor,X¿265) Xa na lingua medieval se ten formado un plural analóxico para reforzar o valor colectivo que etimoloxicamente Iles corresponde a determinados subsíantivos como ova, gra, leña,folla, arma ou voda (<lat. VOTUM, plural VOTA): -So-lo ramo verd'efrolido vodasfazem a meu amigo (Airas Nunes, B 868/V 454) Neste caso de vodas, igual que no uso do plural para o saúdo (Boa noite / Boas noites), está presente certo sentido de reciprocidade: -Boeno, señores -dixo o sicólogo- deixemos iste tema pra outro día. Son horas de pechar a oficiña. Boas noites.

(CelsoEmilio^F/l^ó)
Don Marcial, saudando ao mozo ao entrar no coche cunhas 'boas noites'que queren ser proteitoras, pensa nafermosa man (Otero, D 54) Por outro lado, os neutros latinos PECTUS>peitos, LAius>lados, CQRPUS>corpos ou TEMPUS>tempos, con formas arcaicas con -s etimolóxico no singular, acabaron por se regularizaren por analoxía (corpo / corpos, peito I peitos*)*5, aínda que no caso de tempo I lempos en ocasións a escolla do singular ou do plural se converta nunha opción estilística (Que tempo aquel! I Que tempos aqueles!), resultando o segundo máis expresivo por se tratar tamén dun plural enfático: Os tempos son chegados dos bardos das edades (Pondal,BB 124) Que culpa Teño eu de que a súa naifose unha beleza nos seus íempos

(CelsoEmilio,f7 114)
Hai que tomar precauciós e tnoitas garantías, pois os tempos non esíán pra bromas. (Celso Emilio, FI 116)

71

45

Vid.Ferreiro<1999:227).

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

Hai substantivos que, con significado propio do singular, se utilizan en plural en certas expresións xa consagradas polo uso e nalgún caso con raíces na lingua antiga, co conseguinte efecto expresivo que iso produce: cada vece que se lle metia o asunto aqu'ü nas mentes (Blanco-Amor, AE 115) Non sei si xa dixen que tiñamos mentes de pillar o tren misto (Blanco-Amor, AE 121) porque o quefaltou len que pagalas aínda que asfixese sen mentes de facelas (Blanco-Amor, AE 125) E a miña fía cando veu entrar por portas a aquel home tan grande (Cunqueiro, EM 106) Un fenómeno curioso na lingua popular, con repercusión na literatura, é a formación de plurais en -es sobre substantivos xa plurais acabados en -s, como se estes fosen sentidos xa como singulares ou ben como querendo reforzar a noción de pluralidade: Pra nos espelir, iremos tomar us cafeses á Unión .

que é o único señor entre tódolos arábigos reises que sabe voar na alfombra máxica (Cunqueiro, MF 91) Nin respeitaron as pedras dos condeses de Amarante.

(Otero,P85)
As füloas iban saíndo anchas e longas coma manteses. (G. Barros, Contiños 173)46 ¿Pérolas? A mozafresca. ¿Rubises? Eí tes o náparo. (Blanco-Amor, PG 15) Dada unha oposíción especializada semanticamente entre o singular miolo (do pan) e o plural miolos (da cabeza), esta pode romperse na procura dunha maior expresividade:
72
46 Talvez ao se ibrmar ese plural analóxico mantexes con outras palabras en -¿v (cortés -> coneses, lugués -> lugueses) o primjtivo plural pasou a oeupar a posición do singular (sing. maniel -> pl. matués -> mameses -> sing. maniés}: Queridci don Ramñn, xohre un ma/ttés / que labrou itiifia avna enfío de lenzo (Aquiiino, PGC 168); o dengue iilhn de Flora. e o mantés itíbo (Noriega, OC I. 349). Tamén do plural ntantéi, se puido formar un singular analóxico manié, seguindo u modelo de café / cafés: unha mesa d'ciito pés, / con catro mantés cuberia, / porque nim chega un ntanté (Curros, AMT 54); vid. López Vareia (1998:241).

XOSÉ RAMÓN RÍRIXHRO MATO

Ao pasar de novo polo cumio da Ponte Maor, veume aos miolos un pronto de 'pensamento' (Blanco-Amor, AE 122) Escriba, escriba, que o test sicotécnico xa nos dirá o que vostede ten no miolo, e que a empresa precisa saber (CelsoEmilio^/lló) O uso do plural no substantivo precedido de artigo (vid. 3.6.1.4) reforza a idea de pluralidade (As árbores do xardín sonfermosas), en tanto que a ausencia de determinante tende á expresión dun valor colectívo (Arbores do xardín, quefermosas son!) en que resalta a calidade do conxunto fronte á pluralidade de elementos que o compoñen47: Diante marcha crarexondo veigas, prados, montes, ríos (Rosalía, CG 67) rememoramos tempos, lugares, xentes, amores, despedidas. (Cunqueiro, CG 161) En dous fragmentos líricos de dous dos nosos máis grandes poetas decimonónicos podemos observar o contraste estilístico entre a suxestión particularizadora dos plurais con artigo e a máis abstracta ou indefinida dos que van sen el: Os camiños, os matos montesíos, os garridos ensoños, os lindeiros, os cantos saudosos, os resíos, os cómaros, os pinos, os regueiros: as promesas, os trunfos, os desvíos, as doces esperanzas, os sendeiros (PondaUBfl 131) prados, ríos, arboredas, pinares que move o vento, paxariños piadores, casiña do meu contenío (Rosalía, CG 83) Vexamos noutro exemplo o mesmo efecto contrastivo entre a visión concretizadora ou particularizadora que nos transmite o plural con arligo e a visión máis abstracta ou colectiva do plural sen el:
47 Cfr. Lapa (1979:129): "A falla de artigo desvanece a diferen^a entre os vários elemenlos do plural e lende para representar uma ideia colectiva".

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

Arredor das serras de millo fan roda as mozas, as mulleres, os mozos, que chegan polo portón a escasular. (Otero, D 9) O demais -xardín, hortas, labramios, fachas no fogar- podía telo calquera. (Otero, D 6) Nun mesmo contexto pode contrastar estilisticamente a enumeración en plural, con substantivos sen artigo, coa realizada en singular, nunha especie de translación do máis xeral ao particular: Farrapos de conversas, adeuses de cantigas, ecoares de mil augas de himnos. Chegaban enxoitos, queimados pola sede e había pra elesfresquío de íorrón, de auga, de alma, de espranza. (Otero, D 75) Doutro lado, o plural sen artigo, axudado pola entoación, tamén pode adquirir valor afectivo, en ocasións de teor depreciativo ao acentuar a calidade en sentido pexorativo ou irónico (Rapaces tiñan que ser; Homes aofm e ao cabo): Monlañesas, ¡boa sorte! (Noriega, OC1,228) ¡Luguesas deben de ser! (Noriega,0C 1,299) ¡Mariquitas!, sempre en tratos cos cosméticos baratos...

(Noriega,0CII,70)
Achegáronse catro ou cinco señores á nosa mesa. Saúdos, presentaciós... (Fole, TB 36) É digno tamén de se resaltar o emprego dun substantivo singular precedido do cuantificador moito (vid. 3.8.5) con valor de plural (Hai moito home aquí): E contaba o asunío da peza que representaban, con moita moza guapa (Cunque\TO,Xente 81) Por último, aínda que en principio o nome substantivo non admite a gradación, esta é posíbel cando se interpreta como un conxunto de propiedades con valor próximo do do adxectivo (É máis home ca ti; Somos amigufsimos):

74

XOSÉ RAMÓN FkexHRO MATO

Nada máis que poñe-los pés nafeira batiron meus ollos ca grosafigura do Roberto, o médico, moi amigo meu dende facía anos (Fo\e,HNC 120) O substantivo tamén se pode graduar expresivamente, para alén de acudir aos intensificadores moi ou -ísimo, polos sufixos apreciativos aumentativos e diminutivos (homazo, mullerono, casiña, rapazote), que confiren maior ou menor intensidade aos conceptos expresados, así como por medio de adxectivos modificadores que conteñen unha noción cuantificadora: A linda, a grande señora, de non vistafermosura, ¿ond'irá tan a deshora nunha noite tan escura? (Rosalía, FN 106) A repetición do substantivo, de efecto intensificador, é outro recurso de grande eficacia expresiva48 (Había xente e xente e xente; Víanse casas, casas e casas), recurso ben coñecido pola lingua popular e aproveitado pola literatura: qu'a man tembrosa no papel só escriba ¡palabras, e palabras, e palabras! (Rosalía, FN 20) Montes e montes azúes, como vagas dun mar que non rebulira. (Fole, TB 196) Veña de dar volías e máis voltas e máis voltas no leito sin poder prende-lo sono. (Fole, TB 308) Outro procedemento de gradación intensificadora do substantivo é a fórmula de reduplicación chamada superlativo hebraico ou xenitivo bíblico41* (rei de reis, cantar dos cantares, o libro dos libros, afesta dasfestas), xa presente nas Cantigas de Santa María do Rei Sabio: Rosa das rosas e Fror dasfrores, Dona das donas, Senhor das senhores

(AfonsoX,C5M10)
48 Este procedemento intensificador non é exelusivo dos substantivos. senón que se dá con outras clases de palabras: Ben le vin vir polo camiño / alú mci lonxe, lonxe, lonxe. / O C'rísto amparounos, meu queridiño. / efóronse lonxe, lonxe, lonxe (Anónimoc. 1617; Freixeiro Mato 1996:19); Mais ben pronto..., ben pronlo, os meus afdos / nin t'oirdn na larde nin na aurora (Rosalía. FN 49); Morreu, morreu Mariana (Rosalía. FN 87); etc. Ct'r. Lapa (1979:145): "A repetisao do nome é um processo esiilísiico que serve para exprimir, com alvorw;ü do seniimento. a quantidade ilimiiada. O redobro da palavra é sinal de energia psíquica e enconlra-se sobreludo nas línguas primitivas". Lapaf 1979:145) utiliza a primeira denominacióne Vilela (1999:235) a segunda; é estc un procedemenlo moi antigo, con grande presenza na Biblia.

49

festa. como no conxunto das linguas indoeuropeas. na linguaxe vuigar e coloquial. Do pumo de vistatlo sintagma.afirma: "Quanto ao.. este proceso metonímico continúa a actuar hoxe.... Morfosintaxe E. quen. 5. (CelsoEmilio.1. Vexamos no seguinte exemplo un mesmo nome (mozos. no primeiro caso chamámoslle substantivo e no segundo adxectivo. de natureza semántica senón funcional: un nome pode ser usado na frase como elemento nuclear ou como elemento modificador de outro. 51 Cfr.. isto significa que o advérbio é o deierminante de outro deierrninante: modifica assim o adjeciivo. Pandeiros. un adxectivo será un nome especializado na función de modificador50. como modificador do núcleo da frase nominal. em últimaanálise. Así pois. a distribucíón entre nomes substantivos e nomes adxectivos non é. inverno) que foron substituíndo os valores do substantivo ao designaren a substancia por unha das súas posíbeis propiedades. porque eííie -como veremos adiante. O nome adxectivo 2.s advérbios. quen contlúe: "Desta sorte. sao naturalmente subjunios ou terciários [..1).3. .apoiándose en Je^persen e a súa xerarquización funcional dos vocábulos na frase. tamén se utilizan fórmulas de grande eficacia Íntensificadora do substantivo (Colleu unha íranca de moito nabo 'moi grande'}: Foi unhafesta que mandou carallo.OC/. Moitos substantivos son orixinariamente adxectivos (corrente.considerar o adjelivo indoeuropeu como um nome ou pronome especializado para adjunto". O adxectivo pode sufrir un proceso de substantivación ao pasar da función secundaria (modifícador) á primaria (núcleo).. A súa función é normalmente secundaria. ou de adverbialización ao pasar á terciaria. (Cabanillas. Mozos. podemos. Cámara (1989:158-159).. modificador de modificadoressi (vid.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. O aturuxo zoando nas quebradas.3. Cámara (1989:160). Caracterización e clasificación Os nomes adxectivos son palabras que expresan calidades ou outros aspectos significativos adxacentes das realidades designadas polo substantivo ou elemento a que se refiran. En galego..é deieimínante de um nome ou pronome sujeito". o verbo ou o verbo conjugado com seus complementos essenciais.]. pois. pequeno e galego desempeñan a función nuclear e por tanto están substantivados: 50 Cfr. a de adverbio. Un amor que empeza..f7122) 2. da que aínda hoxe sefala. -as) en función adxectiva e en ftmción substantiva: ¡Espadeiro! ¡Espadeiro! ¡Ledo viño das noites mozas! Craridá de estrelas.305) Nos tres casos que se citan a seguir liberais.

(Blanco-Amor. Foise o veleiro canso (M. cigarro puro = puro}'.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MATO Cando esíaban os liberais no goberno desfilaba tamén o grorioso Orfeón de A.. de modo que o adxectivo pasa a ocupar a súa función (barco veleiro = veleiro. (Cunqueiro. tendído-los brancos pelos.. as voces roucas. Explicativos ou epítetos: a calidade expresada polo adxectivo está implícita no substantivo. non entendía ó negro (Cunqueiro. Especificativos: aqueles que Índican unha calidade que particularíza o individuo designado polo substantivo dentro dun conxunto de posibilidades (casa branca I negra I azul I altd): Un día nafeira do Monte viu chegar a un de sombreiro branco 63) 2. neve branca. portas e íellas fendendo. que era un galego de Villalba. EM 72) Tal conversión morfolóxica tamén se pode producir por elipse do substantivo. mui moreno.XL308) Percisamente o irmán de Holguín mandáralle unhas caixas de puros por un veciño. (Blanco-Amor. Poesias 84) Unha viñafumando unpuro. Xente 48) O home. o adxectivo non acrecenta ningún trazo particularizador (sangue vermello. é propia del. XL 287) Era un pequeno regordete. 77 . todas de branco vestidas. duro ferro): arrincando verdes robres. os ollos vivos (Cunqueiro. Antonio. EM 83) Hai dúas clases fundamentais de adxectivos segundo o tipo de cualificación que realizaren sobre o substantívo: 1 . Faíaban coma homes malfalados.

Morfosintaxe contra quen os cans ouvean agoirando triste enterro (Rosalía. protestante). O galego é. o alcalde viguén I o político máis vigués. e fan referencia a persoas (rosaüano. bonito. ministeria!. caro): El era un ledo namorado con un nome de álbore e unha voz verde aurora de mañá verdegada. e vai xeralmente posposto. pois por regra son palabras derivadas por sufixación. como as propiedades relativas á forma (redondo. Cualificativos: denotan unha calidade inhereníe ou interior aos seres (alto. feito que o converte nun poderoso elemento estilístico (a posición do adxectivo tratarase en 2. Xente 92) 78 . cargos ou oficios (presidencial. unha lingua en que o adxectivo goza de ampla liberdade de colocación a respecto do substantivo que modifica. atendendo ás súas características intrínsecas. pondaliano). CG 87) O adxectivo explicativo resalta unha propiedade do substantivo e normalmente vai anteposto.3. (Cunqueiro. Comprenden as diferentes áreas en que se sitúa a realidade a configurar. aínda que a poden admitir de se tornaren cualificativos. montañés. vigués.. brandó} ou ao valor (barato. relixións (católico. profundo). Un adxectivo poderá ser especificativo ou explicativo en función do substantívo que acompañar (.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. circuiar). un político galego I un político moi galego): Algunha diferencia ten que haber entre unha lebre católica galega e unha lebre anglicana. Relacionais: indican diferentes tipos de relacións a partir dos substantivos de que proceden. e altasfroles degoladas cheas de orballo.forte} e admiten gradación (Este rapaz é máis alto do que aqueloutro. dependendo o seu valor relacional ou cualificativo do contexto en que se utilizaren (unha cabeza humana (relacional) / unha actííude moi humana (cualifícativo). feito que por veces ocorre no decurso da historia. urbano). obxecto ou concepto a outros da mesma especie. mentres o adxectivo especificativo opón pola calidade sinalada un ser. á cor (vermello. curvo. estacións (primaveral. normalmente non admiten gradación (casa *moi paterna}. á dimensión (alto. notariaf). pois. ouional) etc. negro). aos sentidos (doce. policial. Do punto de vista semántico. (Aquffino. lugares (brañego. A rapariga está moi altá).5).4 neve branca = explicativo / A casa branca = especificativo). os adxectivos poden subdividirse en dous grandes grupos: 1.PGC240) 2.

. algúns mostran tendencia a desfaceren o sincretismo: ceibe -*• ceibo I ceiba. un caso especial é o de mao l má (un home mao I unha muller má) e tamén o dos terminados en -w. -um). senón que este as toma do substantivo con que combina: Estonces cal loba doente ou ferida (Rosalía. -oz (capaz.nova /o/). outros proceden de antigos participios latinos (amante. Con unha terminación única para masculino e feminino (sincretismo formal) hai adxectivos: a) terminados en -e (grande. b) terminados en -az. Con dúas terminacións. posibel. existen varios casos: a) mascuíino -o I feminino -a (morno I -a. 2. exterior). -is).ALC44) Canto ao xénero. unha para masculino e outra para feminino. xudeu I xudía)'. Tiña cinco grandes balcós na parte dianteira. e) en -s (salvo -és} (gris.5 pola súa rendibilidade estilística a respecto da posición do adxectivo. medicas. de acordo tamén co significado. -iz. En galego existen adxectivos de unha ou de dúas terminacións: 1. consciente). de dúas (fortis. de relación ou pertenza e case determinativos. Vilela(l999:229-23 IJ. c) en -al. -el.3. unha clasificación máis pormenorizada.feliz. é a de adxectivos valorativos.feroz). 232. infantil).-e) e de unha (pauper. en latín existían adxectivos de tres terminacións (bonus. amado).quen tanién sinala "outras categorias que pertencem a periferia dos adjectivos": participios (brillanie.fiel.XOSR RAMÓN FRFJXRIRO MATO Para alén destes dous gruposs:. ivisiia) relátnpagei). e pousa nesta miña má escritura (Pintos.AGG 17) 52 Sobre a división dos adxectivos en cualificativos e relacionais vid. substanlivos (chinés. d) en -ar. adverbios (hodiernv) e palabras modais (certo. -a. Había un curro pechado a mao direita (Fole. -or (vulgar. FN 57) Era unha casa moi grande cos millores eidos do val. que será tratada en 2. descritívos. libre). -il (xogaral. O xénero e o número nos adxectivos As categorías de xénero e de número non son inherentes ao adxectivo. alomorfe de -o (sandeu I sandía. nalural). branco I -á)\ a metafonía pode actuar como unha marca redundante de xénero (novo /o/ . mais lugués I luguesá).

brután I brutana. pagán I pagá. louzán I louzá. 54 De acordo coas normas oficiais (ILG / RAG 2003:65). bérraüe a pequena (Otero.D71) Cando a terminación -án do adxectivo corresponde ao sufíxo con valor aumentativo ou pexorativo similar a -ón I -ona (papón / papona)55. incluídos todos os referidos a entidades de poboación galegas (arousán I arousá. OCII. malsán I malsá. castelán I castelá. 209.falador i faladoro): Vago xirón de brétema. cristián I cristiá. van I va. livián I liviá. burrán i burrana. AM 50). chan I cha. seguen este mesmo modelo tamén os xentilicios en -án (alemán I alemá.¿GG37) Na compaña deste arcano (xudeu. fato de parvos e lerdos! (Pintos.0C 1. Os terminados en -án (e en -ao) tamén toman o morfema -a no feminino. coimbrán I coimbra).os dafrancesa? (Otero. o feminino realízase en -ana (charlatán i charlatana. Vaia.)54: ¿E logo as tetas da alemá e o sabor defrol de viño dos beiz. atavío soberbio de irta xesta. AFV 35). 58) b) masculino terminado en vogal tónica ou consoante {menos -«) I feminino en -a (cru I crúa.350) c) masculino acabado en -n I feminino en -a (bailarín I bailarina). . babián. dunha vez: vén dicindo quefnste mariñeim (Diesie. marrán i marrá^. aldeán I aldeá.fisterrán Ifisterrá. mais co alomorfe -a'. p. Cfr. a xorobada. -¡Tes pinllon. XL 48). cotián I cotiá. solución común para as voces patrimoniais (ancián I anciá. limiao I limiá etc. artesán i artesá. catalán I catalá.77VS 12) e cando volveu ao Plata chegaba casado cunha alemá mui gorda (Cunqueiro. temperán I íemperá. lamén: ollando pra outro tado como quen sefai o babión (BlaneoAmor.. san I sa. vilán I v/Vó). Morfosintaxe ¡Má varredeira vos varra. cabe80 53 A Xinoveva. barrigán I barrigana. fulgurante doíña de rocío (Noriega. folgazán / folgazana. berganññán I bergantiñá. andaluz I andatuza. o volume terceiro (iesta gramática.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. raña a texta. reidora. 55 Vid. composteián I compostelá. rañoso ou paisano) (Noriega.. Xente 82) i elas desdibuxaban con acento galego as verbas castelás (Otero.ferrolán / ferrolá. cortesán I corfesá. burricán I burricana. marrá!. crase de -áa. caldelao I caldelá. Babián.

-a. papán I papanaY1. langrán I langrana. vid. coruñeses). -a. e dos nomes en xeral. charlaián. moles.(branc-o I branc-d) e adxectivos sen flexión de xénero -se levan vogal final. os acabados en consoante menos -/ e -n engaden -es (faladores. Noia Campos (1979). ruín.faltón /faltona): e de vosoutras me letnbro. os femininos cülafó. incluídos tamén os deverbais propiamente nocionais mais con significación aumentativa (papón I papona. Quizás resulten extranas al oído formas como ulemati. teutón I teutoa)56. As vis astrucias de que vw valedes I paru pedir o que non emprestasies (Pinlos.. pailán I pailana. sans). toscalleironas rapazas (Noriega. españois. onde temos sabicháo I sabirhmia ou gozáo / gozona (Vilela 1999:187). infantís. etc.(alegre. OC 1. Para o problemático caso dos adxectivos. toleirán I toleirana). C. e os acabados en -/ teñen a mesma casuística que os substantivos (viles5*. chorón I chorona. 81 .feliz. valentón I valentona. igual que o plural das palabras en -/. De cuando en cuando hay que dirigir esas fuerzas para que el siüiema no se rompa. a norma xeral de formación do feminino é -án I -á (alemán I alemá. pero la unidad del gaüego lo reelama sin excluir la ptisibilidad de la excepcíón" (p.3): os adxectivos terminados en vogal ou -n engaden -s (altas. Gareía (1975). nobre}. salvo cando estas dúas terminacións son sufixos con valor aumentativo e/ou depreciativo. En conclusión.Pérez Pascual (1982) e Prieto Alonso (1986c). porcallán I porcallana.2. 233): o autor está a propor. acabados en -án e en -ón. pi>is. Canto ao número. lamén coa punlual discrepancia. paspán I paspana. papón I papona. A mesma xeral coincidencia. fáciles e a m'moñtanafáceis): 56 57 De aeordo eoa nortna actua) (ILG I RAG 2003:67). podendo distinguirmos entre adxectivos con flexión de xénero -xénero concordante. -u. unha das cuestións máis confusas na tradición gramatical galega.XOSÉ RAMÓN FRQXEIRO MATO zán I cabezana. grandaüón I grandallona. Entre as excepcións incluíuse acenadamente o sufixo -ún de valor aumentativo-pexoralivo. por coherencia con -tin.257) Os xentílicos en -ón fan o feminino en -oa (bretón I bretoa. caraüán I carallana. os adxectívos admiten morfemas de xénero condicionados gramaticalmente polo substantivo a que van referidos. que engaden -a (sabichón / sabichona. abusón I abusona. As regras de formación do plural nos adxectivos son as mesmas que nos substantivos {vid. quen ve necesaria :\ simplificación do modelo de solucións para estas terminacións: "Las fluctuaciones de las lenguas son consecuencia de la energía que todas llevan dentro. ctitulán. esta será unha vogal temática. capitán I capitá) e -ón I -oa (bretón I bretoa. do que acaba por ser unha variante: o mesmo acontece en ponugués. os adxectivos teñen normalmente flexión concordante (muller alegre I muüeres alegres). -ti: i-apiián.manifestamos a respeclo de CostaCasas et alii (1988:78). En liñas xerais eslamos de acordo con Oro (1994). tapilá. Os adxectivos terminados no sufixo apreciativo -ón (valor aumentativo ou despectivo) fan o feminino en -ona. larpán I larpana. 58 Mais cfr. 2. AGG 140). Para máis ínformación sobre esta cueslión. león I leoa). Dc ahi la necesidad de la nonnalízacrión.

Traballa moi devagariño) ou algunha forma verbal (Faino correndiño. EM 71) Algúns adxectivos acabados en -s son invariábeis en xénero e número (baldrocas. 8. e procedementos sintáctico-semánticos (tan grande como. coa súaforte musculatura en inúteis contraicións. Comprou moitísimos Ubros}.. dos mariñaos no peirao (Otero. (Otero.Xeníc 123). Está esgotadísimo).3. moles.AM49) deica as súas manteigas infantís. que tamén se verán máis adiante ao estudarmos as cláusulas bipolares comparativas (vid.5£:G425) // tiña deprendido iso discipriña cotián dos labregos no eido. medicas. senón que tamén a teñen outras clases de palabras: substantivos (Son moito amigo del. respectivamente. É menos home ca tij*\ pronomes (Teño pouquísimos cartos. Mais está 59 60 Vid. afúndense na quente levadura da sopa. A gradación do adxectivo As propiedades atribuídas polos adxectivos poden ser de maior ou menor intensidade.XL310) e seus oltos moles onde molla unha bágoa. como adoecido de osteomalacia. pero corporalmente aínda estou na Franza. Portugal é caüvo de si mesmo. non só o adxectivo admite a posibilidade de gradación. Na realidade. (Castelao. Para expresarmos tal gradación empréganse procedementos lexicais.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.. furabolos). Ergueuse cediño. máis alto que). adverbios (Vive prelísitno de aquí. Morfosinlaxe En troques. Eu era mui amigo dalgúns deles. as fraquezas de agora.SEG347) A miña imaxinación anda por Galiza.3.D71) Os peitos (xo limpara a uníura) íanseüe pra os costados. 2.. Cfr. enfesta de saudades. os sufixos e os prefixos apreciativos no volume III desta gramálica. os afixos de valor apreciativo-intensificador estudados noutro lugar (grandtsitno. dispois de perder eiquí un ano enteiro de imposíbeis afáns. arquifamosoy. ofracaso amoroso (Cunqueiro.4). .3. pp. 167-220 e 255-269. perdendo a redondeza (Blanco-Amor. alongados. (Castelao. dox Lmnas que tiñan i> muiño iw Pttntigo (Cunqueiro.

comparativo e superlativo. se ben tamén hai que ter en conta que non todos os adxectivos a admiten (presidencial.2. participios. en tanto que aqueles adxectivos que máis se aproximan do substantivo por se formaren por sufixación a partir del e equivaleren a 'de + substantivo' (adxectivos de relación) teñen maiores dificultades para a admisíón da gradación por non indicaren propiamente calidades (papal 'do Papa'. .11) e por procedementos sintácticos (vid. episcopal 'do bispo'). moitísimo máis nova (Blanco-Amor. seguinte): os substantivos que máis se aproximan do significado cualitativo do adxectivo. aliás este tra^o lem existéncia própria no adjeciivo. comparativo e superlaiivo. podendo o objeclo da comparaíáo ficar expresso ou nao.presidencial 'do presidente'. 8. A forma lípica da gradua^ao é a 'compara^ao' e inclui trés graus: posilivo. (Noriega. pois. tamén presente nas outras clases de palabras máis próximas del ou funcionalmente equivalentes en ocasións (substantivos. mediante fórmulas analíticas. home. Firuce o murcho brancor da lúa chea. perspeclivam desde logo o seu antónimo".52) 2. XL 267) 83 61 Cfr. de inferioridade (menos alto (do) que I ca) ou de superioridade (máis alto (do) que I ca)\ as estruturas comparativas en galego márcanse. nun craro dofottoso casññeiro (Cabanülas. trataremos dos tres graos do adxectivo de que tradicionalmente se vén falando. Assim. os qualificativos ou predicativos. pois. todos eles na realidade baseados na Ídea de comparación61: 1. pódese dar unha relación de igualdade (tan alto como I coma). por exemplo.212) Pode faltar o segundo termo da comparación e o comparativo de desigualdade ir intensifícado por un cuantificador (moito máis I menos + adxectivo).XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO I claro que é no adxectivo onde tal posibilidade de gradación é máis constante. Vilela {1999:232). Uxía está rriste). É.3. con uso de conxuncións comparativas normalmente precedidas de partículas intensificadoras (vid. adverbios e algúns pronomes cuantificadores). Positivo: indica simplemente unha calidade sen a comparar expresamente nin a intensificar (Alberte é alto. permiten a gradación (amigo. aproximándose do valor do superlativo: Somellaba moito máis outa i esguía. a gradación unha característica do adxectivo. ou que poden ser tomados como un conxunto de determinadas calidades. estabelecida esta comparación.4): por mor dunha rapaza máis feiticeira qu'asfrolmas que nascen na primadeira. positivo. Mesmo no positivo o adjeciivo inclui uma eompara^ao. "A 'graduagao é um dos tra^os marcames dos adjeclivos. Feitas as anteriores consideracións. 7. muller. león).OC7. Comparativo: compara a calidade atribuída a un substantivo en relación coa mesma calidade ou con outra referida a outro substantivo. os adjectivos normais.0C 1.

. non son verdadeiros comparativos porque o segundo termo da comparación non vai introducido por que I do que I ca.S£G 191) Os tamén orixinariamente comparativos exterior. máis grande.. quam e a sintética en -ior.F/119) Hai outras formas sintéticas comparativas canto á orixe. moi anterior): pero a ninguén se lle dixo que os galegos tiñan unha cultura anterior e superíor a Castela (Castelao. F/14) Maior pode utilizarse no seniido de lamaño ou idade. as dúas primeiras mesmo se poden substantivar: con paredes de pedra. nun rexistro coloc|uial de lingua. ulterior son formas cultas que entraron tardiamente na lingua e que xa non son sentidas como comparativos. [. (CelsoEmilio. de que proveñen mellor. superior. só se utilíza. confonte no meio (CelsoEmilio. moito peor).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. que ser a dama dun xastre que non ten sinón guedellas. (Rosalía. Morfosiniaxe Existen tamén en galego algúns comparativos sintéticos que son restos de comparativos flexionais do latín. anterior.] s'é no é moito máis bon. CG 226) Mellor quero ser pereira e dar peras e reperas. máis pequeno.. no sentido de lamaño. que alternan con máis bo. onde convivían a fórmula analítica magis. tormación popular a panir de mdis grande por desgaste fonético (Ferreiro 1999:241). íeito de zinc e un patio interior. 153) Somos mellores que os homes. mais non no seu comportamento: inferior. -ius. interior./711) 84 62 estabelecer contautos co esterior e introducir no interior o maíerial (Celso Emilio. senón moi (moi superior. (RBallesteros. citerior.. senón por a (El é inferior a ti) e alén diso o reforzo adverbial que admiten por norma xeral non é moito (moito maior. meirande.. maior^-. tanto unhas formas como outras admiten reforzo con adverbio (moito meüor I moito máis bo)\ éche mellor o que eu teño.CPGI. menor. posterior. peor. máis mao.

F/125) Tamén se forman superlativos sintéticos. mínimo: o ensino. Alveiros. por si propios teñen significado comparativo e. velliño). arquimülonario. agradábel -*. algúns deles coloquiais. sabio ->• sapientísimo).agradabilísimo).fermosiña.crud(simo. notoria. velocísimó)\ se terminaren en vogal átona. en canto outros só unha (feliz -*. celebérñmo. prefixos e sufixos simultaneamente (regordecho} ou acumulación de sufixos (pequerrechiñó): 85 . por conseguinte.amabilísimo. mediante outros afixos: prefixos (hipercrftico. pésimo. veñofalar con Vde. célebre ->.XOSÉ RAMÓN FRHXFJRO MATO Hai adxectivos que.F/125) Superlativo: designa o máis alto grao da calidade implicada no significado base.celebérrimo). atribúe unha propiedade no grao máis alto (ou tamén no máis baixo). (Risco. Restos directos do superlativo sintético latino son óptímo. cero (CeisoEmilio. suprímese esta e engádese -ísimo (tristísimo. van seguidos dun segundo termo: Unha cidade onde é preferíbel fratar cun maleante que cun policía (CelsoEmilio.pidcrísimo I pulquérrimo). queridiño.fiel -*• fidelísimo'. isto é. preclaro. sen seren comparativos nin conformaren estruturas propiamente comparativas. Os superlativos terminados en -érrimo teñen un carácter aínda máis culto do que teñen os en -fsimo.fresquiña. hai adxectivos que presentan as dúas posibilidades (pobre -*pobrísimo I paupérrimo. particularísimo.felicísitno. a culíura. PDP 84) Os adxectivos terminados en -bel forman o superlativo con -bilísimo (amábel ->. algúns destes superlativos teñen unha forma máis culta do que a súa base (cru ->. pésimo.sinteticamente. antigo ->• antiquisimo. non sendo practicamente usados na fala normal (acérrimo. pulcro -». supersensíbel. a mala educación. cheíño. superpesado). acrecentando o sufixo apreciativo intensificador -ísimo aos adxectivos en grao positivo se estes terminaren en vogal tónica ou consoaníe (soísimo. véñense distinguindo tradicionalmente dous tipos de superlativo: a) o superlativo absoluto (ou elativo).jrifsimo): -Pois meu queridísimo señor Dr. máximo. sufixos apreciativos con valor Íntensifícador (feón. misérrimó)'. fórmase de dúas maneiras principais: . pequeniño. que atribúe a calidade no grao máis alto sen estabelecer comparación de ningunha clase.

que na realidade vén sendo un comparativo que atribúe a un determinado elemento o máis alto grao dunha caiidade a respecto dun conxunto con que se compara. ceguiño pola amorosa febre (Curros. CG 127) e cand'un está lévedo. (Celso Emilio. o pior de todos. os máis altos rañaceos.analiticamente fórmase con adverbio + adxectivo positivo (moi grande. canto maior for a amplitude semántica do segundo termo. OC 1. en cuxo caso ten valor de superlativo con intensifícación absoluta: ~Non ían imbécil -repricou o sicólogo.GRAMATICA DA UNGUA GALEGA. A construción galega é: artigo + comparativo (de superioridade ou de inferioridade) + de I entre + segundo termo (O máis alto da aula)\ o artigo pode preceder o substantivo a que se atribúe a calidade (O home máisfeliz da vila). pois na realidade non implica que se posúa unha propiedade en alto grao (Este home mide 1.F/125) Pódese denominar máis propiamente comparativo de excelencia.que ten o hipódromo mellor de América. a non ser que non exista un segundo termo e se sobreentenda que a excelencia é a respecto de todos os demais. pro o servicio de correos é o pior do mundo (CelsoEmilio.AM726) .163) e. maior será o efecto intensificador deste superlativo: ./ 7 /^!) Un país -dixo CanceÍa.Tíven moitosfillos. senón só con relación a un determinado conxunto. sumameníe grande): que as teñen decote moí limpas e ben postiñas (Blanco-Amor. e é o máis alto da súafamilia). Morfosinlaxe Queridiña dos meus ollos (Rosalía. o casligo da celda (CelsoEmilio.pois eiquí hai as mellores autopisías. pro o máis bonito de todosfoi o que me morreu. ben grande. extraordinariamente grande. F/123) .AE110) b) o superlativo relativo. os tnáis abastecidos supermercados i as máis anchas rúas. (Castelao.68 m.

normalmente entre vírgulas (O autor. mediante a fórmula de anigo + adxectivo.ALC86) Ou.3. EM 57) 63 Cfr.4.5). 2. (Blanco-Amor. e meio íapado por uns bidueiros novos. (Fole.. con certa independencia del e grande liberdade de posición: a) en aposicións63. contoume Pardeiw o vello. que estaba maliña a probe (Fole. con separación gráfica ou sen ela. se o adjectivo formar uma unidade grafiL-amente auiónoma e náo estiver ligado pelo verbo ao substantivo". .fínas e longas. TB314) -Sacouüe unha de sete zocas que calzaban catro homes. a tola.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO A construción artigo + comparativo sintético + -iño é equivalente a un superlativo absoluto (o melloriño. atribuíndolle unha propiedade. asinou exemplares): As maos. -coidaba eu.3. un pouco alonxado da beira do campo do cisco. Vilela (1999:236): "Diz-se que o adjectivo está numa rela^ao de aposi(át). Funcións do adxectivo O adxectivo ten unha función secundaria: acompaña o substantivo e dálle unha especificación ou caracterización. AE 132) E logofunme ver á condesa ó seu pazo. vivía Socorriío. o peoriño).tan soio poderían toca-lo piano ou coller rosas. (Fole.ALC45) O adxectivo tamén pode atribuír unha calidade a un substantivo sen formar parte da súa mesma frase nominal. satisfeito polo suceso da obra. A idea do superlativo tamén se pode expresar repetindo o adxectivo en positivo (é alto alío) e por outros medios expresivos (vid. O adxectivo é adxacente e modificador do substantivo en calquera das funcións que este puider desempeñar dentro da frase nominal (O libro azul está no andel grande): Don Froilán era un home baixo e groso. 2. {Cunqueiro. en que o primeiro desempeña propiamente a función nuclear da frase nominal: Nun alpendre que aló hai.. e ningún era coxo.

toda a calidade expresada por un adxectivo precedido de artigo.ALC44) Dentro da función de complemento predicativo está tamén a de atributo ou predicativo do suxeito co verbo ser (vid. qui es víctima.! ¡Baboso! [. os cabelos crechos e mouros. unfuturo esperanzador I unfuturo acordo). Xa se viu que moitos adxectivos poden ser tamén substantivos.OC 1. o adxectivo pode acabar por constituír por si propio un enunciado: A nai: ¡Dar unha leira por un bico. Morfosintaxe Tamén como aposición a un suxeito pronominal elíptico. que non se atribúe a un ser concreto. un home mozo I un tnozo elegante. tiña a pelefina e branca. unha pobre vella I unha vella pobre. Ora ben. cando chegou... que en lugar de lle caír quedábanselle asortelados arredor da testa coma unha coroa.] Don Ramón: ¡Mintireiro! ¿Xuras que non perdeches a cabeza por ningunha moza? [.7): Aínda que era vella e fea. (Foie. á condanada gustáballe que lle botaran froles. e tratándose de cualificativos depreciativos dirixidos a persoas.ALC45) Por outra parte. convértese nun substantivo (Iso é o triste do caso). se a construción de pronome identificador (artigo) + adxectivo (o alto) se refire a un ser concreto.370) b) como complemento predicativo (Osfilfos viven contentos}: A Socorrito. o identificador debe ser interpretado como substituto do substantivo (pronome) . imbécil}: -Non te movas. AE 132) Xa sabedes que na Rodela queimaron vivo a un home. o adxectivo pode substantivarse e por tanto asumir as funcións propias dos substantivos (función primaria). (Blanco-Amor. considerada en abstracto. 8. (Fole.ALC46) Por esta vía...2. (Fole. o adxectivo pode comportarse como unha especie de vocativo (Cala.. Para alén destes casos.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ou viceversa (un galego mariñeiro I un mariñeiro galego. brutarate..] O pai: ¡Descastado! ¡Non pareces meufiUo! (Castelao.

121-125).OC 1. a que a inspiración me exalta. a construción equivale ao substantivo abstracto formado por sufixación a partir do adxectivo (o belo = a beleza.CoslaCasasera/í/ (1988:13-14. o triste = a tristeza): Gosto áo belo = Gosto da beleZü\ Prefiro o verde dos campos = Prefiro o verdor dos campos. o = determinante.é panicularmentc freqüente diante da parlícula que e em lal taso corresponde a aquele (para assinalar a elimina^ao dos campos do íalante e do ouvinte) como a uma forma mais eniatica: os que tnais reclamam xaa nx í/ue meiws ruzao lém (tf.: aqueles que mais reclamam sáv aejueles i/ue menas razao lém)". tendo nos outros casos os adxectivos.como pronume subsianiivn. as frases preposicionais (a do monte) ou as cláusulas de relativo (O que ti dicías é aquel} función adxacente mesmo en ausencia do substantivo.3): Dos tres librost o azul é o menos interesante (o azul *o libro azul'. pequenos e grandes. (Noriega. En casos de substantivación do adxectivo precedido de artigo.6. pois chega con que desempeñe as funcións do substantivo (Pobres e ricos terán as mesmas oportunidades)'. Para Mattoso Cámara (1982:123) trátase dun pronome demostrativo: "O seuemprego isolado.AGG 15) 89 64 Vid.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO e o adxectivo como o seu adxacente (vid.381) Mais o adxectivo tamén se pode substantivar sen o artigo.. o = núcleo. . D 9) Deben considerarse.] Ricos e probes. a miña terra é a monlaña. [.fíP 132) Polos seus ollos pasa o regueiro que refrexa o azul dasfroles do liño (Otero. a que m 'acolleu piadosa. azul = núcleo). (Pintos. 3. Vivos e mortos reloucan de oílo porque do trinque vos é este cantar. o verde 'a cor verde'). azul = modificador) / Gosto moito do azul (o azul k a cor azul'. O triste do asunto = A tristeza do asunto}: Cando jazan do cisne osfebrentos despoxos.. sobre do verde da ribeira escura (Pondal. dentro da substantivación só aqueles casos en que se deu unha transcategorización (un segundo. pois. ábrelle os ollos que cegos eslán. representado polo artigo ou pronome identifÍcador M : A que a ialma me cautiva.

espaventados de bordear os abismos bruantes de augas. Valor estilístico A relevancia do adxectivo como elemento estilístico-expresivo é moi grande. CG 94) Todo é silencio mudo (Rosalía. por non acrecentaren nada semanticamente ao substantivo ao estaren os seus semas xa incluídos nel.FAT70) cal voan os lixos leves nun raio do craro sol.5. sin medo da noite negra (Rosalía.AL 17) 23. (Otero.£>136) Ao destacar trazos inherentes ou continxentes á carga semántica do substantivo. unha adverbialización do adxectivo. propia dos adverbios. pois. en tanto que nos textos de teor descritivo a adxectivación se torna un elemento imprescindíbel para a caracterización dos seres e dos procesos: 90 . teñen unha función puramente expresiva e a súa presenza se debe fundamentalmente a razóns estih'sticas (Correu pola branca neve. a presenza do adxectivo provoca un ritmo (tetnpo) lento que non favorece a axilidade da narración. unha excesiva adxectivización obstaculiza. a necesaria fluidez do discurso narrativo. a Señora Bubela e o arquíologo escoitándoa embobado. Tal adverbialización lévase a cabo por medio da inmobilización do adxectivo en xénero masculino e número singular (O rapaz mirafixo. pasando a desempeñar unha función terciaria. así mesmo. de modificador de modificadores. FN 72) Chegan vieiros mancados dos duros seixos. (Rosalía. Foxe dofero león. A muüer canta alto. pódese producir. Matouno unha escura noité): sin medo ás sombras da noite. cun tremor na voz.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Tanto é así que os adxectivos explicativos ou epítetos. (Otero. Chegou moi rápido): Segue falando baixo. Morfosintaxe Por último.

. Lapa (1979:132). cal o pico da lavandeira ou cauda-trémula e a súa graciosa boca.Xe/í/e 81) Para alén dos adxectivos resaltados nestes dous textos. alta.£> 116) O ceo estaba limpo. blanco-sonrosada coma a margarida das herbeiras.. navegando na súa barca dourada por un ceo de intenso azul.'. cláusulas de relativo etc. azul e grís. variedade e cromatismo.Aíie rnando esse livreco: Manuela iraziü um vesiido lilás: Avixtámos an longe um barco a vela: Deves ler livmx que interessem: e Os pequenos. hai outras palabras e expresións (substantivos afíxados. A paisaxe era verde. por veces de grande plasticidade: Afesta loira do San Xohán lava os ollos verdes das mozas con orballos bieitos e os seus folións pintan a noite de roseiras brancas como ilusiós de noivados. ollos negros e lucentes coma acibeche.XOSÉ RAMáN FteXHRO MATO Otilia. saían da escola.Ma. nubes de alegoría e de apoteose. acarón do meu. a presenza dos adxectivos que indican as cores é moi frecuente nos textos de teor descritivo.. frases preposicionais. jeito de entoa^ao. fFole. i enlra a secarte ó lume. (Otero. corpiño de seda negra con escotada manga e un encarnado faldón de alpaca con moiío voo (Valladares. vale como adjectivo"M. branca. que semellaban irisárense co refrexo dos gaios coloríns que engrmaldaban as rúas. 91 . "a Estilística tem uma no^ao muito mais larga do adjectivo do que a Gramática: para ela tudo quanto sirva para caracterizar. Levaba na cabeza un sombreirete de fina palla color de trigo con pluma verde abrigando as jrebas do seu cabelo castaño-oscuro. con grosas nubes de prata.rm« 13) O día dafesta amañeceu ridente e fermoso. palavra ou frase. TB 299) 65 Cfr. a máis nova das señoras. (Fole. os ollos mouros (Cunqueiro.) que tamén cumpren coa función caracterizadora do adxectivo. caniando. pois. rompía a marcha dempois de Leto. sin unha mtbe. a súa proliferación achega. semellante ó gomo da viña que empeza a abrir o tenro racimino. era de cara longuiña. Nena de dezaseis anos. Moitas destas fórmulas de adxectivación poden ser de grande eficacia expresiva: Leva o cabalo á pendella.. narís delgadiño. xerundios ou infmitivos xerundiais. (Risco.PD/M18) Como se ve tamén nos exempios anteriores. Iba xa adiantada a primavera e o sol esprendente ergueuse sobre da cibdade rísoña. adubada como unha noiva. esvelta coma unha abroüa. TB 32) e que se chiflaba por il unha valenciana. amostraba taménfilas iguales de esmaltados dentes através de vermellos beizos. evidentemente. quen achega como exemplos Ixta é que é um rapaz. segundo afírma Lapa. Vaia unha noite de lobos.

simpático. (Fole. que acrecenta: "Por isso o bom escritor deve insistir tio emprego do subslanlivo expressivo.7B 196) É especialmente produtiva. Morfosintaxe Os bons escritores deben saber administrar convenientemente os adxectivos. por exemplo. 92 . que conlém já em si um elemenlo de caracleriza^ao. ledo.422) Miña tnusa -plebeia carpazonaen presencia daquel soberbio pazo.). Así. a conversión de lonxe (vid. mesma Hterariamente. gato branco. xeneroso./W 116) De igual forma. como quem carrega um fardo". ¡a inocentiña! (Noriega.4) en adxectivo mediante a flexión: 66 Cfr. consolador. especie de clixés ou tópicos de expresividade gastada que nada acrecentan ao sentido do texto (admirábel. xuvenil. amante latexar do curazón coleitivo que apresurou o ritmo circulatorio de íódolos cibdadáns (Risco.361) A pesar de o xénero e o número do adxectivo estaren condicionados polo substantivo.fermoso. bonito. vaca leiteira). podemos achar na súa flexión algúns trazos expresivos. soberbo. debe procurar evitar a utilización de adxectivos triviais. Só cando realmente cumpriren unha función clara no texto é que estará xustiñcada a súa presenza. e máis se ten vontade de estilo e de auténtico escritor ou escritora. tal acumulación pode dar ao texto un ton paródico: Na cibdade houbo un súpeto. (Noriega.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. é un trazo de estilo relevante a flexión de xénero e número dun adverbio para o converter en adxectivo: de ceda Íncontinencia eróñca (o 'lumeíerino''. enorme etc. 5. como acontece nos seguintes exemplos. lamentou non ser reina. a persoa que escribe. XL 273) Esmorecía vagariña a lus do sol. en que adxectivos deste tipo forman rendíbeis e moi expresivas antonimias que vertebran tematicamente os poemas: E unha breve pucharquiña sobre un enorme penedo. Eviia sobreludo carregar a frase de adjectivos. pois "nada há mais censurável no estilo do que a acumula^ao supérflua dos adjectivos"hh.OC 1. nofalar da miña probe avoa) (Blanco-Amor.OC 1. deitando melanconía en toda a tarde. pois aquel concorda con este (homes altos. Lapa (1979:135). amical.

a flexión xenérica de certos adxectivos normalmente considerados dunha soa terminación válida para ambos os xéneros: Manadas famentas de lobos montesos baixaron das chouzas na noite calada (Curros.frentespensatibres co latexar da Psyque que non morre (OtQm. FN 82) -Vós.TNS 19) 93 . pan mouro. Eidos 89) Tamén produce certo efecto estilístico. (Fole.. si porque eu son unha intñganta íamén de nación e de vocación (Blanco-Amor. poucos legumes.. TB 33) loitei coníra o esprito vilego. (Rosalía. cun rolo de pergameos na man. verzas. certas formas propias do ámbito literario cunha única terminación. sempre cativeiro e ruíño. carne de porco. nada.. (Fole. cando lles corresponderían dúas (pensaíivo I -a ->• pensatibre): Ao hestoriador Paulo Orosio.. (Castelao. XL 274) Paíacas. eu. que marcha pensatibre. á inversa..7B37) Úsanse. froita ruíña.SEG428) Hai baixo conxunta e soia pregaria.. discípulo de San Agosñño. apregariada especie. CG 25) Ollándoas altas traspor riba das taras marelas un soña nas lonxes terras.AM780) si n'é nunha mala boca que me pragueou maldicenta.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MAIU Qu 'anque traballos se pasen aló polas lonxes vilas (Rosalía. aínda que cada vez menos sorprendente nalgún caso. (Novoneyra.

cada un deles concorda con este (tristes oüos azuis}: ¿ Que din as alías copas de escuro arume arpado. e se for posposto concordará normalmente co conxunto dos substantivos. enxoito e alto. por exemplo. co seu ben compasado monóntono fungar? (Pondal. elementos de estilo. Morfosintaxe Por outra parte. aínda existen outras fórmulas que poden coadxuvar a unha maior clarificación do ámbito de incidencia do adxectivo.Tfi301) Mais tamén existe a posibilidade de concordancia só co máis próximo. sempre en plural e no xénero destes se son do mesmo ou en masculino se son de xéneros diferentes (Ten a terra e os amigos esquecidos): o crego. así mesmo. Vemos.£> 140) Ou tamén en función de se os substantivos se consideraren formando un todo ou diferencíados: o primeiro é máis propio dos substantivos abstractos (A xusti- 94 . o normal será que concorde co máis próximo (Seguiu a conferencia coa acostwnada atención e interese). o segundo concorda en xénero e número co primeiro. (Otero. dando lugar a enunciados equívocos (Foi unha persoa de obra e de vida gris). de utilizarmos o plural desaparecería a ambigüidade (Foi unha persoa de obra e de vida grises). pois. a escolla realizarase segundo interesar máis a precisión ou certa sensación de indefinición e mesmo misterio: apaño o marmular e as canügas escumosas das muüeres nos lavadeiros (Otero. era preto.BB 123) As mans loiras e mimosas de Basüisa de Agrón escasulan as primeiras espigas. que se presentan diferentes opcións estilísticas. en que non fica claro se o adxectivo está a modificar un ou os dous substantivos (se soamente é 'gris' a 'vida' ou tamén a 'obra1. na concordancia entre substantivo e adxectivo áchanse. cos cellos moi mestos i a barba moi pecha. Ora ben. (Fole. Por norma. como Foi unha persoa dunha obra e vida gris. se o adxectivo se referir a máis de un substantivo e for anteposto. que lle levaría máis de quince anos. seguindo co exemplo).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Cando son dous ou máis os adxectivos a modificaren un substantivo. D 9) Até aquí non hai lugar para escollas estilísticas. de corpo efaciana esguíos.

con dous substantivos (Nas festas alegres mozas hai que non paran de bailar) na lingua escrita: efican inzados de herba doncel arredor das ermidas rexasflamas de miragre contra o vento. pois teríade ser 'monstniosos'. a concordar con cada un deles: 67 Lapa (1979:227-230) afirma quc en "Revelou actividadee energia desusatla" sentimos que o adxectivo só cualifica 'energia'. rexa. en que primeiro se fixa a forma do adxectivo. porque dous nomes abstractos. Cando son varios os adxectivos a funcionaren como atributo dun substantivo singular. lomándoas máis concretas e máis visuais. de acordo con diferentes combinacións expresivas: A Galiza évos grande. probes somas medoñas que lixan a levián primadeira e as neves calcadas do xaneiro.. soio visitadas polos homes nas pelerinaxes douradas aos longos sols do vran. fina e podeirosa. madrugueira e lembradoira (Otero.£> 137) É de resaltar tamén a rendibilidade expresiva da aplicación sucesiva dun mesmo adxectivo a diferentes substantivos. así como a función substantiva ou adxectiva dalgúns nomes que poden realizar ambas: Aíndafican algitnhas vellas queimadas polo mal dos gafos. (Otero. Pon tamén o exemplo de "Informada a princesa e seu cortejo". 95 . "Revelou uma actividade e enerxia desusada". existe a posibilidade de se subagruparen entre eles. tenden a formar no noso espírilo uti todo indivisibel. Conirasta lamén Lapa o caso de "Tinha a cabega e o ironco monslruoso".. non sendo antónimos. que non considera acertado. póndoa de aeordo co subslanlivo niáis próximo. ambiguamente.con "Isso requer esludo e paciencia demorados". o plural disocia as partes. concluíndo que a mellor concordancia é aquela en que o adxeciivo pode cualificar lodos os susiantivos a que di respecto. mais pode concordar co substantivo máis próximo de ir anteposto. de af o emprego do singular. a neve e a soidade. en canto en "actividade e energia desusadas" o plura! abranxe por igual o grupo dos substandvos. que si podería sersubsliluído por 'demorada'.s. sendo neste ca.D 137) En ocasións son os morfemas do adxectivo os que permiten aclarar o xénero do substantivo en casos de sincretismo formal deste (Eron anistas recoñecidas mundialmente.XOSÉ RAMÓN FREJXEIRO MAIO za e a bondade humana). concordando tamén o verbo de igual forma (Era alegre a vila e os seus habitantes I Eran alegres a vila e os seus habitantes IA vila e os seus habitantes eran alegres). Foi nacionalista convencidá). en tanto que o segundo o é dos concretos (A cabeza e o corazón humanosf1.D136) Mais o normal é que o contexto deixe clarificado o substantivo a que cada adxectivo vai referido. poís non hubería lempo de tacer a contaxe e a discriminación dos xénero.so a concordancia co máis próximn a máií corrente. para eviiar que o primeiro substamivo fique sen ser cualificado a lingua faino preceder dun elemento de caracterización. <Otero. Inclusive pode acontecer que un mesmo adxectivo poida ir. Se o adxectivo é predicativo (ou atributo) concorda sempre co conxunto dos substantivos en plural cando vai posposto a eles (O avó e a neta estabanfelices)'. sotil.

filia de moura ralea.240) Alí vivía unha vella moi vella e moi xorda que non se dera conta do barullo da praza (G. Barros. núcleo e adxacente. é o seguinte: 96 . e non tivo oulra oución que facer unha vida folletinesca (Blanco-Amor. semántico e estilístico da colocación do nome. Xa se viu que moitos adxectivos tamén poden ser substantivos.XL275) Outro aspecto de extraordinaria relevancia na estüística do adxectivo. é a colocación a respecío do substantivo. nunha familia fottetinesca e nun paísfotletinesco. sendo determinante a posición que ocuparen dentro da frase nominal (unha moza brasileira I unha brasileira mozá) para os adscribirmos a unha ou outra subclase de palabras. O galego. tan vella que xa arrolaba no berce un neüño dunha neta. Contiños 193) Elocuente exemplo do valor sintáctico. utilizadas polos escritores e escritoras con vontade de estilo como moi útil instrumento estilístico. o que ofrece moitas posibilidades expresivas. Desta forma. cal unha mouriña moura. ten a posibilidade de antepor ou pospor o adxectivo ao substantivo. CG 92) por aquel entón vivía unha velliña. por exemplo. (CabanilIas. coa súa dupla posibilidade de se comportar como substantivo ou como adxectivo. sen dúbida o máis importante. (Rosalía. en sintonía coas linguas romances do seu contorno e a diferenza doutras como o inglés ou o alemán.OC7. Poesías 117) Voso pai pode resultar arestora favorecido porque a señora Andrea nasceu dun intrefolletinesco. Morfosintaxe (ritmo da sensitiva choiva) (sensitivo ritmo das estrelas) (M. un mesmo significante pode aparecer sintagmaticamente a desempeñar as dúas funcións. orixinando unha construción estilisticamente rendíbel: voume quedando morena.GRAMATICA DA LINGUAGALEGA. Antonio.

Ballesteros. máis evidentes son aínda as estilístico-expresivas. tarde triste / triste tarde. o que fuche preguntar (P. por for^a dexsa regra. confere um dclerminado valor (que pode apenas nao ser meramente eslilístico) ao conjunto assim constítuído". chegando mesmo a mudar o seu signifícado (home pobre I pobre home. CPG 198) Tamén a anteposición irónica do adxectivo pode ter. repercusións semánticas. para alén de valor expresivo. profesor simple ¡ simple profesor. en tanto que anteposto adquire nestes casos un significado abstracto resultante da transposición dese significado concreto^. ás repercusións sintácticas da colocación do adxectívo hai que acrecentar as semánticas.93) Asf pois. miña Margarida santa. (P.SEG355) Os novos ricos coñécense porque non saben beber o whisky (CelsoEmilio.FMl?) Destes exemplos dedúcese que na posposición o adxectivo ten o seu significado básico concreto. xa presentes tamén nas primeiras. En xeral todo o adxectivo anteposto ao substantivo que acompaña adquire unha 68 Cfr. Vilela (1999:236): "o adjeclivo pospoe-se ao substantivo e./71I7) E tamén iraballei pra os pequenos burgueses i a crase meia recén ascendida (CelsoEmilio. pois chega a alterar o seu significado: -Anda ti.AGG37) pero aínda que os novos poetas preferisen morar en casas de vecindade a viviren en países de ensoño (Castelao. 86) -Nunca eu aquí viñera. tendes a casa no monte donde o paxariño canta. Ballesteros. quando ela for possível. C/>GI.áo do adjectivo. 97 . a anteposi<. valente burro. CPG I.XOSÉ RAMÓN RÍEIXHIRO MATO Miña Santa Margarída. rico novo I novo rico): Si non se imprime en Galicia un triste libro en gallego (Pintos. ¡que trouxen bon compañeiro! (P. Ballesteros. Mais se existen repercusións sintáctico-semánticas na posición do adxectivo. escritor novo I novo escritor. rapaz grande I grande rapai.

o adxectivo colocado antes do substantivo tórnase máis subxectivo ou valorativo. D 65) ¿Onde estaba aformidábel Teoloxía hespañola? (Otero. pró riacho lixado da venda xudicial. así como moitos son tamén os matices estüístico-expresivos que tal colocación comporta. (Otero. soutos. Nesta. son moitas e diversas as posibilidades combinatorias do substantivo e do adxectivo. (Otero. aofmal un pazo üustre. que nos parecen estilisticamente máis interesantes: a) substantivo + adxectivo / adxectivo + substantivo: A man nerviosa e palpitante o seo (Rosalía. (Otero. 18) Unha volta ao vello castro céltigo da Ferradura. 98 . O comisionista. Morfosintaxe especial relevancia.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. D 65) Xogueta no 'hule' lixado. de todos eles se aproveita a lingua literaria. rastrexado dos textos literarios.D 101) Ora ben. CG 20) Non me roubaron. pois pon en primeiro plano a calidade fronte ao ser que a posúe. en primeiro lugar. Tan ledas que as ceibaba como fermosos paxaros pra miralos voar. Vexamos. D 62) Tamén como principio xeral. traidores. Falsarios paisanos. unhas veces primarán razóns puramente estéticas na posición do adxectivo. un pequeno mostrario de posibilidades combinatorias. No mostrador o raposeiro patrón mira o correr de nabeiras. como elemento artístico embelecedor do texto.OCII. a da noite. rendas. outras veces serán tamén razóns de natureza expresiva e mesmo semánticas. Viño. relevancia que aínda se fai maior se encabeza o período discursivo: Moi ledas eran tódalas horas do día. en canto que posposío toma un carácter máis obxectivo e/ou especificativo: A mesta brétema andina cobre os camiños do páramo (CelsoEmilio. ¡ail uns amores toliños. A máis fermosa.

AM7145) c) adxectivo + adxectivo + substantivo: Lonxe dela de pé sobr 'a popa dun aleve negreiro vapor. Ballesteros. 34) b) adxectivo + substantivo / substantivo + adxectivo: non vin ningún qu 'abaía máis os vivos. fW 12) Os mesmos verdes campos. da catredal severa oüand'as loníananzas (Rosalía. CPG I. OC II.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO ¡ail uns toliños amores. as mesmas torres pardas. baixo a montana negra unha curtiña d'álbores decotada (Curros. firme paso (Celso Emilio. 192) testa erguida. (Rosalía. bótalle a verde retrama. qu'o da humilde quietú dun corpo morto. /f (Curros. bótalle retrama verde. camiño d'Ámérica vai o probe. (Rosalía. infelís amador.AM7'87) 99 .AA/r83) Nos meus solitarios nouturnos paseos (Curros. rapaza. emigrado. CG 72) A túa poría. voz rexa. (P. FN 23) Baixo dun ceo promizo e bretemoso unha negra montana. CG 65) o teu mirar sereno. duro andar. á íúa porta hai lama. o teu doce cantar (Rosalía.

Ou de un limpo vivir antigo. (M. (Otero.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. harpados arumes (Pondal.77VS8) que rinchaba. QP 68) Das africanas praias veciñas (PonáalQP 187) Deixaran os doces acentos jocundos (Pondal. xemía e daba íombos polos agres camiños montesíos (Dieste. Poesías 67) qtie bailamos a danza dos libres hotnes bravos (Celso Emilio. (Pondal. Europa. de pasados. QP 164) ¡Ai. Morfosintaxe Os vosos agudos. futuros destinos a alma adiviña (Pondal. DAT53) 100 . 34) Eu tiña idea de un libro: Europa. QP 191) d) adxectivo + substantivo + adxectivo: a cabo de ti rebrama cunha triste voz lanzal. CG 93) que os aconsella na desluada noite informe.QP 191) Cal recios acentos d'escura sibila. Antonio. quenfora paxariño de leves alas lixeiras! (Rosalía. OC II.

suidosos e brandos. (CelsoEmiHo. D 8) f) adxectivo + adxectivo + substantivo + adxectivo: présago do terrible escuro soño leve (Pondal. (Otero. (?/> 164) branca pombiña. demoledora. (Otero.XOSÉ RAMÓN FREIXFJRO MAID e) adxectivo + substantivo + adxectivo + adxectivo: calfero lostrego. No entanto. G/> 178) g) substantivo + adxectivo + adxectivo (+ adxectivo): As álbores do xardín daban unha sombra mesta e lenta. igual que con substantivos monosílabos (virfortis) ou en formas 101 . vaporosa. grandioso e sublime. mais se derivaba dun nome propio ía despois (Populus Romanus).F/116) Son moitas. protestataria. húmida. (Fole. (Pondal. en cuxo caso as posibilidades de colocación se reducen a dúas. situación máis frecuente na lingua literaria e especialmente na linguaxe poética. pois. debruzábase riba da cidade. (Pondal.D 101) Onde tnenos se pensa chouta a lebre inconformisia. a anteposición e a posposición.0P163) esqueceran os patrios acentos. o máis común é que o substantivo vaia acompañado dun adxectivo. TB 260) Unha noite mol. arruladora e tenra E millor que a pedra garde o gríseiro tocar basto e rexo dos cotos. o sello dos grandes. A norma xeral no latfn clásico era ir o adxectivo antes do substantivo (dextra pars). as posibilidades de combinación estilística de substantivos e adxectivos cando son varios destes os que acompañan os primeiros.

en relación coa súa colocación. analizarmos tal cuestión á luz dos posfbeis tipos de adxectivos existentes na lingua.. (Otero. Valorativos: os que normalmente expresan propiedades susceptíbeis de estimación subxectiva. igual que acontece en galego. máfama): Un repoludo gaiteiw de pano sedán vesüdo (Rosalía.Z) 124) 69 Vid. No latín vulgar normalmente dábase a posposición. coma nas mañáns abrileiras.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. mozo e nervoso (Otero. a quen a grandes lra/i>s e resumidamente seguimos nesie apanaclo da clasificación e da colocación do adxectivo. de venwfroumento. Convén. pois. posición que podemos considerar como a non marcada: Ulidos de pedra mollada. de terra de adral.DS63) Van as mans da velliña apañando as máis belidas froles (Otero. Son os que máis a miúdo preceden o substantivo (grande escuridade. Morfosintaxe petrificadas de dereito e relixión (testimonium publicum). Lapesa (1975).D 101) A anteposición tiña no latín vulgar un valor afectivo ou valorativo similar ao que ten no romance: Verdecente esfera vibradoira no centro da esfera azul [.Dl35) Mais a subclase dos nomes adxectivos é moi ampla e non todos teñen un mesmo comportamento a respecto da súa posición.. (Otero. as torres orgulosas da Aquitania. bo viño. En troques do duro sino de non dormir endexamais gardamos o andar rexo. 102 . pódense disíinguir catro clases de adxectivos&y: 1. de pan esgrevio. para alén dos dous grandes grupos de especificativos e explicativos xa vistos con anterioridade. Neste sentido. CG 53) todos ises i outros tantos que non canoniza a igrexia sonche os verdadeiros santos (Curros. de carballeira nova.í> 11) Nofino Burdeos espellaban.].

unha rapariga fermosd): Endemais a luz ruín do anaco de cirio con que me alumeaba (Dieste. (Cunqueiro. cando acinzan coa xeada as ponlas das bidueiras. roupa branca.X¿269) Os adxectivos valorativos pódense pospor cando domina a especificación sobre a valoración (un home honrado. a anteposición leva implícita unha acepción afectiva ou estimativa que se desvía da noción orixinaria do adxectivo (bo~ nita xogada. Poesías 254) Coma na herba noviña ou na frol da iauga eu quero oír o teu silencio. ¡probe soldado! (Noriega. maldito rapaz)'. Antonio. Descritivos: expresan propiedades obxectivas e son menos propensos á anteposición. no chau ürado. unha propiedade obxectiva con valor non seleccionador.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO naquelas longas efrías noites de inverno. mesa peqitena): O seufarrapo de avelaíñas xoga na luz dasfenestras acesas (M. cantas pagaron sin comelo nin bebelo (Blanco-Amor. sobre todo se son especificadores (cabalo corredor. expresa. en verde herba o adxectivo non especifica senón que explica unha calidade que xa é inherente ao substantivo.353) Probes hotnes. como vimos anteriormente. dun balazo morreu. pois. onde prima totalmene a expresividade: 103 . por iso hai adxectivos que mudan de significado ao se anteporen ao substantivo (un escritor novo I un novo escritor}: Sin cruces nin galós. nena. un corazón nobre. (Aquilino. Xente 82) -> Ás veces.ZW28) Nunca vin aguias tan fertnosas como as dista terra 17) 2.OC 1. />GC 96) Polo contrario.

daban á sala unhafalsa longura. de trabes mal arrefeitadas.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.f7V204) Os teitos baixos. seguros do retorno. cos teus altos loureiros i os teus camiños brancos.FAM43) Nos seguintes exemplos achamos adxectivos antepostos ou pospostos ao substantivo segundo predominar o carácter valorativo-explicativo ou especificativodescritivo: Odiote. aspra e forte. de Ínxente beleza — Terra brava de lobos e aguias. De relación ou pertenza: indican materia. porque o seufeiío diferencial está ben garanüzado (o Estado hespañol é a fórmula imperíaüsta de Castelá). (Dieste. (Fole tJ 4LC17) 3. cos teus verdes valados. máis obxectivos (muller galega. orixe..S£G230) Na concencia castelán priva ofeito hexemónico. problemas sociais. como da súa os azulados ceos. campofresco. (RosaIía. vfa romana. clase etc. terra allea. asuntos fmanceiros. (Castelao.DAr28) Terra do Caurel. pintura francesa. (Rosalía. terra outa defragas e devesas. Aínda que os factores económicos fosen dabondo para esplicar o fenómeno migratorio de Galiza é o cerío que nós sabemos andar polo mundo á cata de benestar (Castelao. nacionalidade. perna dereita}: Aquel artista andaluzfalou así dispois de ver aos emigrantes galegos rubiren as escadas do vapor con ar de turistas de terceira crase. situación. o probe desterrado na beiriña dos ríos exiranxeiros. Morfosintaxe Quedará o fráxil vaso da túa esencia inmortal anacos feito [.. e van normalmente pospostos ao seren máis conceptuais.] Nel jai! triste a recordas.S£G259) 104 ..

Así. aquil futbolista do Real F. ordinais e cuantificadores. as Sa- 105 . (Aquilino. Case determinativos: son adxectivos e participios con significado e función moi semellantes ás de certos demostrativos. -Nalgunhas novelas estranxeiras din algo diso. a anteposición (o seguinte exercicio. o enorme esforzo. rexios consortes}: supoñendo que vostede sexa Corominas. os frecuentes accidentes. Adxectivos antepostos formulariamente: existen casos de anteposicións formularias en que a orde adxectivo + substantivo está fixada polo costume e é invariábel. (Aquilino. numerosas reclamacións): e prados sempre verdes. o próximo domingo. e infinitos regatos. Xente 78) 5. polo que tenden á posición habitual dos determinantes. non sei cantos (CelsoEroilio. TB 38) As anteposicións poden deberse a desviacións semánticas (víaférrea / férrea mari) ou a fórmulas feitas consagradas por especial énfase (Divina Providencia. cando o adxectivo + o substantivo forman unha unidade de significado por expresaren un concepto único (o Romano Pontífice. (Fole. divino tesouro.. C... meu amigo Leiras de Parada. XL 47) Mais tamén poden ir pospostos: Unha xugada bacenta de nubes iba tripando os estrelas derradeiras. patuxando pra os muíños da mao. mete os capós nas capoeiras (Cunqueiro. PGC 97) Cando xa remataba a derradeira noite de San Caralampio a eso das dúas (Blanco-Amor. raras veces.F/113) 4.XOSÉ RAMÓN FkexEKO MAID Inda está por escribir a epopeia do médico rural na nosa terra. Real Decreto. e bois píos. un bigotudo serio./'GC97) Ao día seguinte do San Martiño.

quixen marcharme. tren de alta velocidade (cfr. anteposto ao substantivo a que se refíre adquire un valor especial. Teoloxía e Cánones. patria potestade). (Risco. D 8) que se lle notaha axiña no deixarse longos os cabeios (Blanco-Amor. Morfosintaxe gradas Escrituras). TB 38) lOft . prolongados aplausos): A doutriña divídese en tres partes: Sagrada Escritura. a Baixa Andalucía. sincero pésame...XL255) Grave debía se-la cousa. destacando a calidade sobre o obxecto: Non vos espantés se teño alba a cor. tren de volocidade alta). Mais todo o pobo veume pregar que me quedara. persistindo a orde latina (libre albedrío.. de viva voz.GRAMATICADA LINGUAGALEGA. ou cando se trata de valoracións suxeitas a fórmulas petrificadas (leve melloría. (Fole. a simple vista. viva satisfacción. afrente escura. a longa distancia). longa a barba e non cuidada (Pondal. cando o grupo adxectivo especificador + substantivo se consolidou como denominación habitual dunha rexión ou dunha época (o Alto Perú. home de pouca vista. (Otero. pra nos chamar ós dous. a baixa Idade Medid)\ cando o grupo forma parte de locucións substantivas. convén resaltarmos a liberdade de colocación do adxectivo en función de complemento predicativo. en expresións estranxeirizantes (libre catnbio.rfi299) Máis expresivo resulta aínda o adxectivo ao inicio dun período e seguido de pausa.. con repercusión estilístico-expresiva (Deixou os cobelos longos I Deixou longos os cabelos).QP185) Afastando a cariza da camisa do cosco fica núa a carne de ouro vexetal. alto nivel)'. (Fole.FDP 112) Deixando xa de lado esta clasiñcación. por se centrar nel a atención informativa: Anoxado. adxectivas ou adverbiais (liña de alta tensión. alta costura. cando se dá unha forte cohesión semántica entre os dous termos.

tamén individualizado entre pausas. a substantivación do adxectivo é sempre unha opción estilística alternativa ao 107 . rebelde el. moiformal il en tódolos seus tratos (Fole. (Fole. con cara de romano. cáseque todo o mundo falaba do médico don Froilán. en aposición a un substantivo e acompañado do pronome persoal de terceira persoa (Ofillo de Rosende. máis ben loiro. ao adquirir desa forma unha autonomía que realza a súa presenza e reforza a súa expresividade: Don Vitorino marchouse. era groso e pequenote il. os galegos. irado. o adxectivo substantivado mediante o artigo e complementado por de + substantivo (O difícil da situación.7B91) Cando viñen eu pra eiquí.XOSÉ RAMÓN FRQXHRO MATO Ou tamén cando o adxectivo predicativo se illa mediante pausas no interior da cláusula. da que cansou axiña. substantivo. adxectivo): E nós. TB 30) É así mesmo digna de mención a sucesión de aposicións entre diferentes clases de palabras (pronome. o irmao máis novo do pai. un que outro domingo! 83) Igualmente. tnalagueña ela. con valor similar ao dun substantivo abstracto da súa mesma base lexical (A dificultade da siíuación. humildes. á sombra do seu paraugas cincento (Cunqueiro. cun paquetiño de pitisús pro a casa. A gravidade do asuntó).Xente 83) Ben sabía il que o Uxío era home de moito proveito. Neste sentido. xa moi velliño il (Fole. (Cunque\TO.Xente 88) Outro caso destacado en que o adxectivo cobra forza expresiva é cando vai.7B 195) Este tipo de construción tamén pode funcionar como atributo: O padriño. O grave do asunto) resulta de grande expresividade ao resaltar tamén en primeiro plano a calidade por el designada. marchou da casa): casouse cunha española.

contén unha forte dose de ironía.AL 18) Na vez do adxectivo pode aparecer tamén un substantivo con características semánticas cualificadoras.. O interesante é velo I O interese está en velo). como si eslos se refiriesen á diversos objetos. aínda que esta depende da entoación e do contexto (O santo do crego durmía coa criada). Mediante tal fórmula o adxectivo gaña en autonomía fronte ao substantivo. en que o adxectivo. así el adjetivo como el sustanlivo. TNS6) 108 70 Como construción 'famíliar' e 'graciosa' xa foi resaltada por Saco Arce (1868:158). A coitadiña da nena)™. No mundo a noite chega latexante de lus. En esta constmccion. cando o adxectivo é de carga semántica positiva.. Cabo de Rañolas vai o pataqueiro de Pedro cos andares esgallados (Castelao. en extremo graciosa. non todos os adxectivos admiten esta construción. del artículo detlnido ó indefimdo ó <Je un pronombre demostrativo". en ocasións.. Construción diferente. OPV44) Era defenda depenedo o sorrir do cotra do Vxío. "En el eslilo familiar es surnamente frecuente cierto giro panitivo.289) ¡O pousafoles do vello debeu pisar unha mala herba! ¡Mal raio o coma! (Otero. 2. gañando tamén relevancia expresiva (O home infeliz / O infeliz do home): Ca boca aberta -caille a baba— está mirándonos o babión do Sol (M.Ai\tonio. é a xa citada de artigo + adxectivo non substantivado + de + substantivo (vid.4).. Morfosinlaxe uso dos substantivos abstractos (O triste foi chegarmos tarde I A trisíezafoi chegarmos tarde). (Amado.2.. de grande expresividade na lingua popular (O bo do cura. .. (Otero. suelen ¡r precedidos.Poesías 165). mesmo acompañado dun modificador: fEste demo de vella está xa que tolea!. producindo unha intensificación da calidade que vai unida a un sentimento de ironía. aínda que de similares efectos expresivos por focalizar tamén o adxectivo. non sempre existe adecuada correspondencia entre unha forma e outra e nunca teñen o mesmo valor expresivo (O bonito é andarmos I *A bonitura é andarmos. que consisle en intercalar la preposición de enire el adjetivo y el sustantivo.OC 1. é desprazado enfaticamente ao primeiro plano da frase. aínda con ser modificador. Trátase de estruturas valorativas. compaixón ou por veces desprezo. máis propia dos valorativos (O imbécil do neno I *O chairego do neno).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. A súa expresividade consiste en que se destaca a calidade como esencia dun ser que é núcleo da calidade.

Canto á expresividade do adxectivo en relación coa súa posibilidade de gradación.AGG 10) que librefoi deixando o seu estado. Anteposto forma co substantivo un grupo fraseolóxico en que os elementos perden algo do seu valor orixinario en proveito dunha nova significación conxunta. XL 273) Unha construción digna de ser destacada tamén por se basear na posición privilexiada do adxectivo e polo seu sabor arcaizante. 266) 109 . a depender da súa colocación. chegando inclusive a modifícar o significado.. (Pintos.OC 1.. praceres procurando máis mellores. con valor modal máis ou menos equivalente a un complemento circunstancial introducido por con (Firme a miroda = 'Coa mirada firme). ¿que agoirarás. o que favorece. é a do adxectivo desprazado ao inicio dun período. montaña? [.420) En conclusión.AGG51) O máis pior é que cando a rapaia chegou a muller sigueu amparando amores alleos (Castelao.XOSÉ RAMÓN RÍEIXÍJRÜ MATO -Conecín ben (cosín na súa casa) á besta empinada da nai e ao torda do pai. ocasíonalmente tamén con translación á lingua literaria: en quen dominan os sinos máis mellores que hai no ceo (Pintos. a formación de frases feitas ou clixés..] (Noriega. o valor expresivo do adxectivo fíca realzado por esa privilexiada posición: Sañudo o rostro. posposto tende a conservar o seu valor propio e anteposto adquire un matiz afectivo que diminúe a súa primitiva carga semántica.. o adxectivo adquire con frecuencia un matiz máis subxectivo ou máis obxectivo. sendo por iso este uso máis frecuente en poetas que se moven xeralmente na esfera do sentimento. que lembra o ablativo absoluto latino. é de resaltarmos a aplicacíón da fórmula de comparativo de superioridade sobre un comparativo sintético na fala coloquial e mesmo vulgar. como xa se viu. OC I. rúda-las maneiras. seguido de artigo + substantivo cualificado por el. denantes de ser maxistrado (Blanco-Amor..

tivo a benfaguer xusticia ás escelsas virtudes patríóticas de Vocencia Ilustrísima. a este respecto é significativo o seguinte exemplo. premiando os imensos Servicios que Vocencia Ilustrísima soupo render a esta Cibdade. á Patria e á Humanidade (Risco. (Otero. é doorosísimo. excesivamente culto) até a igualar co superlativo sintético: 0 meu tío Olegario era inmensamente rico. onde se marca a gradación da intensidade: E dooroso. Morfosintaxe O emprego do superlativo absoluto en -t'simo polo xeral imprime unha maior forza intensiva ao superlativo.PDP126) Así pois.fífí 174) Dado o teor culto do superlativo absoluto sintético e o rexeitamento da lingua popular ás terminacións proparoxítonas. D 73) Carácter aínda rnáis culto que -ísitno e tamén maior forza intensificadora ten a forma latina -érrimo. e collía o camiño dos Fachos. aínda que hai algunhas expresións correntes na fala.m07) Mais deseguidafortecíase contra a tentaión meirandemente triste. fronte á forma analítica con moi ou moito (ñquísimo / moi rico). nada ten de estraño que o seu emprego se teña tomado como signo de linguaxe afectada ou pedante. a quen indinamente represento niste acto solemnísimo. é moi dooroso.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. sendo menos frecuente do que a forma analítica. PDP 89) Mais con outros adverbios en -mente tal intensidade da fórmula analítica acrecéntase (extroordinariamente rico. como María Sontísima. (CelsoEmilio. adquirindo en consecuencia matices xocosos e paródicos: -Escelentísimo e Ilustrísimo Señor: o Goberno da S.prodixiosamente eficaz. a forma de superlativo en -ísimo non acha a plena aceptación popular. ter gue dicir isto (Risco. de uso moi restrito e practicamente só propia do ámbito literario: vexo a punta do aspérrimo Guraia (Pondal. O pobo parece ter uo . M.

HA'C143) apúñannos o lume do pazo que disque fora tremendismo como quedara (Blanco-Amor. Lapa (1979:149. CG 23) ¡Cruel. falangueira e ben cumprida. 218-220) destagramática.XOSÉ RAMÓN F&EKHRO MATO procurado outras fórmulas de expresividade. saniisme. ignorante das fórmulas máis cultas do superlativo.fonisme. "teve artes de a encurtar"71. o efecto intensificador. (Risco. TB 260) Tamén é frecuente na fala o reforzo deste superlativo con moi (moi *grandismo). Véxase. allisme".qucn acrecenia que "esla tendéncia equilibradora do galego já se praticava no francés e proven^al arcaicos. en paroxítona *-ismo (Santisma)\ a este propósito afirma Lapa que o galego rural.. xuntando así a fórmula analítica e a sintética. Nimbos 53) III 71 Cfr. . procurou unha maior expresividade por outras vías. contraria polo xeral á tendencia seguida pola fonética popular. A lingua literaria tamén se fixo eco da escolla popular: O cumio do Santa Bárbora retrincábase nidiamente no azul sereo e dunha casoupa lonxana saía un cichón defume branquismo. senón. 27i) e terceiro (pp. (Fole. da repetición do adxectivo so diferentes fórmulas de maior ou menor forza expresiva: qu 'abofé sós falangueira. e tamén máis expresivas (paupérrimo. co conseguinte incremento da expresividade: No couto de Lourido hai un tesouro moi granctismo. tirando deles aproveitamento estilístico. equivalente ao do superlativo. Unha delas é a de converter esa terminación proparoxítona. PDP 236) Resulta así mesmo de grande efecto expresivo acrecentar o sufixo do superlativo a unha base xa de por si semanticamente con signifícado superlativo: Resoou unha risada tremendísima. Algúns aspectos esiil/slicos de -ísimaen galego tamén son iratados no voiume primeiro (p.A£122) Para alén disto.15Ü). E rico a máis non poder). onde essas lermina^oes esdrúxulas também foram reduzidas a graves: grandisme. aborrecendo esa desinencia esdrúxula -ísimo. cruel. a linguaxe popular. cruel realidade! (Díaz. (Fole.. principalmente pola repetición do adxectivo (E rico rico) e por medio de expresións superlativantes (Está podre de rico. considerabelmeníe pobre). A literatura imitou con vantaxe estes recursos. (Rosalía.

como a do nome en xeral. cernador.] Mui negros. cando a fórmula a repetir xa é un superlativo: Mui brancas. moi bonito: un anxo de retablo barroco.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Leiras.2. naturalmente. xiganle pensamento [. pra desfogar miñas penas. sendo sinal de enerxía psíquica. non só dá intensidade á representación. por exemplo dun pronome cuantificador: Quixen contar miñas coitas.. que son moitas. quepon este exemplo: "Depois. fitaram-se em mim uns olhos negros. Morfosintaxe ¡Ai como..G/ 1 171) Inventei un neno moi bonito. senón que "a envolve de certo mistério e perturba^áo afectiva"72. Lapa( 1979:145). cava lixeiro! 112 72 Cfr. frecuente especialmente nas linguas primitivas. col negro pesar (Pondal. no seguinte exemplo. negros". é un proceso estilístico que serve para expresarcantidade ilimitada. Fixémonos. Nimbos 65) Tal valor intensificador da repetición do adxectivo increméntase aínda máis..PGC250) Tamén pode ser dun verbo. tal repetición. A repetición Íntensificadora tamén pode ser dun substantivo (vid. a sorrir. unido á expresividade da repetición verbal: Cava lixeiro..0CI. (Castelao. 163) Esta repetición do adxectivo. mui negros. moitas. 2. que goza de grande liberdade. cava. .5) ou doutra clase de palabras.] Cava. moitas. doi a batalla cos que un ama! ¡Que moura é a sombra moura do machado na galla! (Díaz. no valor estilístico da colocación do adxectivo en función de complemento predicativo. mui brancas. mui brancas están [.

(Fole. mi señora. inda con fero máis fero que pelica de laranxa (Rosalía. (Castelao. 266) O 'suxeto' ero mouro como un chamizo.. tnuito. era doce.XOSÉ RAMÓN FREDÍEKO MATO A intensificación da calidade expresada polo adxectivo pode facerse mediante o recurso estilístico de indicar primeiro o adxectivo en grao positivo e a seguir a fórmula de superlativo escollida: Era enfalas amoroso. que a liíeratura galega.//yVC 127) Déchestnas. con despre^o envenenadas. (Rosalía. OC I. vós.de Castela (Castelao. FN 83) Certo. caíron feridas pola hexemonía política -non cultural. son hoxe descolorida com'os ciríos das igrexas (Rosalía. CG 92) -A miña muller é dura como un croio. certísimo.SEG267) E Santiago volveu a parecerme fermoso. xunto coa Hngoa. máis fermoso que nunca ó conxuro da leitura. muito.ALC83) Outro recurso popular para superlativizar a calidade do adxectivo é acudir a frases feitas do tipo de Feo como o demo ou Lisío como un allo. muito. case todas baseadas na comparación: Fun noutro tempo encarnada com'a color de sireixa. muito. máis que as sedas.. (FoIe. CG 125) 113 . más que a mel que sai da cera.. cas guías dos bigotes pra riba. moi tesas.

OS PRONOMES .3.

Caracterización e clasificación Os pronomes son grupos de palabras que carecen dun contido semántico concreto. palabras de significado gramatical e non léxico: non sabemos o que significa este sen termos presente o contexto. Por for^a desse valor de 'orientagáo' no discurso. ninguén I nada). do texlo ou da silua^áo do discurso. estabelecendo elos enire as várias parles do texio". mas estabelecem a 'deixis'. em que a rela^ao fixada na malerialidade do pronome é deduzida da conexáo da frase. Do punto de vista morfolóxico. podendo referírse tanto a 'home'. a 'orienta^ao'. ao poderen desempeñar unha función substantiva (Este le moito) ou adxectiva (Este libro é interesante}\ como pronomes adxectivos poden cumprir tamén a función de determinante (demostrativos e identificadores simples). apontando para pessoas. Do punto de vista semántico constitúen unha clase de palabras gramatical. pois participan da mesma funcionalidade sintáctica que os nomes substantivos e adxectivos como constituíntes de frases nominais. Non indican nocións ou conceptos como os nomes.1. seres vivos. Pertencem á categoria dos sinsemánticos: nao numeiam. os pronomes flexibilizam o 'lexto'. Vilela (1999:207-208): "Os pronomes encontram assim a sua definifáo no discurso. alguén. outros que só funcionan como substitutos dos nomes substantivos (quen. 117 . pois. os chamados 'nomina propia' (fulano. pois forman un inventario ou grupo fechado. esta I estas) e algunhas invariábeis (quen)\ mediante a concordancia en xénero e número marcan a relación co substantivo que representan ou determinan (A noiva é aquela). que non teñen unha signíficación constante. por exemplo". objectos ou estados de coisas. Hai subclases de pronomes que só funcionan como substantivos. ninguén. Do punto de vista sintáctico os pronomes teñen función nominal. senón que o seu significado é referencial ou relacional ao se referiren ás persoas gramaticais.XOSÉ RAMÓN RÍEIXFJRO MATO 3.áo'. 73 Cfr. cicrano). elá) ou pronomes que diferencian eníre seres vivos e non vivos (alguén I algo. a 'mosirai. como a 'can' ou a 'libro'. Son. a maior parte dos pronomes son palabras variábeis por admitiren flexión de xénero e de número (este I estes.

tampouco son os únicos pronomes que poden referirse a persoas (Esa éa súa amiga). sustantivos personales". relativos. posesivos e demostrativos {referenciais precisos). [18 75 . Álvarez etalii (1986:157) dividen os pronomesen peisoais. Morfosinlaxe De acordo coas propostas gramaticais galegas máis innovadoras.posesivos. ti + el. mo¡ de preto a clasificación esiabelecida en Cosla Casas ei alii (1988:88-89). vós. Así. Existe na denominación 'pronomes persoais1 unha certa inadecuación terminolóxica. vós non é exactamente o plural de //. ela(s) levan distinción xenérica por se referiren a persoas ou non persoas que están fóra do circuíto básico do proceso comunicativo. e seren algúns tamén por si propios morfemas de caso: eu é nominativo (suxeito ou atributo). ti + eles etc. fronte a outros pronomes.. e nós é diferente de eu + eu e igual a eu + ti ou eu + el etc. relaiivos e inierrogativo-exclamativos. os de terceira el(es). el ou ela indican e representan unha única persoa ou cousa (persoa gramatical singular).el + ela(s). por outra parte. clasifícaremos os pronomes do modo seguinte: persoais. Cfr. a animais. ri). nin todos os pronomes persoais se refiren necesariamente a persoas (só a persoas gramaticais). indelínidos. Os pronomes persoais teñen como caracteristicas específicas. que se reduce a significar cada unha das tres persoas recoñecíbeis no coloquio. eles ou elas indican varias persoas ou cousas (persoa gramatical plural). senón que vós é igual a ti + ti. interrogativos e exclamativos. Los llamaremos. eles equivale a el + el(es). en canto nós.. Tense proposto tamén a denominación de 'substantivos persoais' para os pronomes persoais tónicos75. constituíren por si propios morfemas número-persoais nas formas de primeira e de segunda persoa. considerando o artigo (defmido e indefinido) como unha clase á parte. De acordo cun critcrío máis tradicional. As formas de singular eu.1. ti. cotnigo ablativo (complemento circunstancial). pois a terceira pode referirse a persoas humanas. al menos parcialmente. Defmición e caracterización Os pronomes persoais son formas gramaticais que designan as tres persoas do discurso: a primeira é o emisor (o que fala). poís. Os pronomes persoais 32. che dativo (CI). a segunda é o receptor (o que recibe a mensaxe) e a terceira é o obxecto do discurso (do que se fala).w/TO/estámcosConsti!uyen en realidad una subclase de los sustantivos. ordinais e cuantificadores (referenciais imprecisos)74. 32. a cousas físicas ou a nocións mentais.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Alarcos (1998:71-72): "Lx5sllamados/?r0rtomAreJptfr. y. pueslo que coinciden con estos en su función. pois non sempre son substitutos do nome (eu. te é acusativo (CD). pues.demostraiivos. identificadores. 74 Seguimos neste sentido. entrañan unos tnismos tipos de accidentes o morfemas (el número y el género). numerais. En tanto que os pronomes persoais de primeira e segunda persoa non precisan específicación de xénero por aludiren a persoas presentes no acto comunicativo. situada fóra do circuíto básico do proceso comunicativo (emisor e receptor). Para xustificar esta denominación acrecenta que os que el chama substantivos persoais leñen un signifiuado léxico fixo e constante.

ela nós vós eles. LIGADAS NON REFL. funcións. Ferreiro (1999:243-253).XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO 3. Vázquez López (1994). distinguíndose unha serie tónica coas funcións de suxeito e termo dunha frase preposicional. REFL. onde tamén existe ti como variante dialectal) só funciona como suxeito. FernándezRei (1991a:67-8ü). r SING. Femández Rei (!99la:71-74). E para unha visión panorámica do tratamento dos pronomes persoais (forma. Convén estudármolas separadamente: 1. Para a orixe e evolución hislóriea dos pronomes persoais vid. para todas as fornias pronominais vid. eolocación eic. (Díaz.OC 1. Serie tónica: FORMAS OBLICUAS NÚMERO PERSOA SUXEITO LIBRES NON REFL. sendo a forma etimolóxica correspondente ao nominativo latino (ti provén do dativo übi}1<3\ en tanto tu (forma común co portugués. eu li min 1" 3" 4a PLURAL el. comigo contigo REFL.2. i en boa hora pra que hastr'as nubes meufervor t'eleve) (Noriega.2. en Regueira (1992) estúdanse os diferentes aspeelos do pronome persoal na obra de Celso EmÍlio Ferreiro. Nimbos 51) 76 Para a distribución dialecial de lu / ri e el / il vid.412) ti xa non es metá de ti.) nas gramáticas galegas vid.elas si connosco convosco consigo 5J 6a s¡ consigo Algunhas particularidades dignas de seren destacadas dentro das formas tónicas son as seguintes: a) ao lado de // e el existen as formas dialectais tu e il\ a primeira ocupa unha grande extensión no territorio galego. Poroulra parle. Morfoloxía As formas dos pronomes persoais van asociadas ás funcións que desempeñan dentro da cláusula. 119 . ti pode ser suxeito e complemento preposicional: íu brindas (de bo grado. e unha serie átona coas funcións propias de acusativo e de dativo.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe b) min. (Blanco-Amor. ¡pra vosoutros si que hai inverno! (Noriega. parecen formas estrañas á provincia de Ourense. connosco e convosco: ¡Ai. (Blanco-Amor. forman parie de nós. Probes labregos. que. porque representa un grupo fechado en que esiá incluído eu. no extremo norte da provincia da Coruña e no galego de Asturias son as únicas formas que se rexistran como suxeitos. OC 1. c) ao lado de nós e vós existen as formas nosoutros. Irá con vós mesmos). connosco e convosco son substituídos polas formas non contractas (Veu con nós os dous. XL 308) De iren seguidos de certos pronomes identificadores ou cuantificadores. Aflll).XL259) Matamos a luz que levabamos connosco e todo ficou mergullado naquel fusco e lusco branquizoso coma cousa de aparecidos. Fernández Rei (1991a:75). (Pintos. mais que se opón a outras persoas ou a outros grupos: Cando nosoutros neis achegamos lamén. dúas están de dormida e as ouíras cos rapaces que viñeron convosco. comigo e contigo proveñen do latín mecum e tecum. qu 'os recordos me matan! /Ai. quen tamén precisa que nós (e vós) é un plural inclusivo.416) [20 77 Cfr. ao perderen a noción da presenza de con nas formas antigas migo e tigo. podéndose usar sempre. ¡aü. comigo poden funcionar ou non como reflexivos. o mesmo aconteceu con consigo. en tocios os conlexlos. no resto pode dicirse que conviven. CG130) e despido defarraposa veste contigo formarei un corpo solo. AE 116) -Seis. en lanto que misHutmx (e vosoutrox} é unha forma de plural exclusivo. vosoutros. qu 'acaharán comigo! (Rosalía. . xunlo con eu.que non pon límites ao número dm quc. igual que //. contigo. aínda que en situación desvantaxosa para nosoutros"11'. vimos que estaba alí (Blanco-Amor. que na "metade norte da provincia de Lugo. se reforzaron con esta preposición pleonástica en posición inicial. á metade sur da de Lugo e á metade oriental da de Pontevedra.AGG 18) Resúltame magoante e misterioso que non esteas connosco dende a primeira hora (Blanco-Amor.

rnaniendo lamén que "se hen o seu uso non é mcorreclo. . a pesar de carecer de tradición significativa na fala e na escrita. elas cando non se sabe ben o tratamento que lle dar a unha persoa (El ten moito traballo. que quixais nunca desempeñou". é a forma de segunda persoa para o tratamento cortés. non si. o verbo vai sempre en segunda persoa de plural: por ser de terra gallega e serdes vós castellana. pois ao haber coincidencia co suxeito o pronome é reflexivo e por tanío debe usarse a forma reflexiva (para si). e voume a Galicia hermosa dond'en xuntanza m'agardan 0 que no tendes. tende a desaparecer.AL47) -¿Toda isla obrafaina vosté?. debe lerse presenle que se trala dunha forma antiga. ela. avó?). señora. Fala consigo (mesmo) / Fala con el (outra persoa). referido a un interlocutor singular ou plural seguindo tamén o uso antigo. Vosté qu'é rexo serrau e üe non doe almorzar tardeiro.máis acorde coa evolución hiMórica da lingua e máis próxinia do piinugués. EM 100) Hai restos vivos na fala do antigo uso de ei. deixareiüe o meu libro). a lingua habilitou outros recursos no seu lugar: o normal é utilizarmos un demostrativo invariábel ou outra construción equivalente (Tes de aprobar e para iso cómpre estudares)™. Se vostede o desexar. 1 o qu'en Castilla nachara (Rosalfa. é un tratamento Íntermedio entre o de cortesía (vostede) e o de familiaridade (ti).Álvarezíío/íi (1986:160-161) afirman que fican restos de elo "nalgunhas frases feilas (p. en paz. reservándose para o trato con persoas de avanzada idade (Vós chegastes esgoiado. coa variante vosté(s)n.xuslificada"pola tradicíón escriladesde oséc. (Cunqueiro. bótolle unha man?).CG 124) e) a forma elo non ten vixencia no galego actual e por tanto o seu uso non se debe considerar correcto. o verbo que o acompañar irá en terceira persoa e as formas oblicuas correspondentes serán tamén as de terceira persoa (Quere vostede que o leve?. invariábel. (Otero. vos deixo ca vosa soberba gracia. 79 Porén. pergunieiüe.. señora. f) si. XIX" (ILG / RAG 2003:91): CoslaCasas elalii (1988:91) proponen vocé(s). estara ela).XOSÉ RAMÓN FRHXHIRO MAID d) o pronome de cortesía vostede(s). Non se debe admitir como correcta na cláusula É un egoísta porque compra todo para *el esta última forma. eles. en lolal desuso". Pode producirse equívoco cando hai máis de un interlocutor (Vós non estades ben de saúde). ex. consigo son sempre reflexivos e por conseguinte só se poden usar en construcións reflexivas: Comprouno para si (mesmo) / para el (outra persoa). se ben non coa funeión de suxeito. vós. 78 Aforma normalivaé i'Oííí'rfc(jj.

Para a orixe e evolución dos usos de (e/í'/icengalego. vid. lles nos vos os. lo. marcharemos). respectivamente. las. 2. (Fole. . CI e reflexivo80: O aguillón que che meten é de aceiro e con el muitaforza te asobaüa. nel. los. me che lle SING. Ferreiro (1999:248-249). Nela está a solucióri). son de uso obrigado se a preposición acompaña o pronome conio relator e termo. DAT. nas se 3J FEM. mais como reflexivo sempre teY. vid. enconfixintoiaméncoportugués. a introducír a cláusula. PERSOA E XÉNERO REFLEX. nos as.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. nela etc.AGG23) 80 No occidenie da Corufla hai zonas de cheísmo (che para CD e Cl. Serie átona: NON REFLEXIVO NÚM.no se 3a FEM. a. (Pintos. cando a primeira persoa de plural dos verbos vai seguida de nos. Morfosintaxe g) as contraccións del. no Baixo Miño pcmlevedréseen falas do lesie de Ourense e Zamora hai zonas de teísmo í¡e para CD e CI): vid. mais non se poden realizar as contraccións se a preposición for co verbo. Varelii Barreiro (1997). dunha frase preposicional (Os libros son deles. TB 332) b) na segunda persoa te é CD (e reflexivo) e che CI. en tanto o plural vos pode ser CD. na t" 2" PL. Efómonos á galería e sentámonos ás escuras.. MASC. En ela chegando. ACUS. Entre as particularidades a resaltarmos están as seguintes: a) na primeira persoa me e nos poden ser CD e CI (tamén reflexivos). teriamos ido. Fernández Rei (1991 a:7677). dela. así mesmo. sendo o pronome tónico de terceira persoa o suxeito (De eles chegaren antes. te o. la. perde o -s (Queimámonos I Non nos queimamos}'.. 1" I" MASC.

O italián quítase o borsalino gris pérola. quen. nas tras formas verbais terminadas en ditongo decrecente ou homoxéneo (Saudeino. pp. I barbas de galiña choca (P. sen que ilfixese nada por movela. fronte ás solucións normativas Vírono. os. a.MÓN FREIXERO MATO Quixera collerte sola e coníarch'o meu querer (RBallesteros. Obsérvese que en dicho temtorio pronunt'ian con ñ las palabras que en otros punlos se pronuncian con //. 77 valo coller).ALC65) Ti tnesma. -s (Vou collelo. dos adverbios non. tamén. ninguén. lles (Déunolo. o volume primeíro desta gramálica. as non contraen nunca con preposición (Por as veres antes non chas dou. as (CD) e lle. a. las tras formas verbais terminadas en -r. lles como CF1. Adelaida. 15) Se non te defendes. CPG 1. Víronvolo. A cadeira. Babarro (1994). o -n poderá realizarse como alveolar en vez de velar*2. dos pronomes alguén. os. viña esvarando cara ó leito.Xente 85) Se despois do -n dos verbos. ulo?) e eis (O neno? Eüo). tamén FríasConde(1993). os pronomes nos. Deixáronllelá) e os adverbios u (o neno. e conto acabado. Viunas) ou -n dialectalmente (Víronno.352) c) na terceira persoa o. ponno nunha silla despoixas de soprar no asento (Cunqut\m. 206-208. . Pono'. ben. lles (CI): O boticario: ¡Que Deus o ampare. os. As formas pronominaís átonas de acusativo o. a. o. As formas de acusativo presentan os alomorfes lo. na. da conxunción nin e da preposición sen viñer o pronome de acusativo o.0C 1. Fainos pasar ti mesma. Para outras realizacións dialeciais dos pronomes álonos de acusaiivo de terceira persoa vid. os.149). / nort épara ñ. ¿que? Se non te defendes métote nesta casa pcira mandares en min. Tienen easí todos sus habitanles voz agradable y basiame musieai". e os alomorfes no. Ponno). sobre estecantar anota o reralecior: "Obienido en Ares lo mismo que los dos siguientes. (Fole. (Castelao. meu santo! A morte: ¿E logo non me podería dar unha meiciña pagándolla ben? O boücario: Polo seu precio véndotte a botica enteira.OC 1. vos. De o sabermos non vi81 En varios punios da xeografía galega (Fernández Rei 1991a:79-80) aparece unha varíante ñe: Miña nai ten unhafitta I queñe chaman Maricota. Ballesteros.348) Como formas de cortesía úsanse o. as. (Castelao. los.ferreiro. la. as son as formas que funcionan como CD e lle.XOSÉ RA.CPGI. nos. 82 Sobre esta cuestión vid.

vos) e de terceira (lle. Aanálise máis completa das funcións dos pronomes persoais aehámola en Álvarez el alii (1986: 166. das formas oblicuas (as restantes). mais tampouco estes i> fan cando a preposición vai co verbo. Fostes alí por o verdes. Vid. pertencentes todas á serie tónica. sairache mal. Para aexpresión do número nas formas de dativo en galego medieval víd. Para vermos a función que desempeñan dentro da cláusula debemos distinguir as formas rectas (de nominativo. Serie tónica Todos os pronomes persoais teñen como característica seren o núcleo da frase nominal.2. sen necesitaren determinantes.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. deixamos estas últimas para o seguinte apartado.3. O/LO A/LA OS/LOS AS/LAS ME CHE LLE mo ma cha lla nola vola llela mos chos llos nolos volos llelos mas chas llas nolas volas llelas cho llo nolo volo llelo NOS vos LLES 3. A oposición das formas de dativo lle I lies dialectalmente neutralízase a favor do singular. ttes dé aos mil pesos un emprego dadivoso. a mlroducir unha cláusuia (De o señor chegar agora. non se dá a contracción: De ofaceres así. Fernández Rei (1991:80). En o vendo. lles) poden concorrer nunha mesma cláusula coas formas de acusativo de terceira persoa. formando contraccións: ACUS. que pertencen unhas á serie tónica e outras á serie átona. (Dieste. avísame. . xa posto nisa teima de non se lucrar. así pois. se o pronome persoal de acusativo antecede un infinitivo ou xerundio e vai precedido de preposición. 3 DAT. Por os leus pais non estaren pasou iso). que po den funcionar como suxeito). chega.AfV66) As formas átonas de dativo de primeira persoa (me. mais non no galego estándar (Regaleille un libro ao neno / Regaleilles un libro aos nenosf*: O máis doado é que Antonio. que diria?. Morfosinlaxe . de segunda (che.1 .183). nos). centrándonos agora nas funcións que desempeñan os pronomes tónicos*5: 124 83 84 85 AínUa que si contraen os pronomes homónimos identifieadores simples ou artigos (Casa do abatle). Funcións 3.3. Alvarez Blancu (1994c). Con o lermos.2.

contigo. para desfacer a ambigüidade en casos de sincretismo formal entre algunhas formas verbais (É necesario que eu repita o que el dixo?). b) complemento circunstancial de Ínstrumento ou axente (vid. vagameníe tocando. consigo). nin eufago o que ela quer. Formas rectas: as formas de nominativo poden desempeñar as seguintes funcións: a) suxeito (Eu era aínda moi nova daquelá): Eu teño os cabelos brancos. ti es escravo}: Dios che me dea pacencia con esta miña muHer. a ela. por vós). campana d'Anllóns. vós ténde-los gallos secos (Pondal. canío te necesito!): E ti. nin elafai o que eu digo. mais emprégase cando se desexar chamar a atención enfaticamente para a persoa do suxeito (Eu ando a pasar momenws infelices). 125 . cabelos de ouro e de aire. que. nena. derramas nos corazóns (Pondal. querido amigo. para aclarar o xénero do suxeito (Ela dixo que viría) ou para contrapor dúas persoas diferentes (El é libre. Formas oblicuas: son poucas as formas específicas a funcionaren como complemento introducido por preposición (min. <2/> 129) b) atributo (Eu non son ti).2. connosco. convosco. (Cabanillas.XOSÉ RAMÓN FREDÍEJRO MATO 1. usándose normalmente as mesmas que para a función de suxeito precedidas da preposición correspondente (para nós.^ 165) Ti. c) vocativo (Oh Ti. 8. poden desempeñar as seguintes funcións: a) complemento (modiftcador) nominal (Nuncafoi digno de vós). Nimbos 51) O pronome suxeito normalmente omítese porque as desinencias verbais abondan para indicaren a persoa e o número. comigo. ¿en que ceo te vin? (Díaz.6) (Foi atendido por miri).AC 152) 2.

despois das conxuncións comparativas (vid. se este non levar verbo. 8.2. normalmente pleonásticos ao iren acompañados da correspondente forma átona (A nós víronnos axiña. segundo. senón e equivalentes rexen formas rectas (Agás eu. principalmente. o adxectivo só (Fíxoo el só).2. agás o boticario e mais eu. e) CD e CI. TB 242) O mesmo acontece con até con valor inclusivo (Até eu ofixen ! Chegaron até min as voces). (Fole. Serie átona A serie átona está constituída polos pronomes clíticos. quecompara a xustaposición de pronomes persoais tónicos e álonos nas linguas peninsulares naépoea medieval.2. a expresión intensificadora é que (Eu é que lle debía unha explicación. empezaban a espelexalo e a rirse del. lamén sobre esta cuesitón Álvarex.4) (Espera por eles. ei alii (1986:171-172). Traballa tanto coma vós / como traballades vós). Foron eles os tres I eles tres). As formas tónicas.1) rexen unha forma oblicua do pronome (Influíu sobre min).fuxiron todos}: E nonfaguía máis que poñer o pé na rúa. afirma: "El uso conjunlo de un pronombre personal lónico acompañado de otro átono no es excepcional en las lenguas románicas. poden levar ocasionalmente algúns adxuntos enfatizadores ou modificadores: os pronomes identificadores mesmo e propio (Ti mesmofarías mellor o traballo. vese agora defraudado). un cuantificador definido (Iredes vós os dous. . isto é. A elas trouxéronües moiíos regalos)™. entre seguida das formas rectas indica coparticipación na acción (Conseguímolo entre ti e mais eu) e seguida das formas oblicuas indica complemento circunstancial de lugar (Coiócao entre ti e mirif. 3. d) suplemenío (vid. cando todos. 6. un nome en aposición (£7. rectas e oblicuas. 7. Morfosintaxe c) complemento circunstancial de compañía (Irei convosco ao cinemá). marchou cara ao novo destino) ou unha cláusula de relativo (El. o cuantificador absoluto todo (Todos eles obedeceron).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. en canto que agás. formas de acusativo e dativo que na realidade son morfemas do verbo que indican. Vós é que sodes tontos). Malhu en /().11) ca e coma (É máis alto ca min I do que (son) eu. se este leva CD e/ou CI: 126 86 Riiho (i994:239). conforme.2. f) segundo termo da comparación. explícito ou implícito.3. Constiluye un caso particular de la duplicación de objetos tónicos medíante pronombres clíticos". Convén termos presente que as preposicións propiamente ditas (vid. 87 Vid. que tanto confiou en ti. Eu propio me sinto capaz de ofacer). cheo defelicidade.

ile. 82) -Eu a man non cha porei por causa do ruín uso (P. igual que os morfemas de número e persoa son marcadores da relación do verbo co seu suxeito"8. 80) Isto é..e cualifieando a elitización como "uin processo muiio amplo tlentro iJa língua. 3. os. olvideite. (R Ballesteros. déchem'a carta de pago.]. Asf nunha cláusula como í'Wslfalámuslles (a todos) resulla tan absurdo considerar a lles complemento indirecto como a -mos suxeito.. por tanio.1. "tampouco podem ser vistos como noniinais pura e siniplemente". Existen formas exclusivas de acusativo (te. a función primeira e máis importante dos clíticos de acusativo é a de seren marca da función de complemento directo (Non as vin). CPG I. como palabra autónoma. cos seus alomorfes) e formas exclusivas de dativo (che. de atributo ou complemento predicativo e de suxeito dun infmítivo. Ballesteros. Complemento directo De acordo coa función do acusativo latino. Fígueiredo Silva (1994:274) afirma que "os clílieos possuem um eslatulo muilo partícular. eom lodo tipo de easo imermediário". se o CD se desprazar ao inicio da cláusula. aínda que polo xeral win índices formais delas. que se limitan a marca-las funcións gramaticais existentes entre os argumentos da cláusula. Cómpre por tanto considerar conxuntamente a cl/licos e raorfemas númeropersoais tomo unidades do mesmo tipo: morfemas gramaiicais ligados ó verbo: morfemas verbais. douch'o recibo correndo.. e exaclamenle igual atribuírlle ó ótítico un estaiuto léxico. L27 . en tanto que relaeións gramaiicais que tales funcións son |. lles). Ballesteros..CPGI. Cidrás Escáneo (1991:102-103): "Adifereneia dos charnados pronomes tónicos.2.3. afoliada xa afixeches. nada che quedei debendo. o. este reaparecerá pronominalizado polo correspondente clítico de acusativo ao lado do verbo (El sabe a verdade -»~ A verdade sáhea ef): -A romaría xa a viches. independentemenie do tratamento gráfico que se lles ttepare (con ou scn aglutinaeión nunha mesma palabra gráfica. a. as.2. Clíticos de acusativo As formas de acusativo son marcas das funcións sintácticas de complemento directo.83) Cfr. do que é mereceme no mesmo grao que o suñxo de niimeroe persoa. Carecen por tanto de estatuto léxico e xa que logo non descmpeñan funeións sintáclicas. (P. Por outra parte. que vai desde a pura funcionalidade até a indiscuu'vel referenciaüdade. e tamén poden desempeñar a función pragmática de índice funcional do suxeito. os átonos ou clílicos son mortemas ligados. vos) son de dativo e de acusativo. que sempre (sic) unha única palahra fóniea). morfemas libres que desempeñan función siniáctica e poden mesmo aparecer sós l'ormando enunciado. nos. os clíticos son propiamente morfemas verbais marcadores da relación do verbo cos seus complementos. chegando á eonclusión de que "se os clíticos náo podem ser tomados como elementos funcionais". en tanto que outras (tne.".CPGI. dependentes do verbo. especialmenie no galego".XOSÉ RAMÓN FREDÍEIRO MATD Olvidácheme.

non hai concordancia do clítíco co suxeito (Estás enferma? -Non o estou)™: Festa de San Xorxe. (G.. pois. Morfosintaxe Xil herboñzaba.. ou co tipo de cláusula copulativa (ecuacional ou predicativa) en que aparecerenw: Uxía é alta -*. (Cunqueiro. eonsidera os atribuios concertados unha peculiaridade do galego frome ao castelán e l'ala de "idenlificación de susiancia' e 'de relación' segundo exislir concordancia (E. pois ben se vía pola cama que 0 era.7) (Parece tonto mais non o é)\ cando se tratar da atribución dunha propiedade úsase normalmente o masculino singular invariábel.. isto é. que o son os máis diles. sen concordar co sustantivo a que se refire [. teoricamente co tipo de atribución que implicaren (cualificadora ou identificadora).Eo (cualifíca. Alvarez et alii (1986:172-173): "A atribución dunha cualidade faise por medio dun pronome masculino singular(<5 non existir forma especííka para o neutro). que dedica un apartado ao 'predicado pronominal concertado' . avogado do gando. as primeiras expresan a "idenlidade refereiiL'ial entre dúas frases nominais" e presenian a posibilidade de inversión dos consiituímes suxeito e atributo.. eando pronominali/ado.Barros. 90 . e non cobraba. Carballo Calero ( 1 979:30 1 -303). Por outra parie. entón prodúcese polo xeral a concordancia (Es ti a enferma? -Non a son): Mais ista dispón e goberna como ama da casa.v a muller de Pedro? -Non a ion) ou non (Es muller de Pedro? -Non o son). EM 66) Atributo conceriado e non concertado Os clíticos de acusativo tamén poden marcar a función de atributo ou complemento predicativo do suxeito (vid.A4<2 151) A diferenza entre os atributos concertados e os non concertados está relacionada.. E por miña culpa. XL 260) Se o atributo ou predicativo do suxeito serve para identificar este. somellaba cousa da eirexa (Blanco-Amor. Todo o que había naquil cabán.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Silva Dommgue/.J. A identidade exprésase por medio dun pronome que concorda en xénero e número co sustamivo a que se refire". na que os labregos piedosos. cláusula predicativa) / Uxía é a 89 Cfr.. as predicaúvas. éa. i as menciñas preparábaas il mesmo. { 1996b:5-6) dislingue enire cláusulas topulalivas ecuacionais e predicativas. por miña grandísima culpa. ás veces as parvadas non o son tanto. que atribúen unha propiedade e non tefien lal posíbilídade de inversión. (Blanco-Amor.2. E defeito. concertado (Aqueia de verde é u mitller que roubau a carteira -* Aquela de verde éa). AE 111) -¡Agora si que a él -díxose. -Pois dícea. levan o atribulo pronominaiizado non concertado (Aquela de verde é ladrtia pmfesionat -*• Aquela de verde éo). levando este. enchen as arcas de lacóns. (G. 8. cacheiras e fociños de porco. pernas. Contiños 260) -lache decir unha parvada. Barros.

tamén Non te quem pnr boniia / t¡ue xa sei que non a es. CG 94) Con verbos como ser. os ríos galegos sono en troitas. Teste li por boa moza. anque non dispoña de independencia polííica (Castelao. pronominalizarase sen concordancia (Se eufose ti. (Cunqueiro. de que teñen algo de estómago (Cunqueiro. inda que non o é (Fole.. cláusula predicativa) / Teus pais son os meus viciños ->.] Teste ti por moi bo mozo. se é de 91 Cfr. TB 304) Os afrixoados hai que convencelos de que non o están. EM 63) Se o atributo for un pronome tónico de primeira ou segunda persoa.Non o son (cualifica.. I quérote por mtireniña / e pnta lei que me les (Cabanillas. EM 112) Coma o océano é fértil en peixe. / moiia cousa min a es. Mais na realidade da lingua non sempre acontece así: Teste ti por boa moza.Ea (identifica. Xa tetnos dito que o era. cláusula ecuacional). SEG 445) Iste Alistán fíxose oveiro e tamén o son tódolos seusfillos e netos. boa moza non a es [.. (Cunqueiro. 129 . parecer e semelíar caben as dúas posibilidades (atributo concertado e non concertado). AC 153).68) Eu non te quero por rica. CPGll.. Teus pais son meus viciños -*. que xa sei que non a es (P. Ora ben. C/»G 1.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO alta ->. con estar o atributo é normalmente non concertado: Contareilles logo un conto que parece miragre. II) 1 " Parece existir unha tendencia a eliminar o pronome ou a non respectar a concordancia e usar sempre o masculino (Esía é a avogada? Ea / ÉI Éo)\ Porque queremos sober se Galiza é ou non é unha nación. moita cousa non o es (R Ballesteros. / anque es boniia de cara I tamén es trenca dos pés (Cabanillas. cláusula ecuacional). mais non o sori). Ballesteros. AC 109).Non os son (identifica..

5.. De feito.a aatción instigadoou obrigado poloAxenleCausante". (facer. A nai deixou os nenos comeren de lodo). Fixo que eles sentasen I Fíxoos sentar). Bufón 35) Polo camiño botaron as súas contas: mandaríanos entrar e entrarían (G.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. e mais un Axenie da acuión expresaiia polo infinitivo (o aj/i). ouvir. Morfosinlaxe terceira persoa pode pronominalizarse con concordancia: Se eufose ela.. 93 O infinitivo pode aparecer na súa forma flenionada (Oprofesorfíxoos leren.] Deixalos durmiren. como unha locución verbal formada polo verbo auxiliar + « infmitivo. en que o suxeito de facer é. o 'axente causante' da acción expresada polo infinitivo e o clítico é o 92 Tamén deiwminado "factilivo".e t|ue reali/. mandar. sentir) ou causativog. un señorito novo.2). (G..) sob a influéncia dominanie do ser sujeiio".. este verbo principal ha ser de percepción (ver. Álvarez e/ alii (1986:3%) negan esta posibilidade en presenza do clílico e admítena como "pouco frecuenie" cando é outro o CD. Deixou que ü enírases = Deixoute entrar. deixar): O carceleiro é da túa devoción e deixarate pasar coma entraches aiquí. Contiños 227) Os veciños escoitárono berrar con voz humán.. Escóitaosfalarert). Barros.. non existe a posibilidade de que este aparcza na forma conxugada".. Contiños 218) Mandouno tocar a toda présa.. Camara (1991:71): "Chamam-se causativos os factitivos. De acordo con Regueira (1998:649). Cfr.? nenosxogaren uii tenh. mais nona son.... por exemplo. i io . (Cunqueiro. os verbos transitivos que cxprjmem um processo em que o ser objeto é o agenie (v.3)(Víno. tal posibilidade de construción é negada por Regueira (1998:652): "No galego. de afora. Barros. fala esie mesroo amor de/a. de acordo coa función semántica (vid.Xe«/e 68) Si. 4. si.3. esta consimción (Fixno correr) pode entenderse como unha cláusula simple eti que o verbo causaiivo e o infmitivo contbrman un predicado complexo. correr. xa que nun enunciado como Xoánfixv sai-lo can lemos por unha parte un instigador da acción (Xoán).6. ¡Non deixalo fuxir! [. escoitar.1. e case seguro confalencia de cartos. "unha das principais earaeleríslicas destas construccións é a existencia nelas dunha dobre axentividade. TNS 9)93 Entre estas construcións teñen un papel relevante as causativas confacer + inñnitivo. pero os bicos non se lle xuntaban e o corno non sonaba. 8. que denominaremos Axente Causanle. (Risco. Porén. (Otero. que non admite o dobre acusativo nin a anteposidón do Causado ó infmitivo.. entón o primeiro exprésase a través dun pronome acusativo que á súa vez é CD do verbo principal (Mandei que el saíse = Mandeino saír.Opiti deíxounas iren úfexla.quechamaremos Axente Causado.. Suxeito dun infmiüvo Se o suxeito do infinitivo e o do verbo rexente son diferentes. normalmente. posibilidade infrecuente que tamén se pode dar en ausencia do clítico (vid.

no parlamento do labrador galego: 94 Sobre a consirución causativa/ucír + infinitivo na prosa galega medieval vid. 95 Da auion'a de Joán Correa Mendoza y Sotomayor: cfr.AMT94) poido axeitarlle un puntapé tanforte que ofixo ir chinchando hastra os da outra banda. Aquío está. (Curros. que conclúe apreciando "unha continuiiiade notable entre o galego medieval e o galego moderno. meus fidalgos. Regueira (1998). Conüños 216) Tamén pode ser outro verbo ligado ao infinitivo mediante preposición o que leve un clítico como CD que á súa vez sexa suxeito do infinitivo (Obrigouno a que el marchase . aparecer. 657). así.realizadas por Vieirada Silva (1997). Velaías están). en lexlos medievais ponugueses. quedar. Alí o vai. seguir.facíaos cernir na punta do dedo que mesmo 'fiaban soílos'. . que realiza a acción obrigado polo primeiro (Os homes fixérono marchar = Os homes obrigaron a el a marcharf". eilo vai. a construcción causativa que enconlramos nesta. Privou a ela de que aprobase = Privouna de aprobar).s ohras medievaís presenia unhas caraeterísücas sintácticas coíncidemes case e\aclamenle coas da construcción modema do galego" (p. mais cando non topo pecháda-las portas os cans sáienm'élas e fanme fuxir. aínda que xa estamos perante outro tipo de construción diferente. este tipo de construción é mais característica da zona suloccidental do territorio galego e non se coñece na provincia de Lugo. 4. ir. os prólojos encurtemos^ E tamén no entremés de Gabriel Feixó de Araújo A contenda dos labradores de Caldelas. Indice funcional de suxeito Os clíticos de acusativo poden ser así mesmo indicadores funcionais de suxeito. vir. en determinados casos. Existe a posibilidade. sempre con verbos tradicionalmente chamados intransitivos ou máis propiamente transitivos circunstanciais (vid. dalgunhas calas. Barros. (G. Freixeiro Maio (1996:35).XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO 'axente causado'. non parece tíeducirse un comportamento diferenciado a un lado e outro do Miflo a respeclo das eons-irucións causaiivas. Xa a achamos nun romance das Festas Minervais de 1697: Ora. Barros.Obrigouno a marchar. Aquí as veñen. saír) e cun deíctico ou mostrador (af. É dicir. Contiños 226) Para estimula-la venda. eis) antecedéndoos (Aío vén. (G. de 1671. de que a forma de dativo substitúa a de acusativo como suxeito dun infínitivo. que este autor vía como necesarias para eslabelecercomparacións. andar. velaí.1) (estar. segundo se verá a seguir.

Nas construcións Aí vén I Ai vén el / Af o vén / Aí o vén el aparece sempre un elemento deíctico tónico e un verho tamén tónico: Af o vén estaría en vez de Aí e! vén. Méndez Ferrín (Xerais.de marcaxe de función siniáctica. t> pronome átono e o ariigo evolucionaron igual en galego por fiearcn cn posidón átona (<>. Morfosintaxe Rapaces.. Porén.nunn.UK 1.para lnuvar ax tresfontes de ríqnezagalega. sendo o seu referente o mesmo que o do suxeito (Aí o vén = Af vén el). [LLUD>elo>el ou lo. Ferreiro 1999:354). se este é un pronome (Aías veñen elas).. cunha iniención claramente sinaladora e de alracción da mirada do interlotulor cara á persoa do axeme da acción que se indica". sempre de terceira persoa. Veloatvai elc. O máis lóxico 96 Cfr. Para Cidrás Escáneo 11992:43) os exempios de "concordancías stricto sensu ditas anómala. Álvarez etalii (1986:173) esiabelecen ceda vinculación ao afirmaren: "En relación con esie uso [predicativo do suxeito] está o do pronome acusalivo con certos verbos iniranfpitivos. 1982. non pode ser suxeito por ser átono e por non ser habitual a dupla mención do suxeito (Aío vén el)™. vid. Isto é./ -Aloi. Non estaba alío Aloi. os. nin tampouco pode ser atributo ou predicativo.is " ^U. vellos. (G.il. . ao se achar en posición átona evoluin'a como os pronomcs álonos perdendo o primeiro elemenio: Ai \<> vén>Aio vért. sen necesidade de o topicalizar. Af elo vén>Ai lo vén>Aío vén. pois non hai clasificación nin correferencia. Un grupo de alumnos están de excursiñn. O vento e a xeada cansou grantlfx ptrdas) e outras "discordancias" como fOa nenos) af os van e <As aenax) desde alí ntm se Hes vía veñen demoslrar que "concordancia e pronominali¿ación min son procedementos gramaticais distinlos". E quitou o Xepe o seu conto. 26): O Mingos dixo. aío vaíJ Nnn respondeu o Aloi. Mais. o Francés je ¡ moi. Así o parece leslemuñar a vixencia tie construcións como Vela aquivén. que non pode levar tal complemento. o pronome non é aquí correfereneial co suxeilo: Af o len (elá]. mulleres.Barros.i:a IIKII un iiiiiUii-. non di nada sobre o suxeito (nin a maneira en que este se acha nin o modo en que realiza a acción)94. A nena. Cfr. e alén diso o clítico funciona semanticamente como axente. provocando a recuperación da forma plena (Veluí exiá -«• Veíaíoesiá).en Ü Crepúscuh e asformigas. Esa xenle de quefatax mn malfximax. en t¡ue c/ evolucionaría como átono por ir entre dúas palabras tónicas. L. referencial" (p. Aparece entre dúas formas tónicas.lras se fusionarco adverbiode lugar íií.mil ^uc í^Jo. porén.s" (do tipo de Hvubtron i houbofesias. Vigo. e o clítico. laiiln ik' 97 98 99 morfemas número-persoais como de clíticos. senón "un único fenómeno.Alúgase / Aláganse casas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.de forma que Aielo vén. p. que deixan 6 descubeno a súa primíliva (e sempre persisienie) función deíciica. mais nesle caso o é claramenle CD. Velos atvan (Caslelao. a. mesmo é compatíbel co suxeito.5£G 134). aía vaiy1.o> o\L'ill]ili>s di: "Ldiii-nul.que. dando orixe ao adverbio presentativo velaí(o mesmo para velaquí. nin CD porque concorda co verbo. aínda así.í). hai utiha evolución marxinal do artigo nos casos cn que era tónico: el-Rei.\ Compúxenos eu -o atitmadaTde iluxións.irU. Nu literamra actual lamén o achamos. Freixeiro Mato (1996:90). xunio co pronome lónico de terceira persoa.u.'mii .Tamén é posíbel certa relación con eonstrucións como Aí o tes. porexemplo. vai anteposto ao verbo. que deberá ser e/? Outra posibilidade para explicarmos a orixe desla conslmción de acusativo talvcz estea no primitivo funcionamento do clítico como CD do verbo ver (Ve/oaíe. p. o deíctico e o verbo (Aí as van}: -¡A ver. e que "a función primordial da concordancia non é a marcaxe ili1 tLiiii. 51). Canto á súa función. proveñen historicamente de ille. Así. eilos vén nunha bandada"* Tal construción dáse con verbos que indican movemento ou non estáticos. illud'.1.í(o).ido-. perdeu a súa idenüdade fónica.de X. a ver! -¡Aío vai'.A4í2279) O clítico concorda co suxeito a que se refire en xénero e número (Os nenos? Aíos van. se explitan "como tasos de bloqueo da concordancia eomo protedemcnto -inespecífico.'IiLj". 2" ed. esencialmenie homoxéneo". ambiis. se en A( t> vén el este o for suxeito.. illa. u.

Por tanto. Así. 101 Cfr. en Compreille un libro o clítico pode expresar a persoa de procedencia (a quen) ou o destinatario (para queri). Complemento indireclo A función sintáctica característica do dativo é a de CI. O pronome átono como marca de CI non exixe a presenza da forma pronominal tónica correspondente precedida da preposición a. senón anle un problema de indeterminación dos esquemas de fimcións sinlácticas". senón o actor de que se fala (o que realiza a acción de ir). a presenza desta última exixe o primeiro (Deixeiche un caderno I *Deixei a ti un caderno). como acontece co dativo de solidariedade: se estes pronomes non teñen intervención nos feitos relatados. o clítico de acusativo é neste caso un indicador funcional do suxeito. e tamén poden desempeñar as funcións pragmáticas de dativo posesivo.a presencia do CÍ clítico". porén.XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO é pensarmos que non se trate de ningunha función sintáctica. se non cumpren unha función sintáctica. a función do clítico é. a diferenza do que ocorre en portugués. máis do que sintáctica. 3. preposición + pronome innico/ sempre é posible e obedece a razóns pragmálicas". Cidrás Escáneo (1992:5ll. 8.2.2. a construción Aío vén será unha maneira de pór en relevo non os participantes do discurso (falante e ouvinte).2. ao contrario. De a función de CI estar desempeñada por unha frase nominal con realización lexical precedida da preposición a (vid...2. un "reidentificador" dunha frase nominal presentada "en anáfora ou en catáfora. Así pois. en lanto que o portugués "é lingua máis flexible nisto e non esixe -ou esixe con moiia menos forza. 102 Varela Barreiro (1997:331) considera. cunha intención sinaladora e de atracción do interlocutor cara á persoa do axente da acción. Clíticos de dativo As formas dos pronomes persoais átonos de dativo poden ser marcas da función sintáctica de complemento indirecto e de suxeito dun infínitivo.5) e por tanto pertence ao ámbito da pragmática101. dativo de solidariedade e de dativo de interese. senón que a súa presenza na cláusula veña condicionada por unha determinada estrutura informativa. entón é que teñen que ver coa estrutura informativa. afirmando que o galego é "unha lingua que lende a esixi-la preseneia da marca clítica de CI tando esta funtión ten realización léxica". a opción por unha ou por outra posibilidade (Deiche un libro / Deiche a ti un libro} é de natureza estilístico-expresiva (vid. 3. senón o el. isto é.2 billóns de pesetas.quen se basea naprimitiva función deíctka ou referencial dosclílicos e consideraque non esiamos "ame un simple problema de eoncordancia. Ínformativa. que pode indicar diferentes relacións. Álvarcz Blanco (!997a:39): "para o emisor a escolla entre /pronome átono/e /pronome átono. o galego tende a usar pleonasticamente tamén o clítico de dativo como marca de función (Dille ao señor que veña I Di ao señor que veña)in~: 11X1 Cfr. agramaiicais en galego conslrucións como As perdas da Renfe custarán ós españois 1. . quen está a centrar a información non é o ti nin o eu.3.2.5). coa maneira de presentar a información. ou ¡mplicitamente na situación comunicativa"100. mais.

calquera que sexa o carácler do ínfinilivo. 2) A forma átona do dativo non ten necesariamente que ser clitización de para + pronome tónico. para o portugués Vázquez Cuesta / Mendes da Luz (1971. Maiuiei-Uiaestudaraquiiomas nati 0 estudava. XL 294) A pesar de existiren na realidade da lingua diferentes realizacións de carácter dialectal e certas interferencias ou desvíos104. Morfosintaxe Miniña. 169) ¿Como qiteres que lle chame á íúa nai sogra miña? (P.Mandei-o sair: mais Fiz-lhe repetir a hisiória: Deixei-lhe conhecer a durezo du vida. ou usado como tal.fazer e míindar poden levar como CD un subslantivo ou pronome que sirva á súa vez de suxeito ao infinitivo dun verbo iniransiiivo. pois para non é preposición de CI: Enviei un libro para ti non sempre é igual a Envieiche un libro.2. que ás veces pode coincidir coa persoa que é CI.AM48) ela mandáralle facer unha sepultura á par das miüores dos maragaíos (Blanco-Amor. dill'a teupai que se veña ver comigo (P. aínda que non exclusivamente. dativo con infiniiivo transitivo". a preposición de CI é a. Barros. ínlransilivo ou transitivo". Regueira (1998:651): "En galego. Vid. o franeés e o italiano. cando o infinilivo o é dun verbo Iransilivo que leva eomplemenlo directo expreso e cando se liga díreetamente (isto é. CPG II. i a outros facéndolies rir coas hislorias que il. Esla descrición semelia así mesmo ser plenamente válida para o galego. a norma xeral debe ser o em103 Cfr. Mais cfr. o caso (acusativo ou dalivo) no que pode aparece-lo Axente Causado está determinado polo carácter Iransitivo ou intransilivo do verbo en infmitivo: acusaiivo con infimtivo intransitivo. como se recolle en Alvarez ei alii (1986:175): "úsase o dativo cando o infinilivo é suxei10 dun verbo unipersoal.11:200). xa que o Causado aparece normalmeme en acusaiivo. I U .CPGI.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. tamén o dativo pode ser suxeito dun inñnitivo cando este é suxeito dun verbo unipersoal (Cómprelle oprobar este ano) ou cando leva un CD expreso"" (Deixouüe ler a carta): fíxolle firmar un poder pra que o señor Tutano adeministrase. (Otero. siiuando o galego a esie respecto no mesmo ámbilo de comportamento que o español. xa visto con anterioridade.5): -Pepiño: váitem'alí á mesa de noite e traime a pistola (G. onde este último é un complemento circunstancial de finalidade. mais precisando que "se construyen con eomplemento indireclo cuando el mfinilivo es transilivo y llevaasu vez un complementodirecio". lamén ao respecto Macedo (1996) e Vieira da Silva (1997).Asf. acretenta esle estudíoso que o "ponugués presema un comportamento diferenie. Ballesteros. porexemplo. dependenie deles. 104 Cfr. Deiwf-o/a/ar. Contiños 205) Suxeito dun infmitivo Para alén do acusativo. sen preposición) a certos verbos que polo seu significado están próximos ós causativos". cimtaba miii ben (Cunqueiro. Ballesteros. dan exempbs en portugués de cláusulas como FI-/O fa/jr. pois tamén pode introducir un complemento circunstancial de lugar (vid. que afinnan que os verbos Cransitivos deixar. 8. un hnme Iun xcrio. £M71). pois tamén podemos dicir Envieiche un Íibro para teu irmán..

Dóeme a cabeza): -Fala. Agarrou a man da filla / Agarrou a man dela l Agarrou a súa man / Agarroulle a man. Deixoute caníar. Fíxolle canlar unha canción.162) fóiseme a navalla e fíxenme unhaferida na mao dereita (Fole. vendérontt'as vacas. Mandoulle facer os deberes)105.. explicando as alternancias dativo / acusativo por razóns diacrónicas: "En definiliva./rA'211) O amor da costureira é amor moi delicado. que sinto ferverme o sangre nas venas.C/>G 1. obxectos persoais. Daüvo posesivo O dativo posesivo (ou dativo simpatético) indica posesión.para López Martínez (1991:291) n clítico será sempre Cl. a.Ballesteros. e o malpocado decía cousas que me rachaban as entranas (Castelao. parentesco etc. as cláusulas que leñen coma núcleo do predicado o verbo mandar poden ir complemenladas por un CD. OC 1. .f7V83) Vendérontt'os bois. Fíxenas vir comigo). O emprego de formas prononiinais álonas procedemes do acusativo para a función de CI explíease como unha fosüización da forma laiina. podendo tamén empregarse o clítico de dativo cando o infinitivo levar un CD expreso (Deixouüe ver a televisión. e turraba por min. afnda na lingua actual. estabelecendo relacións propias dos pronomes posesivos (Escoitei a súa voz / Escoitei a voz del / Escoiteille a voz. que si IVaperían o dedo logo entend'aquel recado. pertenza ou outros valores similares a respecto dun elemento da frase que designa partes do corpo. (Rosalía. O feito de que. as debe explíearse por razóns de tipo diacrónieo e pola mobilidade posiciona! das fimctóns da cláusula [. (P..171) Pregaba. se dea unha vacilación enlre as fnrrnas lle/lles e o. rapaza. e por un CI desempeñado por unha frase preposicional ou pola forma átona do pronome persoal. 0 pole do caldo 1 a manta da cama. t'avorecida polo recha/o do infinilivo á pronominalización". Collín o teu lapis / Collinche o lapis. constitu/do por un infmilivo ou por imha cláusula con que.. e collíame as mans.7B311) 105 No caso das construcións eo verbo mandar. os.XOSÉ RAMÓN FREJXHRO MATO prego do clítico de acusativo como suxeito dun infinitivo dependente dun verbo causativo (Mandeino marchar.]. pregaba. (Rosalía.

Mais. enire n Dativo e o membro frásico quc designa uma pane do corpo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. con sema [. estendendo o procedemento específico para os substantivos inalienábeis aos alienábeis. por exemplo. en tanto que en francés. en tanto que na segunda (posesión inalienábel) a realidade designada polo substantivo non é autónoma. pois se a parte do corpo designada é suxeito da cláusula normalmente utilízase o pronome posesivo (A súa perna está desfeita). Parece ser que a indicación sintáctica ou morfolóxica da posesión inalienábel constitúe un universal lingüístico. de forma que o pronome posesivo adoita acompañar os substantivos alienábeis (Colleu o seu li~ bro) e o artigo. A apertura dos primeiros á consirucción lipica dos segundos é o fenómcno máis. do noso romance". un posesor normalmente co trazo [+ humano] aparece asociado a un substantivo que é autónomo a respecto del. acompañado ou non de dativo. Na posesión inalienábel entre a persoa designada polo clílico e o obxecto que designa a parte do corpo prodúcese unha relación moi próxima da meronimia. En determinadas linguas existen limitacións ao emprego xeneralizado do pronome posesivo e o uso do artigo combinado ou non co dativo posesivo xorde como unha alternativa. SilvaDomínguez (I9%a:248|: "Cim pronome posesivo suxeiio a nolables restriccións de utilización e unhaestrutura allemativa que se desenvolve con vigor de xeito paralelo. a quen basicamente seguimos nesia cuestión. íamén semella intervir o factor sintáctico. Así. Cortoulle a árbore)™. esencial). en Vendéronlle os bois (= 4 os seus bois.orno ocorre basícamente en francés. os substantivos que designan realidades alienábeis non costuman admítir a expresión da posesión con dativo e artigo. qui/ais. unha 'alienábel' (ocasional. 107 Vilela (1992:122) tala de 'dalivo de posse / perten^a' e afirma: "No geral. Mancoume oxeordlo). mais en Collíame aa mans (= 'as miñas mans') 'mans' é unha realidade necesariamente asociada ou inherente a 'eu' (me). o galego si (Roubáronlle a bicicleta*). é o elemento máis utilizado para a posesión inalienábel (Cortou a man. Todo isto é común en liñas xerais ao comportamento das diferentes linguas romances.alienablej. \ 36 . senón inherente a respecto deste. Dóeme a cabezd)mi\ mais na escolla dun modo de expresión ou doutro. Na prímeira (posesión alienábel). non esencial) e outra 'inalienábel' (inherente. o normal adoita ser o uso do dativo e do artigo (Desfixéronlle a perná). 'bois' é unha realidade autónoma con relación ao posuidor 'el' (lle). a siluación do galego dista moito de reílectir unha opo^ición enire substantivos con sema [+ atienable] e subslantivo. para alén do factor semántico. Morfosinlaxe Destes exemplos pódese inferir a existencia de dous tipos de posesión. O caso máis común e propio de posesión inalienábel dáse con substantivos que indican partes do corpo (Partín a perna. uma relai¿ao de penen^a". en canto que se é CD. 106 Vid.estabelecendo-se asbim. o que viría a demostrar que na nosa lingua a escolla da fórmula de expresión da posesión non depende esencialmente do significado léxico dos substantivos (Cortoulle o dedo. caracten'slico. i. a pesar de existiren lóxicas discordancias entre as diferentes linguas na forma de a expresaren10''. 108 Cfr. os casos atribuídos ao dativo de perteiifa incluemum elemenio designado 'parle do curpo'. pois en certo modo unha (a parte do corpo) forma parte dun todo (a persoa).. lamén Silva Domínguez (1998:669). Mais tamén semella que a escolla entre as diferentes posibilidades de expresión da posesión pode depender do punto de vista do falante e das súas intencións comunicativas. por exemplo. Víd. os bois del'). Silva Domínguez (1996a).

260). A pesar da súa estreita vinculación co CI. senón por certa noción de reflexividade subxacente na construción clausal. tamén ao respecto Vilela( 1992:122-123. mais que na reaüdade "nao sao verdadeiros actantes". e ilaliano prefiren contar cun medio sintáctico que retoree a inluición do oínte á hora de establccer a cotnunicaaón. O risco de ambigüidade é menor nesies sistemas. sen a presenza deste en certo modo mantense a reflexividade da construción. Así. a partir do exemplo Vinüe o coi-he. ohservando nisto diferen/.2. e o paradigma de posesivos coñece neíes. dentro do cadro sistemático dos actantes.3) na indícación da posesión e o valor realmente posesivo de cada un deles. como un verdadeiro complemento indirecto tradicional ou terceiro actante"". no primeiro caso. se confrontarmos El cortoume o dedo con El cortoume un dedo. en canto que no segundo caso non se sobreentende ningún tipo de posuidor concreto. mesmo en lemas tan importantes como a proposla de estaiuio arguniemal ou perifcríco para os casos de dalivo non rexido. non oculta a eoincidencia ease absoluta na idea de non dotar ó dativo posesivo dunha enlidade diferenciada desde a perspectiva sintáctica.3. El cortoume dous dedos ou El cortoume varios dedos veremos que en todos os casos é o dativo me o que marca o posesor dos dedos. de onde semella íóxico deducirmos que o valor posesivo radica no dativo e non no artigo.1998:6-7 e 1999:334-335). 137 . salvo outra especificación expresa (El lavou os ollos dofilló).as entre os diferentes sistemas romances: "mentres romanés e. 3.parentescoou en xeral rclacións qite. Vid. sen indicaren prnpiamenle piisesión. pois existe coincidencia parcial entre suxeito e CD. aínda que con ouiros argumentos e desde unha perspectíva panrománica. Por outro lado.2. o valor do dativo é diferente en Vendéronlle os bois segundo lle sexa dativo posesivo (Vendéronlle a outro os bois que eran def) 109 Así o defende tamén. Silva Domínguez (I996a:26Í). son expresadas polos mesmos recursos ca esta". 248. traballo uentrado na alternancia e coexisiencia de arligo e posesivo en frases nominais inalienábcis do galego coniemporáneo. CD ou CI). Só semella posíbel prescindirmos do dativo cando o substantivo é inalienábel. onde o clítico se indicaría o posuidor (vid. quen afirmaque o 'daiiuuspossessÍQus'. 110 Cfr. "Das distintas modalidades (de Cl| ten especial importanda o chamado 'daiivo posesivo'ou 'dalívo simpatético".4). funciona como CD e forma parte do organismo do ser que figura como suxeito da cláusula: EÍ lavou os ollos\ neste caso os ollos constitúen unha parte do suxeito e. Por ouira parle. poftugués. lamén Figuciredo Silva (1994:270-271). en menor medida. dada o agramaticalidade de *El lavouse os ollos. porén o dativo posesivo non se comporta.que indicapartesdocorpo.quen fala de "abaniJonar defmitivamenie a etiqueta 'ariigo posesivo'". cualificativo que parece conveniente descartar para o artigo109. no caso de Eu rompín a perna o posuidor viría indicado non polo artigo. lumén Silva Domínguez (1998). e non o artigo. E isto porque a txrorrencia do pronome parece responder nestes caso* ó mesmo principio semántico que se detecla no reíüo dos contextos en que aparece a unidade".XOSÉ RAMON FREixhmo MATO Aínda ficaría por analizarmos a presenza conxunta do dativo e do artigo (vid. obxectosde marcadú carácter persoal. Cfr. aclarado só contextualmente. que desaparecería automaticamente coa inclusión dun 'afcctado' diferente do suxeito (Eu rompinlle a pernd)\ neste caso o clítico.1. E Silva Domínguez (!996a:261) conclúe: "A notable variación patente enire lodas as aproximacidns á problemática do datívo. cfr. para esla autora "o anigo remite á infonnación compartida no aclo cnmunicativo para que o falanle realice con éxilo a operación de localizaeión do primeiro elemeiito iJa relación". indica a posesión e por iso lle chamamos dativo posesivo. que nos permite consideralo como un caso especial dentro del. Álvarez ei <ilii (1986:174). galego e castelán perniiien con facilidade que a infortnación eontexiual substitúa a explicitamente achegada polo pronome posesivo.6. considera "evidenie" que o clítico "náo está desempenhando nenhurna dessas tun^óes" (suxeiio. por isio mesmo. 3. e tamén o suxeito.unha inoiio máis alta rendibilidade". El lavou os ollos I El lavou o vaso'. "em grande medida semelhanteí. aínda admite a posibilidade de falarmosde 'acusativo posesivo' (Calleunu pvla mun) e mesmo de 'nominativo posesivo'(p. aos verdadeiros aciantes A3". permanece certa noción de reflexividade e por tanto enténdese que o posesor do CD é o suxeito. francés.o 'datiuus elhicus'e o'daiiuus (in)eommodi' son complementos indirectos.

porexeniplo. o imerpelado ten nuticia da posición do emisor anie os feitos e séniese en eerto modo coaccionado por ela". n¡n activa nin pasivamenie. o da nración. coma se fose -mais non sendo. que é un pronome de segunda persoa.. o emisor pretende non só ciinfirmar que a canle de comunicación segue aberta. pois. unha función comunicativa que procura atraer e comprometer a conformidade do receptor. nin emisor nin receplor) esperta ou non determinados sentimemos en A = emisnr. estas para o tratamento de cortesía. non desempeña ningunha función sintáctica (non é CI. ademais. Mais o dativo de solidariedade non admite a presenza simultánea do pronome tónico precedido da preposición a como o CI (Deuche a ti o agasallo I *Tenche a ú moitos anos) nin a súa ausencia afecta as funcións sintácticas da cláusula (Tenche moitos anos I Ten moitos anos\ mais Deuche o regalo i Deu o regalo). nin CD. \ is . cando menos na súa codifícación estandarizada. En A señora comprouche un regalo o ch'tico che pode ser CI ou dativo de solidariedade. "O chamado dativo de solidariedade é unha enlidade gramalical que enraí^a a un tempo nun esquema . isto é. no enunciado amstruído esiá presenie cfte. equívaleníe no terreodo casual a esa funcirin |. que afirma.-utores".ste na implicación do receptor co enunciado nun ámbito nocional que cobre a área do afectivo e da manifestacióndaso!idariedadeenlreosiniedoí. segundo designar o destinatario do regalo (CI) ou o destinatario da información (dativo de solidariedade). Álvarcz Blaiico (1997a:39): "se digo Nan che me dápena ningunha. A siía vez. Lugrís Freire (1931:90-91): "Na conversa familiar faise usod'algunhas formas pronominás. incluído no enuncíado coma se fose uri dos patiicipanies. A súa función na eonfiguración do discurso coti.s incliíeo Varela Barreiro (1997:332).un panicipante que retibe algún beneficio ou prexuízo". Vid. Ten de ser necesariamente un clítico de segunda persoa e para a súa aparición é precJso certo grao de familiaridade co interlocutor e un contexto coloquial e/ou afectivo"2. todas elas coincidentes coas de CI dada a vinculación deste coa función semántica de receptor. fala de función fática: "Coa apelación ó receptor. Designa un receptor111 que non participa nos feítos e que o emisor quere facer pasar ficticiamente como tal participante (recibindo deles beneficio ou dano). ao non ser un verdadeiro actante. mmén Asnka(199I). Dativo de solidariedade O dativo de solidariedade constitúe unha característica peculiar do galego descoñecida nas linguas do seu contorno. lles. mantendo aberta a co municación. nin suxeito etc. e así a lodo. co obxectivo de manter a súa atención e garantir a súa complicidade soHdaria. e na estnictura conslilutiva do diseurso. porsúaparte. ao receptor como tal e non propiamente como participante. esiou narrando uns feitos nos que un panicípame (C.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. senón sobre todo asegurar que o senlimento do scu inierlocutor a pmpósito dos feilos narrados concorda co seu. I I I Cfr. pois o clítico só pode ser dativo posesivo. Morfosintaxe ou Cí (Vendéronlle a el os bois que eran doutras persoas)\ en Vendéronlles os bois (o el) desfaríase a ambigüidade. que por non seren precisas. As formas clíticas que desempeñan a función de dativo de solidariedade son che. senón pragmática ou informativa.]. beneficiario ou prexudicado (víd.2). unha función. que pertence máis ao ámbito discursivo do que propiamente ao ámbito da cláusula" 1 . 8. mais nns que B = recepior non participa.5.ÁlvarezBlant-o(1997a:40). Ao non paríicipar realmente dos feitos. Refírese. Entronca co esquema da oración polo feilo de expresarse exclusivamente de forma clítk-a e. vos e lle. Che é a forma máis habitual e o clítico de solidariedade por excelencia por seren tamén os dativos de solidariedade máis propios dun contexto en que se dá un tratamento de confianza ou de familiaridade. pois.siniáciifo.. 113 Nas funcións discursiva. na súa variedade de CI: de aí o nome de 'díitivo'. O carácter agarimoso do noso Ldiiima establet'e desia maneira unha relafión de eontlanza familiar entre os conversantes". chamaremolas pleonásticas.si.). 1!2 AeMerespecioafirma.

que se utiliza preferentemenie para este comeiido''. todos eles. onde asi' mesmo parece usarse. non lle son contos. coincídentes en presentaren Che. che como dativo de solidariedade"5.. mire. meniña. en parte tamén por se producir nunha grande parte do territorio a neutralización da oposición lle I llesM. pero non como dativo de solidariedade. preferentemente a través do diálogo.. Como resulta lóxico dado o carácter esencialmente oral e coloquial deste recurso. (Cabanillas. Varela Barreiro destaca que na zona teísta che "alleina eon Te no Cl. popular e afectivo de moita da nosa literatura moderna favoreceu a profusión destes dativos: -Pois. tendo en conta tamén que a presenza do dativo de solidariedade é incompatíbel con contextos fortemente formalizados ou solemnes e que por norma non aparece na prosa ensaística nin nos textos literarios que non reproduzan a coloquialidade e o trato familiar. así. Álvarez Blanco f 1997a:43>: "che é o máis usado. a lingua escrita actual non reflicte a vitalidade que posúe na fala espontánea. que inda mefai unfavor.. (Leiras fJ PGC235) Vóucheme de aquí.. certamenie. (Otero. mais coa particularidade de este uso descender extraordinariamente nas zonas teístas. Nese espacio é forma dnica e exclusiva". hai que dicir que o dativo de solidariedade se emprega con grande vitalidade en todo o territorio galego.]. Varela Barreiro (1997:335-336) precisa que "no falar da /ona teísta a norma xeral é a non uiilización deste recurso". O ton espontáneo. aínda que moi escasamente. entrando en certa contradición con Álvarez Blanco. acábolle máis pronto.AC161) Eu. Barros.. temos tempo defalar. 115 Cfr. pois. se ben esla se basea fundamenialmente en texios orais e el en textos escritos. tamén a moita disiancia vos. Canto á extensión do seu uso.] mañán éche día santo. que ll'é tan certo o que digo. sendo lles o menos empregado. seguido a moita distancia por lle. que xa as estrelas van altas [. Por outra parte.AL23) 114 Cfr. mais que tanién "hai casos de daiivo de solidariedade rexisirados en informanies espontáneos. Álvarez Blanco (1997a:42): "interésame salientar que o fenómeno se dá en todo o terrilorio e que tódolos dalos da lingua oral apuntan a unha grande viialidade en falantes de tódalas idades e estatus sociocullurais". lle supera á súa vez amplamente o uso de vos. . (G. E non lle habemos de berrar por iso -constestoulle Xacinto-. sendo tamén o seu emprego socialmente homoxéneo.. Conüños 257) Poilo Canalegas traivos un gabán de pelica con botós d'ouro. cando lle vou a trabaliar xa lle levo conmigo quen me dea barro [. e finalmeme o moi escaso lles".XOSÉ RAMÓN FkoxHRo MAID así como por tamén ser máis frecuente un Ínterlocutor singular do que un plural.

cáseque as dez. non nos ficou constancia escrita do seu amplo uso na lingua popular até a eclosión da literatura como manifestación do sentir do pobo no período decimonónico117.). 94) ou na "Relazón da carta xecutoria.. vv. Tamén no pai's veciño existiu un che que non funcionaba como Cl. Morfosintaxe A orixe do dativo de solidariedade é unha cuestión non suficientemente clarificada aínda. tanto nas coplas do P. quen di que é de "cha ou cha. 118 Textode 1679. etc. v. Non se pode conduir. sendo moitos os que se poden citar do século XVIII. quc deixou oulros henleiros no propío galego e nouiras linguas romances". nos lexios medievais non foron descubenos usos do mesmo. v. como no romance de María Francisca Isla (Dóncheme íanto as sofraxes. 117 Pode verse ao respetto a nosa monografía sobre 0¡< diminutivos en aalfgc (A NosaTerra. conservando-se apenas etn certas expressóes eslereoüpadas. sen embargo. 163).-he" vid. donde se lirou che. e aehega dous casos. ocorre como equivalenie do daiivo chamado éiico. co sufixo diminutivo -iño: presente na época medieval. a gramática de Saco Arce cualifica o seu uso como 116 Sobre aorixe do dativo de solidarietiade Alvarez Blanco (I997a:41) afirma que se pode pensar "nunha derivación panicular do dativo éiico ou de senlimenio lalino. 68-79). xa era un recurso lingüístico coñecido desde antigo. algo similar aconteceu. tales como: dou-che lo vivo. en Portugal a manifestación escriia dos diminutivos prolifera con Gil Vicenle. cerlamente. 37. onde o dativo de solidariedade prolifera. acrecentando non ter coñecemento da súa existencia fóra das fronieiras lingüísticas do galego e que "nin os gramálitos nin os diiilectólogos portugueses o menciotian". O feito de seren moi escasos os testemuños medievais do fenómeno explícase tanto por este estar posibelmente en vías de xestación ou conformación como pola natureza dos textos conservados. Porén. nalgumas falas dialectais. un dubkioso pertencenie a unha cantiga de escarnio. I se ben che me lembro. Tal profusión de exemplos nun mesmo texto semella permitirnos dar como plenamente consolidado o emprego vigoroso do dativo de solidariedade na fala no século XVIII. copla 267. non se fai plenamente intérprete da fala popular até o século XIX. co grande atranco dos séculos escuros. cando menos. mais vale um avache que dous le darey. cfr. 54. Sarmiento (que foi quintafeira. érache de un escolante. que che lla dou de boa mentes. por exemplo. Freixeiro Maio (1996:101). 1-10 . 155-6. forma que. ata a época moderna. v. pouco propicios á aparición da segunda persoa gramatical por seren tamén pouco receptivos aos diálogos espontáneos. 86. mais de que xa posuímos datos que nos permiten afirmar a grandes trazos que. O caso é que xa achamos exemplos escritos no século XVII. porque ch'están a caer I cáseque. eu non che me lembro. Sobre "o antigo pronome c.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 110 período arcaico. copla 1146. v. di asf mesmo que "ala o presenle non rexistramos tampouco nos textos galegos rnedievais ningún exemplode tal uso". que também emprega ie" (Nunes 1989:239). de Feixó de Araújo (Esa éche treta formada. de chantarme éche capaz.a: "este dativo non se documenla. 1996. v. ¡Dios che me arrede de tal!. polo menos abundanlemente. en xeral a literatura galega. 71) ou nas "Décimas" de Cornide Saavedra (non che tiña medo á morte. e se non che nos quedamos I a culpa non che foi súa. no entremés sobre A contenda dos labradores de Caldelas. No século XIX. por exemplo. polo que se podería pensar que é de aparición lardía. mas que mais tarde foi abandonada pela língua literária. Varela Barrciro (1997:333-334) niati/. tamén Leite de Vasconcellos (1906). E. a súa inexistencia nesle período". / pero tíñach'un vergante. se ben se manifesta con clareza en textos de fins do galego medio e con grande profusión nos textos decimonónicos. posibelmente desde a época medieval'"1. v. 44. segundo afirma Nunes. e outro exemplo (ca elles nd che am y culpa né hiiu) de La trcuiucción galíega de la Crónica General y de ta Crónica de Caslilla de que afirrna que "é claramente un daiivo de solidanedade".." (Sonvos os siguentes: un Fernán García Tafornelos)"*. o qu'alíse relatou I non ch'é fácil d'expricar. v. pp. 68. vv. v. 1123. vizinhas tio galego e nesia língua.

sen llc outorgar un nomeespecial. tienden áestabteterdesde luego relaciones de benevolencia entre los interlocuiores". (Pintos. lamén Gon/ález García (1997:534) consiata a presen?. y sólo díseulpable en los gallegos.que por carácter. algún día ben cantei. 122 E na literaluraen iíngua casielá escriia por auiores galegos: vid. prolongouse durante o século XX até a actualidade. (P. siendo así que el rigor del lenguaje ea quien verifica la supresión de un daiivo pronominal. 14! . Ballesteros. i que che estou na miña casa. aunque el mterlocutor no deseTTipeñe oficio directo ni indirecto en la oración: por ejemplo. casos eomo esto. (R Ballesteros. lamén: Falla di> hureiro verde. de E. SacoArce (196R:]65). a respeclo dcfáioche insístese en nota: "dice lo mismo que si no llevara la lillima sílaba. ó sea. soubo aproveitar convenientemente este recurso para se impregnar de auténtico sabor popular. / jfáloche e m>n sei con qven'. principalmente nos diálogos que pretenden reflectir a espontaneidade da fala: non chefalía quen diga.a deste irazo na obra da mesma aulora. ¡contos de bruxas!. Cfr. dóyencheme ax moas. quen recolle en La madre naiuraleza. le tiene su aquel ou le esiá en la era. que. 120 O recompilador introduce nesta canliga unha nota explicaliva con interesantes observacións sobre o pronome de solidariedade: "En gallego es muy frecuenie ver junto al verbo el dativo del pronnmbre iJe segunda ó tercera persona.£>S64)121 Tal uso e vitalidade.s forma frecuente en gallego".. i non me irates ó desdén. ¡vaiche hoa!.XosÉ RAMÓN FRBXHRO MATO "frecuentísimo"11'' e os textos decimonónicos confirman o vigor e profusión destas formas: non che é milagre que veñan as gentes todas correndo a mirar para ti.CPGI. igualmente.afirma: "En el diálogoes íreeuentísimn juntar al verbo el dativo del pronombre de segunda ó tercera persona (segun que se dé el iratamienlo de li ó voslede a\ mterlocutor). como xa se dixo. que chefan na cibdade mil garatuxas. 10) Eu cantar ben che cantaba. CPC II. E. penetrando mesmo no castelán falado por galegos (Mi niño le es muy listo)122. /como eslas cousas sefun (Freixeiro Mato 1996:170). aunque á este no corresponda desempeñar ningim oficio direeto ni indírecto en la oración". 119 Cfr.. 121 Expresión xapresente no romaneedec. tódo-los necesitamos (P. Varela Cabezas (1997:116). 2). CPG I. Pardo Bazán. / Esta diferencia del castellano y del gallego pudiera parecer á los hijos de Galicia sequedad y despego por pane de los casiellanos. agora xa che vou vella. A lingua literaria. 1775de Maria Francisca de Isla Losada: Ben xabedex. ¡Vaiche hoa? (Curros. duélenleme. innecesario. agora xa me malvei.AGG 15) Cinco sentidos che temos.. 52) I2Ü Aparece xa en expresións e frases feitas de grande uso na lingua popular: -¿Pero esta xente é tan mala? -Escelente. Ballesleros.por exemplo.

OC 1. Dóecheme a cabezá). sonche solteira. reconcho! ¿E a besta? . . pois é o últímo o que funciona como tal ao designar o receptor. Mandéicheüe contar un conto). co dativo posesivo (Morréucheüe a avoa.A besta sontte eu -espricou o outro. con dativo ou acusativo suxeito dun infinitivo (Fixocho ir a Vigo.AL22) O dativo de solidariedade é compatíbel con todas as funcións (sintácticas. Alirarez Blanco (1997a:44). Morfosintaxe —¡Ai de min. -Elle un corvo mui humano! (Cunqueiro. mais non cho é). che actúa neste caso como reforzo ou marca de solidariedade123: Pois o Canalegas échevos un homiño que prafalar co il cómpre axustar os calzós. co dativo de interese (Non che me come nada). (G.¡Ai. (Noriega.Escoite señor.Barros. co acusativo CD (Deus che me libre!)>co acusativo atributo (Parece tonto. AE 31) -Vaiche estar lucido. e pra purgar os meus pecados. voltei a esíe mundo. Xente 28) O vigor e frecuencia de uso deste dativo é tal que ás veces a súa forma máis habitual che acaba por se converter nun expletivo que acompaña os outros dativos de solidariedade vos. dixo o sombreireiro. ¡non tepresines! [. que lle vou a contar: mire. O rapaz échelles moi boíño). Non se trata propiamente de dous pronomes de soüdariedade xuntos.'. lle ou lles (Non che vos sei nada do asunto. Fóisecheme para o estranxeiw) ou mes- 142 123 Vid. .¿Que vas a ser ti? ¡A ver onde está a besta senón escáchote! . (Otero. eu morrínlle. pragmáticas ou de calquera tipo) que poden desempeñar os clíticos dentro da cláusula: co dativo CI (Xa che me parecía a miri). tanto os que pasanfóra dun coma os que pasan dentro dun (Blanco-Amor.219) . pecadora!. boh!. ¡no'm'indines! -Eche certo. co reflexivo en función de CD (Os rapaces lávanseche todos os días) e como formante léxico (Non che me queixei nada en toda a noite. asíeu medre.M(2139) -¿Feitos? Feitos sonlle iodos.polo de hoxe. co acusativo como indicador funcional de suxeito (Velaí cho vai teu irmán)..GRAMATICA DA LINGUA GALEGA..] -¡Faigo ben!.

Mais onde resulta totalmente incompatíbel o dativo de solidariedade é na cláusula que leva en función nuclear do predicado un verbo en segunda persoa (*77 cómesche moita carneY25. inclusive fronte ao portugués. ó exercicio da función tatíca. . Barros. xunio con outros factores. segundo xa se pode deducir polos exemplos citados e de acordo tamén coa función pragmática que cumpre. coa expresión dun línico che.4. Álvarez Blaneo (!997a:47-57). que che se rin de ti por tod'aldea. talvez non se poida desvincular a existencia dun dativo de solidariedade che como característica peculíar do galego común. AE 78) dáncheme moito que desconfiar. te (CD) e che (CI). tal vigor do dativo de solidariedade talvez faga cada vez menos estraña ou imposíbel unha cláusula do típo de *77 non che mefas nada aí. pro eiquí sábello todo o mundo (Blanco-Amor. O conflicto ptxie resolverse elimínando un deles ou por medio dunha secuencia che te. como en PAorréucheüeme a nai a un amigo. Con posterioridade.Barros. Na secuencia de clíticos o dativo de solidariedade. tende a ocupar unha posición de privilexio.. Mir'o quefas. o portugués no seu proceso de estandarización eliminou a expresión che. que tamén fai referencia aos casos tie interpolación. incompatíbel na mesma cláusula cun pronome referido a un dos participantes nos feitos que estivese en segunda persoa (*Non che te vin onte no cinemá). onde aparece o dativo de solidariedade + CI + dativo de interese (vid. sen renunciar. che-lle e che-lles'. de imposíbel realización na lingua (Caéusechete o chapeu. aínda que puidesen ter funcións distintas. pois en principio debería ser. (G. -Vosté dispense que non quixen ofendere. coa consolidación ao norte do Miño de dúas expresións clíticas de segunda persoa singular. e por norma o é. Martiño.2. 126 Especificamente para a posición do dativo de solidariedade na secuencia de clfticos. quen asemade indíca que o "vigor do recurso". o contexio aclara de abondo que le non é nesa secueneia nin rellexivo nin CD cni ATR". Contiños 259) -¡Xa che mo parece! Pois sonche cousas que hai que pasar por ilas. Iso figuróusechete a ti)12*. 3. de acordo con Varela Barreiro. Por último.. Alvarez Blanco <!997a:44): "o galego non lolera nunca dúas formas pronominais idénticas co mesmo verbo. tendencia xa presente no galego-portugués medieval. che-vos. 124 Cfr. 125 Asi'oafirma tamén Álvare/ Blanco (I997a:45).3)1*. aínda que por veces pode concorrer cun dativo en función de CI so a forma te para evitar a secuencia che che. (G. permiie a compalibilidade en determinadas condícións das secuencias che-te.XOSÉ RAMÓN RÍLIXURO MATO mo con se como signo de indeterminación do axente (Falóuseche de política durante toda a sesióri)'. v¡d.A4|2354) Mais o dativo de solidariedade tamén presenta algunhas restricións no seu uso.

co pleno desenvolvemento alí do dativo de solidariedade. senón de que exisla Che". solución a que tamén se chegou en dúas pequenas zonas do sur da Galiza. máis que unha característica específíca do galego fronte ao portugués. En Portugal esmorece coa chegada dos tempos modernos porque tamcn esmoreee o dativo de solidariedade". por exemplo. Disto pódese deducir que tal función exixe a forma che. cuestión de haber unha ou dúas expresións. aparece o dativo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. explicábel polo carácter oral e popular a que a lingua se viu reducida nel. Talvez. 127 Cfr. pois. a forma orixinaria. coa existencia no concello portugués de Melga^o da forma che e. nas que hai lolal indistinción entre CD e Cl medianle clítíco. fronte ao pleno desenvolvemento en Portugal como lingua de cultura. E lamén a de Carballo Calero (1979:286) a tratar do mesmo lema: "E! giro gallego es propio de una pequeña comunidad rural en la quc el sentimiento de solidaridad social está muy acusado". na maior parte do territorio galego consolidouse a tendencia galego-portuguesa medieval á distinción entre che (CI) e te (CD). lingua do rexistro oral e coloquial durante séculos. Inclusive se podería dar a circunstancia de que fose a forte implantación do dativo de solidariedade en territorio galego. Primitivamente che na función de CI tiña "a competencia de Te. sen por iso deixar de existir como trazo caracterizador e singularizador da fala coloquial e espontánea. feito que se ve ratificado. debamos concluír con que o dativo de solidariedade. xorde regresivamenle coas muiaeións da fonética sintáctica. polo lanto. coa conseguinte plena conversión en lingua de cultura e en vehículo de comunicación dos usos sociais máis formalizados.senia fimcionalmente a causa do papel que lle corresponde como marta do dativo de solidariedade. No primeiro. Varela Baireiro (1997:338). a que acabase por impor a consolidación da oposición che (CI) / te (CD). En galego. en consecuencia. Posteriormente foi cedendo ata desaparecer en portugués e na zona teísta de Galicia. pode levar consigo unha progresiva diminución do seu actual vigor expansivo. é máis unha forma común galego-portuguesa que se consolidou no noso territorio polas especiais circunstancias en que a historia do galego. novamente Varela Barreiro (1997:338). a opmión de Saco Arce (1868:165) a falar do daiivo de solidariedade: "Esle uso gramalical debe su origen á la afabilidad de! carácier gailego. comiín ó galego e ó ponugués. Se no portugués estándar está ausente e no galego estándar está presente. alí existe o dativo"127. onde se produce o fenómeno coñecido como teísmo. Na maior panedeGaliciae no nortede Poriugal a. 129 Cfr. No segundo período convive con 7í>noespaciodoCl. Onde aparece esta. 128 Cfr. Non semella raro irnaxinarmos que unha definitiva normalización da lingua galega. desaparece neste ao chegarmos á zona teísta e aparece en Portugal alí onde existe che. é nestas zonas onde se rexistra a presenza do dativo de solidariedade. Morfosintaxe ficando te como marca de CD e de CI. tanto en Portugal como nestas zonas galegas teístas por norma non se utiliza o dativo de solidariedade. solución tamén presente en puntos illados do norte de Portugal. así como da lingua üteraria nela baseada. o que "revela que o dativo de solidariedade require a existencia da forma Che. sen embargo. que conclúe: "a historia da forma Che len tres pen'odos ben diferencíados. a solidez da estructura do dativo de solidariedade actúa como apoio firme no mantemento da forma Che e contribúe decisivamente á súa fixación como forma propia tamén do CI. tan presente no galego moderno. 144 . No terceiro coflece sortedíspar. que propende siempre á establecer cierta relación de benevolencia ó cariño entre los interlocutores". Polo contrario. Non é. En zonas de Galicia chega mesmo a varrer a 7e"l2S. que acrecenia: "Mesmo nas zonas plenamenle cheíslas. transcorreu'29.

nos. Debedes intentar que os nenos lle estean quietos. Ballesteros.masda sua participa?áo sentída no processo (implicado 110 verbo)".nao se tratade benefício ou detrimento parao falanle.sobretudoo verboe seucomplementopreposic¡orial). Figueiredo Silva (1994:267) chámalle 'dativos élicos' lanto ao de iníerese como ao de solidariedade. Non me oi. Carballo Calero (1979:287).]. Se trala de un üalivo humanístico". É compatíbel co CI. 131 Cfr.sucede. che.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO Dativo de interese O dativo de interese (ou dativo ético)110 indica a persoa que ten un especial interese na acción ou que está preocupada polo resultado que dela derivar. con dependencia do texto e non da cláusula como o CI ou do substantivo como o dativo posesivo132. Aunqueel que habla no esté personalmente interesadoen la acdón. mas do texto. a opinión de Vilela (1992: ¡24): "Odativo 'ético'ocorre em enunciados muilo rnarcados emotivainente: poroutras palavras. Deus lle me dea saúde (lle CI + me dativo de interese).odativo 'ético'depende.15) E a\á se me van os dous alegres e confiados (G. aínda que o inclúe dentro do dativo de solídaríedade ou "dativo de interés presunto. Cfr. 132 Cfr. O dativo éíico non cumpre unha función sintáctica. (Fole. mas que lem especial inleresse na ac^áo implicada no significado do verbo". senón que pertence ao ámbito discursivo e a súa función é pragmática. o de intimidad". Teño un sófillo. llega a ser imperceplible. Barros. . em que o alocuiório se íntegra na frase propriamenle dila e o dativo se situa fora da frase (em questao)". TB 107) -¡De modo e maneira que íe me vaspra Burgos! Vouche explicar as fontes que hai acolá'. si bien es mcnos frccuente. Morréuchelleme a nai a un amigo (che dativo de solidariedade + lle dativo posesivo + me dativo de interese). Costa Casasef a/íí 1988:96. Por outra parte. O fülo saíuche un piüabán. asf mesmo Vilela (1999:335): "O danvo ético represenia um actante que está fora da frase: trata-se de uma entidade exterior á frase. lle.. C7>G 1. lles): O neno non me come nada.A4<2327) e que non me volvas esfarrapado prá casa. puede emplearesle giro. Vilela (1992:124-125}: "Se o dativo de 'penen^a'dependia do nome e se odativo 'commodi' dcpcnde de todoocomplexo verbal (verboe seuscomplementos. Por súa parte.nao da frase. vos. co dativo posesivo e co dativo de solidariedade: O meu home non che me toma os medicamentos (che dativo de solidariedade + me dativo de Ínterese). Contiños 218) -¡Vosospais! ¡Aívos veñen! (G. mais precisamente.explelivo o pleonásiico) [. afirma: "La pnmera persona lambién puede atribuírse esta panicipación simpátiea en la acción. (P. pois de aí podería obter proveito ou dano principalmente do punto de vista afectivoemocional'". do interlocutor. (Cunqueiro. OF 45) As formas son as mesmas que as de CI (me. é de uso frecuente na linguaxe coloquial e tamén aparece esporadicamente na lingua literaria que a reflicte: pero ti tes unha madre que te non me deixa ver. Lagradactón entre el inierés personal y el mero inlerés humano por lo que . o primeiro dos nosos gramáiicos que repura nesle dativo (Vázquez López 1994:287).. Sánchez Rei 1999c:30). ademáxde 'nomeoye'l'ii'Cümplemenlodirectolpiiede significar simplemente 'nooye'(í«cdativode inierésafectivo. na liña do que 130 A denominación xa máis asenlada na nosa Iradición gramatical é ade dativo de interese (Alvare/ ei utii 1986:175. Barros.

Poesías 92) Poden incluírse neste caso. Conflilo daüvo I acusativo Algúns verbos semellan admitir tanto unha construción con pronomes átonos que por norma son indicadores da función de CD como cos que o son de CI. morder. Tamén Cunha / Cintra (1991:3f>4-3()5|. de só presentar forma clítica o complemento de persoa.Perdóoüa). 146 . non se trata de ningún trazo específico do galego. que pon os seguintes exemplos: "Nao me subas a escada a correr. onde o CD fica latente) / Perdoeino (non hai referencia ningunha ao obxecto do perdón): ¡Dios che perdoe. tamén utilizará o dativo: nunca lle perdoou que se fíxera da vida (Blanco-Amor. e que a entrambos no ceio xuntos nos vexa! (Leiras. Verbos que admiten un complemento de persoa e outro de cousa: a) se os dous complementos estiveren expresos so forma clítica. Roubáronte I Roubáronche (algo). este poderá presentarse clitizado en dativo ou acusativo segundo se sobreentender o CD de cousa ou non existir referencia ningunha a el: Perdoeille ( 4 o seu comportamento'. por exemplo. como o castelán. 32323.: Aconselláronte I Aconselláronche (algo). que o denominan 'pronome de interesse'. picar etc. o primeiro presentarase como dativo e o segundo como acusativo (Perdóolle a súa ousadía -*. tocar. Tocáronte i Tocáronche (algo).PGC277) A vida ha vir chorar cabo de min Xa lle perodoarei. Mordéronte l Mordéronche (algo): 133 Vid. feito que desencadea un conflito entre dativo e acusativo.e saiu um marau!" e "Conta-me bem essa história aax jornalisias e verás o que sucede". para alén deperdoar. e mantense no portugués actual como unha continuación da súa presenza no galego-portugués arcaico1". Nunes (1989:239). 'dativo ético' ou 'de proveito'. XI294) b) se só estiver expreso o complemento de persoa. Antonio. roubar. Mais a diferenza deste. e Vilela (1999:335). (M.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. senón que tamén está presente nas linguas do seu contomo. outros verbos como aconsellar. que ainda me ficas doente!".. Pódense distinguir neste sentido grupos de verbos cun comportamento particular ao respecto: 1. Morfosintaxe acontece co dativo de solidariedade. "Ele sempre ..

OC 1. e) ensinar (Ensinounos a tocaren a gaita ! Ensinoulles a tocaren a gaíta)134: Un músico que estaba alí pechado ensiñoulle a toca-lo harmonio. Vázquez Cuesta / Mcndes da Luz (1971. (Castelao. Contiños 237) El axudoulle a remexelos facendo que buscaba o que non atopaba (G. Barros. designar' vai con dativo ou acusativo (Chamouche tolo . entre eles pódense citar: a) chamar co significado de 'dar nome. (Cunqueiro. Verbos que alteran a significación segundo se construíren con dativo ou con acusativo. que afirman que "cuando el nombre de la cosa enseñada viene represeniado por un infíniiivo precedido de la preposición a. 8.A£l05) 2.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO A ü non te tnorden os ventos da serra i a min as entranas i os ósos me ron.4).Chamoute toló). Aviseite a tempo. facendo ao mesmo tempo aceno de lle querer bater (Blanco-Amor. en canto que co significado 147 134 Esta dupla pwsibilidade exisie tamén no portugués con verbos deste lipo. Verbos que admiten dativo ou acusativo de persoa compatibilizándoo con suplemento (vid. 11:199).361) Seique lle avisoran a visita do señor Bispo i estaba encornado. Cfr.ar". Entre eles destacan: a) axudar (Axudouno a írabaüar I Axudoulle a traballar)'. Quero axudarte neste trance e oferecerche todas as obras meritoñas (CelsoEmílio^/lOS) A ela íamén lle facíafalla que o Santo a axudara. Barros. (G. en Axudoute non). alcumar. 190) c) obrigar (Obrigoute a estudares I Obñgouche a estudares). Conüños 217) b) avisar (Avisouno da partida I Avisoulle da parüda I Avisoulle a parüdá}: Non te queixes. OC I. el nombre de la persona puede ir indistintamente en dativo o acusativo" e poflen tomo exemplos "Ensinoulle 11 disiinguir o bem do mal" e "Queria ensiná-/n a dani. d) informar (Informounos da situación I Informoulles da situación). EM 85) 3. (Castelao. .2. cando non se constrúen con suplemento compórtanse como os do grupo anterior (en Axudouche está latente a algo.

ter afecto' (lat. o que lle custaba despois andar a cachetes cos outros que a somellanza do cura tamén llo chatnaban pra insultalo. máis. cicais queira en ti un intre moi agasalleiro da miña vida. bastante. neste caso existe a posibilidade de cualificación e de gradación da Íntensidade da acción (Quéroos/lles ben.XL180) Aínda que che quero ben non cho podería disimular. Ao neno quérollelo ben). Contiños 241) b) querer co significado de 'desexar. pouco.CG63) Moito te quixen e quérote. Chamádeo canto antes). (Pintos. non hai máis que verche a cara que che deixaron istes seis días.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. e conécesme o xenio dabondo. mal. cánto nos queremos. (Blanco-Amor.F/V72) Quérote moito. AE 27) 148 . a construción con dativo (Chamoulle parvo. tneniña. tan solo quero que cke queiran ben. (Blanco-Amor. Morfosintaxe de 'chamar por alguén para que acuda1 rexe acusativo (Chamoute paro vires comer. VOLO) constrúese sempre con acusativo (Quérote aquí ás oito. No primeiro caso a construción con acusativo é máis tradicional: Chamouno parvo (CD + complemento predicativo). eso hen o sabe Dios (Rosalía. mais a significar 'amar. CI + CD) semella resultar cada vez máis frecuente: a non ser cando na doutrina o cura lle chamaba Grigo.AGG 15) Quíxente tanto. (Blanco-Amor. AMO) pódese construír con acusativo ou con dativo (Quíxole/che moito. porque non quero teñan que dedrche. menos}'. sentir necesidade.XL3l8) Sabes cánlo che quero. (G. Barros. querer posuír' (lat. tívenche tan grande amor (Rosalía. Ese libro quéroo eu).

colar' leva acusativo (Pegouno na parede) e co de 'bater' dativo (Pegoulle até o deixar por morto): -¡Dime quen che pegou. 136 Cfr. -Imítatte á nai. I na túa vida tuveches I amor que mellor che queira (P. o boi pola cordae n hnmc pala palabra. (Fole... -Señoriio. Ballesteros. Os brazos longos. as orellas.. 9}-..XOSÉ RAMÓN FREJXEEO MATO Ao pouco tempo xa loda a xente a quería moito e dáballe de comer e de vestir polas casas (Blanco-Amor.. 191) e) imitar co significado de 'facer o mesmo' constrúese con acusativo (O rapaz imítate) e a significar 'parecerse' con dativo (O teu flllo imftache -Hastra nas trasnadas lle imitas moiío a teu pai (Fole.. 149 . "Se dite che y otras veces te". 14) d) pegar co valor semántico de 'darlle cola. incentiva o emprego do dativo na súa pronominalización (Este neno quéroo eu I A este neno quérolle eu): 0 meu irmao cativo queríalle e quérolle coma unfitto. ¡Que cacho animal! .Mairi/iíj 59). (Fole. meu meniño! (Castelao. OCI. CPG 1.re316) Aínda semella posíbel tamén o uso de a cando o CD ten o trazo [-humano] e querer significa 'ter afecto' (Esta gravata quéroa I A esta gravata quérolle moito): Querlle ós cartos máis que á súa vida (Fole. moi arredadas da testa.. Baüesteros.7546) c) servir co significado de 'atender' constrúese con acusativo (Serviuno o mellor que puido} e co de 'valer. ser útil' vai con dativo (Serviulle para saír do pasó): quero que teñas mamoria do tempo en que te servín. grandismas. TB 46) 135 Xa nun cantar popular -A lúa portci hai lamu. as maos. / hátall'a herba abiiieira. CPG 1. fai consiar o recompüador en nola a rhe.4E132)115 A antecipación do complemento coa preposición a. e en xeral a utílización de a co CD. decía meupai e nextn sempre lie semeüei (Valladares.7B126) -Pois afilla parece fina e xeitosiña. (P.

(P. sen implicar mudanza de significado: a) atacar.¿GG23) ¡Válate San Pedro con tanto gardarme! (Rosalía. a pwfessora ensina-ihfs a Mcar piano: a professora ensina-as. ensiñáballe a ler ó Listeiro nunha novela de Blasco Ibáñez que mercara en Ourense. Ballesteros. a utilización da preposición a coa frase nominal en funcíón de CD pode provocar a pronominalización en dativo (O lobo atacou o neno ->. (Cunqueiro. vid. (Pintos. 138 Cfr. arrenego do amor qu'a poder de rogos vén. a igreja ensina os fiéix: a ÍKreja ensina os fiéis a cortfessarem ospecados: a igreja ensina i/ue osfiéis confessem ospecados.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. CPG n.O 150 137 Paraunconfrrmtocopadrónportugués. Catmme queren. . <i igreja ensina a confissáo dox pecados aosfiéis. que recolle esles exemplos como correctO!.AGG24) Verbos transitivos con dupla posibilidade de construción con acusativo ou dativo en función da natureza ou estrutura da frase nominal CD pronominalizada. a professora ensina-aa a tacar piunii. 15) suplícolles e rógolles que agarden e queiran dar vagar e tempo ó tempo. eu non roguei a ninguén. solicitar' vai con dativo e cunha cláusula introducida por que como CD: O amor quer que o roguen. a igreja ensirta a confissáo dos pecadns.: aprofessora ensina-ihes pianti. EM 64) g) valer co significado de 'axudar' vai con acusativo (Valeute meu pai) e co de 'servir' con dativo (Valeuche para poderes aprobar): Queira Dios que esta Gaita ben tocada un recordo tte valla ó bon Gaiteiro (Pintos. i) rogar co significado de 'insistir' pode construírse con acusativo (Non o rogues máis) e co de 'pedir. FN 89)li8 tyfavorecer 'facer un favor' constrúese con acusativo (O alcalde favoreceute) e 'mellorar' con dativo (Ese vestidofavoréceché). tamén cita como possíbeis. poio camiño. ¡ ¡res soií da Audencia. / vállach'o deño / con tal comenencia (P. CPG I. Ballesteros. 36). Morfosintaxe f) ensinar co significado de 'mostrar' vai con acusativo (Ensinoute como se foses unhafigura decorativa) e co de 'impartir coñecementos' con dativo ou acusativo (Ensinouche/te afalares en público)™: Borrailo. Macetlo (1996:304-305). mais non *a professora ensina-as piarto.

pasando o verdadeiro CD (ao profesor. a súa presenza quizais sexa explicábel por un proceso similar: -Agárdanche tnoitos disgustos e moitos desacougos. e indican mudanza de estado psíquico ou anímico. esa presenza de frase preposicional con a lévanos a pronominalizar o CD con dativo en vez de con acusativo. a pesar de exixiren CD de persoa. meu rapaz -dixo. Alvarez íí a/í'i (1986:177) e Sánchez Rei (I999c:31). A el preocúpao chegar tarde I preocúpalle. (Fole.Atacoulle o loho (caso de se topicalizar o CD: O neno. ao falante pronominalizar con o ou con lle (Non sei se lle segue ao rapaz unha irmá. .A"L296) c) verbos que. preceder. seguir 'perseguir' é transitivo e vai sempre con acusativo (Ela seguíao) e seguir 'estar nunha determinada posición' leva normalmente a preposición a no complemento (Un dia segue a outro). interesar. o lobo atacouno/lle}: era home de bo siso e de grande saber. favorecida tamén a aparición deste pola frecuente presenza de a na frase preposicional de CD. TB 196) 139 Vid. Son verbos transitivos como estrañar. impresionar. de a frase preposicional ir antes a pronominalización é en acusativo (Á noite séguea o díá). Impresionouteiche a situación do país. No seguinte exemplo literario. preocupar. Atacou o lobo ao neno ->• Atacouno o lobo . principalmente se a frase preposicional vai detrás da forma pronominal (Un día séguelle a outro}. o lobo atacouno . o CD leva normalmente a preposición a e é frecuente a pronominalización con dativo: Ao profesor estrañouno o teu rendemento I estrañoulle. cando non lle atacaban (Blanco-Amor.XL255) b) os verbos seguir.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO lobo atacouno. aquela arelaníe emoción (Blanco-Amor. Impresionouno o teu traballo I impresionoulle. o teu trabaüo) talvez se poida confundir co CD. Non sei se ao rapaz o segue unha irmá): aquil silencio que a seguía. agradar ou cansar. Ao non ser o suxeito animado (o teu rendemento. a posición do CD permítelle. onde debemos apreciar nun principio como incorrecto o uso de che. a el) a se interpretar como CI e por iso a se pronominalizar en dativo' w . tamén se poden construír con dativo por posuíren un suxeito inanimado: Preocupouno/lle bastante o seu estado. pois.Eu precedíao).Ao neno. Non te/che estrañou aquel suceso. anteceder poden construírse con CD (Eu precedía o capitán -*.

mais con CD animado pode admitir a preposición a na frase nominal e pronominalizar en dativo (Obedece (a)o rei -*. non reflexivo con suxeito [-humanoj c acusativo ou dativo (Cansouno o traballo I Ael cánsaüe o traballo I A el. outro punto de conflito entre dativo e acusativo prodúcese no encontro do clítico se como marca de indeterminación do axente e a pronominalización do CD (Desde aquínon se ve a nena -*• *Desde aquínon se a ve)\ ao non ser posíbel a secuencia *se o(s). Prestarlle atención quizais sexa a causa de que Atendelo derive cara a Atenderlle. como suxeitos de infinitivo dependente de verbos de percepción ou causativos (Déixaofalar / Déixalle dicir iso. en portugués "O súbdito obedece ao soberano -*. isto pode ocasionar que o verbo transitivo correspondente acabe por admitir a construción con dativo: Téñolle medo ao señor pode provocar que Témoo se transforme en Témolle'. OF 44). o conflito pode resolverse polo xeral mediante o uso da pasiva reflexa (Desde aquínon se ve a nena -»Desde aquí ela non se ve.O súlxliio obedece-í/ie" (Vilela 1999:334). As rapañgas non se 140 Mais isio non é extrapolábel a ouiros casos.2. Conñños 190) 6.i norma é a pronommalización do CD en acusalivo a pesar de ir anieposlo e preeedido de a: A esle Piñeiro de Guiiiriz curábao Freire de Rego (Cunqueiro. 152 . 141 Cfr. Por último. O Chimolas. dado que no primeiro caso o CI leva a preposición «. Ouvino dicir iso I OuvinUe dicir iso): pegoulle un zocazo da marca dos que ü tiña efíxoa irfendendo cara a Chimolas acompañándoa dun berro tan longo com 'o camiño que o esférico tiña que recorrer.1 e 3. e) existen verbos operadores como ter. cánsao o trahallo). *se a(s). Morfosinlaxe d) o verbo cansar presenta tamén algúns problemas. acusativo e dativo poden alternar. As mozas non se ven. mais no galego oriental é frecuente a construción activa impersoal coa pronominalización do CD en dativo (Desde aquí non se lle ve. pór etc. Elas non se escoitan). a anteposición da frase preposicional con a non topicalizada favorece neste caso a aparición da clitización en dativo140. Proferir ameazas a alguén I Ameazar a alguén).2). pois pode ser reflexivo ou non (a construción con se avanza) e construírse con dativo ou con acusativo.Obedéceo/llé)w.2.2.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ó vela vir. Segundo se acaba de ver en apartados anteriores (3. son varias as posibilidades de construción: non reflexivo con complemento circunstancial (El cansou co trabaUo). f) o verbo obedecer con CD inanimado constrúese sempre con acusativo (O soldado obedece as ordes -*~ O soldado obedéceas). so determinadas circunstancias. dar. que se constrúen con CD inanimado e mais CI de persoa (Ponüe atención ao profesor) e cuxa construción presenta equivalencia semántica cun verbo simple (Facer unha crílica a alguén I Criticar a alguén.3.2. reflexivo con suplemento (El cansouse de traballar). Barros. Darlle un empurrón ao neno pode estar na base de que Empurralo alterne con Empurrarlle. pois con suxeiio (+ humano] . levantou as mans (G.3. 5.

e. Dise que ós afrixoados nim se lles non pode purgar (Cunqueiro. por exemplo. de modo que se usan me. non 'que consentiu'ou 'quefoi enganada'. que nouiro lugar fala t!os clíticos os. quizá gratuiiamente.3. os. A acción verbal realizada polo suxeito costuma recaer sobre un obxecto ou persoa diferentes (CD). / nada iitda non.. son t-ada vez máis habituais no galego os españoli. as gramálicas portuguesas non recollen taf posibilidade (vid. vos. as implican sempre CD diferente do suxeito. a. AMT 72). Barros. que neste caso non é índice de complemento indirecto nin de ningunha outra función sintáctica"141. Barros. por se non rexisiaren na de Portugal. Conñños 190) Efuxeu a esconderse. con conversión da secuencia se a en se lle por "habilitación do clítico máis contiguo. senón unha característica semántica.2. 144 Cfr. sinón que se mentiu. Alvarez ei alii (1986:177). mais a reflexividade non é unha función sintáctica. que dempois se lle perdoou. Contiños 195} 3. nos. pois sabía a pena que o esperaba. A reflexividade O sistema pronominal está facultado para a expresión da reflexividade tanto nas formas tónicas como nas átonas. (Blanco-Amor. que se treicionou a si mesma. .4. 143 Cfr. lamcn. lles como "reidentificadores dunha FN presentada en anáforu ou en caiáfora. Con efecto. piir outra parte. úniea forma admisíbel: t> mundo en ser\-idume sumerxido. na terceira persoa si. No galego común semella desaconsellábel a solución oriental por minoritaria e por coincidir coa da lingua de interferencia144. Cunha / Cinira 1992:303-306 ou Vilela 1999:2091. suútiíinte ben vido (Curros. (G. mais tamén pode ocorrer que recaia sobre o propio suxeito (Eu chameite I Eu véxome no espelló): e menciñábase e menciñaba ós amigos.smos do lipo de *Saiítinche por Saúdole.3. Cfr. Cidrás Escáneo (1991:113). pois o. ao respecto Sánchez Rei (I999c:31): "semellantes secuencias deben contemplarse sempre con suma cautela polo feito de nos apruximaren. á lingua en quc si se empregan dentro da normalidade (cfr. No se les vefa) e. se ben existen secuencias se lle(s) que derivan doutras posibilidades de alternancia dativo / acusativo vistas con anterioridade: e entendo que á pelota non se lle debe tocar coas mans. (Cunqueiro. (G. EM 63). ou ¡mplidtamcnle na situación comunicaiiva" (Cidrás Escáneo 1992:51).XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO lles ve) 142 en vez do correspondente acusativo. o dativo lle. EM 96) Entón unha descobre.XL271) Morfoloxía e funcións dos pronomes reflexivos Na primeira e na segunda persoa non son necesarias formas específicas a indicaren a reflexividade. siluación que hai que ter en tonta cando se lles temar aehar unha orixe non condkionada polo español". te. estas formas espe142 Vid.

AE 109) Na segunda persoa do singular a forma clítica reflexiva é sempre te. un morfema flexional obxectivo. lávate ben lavadiño de canelas e cara (Fole. Eu non o quero comigo (complemento circunstancial): e ben pouco deran de si. Morfosintaxe cíficas de reflexividade son a átona seHS e as tónicas si. O escritor sempre anda afalar de si (suplemento). (Blanco-Amor. que estaba na Arxenüna. O home vai afalar consigo propio (complemento circunstancial). nos chamou cabo de si. indirecio" (Cidrás Escáneo 1991:103). (Castelao.149) Facíao todo tan seguro de si que eu decateime que non era a pirmeira vegada que tales cousasfacía. índice verbal das funcións sintácticas de complemenlo directo e. consigo. Conñños 241) xa Grigorio Íle tiña pagado ó amo e podía traballar pra si. TB 106) A función en que se costuma expresar a reflexividade é a de CD. Sobre algúm aspectosdos pronomes reflexivos en galego vid.OC 1.XL310) -Tan logo como te ergas. 154 . sendo dono do xornol que ganaba.FA^217) 145 Na realidade. non che vale a pena. Contiños 242) É moi frecuente que o pronome reflexivo tónico si vaia reforzado polo pronome identiñcador propio ou mesmo: nin pode o corazón tolo ser de si mesmo asesino. pois che nunca funciona como tal: -¿Non te ispes? Si non te vas quedar de dormida. o reflexivo se "vén ser. mais tamén pode vir marcada noutras funcións por formas pronominais tónicas: O taxista traballa para si (complemento circunstancial). Barros. evenmalmenie. (G. (Rosalía. válidas tanto para singular como para plural: Tiña eu once anos ccmdo meu pai. Contiños 238) convíndose que o levaría consigo a traballar. Barros.. como o resto dos clíticos en conxunto. (G. tanto se se tratar de CD como de formante léxico do verbo.. Comrie (1992) e Lantes Ventureira (1986).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Barros. (Blanco-Amor. (G.

Tamén nas construcións pronominais con significación recíproca o clítico pode ser marca de CI (Déronse moitas labazadasY. Certo que na lingua lileraría achamos exemplos en contrario: -Lúvate ben todo o corpo durante unha semán (Cunqueiro. ao teren a mesma estrutura que as reflexivas. mais non CI (*Lávome as mans}\ tampouco son correctas construcións do tipo *Bebinme unha cervexa. onde son lan abundantes". prodúcese con frecuencia ambigüidade significativa: O Xosé e o Brais mancáronse (un ao outro ou os dous por separado)147. nestes casos por norma xeral o clítico reflexivo equivale a para + pronome tónico: Pregúntome que aconíecería ('para min').AAfr73) 146 Cfr. en Erguinme non se proxecta a acción sobre nada externo. tamén coincide o axente co paciente. O albanel construíuse unha casa ('para si'). tanto na expresión de posesión alienábel (*Bebeuse a cervexá) como inalienábel (*Rompeuse a perna)./ 7 /119) As formas átonas reflexivas normalmente só poden ser CD (Eu lávome). mais este pode ser unha persoa (Ela lavouse) ou una cousa (Afiestra abriuse). O que non pode é ir un clítico reflexivo a funcionar como dativo posesivo. A costureira fíxose unha saia para o aniversario dafilla). senón que hai unha certa interiorización (fronte a Erguín a cadeira}'. isto é.EM97) Dinnos: queremos un corpo e unha cara. e de feiio non se rexistran na lingua viva". Os profesores puxéronse unha proba moi dura. Reservouse o mellor asento ('para si'). quedo. Así. Cidrás Escáneo (1991:107-110). cal namorada pomba (Curros. o que conslitúe un dos Irazos contrastivos máis salientes con relación ó castelán. Mais continúa a afirmar o citado estudioso que estas construcións "por máis que se poidan documentar mesmamente en escrilores de presiixiü. . afinnar que en galego son incorrectas as chamadas coiistruix'ións reflexivas indirecias. Só pode aparecer un dativo reflexivo. un clítico como índice funcional dun CI referenciahnente idéntico ao suxeito. cando se evidencia a necesidade de marcar inequivocamente que a acción recae no propio suxeito e non ten un destinatario diferente (O médico diagnosíicouse unha hepaüte / O médico diagnosticoulle unha hepatite. Nas construcións reflexivas. nestas construcións recíprocas. érguete a ver o meu miniño. abundaniemente contraslado coa realidade da fala. referido a seres animados e a actuar con algúns verbos transitivos. 147 Sobre a complexidade e problemática das construcións recíprocas. *Construínme unha casa ou *Mancouse un xeonllo (si Mancouse nun xeonllo)1^. que xa non lle respondía o fígado á frol de toxo que a si mesmo se recetaba (Cunqueiro. son en galego absolutamente agramalicais. pode producir unha certa intransitividade ao totalizar a acción no suxeito. non unha muller segura de si mesma. que así se personaliza en certa maneira. ao coincidir o referendo do suxeito co do obxecto. EM 56). O pronome reflexivo. vid.XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO Veuse pró Asilo de Mondoñedo. (CelsoEmilio. Cidrás Escáneo (1991:106): "Resul ta un lugar común.

10) Comportamento dos verbos canto á reflexividade Pódense asinalar diferentes comportamentos dos verbos canto ao seu aparecemento en construcións pronominais con fortnas clíticas de reflexividade ou non. Sato Aree (1868:185): "En lugar de la forma reflexiva que algunos verhos transiiivos toman en castellano. o bon do vello calouse. sentar..GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.AMr44) / esto dito. parar. Cfr. se empobrectó. sintáctica ou expresiva: 1.. casar. como caer. aproveita a boa vida (P. DS 53) Soheiriña. cuando su aceion se refiere al sujeio. se enriquecíó: Secanm a. .C\ criado ya se eansó: Empobreceu. lnmén o uso de cansar con CD: -A hisioria ilunha iníilditiiín ciimplida dunha muller deshonrada. Morfosintaxc O probe do vello. calar. cansarm (A meniña despertou co ruído)'.CPGI. xe secaron las fuentes". morreu Mariana.. Hai verbos que non admiten a construción reflexiva. o conde viun'antr'as velas (Rosaiía. ¿E iifin o cansarei? (FoÍe.57) 156 148 Cfr.fW224) 2. érguete e vaite (P. mais tamén se poden utilizar en construcións reflexivas sen mudaren de signíficado. se emplean en gallegocomo inlransiiivos. enriqueceu. non te cases. meu amor. como adormecer. ¿Cala. FN 87) asi tnorra coa carrax. cos anos cangado. con diferentes resultados de natureza semántica./£WC30).\fontes. CPG1. despertar. e vaite'. porejemplo: 0criadoxaCttnsou.. e estendendo o brazo (Curros. ¡S'eu non puden qu 'outra felice te faga! (Curros.AMT95) Cantan os galos ó día. el non ha de virm 'a erguer (Rosalía. BaUesteros. ergueuse da pedra i o pau recadou (Curros. morrer (O meniño adormeceu e metéronno no berce): Morreu. Outros prefiren a non reflexiva. Ballesteros. Sedice.

do derradeiro iimón. (Cunqueiro. entre estes verbos están: a) parecer 'aparentar' (Parecía máis listo} e parecerse 'imitar' (Parécese a ti). (Cunqueiro.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRÜ MATD casa conmigo. e morreu.CPGI. (P. CPG 1. c) dar 'entregar' (Dá todo o que ten) e darse 'afacerse' ou 'nacer da terra' (Non se dá neste lugar): Nos vales galegos danse a laranxa e mais o limoeiw. EM 69) 3. ümoeiro. EM 68) Sentábase e mandaba sentar ó doente diante clil. 56) El sentouse nun cómaro. non me despido. rapaza. miniña. CG 155) d) ter 'posuír' (Ten moitos cartos) e terse por 'considerarse ' (Tense por moi lisTo): -Cantador que estás cantando e te tes por moi cantista (P. da túa conversación.95) 157 . o clítico é nestes casos un formante léxico.86) -77 teste por moi valeníe e por moi bo compañeiro (P. mais con clara diferenciación do significado. b) despedir 'botar' (Despedía raios} e despedirse 'dicir adeus' (Despediuse de todos}: Despídete. Balfesteros. Ballesteros. Existen outros verbos que admiten as dúas construcíóns. 128) Casadiña de tres días non se cansa de chorar (P.Ballesteros. abriu o paraugas. que teño moiío diñeiro.CPGI.Ballesteros.CPGI. (Cunqueiro.

laiou algo. da súa nacencia. tíñanos a todos inquedos (CelsoEmilio. que non oie os namorados que d'afogarse s'alegran. AE 123) O Milhomes laiábase tamén porque cofrío asañáraselle aínda máis aferida (Blanco-Amor. qu 'oie a Virxe os que s'afogan do mar antr'as ondasferas.CG45) f) acordar 'despertar' e acordarse 'lembrar': porque ese home pode acordar. si.A£ 129) 158 . m me deprocato de que agora de nada vale laiarse (Blanco-Amor. cuspiu algo (Cunqueiro. EM 87) -Si.A£114) moi maljillo de esta terra tería que ser o 'americano' ise. ou outra xente que haxa na casa (Blanco-Amor. Morfosintaxe e) afogar 'morrer asfixiado por accidente' (Afogou no mar) e afogarse 'quitarse a vida voluntariamente' (Afogouse no mar): qu 'aquí tamén hai tormentas qu 'afogan comsonciños sin que lle vallan ofertas. (Celso Emilio. (Rosalía. pra non acordarse.mil) g)facer 'reaüzar' efacerse a 'botarse': Un día fíxose ao mar ca parola ceifada nos beizos (M. Poesías 163) h) laiar 'emitir laios' e laiarse 'manifestar descontento': Chegoulle a hora derradeira. F/109) A dúbida de si o tío se acordara de nós no seu testamento. Antonio. señor. nin pra ben nin pra mal.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.

Lembro os anos da infancia I Lémbrome dos anos da infancia. AE 108) 5.. . Se le aumentaron los bietKs.2. no pequecho.XOSÉ RAMÓN FRaxiüRO MAID i) ocorrer 'suceder' (Ocorreu un accideníe na estradá) e ocorrerse 'ter unha idea' (Ocorréuseüe dar un paseo).AAÍ43) 149 Na aclualidade documéntase a construción Esquecéuseme a caneira. coma si os lembrase dende a outra beira da morte. 4.. oh'idoume.vu m'acorda o qu? me dixo.4): anda. perder I perderse): O meu homiño perdeuse. sen mudaren radicalmente de significado. e logo resultou que quentaba o corpo a par da mellor augardente. na Raxada. 8.alivinulle ódór. FN 224) pro deixábase beber ben. Ao respecio afirmaba Saco Arce (1868:185). (Blanco-Amor.aumeniáronll'os bés". pierden en gallego esia palabra usándose sus verbos neutros. ninguén sabe en onde vai.. (Otero. Aproveitou a oportunidade I Aproveitouse da oportunidade. (P. ó esqueceume o seu nome. (Rosalía. Tamén hai verbos que. "Algunas oraciones. Tales son: Se me olvidó su nombre. (Blanco-Amor. rite de quen te marmura. AE 123) lémbrome dos nosos tristes e longos bicos de 'namoradas' (Blanco-Amor. Instiluio da Lingua Galega (1995:214-215) e Sánchez Rei (I999c:33). Despídeo I Despídete del (vid. Ya se me acuerda lo que me dijo. Existen verbos que admiten alternativamente a construción non reflexiva ou a reflexiva con suplemento: Esquecín a carteira I Esquecinme da carteira I Esqueceume a carteira I Esquecéuseme a carteira^\ Rin moito aquela noite I Rinme deles moifo aquela noite'. Se le alivió el áo\or. sobre todo nas falas orientais: vid. 129) lembrádesvos da pomba do calvario cando os regos van cheos como ríos (Pintos. 1) desmaiar 'perder o ánimo' (A nosa avoa desmaia cada vez con máisfrecuencia) e desmaiarse 'ficar inconsciente' (A avoa desmaiouse). nena ben honrada. CPG I.AGG3) Pensaba na miña nai. adquiren matices especiais (deixar I deixarse. que en caslellano se hacen pasivas con el auxilio del pronombre se.XL319) Eu lembrábame ben do sitio. Ballesteros.

Había que irse cedo por mor de cear a tempo. marcharse. Uns poucos verbos coñecidos como intransitivos (ou transitivos circunstanciais) poden construírse con formas reflexivas (irse.OCI. esquenceuse da sorte dofillo maorazgo. pasou poios gastos. -¡Idevos. i aló seforon mylord e milady co procurador a Roma (Cunqueiro. así. os verbos chamados pronominais. en ir tamén semella interesar máis o punto de chegada (Foi a América) e en irse o punto de partida (Foise cedo): pois naquel día había que ir cedo prá casa.AE116) Vaite ó carallo. (G. 190) Lord Sweet leu o codicllo. (Otero.AW46) Esquecéuselle dicir que ofm máis prósimo iba ser o de perder as eleicións. Morfosintaxe O D. non sempre fácil de precisar. Corominas. irse e marcharse parecen indicar unha acción máis definitiva do que ir e marchar. suicidarse. Caetano c'aquüa alegría que Wentrou na casa. supoñendo que vostede sexa Corominas (CelsoEmilio. PDP 94) 6. pregueille con voce rexa. Entre a construción pronominal e a non pronominal semella estabelecerse certa diferenza de matiz. atreverse. que hoxe non estou para aturar gandulos! (Castelao.Mf 84) Perrónfoise a Lugo. Están. xa que estamos eiquí.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.Barros. (Risco. Xan. que só se poden construír coa forma reflexiva. ímonos. onde o pronome vén a ser un morfema intransitivizador ou formante léxico (queixarse. inmutarse): En acabando de responsar. EM 58) -Imonos.A4{249) E naquel punto mandou que se liscasen todos. estarseY neste caso o clítico é formante do verbo. queixábase (Cunqueiro. EM 57) 7. igualmente. (Blanco-Amor.FMB) [60 . quedarse. i estivo alíprobándose a túnica roxa i o tnanto marelo (Cunqueiro. dignarse.

non me rómpa-lo refaixo (P. . Dietrich (1989:8041. consiituiría para elas "um forrnantedavo^meí/ía". e cando o cura lle perguntou a leición quedouse parvo (Castelao. Álvarez e/ alii (1986:182-183). 190) De sócato Xan parouse e quedouse albiscando pra un costado durante un anaquiño (Blanco-Amor. XL 307) -Mala sorte -iatexou Mombó. a impessoal mediante o próprio signilicado".comoprocessoautónomo. Ballesteros. en vez de consideraren en certos casos o se como "afixo lexicalizado vay. precisa: "Na nossa imerpretagao a pvrta é o sujeitoda ora^ao retlexiva.se de polüica (de polííica = suplemento): 150 Vid. Nasciinenio / Martins ( 1992:559-560) dan como hipótese "a tendéncia regisiadacm certos verfxis do portugués moderno para a constm<. introduce a noción de 'meláfora gramatical': "As construc^óes (. adhermdose a dístinción iradicional entre aciiva iinpersoal e pasiva reflexa a partir dos exemplos Alugitm-se quarios e Aluga-se quartos.vozdesmtese. a reflexiva mediante a metátbra.F/106) Os vaiores de se O clítico se ten unha grande presenza na lingua e tamén unha grande complexidade canto á atribución de función sintáctica nos seus diversos usos en construcións pronominais de diferente tipo. Por outra partc.enqueosQxeito"é inleriorauni processo que efectua. Así. afectando-^". passiva e média do portugués antigo". Suso.ao em -se médio que substüuiria. meüciano.iü i¡e ienlido". a forma se únese a verbos en terceira persoa do singular ou do plural como signo de indeterminación do axente cando este non se coñece ou non se quere expresar.vic) sintácticas diferenles eorrespondem a semidos linguíslieos diferenies.ando-as.Agradei:e-seapona sempre fechada.e. Eis aqui uma cisao sintáctica m'tida entre uma tonstmcíáo verdadeiramenie reflexiva e uma construc^ao impessoal. (Blanco-Amor. Falou.XosÉ RAMÓN FRSXHRO MATD Estarse ten o significado de 'permanecer' (Estate cctlado) e quedarse o de 'pórse quieto' ou mesmo 'morrer' (Quedouse na operacióri): Estate quieto.soal. vid. Por outra parte. e quedouse calado pra sempre. Cidrás Escáneo (1991:110-1 13). Faise chaves (chaves = CD). o qual. (CelsoEmilio. 164) Pedriñoficou varado ó sentir aquel arrouto.A£130) -Pois é unha lásüma que non te quedes.CPGI. Conoutro ey. Para unha crítica da divísión tradicional entre auliva impersoal e pasiva refiexa. linguisticamente.NarealidadeoLtra-linguísticaesleagradecemcnto inierpreta-se como impessoal. Desde a óptica máis estendida na gramática tradicional distínguese entre a activa impersoal e a pasiva reflexa15": a) a construción activa impersoai vai co verbo en terceira persoa singular e o paciente é o seu CD (ou suplemento): Véndese casas (casas = CD).mp\u. cuestión sempre presente cando se trata das dificultades que presenta a análise sintáctica.OCI. é representado eomo se a porta se agradecesse a e!a mesma a sua situa^ao de estar fechada. sinieti/. as conMni^oes aciiva. Ambas servem dc designa^áo da niesma realidade extra-linguísliea impes. mas esla interpreta^ao é possfvel só pelo t'acto de tratar-se de uma metáfora da reflexividade no servi^o da expressao do impessoal".

SEG 191) b) a pasiva reflexa ou pasiva impersoal vai co verbo en terceira persoa do singular ou do plural a concertar co suxeito paciente: Véndense casas (casas = suxeito).]. namentras noutros lugares quéimanselle coas chamas dun fachico de palla. acabárons'as rapaias. sácase o unto. a soá. 187) Mais co verbo en singular e a frase nominal tamén en singular son posíbeis as dúas interpretacións desta. CG 13) Pártese en provincias tan ilustres como as do Imperio de Roma. ben como CD ou como suxeito.Ballesteros.. e en consecuencia a construción pode considerarse activa ou pasiva: Espallouse a noficia — (Alguén) espallou a noticia (a noticia = CD -*. sácanse os touciños.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Fanse chaves (chaves = suxeito): Para domingo que vén lense as miñas moniciós (P. secárons'e os castiñeiros. escáldase o porco pra afeitarlle as serdas. e vaise tirándolle a grasa que soltan (Cunqueiro. cundía o medo entre a xente (Blanco-Amor. (P.pasiva): Nuns lugares. e lacóns. quedan os mozos solteiros. xamóns. CPG I.CPG 1. e mais o rabo [. Morfosinlaxe Seguíase a deter persoas conecidas.. (Cunqueiro.XL253) A toda Hespaña se lle fixo crer que os galegos éramos xente inferior (Castelao. CG 14) Tamén se pode expresar a indeterminación do suxeito co verbo en terceira persoa de plural sen se (Espallaron a noticia): Vendéronll 'o carro i as leiras que tiña. Ballesteros.activa) / A noticiafoi espallada (por alguén) (a noticia = suxeito -». Os roxónsfanse pouco a pouco ao lume. a cachucha. por exempro.173) Acabárons'as castañas. E62 . apártanse as carnes e costelas.

O xastre fíxose un traxe para a festa. se o clítico é indice funcional de CD (Os dous amigos abrazáronse). Sentas o avó na mesma cadeira. Os mtizos xunláronse. Os moy>s casáron(sf).XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO deixárono soio coa roupa vestida. que postula a existencia de tres grandes grupos de construcións pronominais con se de acordo co seu carácter funcional como morfema verbal: aquelas en que se (ou o clítico correspondente) é morfema flexional obxectivo (marca de CD e en ocasións de CI). Parouse na rúa. as construcións recíprocas tamén poden ser directas. en que o clítico se comporta do mesmo modo que o resto dos pronomes átonos. 152 Está claro que por norma en galego non existen as reflexivas indirectas. se o é de CI (Os dous amigos déronse un abrazó)™. pero non insólitos. se ben que tamén tomaremos en consideración aigunhas ideas de Dietrich (1989) e de Gdmez Torrcgo (1996). en todos estes casos é posíbel substituírmos o CD (Lavo o neno sempre poia mañá. morfema flexional subxectivo (signo de indeterminación do axente) e formante lexemático151: 1. c) recíprocas: responden a unha estrutura sintáctica de dupla transitividade simultánea en que un axente realiza unha acción sobre un termo paciente que á súa vez actúa como axente realizando en paralelo a mesma acción sobre o primeiro axente. como afirma Cidrás E^cáneo (1991:106). Os moyts crmcordamn) en que "non se pode falar de constmcción recíproca. na procura dunha visión de conxunto clarificadora.de xeito que o clílico perda a súa funcionalídade como índice de complenienlo directo e se conviita nun conslituínte máis do lexema verbal" (Cidrás Escáneo 1991:109-110). pois.i devandila opción non marcada pode verse aherada por factores pragmálicos derivados das presuposicións acerca da interrelación de determinados argumentos con delerminados predicados. .que ese deslinatario é outro dislinlo daquel". que acrecenla: "Sen embargo. a Cidrás Escáneo. b) reflexivas indirectas: nelas. Se como marca de indeterminación do suxeito: comprende as construcións denominadas xenericamente 'de se impersoal' e aparece sempre o verbo en 151 Seguimos. (Rosalía. acudimos. 153 Existen outras constmeións 'pseUdorrecíprocas' (Os mnios divorciáronse. Séntaste na mesma cadeira. igual que as reflexivas. e poden ser: a) reflexivas directas: nelas o clítico marca a función sintáctica de CD. e indirectas.PW211) A modo de sfntese. así como os diferentes e por veces confusas focaxes no seu tratamento. En efeeto. desempeñada por un argumento referencialmente idéntico ao suxeito: Lávome sempre pola mañá. as propostas de clasificación e caraaerizadón de Cidrás hsfáneo (1991). en determinados cnniexlos tbrtemente marcados. Vesliu a filla devagar. Vesfiuse devagar. pois o sentido reciproco non se corresponde con níngunha consirucción sintáclica senón que ten carúcler léxieo": nestes casos cando existir se comn marca pronominal prodiicese por especialización semántica "unha lexicalizatión da constmcción pronominal. e dada a multiplicidade de usos e valores de se. O clítico reflexivo como marca de CD (e ás veces de CI): comprende as construcións tradicionalmente chamadas 'reflexivas propiamente ditas'. sendo esa a opción non marcada. 163 . 2. enlenden'ase -coniravindo a opción básica. excepcionalmente segundo se viu con anterioridade. Os desempregados non se poden permitir tantos gastosy52. Parou o rapai na rúd). nesies casos chega a darse a circunsiancia de que se noti aparece o clítico reflexivo marcando a idemidade referencial do destínatario co suxeiio. o clítico é índice funcional dun CI referencialmente idéntico ao suxeito (A muller preguntábase a razón daquel suceso.

O vento 154 Asía denomina Cidrás Escáneo (1991:110). senón que é referente verbal dunha posición argumenial baleira (a dun suxeilo semántico lingiiisticamente indeierminado| que pola súa propia vacuidade non é suscepiible de sustenlar función sinláetica. índice dun suxeito semántico lexicamente baleiro e ó que por esa propia vacuidade non se lle pode asignar función sintáctica ningunha (de onde se deriva a indeterminación sintáctica de toda a construcción)"lí5. constitúen unha única construcción sintacticamente indeterminada. A xanela abriuse co vento: cfr. Morfosintaxe terceira persoa de singular ou de plural coa forma pronomina! inalterábel seí54 (Véndese casas. converténdose a forma pronominal en formante lexemático do verbo. Estas construcións corresponden aos usos verbais norraalmente indicados nos dicionarios como 'verbos pronominais' e poden agruparse en construcións con 'reflexividade ergativa' ou máis propiamente 'causativa' (O xelo derreteuse co calor. cuxo significado vén dado conxuntamente pola raíz e polo clítico. Consecuentemente. quer como pasivas. activas ou pasivas en función da concordancia. Chamouse a policía. o suxeito semániico. este non é referente de función sintáciiea. 112). como un morfema flexional subxectivo. a posición ecléctica e máis estendida dentro da gramática tradicional segundo xa se viu. non está en tugar dun elemenlo nominal determinado. Non se vía as rapazas I Non se vían as rapazas) é para este autor parello ao que se dá noutras construcións impersoais (Houbo I houberon festas. t>s". Cidrás Escáneo. dá un tratamento unitario a estas construcións e conclúe afirmando que todas as ocorrencias de se impersoal "coas súas anomalías e alternancias. es Uetir. Previamente afirma que en todos os casos o se impersoal "consiitúe un morfema verbal subxectivo. o correspondente prcx. Cidrás Escáneo (1991:113). nestas CP [construcións pronominais]. o que comporta a inoperancia de caracterizar tales construccións diateticamente. para outros son acüvas ('actíva impersoar) e para outros. ntjs. Asinouse o acordó). 155 Cfr. Vese moito a televisión. que apunta ás relacións do verbo co primeiro uctante. Alúgase quinta.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. lí'. A diferencia dos restantes clítícos (ineluido o se morfema flexíonal obxectivo). mesmamente porque o xe impersoal. se ben co problema de a ocorrencia máis frecuente ser aquela en que tal cualifícación é interpretábel (Alúgase a quinta). Para uns estas construcións son pasivas ('pasiva reflexa'). en su lugar nn caben las formas me. O se defínese pois. O calor derreteu o xelo. Dada esta situación. sendo tal concordancia alternante unha simple vacílación idiolectal dunha única construción. Choveu I choveron pingas gordas} e constitúe unha manifestación formal da indeterminación sintáctica que esa posición de suxeito baleira provoca. O problema da existencia ou non de concordancia (Alúgase casas / Alúganse casas. a partir da súa previa consideración dos clíticos como morfemas verbais.eso de asignación de tai lipo de funcións ó obxeclo semántico perde relevancia funcional: aiopámonos pois perante unha construcción (a de se impersoal) que presenta un estjuerna sinláetieo indeierminado" (p. Fixo / fixeron uns bons días. mais Gómez Torrego (1996:26) afirnia que se "ya no es pnmomhre desde el momenlo en que no entra a formar parte del paradigma prtmomma! áiono. quer como activas. 164 . O clítico como formante lexical: a partícula reflexa perde a súa primitiva funcionalidade sintáctica por un proceso de especialización semántica que lle outorga ao verbo unha determinada acepción léxica diferente. fronte ós oulros clílicos. Cómpranse libros.

a respecto dn galego modemo vid. vid. noespañol e no francés vid. Prieto Alonso (I986a. lampouco os clílicos das CP non opositivas poden ser desposuídos do seu correípondenle valor funcional e apartados do seu lugar esiructural para recluílos. a complexidade da colocación do pronome no sistema lingiiíslico galego-ponugués xa mereceu unha extensa monografia de Cándtdo de Figueiredo (1928) a principíos do século XX. manifestar(se). .sen parella". nunha eslraña mallada na que se recollen sen maiores consideraeións tódalas ovellas que van quedando . Xove (1991).1). 157 Para a colocaeión dos clíticos no galego-portugués medieval vid. Poroutra parte.(o que Cidrás denomina 'morfema flexional obxectivo'). Álvarez e\ aüi (1986:183-206). e ao mesmo tempo complexas. parao portugués contemporáneo. Para algiins aspectos da siniaxe da eolocación dos clílicos no galego. agoraás normas de natureza sintáctica na consciencia das súas limitacións e da necesidade de complementación coas pautas que a pragmática determina. ao tratarmosde sintaxee pragmátíca (vid. Por se tratar de partículas átonas. 3. a énfase ou a orde inhabitual de palabras.Xosf. comportar(se). que os fai depender foneticamente da palabra que os antecede 156 Porial motivo. nas construcións pronominais con clítico reflexivo este ou ben é índice ou marca de CD -e excepcionalmente de CI. Marchádevos dunha vez) e construcións con verbos transitivos directos en que o incremento pronominal xera pares opositivos lexicalizados (brindar(se). como tbrmantes lexemálico>i.2. 8. Sempre andas a te laiar. de forma que só desde a óptica das estruturas informativas é que un número importante de casos de colocación poden ser convenientemente explicados. Álvare/ Blanco (1996) ou Sánchez Rei (1999a.) a pesar de non conformaren estruturas sintácticas opositivas156. esforzarse. En poucas palabras. fixar(se). Regueira (1992:110-115). vid. 1986b). H.('morfema flexional subxectivo1) ou formante lexical do verbo. Existen en galego unhas regras xerais de colocación dos clíticos que se ven moitas veces modificadas por aspectos como as pausas. Ogando (1980) e Álvarez Blanco (1997b).4. Costa Casas et alii (1988:97-101). Carvalho Calero (1987). Uriagereka (1995). Cidrás Escáneo (1991:124) exclúe estas construcións pronominais non opositivas de entreos casos de xe como tbrrnanie lexemático: "da mesma maneira que os morfemas -a e -j non poden ser considerado-i formanles lexemáticos pola perda do seu valor funcional en tales ocorrencias \tnesa.4. andax]. querelarse. lamén para o galego-ponugués Salvj (1993). que se mantivo sen mudanzas significativas desde a época medieval até a actualidade e que no substancial conserva un comporíamento a este respecto unitario e singularizador fronte ás demais linguas romances 157 . Aterémonos. portar(se) etc. construcións con verbos circunstanciais ou intransitivos (Meu irmán vaise de viaxe. A estes pódense acrecentar os chamados 'verbos reflexivos obrigatorios' (queixarse. do sistema lingüístico galego-portugués. Campos (1989). 11:165-170). pois. Posición dos clíticos A colocación das formas átonas do pronome persoal constitúe unha das particularidades máis relevantes. RAMÓN FRHXEIRO MATD abriu a xanela).). ou marca de indeterminación do axente -só aparece como tal o clítico se. Vázquez Cyesta / Mendes da Luz (1971. por iso volveremos sobre a cuestión nas páxinas finais desta obra. mofarse etc.5. os pronomes átonos están suxeitos ao fenómeno da cliticización. dignarse. con referencia lamén ás parlicularidades do hrasileiro. 1999c). atreverse.

entre outras. Nun sentido xeral. que "combina a re>. énclise e prócliselw. Maxina 37) Louzao contouno na tahona. expreso ou non.2. Por su alonicidad.as formas gramaticais álonas deben apoiarse na tonicidade das palabras que as antecederen ou que viñeren a scguir. dando lugar desta maneira ao fenómeno tia cliticizaeión. A posición posverbal ou enclíüca é a non marcada. En cláusulas con verbofmito Nas cláusulas con verbo fmito o clítico adopta a posición posverbal ou preverbal de acordo coa tipoloxía a que esas pertenceren. Tamén Sánchez Rei (1999c:39). en canto que a preverbal ou proclítica actúa como posición marcada. que determina un gran relajamiento y ensordecimiento de su vocal. preposiciones. 41). van siempre en posición endífica. 159 Aínda se pode disiinguir. ya que muchas veces se aptiyan en el aeento de otras palabras de la frase eomo conjuneiones.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. adverbios. Matos / Duarte (1984:479): "A tradivao gramatical defme clítico ulilizando um critério acentual. A colocación non condicionada ou espontánea en galego é a enclítica ou posverbal. de que. entre próclise e anjictise. que dependem acentualmente do verbo".45). desie modo. son morfemas flexivos e índices funcionais. Sao clílicas. 11:165) se afirmaba: "La colocación del pronombre personal o reflexivo álono a estilo lusitano es uno de los punios más complicados de la sintaxis portuguesa. producirase "próelise só eando a palabra que preceder o pronome for áicma e anfíclise cando se tralar dunha foma lóniea" (p. Para tentarmos sistematizar esquematicamente as regras sintácticas de colocación dos clíticos cómpre distinguirmos os casos en que estes van en cláusulas cun verbo fmito daqueloutros en que están a depender dun infmitivo ou dun xerundio. as formas álonas dos pronomes pessoais. para alén de factores pragmáticos: 1 . "Para se pronunciaren no interior da cadea falada. ¿Non tiñan unfermoso nome: galeguisías? íl non podía enten158 Cfr. foise . Neste sentido. hasta no rezar. e nas que van introducidas por nexos copulativos e adversativos: Hoxe a moda ándache en todo. salvo na repetición de estruturas sintácticas en que o pronome átono precede o verbo ou cando entre o suxeito e o pronome átono proclítico se interpuxeren outros elementos separados por vírgulas: Na súa sinxeleza Martmo inriíábase de que a xente os descoñecera.4. Morfosintaxe ou que os segue"s. enténdese como a atraceión magnética exercida polas palabras tónicas sobre as máis próximas que careceren de acemo fonolóxico.1 . De aí que sexan dúas as posicións. xa en Vázquez Cuesla / Mendes da Luz (1971. os tratara de tolos. (Valladares. como vimos anteriormente. ramo fai Sánchez Rei (1999c:41-45) seguindo Lausberg. que os clíticos poden adoptar a respecto do verbo. etc.encia dunha forma tónica sobre unha átona precedeme coa subordinación atentual desla á palabra que a anieceder" (p. ficando estas na cadea falada nunha relación de dependencia articulatoria tbnético-sintáclica a respeito daquela". pero esio no quiere decir que hayan forzosamente de posponense al verbo. que se dá nas cláusulas simples declarativas non negativas en que a orde de palabras é a habitual." . nas cláusulas non introducidas por un nexo conxuntivo. nas cláusulas que conteñen a función nuclear de predicado (cláusula principal ou dominante). 3. e a muller cabreonse . 31) Un clítico non se pode colocar nunca en posición inicial absoluta nin inmediatamente despois de pausa.

cando o nexo está afastado do pronome e se perde o sentido de relación con este.. pois entregárallo todo aos pobres I Pois mo preguntas. acarón do lume. recólleos e non volvas por aquí). de tempo (menos xa. direicho'. Por exemplo. tradicionalmente chamadas subordinadas. a causal porque pode admitir unha pausa tras si e por tanto evitar a anteposición do clítico (El nonfoi preso porque. de orde e de realce. tamén pode ir en ocasións seguida de énclise. direille a verdade. pola súa polivalencia. Con frecuencia. os íiveran por uns desacougados revolucionarios. seitón que enlaza o enunciado que segue co dilo anteriormente ou co pensamenio do fala". introducidas por nexos conxuntivos. levan o pronome en posición enclítica as cláusulas (tamén simples e principaís) en que antes do verbo van os adverbios: de modo (moitos acabados en -mente). 167 .d*t lugar (salvo os presentativos). capaz dc lomar no enunciado o valor que corresponda. expresos ou non (Dixo que te avisaría). Non. ou ao realizarmos unha pausa despois do nexo. nunha especie de rectificación frecuente na fala (Xa sabes que. (Otero. TB 304) 2.XOSÉ RAMÓN BÍOXHIRO MAID dere que os tíos e tías.... Así que me viu. dependendo a próclise do seu verdadeiro valor de nexo subordinante ou da existencia dunha pausa a continuación (Nada posuía. Na realidade. que eles os homesfalaban acotío en golego. que o enfermo aforrounos a nós o traballo de curalo. que ocorre nos seguintes casos: a) nas cláusulas. paréceme correcto. É así mesmo posíbel a posicíón enclítica nas cláusulas introducidas por unha conxunción ou locución conxuntiva. paréceme incorrecto). e persoas fonnales da súa casa. aínda). sobre todo con valor causal e concesivn ou en certo tipo de cláusulas de relaiivo. nin sequera é un ne>:o subordinante. Téñase en conla que se irata dun nexo nemro. tíñalle moitos amigos) e que. sobre todo con valor causal e concesivo (Iso é como che digo. i elas desdibuxaban con acento galego as verbas castelás. (Fole. Sobre todo. Álvarez ei alii (1986:197): "Que con certa frecuencia non esixe a proclise. que exixen sempre a énclise porque a pausa é moito máis perceptíbel (Primeiramente. á parte das copulativas e das adversativas. que eu crieime alí )"*": Eu coido que ises contos inventáronse pra contalos nas noites de inverno. TB 303) -Outra -dixo o Pepe-. adeinais. algúns nexos teñen un comportamento variábel. sempre. menos os co160 Cfr. e que en moitos casos pode ser susliluído pola con\unción e sen que a reiación entre as dúas cláusulas e o significado do enunciado cambie sustanaaimente. D 70) Así. fíxoilas pasar moi negras).. salvo en casos de énfase. calou I Así que. Próclise: a condicionada é a posición proclftica ou preverbal. (Fole.pois non provoca próclise en moitos casos (Pois vasmefacer ofavor de calares). de afirmación e negación cando seguidos de pausa (57. coas consecutivas a énclise é frecuente (Portouse tan mal que a nai castigouno). dareille os parabéns}..

asegiímllo (Celso Emilio. pro axiiiti terá remeeiiv v asunlv.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. EM 87) b) nas cláusulas desiderativas (ou ponderativas) en que o suxeito precede o verbo (O demo me level. 168 . Fácil o tendes... sobre todo ao se romper a orde sintáctica normal (Vós o quixestes. ¡. Fi 128). 8. Morfosinlaxe pulativos (Viuno e deixouno marchar) e os adversaíivos (Viuno.Nimbos 75) !61 Cfr. (Rosalía. a orde máis habitual Seino eu en: Nort... señor. (Dieste.. FA^21 -/ así. Bastante chefixo): De min se mofaron.. Rosiña.5.AL24) Deus llo pague. Seiao eu (Dieste. Silva púxolle no peto da chaqueta o espertador (Cunqueiro. (Risco. ¡Mal raio o comal (Otero.. Un raio te parta!.. con subrime sinxeleza. -Seino. cando se quere salientar por focalización (vid. señor Nogueira. Deus lle pague tamén a cordialdá con que vén a ista casa da que todosfuxen. Galicia está probe.? -¡Martiño. Eu o sei161..1) o suxeito ou calquera outra palabra en particular. EM 93) Cando o meteron na cixa. os primeiros por introduciren cláusulas do mesmo nivel xerárquico e os segundos por admitiren unha pausa: Mandoume prá casa e doume dous pesos. Ceüdonio. non o queren. mais deixouno marchar). me deixas. PDP 127) c) nas cláusulas enfáticas.. capítán! (Díaz.. Af-'V 84).. (Cunqueiro. a Virxe mo manda! Lume che dan.4.AFV65) -¡Deus llo pague! ¡Deus llo pague! -respondeu choroso D. i á Habana me vou.eñnra. ¡Cinza. vendeum'a xusíicia. cinza me queda. Deus me valla!): O vello non solta un chavo.

mesmo.unha palabra a índicar negación: non. tanto. C 65) . ben. Barros. moi. EM 93) .XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATD Reises se viron que pasaronfame. unicameníe). talmente. alguén.os pronomes algo. máis. EM 89) -todos os adverbios de dúbida (talvez. tanto e tan mal nos quixemos (Rosalía^f/VlQS) 169 . nada. case.DS95) ¡Cantas cousas che dixera si non foras falador! (Crecente. o pronome átono tamén se coloca en posición preverbal: . xamais. Como vos quedou!): -¿Pra que me metiche aí drento? (Curros. velaf. seica). e fillos de probes que se viron reises (G. os demais identifícadores e cuantificadores levan pronome enclítico. ¡que nonfora deus!. ambos. PGC 290) ¡Nunca máis me mirou prá cara afilla do Capitán de Loboso! (Cunqueiro. mesmamente) e os presentativos de lugar (eis. calquera. pouco. soamente. de cantidade (moito. tampouco. menos). mesmo. ¡Nada se sabe! (Aquilino. ningún (Non cho dixó)'. ían. salvo en casos de énfase (Algúns dixéronmo): -¡Todas me viñeron tortas ósfuciños! (Cunqueiro. -Tanto e tanto nos odiamos. de identificacíón (tal. quizais. todos (Ambos o virori). velaquf)'. até). apenas. de inclusión (lamén. nada. bastante. o meu consello é que penses que o é. Conüños 206) d) cando antes do verbo vai algunha das seguintes palabras non seguida de pausa. tnais. Non me atrevo a chamar divino a Baco. demasiado.un exclamativo ou interrogativo (Que che dixo?. de limitación (só. nin. algo. simplemeníe.

rB3l2) -os adverbios de tempo xa. . Morfosintaxe Ben o sabía Mortiño e non tiña medo. ou. logo mo coníará -repuxo Alveiros-.5). tanto no galego antigo (I997b)como no galego moderno (1996). ¿seica lle vai mal. o inicio dun novo grupo fónico a seguir) exixen a énclise (Regularmente. (Risco. as mestnas aduanadas alarmistas (Blanco-Amor. os que a non admiten costuman provocar a próclise do pronome (Moito me parece). don Andrés. xa o sei. logo cho digo. EM 52) Sempre se andaba queixando Silva de que aquínon había as menciñas que alá (Cunqueiro. lévoche o café (logo = 'despois') / Logo che levo o café (logo = 'axiña'): ¿cantos pelos ten un can cando acaba de nacer? -¡Cando acaba de nacer!. 3. iraníe ver).4..2.PD/> 175) 3. Podemos distinguir os seguintes casos: 170 162 Especificamenie estudada por Alvarez Blanco. decoíe. EM 85) Decote se corrían. En construcións con infmitivo e xerundio Con infinitivos e xerundios o pronome átono presenta unha casuística especial.. con outros adverbios son posíbeis as dúas opcións segundo estiveren topicalizados ou focalizados (vid. Agora dígome antes de nada cómo pode vostede vivir. 87) -Déixese deso. por tanto. aínda (Sempre llo dixerá): Que alguén ha sorrir dos pasos que relato.D67) -Ai.? (Fole. Ballesteros. CPG I. nas prosimidades do 1" de maio.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA... 8. XL 287) O comportamento dos adverbios é moi complexo: os que admiten pausa (e.. por Deus. (Otero. canto á súa colocación163.1) e tamén de acordo co seu valor significativo: Logo.4. amiguiño (P.5. que posibilita interesantes combinacións estilísticas (vid.2.2. sempre. (Cunqueiro.

o clítico tamén se pode situar entre ambos (Heino de facer / Hei de facelo I Hei de ofacer)^. pero *Teño que üe dalo)" (Alvare^ Blaneo 1994b:25): considera esta autora que exisie un pronunciamenio normativu non conteslado a favor dc manter unidos os dous pronomes: "a gramálica descriliva ten que condenar *Teño que lle dalv pero non Téñolle c/ite dalo.XL295) -Tes que nos perdoar.5% das (Xrorrencias onda o auxiliado con haber de ó 93. pois ademais sempre se pode siiuar entre o nexo e o infinitivo. senón porseren praeticamenle as únicas que praclícan a próclise ó infinilivo. cabe a sepatación dos dous pronomes sempre que cada un se sitiie no lugar que lle corresponde onda un dos verbos.13% con haher que. daquil rapaz. Álvarez Blanco (1996:34): "Nas perífrases do lipo verbo + nexo + infinitivo amplíanse as posibilidades de posición do pronome. "dialeclalmente. poden darse varias construcións. Dentro desie grupo de perífrases obsérvanse diferencias de comportamento extrenias. aldeíña afastada [. XL 260) e había que os ter en Mende. os discursos había que os botar dende un penedo alombado (Blanco-Amor. Cando o infmitivo forma parte dunha perífrase verbal. pois dáse en dous tereios dos casos. que vun desde o 2. Preferiu comelo I Preferiuno comer. 163 Cfr.. e a gramálíca descrttiva debe facerse eco (téñolle que dalo. e facérono con frecuencia considcrable". XL 307) ¡nda botaba ben sangue. pode aclarar que o correclo no nive! culto estándar é manier unidos os dous prunomes". O proceso de desprazamenlo cara ó verbo construclor. 2. . 73311) De se producir unha concorrencia pronominal nun complexo verbal perifrástico. pois é producible dialectalmenle por galegofalanles. teño que o repeür. o ch'tico admite o posicionamento con cada un dos verbos igual que se formasen perffrase: Quero collelo I Quéroo coller I Non o quero coller. Se houber un elemento de relación entre o auxüiar e o infinitivo. e tiven que o lavar ben veces en augafría (Fole.XOSÉ RAMÓN FREKEKO MATO 1. das dúas posiciiíns posibles xunto ó infinitivo. o galego moderno prefirc claramenle a éncMse (só un de cada seis dos pronornes que acompañan o constnicior opta pola próclise). posición sentida hoxe como máis literaria: O que máis me pasmaba. cada unha coas súas posibilidades de colocación dos clíticos que funcionan como complemento do infinitivo: a) cando o infinitivo conforma cun verbo principal ou rexente un complexo verbal non perifrástico e desempeña nel a función de CD. que xa se iniciara na lingua antiga. a gramática prescritiva. era seu modo de falar (Blanco-Amor. o pronome pode acompañar o infinitivo en énclise ou ocupar o lugar que lle corresponder con relación ao verbo auxiliar: Heifacelo I Heinofacer I Non o heifacer.. Meu curmán é un home moi considerado (Blanco-Amor. 164 Porén. Se o infinitivo non forma perífrase verbal.] e a mais diso. As perífrases con nexo que distáncianse das demais non sópola frecuenciacon queoplanpor situa-lopronomeondaoauxiliaiJo. o normal é que os clíticos se xunten a formaren un conglomerado (Tes que didrllo I Tesllo que dicir I Tes que llo dicir)lM. en cambio. eslá moito máis adianiado.

pra non fomentardes a nugalla dos que entreteñen o íempo faguendo cousas inúteis! Non o choer meténdoo en arcazes onde non dá réditos! c) cando o infinitivo vai rexido por unha preposición. miniña. isto mesmo acontece de o infinitivo ser o núcleo do predicado da cláusula en que aparece: Non o degradar meténdoo en cadros i en estampas. Estou canso de te avisar I Estou canso de avisarte). sin máis. (Blanco-Amor. (P. (G. non introducido por ningún nexo. pra me alentar un pouco.. lamén Álvarez Blanco ( 1997b:23). para te ver. ou ü que é o mcsmo. Morfosinlaxe b) se o infinitivo. Barros. os. as se a preposición que introduce a cláusula (ou que actúa como nexo perifrástico) é a (Marchou correndo o rapaz a avisalos / *a os avisar. a.. hoxe mesmo.CPGI. . Ogandol 1980:272): "Se esiudamos oscasos deanleposiciónó infinitivo. moi frecuentemente co adverbio interpolado emre o pronome e o mñnilivo". Convén comérmolo canto antes. TB 262) Non se usa por norma proclítico o pronome o. que represeman un 73. Foi láslima non cho dicir). funciona como suxeito ou atributo do verbo principal. mais non pode provocar facultativamente a próclise (Convén non o beberes aínda.¿£99) Loxicamente. se ben que a primeira é a posición máis tradicional. o normal é que o pronome vaia enclítico ao infinitivo de a cláusula ser afirmativa (Todo éfalalo. a. CtV. É lásüma deixárelo). un 26.GRAMATiCA DA LINGUA GALEGA. Ballesteros.A¿<2 137) Si aíndafose un groliño de tinto. Con vérelo abonda I Con o veres abondá): Dixo que me dise palabra de o ir ver. os. "Na lingua antiga non operaban as regras que impiden ou limitan a próclise do pronome con certas preposieións en portugués e en galego modernos. que o tiña grande e cheo. 10) Chamei á parenta decíndolle que trouxera un canado pra lle alixeirar o ubre. (Fole. Anda a avisalos telefonicamente I * 165 Cfr. a máis converxente co portugués e tamén a máis marcada literariamente165: cando ha de ser domingo.1%)". nin a que obriga en portugués a aduptar esa posición ante o infinilivo conxugado. se a preposición for seguida do pronome átono de acusativo o. En predicados negalivos o pronome sempre se situaba proclílico. o clítico que funciona como o seu complemento pode ir antes ou despois del (Marchou sen me visitar I sen visitarme. vemos queesta é anorma seguidana mainria das construcións non perifráslicas (36 exempios.47%) e a excepción coa perífrase (6 casos. as non forma contracción con el por ir a introducir toda a cláusula e non o clítico (Morre por coñecelo I Morre por o coñecer.

Non vexo ocupación en que me empregar I en que empregarme. Alvarez etalii (1986:203).92) d) de o infmitivo ir introducido por unha conxunción ou por un pronome relativo e interrogativo-exclamativo. naturalmente. Ballesteros. Isto é mellor que te ires ao estranxeiró)m . (P. En portugués. pero prefire a énclise en proporeión inversa á portuguesa (o 85. Por úllimo. Na nosa opinión débese atribuír ó desexo de evitar que a e ó desaparezan ou resulten pouco distretas na cadea pola vía da contracción fonélica |. CostaCasas ei alii (1988:100) e Álvarez Blanco (1996). para preservar a identidade dos dous elementos perante a tendencia á contracción16í'. Vid. e en todos o pronome vai anieposto". alomenos na lingua culta eserita. á par de tradicional e literaria. Non íen onde os gardar I onde gardalos. son igualraente correclas ámbaias posicións (anies de se pousaren. A respecto do galego-pottugués naépocamedieval afirma Ogando ( 1 980:275) sobre este caso: "Coniamos só con 4 exemplos. o pronome átono pode ir proclítico ou enclftico ao infmitivo (Nonfai máis que nos molestar / que molestarnos . a norma xeral.XOSÉ RAMÓN FkuxeRO MATO a os avisar). a oulra posición considérase -entre as persoa* que usan consciente e reilexivamente a língua. o compurtamenio co infinitivo ranxugado tamén diferencia as dúas iinguas: en tantoque no galego moderno. O CI do verbo principal pode mesmo formar conglomerado pronominal co CD do verbo dependente (Axúdame a comelo = Axúdamo a comer}: axudareicho a beber si tras cartos pra pagar. para insialármonos).un trazo positivo que caracteriza un modelo lingüislico enxebre digno de ser imilado (.97% das ocorrencias [.. a anteposición do clítico ao infinitivo nestes casos. C7>GI. para nos instalarmos ou anies de pousárense. En galego o pronome pode adoplar libremente as dúas posicidns..Ogandoll 980:275-277) e Álvarez Blanco(1997b): parao galego contemporáneo vid. mais non se pode colocar co verbo en forma finita como acontece coas perífrases que levan a conxunción que como nexo de enlace (Hai que ofacer I Hai que facelo I Haino que facer). lodos a lle dii'u que calase o\i e ua nosos paiciños a nasfacer usfilloas. taménAlvarezí7íj/í'í (1986:202).]. Cfr. 3.). Non teño un amigo con quen me divertir I con quen divertirme).]. 168 En canto que Ogando (1980:275) afirma que no 'galego-portugués' medievaí cun infinilivo flexionado a "regra xeral é que o pronome vai sempre anieposlo". Álvare/ Blanco(1996:18).. "Mais podemos afinnar que a só rexeila rotundamcnle ser seguida dos pronomes ofs! e a(s)\ paracalquerafalaiileson posiblese.. moitu menos abundantes cós de prriclise". veñii. o pronome ^ilúase enire a maior pane das prepositíóns e o infinitivo non flexionado. cando posíbel.sar de que os datos conducen a considerar normal a énclise. Costa Casas ei alii (1988:101).. Álvarez Blanco ( I997b:14-15) considera para o 'galego antigo' que na alternancia enlre a anteposición e a posposición "non parece que fose delerniinanle que o infinítivo eslivese flexionado: os exemplos de ént-lise son. Cun (odo. AJvarez Blanco (1996:16). Conformádevos con lle falardes.ste respeclo entre galego e portugués: "As dúaü opeíóns medievais liveron diferenle fortuna na cimstitución dos esiándares modernos..s basicamenie 'galego' por ela manexado 29 exemplos de próclise fronle a un de éndise. debe ser a próclise pronominal. Ié9 Paraoperíodo medieval vid. 173 . 167 Cfr.con moi poucos casos de extepción [. é aínda hoxe frecuente na fala167. en portugués é obrigada a próclise (muilas ocasioes de nns maraviiharmos)" . Xa non sei como üo dicir I como dicirüo. de acordo coa tendencia xeral da lingua desde a época medieval e tamén en solución converxente co que acontece no portugués actual (Non marches sen nos avisares.... de o infinitivo ir flexionado.¡. e) en todos estes casos. pois rexislra no corpu.. Engádase que o(s} é 0 pronome máis reaeio a situarse en posición proclítica". Non temos máis que che contar I que coníarche. O mesmo ocorrc eo nexo ó \ . Construcións de xerundio1'1": nelas convén distinguirmos os casos en que o 166 Vid. para logo Irasladar á época actual a diferenza de comporlaraenlo a e. coma no antigo. e a pe.]. un deles é o segiindo lermo dunha comparación e noi ouiros 3 depende dun relativo.

.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o pronome prefire a posición enclítica ao xerundio. Combinación de varias construcións verbais: ao se xuntaren dúas ou máis construcións verbais. e que namentras estaba en Riotorto poñéndoüe no seu a clavícula a un. En calquera caso. mesmo existindo ou non perífrase. b) se o xerundio é o núcleo verbal da cláusula. Fuxiu ríndose I *Fuxiuse rindo). Álvarez ei alii (1986:203). 0CI. marchade I En acabándoas. (Cunqueiro. Alvarez Blanco (1996:27). marchade): -Ai.62) Mais de o xerundio ir precedido dunha negación ou da preposición en. o pronome átono pode ir antes ou despois (Non as habendo mellores. non cales. mais tamén é posíbel a súa colocación co verbo principal nalgún caso'™ (Foron ríndose todo o camiño / Fóronse rindo todo o camiño.. tras indicar que esta é "unha situación pouco frecuente".PGC255) Se o xerundio depende directamente dun verbo en forma finita e vai situado secuencialmente após el. Os nosos canteiros. mais sempre suxeitas ás regras xa determinadas anteriormente. as posibilidades de colocación dos clíticos aumentan. aínda que esie sexa nücleo dun predicado dependente dalgúns dos verbos de movememo tratados como auxiüares". collín estas / Non habéndoas mellores. perifrásticas e non perifrásticas. o pronome vai normalmente enclítico (Aínda sentíndose mal. o distanciamento dos dous verbos favorece sempre a colocación do clítico co xerundio: Díxose que Mel de Vincios tivo o don da ubicuidade. qu'en se me acabando o xenio. Chegou laiándose I ?Chegouse laiando. "Como ocom'a co ínfmitivo. deixándose levarpolo sentimento. si non calas. (Leiras.. o comportamento do pronome é o mesmo aímía que non formen perítrase. Morfosintaxe xerundio é verbo auxiliado dunha perífrase verbal daqueloutros en que é núcleo do predicado: a) nas perífrases verbais co verbo auxiliar en xerundio o pronome vai enclítico a este ou no lugar que lle corresponder co verbo auxiliar: Estouno observando I Estou observándoo\ Ninguén está mirándoas I Ninguén as está mirando. (Castelao. Xente 35) 4. non acudiu ao médico). ailrma que nas consIrucións non perifrástieas o pronome sc silúa "naturalmente enclílíco ó xerundío. á mesma hora estaba en Trabada escointándolle o ventre a outro. En as acabando. mais neste caso a posición preferida é a enclise ó xerundio". non podían maxinar un home no colo da nai. collín estas. a partir de que o pronome sempre se pode situar enclí174 170 Cfr. se o xerundio depende dun verbo tjue pode ser auxiliar.

a confluencia coa solución castelá e o afastamento da tradición lingüística galego-poríuguesa e da práctica dominante no portugués actual'72. son facilmente detectábeis e raras veces se trasladan hoxe aos textos escritos.Cfr. pois a converxencia na 171 Cfr. o portugués padrón móstrase máis próximo da lingua anligua.a pesar de que foi leniando eliminar dobres posibilidades que o sistema otrecía: en cambio. Álvarez Blanco (1996:32). Talvez neste sentido conviría abandonar por parte do profesorado de lingua galega. afirma: "Aínda que nestes casos a lingua medieval prefería claramenle a próclise. Certo é que o galego na maior parte das ocorrencias permite a dupla posibilidade. acrecentarnos pola nosa paite. pois os lextos da Idade Moderna mostran unha proporción semellanie á actual". arespectodaposidón docliticoen Fólgomede vos apañar Sánchez Rei (1999c:53): "Estaorde morfosintáclíca lan trddiuonal está asufrir un retrocesono uso no galego de hoxe. o infinitivo ou xerundio que provoca a súa presenza.XOSÉ RAMÓN FREDÍBRO MATO tico ao último verbo. vid.con loda a probabilidade. e así se rexistra tanto na lingua oral como na escrita. próclise e énclise. de acordo con intereses comunicativos concretos en cada caso. así como dos correctores e dos asesores lingüísticos. Mais.debido. sen case regras que a limiten ou orienten. Ora ben. Hai que saber facelo I Hai que sabelofacer I Hai que o saberfacer I Haino que saberfacer. aínda que tamén cunha marxe relativamente ampla de opcionaüdade de acordo coa estrutura da Ínformación presentada nun determinado enunciado. por gozaren dunha grande liberdade. ben convenendo en maioritarias posicións antes minoriiarias. O galego comezou moi cedo a evolucionar cara á posposición do pronome. A pesar de estas interferencias se produciren con relativa frecuencia en certos niveis da faia. evidentemente. ao se referir ás 'oracións de infmitivo integradas por medio dunha preposición'. a colocación dos clíticos en cláusulas de verbo fmíto está suxeita a unhas normas de natureza sintáctica polo xeral claras e indiscutidas. e a modo de conclusión. na lingua oral actual a posición máis frecuenie nos predicados afirmaiivos é a énclise. diferente é a cuestión da posición dos clíticos cos infinitivos e xerundios. E en Álvarez Blanco 11997b:23) lese: "Cando o infinitivo eo xeruntlio non forman parte dun complexn verbal. Álvarez Blanco (19%: 14). ben iniroducindo esia posibilidade en contextos nos que antes non exislía". á exisiencia de dúas allernalivas de se dispor o pronome das cales unha delas é coincídenw coa prcscrición rnorfosimáciica do español". un exceso de rixidez normativa que pode afogar algunhas das posibilidades expresivas da lingua non facilmente sometíbeis a regras gramaticais. o clítico pódese ir desprazando á esquerda "sempre que os sucesivos verbos que ocupan esa posición sexan auxiliares ou formen parte dos grupos que admiten onda si os pronomes complemento do infmitivo e xerundio"171: Vai vir verte mañá I Vai virte ver mañá I Vaite vir ver mañá. Só tes que querer aprendelo I Só tes que querelo aprender I Só tes que o querer aprender I Só o tes que querer aprender. o galego distanciouse porque vai evolucionando cara á éncüse. sempre cenas lendencias que se producen na evolución lingüíslica do gaiego na época moderna (tamén eon interferencia do castelán) e coniemporánea apuntancaraaoathegamenioálinguadominanie. máis unha vez. Mais. interferencia agravada neste caso pola súa opacidade. sen perdermos de vista a constante presión do caslelán como lingua que está a interferir profundamente tamén as estruturas sintácticas do galego no que di respecto á posición dos clíticos. a este feito non pode ser allea a interferencia exercida pola lingua dominante. isto é. Mais tamén é certo que a tendencia xeral cara á simplificación da opcionalidade arredor da énclise vén supor. Tamén máis unha vez. lamén Costa Casas ei alii (1988:100)172 Así. Por último. .

a orde en que as diferentes formas átonas concorren nunha mesma secuencia tamén está rexida por determinadas regras. . onde só se dan exemplos esporádicos. se la. porén.Dixéronas): en presenza de se unha frase nominal CD non se pode pronominalizar ao non ser posíbel o encontro *se o > *so (tampouco *te o > *to)\ Dábanse os parabéns ->• *Dábansos. a tendencia á pronominalización destes CD con DAT é moito máis forle na parte orienlal de Galicia ca na occidental. Alvarez Blanco (1994a:251) considera agramaticais estes usos de . que de se pronominalizar tería de o facer en dativo (Non se ve as rapazas ->.en consecuencia. Non se ve as nenas -» *non xe aa ve * non se íles ve". igual que Estímaselle moito fronte a "Esiimaseo moiio. formante léxico do verbo ou signo de indeterminación do axente. Secuencias de clíücos Nunha mesma cláusula poden concorrer varios pronomes átonos tanto en po sición enclítica como proclítica a respecto do verbo. Tales regras son. estudadas por Álvarez Blanco. 3. os. solución máis ben de carácter dialectal'74. quen destaca a "abundancia de secuencias de clíticos" e a "abundancia de clíticos en secuencia" en galego173. Temos de o agardar. e acrccenta: "Na segunda persoa. se los. como por nos manter máis próximos do portugués e por supor máis unha pequena barreira fronte á perigosa deriva cara á confluencia tamén sintáctica co castelán.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. u diferencia do que ocorre en español (se le.Non se lles ve). Non hai que lle facer. a quen seguimos neste apartado. i /r. Ao noso modo de ver.ve + (c. Non üefacendo dano. se las). Non saben como se situaren. en troques. as seguintes: 1. Véxote ben / Vésele beti).2. sexa este masculino ou t'eminino.*non se os ve -*. podes apretar. as (Dixéronse as verdades ->. resumidamente. tamén Alvarcz er alii (1986:204-205). 174 Si nos semella posíbel se signo de indeterminación do axente na consirución activa seguido de le CD (Etfímanle moito I Eslímaseie mviw. Se precede obrigatoriamente pronomes dativos de terceira persoa (Díxoseüe a verdade) e non aparece nunca se + pronome acusativo o.*Dixéronsas . á parte desa posición adoptada segundo as normas vistas no apartado anterior. o modelo de lingua cultaque seestáaconformardebe. De se ser signo de indeterminación do axente é compatíbel cunha frase nominal en función de CD.esieé o proceder xeral. tanto pola súa autoctonía e valor tradicional prestixiado por vía literaria. se faise seguir do DAT. a. tal incompatibilidade entre se e as formas de acusativo de terceira persoa mantense caso de concorreren contiguas nun complexo verbal: Van agasaüalo ->• 173 Cfr.non se lles ve. Alvarez Blanco (1994a:247). Faino de o creres conveniente. dando por válido Lsjímaseche maitn e nnn Estimasete moiw. mais tal posición privilexiada é exclusiva de se e non afecta os outros clíticos reflexivos (Marchéicheme ben contento}. vid.privilexiara posición do clítico entre o nexo e a forma infinita do verbo (Veño para te ver. En os escoitandotfuxiu).3. Morfosintaxe énclise non pode ser en abstracto atribuída á lingua española por estar tamén presente no galego desde antigo. Na [erceira persoa. Advírtase que en galego. Se ocupa o primeiro lugar dentro dunha cadea de pronomes átonos. singular ou plural: Non se ve os nenos -*. sexa pro nome reflexivo en función de CD (ou CI).4.

Non son vistas.A4(2148) 175 Aínda que Álvarez Blanco (1994a:251) tampouco considera gramatital a construción Váiseie homenaxeur e dá por válida Váiseche hnmenaxear. porén. ou tes que levar o tallo ou deixar o pantalón. Vai ser agasallado.. pola noite fóra da casa?. que non me podo ceibar dil? . en A esmorga. Blanco-Amor. Francisco de la Iglesia. os exemplos de inversión de se son moito máis írecuentes na lingua oral ca na língua eserita. p.¡Que che se apega! ¡Que che se ha de apegar¡ ¿Non serás ü que o buscas? (Blanco-Amor. Leiras. TBU5) Porén. continúa: "Nalgúns casos poden'a eiitenderse que os eseruores mencíonados a usan para dar un ton coloquiul. fronte á opinión xeral dos gramáticos.. independentemente da función que tiver cada un dos clíticos. aclualmente. ex. *nos se). no modelo xeral de língua culta só se debe admitir como válida a secuencia se che"1: ¿Coidas que con vir á reitoral todas as tardes xa se che vai meter o laíín no cabazo? (Castelao. Ao millor foi que aínda non che se diu a ocasión. Pintos.XOSÉ RAMÓN FREIXEJRO MATO Vano agasallar I Vaise agasallalo ->• Váiselle agasallar (dialectal)175. . Coidíimos. 190) . que che se malvan (Leiras. mais noutros non cabe esta explicación (p. Risco. 176 Alvarez Blanco(l994a:254).Non.Trascilaraiiloresque fixeron uso desla orde (Femández Neira. Rosalía. 177 Cfr. Vaise agasallar.PGC277) . pois algo tivo que ser. Álvarez e¡ alii (1986:204): "Non é raro atopar exemplos en que se aparece a carón do verbo.XL308) -¿E que che se perde a ti.¿E non ves que se me apega. trazo dialectal e ao mesmo tempo vulgarismo propiciado por interferencia do castelán que achou certo eco na lingua literaria176: Dálles unha carda ófillos. AE 27) -Naturalmente que non. ex. lacazán. (Fole. Gaticia. Mais a lingua dispón doutros recursos sen ter que acudir a unha construción tamén sospeitosa de ser produto da interferencia do españoí: Non se ven. é posíbel no centro-sur de Lugo e Ourense a secuencia che se (nunca *me se. igual que en Esiimasete rru/ito I Estímaseche moiiti.equizais uns e outros alimenlados polo feitode que en español. Alribuímolo ós prexuícios dos eseritores. aposposición do reflexivoconslitúe mequivocamenie un vu]garismo". porén novamenlc. (Blanco-Amor. niais esta orde tlebe eviiarse en beneficio da anierior: dirase ¡Mira que se che apaga! e non ¡Mira que che se apagar. Villar Ponte. máis ben. (G. E se non se che despega. do caráeier vulgar de che xe: "Na reaüdade lingüística do país. Pimos ou De la Iglesia). OC I..). dubida. Como excepción á primeira posición de se na secuencia. Barros. que esta relativa abundantna de exemplos liierarios anleriores ó paxreso normativizador proba quc fóra do ámbito dos 'gramálieos' o sentimento de vulgarisrno nun estaba moi arraigado ou non era xeral". a nosa percepción como falanles fainos sentir como máis correcta a primeira fronle á segunda. de paisanaxe (Blanra Amor.efectivamente. similares ósdosgramáticos. Cunqueiro).

(Cabanillas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. repoliño repolado.F7V 150) Quen te me dera na ucha coa chave na faltriqueira (Cabanillas. Non che mas deixou). quen che me dera repolo na miña horta prantado.AC 104) Quen che me dera repolo. dúas formas de segunda persoa nunha mesma secuencia. Son posíbeis. primeiro a forma singular e depois a plural (Collínchevos moita carraxe polo que pasou. (Rosalía. aínda que de os dous estaren en plural a combinación é Hbre (Ofrecémosvosnos sinceramente I Ofrecémonosvos sinceramente). As formas non reflexivas de terceira persoa ocupan a última posición (Deixéichello. Non íen a paixón da propiedá. Non me vos doe nada).AC107) ¿por que de ser pequena te me avergonzas ti? (Díaz. pois os pronomes de plural tenden a iren ao final (Véxomevos ben\ Véxochemevos bastante mal. e Dios dóuteme por toda unha eternidad. Morfosintaxe 2. (Otero. Non che vos tiven moitos problemas (nunca *vos ché]\ non son posíbeis dúas formas de primeira persoa na mesma secuencia. Unha. ou por veces as dúas formas clíticas de segunda persoa. Eses hánchevos ser contos): O mariñeiro échevos millor qu'o labrego. aínda que non frecuentes. AL 47) 4. Os clíticos de segunda persoa anteceden sempre os da primeira persoa (Véxocheme bastante ben\ Non che nos sentimos nada ben)\ pedinte a Dios. posporase ao de primeira. 3. coa secuencia me lle caben as dúas posibilidades (Dóemelle a cabeza I Dóelleme a cabeza). sendo esta última a 178 . Nimbos 29) Mais se o clítico de segunda persoa estiver en plural. costuma ser un dativo de solidariedade (Eu non che lle dixen nada. Víunola.

xa me lle vou volvendo Farruco. aínda que se agardaría unha posición privilexiada (Non che me vos dixo nada\ Déullenos moitas cousas'. Conüños 171) Eu cheguéimelle á beira. e se desalan?. (Blanco-Amor. mais lle costuma preceder sempre vos (Dóellevos moito a cabeza}. Sempre volo dixen.PGC235) En contra do que ocorre con me lle I lle me.Barros. Álvare^ Blanco (1997a:46-51). ¿sabe? (G. Contiños 170) -Pois vóulleme a espricar. vos lle I lle vos.. AE 31) e eu. e xa usté verá (G..X¿ 306) 5.AAQ 137) -A min un non me chega a un dente. 6. PGC 235) -¡Deus lle me libre! Téñolle íodo o respeto que vostede merez. e mirándoo así de certa maneira. 179 . como i. Barros. mesmo que sexan de solidariedade. de Farruquiño. alén diso. aíntia que formalmente sexa pronome de terceira. motivo por que vai en posición privilexiada e. Os pronomes de plural tenden a se desprazaren cara ao fmal. aínda que con estas e outras secuencias moi pouco frecuentes semella non haber orde fixa.XOSÉ RAMÓN FRHXÍÜRO MATO máis habitual. pois lle como dativo de solidariedade tende a ir ao principio (Fóilleme moi ben\ Non lle me digas nada)m: -Non tne lle prestan tampouco (Leiras. Nunca llelo preguntei): 178 O daiivo de solidariedade (en unha fimción ¡nformaliva. As formas de acusativo de terceira persoa non reflexivas son compatíbeis coas de dativo e colócanse sempre en última posición (Non llas deu\ Xa che mo parecía. (Blanco-Amor. A secuencia nos lle alterna con lle nos (Parecéullenos ben I Parecéunoslle ben).. díxenlle (G. scndo posíbeis nos lle I lle nos.. Xa non me vos doe a cabeza): -¿E si ós torrezmos o coiro se lles quita.il dalivo de solidariedade lle é unha segunda persoa (tralamento de cortesfa). Para a posición do dativo de solidariedade na secuencia de clíttcos vid. con me o pronome lles ocupa sempre a última posición (Non me lles digas iso). (Leiras. Aínda non lle tne arrimo e zas. nos lles I lles nos e vos lles I lles vos (Ofrecéstesvoslles I Ofrecéstesllesvos). E a min xa me lle pasou outra. Barros.

A interpolación pode. 180 .]. a interpolación en contextos de próclise. gobernarme sin que m'axude unha ialma. Morfosintaxe ¿Cantas veces quer que llo diga? (Dieste. De todas as formas. secuencias do tipo de Xa cho eu dixen ou Nunca o eu üña visto antes.4. aínda hoxe non son infrecuentes. ou o que é o mesmo. a súa marca de autoctonía fronte á lingua dominante. que tamén continúan a ser na actualidade os máis utilizados.AFV36) 7. Poroutra parte. sempre dentro dunha moi baixa produtividade do fenómeno no seu conxunto. ya hemos visto que el giro es típico dei gallego-portugués [.. achegando tamén a hipóiese de Chenery de o fenómeno ler a súa orixe nooeste peninsularede ser levadoaCaslela polo rei Afonso X.. do sistema lingüístico galego-portugués180. que fundamentalmente aquí seguiremos de forma moi reMimida. (Leiras. lamén é de interese Sánchez Rei (1999a).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. No período medieval os casos máis frecuentes de interpolación eran os do adverbio non ou dun pronome tónico suxeito. PGC 243) 3. A interpolación. sobre todo en persoas de maior idade. 180 Cfr. donde la tendencia enclíiica general permite. Y a u n más: se sabe que la interpolación de im elemenlo tónico entre el clítico anlepuesto y el verbo también tiene un arraigo considerable en gallego-portugués. Este fenómeno de natureza morfosintáctica constitúe máis un trazo característico. Riiho (1994:244). que veremos a seguir. facéndose eco máis adianle da opinión de Meyer-Lübke acerca de a interpolación ser comiin a lodas as linguas e dialectos romances nas súas etapas prelilerarias e de seren o galego-ponugué. si m'a sorte se camba.].2.. ima fntima unión del clítico con un elememo tónico precedenie aun cuando ésle noes un verbo". hei de saber. En cuanto a la disiribuctón diatópica del fenómeno.. entre o clítico situado en posición preverbal e o verbo17''. moi presente na lingua medieval en todo o tipo de textos escritos e modemamente en continuo proceso de regresión tanto en portugués como en galego. A interpolación O pronome átono proclítico vai por norma xeral inmediatamente antes do verbo. pois. das cales unha polo menos ten de ser tónica. se ben que neste talvez fose privilexiado o seu uso literario por parte de certos autores dado o seu carácter diferencialista. e.4. pois. ser defínida como a intercalación de palabras.hipólese non tolalmenie negada por Sánchez Lancis.s e o casielán os idiomas en que mellor se conservou nos seus estadios pretéritos. Sánchez Rei (1999t:65) l'ai notarque esias estmturacións "se poden aiopar foimalmcnte xa no proprio lalfn". 179 Sobre a inlerpolación en galego dispomos hoxe dun estudo moito completo en Sánchez Rei (1999c). pode alterar a orde normal da secuencia de clíticos (Nunca lles outra igual che viri): pois. mais é posíbel interpolar cenos elementos entre el e o verbo. "En las lenguas antiguas de la Península Ibérica no es raro que se produzca una interpolación de un elemenlo tónico entre el clítico y c¡ verbo que le sigue [. aínda que non exclusivo. indo ben.. incluso hoy. vou ben soio. tanto na oralidade como na lingua escrita. Só se produce. sen violentar as regras xerais de colocación vistas con anterioridade. que de todas as formas reclama a orixe aulóctona do fenómeno para o casielán e esplica a súa decadencia temperá nesta lingua por se reafirmar na orde clítico-verbo (Sánchez Rei I999c:89-90)..

quen lle atribúe á interpolación cualificativos como frecuente ou moi frecuente. o normal é que a súa presenza perviva non só no galego moderno senón tamén no portugués.s xeografías aniericanas. Conlodo. tanto na poesía como na prosa. alén desia diferenza de orde maLTodialópica. Se tal uso líterario da interpolación foi abondoso na literatura medieval. Sánchez Rei (1999c:81). Mais que a interpolación estivo viva en Portugal nos ültimos séculos. cualificándoa como un trazo positivo de estilo. escriiores brasileims empregaron nas ^úas respeciivas composicións estas eslmturas morfosinláciicas. e xa no século XX Santiago y Gómez resalta a frecuencia do seu uso.XOSÉ RAMÓN FkexuRo MATO Na nosa tradición gramatical a interpolación non pasou en xeral desapercibida para os investigadores do idioma. Sánchez Rei (I999c:85): "Pinalinente. Corao trazo fundamentalmente literario é destacado por Carballo Calero. Por outro lado. 182 Cfr. aínda con relativa presenza na fala mais a recuar no medio urbano. Carballo Calero (1979:297) e Álvarez etalii (1986:205-206): para unha visión máis delallada deste lema vid. Lugn's Freire (1931:87-88). pois a interpolación é entendida naquel terriiorio eomo unha modalidade de orde sinláciica máis tfpica da variedasle falada na Península Ebériea do que a que se usa na. Sanliago y Gómez (1918:255-256). principalmente naquelas obras de maior proxección. nos textos decimonónicos achamos así mesmo exemplos numerosos: e que nunca a chorar ouzan e desperte sempre a rir. ISl . Así. demóstrannolo as cantigas populares de alén Miño. e se tamén se documenta nos textos do galego medio (cantares e proverbios tradicionais recompilados polo P. ou enxebreza. tanto na Galiza como en Portugal a interpolación é polo xeral asociada nos tempos modernos á lingua literaria. ao ser a interpolación un trazo moi característico da lingua medieval galego-portuguesa. así como Sánche/.4GG 165) 181 Vid. Saco Arce (1868:162-163). Sobreira. en que xa é poucn frecuenie. en moitos casos tirada da literatura popular. coplas de Sarmíento etc. Mais até a Gramática Galega de 1986 non se fará a descrición de usos deste fenómeno181. Especial relevancia lle concede á interpolación na súa gramática Lugrís Freire. moi común ou propia e tamén caracten'stica do galego. as gramáticas galegas e as portuguesas salientan o uso maioritario do adverbio non na interpolación. se ben é de subliñar que as gramáticas galegas lle teñen prestado unha maior atención ao fenómeno se callar polas especiais circunstancias lingüísticas que aquí se producían. Rei (1999c:13ó-l37) paraas rcferencias puniuais (e moi imeresames) de Pérez Ballesleros (CPG) á interpolación. así como a súa presenza na lingua escrita. aínda que en base a afirmacións contidas no cancioneiro popular de fins do século anterior de Pérez Ballesteros. Ora ben. embora na praxe oral hoxe carezan de apoio". máis do que no Brasil 182 . do século que acaba de finalizar. (Pintos. para quen constitúe un trazo de autenticidade lingüística.). que achega un exemplario tirado da lingua medieval. En xeral. mesmo ensaística. que levaban os investigadores a se fixaren máis en aspectos diferenciadores fronte ao castelán. no XIX Saco Arce fai referencia a ela con toda a naturalidade e con abundante exemplificación. no porlugués üo Brasil n uso destas secuencias resulla ser moiio menoscomún do que no europeu.

(Cunqueiro. cfr.]. que debe ser considerada como un trazo persoal de estiio. CG 95) -Non poido! Non me non deixa Colónl (Cunqueiro.. 200) O uso deste recurso está igualmente presente na lingua literaria dos escritores galegos do século XX xa clásicos: / outra vez de la vestida. Para Alvarez Blanco (1982:265) este uso é incorreeto: "En cambio. que achega numerasos exemplos: "A interpolación é un recurso tradicional e enriquecedor do idioma que Curros manexa extraordinariameme ben". Se non pode eniendere unha Europa. Está durmidiña na mesa (Otero.321) Inda se non coñecía letra. xa sinalados por Sánche^.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.OC 1. com'as brañegas. López Varela (1998:256). Rei (I999b:97). CPG 160) funo a ver e non tiña nada. 185 Sobre a rendibüidade desia fórmula con repetición de non en Cunqueiro. Uo nvn direi?. Trátase sin dúbida dunha mala aprendi^axe por parte de Cunqueiro". e ..g/>81) veu un galán e engañoume. en que o recurso da interpolación está mal usado. cando os disformes pés do MaroutaHo calcaban nafriaxe das lousas da calzada (Otero. etc. Ballesteros. mali'ó pai que m'afüla non daba. Sánchez Rei (I999c: 191-193). son moi numerasos os exemplos. cando ch'a túa nai veñal (Rosalía. CG 106) pero anque fai que fagamos pra que se lle non coñeza -Pois sube abranguelas se che gusto dan. cando veña íúa nai! ¡Ai.. ¡nuncha ch'outras penas teña! (R Ballesteros.AMriS)1" (Pondal. porque o que fai o autor é repeii-lo adverbio non anies e despois do protiome [. (Curros. como Me non abandonandes. 1X2 . t'eu vexo (Noriega. vid.X<?/i/é' lll) 185 183 Sobre o uso destc recurso por parte de Curros Enríque/. OM 13) Aínda se non deitou a dona. (P. Morfosintaxe ¡Ai. CPG III.i súa posibel agramaticalidade. 184 O empeño de ütero Pedrayo por tirar o máximo rendemenlo eslilístico desle recurso tradicional lévao a incorrer en frecuenles casos de agramalÍL-alidade. lan chamaiivo!> na lingua de Cunqueiro. D 22)184 Non me non canso de decir que as millores sempre as xanto en Caldas de Reis.

semella ser reflexo dunha menor produlividade en conxunlo. dada a súa importante cantidade. sempre eollendo como referencia. que desde hai séculos vén condicionando certas escollas. igualmente. Sánchez Rei (1999c:209). inexistenie ou escaso" (p. 194). exiraíndo del a conclusión de que aínda len minguado máis o seu emprego a leor dos lexlos literarios con que iraballamos". 187 Cfr. do galego.Z)571) agora vou eu sabendo donde m'o zapato pica. que diferencia tres estadins eronolóxicos a respecto do uso literario da inlerpolación: "o primeiro. Sánchez Rei (1999c:210): "Nesta área é onde podemos documentar tanto unha maior variedade de elementtw a concorreren entre o pronome átono e o verbo como lamén un nívcl de conslalación maior se coraparadn con outrus. polo carácter opcional que sempre tivo a interpolación e. o segundo. Mais está claro que na actualidade o uso da interpolación diminuíu considerabelmente. feito que se pode explicar pola consagración da énclise como posición non marcada. As palabras interpoladas que resultan hoxe máis produtivas continúan a ser. se ben que a súa frecuencia de uso sernella ser máis habitual na zona sur da área occidental. Sánchez Rei (1999t:194-198). zonas de Galiza". FÍnalmente. con frecuencia. como na época medieval. frecuentemente representado por un pronome persoal tónico (Se che alguén dixer iso non o creas.XosÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO Para alén de esporadicamente se rexistrar tamén o fenómeno nalgúns dos autores aínda vivos (Neira Vilas e Méndez Fem'n. e segundo. 160) 186 Cfr. tamén Insiituto da Lingua Galega (1995:218-219) e Sánchez Rei (1999c:2Í5-216). de acordo coa proposta de tipoloxización actual realizada por Sánchez Rei!í!8. v. 381) -Xa U 'eu tirei da lavita (Curros. Alvarez et alii (1986:205-206). é claro. tamén sintácticas. pois calquer iratado gramalical de calquer idioma está ateigado de fenómenos que só son produtivos nos níveis máis formalmente coidados ou máis lüerarios. Nunca se un pode fiar de certa xente}: Agora deseo saber en que a eu ieño ofendido (Fandiño. incluso a pesar do auxe con que se documenta nalgunhas obras dcses anos. na lingua literaria da segunda metade do século XX ISÍT . que se corresponde cos séculos do Medievo. por tal estruturación se non producir modernamente na lingua castelá. Ballesteros. por exemplo) e a pesar de ser cada vez menos frecuente. 188 Cfr. as sucesivas documemacións do fenómeno que fomos proporcionando ao longo das presentes páxinas da diacronfa do galego. o derradeiro período vai desde o 36 até os nosos días. CPG I. Vid. o feiio de que as diferenies modalidades do recurso non tefien de se corresponder obrigatoriamenle coa expresión coloquíal ou popular. Un suxeito. enmarcado enlre D fin da eiapa medieval e os primeiros anos da presente ceniuria. ien de ser sinónimo dunha boa rcndibilidade do recurso naquela altura. o idioma antigo.. após a guerra civil. apresenta como trazo definilorio unha abondosa documentación que. (P. AC. o adverbio non e o pronome suxeito. hoxe aínda é posíbel acharmos os seguintes elementos a se interporen entre o pronome átono proclítico' e o verbo: 1. que afírma: "Para este obxeclivo tivemos en conla. a interpolación prodúcese asistematicamente en todo o dominio lingüístico galego. primeiro. por último. Vid. . cuxo correlaio na práclica oral desenfadada é. nun territorio que vai desde a ría de Vigo até a Limia Baixa1*7.

Un suplemento (Xa te de min acordarás.OC 1.OC 1. 56) estimaba de saber si me ti queres tamén. Un complemento directo (Se me iso regalares sempre che ficarei agradecido. con este piñeiriño t'eu comparo. Xavier caro. Que te así vexas sempre!). Se lle ben quería. (P. (P. (Noriega. Ballesteros.404) 2. CPG I.387} A interpolación do adverbio de negación pode facerse entre dous clíticos: pero ti tes unha madre que te non me deixa ver. 30) 4. Ballesteros. Lévao para lle a íeu paifaceres un agasallo): moito gusTo m'a min dan as penas dos pelo roxo.6) 189 jNume dos harmoniosos!. Ballesteros. Morfosiiitaxe Eu caseime e suxeiteime. Cando lles a noticia levaron puxéronse moi contentes).199) Para que a paisanaxe me non gabe (Noriega. Un complemento circunstancial (O que se alí escoitoufoi moi duro. OC 1. o caso máis frecuente é a interpolación da negación non: Quezais alguén me non crea (Noriega. 3. (P. non o debía tratar así. 15) 184 5. CPGII. . 189 É de resaltarmos que na úllima parte do século XIX o recompilador deste cantar deixaba constancia en noca de que eni unha "transpoMfión fretuente en gallego". Coido que te dos libros esqueciches)'. Ballesteros. CPGIII. Un complemento indirecto (De me a minfaceres tal cousa nunca cho perdoaría.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. nunca me eu suxeitara {P. CPG I.

convertido a través do tempo nun trazo de estilo propio da lingua literaria e aínda vivo. Quen vos os cartos de noite rouboufoi aquel. poden considerarse usos e valores expresivos dos pronomes a presenza das formas tónicas en función de su- 185 . 8. por ser a interpolación un recurso lingüístico de natureza morfosintáctica moi característíco do sistema lingüístico galego-portugués. aínda que moito menos frecuente. O segundo constitumte dun complexo verbal. Un complemento predicativo ou atributo (Para se culto considerar non sabe tanto.2.XOSÉ RAMÓN FRUXBRO MAID respóndenme sorrindo por se de min burlar (Rosalía. o relativo ás funcións. sobre todo. Aquel que te intelixente achar será persoa de bo xufzo): Ai. semella ser merecente dunha revitalización do uso desde o ámbito culto da Hngua.AC165) 7. Nitnca a tnáis do que a ü quererá). Usos e valores expresivos E difícil separarmos os aspectos morfolóxicos e sintácticos dos pronomes persoais dos purameníe expresivos.5. e á colocación entra de pleno no ámbito da expresividade. Así pois. por exemplo.CG73) 6. anduriña da outra banda (Cabanillas. Así. cara á desnaturalización sintáctica do galego e cara ao paseniño achegamento ao castelán. perifrástico ou non (Sempre a ver queres. tamén é posíbel. Quen nos afalar está é o director. quen che anduriña fora. a pesar de minoritario. pois tanto o que fai referencia a algunhas cuestións formais como. pequeno mais non insignificante. a interpolación de dous ou máis dos elementos antes citados. algunhas das cales non son sintácticas senón pragmáticas. 3. para desa forma preservarmos máis un trazo lingüístico de noso que hoxe está en perigo de desaparición e cuxa perda viría a supor un empobrecemento das posibilidades expresivas da sintaxe e máis un paso. Os cartos que lle dado levo chegaríanüe para comprar unha casa). As historias que che contando vén son todas mentira. Finalmente. ou mesmo cláusulas enteiras (Estarei ben alíonde le a ti non vexa. na actualidade.

irémo-los dous cantando (P. Um indivíduo muiio cheio de si empregará t-om mais frequéncia o pranome eu. as funcións de índice funcional de suxeito do acusativo. egocentrismo. cualifica el como un pronome fórico: nislo galego e casielán conlraslan co francés. de solidariedade e de interese. redundante en xeral por estaren implícitos nas desinencias verbais. que.iras lles atribufra functón enfática a eu e ti (e a morfemáiica ás desinencias verbais de primeira e segunda persoa). nos montes esperas. en especial eu e üm. cando o verbo non esiá expreso. aínda que as desinenuas verbais son en xeral suficiememente claras. nado nos montes. así mesmo Lapa (1979:151-152): "E logo senlimosque oemprego do pronome chama mais vivamenle a aten^áo para a respectiva pessoa. ti colle o lamboril presto (Pintos. É um processo enfálico. eic. il leñen función morfetnática. Morfosintaxe xeito e outros tipos de pleonasmo pronominal. cumpre en moitos casos unha clara función expresiva ao pretender realzar o axente. Cfr. o dativo posesivo. !90 Cfr. iu. Anton']o. Deixaremos de lado as cuestións xa vistas para centrármonos naqueles aspectos aínda non tratados e que teñen a ver cos usos e valores estilísticos. (M. de énfase. alén de reafirmaren unha identidade: Agora tomo eu a gaita. na lingua falada lendíase a xeraliza-lo seu uso polo desexo dunha maior expresividade. teu térmeno ver.ondejí1. 191 Vid. son. No caso de eu ou de nós o seu aparecemento convértese en ocasións nun medio de autoafirmación ou de reafirmación da propia personalidade: EU SON! O meu nome acenderá unha estrela nova en cada constelación.'i (diferencíar dúas persoas gramaticais.5\) Ti. xustifkándose a súa aparición ben por motivos gramaticai. elc.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 186 . CPGl.Poesfas 112) Neste iníre hestórico nós declarámonos separatistas da Hespaña (Castelao. o pronome suxeiio está presentc. O emprego dos pronomes persoais en función de suxeito. isto é. Este uso eMá xa no lalín onde se ben na lingua literaria o pronome suxeito non se expresaba máis ca por molivos eslilisticos. distinguir un suxeito masculino tioulro feminino.S£G405) E frecuente que se utilicen tamén as formas tónicas en función de suxeito para remarcaren expresivamente unha oposición. "cumplen el mismo oficio que las desinencias verbales". pronomes enfáticos. tal como xa acontecía tanto no latín como no galego antigo190. a interpolación etc. cantarei eu. Desse facto se tlerivaram alé os lermos egoismo. De a¡ a súa propagación ás linguas romanees".". pois. Ballesteros. decote cantando.) ben por moiivos estilfsticos (desexo de salienta-la persoa axenie mesrno poñéndoa por riba da acción expresada polo verbo). Ares Vázquez (1991:54) a propósiio do uso do pronome persoal suxeito na prosa galega medieval: "Así pois. Veiga Arias (1966:4921.AGG 11) Canta ti.

principalmente na primeira e segunda persoa do singular.F. Como suxeito o pronome pode ser tema ou rema. SEG 39) Se ben que ao falarmos da colocación dos pronomes polo xeral estamos sempre a pensar nos átonos.. nado entr'os homes. e morte non acho. de forma que a escolla do lugar a ocuparen na cláusula vai depender das necesidades ou intereses expresivos (Fixemos todo este traballo por ti I Fixemos por ti todo este traballo I Por üfixemos todo este traballo). pois son estes os que están sometidos a determinadas regras cuxo cumprimento vén exixido pola gramaticalidade. ¡Ela venceu. do punto de vista estilístico-expresivo presenta tamén grande interese a posición dos tónicos por gozaren dunha grande liberdade a este respecto./V179) -¿E que dis logo.. ¿Cantas ou non cantas? Ti verás..Xosf. (Cunqueiro. RAMÓN R<EDÍEIRO MATO eu. mesmo a súa posición pode afectar a estrutura da cláusula (Fixémolo por ü I Por ti ofixemos. si quero morrer.5. (Curros.AMT94) Vós sodes dos cíngaros Nós somos dos celtas. O traballo fixémolo nós I O traballo nós ofixemos I Nósfixemos o traballo). dormento entr'as feras.foi un home. venceu ela! (Rosalía... (Castelao.1). ou estar focalizado ao inicio da cláusula ou en posición fínal (vid.SS248) Eles representan a hestoria. mangante?. Valor puramente enfático costuma ter tamén a utilización pleonástica da forma oblicua dos pronomes persoais tónicos en función de CI ou de CD.. dependendo da colocación.. pois a presenza obrigada da forma clítica converte a súa en simple expresividade ao non acrecentar nada ao contido do enunciado: A min o que me vai é o trato e as verrugas. EM 100) 187 .. nós a tradición. nós somos gallegos.4. (Pondal. 8. o que ofrece diversas posibilidades expresivas de acordo coa estrutura informativa escollida: -Un xa caíu....

pois. ¿enténdesme ben iso? Un caso especial de expresividade é o uso enfático da forma tónica como complemento dun adxectivo que na realidade é o seu modificador (Onde irei. (Blanco-Amor.. os difuntos.. nós. (Risco..f/99) A utilización pleonástica da forma tónica permite tamén a especificación da referencia pronominal mediante unha aposición explicativa: A nós. imos facer unha dedaración ben meditada.¿£117) -¡Faiche a ti boafalíiña! (Blanco-Amor. -Bueno. i eu piquei.^ 129) Tal uso enfático da forma tónica do pronome fica posto en relevo con clareza no seguinte exemplo: E. sobreíodo fai falla terme a min -¡a minl. Morfosinlaxe A min batíame tanto o corazón na caixa do peito que me somellaba que se tería que ouvir dende afora.unha lei moi grande.. (Castelao. sobretodo -escoiía-. coma itn parvo. pobre de min?)\ pois dinche canío dar puden..stas'. PDP 175) Pois ben.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (CelsoEmilio. inlerésanos moi pouco a espricación das cousas.. (Blanco-Amor. Vamos..CG21) fixeron correr a bola da mina. avariciosa de ti. os galegos 'nacionali.XL307) 188 . probe de min. (Rosalía. SEG 334) Outras veces o uso destes pronomes como suxeito ten unha función puramente expresiva en frases feitas de grande rendibilidade na fala común: -Tidirás. que podería ser que nunca liveras estado cunha tnuller... digo eu..

OCT. (Fole. Safurio.XosÉ RAMÓN FRHXHRO MATO Mira ti. O plural de modestia: os escritores e oradores adoitan empregar nós por eu para evitaren o ton impositivo ou moi persoal das súas opinións.347) ¿E ti. a pesar da liberdade de que en xeral goza o pronome tónico. por un lado.AM744) Un aspecto relevante é a utilización das formas pronominais de familiaridade ou de cortesía no tratamento.? (Castelao. que quer chegar polo aíallo. para alén de incidiren sobre o contexto comunicativo transmitindo..370) Aínda que a colocación habitual do pronome suxeito pode ser a propia desta función. calal (Curros. casariaste con Lela? (Castelao. nalgúns destes casos. pois..son de conformidade con don Andrés. E tamén eu.. bailarín: xa vai de dúas veces que dis a mesma cousa (Castelao. antes do verbo. vaites con Don Saturio. a norma de uso fixa a anteposición (77 dirás) ou a posposición.. respectivamente. tamén poden implicar aproximación afectiva ou mesmo certa condición social negativa.. TB 303) Tamén o pronome tónico suxeito ten grande expresividade en cláusulas interrrogativas de carácter atributivo co verbo elíptico en que o atributo o pode suceder ou preceder. segundo o elemento que se quixer focalizar (Eu imbécil? I Imbécil eu?.! ¿I entón. OC1. Eles traballadores? I Traballadores eies?): ¿Monxa ti? -¡Martiño. vostede xa non atopa maneira de namorar polas boas. na procura de compartillaren cos lectores ou ouvintes as ideas que expoñen. e distanciamento ou afectación social por outro: ¿Vaites. Non hai quen non teña pra contar o seu misterio. como acontece na indicación da persoa que fala nun diálogo: -Eu -dixen eu.350) Algunhas formas rectas teñen valores especiais provocados por un desprazamento de significación na relación coas persoas gramaticais.. Así.0C 1. en maior ou menor medida sensacións de confianza ou de respecto. como se fosen voceiros do pensamento colectivo (Nós (eu) recollemos estas cantigas directameníe . podemos destacar: 1.

miña velliña. isto é. Lapa (1979:152-153) "Como o tratamentn de eu inculca importanda pessoal. so aparencia de modestia. a língua descobnu meio de conlentar aqueles que desejam apagar-se na modésiia e na humiliiade. antre outras cousas. dígovos. que sabemos cómo Pablo Iglesias defendeu. mais aínda vivo en certas rexións da Gal¡za14?: -Pois si vósforas pitiño. nós..]. Nós. que choramos a desaparición de Xaitne Quintanilla. adheríndose á causa dos separaíistas cubanos. porque nos viñeron contar unha cousa que nos alarmou (Risco. tratamento tradicional hoxe en desuso. 193 Cfr. O plural de maxestade: altos dignatarios cívís ou eclesiásticos empregan nós en vez de eu como símbolo de grandeza e poder. nós. non atopamos contradición algunha de fondo antre o autonomismo galego e o verdadeiro internacionalismo (Castelao. empregando a P pessoa do plural em vez da 1 J do singular [.decretamos o perdón dosprisioneiros).5£G435) veñofalar con Vde. 190 . enfín. Morfosintaxe de boca do pobó)\ este nós de modestia procura diluír o protagonismo do emisor nun plural dalgunha maneira garantidor dun certo anonimato11*2: E nós creemos que a iníerdependencia económica dos povos obrigará -quéirase ou non.S£:G214) Nós.García de Diego (1909:108) afirmaba: "En lugar de ti en Irato de respelo se emplea vos. É também o estilo dos oradores e professores. nun congreso socialisía de Londres. PDP 84) 2. O plural de respecto: trátase do uso de vós por í/. que dese mal non morreras (Rosalía. fornecendo-Ihes o tratamenlo de nós. Todo o escritor que deseje obscurecer a sua personalidade e fundir-se em simpaiia com os seus leilores. demandando. que preleniiem coni ísso diminuir a distáncía que os separa dos ouvintes". porque era un gran patriota galego. Pola súa parle. a oficialidade do idioma flamengo e a flamenguización da Universidade de Gante. Fernández Rei (I99!a:76) a respecto de vós lendes: "Este iralamenlo arcaico eon vós no canto do moderno vostede rexístrase esporadicamente no oceidenie coruñés. como se as súas opinións fosen tamén dos seus súbditos (Nós. democraücamente. que vimos a Vandervelder -o cabezaleiro da Segunda Internacionalaofrente dunha manifestación en Amberes. o pronome plural acabaría por simbolizar grandeza ou maxestade. CG 24) 192 Cfr. que confraternizamos cos partidos de clase en Galiza. co verbo en singular. como en el antiguo caslellano. 3. nunha manifestación de solidariedade do mandatario coa comunidade que dirixía e de que formaba parte. empregará o plural de modéstia -nás. por ve/. ó el compuesto vostede = voslé <vo$tra mercede". el Rei. mais co paso do tempo.es vaidade e orgulhu.a constituír enormes federacións (Castelao. para reclamar. o bispo don Fernando. o dereito da nosa Terra a vivir en réxime de liberdade. apesares de militar no campo socialista.. O uso de \>ó\ é para tratarnemo con familiares ou veciños que pola súa idade merecen un especial respetto".facemos saber a vonlade de Deus.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. nós. a liberdade dos pequenos pobos. seguramente a orixe estivo no uso de nós como plural de modestia ou tratamento de humildade.

anque un ten que comprender que a bebedela trai estas cousas. como se fose un dos interlocutores que participan no discurso (Sempre fala como se estivese a se rir de ti)\ Falaba solene e capanudo. (CelsoEm¡lio. Uso de ñ por eu para presentar con distancia unha acción ou opinión que implica o interlocutor: Mira cómo é este rapaz. Uso da segunda persoa singular (pronome ou desinencia verbal) en lugar da terceira para expresivamente achegar unha terceira persoa indeterminada ao ámbíto do receptor. mi señora. expóri). a V. mirándote cos ollos pequenos i azúes. sobre todo nas instancias formularias por deferencia coa persoa a que nos diriximos (lago Reholeiro. sobre todo cando o interlocutor é un neno pequeno (Meu reü. 5. qué mal andamos. dixeche? Mentira. para o falante se facer partícipe solidariamente do estado ou situación do interlocutor: Como estamos hoxe? (= Como estás hoxe?.PGC 141) 6. Emprego do nós complexivo. I. EM 65) 7.A£:98) 191 . Ai. (Blanco-Amor. esfudante desta Universidade. botando pra atrais a cachola. con desprefú envenenadas (Rosalía.F/129) 8.XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO Déchesmas vós. en lugar de //. Utilización da terceira persoa en vez da primeira como fórmula de cortesía na linguaxe burocrática. que a min até me daba vergoña ouvilas de beizos dun home feito e direito. dirixido a un doente. tifalas e el non atende. tamén serve para expresar sorpresa ou ironfa (Andamos de broma?): -¿Onte. Cancela. PGC 1 (Aquilino. Utilización de el no lugar de ti: para producir un aparente distanciamento do interlocutor que na realidade aumenta o vínculo afectivo. a bonequifia't (Aquilino. CC 125) 4. Tamén é bastante frecuente a utilización do pronome un en lugar de eu como recurso para evitar a continua mención da primeira persoa ou para atenuar a arrogancia que o seu uso pode supor (Un sempre ten de ser consciente das súas limitacións)'. por exemplo). (Cunqueiro. nos que sempre podías ler unha bulreta. onie non saíche do teu coarto en todo o día. quen lle pegou a el?)\ ¿E por que chora ela.

Entre estes valores destacan os de elm como forma invariábel que non garda concordancia e que. a un infinitivo. propios de xente de idade avanzada ou simplemente como literarios. sobre os valores especiais de e/ vid. parece demosirar que la función catafórica de 'il' en gallego pertenece no sólo al sistema... en 'il corre. 'il'. dada a total ausencia de función gramatical. 493). a partir dos exemplos aducidos por Álvarez Blanco.>i de Curroi e cualifica a conslrución como "muy casti/a". en tanto que a primeira fala dun el neutro denvado de do e empregado polo escritor mindoniense. na Galicia dos biscoitos. Un caso de arcaismo fenomenal" (p. tamén Álvarcz Blanco (1982:258-263) e Varela Barreiro (1993:68-70. sino también a la norma. MF 45) b) valor narrativo: trátase dun el expletivo de apoio á narración. no hace otra cosa que anticipar la frase introducida por 'que'". MF 34) Elfoi que eu posei aqués dt'as atente á visita (Cunqueiro. Morfosintaxe 9. aínda que cada vez máis sentidos nalgún caso como arcaicos.. CG 142) 194 Substitulo na lingua aetual do aniigo pronome elo.. E el non era boa idea vendermos todas as terras e marcharmos para a vila?}: Meniira ou verdade. En efeeio. 195 A partirdestes versos Veiga Arias (1966:492) afinna: "El ejemplo de Curros.en cambio.. El era unha noite escura. a propósitü do seu usonaobrade Cunqueiro. consagrados na lingua literaria dalgúns dos nosos grandes escritores.'. Un caso particular constitúeno os usos especiais ou valores estilísticos de el.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. El quéwüe preguntar polo seufillo): Elxa estamos na Galicia doceira.AMri4) m / el é sabido que pra que ista pranta teña todo o seu poder. Carballo Caiero (1979:309) lamén repara nesies verso. ou que xa apareceron con anterioridade.. con valor por tanto catafórico ou anafórico equivalente a iso (El era unha mesa vella. il corre dendes da vila hastr 'a aldea que pra n 'ouíono casárense teñen a roupa xa feita (Curros. cumpre exclusivamente unha función expresiva. ten os seguintes valores. termina este auior por considerar esle uso catafórico do pranome il eomo un areaísmo: "parece forzoso admilir que se Irala de una pervivencia del mismo uso del pronombre lailno 'ille'en t'rases del lipo 'illud miror quod. 192 . é collida no campo (Cunqueiro. 'o asunto foi que'. non sempre facilmente distinguíbeis entre si por con frecuencia poderen ser interpretados nun ou noutro sentido: a) el pleonástico con valor fórico: pode usarse pleonasticamente referido a un substantivo. máis ou menos equivalente a 'a cousa é que'. o segundo. a unha cláusula ou a un enunciado completo que a continuación van aparecer no discurso. segundo Alvarez et alii (1986:169). que. opina que "a práctiea tolalidade das ocorrencias do £Y neutro" non son máis que unha varianie do el pleonáslico.'. se ben non obrígatoria e de pegada literaria "más bien leve". dos amendoados (Cunqueiro. e propio dun rexistro coloquial (E e! coido que non debeu ser como dis.

No único no que se distancia Cunqueiro coa uülización é na frecuencia de uso. <jue el coñeceu ben noviño...PGC248) En reaüdade. Barros. incluída a área mindoniense". ten alta rendibilidade na lingua literaria: -¡Mestre Farruco! . coidei que traguían a alguén a enterrar a Miranda . AAQ 137) Ai. ¿el era posíbel o morrer? ¿Sería posíbel o desaparecer ese sentimento de vida que era a alma mesma? (Amado. a verdade seña dita. uaracleristica da área lucu-auriense. como unha especie de marca entoativa para advertir o ouvinte do inicio da pregunta. como reforzo interrogativo con valor equivalente ao de entón. tamén-/£í vnstetiepensu que ententlían aigo (Cunqueiro.. Xentf 79}. Señor. logo ou acaso (El como son os polacos?. (G. é inleresame a constauición que tai Varela Barreiro (1993:70}: "Para o Kl ordinario válese da forma //. (Fole.<9/*V52) -¿El é voso un ichó qu 'está posto alí na Malfarta? (G. TB 36} 196 Cfr.£>S59) -¿E como del te übrache? ¿El saliche algo adentada? (Leiras. c) reforzo interrogativo: utilízase como recurso na introducíón dunha interrogación polarizada ou totaP7. Bufón 22) ¿E il estaría iste coche na batalla do Marne?. Barros. e emre xenie vella en especial. Contiños 69) —¿E il será mansa? -Coma un año -respondeume o que a üña . moilo maior que a que se da" na cotidianeidaüe".s (1995:53).. eslrutura en t'ranco retroceso pero ainda viva en grande parte de Galicia e moi especialniente no galego orienial. quen pon como exemplo E! hui leite? 193 . correspondenie ó resto de Galicia. Cremos que tanién se fundamenía na realidade na realización do El de apoio á narración. El que lle parece?). E esie un recun>o coñecido do galego.Xosfi RAMÓN RÍEKHRO MATD Este el totalmente expletivo mesmo o achamos en textos literarios seguido doutro pronome persoal suxeito: / el eu. Tamén npina que Cunqueiro unhas veces se basea na realidade da lingua canto ao uso de el invariábel e ouirds sc deixa levar pola súa capaddade de recreación lingüíslica: "Por unha parte toma fundamemo na realiüade gramaticai do galego cando fai uso lío El intermgaiivo.Arespeciodos usos dee/en ÁlvaroCuní|ueiro. ¿el cantas veces tendes enganado á vosa muller? (Risco. 197 Tamén diamada absoluta ou conexional por García Represa. e para o ¿V especíal válese da forma £7. ¿El é certo? ¿Ti aquí? ¡Nunca Dios me dera! (Curros.

A veracidade desla afirmación supón a manipulaeión por Cunqueiro da realidade da gramática do gaiego. polo contrario. sen que lle imponase abandonalo galego e acudir a outra lingua para aeada-lo seu obxectivo de diferenciación".36) Eu quero sober si el hai moita diferencia entre o vivo e o pintado (Cunqueiro. aia o punto de que se pode falar de galofília nos seus hábitos de leelura desde aquela. Varela Barreiro (1993:69-70) dubida da existencia en galego dun el impersoal ao analizar o seu uso na obra de Cunqueiro e atribúe a presenza nesie autor á influencia francesa: "Cousa distinta é o que sucede co £/ impersoai e nalgún caso co El pleonáslieo ou enfátieo. motivado poía arcla de presenlar un galego netanienie diferenciado do castelán. b) é frecuente o uso de el após un atributo. esle uso probablemente leña a súa orixe nunha exlensión de el neutro. En moilos casos é evidenie o paralelismo enlre a eslructura do l'rancés c a que utiliza Cunqueiro [. lingua que Cunqueiro coñecía moi ben. sen falar de inieTferencia.ALC107) Por outra parte.leu literatura francesa con voracidade. embora os padres náo queiram" (Vilela 1999:212). afirma: "El pode ser lamén suxeito gramafical en oracións impersonais. sobre todo cando este é un adxectivo con sufixo apreciativo-ponderativo (Era un se198 Este uso lamén existe en portugués: "Na linguagem popular oeorre um pronome ele. e il haberá vinte anos. un exemplo rnni similar a es¡e último é ciiadü por González García (1997:534) como un galeguismo naprosa easlelá de E. Pardo Bazán: Ethaberhay en la casa un rebumbit) de dnx mil júncaras.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. fosen cales fosen os obxeetivos que perseguise. Por outra parte. En Cunqueiro é moi frecuenle. polo que é dubidoso que se trate deste uso e non do que veremos a conlinuación [e¡ interrogativo]. ¿El non valerá dúas onzas? (Cunqueiro. berraba.EM103) d) suxeito impersoal: pode ser suxeito gramatical dun verbo unipersoal ou dun verbo que ás veces aparece en cláusulas impersoais (El chove)™: -¿E logo il haberáfolga de médicos? (CasteIao. a concordar co suxeito. como ocorre coas formas De meu. non faltan exemplos inequívocos". pois desde mozo -desde a súa chegada a Compostela.|.. Xente 9) O carácter tradicional deste tipo de construcións é destacado por Fole no inicio dun dos seus relatos: Foramos o Ricardo i eu a ve-la meiga de Torgán. il y a. con que concorda en xénero e número (El era boa persoa o sobriño do gaiíeiro. funcionando como um sujeito de verbos impessoais. coma decían os vettos. tamén se debe resaltar algún uso estilístico de el como forma variábel que garda concordancia: a) posúe carácter pleonástico referido a un suxeito. I'M . aparecido ou non. com fone enfatizasáo e de sabor nilidamente popular: Ele sempre há coisas! E!e haver bruxas há-as. Meilán Gareía (1994) fala de "expresións neutras galegas" en casos como £í é un lesauro ou non?: Así ei fixeron ou l-el eu que pinto. Alvarez Blanco (1982:261). Porén.0CI. probablemenle fundamentados na realidade gramatical do francés -o II e o Ce do franeés-. Nós cremos que eslamos ante un feilo de reelaboración. E ela quefacfa alí a muller?}. Carballo Calero (1979:309). MF 108) -¿Canto val esta?. con lodo. (Fole. di que é "una construcción semejante a la impersonal del francés" en casos como on peut. Morfosintaxe -¿I el que era o conto da outra familia? (Cunqueiro.. aínda que moitos dos exemplos aparecen en oracións inierrogativas.

inclusive pode desaparecer o verbo copulativo (Aquela señora.XOSÉ RAMÓN RÍHXEIRÜ MATO ñor gordecho el) ou en cláusulas de relativo en que que xa é o suxeito ( Vin un mozo que era el moi educado)'. Quérote / Quéroche moito. Vai i Vaile). por exemplo. que era pequenota ela e cunha miaxa de bigote Baixo. pertence ó ámbiio dos niveis de lingua". para alén de seren índices de función sintáctica en vez de propiamente desempeñaren por si mesmos tal función. queridiño dos meus ollos. Tamén xa se viron as implicacións no contido. Esta roupo estache): Moiío ch'está o sombreiro. (Fole. que otupa a posición tentral na estructura da cláusula" (p. só imos acrecentar un caso particular de especial relevo expresivo na fala popular. a propósito das consideracións de Meier sobre que a escolla no portugués aclual é "unha cueslión de nivel de lingua e de punto de visla do falante". Aviseino I Aviseille da partida). a pesar de careceren de autonomía fónica e de contido lexical. daiJo que entón o tópico discursivo pasa a ser o obxecto posuído. Afogou I Afogouse. Perdoeino I Perdoeille. cos bigotes moi caídos. tamén o dativo posesivo194.. pola construción pronominal ou non pronominal (Esqueceuse de ti / Esqueceu os cartos. áchanse moitos exemplos deste tipo de construción: E doña Vicenta. Bastián o Pirulo. proddcese unha iransformación evidente na ordenación pragmáiica. da Romania. 199 Así. máis ou menos equivalente a 'sentar ben' (O caldo non lle está. morenoíe il. aínda máis adiante afirma: "Naqueles casos en que a opción lingüislicamente escolleita é o pronome posesivo. (Fole. aínda así poden resultar relevantes para a expresividade da cláusula en que aparecen.. que desa maneira adquire un significado especial. Esquecinte I Esquecinme de ti. e na procura de evitarmos reiteracións. 255). Basta con citarmos os dativos de solidariedade e de interese. Índa mozo il. Para alén do xa dito. a falar da aliernanda entre posesivo e 'artigo + daiivo'. que asíse chamaba a patwna. máis estendido polas áreas periféricas. Silva Domínguez (1996a:243). home de poucasfalas. A disttnción fundamenial.//M?152) O criado. 195 . afirma que o emprego do que Meier eharna 'dativo símpatético'. cal é o da forma de dativo a acompañar como CI o verbo estar. "posúe unha maior expresividade e aparece por iso máis xeneralizado na lingua coloquial. na estrutura da cláusula e por tanto en último extremo na expresividade que ten a opción con determinados verbos pola construción con dativo ou con acusativo (Chameino I Chameille tonto. TB 32) Se pasamos aos pronomes átonos. tan educada ela. traballaba o horto i asfmcas e limpiaba o coche. sorría compracida)\ este uso pode estenderse a outros tipos de cláusulas con tal que el se pospoña a un adxectivo (Vin un mozo moi elegante el)\ na prosa de Fole. ía que logo. que obedecen fundamentalmente a razóns de expresividade.

corno o francés (<m vend ¡res bien ce Sivre).. e mais uma é o uso do reflexivo. 8. partindo do sujeilo. non sendo os que esüveran de 200 Por o adverbio hen xa esiar implícito no significadi) desta ctmstrüción talvez se empregue aquí o adverbio de canlidade moito (Moi ben che senta -> Moiio che e. dos puntos que lles puña ós cregos.Acabáronse as castañas: Alugan cuartos .Fálase del. por isso. Todas estas possibilídades de expressao tém significado ligeiramente diferente. Náo é umacategoria ncm murfológica nem sinláctica. Mas as línguas daonos a possibilidade de expressar as nossas ideias mediante essa meláfora.]. das quais uma pode ser a passiva (o livrti É bem vendido).Ballesteros.CPGI.5. Morfosinlaxe moito ch'está o sombreiro. 196 . Ninguén se quedaba nas casas. neste senlido observa en noia o recoleclor do texio: "Es muy común en gallego deciT moito ch'eslá por mu\ bien te eslá". (Cunqueiro. mozos e rapaces.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. polas implicacións que iso ten na orde de palabras e en definitiva na organización da información (vid.clítico. ós primeiros golpes do bombo. efálase dil. por exemplo. só o reflexivo represenfa a acyao como um prucesso auiónomo. ainda que saibanios tixios que. E por lousa daraslle o negro olvido. outra a lerceira pessoa do plural (vendem kem o livro).Ballesteros. Dietrich (1989:803): "O efeito estilistico do que se chama 'impessoal* resultado significado mesmo do reflexivo. 201 Cfr.FJV51) O meu corazón che mando e unha chave pra o abrir.itá). EM 64) Mais o potencial expresivo dos clíticos reside fundamentalmente nas súas posibilidades de colocación dentro da cláusula. Acabaron as castañas . (Rosalía.é um efeito estilístico do reflexivo. ¡non lle está así a todos! (P.observado a nível Ue fala [.verbo).4). nin eu teño máis que darche nin ti máis que me pedir. é uma descri^ao exterior e superficial aquela que preiende que se trata aqui da categorta de "impcssoal'. ao existiren dúas posicións posíbeis {verbo . alá se iban os vellos. a diferenza de matiz expresivo entre o uso da construción pronominal e non pronominal para a expresión da indeterminación do suxeito (Falan del . ainda ouira o pronome impessoal de certas línguas. 182)™ É de notar. 17) e ti a loitar te botache. i a nada lle darás por simiterio. ábrense tamén diferentes posibilidades de combinación estilística. na realidade. igualmente. pra libertalas a elas? (Leiras..Alúganse A Borrallo bótano moito enfalta. isso nao é possível. já que.PGC257) A caída da tarde.CPGII. e. A designaíáo extra-linguistica de 'ac^áo impessoal' pode expressar-se dc diversas maneiras. clítico . o que na realidade extra-linguística se presenia de maneira bem diferente". A língua faz coincidir o agente e o sujeito. (P.

s y cste alguna que oira palabra. se a compararmos coa prosa. TB 262) Tamén son estilisticamente rendíbeis as interpolacións que se poden producir entre o clítico e o verbo.soien decir algtíns coidando que din algo.XL 181) Dixo que me di. tanto polo seu sabor tradicional como pola marca de prestixio literario que contén: ¿cando sabes que morrera por te contemplar felís? (Rosalía. cosa que en castellano actual disonaría altanienle". así como de empregar un dativo ou un acusativo (Quéreo I Quérellé).se palabra de o ir ver. ofrece unha maior casuíslica de elemenlos inseridos entre a Ibrma verbal e o pronome. De feito. faclor que está relaeionado cos recursos de expresión e coas cadencias rílmicas". de ritmo ou de expresividade aducidos por Ramsden paraseexplicar a orixe do fenómeno. (G.A4Q77) En resumo. Se os non houbera. e se cadraba. Sánchez. . sin máis. Saco Arce (1868:162): "Cuando se anteponen esias formas pronominales al verbo. es muy elegante colocar enlre aquella. un CD ou un suplemento (Tirouno I Tirou con el. íampouco haberia que terlles que comer (G.A4í246) Caso de o clítico acompañar un infinitivo ou xerundio precedido de nexo. XL 175) Non hai que tte dar creto ás barbaridades que nos apoñen. que fai referencia aos moiivos estilístícos. Por outra parte. Aquil ano non sefixera mascarada nas parróqueas lindeironíes e alí se caíra toda a xente. Axudeile canto puiden 202 Cfr. (Blanco-Amor. sobre todo en determinadas épocas e en determinados autores. a próclise preséntase como a colocación estilisticamente máis interesante. o noso primeiro gramático verdadeiramente merecente de tal nome cualificou este recurso como moi 'elegante' e algúns lingüistas teñen baseado en razóns expresivas a posíbel orixe do fenómencr"2. inda nin istes. e que ofrece máis unha posibilidade para a escolla estilística. alí onde existír a posibilidade de utilízación ou non dun pronome reflexivo (Parou I Parouse). De calquera forma. (Fole. como pon en relevo o seguinte exemplo: . ailrrna: "Xeralmenie a lírica.CG21) Chamareite ou virei pra te fortalecer na loita (Blanco-Amor. hoxe mesmo.E se non os houbera? . está claro que co transcurso do tempo a interpolación se foi convertendo nunha marca de estilo que caracteriza a lingua literaria.Barros.XOSÉ RAMÓN FREJXHRO MAID loito. Rei (1999c:71). Barros.

Por conseguinte. acó a alá. hai que finalizar reiterándomos que boa parte da sintaxe pronominal... Essa ind¡ca?ao se faz em referéncia a posifáo do falante [. aló: e outro sistema bimembre opón at/uén ('da pane de aquí') / alén ('da pane de alá'). . Os demostrativos son mostradores ou referenciais no espazo e no tempo nun sistema tripartido que fai referencia ás tres persoas gramaticais e ten en conta a variación de xénero e número. ese.. loeativo da área do ouvinte (i/í) e locativo dunha terceira área disiante do falanie e do ouvime (alf)'. Cabe-lhe. esas. nesie caso tamén con referencia a textos literarios. MASCULINO esie estes ese FEMININO esta estas INVARIÁBEL isto I PL. o seu valor é principalmente deíctico e secundariamente anafórico ou catafórico204. enlretamo. relacionándoa de maneira precisa coas tres persoas gramaticais (posesivos) ou coa primeira (demostrativos). mais tamén outros usos opcionais dos clíticos (dativo de solidariedade e de interese. aquelas). aqueles) e canto ao xénero (esta. eses. II PL. iso. e invariábeis (isto. isto é. Morfosintaxe / Axudeicheaaprobares)etc.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. — iso SING.. Os pronomes demostraüvos 3. Relacionan co emisor algo ou alguén máis ou menos próximo del no espazo ou no tempo. esa. esa esas aquela aquelas eses aquel aqueles — aquilo SING.. O papel dos demonsirativos é. que Said Ali chama 'anatorico'. [98 203 De acordo con Costa Casas et alii (1988:105). A sua fun^an é indicara posif áo no espa^o de um elemento do tnundo hio-social iratado na línguacomo 'ser'. 3.1. por exemplo). .3. SING. indícador no espa^o. Por iso conforman o grupo dos pronomes referenciais precisos203.ou 'notne'. 205 Estamos a nos referir ao sistema estándar: para os diferenles paradigmas de nalureza dialeclal vid. encaixa completamente dentro da estilística do pronome persoal. 204 Cfr.e\isúrá tamén unha opción estilística con repercusións na expresividade do texto. inclufda a posición e dentro dela a interpolación. Definición.].dedemonstralivos em funfño adverbial": locativo da área do falante (aquf). As formas que constitúen o paradigma poden ser variábeis canto ao número (este. Consisle nao numa referéncia ao mundo bio-social. Por oulra parle. um segundo papel.3. essencialnienle 'deílico'. Mattoso Cámara (1982:122-123): "A segunda subclasse dos pronomes é a dos ehamados 'demonsirativos'.ouseja. III PL. Fernández Rei (1991:69-73) e Rodríguez Valcircel (1995:34-40). e segundotaménsinalaMatloM)Camara(I9K2:124). oulra serie diuotómica opón en galego acá.haiasímesmounsislematripariLdode"locativos. aquela I estas. portanto. aquel I estes. morfoloxía e funtións Os pronomes demostrativos e os posesivos refírense á terceira persoa gramatical. mas ao qiie foi diio ou vai ser dilo no contexio lingiiíslico". aquilo)2135: PROXIMIDADE NÚM.

206 Vjd. aqués anos da vida ou da maxinación. neses. outra. 111 PL.CG20) Os pronomes demostrativos forman contraccións obrigadas coas preposicións de e en (deste. outras'. (RosaIía. naquel.XOSÉ RAMÓN FRFJXHRO MAID Aínda que o plural de aquel se forma acrecentando o morfema -es ao singular. SING. outros. nesas etc. destas.aqués: Aqués que tenfama da honrados na vila (Rosalía. foron enchendo cos seusfíos ofuso do meu esprito (Cunqueiro. o cor mocio dafaciana. desta. naquela. García de Diego (1909:99) tamén recolle esias formas no paradigma dos demostrativos.CG 19} qu'aquestes cantares a todos responden. aquesta. naquih. . II PL. disto. MF9) Tamén na lingua literaria se rexistra a forma arcaica reforzada aqueste. MASCULINO estoutro estoutros esoutro esoutros aquelouiro aqueloutros FEMININO estoutra estouiras esoutra esoutras acjueloutra aqueloulras SING. aquestes.f7V57) Aqués ollos languentes. SING. Ferreiro (1999:260-261). I PL. os abuados labres i os dentes apodrecidos.). Tamén poden contraer as formas variábeis do demostratívo co pronome identificador outro. OPV \9) Verdade ou mentira. destes. donábanlle un estrano aspeufo de doenie. aquestasm: Dios santo premita qu 'aquestes cantares d'alivio vos sirvan (Rosalía. (Amado. porén literariamente aparece a variante con perda de -L. PROXIMIDADE NÚM.

(Blanco-Amor.X¿287) 200 207 Cfr. Como determinantes poden provocar a substantivación dun infinitivo. mañán alí. XL 277) Estas formas contraen á súa vez regularmente coas preposicións de e en (desoutros. no corruncho dunha aldea. por siescaso. por aquel entón vivía (Cabanillas. 208 Canto ao predominio do uso dunha ou doutra tunción afirma Rodríguez Valcárcel tras a análisc dun detenninado corpus lilerario e dialectal: "En canto ú función preferida polos demoslrativos.Ballesteros. aparecen con maior frecuencia nos lextos dialectais ca nos literarios". porén. En conexión con isto. mais non se produce contracción das formas invariábeis con outro (Preftro isto ouíro): Séntate nesta pedriña... 168) ~E iste? .OC/. a maia íeima que pomos en aqueloutro (Cunqueiro. tamén na súa forma flexionada. -Por unha leira vendeu súafüla a un indiano (Curros.240) A vida comenzaba a presentársenos como máis entrembilicada que aquil andaren choutando dunha verba noutra (Blanco-Amor. variando só o xénero e número do segundo elemento (Non quero esta. CPG I... KM 70). as formas invariábeis teñen sempre función substantiva2"*. 209) Canto á función.. Morfosintaxe Empréganse estas formas cando se quere manifestar a escolla entre dous termos que se contrapoñen. que evidememente só son susceptibles de uso independenle. ou dun adverbio: Nos lindeiros daquel reino. as formas de masculino e de feminino poden acompañar o substantivo como determinantes (función adxectiva) ou poden ser substitutos do substantivo (función substantiva). . senón estoutra): Hoxe aquí.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. estes actúan nos lextos dialeclais fundamenlalmenie como pronoraes.. -Tamén.CPGI. en lanio tjue nos liierarios o uso predilecto é o de delerminante do núcleo da frase nnminal. esoutro día na feira (P.DS 101) ~Pro ademais do documento da Notaría. qu'eu me seníarei nestoutra (R Ballesteros. a envexa que lle lemos a Fulán <iu Mengán. naqueloutra)2m. E un libreiro ~¿I estoutro? .. teño estoutro que traio sempre comigo. debemos indicar que as formas de neutro.

]. isso. ixta / isso / aquilo náo se podem acoplar a qualquer outro elemenio (apenas ocorrem etn tudo isto / tudo aqttilo que. está sempre presente o seu valor de detcrminantes. En latín existían substantivos neutros. sao demonstrativos quando precedem as fonnas que e de"'. 33. Vilela (1999:219): "Aexisténcia ile isto. aquilo. aínda que poden ter significado singular ou plural. as. A oposición neutro / masculino e feminino podería estabelecerse polo funcionamento como substantivos (neutros) ou substitutos de substantivos (masculino e feminino). As formas invariábeis isto. pois. Expresividade: colocación. usos e valores espedais A posición habitual ou non marcada do demostrativo na frase nominal é a anteposición ao núcleo. que caracieriza os demosirativos invariábeis por só leren emprego substantivo. 201 . Mellor. mesmo se usados pronominalmente. Entre islo I esíe dáse unha oposición non animado (ou non humano) / animado (humano). afs\ ouira(s> e ofs) mesmois). mais se iso fose masculino bo tamén o sería. Os prcmomes invariáveis ixiti. mais en galego non. por conseguinte. luídos e de cada díal(Aquilino. ás veces as primeiras refírense a persoas cun significado despectivo (Isto non é un hotne).2. a<s) mfsmaís) á nómina dos pronomes dernostralivos. nos determinantes é sempre unha cuestión derivada do xénero do substantivo que acompañan. fez pressupor a muitos gramáticos que se traiava de prnnomes neutros: o que náo é verdade. senón de función: se en Iso é bo o demostrativo fose neutro tamén o sería bo. tamén se poden referir a secuencias de discurso anteriores (Iso que dixeron non me convenceu). Por outro lado. Estes restos dos neutros latinos aparecen exclusivamente en singular.. Mesmo. PGC 163) 209 Cfr. etn esie / esse / aquele. e acrecenta v(n) outru(s). de xénero. Isto é. ao contrario de este. os. os. 210 Vid. tamén existía no galego antigo o pronome persoal neutro elo e dentro dos cuantifjcadores algo e nada.CostaCasas ei alii (19R8:l06)e Mattoso Camara (1982:122-123). recuperando-se facilmenie o nome de que o pronome é subslitulo. á excep^ao das tbrmas invariáveis -islo. mas aqui mantém-se a indeterminagao). lamén afirmaque as "formasíi. Vilela (1999:220-221). iso. Islo quer di/er que os chamados pronomes demonslrativos sáo. É asérie o. ixxo. a. de forma que a posposición se converte na posición marcada e por tanto expresivamente máis significativa.. ou por as formas variábeis poderen ser determinantes e as invariábeis norr"1'. pois posúen a capacidade de se referiren a unha ou a varias unidades tomadas como colectividade.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO Canto ao xénero. por seren de lema en ~o e por só se referíren a seres considerados eomo inanimados ou cousas: aínda acrecenia esle autor a nómina de demosirativos invariábeis coa "parlicula invariábel o". esseneíalmente determinantes". aquiln din!inguem-se dos resianles peia auséncia do sema 'deierniLnai. o relevante é que iso nunca é determinante nin presenta flexión. igual que acontece entre algo I alguén ou nada I ninguén. isso.. por súa parte.. as". mexma xa foran incluídos enlre os demoslraiivos por UgrísFreire (1931:34). a. que formaríii parte dunha cuarta serie de demostrativos que "neuiraliza a posi^ao definida no espa$o e imroduz em seu lugar a no^So gramatical da 'defirii^ao'. Se o demostrativo vai antes do substantivo como determinante incorpora os valores do identificador ou artigo (Aqueles anos pasados)\ por Íso tamén se coloca antes do posesivo: -¡Estes meus ollos escuros. A cuestión básica que se presenta non é.ao'. aqwia-. aquiio non son masculinas nin femininas pois teñen base histórica nos neutros latinos. falarmos de formas variábeis e invariábeis do demostrativo210. o que nao aeontece com as formas invariábeis [..

. non pode. Rodríguez Valcárcel (1995:41-44). dáse con maior frecuencia nos texlos diateciais ca nos liierarios. aparecendo o artigo no seu lugar habitual (O rapaz ese non para de molestar): moi malfülo de esta terra tería que ser o 'americano 'ise. pra non acordarse (Celso Emilio. ¡eses.. coa posibilidade tamén de se acompañaren de un ou inclusive de máis adxectivos (Esas vosas catro alegres e diverüdas amigas veñen para aquí)2íl. por exemplo: ¡óilame! ¡Eu son aquel que cavilache! (Cabanillas. aniecedendo o núuleo e. o número maior de formas anteposlas ó núcleo é de tres" (p.. . e un cabirto coxo: 202 211 Arespecto da posición e combinaioria dodemostrativo na frase nominal.OC7. ese -». outro pronome cuantificador anteposto ao núcleo (Eses teus tresfülos son rnoifermosos). Combina coas series dos posesivos. que lira en conclusión: "A posición predilecla do demoslrativo dentro da frase nominal é a de anteposición (\ núcleo da mesma.QP 160) unha besta vella que non come toxo.falante eu. (Celso Emilio. en principio semella que nas frases nominais que conlan con delenninantes demostraiivos. e unha cabra cega.. para alén do posesivo. De aí que cobre especial expresividade a identificación de aquel con eu.ouvinte íí'. sobre todo no caso de ese. Despois do substantivo. a ducia) ou catafórico (Esta vai ser a vosa solución: traballardes sen descanso): mais as nobres ideas e gloriosos instintos. Fl 96) Entre os usos e valores especiais do demostrativo pódense sinalar os seguintes: a) valor deíctico: sitúa no espazo ou no tempo o substantivo que acompaña con relación ás tres persoas gramaticais (esie -*.cfr. FI109) e púñanse en süencio a engulir o condumio aquil a toda présa. cuantificadores e numerais. Morfosintaxe As frases nominais encabezadas por un demostrativo poden levar.. Tamén debemos incidir en que o demostrativo amosa preferencia por aparecer como linico determinante.. a posposición resulta moi minoritaria pero. o duroferro nin a morte exünguilos! (Pondal. non. así a todo. aquel -*• el ou afastado de eu e ti).343) b) na referencía intratextual pode ter valor anafórico (Comprou patacas e ovos.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 49). o demostrativo adquire matices especiais de tipo enfático ou expresivo con valor despectivo que o fan comportarse como un modificador. estes a 100 pts.

CG53) Pranteille preito a un veciño polo aquel dun regueiro. Onde vas con iso?) ou ponderativo-intensificador con matiz evocador (Que anos aqueles!. inda que volo diga con tódolos respeitos de que é merecente. 'aparato'. Esta mpariga ten moiía aquela 'elegancia. Carballo Calero (1979:304-305): "Aquét se usa mucho en forma sustantiva para designar algo mdefinible. poden expresar certo valor afectivo ou irónico (Este rapaz. como: Futano hé bb.. 'perscinalidad'. escusa'. 'nota'.o que no se acierta o no se aspira a desígnar con exactiiud.. según el ranlexto. 'defeclo'. 'esmero'. 'solicilud'". 212 Cfr. interese').XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAIO este é o dote qite me deu meu sogro. (Blanco-Amor. 'vergüenza'.. (R Ballesteros.AA/75) d) aquel e aquela poden ser usados como substantivos de carácter indefinido e con significados polivalentes tirados do contexto (Co aquel da neve non veu traballar 'desculpa. pexorativo (Quen é este?. A veces. 'preocupación'. 'relicencia'. Por oulra parte. f. Escarabellando en tódalas pedras vellas (Dieste.!}.. fvaia unhos mozas aquelas! (Rosalía.. 203 . y en ocasiones habrá que traducirio por 'presunción'.-4fV38) íse Horacio. Que rapaces estes!): Son as de Laxe unhas mozas.CG42) ¡Ise Nogueira!. 'contrariedad'. puede significar 'atraclivo'. El femenino aquéla asume funciones semejantes. graza. Viene a ser como en algunos casos el inglés 'it' o el caslellano arcaico ortístira 'quillotro'. 'motivo'. (Otero. CPG I.)."(cKado por Ferreiro 1997:60). XL 284) c) a depender dos contextos e da entoación. sen que resulte produtivo nin necesario o intento por especificar eses posíbeís valores semánticos21-. 'prelexto'. pero ten unha aquesta í/ue. no século XVIII xa se uiilizaba tamén como substantivo a forma arcaica uquesla.. S. La calidad de alguna cosa que no se quiere nombrar. 'oportunidad'. por esa falta de concreción no contido poden render efícacia expresiva en determinados textos de teor popular: Sempre pola vila entraba con aquel de señorío (RosaIía. 'propiedad' [. 'apariencia'. 108) que someníes eisí podíamos levar aquela rexa mágoa do arredamento dos meus pais. parésceme que foi un larpán de barrigola. 'cuidado'. documentada polo Padre Sobreira: "AQUESTA...

cfr.. como aquestar los santos.F/95) movendo as nádegas e os ombreiros con moito aquel. a..AC103) Non quero muller casada nin quero muller viuda.. miña irmá.TOC167) 204 213 Vid../>GCl26) Mesmo permiten combinacións estilísticas moi chamativas. en correspondencia con aquesta. Mais en determinados casos tamén poden ser aproveitados literariamente na procura dun efecto expresivo derivado da súa propia indefinición semántica: Anqu 'eu ben conocera que en nadia se aquelara (Leiras. Deste úhimo temos na poesía de Celso Emilio Ferreiro ires exemplos". como a seguinte: E aquel sono de son aqueloutmdo! (Aqui]ino. por adomarlos". (Cabanillas. por norma nunha linguaxe coidada débese evitar o emprego abusivo destas palabras. que significa hacer una acción que no se quiere nombrar por su nombre o no se acierta.TMSll) Un m'ülón de luces apagábanse e alcendíanse. pois son máis propias da lingua falada e xeralmente empobrecen de forma notábel a expresividade do idioma. pero amolar amoleino. Ferreiro < 1997:200). . González Seoane (1992:95): "Os demostralivos aquel e aquela substantívanse en ocasións para convertérense nunha espetie de palabra comodín con significado variable segundo os contextos. Sobre elas fórmanse o verbo aquelar e o adxectivo aqueladn.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. E non tefagas o parvo. (CeIsoEmilio. aquelouírar)213. Tes un 'aquel'. dándolle un aqueldefolión á noite. quero muller solteiriña e sin aquela ningunha. palabras de signifkado así tnesmo indeterminado. a partir de aquelar formouse o parlicipio aquelado. miña irmáfson bicos en lapa viva (Aquilino. V. Ribadavia. que funciona normalmente cnmo adxectivo.A£304) Ora ben.. suando ás enxurradas (Blanco-Amor./>GC375) I estes versos aquelados -¡Ai. que tamén dá conia do antigo uso de aquestar. Por outra parte. Morfosintaxe perder perdín o que tiña.. (Cabanillas.AC113) ¡Pro que queres!. e reproducc a seguinte cita do Padre Sobreira: "AQUESTAR. (Otero. e tamén dos verbos derivados delas (aquelar.

5. nestas.2.AFV71) e xa daquela peinaba canas. por unha parte. niso. 7. daquela non saio). con eslas admiten un uso adverbial temporal equivalente a 'nese preciso momento' (Estaban os rapaces a brincaren pola aula e nisto entrou o director). (Dieste. se ben que a súa rendibilidade semella ser maior con valor adverbial do que como nexo conxuntivo214: Cando a lebre diga misa e o raposo sea frade daquela. "A forma daquelu con valor adverbiai presenta imha total vitalidade no galego moderoo. (Cunqueiro. e en ocacións tamén entre as que se moven no ámbito da primeira e da segunda persoas (Nisto deu enfalar = Niso deu enfalar = Nestas deufalar = Nesas deu enfalar): Nesto. Así e todo. Esporadicamente rexistramos dúas variaotes desia forma: daquelas e naquela". quefoi nesas cando diron coas onzas de ouro (Blanco-Amor. correuse qu 'era de Xan de Ventraces aquel cativo presente. formados elipticamenle.3. Ballesteros. nesas. que llevan sobreentcndido el sustantivo con quien concíertan". 10)215 ¡Que cousas bunitas dicíal Era un neno daquela. Non acontece o mesmo co seu uso con significación conseculiva. con isto. que nosa amistá s'acabe.CPGI. Hay en gallego modos adverfciales. se sobreenfiende la palabra vez.12) equivalente a 'por tanto' (Daquela non había tanlo trafego.2) e tamén como conxunción con valor consecutivo (vid. .A£112) 214 Cfr. a súa utilízación como elemento soldado con significación lemporal é maior nos textos dialectais ca nos lilerarios. 215 En nota a daquela observa o reeompilador: "D'aquela quiere decir entonces'. Chove?. (P. meu queridiño. Rodríguez Valcárcei (1995:49). (Curros. Rosa arreürouse da ventana do edificio (Curros. MF 83) f) nisto.2.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO e) daquela pode funcionar como adverbio de tempo equivalente a 'entón' (vid.AM746) Pro o Bocas meteuse por meio e puxéronse os dous a furgar nos caixonciños. con este valor semella neutralizarse a oposición entre as formas femininas e as invariábeis (Nestas púxose a berrar = Nisto púxose a berrar).AMr44) Estando nestas e noutras sin saber cómo.

Contiños 215) h) as formas invariábeis poden cumprir así mesmo unha función eufemística.. Tocoume nisó): Un día calisquera sentín que me daba noxo e vergoña seguir facendo 'aquelo' que me insinara o Paquito (Blanco-Amor.. fai como vexas. (Blanco-Amor. o demostrativo invariábel iso utÍIfzase como fórmula de ratificación afírmatíva con carácter enfático.A£293) 1) seguido da terceira persoa do presente de Ind. polo xeral seguído expresivamente de reticencias e con valor entre adversativo e enfático (Por iso. e pode ir reforzado por mesmo (-Mañá deixarémoslle as cousas claras. -íso e): 206 . Morfosintaxe Nestofoi que vimos chegar. AE 126) Nestas foi cando se ouviu. por iso. mentras non o ganan. moitos cartos gaftasf)'.. pero.A£:i37) g) por iso tamén pode equivaler a así e todo. AE 117) Era nistas cando o Milhomes se aproveitaba da bebedela do outro (Blanco-Amor. E velaquího.. (B]anco-Amor. ao lonxe. (G.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA..AZ283) i) a construción a iso de ten un valor aproximaíivo na expresión da localización temporal: A iso das dez da mañá do día 1° de maio os traballadores de A.. luces que se movian.. sobre todo para evitaren a referencia explícita a actos ou órganos de natureza sexual (Esüvemos a nos bicar e despois fixemos iso.XL290) A manifesíación acadaba seu corpo inteiriño a iso das doce (Blanco-Amor. con voce de muller. axuntábanse no Campo da Feira (Blanco-Amor. do verbo ser. de dentro da casa e polo fondo do corredor. un berro tremendismo. Barros.

non sei o teu nome. iso si. meu quiridiño (P. Aínda que por veces a Índeterminación non é total. para dar por finalizada unha exposición: que sirve pra orientar a merca de espacios estelares destiñados ós anuncios comerciales. pero es más vigorosa: y también se usa sin connotación irónica. Vnha ancra de barco e mais unha boca de can recachando a dentamia.! (R\znc<)-&mof. 94) É usual tamén o demostrativo iso na construción conclusiva Iso é todo.i [cruces].).XosÉ RAMÓN FftHXBRo MATO -jlso mesmo é! O meu fdlo é o que o sabe ben . por esas. Non me veñus con iso). -Iso si I Iso xa). Coníiños 234) -Vn tatuaxe. Tela clara) ou con outros pronomes (Veume cua mesma: Fixatle aigunlia que nunca esqufcerá.([Ut suelen tener carácier exclamaiivo. se ben estas expresións poden posuír ademais un valor irónico que as converte en fórmulas de negación moito expresivas (-Agarda. pois se pode sobreentender un substantivo feminino talvez elidido (Non 216 Cfr. mais en cada aclo de faia é posftiel ¡dentificar o referente con máis facilidade que no feminino. 207 . pois sábese a que van referidas: parece elsro que ían acompañadas primitivamente de substantivos que logo deixaron Ue se utilizar. eso si. Cólteas ati vtm. Deiüo todo e nin por esas). Carballo Caiero (1979:304): "Con el neutro eso se forman las constmcciones afírmalivas esa si y esoxa. (Fole.AE}W)\ ¡Vaiboa! ¡Nincuncandü! (Cmo±. para curroborar como indudablemente cierto un aserto de! interlocuior"217 Expresións que S. Barros. Tamén hai masculínos ou neutros de indeienninacíón (Xa mo pagarás. -¡Vaimas pagariodasxuMasixecubrón. A velas vir.. iso xa. Ás durax e ás maduras.Mariner Bigorra (1975) len cualificado como 'femininode indeterminauón'e que tamén aparecen co anigo (Poias más. Xa mas pagarás. La segunda equivale a la primera. A todas estas. por iso etc. Tes a negra: A boa foi t> que veu despois).vC150) Tamén pode utilizarse con este mesmo valor iso si e iso xa (-Hai que deixar todo ben recollido. en varias destas expresións aparecen formas en feminino con significado indeterminado' 17 (Esa é boa. como por exernplo por esm. -Iso é.//. La primera suele afírmar irónicamenle.AMT5%Y Estas expresións foron interpretadas como casos de indelerminación non absoluia. CPG I.. y por lanto equivale a una negación. levas as de pcrder. -Iso si! I Iso -Ti teste por moi valente. entre as que están algunhas que acabamos de ver. iso é. co pronome persoal (Vouchtis canlar ben cantadas. Ballesteros. que me has vir pedir perdón de xeonllos. Iso é todo. Conliños 226). (CelsoEmilio. Barros. Non me veñas con esas. (G. Chegoulle a súii). Setnpre extá na mesma): /Alísi que foi ela! A confusión que aií se armnu non é para liita (G. isto é. co posesivo (Facer das súas. onde o demostrativo non sempre conserva o seu sentido básico (con esas.F/il8) m)desmostrativo feminino de indeterminación: hai expresións ou frases feitas fixadas polo uso.

Pero eu non che estou con isas. o da comunión. ben aproveitadas na lingua literaria: Aquelas risas sinfm. aquelas noites serenas. estafala mimosa que nós temos de tan doce solás 208 . '¿pra onde vas. porén. OC 1. (G.. ¡E nin por esas! (Castelao. aquel brincar sin dolor. Conüños 258) -Ista si quefoi boa. Morfosintaxe me veñas con esías [historias]). derivadas tanto da súa posición como da reiteración.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. a súa inconcreción semántica outórgalles en xeral un particular valor expresivo. porque sin el quedei.266) Para alén destes valores./V70) Este práddo sol que nos aluma. Barros. o da esíremaución e o do matrimonio. este tempo soave.. que eu non o vexo. Conüños 213) Unha vez estaba tan a pique de se morrer que lle puxeron catro sacramentos xuntos: o da confesión. aquela louca alegría. tolo? Pra onde van todos'.. (Blanco-Amor. estes aires do mar. que decote andaban nisas. e por encima quedar tamén por marrao! (G. ¿por que non son? (Rosalía. non desaproveitado literariamente: ou botáballe cada tanto un gloriapatre facendo ao mesmo tempo aceno de lle querer bater. Barros. ¿por que acabou ? Aqueles doces cantares. estas campías que non teñen igual.F. ¡Quedar sin o porco.. aquelasfalas d'amor. din alí.A£ 105) -Si. os demostrativos tamén ofrecen diferentes posibilidades de combinación estilística.

. aqueles saían pra a plaza.. e Adria varría as habitacións con todo esmero. na procura de abranxer a totalidade de seres a que fan referencia: Este vaise i aquel vaise e todos. esta terra.CT214) Outras veces a relación que se estabelece entre este e aquel é de natureza disxuntiva: Estas gavexaban na cociña. E aquel verso senlleiro que non puido entrar nunca nafesta dun poema! (Aquilino. Maxina 90) Expresiva por insólita é a presenza de dous demostrativos. Q/1178) 209 . aquiles galóns dourodos que de Arriba deitaban encol do Alcalde (Risco. unidos secuencialmente: ¿E este aquel luceiro refulgente? (Pondal.. todos se van (Rosalía. aquelas pracas.PDP116) / Vinte anos por aquelas terras! Por aquelas terras en que tanto deprendera. ¡Aqueles si que eran xornais! ¡Aquelas si que eran ideias! (Dieste. Dio-lafixo pra ser amada e amar.. aquiles plumeiros. (Valladares. aquil espadín. este e aquel. PGC 168) Aquiles botóns. n'hai duda.XOSÉ RAMÓN FRÜXURO MATO que non sabe decir sinón cariños que hastr'os corazós van.FA^222) ¡E o trasacordo aquel e aquel abalo tan sotil que senüra o corazón.ZMr 15) Expresiva resulta a coordenación copulativa do demostrativo de maior proximidade ao emisor co de maior afastamento. (Rosalía.

aparece sempre que existe un posesivo: a segunda. (Cunqueiro.4. a nosa terra): -Eso. é un corvo nunha dorna (Cunqueiro.1. pode aparecer untda <5 posesivo.4. participativas (a nosa equipa 'de que formamos parte'). En tanto que a relación referencial é constante no posesivo. co receptor (posesivos de segunda persoa) ou cunha terceira persoa que pode ser calquera elemento do discurso.. Ballesteros. CG 35) -A cifre real de Tulé. si.en relación co emisor (posesivos de primeira persoa). Os pronomes posesivos 3. meu compañeiro. para alén das relacións afectivas (o meu amigo. Morfosintaxe 3. 219 Vid. (Cunqueiro. inadecuado [. pois a súa significación é moito máis ampla e pode comprender relacións actanciais (a túa chegada 'ti chegaches'). aquela que se pode adquirir) de carácter alienábel (A miña embarcación está avariadá). pois. morfoloxía efunción 3. o teu Pepe. unha relación de posesión ou pertenza. Xente 79) 210 218 Cfr. 92) No meu Mondoñedo. A neutralización realízase a favor deste último". espricou meu don Merlín. pois inclúe ó referential. expresan unha relación de natureza referencial e. MF 107) -Si. Ísto é. O elememo marcado é o valor 'posesivo'. pro non neeesariarnenie. Cosia Casas ei alii (1988:112).1. de af a inadecuación terminolóxica21*: os posesivos non sempre expresan relación de posesión. que o termo 'posesivo' é. prenda do meu paladar (P. CPGI. Os pronomes posesivos son pronomes referenciais precisos ao situaren un determinado substantivo -o núcleo da frase nominal. Pareee. e non se durmían. Varela Barreiro (1982:269): "A primeira relación.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Definición e paradigma Os posesivos son deícticos persoais que indican con que persoa gramatical está en relación o substantivo que acompañan. causativas (a miña carta 'escrita por min'). A presencia da segunda implic-a a da prímeira. de interese (a súa fmaüdade 'o que el procura').1. meu amigo. a referendal. poden mercarse na praza deica cáseque as vísperas de Nadal. de procedencia (a túa aldea 'de onde es') ou de materia (a lúa biografía 'que trata sobre ti') 2)g . situacionais (a súa urbanización 'onde está situada a casa en que vive').]. moitas veces de carácter inalienábel ou inherente (As súas pernas son longas) e outras (a verdadeira posesión. ademais de eonlar con ouiroü índices. a relación de posesión non o é na mesma medida. eventualmente. o 'Bertoldo' gostáballes. pro non o ranirario. Defmición.. t-ando menos. .4.

a prapósito deste camar. 220 Cfr. igual que acontecía con nós (e vós).CPGI. seu(s) I nosa(s). En algunas partes se dice túa. súa(s)). a observactón qiie o recompilailor fai en nota: "De li: forma propia del díalecto. 2\ I . pois xa se viu que non sempre é a posesión a relación que se estabelece.XOSÉ RAMÓN FRHXQRO MAID E o teu Alberte tamén che andaba por alí moi atufado xa no meio dos mozos (G. noso (e vosó) non é plural de meu + tneu. 221 Resulia curiosa. funcionalmente substantivos220: por causa de ti. segundo sexa un ou sexan varios os elementos a que fan referencia. voso(s). (RBallesteros. Tainén Samiago y Gótnez (1918:186) afirmara que os posesivos galegos "no son máis que los genitivos de los pronombres personales adjetivados". seu(s) I miña(s). miña MASC. perdín a miña señora. senón de meu + íeu. PLURAL FEM. meus FEM. por iso podemos afirmar que os posesivos son os adxectivos correspondentes aos pronomes persoais. Maltoso Cámara (1982:122): "Podemos assim concluir que os chamados possessivos náo sao mais do que as formas adjetivas dos pronomes pessoais propriamente diios". ventana. aproximátidose más á la forma casiellana". 2" 3a voso vosa vosos vosas seu siia seus súas Mellor do que falarmos de formas dun só posuidor (tneu(s). 184)221 O todo é unha pequena viaxe por entre a xeníiña de nós (Cunqueiro. cómpre falarmos de singular ou plural. túa(s)t súa(s)) ou de varios posuidores (noso(s). Contiños 214) O posesivo equivale a de + pronome persoal (a tú casa = a casa de ti). Barros. meu + seu (e teu + seu) etc. EM 52) As formas do paradigma dos pronomes posesívos son as seguintes: SINGULAR PERSOA MASC. 2a meu teu seu noso túa súa nosa leus 3" 1" seus nosos súas nosas PL. teu(s). miñas túas r SING. vosa(s). Dado o paralelismo cos pronomes persoais.

enriba de nós e enriba nosa ou detrás del e detrás súa.Oposesivo. 6 e sua subslitui^ao ncste caso por dete etc.. Sería este o caso máis claro de afastamento do posesivo do valor semántico de posesión ou pertenza. Certo é que a presencia do castelán como língua ambienial no territorio língüíslico galego puido favorece-la expansión da mesma.. de novo Silva Domfnguez (1999:17): "Desde a nosa perspectiva.pola súa banda. que neste caso. Nen parecesfülo del nenfillo meu. dado que o seu valor é simplemente referencial. o seu pat's = o país deles). Silva Dom/nguez (1995:16): "Da información proporcionada polos mapas despréndese que a frase preposicional ile + persoalé posible en calquera pumo do noso terrilorio lingüísticoconiomixiificadorda t'rase aúverbial./WC 150) Tal relación entre os posesivos e os pronomes persoais levou. A construción con posesivo (diante súá) é innovadora no galego actual. (Castelao. aínda que a avaliación desta influencia é difícil de efecluar". Ourense e Lugo. a identificar construcións como diante de íi e diante túa.. a presencia do posesivo fóra dos tímites da frase nominal podc explicarse en galego a partir de consideracións relaiivas ó funcionamento do propio sistema. por outra parte. 224 Cfr. só o contexto pode aclarar a relación expresada polo pronome: -¿E quéremos vender con vinte pesos de sobreprecio? -Xa son seus. Mais a construción tradicional e propia do galego é a frástica (de + pronome persoal).] ¿Ti non escoitas o que di o teu poeta? Está decindo que eu non parezofilh del. a rexeita por vulgar na súa norma culta." 223 Así. O pai: ¡Canalla! A nai: Arñeiro. sen que sexa necesario aludir á intervención do caslelán para o desenvolvemenio de ningún dos factores que posiblemente deron orixe ó fenómeno [. que domina aínda hoxe en todo o territorio"4. segundo Mattoso Cámard: "0 resultado na Ifngua coloquial e mesmo na lingua escriia em registro pouco tbrmal é a elimina?ao da séric seu para P3. Morfosintaxe A ambigüidade nas formas de terceira persoa ao coincidiren as de singular e as de plural leva en ocasións á substitución do posesivo por de + pronome persoal (a súa casa = a casa dela.370) Caso de se usar o posesivo de terceira persoa. ademais. Aínda a. como deixa ver o seguinte exemplo literario2": Don Ramón: [. Despois de afirmar que "a lingua estándar ou galego común non debe ampara-la xeneralización do posesivo fóra do ámbito nominal. 225 Cfr. a pesar da grande extensión do seu uso225. as segundas para uns lexítimas en galego e para outros produto da interferencia castelá-3.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. coa correspondente tendencia á eliminación do posesivo de terceira persoa. en ningún punto dos rexislrados nestes mapas esla unidade chega a substiiuír foialmenie a frase prepDsicional".]. Costa Casas ei alii {1988:112) rexeitan estas últimas conslrucións "por seren decalques puros do español vulgar". o complemenfo formado pola preposieión de mais un pronome persoal pode ser sustituído pola forma feminina singular do posesivo". non se rexistra regularmente na xeografía galega e apunta. e que 222 Esta tcndencia sería máis propia da lingua oral e popular do que da lingua formalizada. coñece unha distribución irregular e esporádica nas provincias de A Coruña. OC 1. 212 . na dirección de afastamento do portugués e da confluencia co castelán. en lanto Álvarez ei aiii (1986:221) manitestan que cos "adverbios relativos de lugar. especialmenie na súa zona sur. máis unha vez..sí. (Fole. mentres que compiie con maíor claridade toa alternaiiva frásiica en Ponlevedra.

a / ao carón idel. Mas em qualquer dos casos se trata de uma fun^ao adjeliva". respectable como tal e posiblemente lexítima en galego. podemos considerala unha innovación dialectal.2. pero non aceptable nin promocionable na norma común ou estándar"2-6.O meu traballa. o artigo. quando preeedído do arligo definido o. Esa é a nosa casa -*~ Esa é a nosáf2*. Meu pai traballa -*. Un caso diferente semella ser o de en contra nosa..: este livro é o meu. 1995:12). aínda que se ten falado de función adxectiva (modifícador) e función substantiva (núcleo). o meu pai I meu pai): 226 Cfr.]. a<> redor (de¡. diante do possessivo está puramente na sua t'unfáo essencial de tornar defmido o ser delerminado. porque o Conde é amigo de Vde. sen ningún tipo de problemas" (Silva Domínguez. como sucede em -o befo.227: o Conde non sospeitaba que Vde. PDP 84) 3. 228 Vid. a. equivalenie a -a beleza. Cfr. Bo indicio deste feiio é a posibilidade tie anteposición ou posposición do mesmo.1. Mais de o demostrativo preceder o posesivo.4. elc. . e dado que se trata dunha posibilidade constructiva ignorada por boa parte do territorio lingüístico galego. 227 Sería este tamén o caso de ai> pé (de). ao teu lado). equiparábel ao caso de ao lado teu (cfr. se puxera asídefrente en contra nosa. pois en ausencia do substantivo a función nuclear co rresponde ao identificador (artigo) ou a un demostrativo (Colleu o meu. A frase formada por posesivo + substantivo costuma ir sempre precedida de artigo xa que o posesivo por si só non ten características de actualizador (determinante). no teufavor) etc. entreianto. Só nalgúns casos onde a identificación é máxima (nomes de parentesco próximo. na realidade trátase nos dous casos de función adxectiva (modificador). Función: a estrutura arüculada e non articulada Canto á función do posesivo. onde o "carácter orixinariamente substanlival do seu núcleo pemiile consíderar totalmenle lícita e tradicional a presencia do posesivo na estructura \erada por elas. A idéia subjacente é que o artigo 'subslantiva' o adjetivo. onde a presenza do posesivo se xustifica pola interpretación de conlra como substantivo (cfr. Levarei este teu'. Costa Casas ef ai/i (1988:110). (Risco.XOSÉ RAMÓN FkexüRO MATO no rexistro formal da lingua ha de evitarse a introducción deste tipo de secuencias". Mas a associa^ao emre as duas consiruíoes é apenas aparenie. tamén Mattoso Camara (1982:121-122). o artigo non aparece. descoñecida na lingua literaria decimonónica e rexeitada maioritariamente na contemporánea. Silva Domínguez {1995:17-18). Pola nosa parte aínda iriamos algo máis alá. vocativos) se pode prescindir do artigo (a miña avoa I miña avoa.. "Neste uso predicativo. as nossas gramáiicas fradicionais desenvolveram uma teoria da possibilidade de um 'possessivo substantivo'. suxerindo o total rexeitamento destas construcións con posesivo en lugar de de + pronome persoal no galego formalizado e culto por se tratar dunha interferencia foránea duplamente condenábel: como castelanismo e mais por se tratar dun vulgarismo na propia lingua de orixe. que sern éle fiea indefinido [. enfavor teu ( cfr. na nosa contra). Silva Domínguez conclúe: "En fin. pois xa o demostrativo actúa como determinante (Estas túas fillas son moi intelixentes). na realidade.

XL 308) Esta ausencia cos nomes de parentesco vén xustificándose polo feito de expresaren unha individualidade única. polo lanto. D. Noso Señor me console.339) e meu señor tío. (Cabanillas. e sempre con base en dados estatísticos. para zarrar a mágoa. 355). Ballesteros.. Barros. e tamén por os substantivos posuíren o trazo sémico [+ respecto]. 198) Non teño padre nin madre nin irmán que por min chore. por oulro lado. constala que ao longo do século XIX e principios do XX se produciu un aumenio progresivo das estruturas aniculadas eon nomes de parcnlesco: "O incrememo de construccións con elemenlo arlicular é. (Curros. .GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Contiños 215) E ela tiña que comprar unhas cousiñas prás que non lle quería pedir a seu pai (G. por isto mesmo tampouco levan artigo outros substantivos. precedidos de posesivo.OC7. ensiñoulle a axudar á misa no oratorio da casa de meus avós (Cunqueiro. CPG I. excluíndo outras. Xusto Moirón. ahora vou polo mundo. Barros. 208) Cada pinga é unha hágoa que de noite chorou Noso Señor. CPG I. Conüños 251) A min tróuxome meu curmán. Morfosintaxe polo aramio súa nai avisoume i eu vinme correndo. que tamén indican seres únicos e mais conteñen o trazo de respecto229: Nosa Señora de Sada alá vai pola ribeira (R Ballesteros. (P.AMT15) Na casa había un torno vello que fora de seu avó e mais algunha ferramenta (G.329) e dende alí.OC. indubidable" (p. aínda non compridos os quince (Blanco-Amor. fun a Nosa Señora do Corpiño. 366) rexeila o criterio de individualjdade única e defende o de respecto. EM 58) 214 229 Varela Vázquez (1997:353. (Cabanillas.

. s 'é no é moito máis bon. en contra do que acontece nestes exemplos. no romeno e no italiano) fronte ao castelán e ao francés. no castelán o emprego da forma lónica posesiva posposta ó sustantivo). CG 226) Fóra destes casos. 215 . Pino Serrano (1996:223): "En resurno. que. por desgaste ou por confusión coa construcción simple. Igual acontece caso de o atributo ou predicativo estar constituído por posesivo + substantivo (Son meus viciños I Son os meus viciños): e disme. probablemenle como coniinuactón do uso latíno do demostralivo + posesivo + nome [. chega. meu querido (Curros. a meu ver.].fiüo da miñ'alma.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO Tamén se utiliza a frase non articulada no vocativo: Pois sin íi. como norma xeral a frase constituída por posesivo + substantivo debe ser en galego articulada. (Rosalía. tamén Hermida(1994). OC 1. podemos dicir que a constnicción exisliu. sintetizándomos parte do xa dito. aquelas frases que designan seres únicos (Noso Señor). as que levan na cláusula o distributivo cada 230 Cfr. miñajoia. ouiras como o galego ou o portugués non a adoplaron inmediíitamente senón que o fixeron soamente máis larde.370) Asi' pois. logo a foron perdendo. o cal explicaría a súa vixencia na lingua moderna". chega. suslituíla por tinha nova fórmula (no caso do francés o emprego da preposieión á + pronome persoa!. Só constitúen excepción. compadre. éche mellor o que eu teño. de aí a súa lemperá aparición nos lextos. (Rosalía.AGG18) Ven. Vid. pois tamén se dá no catalán. s'es meu amigo. e non tardes. o posesivo que non estiver a acompañar un substantivo unicamente poderá aparecer por norma xeral sen artigo cando for atributo (Este libro é meu I Ese libro é o meu): a presenza ou ausencia do artigo ten repercusións semánticas e produce unha diferenza de determinación. CG 226) O pai: ¡Descastado! ¡Non pareces meufillo! (Castelao. e en canto algunhas linguas como o castelán ou o francés a adoptaron axiña.. se ben inicialmente a adoptaron. para máis tarde. ao revés do que aconteceu no romance hispánico occidental230. máis unha característica peculiar do sistema lingüístico galego-portugués na actualidade (non exclusiva. ¿que sería dos encantos que crean os poetas? (Pintos.AMr72) Ou en frases feitas de carácter arcaizante: Pero.

. Silva Domínguez (19%b:8): "Esla ambigüidaUe categorial parécenos tle importancia ceniral á hora de explica-!as panicularidades desie lipo de unidades. Hermiüa (1994). £"u em mui amigo dalgún deles. a seufavor). ¿que máis che dixo teu amigo? -perguntoume sin descompor o grupo. Xente 123). semella moi útil tomarmos en consideración (previa substitución da denominación de 'substantivos de parentesco' pola de 'substantivos relacionais humanos'. Sobre as causas que poden explicar a evolución desde a ausencía do artigo co posesivo na lingua medíeval até a súa presenza obrigada na lingua galega aclual.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. certas frases estereotipadas que funcionan como complementos circunstanciais de modo (a meu entender. vid. para desa forma darmos acollida a substantivos como amigo ou veciño. por exemplo) a "ambigüidade categorial" (substantivo / adxectivo) que estas unidades lexicais presentan2'2. os vocativos (Como estás. por exemplo.. dos Lomas que tiñan o muiiw no Poniigo (Cunqueiro. son diste pafs.quen conclúe con esia hipólese: "a aparíción do artígo anteposto ó posesivo xorde para equipara-lo sinalamenio du posuidor en dous síntagmas moi próximos. pasa a ser considerado como modificador. 232 Así o pon en relevo o seguinte exemplo liierario. e os tres primeiros casos "poden considerarse como construccións arcaizantes ou fosilizadas en que se manifesta a diferente funcionalidade sintáctica que o posesivo presentaba en diacronías anteriores da lingua". a evolución posierior desia innovacirin eslá en futición da perda do valor determinanlc do posesivo que. os seus adeññrábeles fillos. para alén das explicacións máis difundidas e coherentes (a elevada frecuencia destes substantivos na ftinción de vocativo e o paralelismo desta construción cos nomes propios canto ao estabelecemento da referencia). e son meus amigos. É moi amigo tneu). meu neno?) e os nomes de parentesco (Meu pai está a durmir). XL 272) —Pro o Aser e seus fülos.. o que lamén explitaría a pwsíbel ausencia do artigo cos subslanlivos amtir. Morfosintaxe (En cada roca seufuso). 216 . estando a elección deste pmcedemento delerminada pola exisiencia na lingua da eslruciura DET. Índependentemente do tipo de substaníivo que desempeñe esa función. e a lendencia dos substaniivos de parenlesco a reatizaren funeións que non levan preposición porque estas van maioritariamente sen anigo. + NOME e pola semellanza no papel que debería desempeña-lo artigo nesia eslructura coa que realiza eomo detenninante. E o meu amigo. Varela Vázquez (1997:366-369) sinala como razóni que expliean a ausencia dü anigo m posesivo + substamivo a presenza do sema [+ respeelo| no substantivo ("parenlesai de liña ascendente asociado á liña modal de respecto"). Cfr. (Blanco-Amor. (Bianco-Amor. só os nomes substantivos de parentesco "presentan un desafío claro ás regras sincrónicas da lingua"231. Silva Domínguez (19%b:7|. Nos dous exemplos que veñen a seguir amigo compórtase comopai. dono. ó ir prccedidü poln artigo. señor. Son meus pais): -Bon. Píno Serrano (1996). Se no vocatívo a ausencia do artigo é explicábel polo seu especial comportamento. ben perceptíbel na función sintácíica de atributo (É meu amigo. + POS. o que é resolto nuns casos coa aparición doutras formas de posesivo en función adxacenie ou concedéndolle carácler normattvu á anteposíüión do anigo" (p. caracterizadas por expresaren identidade referencial entre 231 Cfr. XL 279) Na análise das estruturas atributivas podemos distinguir entre cláusulas copulativas ecuacionais. 306). Pola súa parte. canto á posibilidade de aparecer precedido de posesivo e sen artigo (Dixo teu pai. eic. Para un esmdo comparativo da conslnición anigo + posesivo -t subsiantivo na Romania vid. Na procura dunha explicación para a dupla posibilidade de uso ou non do artigo con posesivo + substantivo de parentesco. é o seu compoitamcnto en relación coa función sintáeiica determinante". dado que se algo diferentia desde o punto de vista sintáctieo as categorfas substantivo e adxectivo. a quen fundamemalmenle seguimos nesle apartado.

embora se manteña en cantigas e textos literarios tnáis achegados á lingua tradicional: deixaba a mitla na corte de Porteiw de Beza. ben o saberei amar.AGGI88) -Don Berso era meufillo. sendo factores de carácter contextual os que propician unha interpretación ecuacional ou predicativa: De ti tamén. de maneira que "a forma articulada propicia necesariamente unha interpretación clausal ecuacional para a cláusula en que funciona de atributo. Seguindo a análise de Silva Domínguez. facto que muilas vezes leva aié á sua adjectiva^áo [. en tanto que na cláusula predicativa este está ausente. etc.]. todo semella indicar que "a presenza da unidade articular no atributo da cláusula copulativa pode converterse na marca formal para a indicación de diferencias de carácter semántico". e cláusulas copulativas predicativas. innovador. 'Nao é ouro ludooquc brilha'): afaliado anigosalieniaem primeiro lugaraqualidade inerenie ao substantivo. e a non articulada presenta un valor predicativo"23'. Xente 59) 233 Cfr. con posibilidade de inversión destes constitufntes (Xoana é a muüer que conduce o autocar I A muller que conduce o autocor é Xoaná). nos textos do século XIX predomina o modelo É meu amigo. Rector. ben me recordo que meu amigo foches de pequeno (Pintos. que atribúen unha propiedade ao suxeito e que non ofrecen a mesma posibilidade de inversión (Antía é condutora de autocares}\ segundo xa se viu con anterioridade (vid. cando Don Berso viñer eu lle porei de xantar (R Ballesteros. mui seu amigo. 217 . este úlliniii lipii \o meu pui\ tendc mais para a funi.. Silva Domínguez (1996b:6).XOSÉ RAMÓN FREIXEJRO MATO suxeito e atributo..1) a pronominalización do atributo é concertada no primeiro caso (Xoana éa) e non concertada no segundo (Antía éo). Com o verbo ser. CPG III.ao identificadora. deve aparccer a forma sem ariigo. Para alén destas diferenzas. 263) No século XX diminúe o uso desta estrutura non articulada. Meier 11948:183-185) ao afírmar este a propósilo da allernancia meu pai! t> meu pai: "quando se Irata de inditar a qualklade do pareniesco [..].. Desta forma pódense explicar tamén as diferenzas semánticas entre É meu veciño I É o meu veciño. 3. na cláusula ecuacional prodúcese a presenza do artigo. que pospón o posesivo ao substantivo (É amigo meu). Os nomes de parentesco nao lém aqui um traiamemo diíereme de outro subslantivo ('lsto é ouro'.. e seguía a pé deica a casa da rapaza (Cunqueiro. a categoria exterior da pessoa. No galego de hoxe conviven o modelo articulado (É o meu atnigo) e o non articulado (É meu amigo) cun terceiro modelo.2. En consecuencia.2.3. e mais entre E meu pai I E o meu pai. para indiear o indivíduo. O mesmo pode ser observado en atributos formados por posesivo + substantivo: Alberte é o meu amigo (cláusula ecuacional) / Alberte é meu amigo (cláusula predicativa). e nao a qualidade ¡nlima". quen mostra coincidencia con H.

achámonos cunha solución non tradicional no galego-portugués que surxe na iíltima época do galego en diverxencia coa solución adoptada polo portugués e que vén a coincidir coa propia do español. o predominio actual da estrutura predicativa con posesivo posposto (Henrique éamigo meu) podería ser interpretado como un primeiro paso para a diferenciación clara dos dous valores. a formaiizadón dunha oposición de coniido -a que separa ás cláusulas copulaiivas eeuacionais das copulativas predicativas. en tanto que a estrutura articulada semella especializarse na expresión de efectos semánticos derivados do valor do artigo como cuantificador de toíalidade (É o meu amigo IÉ amigo meu). Se a presenza de artigo obriga en galego a unha interpretación ecuacional da cláusula (Henrique é o meu amigo). $ilvaDomínguez(1996b:12). SilvaDomínguez (1996b:l6). Máis un caso.]. sen se producir a posposición do posesivo. que consagra a distinción entre estrutura articulada para as cláusulas ecuacionais e non articulada para as predicativas. O sisiema consegue asf a superatión da excepcionaiidade dunha cla^e scmánlic-a de subsianiivos e. como en lantos outros. predominan xa os atributos de interpretación predicativa con posesivo posposto (É amigo meu). uma lendéncia geral em favor do emprego dos possessivos com o artigo.. e por lanlo define necesariamente a inierpretación da cláusula como copuJativa predicativa. pois. Nesle caso. neste sentido. na evolu?ao do ponugués. MF 40)234 Ora ben. que pretende afirmar deste xeiio a súa fidelidade á lingua máis tradicional. Mediante esta fórmula o portugués parece superar a particularidade que supón o comportamento dos chamados nomes de parentesco e igualar o comportamento dos substantivos a respecto da presenza ou ausencia do artigo co posesivo235. a súa ausencia non presupón necesariamente unha lectura predicativa para a secuencia. manífesta o galego o seu carácter conservador e a slía resisiencia a cotisolidar innovacióris xa realizadas poía lingua irmá''. A esixencia da unidade articular como única posibilidade de que a fraíe en que esta se integra coñeza unha lectura referencial eoloca as estrucluras nucleadas arredor de substaniivo-i relaeionais humanos no mesmo nivel có reslo das unidades da súa categoría gramatical [. E isto nem sri com nomes de parentesco. sobreiudo em determinadas catnadas da língua moderna. Morfosintaxe e que o señor Merlín. Se há. de interferencia sintáetica. 218 . "e dado que en portugués o procedemento foi instaurado (presenza/ausencia do artigo) sen que isto implicase un reordenamento linear da frase. ao noso modo de ver. e non ecuacional". Porén. solucións que se afastan da tradicional decimonónica e do portugués. pois esta vai depender de factores pragmáticos (Henrique é meu amigo). 236 Cfr.ase basear nesles dous exemplos: "A reivindicacióri desta esimctura atópase (amén en escrilores como Cunqueim. Pola súa pane. O sintagma ao que dedicámos a nossa ateníao (em que ser integrado tío esiudo geral do artigo junto do possessivo". 235 Esta ideaesiáxa moi presenle en Meier (1948:189-190): "a convivéiicia dos dois tipos meu pai e o meu pai nao se presta a explica?oes fáceis.. nos textos orais. que acrecema: "Non se Iraia de considera-la posposición do posesivo como algo espiíreo á lingua en si mesmo. cremos que a situación en que se aiopa hoxe o idioma veciño supón un momenio evolutivo posleríor á do galego conlemporáneo. Silva Dom/riguez (I996b:l6-17) afirma: "Nunha tenlaliva tíe relaciona-la evolución dn galcgo e a do portugués en canto a esia cueslión. Máis unha vez. me emprestara aquil camiño que il trouxo enrolado de Bretaña nun canuto de ferro (Cunqueiro.de grande imponancia no funeionamenio da lingua. a un lempo. Obsérvese que nos exemplos que seguen a presencia dun modifkador adverbíal delermina a necesidade de analiza-la frase en que este se insire como adxectiva. tamén podería tratarse dunha interferencia sintáctíca do castelán no galego oral"23*. senón da necesidade de valora-la súa xeneralización como opción case única iia oralidade en paralelo á ausencia de aliemancia que nesta cuestión presenta o caslelán". 234 Cfr.GRAMÁTICA DAUNGUAGALEGA. tendencia innovadora que o galego non consolidou talvez tamén neste caso pola interferencia do español. o nao emprego do artigo conserva uma certa viialrdade por causas várias. que tanibém se estende aos nomes de parentesco. Nao convém separar demasiado estes dos outros substaniivos. que era moito seu amigo.

4. pois subliña a idea de pertenza (Fracasou pola túa culpa I Fracasou por culpa túd): Foi pra min unha porta aberta. malas novas madrasto de insensatos. a orde habitual continúa a ser a anteposición e a marcada expresivamente a posposición do posesivo ao núcleo en textos decimonónicos: .2. (Cunqueiro.2. Foi a miña entrada no mundo meu. Aspectos estilísticos da colocación do posesivo Cando o posesivo acompaña o substantivo pode ir posposto a este. así como tamén se deben destacar os diferentes usos e valores que o posesivo ten e que o converten nun tipo de pronome estilisticamente rendíbel.AGG23) De o determinante que inicia a frase ser un demostrativo en vez do artigo. (Otero.XOSÉ RAMÓN FÍÍHXEIRO MAIO 3..£AÍ 106) O señor Cordal tenme dito que o golpe é o animal máis antigo no país noso. usos e valores especiais A parte das estruturas atributivas que se acaban de tratar e que teñen moito que ver coa expresividade.1. EM 52) -¡Aínda pasou con el en casa nosa unha chistada! (Cunqueiro. van algunhas historias de outras xentes do país noso (Cunqueiro.4.EA/110) No seguinte exemplo pódese apreciar a diferente expresividade do posesivo antes e despois do substantivo: Si o sangre teu refugas do teu leito. afnda que a colocación máis habitual é a anteposición (Atendeu as vosas demandas I Atendeu as demandas vosas)\ a colocación despois do substantivo resulta enfática. (Pintos.A¿49) Tralos menciñeiros. Expresividade: colocación.. 3. (Otero.AL48) ¡Estou vingada! Teño un home meu. dosfillos teus ó amor non tes direito. a colocación do posesivo ofrece algunhas posibilidades de combinación estilística dignas de seren resaltadas.

Morfosintaxe Muito me folgo de ver comofende gaita gailega neste noso chan (Pintos.. volve a isa teima súa.sición do posesivo ó núcleo.]. vid.. Pnla siia banda.spo. Silva Domihgucz (1993a:150): "Con respecto á forma do itnjgo indcfinido. Cando é o pronome identificador indefinido un o que inicia a frase.desta dislríbut'ión da unidade".situación resulla bastame máis ix>m~ plexa.4GG16) ~¡E que ese teu viño!. pola súa banda. 238 Sobre a posición do po. . a tendencia xeral é a posposición do posesivo. maioriiaria nos texios decimnnónicoíi.. e a xeneralizaciófidaposJbjlidade coniraria só se produce nalgúns autores contemporáneos [. 239 Cfr. de forma que a anteposición é a colocación expresivamente marcada (Chegou un amigo seu I Chegou un seu amigo)m: 237 Cfr.A/V55) No entanto. onde é sentida como máis tradicional e auténtica (Eses teus ollos son moi azuis)231: Dend'o premeiw intre... Silva Domínguez <I993a:149-150): "0 comportamemo do posesivo con respecto ó panidigma dot. o exienso estudo <ie Varela Baireiro (1982:275-302).]. A oralidade..!. a . xa vin que me atinaba coafasquía. máis diferenie. a üngua oral conicmporánea sócoñece certas pegadas desta posibilidade combimitoria. a JÍberdade de que en xeral goza o posesivo permite outras combinacións. que non é súa. demostralivos resulla especialmente imeresame... co seu aquel montar charriano.0/M02) Mais en textos do século XX xa a anteposición alterna coa posposición até esta se converter en dominante na actualidade na lingua oral e a anteposición nunha marca de estilo na lingua escrita e literaria.J. e xeneraliza como non marcada a posposición do posesivo ó ntícleo [. (Rosalía. ¡deño. tanto máis rendíbeis estílisticamente canto inenos habituais: De paso.. dado que a unidade parece cnñecer diferencias distributivas de carácier lanio díacrónico como diastráüco. cando coida íer sido mol demais conmigo. (Dieste. e lamén como unha opción pcrsoal moiivada por unha valoración positiva -máis 'galcga'. tende á pospoMción do posesivo". A irnporlanle presencia do posesivo á esquerda do núcleo en certos aulores i'oniemporáneos pode ser inlerpretada eomo un tra/o de esiilo. naquel seu falar.AFVU) O mesmo que agora.. (Dieste. A lingua líteraria do XIX amósase consianle na súa maioritaria lendencia a antepoñe-la forma ó núcleo do nominal [. é o qu 'un pode beber. a lingua liieraria det'inionóníca cofltce como opción normal a po. CG 226) Aquela miña leda compañeira y (PondaI. sucédelle unha fune tenclencia á posposición do posesivo que siiúa en niveis periféricos a opeión coníraria. surrir e escismar. Asi'.sesivo na lingua literaria de Álvaro Cunqueiro. á primiliva ameposición.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. En efecto. rebentaba as égoas da abadfa (Cunqueiro.

un de Curros. MF 174) 3.. Oposesivo enfáüco O posesivo enfático tamén é chamado posesivo de propiedade plena ou exclusiva2*1. carro e gando .. respectivamenle.2.444) Dous continuadores da liña poética de Noriega.2. el alii (1986:222). e tres de Noriega. fala de que "se emplea un posesivo analílico para un solo poseedor en las formas del masculino singular. Varela Barreiro (1993:62) e Áivare/. Por outra pane.OC 1. como casa. xa plena240 Vid. como son Aquilino Iglesia Alvariño e Crecente Vega. tamén os únicos que se rexistran na súa obra. respectivamente. que marcaría unha relación de propiedade exclusiva. Tod 'o que teño de meu é non cobiza-lo alleio (Noriega.315) Embreñarme procuro.4. Así nolo fan pensar os seguintes exemplos.XÜSÉ RAMÓN FRKMJRO MAK> Era gordo e colorado. por seu lumo. en Costa Casas e¡ alii (1988:111) xa se desiaca que estas formas "subliñan ení'alicamente o conceito de propriedaüe". libre de usuras. o único que aparece neste autor. 241 Vid. esie uso do posesivo non o achamos citado na gramálica de Saco Arce (1868:170-172). de seu. . si xa de meu ñvera unha casiña (Noriega. López Varela (1998:258) e Freixeiro Mato (1993:101). OC 1. até unha maior xeneralización no século XX: que de teu a ter chegache unha terra regantía. terras ou vacas. e tiña unhaperrera deflequillo que llo rizaba unha súa amiga (Cunqueiro. de voso. pois talvez fose este o valor inicial da construción de + posesivo inmobilizado no xénero masculino (de meu. de teu. Carballo Calero ( 1979:307). bajo la consirucción de genitivo posesivo regido por el nombre del objeto mediante la preposición de" . nunha progresiva exíensíón e ampliación de usos desta construción desde un limitado emprego no século XIX exclusivamente con substantivos que indican propiedades alienábeis. Porén. autor de transición entre os dous séculos. feito que tamén pode levar a pensar. dada a fidelidade destes autores á lingua popular 241 . enfatizándoa (Ten cosa de seu). gando. que si falado posesivo 'cuyo' e do posesivo distribulivo: nin lampouco máis tardeen Santlago y Gómez (1918:185-186) ou en Lugrís Freire (1931:87-91). (Noriega. de seu)..\cu pai labraba / con xugada de seu..312) ¡mudo e cocido lio dan ó que de seu non o ten! . de noso.OC 1. efdizfora. Carballo Calero (1979:307) cila outro exemplo sjgnitlcativo do poela decimonónico Garcia Mosquera: e labra os eidns que .

(Aquilino. 222 . pois. e aínda en especial no XIX. cando moi poucos tiñan acceso á posesión das terras que viñan labrando e mesmo á propiedade do gando con que traballaban. 1993). como sincrónica. a pesar de se non expresar propiedade ou pertenza exclusiva. carecemos dos datos suficienles para avalarmos de forma conveniente esta hipótese. quen vive de alugueiro e sabe que non len nin un eixido de seu. ni unha corte. normalmente en función de atributo (Este rapaz é listo de seu. PGC 202) Bén ditoso é o labrégo que se póda valer en si. É unha oposición semellanle á que se establece entre adxeclivn e adverbio". Só nos falan dela as gramáticas máis ou menos recentes. de forma que de modificador do núcleo dunha frase nominal de carácter alienábel preferentemente pasase a funcionar tamén máis habitualmente como modificador do núcleo de frases inalienábeis (Veu de América un tío de meu). un peso pra gastar. pode ser substituída a construción de + posesivo por algo máis ou menos equivalente a 'por si mesmo'. indicando que 242 Infelizmenle. aínda utilizan a construción con substantivos alienábeis como fórmula de enfatizar a propiedade exclusiva de bens materiais. non. modifícador dun adxectivo. C 17) Debeu de ser. agás con substantivos de parentesco. de que nada se Íeva dito. En todos estes casos. que ten pra dar ósfillos unha coda. e as formas 'de seu' seríano no ámbiio do predicado. tan escasos e cobizados polos nosos labregos nestes dous últimos séculos. neste último caso distingue tres eslruluras: suxeito + verbo + 'de seu' (e que se compmmefe u dálas brisas cada dia. (Crecente. de forma que foron precisas toda unha serie de revoltas campesiñas na segunda metade do XIX e a principios do XX para conseguiren a redención dos foros. como Cunqueiro (Varela Barreiro 1982. Morfosintaxe mente pertencentes ao século XX. aínda que non sopren de seu). suxeito + verbo + atribuio + 'de seu' (Perrín de Baritfoi mui amigu de meu) e suxeito + verho + obxecto + 'tle seu' (pro tes unhafigura de leu}. gado de seu. Talvez no afán por resaltar a propiedade se estendese o uso desta fórmula lingüística de posesión enfática. Acrecenta que "as formas 'de seu' eslán especializadas pra figurar no ámbiio do verbo.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. para alén dalgúns estudos sobrc a lingua dc dclerminados escritores. a partir da análise da construción en Cunqueiro. ao longo do século XX cando o uso desta estrutura se foi facendo máis presente noutros casos. pois aínda eslá por estiuiar eon profundidade esla construción. As formas nonnais serían o i'ndíce da relación establecida polo posesivo denlro do ámbito do SN. Os dous exemplos dos poetas xa aludidos son expresivos ao respecto: Non vive. por exemplo)242. non sería este o único caso en que a realidade social acaba por se reflectir na lingua (usos pragmáticos de -iño ou dativo de solidariedade. lanto da perspectiva diacrónica. igual que en Ten casa de seu. Eu son optimista de meu) ou modificador do núcleo do predicado (O neno caeu de seu)~4í. que lles ía permitir posesionárense de dereito dunhas terras que por lei pertencían a xente allea. 243 Varela Barreiro (1982:304-3071. se o amo o bota. sin traballar no alléu. indica que esta aparece en dotis contexlos: no "sintagma nominal no que esta forma funcinna como adxacenie" e no "sintagma verbal no que funciona como 'aditamenlo' ou atributo".

. O demais vén de seu. pois é el e a penas ningún outro o que ten operatividade na combjnatoria do posesivo ordinario cos substanlivos de parentesco e asimilados" (pp. o que debe ser invocado tiesta circunstancia. Contiños 193) cando se propoñía aforrar a últema cadela pra ir adequerindo farramenta e poder traballar de seu. (G. Contiños 166) que despois de baterlle na barriga segufa bailando de seu no piso (G. Poesías 109) e ¡zas! abríase de seu como por encanto. (G. MF 91) 244 Vareia Barreiro (1993:67-68) indica que nas "Irescuartas partes das ocoirencias" desia conslrución en Cunqueiro o substantivo asociado "é dos denominados 'de parenfesco' en sentido laio. como tamén acontece co posesivo normal) entre unha determínada entidade. Para esle estudioso é "o valor de especificidade. Barros. salvo nos cartos. así como que "nas formas De meu con Un como Deierminanie a proporción é de 21 a 2 a favor dos substanlivos de parentesco". (Cunqueiro. pois. É. caeu quinto (G. un posesivo enfático. A mazá caeu de seu). que il de seu é moi parroquiano. que especificamente a posúe de forma inherente (E intelixenle de seu). Os seguintes exemplos literarios ilustran estes casos: Co luar a choiva rematou de seu (M. 62-63). que non hai unha intervención exterior etc. isto é. tal construción resalta ou enfatiza a indicación dunha determinada relación (non exclusivamente de posesíón ou pertenza. Contiños 243) Disque a Micaela tiñafeito testamento enfavor do seu sobriño Bieito. enfatiza unha relación de parentesco (É parente de meu) ao destacar tamén o valor de especificidade244 ou enfatiza a realización dunha acción por parte dun suxeito sen axuda exterior a este (A casa derrubouse de seu. 223 . e noutros simplemente enfatiza unha vinculación dunha calidade cunha persoa. Barros. AntonÍo.XOSÉ RAMÓN FRSXHRO MATO non hai axente estraño no feito. Barros. Conüños 165) E dou en remexer os cartos que tiña na faltriquera.. e por tanto enfatiza a propiedade (Temos vacas de noso).. do que deduce con toda a lóxica que a escolla desta fórmula no auior mindoniense "non obedece á intención de expresión do valor de propiedade plena". Barros. lomado en sentido lato. que parés que lle querían fuxirde seu. calidade ou acción atribuída a alguén (ou algo) e unha persoa gramatical. que nuns casos expresa propiedade plena ou exclusiva.

CG 132) Unha vez. (Cunqueiro. podería moi ben estar a acontecer que o seu emprego aumentase na lingua escrita e nos rexistros formais na mesma medida en que vai diminuíndo na oralidade por non existir no español. dá a impresión de que Cunqueiro actúa propagando a estructura do contexto oracional. onde non ten cabida a expresión da propiedade plena ou exclusiva. que non de noso". que ai-recenta: "Non esiamws i-ertos de que esta propagación sexa un aclo da exclusiva responsabilidade de Cunqueiro. parece que asisiimos á desaparición desta modaiidade do sisiema dws posesivos e cabe no posible que a obra de Cunqueiro rellicla o caos que precede nornialmente á desaparición de elementos do sisiema gramaiical. poidan ser na actualidade os escritores e a xente culta en xeral quen preserve construcións pecuíiares e enriquecedoras da expresividade do idioma como esta'46. un tfo avó de meu. aínda que de ningún xeito se pode dicir que este cree a estructura. Morfbsintaxe O seu rostro. quen nos conservou e transmitiu o idioma cos seus trazos máis definidores e característicos. Polos datos gramaticais de carácter xeral de que dispoñemos. senón que talvez "fose o espírito de diferencialísmo do galego respecto do castelán. coníoume que il conocera ó Licho. Tampouco neste caso estariamos perante unha excepción.. Véxanse algúns exemplos: Un primo de tneu. de forma que non é a Íntencionalidade do escritor de expresar esta a que o move a utilizar de meu. estaba cada vez máis escuro.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. sen embargo. Cabe a posibilidade de que fose máis alá do que ían os galego-parlantes no proceso de propagación. por exemplo. designadores de pmpiedades alienables. maioritariamente iletrado. Vacus. 245 Cfr. co ínfinitivo flexionado ou en menor medida co uso do futuro de Subx. que Cunqueiro iniervén experirnenlando cos posesivos na procura dunha lingua máis nosa. Varela Baireiro (1993:68). 246 Son ilustralivas au respecio as palabras (Íe Varela Barreiro (1993:68): "Por outra pane. EM 106) Tíñame por parente de seu iste Manuel Costa. don Serxio Moirón. Moirón de Riotorto. Xeníe 30) Á vista desta ampliación de usos de tal construción na lingua literaria de autores como Cunqueiro e dado tamén o seu prestixio como trazo 'de noso'. Nós cremos. alias Louzao de Mouride (Cunqueiro. pcro que en calquera caso estaría presente nos dominios da gramaiicalidade. gran cazador. e tan só como unha posibilidade -desmentida contemporaneameme. lingua que está a interferir gravemente as estruturas morfosintácticas do galego (tamén as fonéticas e lexicais). por non saírmos do ámbito da morfosintaxe. todos os anos mafaba algún corzo na fraga de Rioseco (Cunqueiro. Terras.é admitida a combinaioria das formas lie meu con substantivot de parentesco". O único que sabemos con eerle/a nesie momenio é que na área mindoniense está reservado o uso destas l'ormas a substanlivos do [ipo de Casa. pero abandonando o respecto á expresión destes valores"*45. pois acontece o mesmo. escuro de seu. Non estaría de todas as formas mal que se historicamente foi o pobo galego. .F/103) Nun autor como Álvaro Cunqueiro achamos maioritariamente estas formas cos substantivos de parentesco. o seu competidor non só na esfera do social senón tamén na da cotidianeidade de Cunqueiro. (CelsoEmilio.

2. las libras no alcanzan á mas que para dar una & cada uno. que na estafeta tendes cada un súa carta. cadanseus. tamén máis unha vez semella conveniente distinguirmos entre niveis de lingua e non incorporarmos á norma escrita xeral fenómenos vulgares por moi auténticos e lexítimos que sexan. onde se especifica que esla forrna é máis frecuente no singular do que no plural e que nunca aparece na frase nominal ^uxeiio. Por conseguinte. O posesivo distributivo Combinado co pronome cada en función adxacente. (P.entido distributivo en algunas frases en que va sin artículo. cada semana seu día.as de construcción". CG 28) Estimaba de te ver trinta días cada mes. Xa nn século XX. traduciéndose en custellano por el numeral uno. para alén de non ser cilada no século XIX cn Mirás(lS64) ninen Valladares (1970:44-45). Maxina 69) 247 Cfr. .3. sua adquiere cierto f. por exemplo. adquire valor distributivo (Cada neno colleu (o) seu caramelo. nin Carballo Calero (¡979:305-308). por infrecuente ou por ser considerada como demasiado vulgar. rexeitadas na norma culta a pesar de posuíren unha maíor tradición líteraria do que cadanseu. cadanseuís). respeciivamente. como: Cánloa reás lles dou? A cada un xeu. pois entón por esa mesma vía tamén se poderían formalizar outras contraccións populares como *pr'onha (<para unhá}.s obras. tamén xeralmente ignorada. podemos leren Saco Arce (1S68:172): "El adjelivo seu. 248 Así. recobra su significacio propio: CaJa un que teve o seu. ¿cuánios reales les doy? Vno ú cada uno: Ai lihras non chegan mui. *contr'onha (<contra unhá) ou *com'on (<coma un). cadansúa(¡¡.4. cadasúa(s¡. Téngase cuema con esias delicade/. laraén Alvarez et alii (\ 986:224). que lleve cada uno el suyo Ó lo suyo (segün el sentido).CPGII. a pesar de citar e dar por válida a constmción deirás miña ou tlianie nosa. na nosa tradición gramatical24*. a pesar de se referir a que os "pronomes demoslrativos xúnianse algunhas veces ao posesivo" en frases como Exte meu pensar é triste. esto es. estas formas non deben tirarse do ámbito informal e coloquial da oralidade en que se xeraron. orixinadas pola aglulinactón de cada un seu e c&da un súa. íeito nada esirano dadaa pouca exiensión e profundidadc desia. por exemplo. cadansúa. o posesivo. pode formarse a contracción popular cadanseu.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO 3. -Si á seu acompaña el artículo. por exemplo. Tamén exisien as formas caduseu(s).t que pra cada un suu. cadansúas (Regaleilles cadanseu reloxio}241. Trouxo cada rapaz (a) súa guilarra): e cada gran seu diamante che se volva cada día! (Rosalía. cada día súa ves. ccm valor posesivo-disiributivo. Vid. especialmente de non viren avalados pola presenza histórica na mesma familia lingüística e pola tradición escrita moderna: -Ide se querés a Ulla. non fai mención a esias formas Lugrís Freire (1931:90). (Valladares. Ferreiro (1999:265): "En galego moderno existen aínda outras formas especiais (que acompañan sempre ao obxecio posuído. No entanto. Ballesteros. nunca ao posuídor). con ou sen a presenza do artigo. el ó lo que le corresponda. 10) Caso de cada ser adxacente do pronome un en función nuclear da frase.

4. dignidade ou cargo que posúe a persoa a quen o falante se dirixe (Si. (Blanco-Amor. Noso Señor o garde}™: unha cuartafeira de cinza dun ano de Noso Señor que xiraba ó redor de 1880.AAQ 14) 226 249 Mais cfr. meu señor -díxenlle eu-. miña señora. custara o quefose. -Práceme. Nosa Señora nos axude). (G. AE 108).. TB 39) Polo xeral o posesivo de respecto non vai precedido de artigo por seren os subsíantivos capaces de presentaren un contido sémico de máis respecto os que escollen a estrutura non articulada (Meu pai rifoume. meu xeneral. "Estes substaniivos ['padre'. substantivos que non son propiamenie de parentesco ('amo'. Non. meu señor. que trataba a mi amo con moito respeío (Cunqueiro.A¿l2291) A vosa obedencia.. iiu cada seu en ctmpañu de tiutn». . Seguirei a loitar eiquí contra os bichiños. en especial como fórmula de obediencia no ámbito da disciplina militar (Si. Contiños 226) Os dous mexicáns emprenderon cada un súa louca carreira de porfías (Otero. (G.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 'dono'. de calquer xeito.Barros. darlle ó balón o seu couce para diante. Pegámosüe cada seu un bo groío e resultou sere un Ücor doce e apegadiy (Blanco-Anior. e deunos a cada seu un chisme daquiles (Blanco-Amor.] Paralelamenle. que daban cada unha a seu cuarto..v4Aí2 127) Ó cabo dun pasiüo había dúas portas sin porta de par.'señor'... alcendíanno e botando fume que daba gusto. meu señor. Barros.2.. 250 Cfr. Barros. O posesivo de respecto Utilízase o posesivo de primeira persoa como fórmula xeral de respecto e acatamento seguido do título. dixo o algaribo.Barros. MF 59) -Pro. [. 'madre'l expresan uncontidode respecloque pareee se-locausante das restriceións no emprego do elemento anicular. Conñños 175) Cada un quería. (G.. (Fole. (G. qu? endexamais se liñan visto bébedos por soparado. poñíanse afalar das súas cousas descoidadamente. AE 110).Barros. TAtf I3)249 3.4. Morfosintaxe facían cada un o seu pitillo. As súas ordes. iso que vosíede está contando non pode sere.) pennilen maioritariamenle o usii restrinxido do artigo porque lamén posúen o sema [+ respecto|". meu tenente)'. meu capitán. Varela Vázquez (1997:366). AE 128).. (G.

e os netos 'madriña' (G. e saudando a doña Ginebra. dixo. vale máis que nunca o sepas (Rosaiía. que seguía no balcón coa súa sombriña. mi madre. Os defóra chamábanlle a it'a Xacoba. -Non calma. su(s) . ÁÍvarez ei aiii (1986:223-224). mi ama. ou a sinfaldra?' (Noriega. principalmente a forma mi: -Mi madriña. voso(s) I -a(s)) a acompañaren os substantivos padre.OC 1. amo e o plural padres2^ . tío. tu(s). afilla e a nora 'ña-madre'. señor. Conüños 197)3" Tampouco neste caso aparece nunca o artígo a preceder esta construción de respecto: 251 Vid. e a meu don Merlín (Cunqueiro. FN 82) veredes o que ela dixo. Dios diante! -¡Ai. levaime a donde quixeras [. madre. con vixencia tamén nalgunhas cantigas populares e na literatura dos dous últimos séculos. mi madre. non calma. non. PGC 268) -¡Ai. Daniel! ¿Non lembras a Rañolas? ¡Eu non quería aló quedar.. Barros. mi madre! (Aquilino. e que hoxe se rexistran case exclusivamente en moi determinados ámbitos da fala coloquial. muller. mi madriña. AAQ 69). ¿e que camisa lle esculco. 252 Cfr.] -Non mo preguntés. Deus. 227 .XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO -Pois vosa señoría manda.. que me atenazan a gorxa! -Bueno. berrando moito: 'ai. Barros. eu téñome por conforme. mi madriña. noso(s) I -a(s). soségate que xa calmará. ofilh. MF 75) Fálase igualmente dunhas formas átonas fosilizadas de respecto (mi(s). (G.247) /Ai. que afogo! -¡Non afogas. a de estopa.

de madre e padre en má e pá: -Non soñei. (/ue <> Aibertimi rwm odiaba.candoesevocalivoe'íiabaeonsiinn'dopolossuslaniivos'pai'e'nai'. Soiii erapermetidoo lerof libríños d<¡ mensión cantándalle os versox: o 'Sanio Ditis'..Barros.Cfr.1 nai viva. cheirándnlle a Coresma. propia da linguaxe infantil.FAT83) -O que é.. un lapantín. miña(s) de primeira persoa tamén para a expresíón de respecto: Mire. Morfosinlaxe —Agora. anque soñar ben quixera (Rosalía.. vid. Mais difíeil parece neste easo non termos en conta t> contexto diglrisico en que o galego modemo se desenvolveu. Varela Baireiro (1982:275) afirma que a existencia da tbrma im'. etc. lingua que socialmente. Mesmo asinalaa distinción cunqueirianaentremi'/xtt/re. que nos textos medievais prescntaba a forma apocopada dopowsívoe.A4Q 130) Mais. díxome a min mi amo mui serio. non teñen presenza na lingua histórica nin no portugués actual e o seu aparecemento no galego moderno se produce en coincidencia co español. tales formas terán de ser rexeitadas no galego por espurias. Se. MF 77) Mi amo quedou caviloso coas noücias da carta./>GC234) 253 Para o uso da fonna mien Cunqiieiro. semella estarmos neste caso perante unhas formas procedentes "do español. e de acordo co criterio que aquí sistematicamente se vén aplicando. non soño. de explicación clara do punto de vista sociolingüístico"254. Pw é moi bonita. <G. O galego. a 'Perdón. E eu heiüo de decir a mipá [. miñ'ama: mülor II 'é botar todo revolto (Leiras.pero ¡¡ue. Porén. "parece indicar que se trala Junha propagación a parlir do vix-aiivo. pode cumprir funcións tanto eufemísticas como de respecto.e miña iiai. na realidade. parao pai morto.. pois. será San Breixo. 254 Cfr.quenonieñen por que ser españoias". Barros. para . ah Dios mt'o!'.]. ¿non si? E non lle dirás a mi pá que non soupen a leución. o 'Salve Scñara!'. madre mía!'.MF44) 253 O ámbito de coloquialidade en que esta forma aparece fai posíbel tamén a apócope afectiva. máis unha vez. 'Oh María. non ten máis formas que meu(s).asicomoa influencia caslelanizanie da escolaeda Igrexa. pecha con tres voltas de chave a portalada (Cunqueiro.. para alén disto. mi madre) para omros substantivos que designan seres lamén merecentes de respecto sen íercn de pareniesco. eic..GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. -Pois logo. Ferreiro (1999:265).quen explica a secuencia miamo por propagación do tralamenlo de máximo respecto aos proxenilores (mi padre.asformas'padre'eTnadre'. mi má. en relación ao galego. e mandou chamar a Marcelina (Cunqueiro. Varela Baireim (1982:275-276). Eu non o sei. 22X . Eres un haragán. que non viches a leución siquera. exclusiva en Cunqueiro. AAQ 14). amanceirábanllc <> azo sin podelti remediar(G.

ben te vin caer no chan. O posesivo de familiaridade ou emocional Para alén de indicar posesión ou pertenza. (Aquilino. miñas xoias. seipor outros condutos. exprésaa sempre que o posesivo vai seguido do nome propio de persoa (.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO Caso diferente é o das formas ña e cadanseu. (R Ballesteros. non te poiden levantar. miñas coroas? [.e de relación de familiaridade (. PGC 268) ¿Miñasfülas.4 miña terra. X L 3 M ) No seguinte exemplo pódese comprobar o valor afectivo do posesivo en correlación co do diminutivo en -iño: Antoniño. que pode ir unida ou non á relación de parentesco. Cómo dormían. meu Daniel. que tendes? ¿Por que rifades. O meu Pepe)'. meu Felipe. meu orelo d'apretar. si son voso amparo nista casa onde todo é meu.4 miña Helena é moi eficaz no seu traballo): -O reino de embaixo.4. teñen o seu ámbito de uso na fala coloquial como trazos propios e expresivos do galego. porén. na túa cova lonxana en Chacarita. Meu pobre!).5.2... está tan en parcelas como o reino de enriba (Cunqueiro^AfFlOS) Por certo. ou de recriminación e conmiseración (Miña xoiaf.] Mirade se vos quero ben. 7) 229 .Xente 79) A relación de familiaridade e de afecto. nestes usos propicía atmosferas comunicativas de intensidade emotiva propias dunha relación íntima ou familiar: Ai. 3. (Otero. meu Antón. meu amigo! (Cunqueim.AM50) Aquelo era a letra pedida. Tomade. sin unha herhiña verde. afecto.. pois aínda que non deben formar parte do modelo formalizado e culto de lingua. o posesivo pode ser índice de aproximación afectiva -amor. que o noso Suso empeza afacer boafigura entre a xuventude do gremio (Blanco-Amor. CPG II. interese etc.

moi propio da atmosfera sentimental que envolve os prantos pola perda dun ser querido: Meu querido.F#l87) e. cala. Irmán la: ¡Velaí vai a caixa dos nosos corozóns! irmán 2": ¡Velaí vai o noso amor verdadeiro! Irmán 3": ¡Velaívai a nosa vida! hmán 4": ¡Velaívai a nosa morte! (Castelao. 296-299 (Freixeiro Mato 1996:92). ña Pepa. en quein eu tinha o pensamento1^.0C 1. de levarte. MotfOMntaxe A proliferación dos posesívos.365) Tamén posúe valor emotivo e de familiaridade moi marcado a forma reducida e vulgar ña. Outros usos e valores expresivos do posesivo Dada a polivalencia de relacións que pode indicar. tneu bein. en consecuencia. mentras os meniños deito. e. e durme.OCI. meu mui doce amado. meu contento. tamén son ouíros os matices expresivos que permite estabelecer: 255 Cfr. propicia un clima afectivo de grande carga emocional. á parte de coloquial e familiar. son aínda outros os usos e valores que o chamado posesivo posúe./>GC238) -Heite enfoular. ¡non llefaiga caso!. (Rosalía. meu espello. 230 . o curmán quérelle leria.6. meu ourofino.2. sobre todo en vocativos e cláusulas exclamativas. meu mimo. ña mulleriña. presente na lingua literaria ao esta reproducir en determinados textos e/ou épocas e autores a coloquialidade da lingua popular. aférese de miña. vv. meu gosto. ña rosa (Leiras.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. ¿ti toleas? -Ña nai. ten un valor afectivo intensificado polos contextos en que aparece (ña nai. (Noriega. Esta forma ña. A conienila dos labradores de Caldflas. ñaftlla): -Pois. meu morgado. emremés de Feixó de Araiijo.4.518) 3. toma un trago de resolio qu'aquííeño.

A£123) ~Non.. (Blanco-Amor.A£141) c) a nominalización en feminino plural ('as miñas'. ou as dun mesmo bando ou grupo (Que tal están os leus?.XOSÉ RAMÓN FRHXEJRO MATO a) posesivo de modestia: pode empregarse noso(s).. (Castelao. por quen máis vostede queira. 'as túas'. a renascencia das Letras galegas.2. ao noso ver. Xafixo outra das súas)\ -¿Pra onde vas. 3. Andresiño? ¿Non irásfacer unha das túas? d) a nominalización en masculino singular 'o meu'. (Otero. Gañaron os nosos): e a quen os propios seus deran duro martirio (Pondal. Pídoilo por Deus. miña(s) como fórmula de modestia para evitar a referencia directa á primeira persoa na mesma medida en que tamén se utiliza o plural de modestia nos pronomes persoais (vid. SEG 106) b) o posesivo en plural masculino precedido do arligo ('os meus'.5): Este acontecimento provoca. nosa(s) por meu(s). polos seus. non. (Blanco-Amor.Q/> 175) /' os seus ao velo chorar tamén as botaban a afeito (Cunqueiro^MFlOó) Os nosos tiraban ó amparo dasfiestras. 'o teu'.AA/41) cando me determiñei afacere as paces coa miña amiga pra vivire a concencia. 'as súas') é máis un caso de 'feminino de indeterminación' (vid.3. como home traballador. iso si que non. 'os teus'. 'o seu' signifíca 'o que é propio de' (Iso non era o seu)\ 231 . 'os seus') equivale aos familiares ('a miña / túa / súa familia') e/ou ás persoas achegadas. señor.2) e equivale a 'o que costuma facer' (Semprefas das túas'. 3. botando mau de min e dos meus.

(G. de cerdeira e de ameneiro.AAQ211) xa Alberte poido presentarse nafeira coas súas catro ducias de rocas que vendeu a tres cadelas (G. pero axiña volven a se aplomaren no seu.AFV70) O seu. Contiños 215) Tíñaos de roda e de sin roda. Contiños 216) 232 . Morfosintaxe Afianzándose coas mans nun cañoto. talvez a partir deste uso. (Dieste. de cedro. Barros. cada un ó seu precio {G. co seu cigarriño na boca. Conüños 250) Calan. Barros.. Barros. Os canteiros traballaban. bote a conta.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. acabou por significar tamén 'bastante' ou 'moito': ¡Hoxe en día val o seu! E se non. (G. Barros. Barros. cos mismos pés puido traguela ó seu e baixou..Barros. Contiños 215) g) tamén pode expresar unha cousa. ¿sabes?. quizais medio convencidos. (Dieste. Contiños 200) f) pode indicar cantidade aproximada (Pesará os seus 50 quilogromos): Tería il os seus sete anos. unha acción ou un feito habitual (Tomou o seu chocolate con churros)\ e co seu cigarriño. (G.AFV68) e anque a bebida tiñafeito o seu na miña cacheira (Blanco-Amor.A£110) e) o posesivo pode equivaler a un cuantificador indefinido. como algún ou varios (Tivo ax súas pelexas con eles): Iso do supresión do xogo trouxo os seus trastornos a moitos ciudadanos (G.

o porco do tío Zanfona oueuse berrar como se o mataran.39) Meu dito..CPCI. meu compadre!2*1.2. acabou por se estender cada vez máis na actualidade o uso do posesivo meu como simple fórmula expresiva da oralidade en contextos coloquiais para designar o interlocutor. Contiños 210) í) se callar por elipse do substantivo en vocativos como Ven aquí. .XL294) h) o posesivo forma tamén frases feitas arcaizantes e fosilizadas na lingua. meu homel. CG 225). (P. I deben ler culpa as pestanas (Rosalía. Barros. o que ben xabe / corre sin irígo nin brou (Rosalía. os diferentes tipos de relacións que os posesivos poden indicar dan pé a combinacións estilísticas de grande expresividade. ¡ prenda do meu corazón (P. apócope de home! (2. Ballesteros. co signifícado de 'nunca': S'o ben querer se pagase moito m 'eslabas debendo. meu compaiieim. Ben xogada esa carta. FN 82). xi. con connotacións afectivas e de familiaridade equivalentes ás que posúe a interxección hol. (P. CG 224). a estreita relación entre os posesivos e os pronomes persoais permite contraposicións expresivas como a seguinte: 233 256 Cfr. Para alén destes usos e valores expresivos. (Castelao. CPG I. meu amigo.5): Cala. -Meu señor. o frecuente uso (ie meii en vocativos deste tipo: ¿Que males.fixeras? (Rosalfa. locan a mono.Xosé RAMQN FREIXBRO MATO A manifestación cos seus canios. O outro día dempois das doce. Nada máis que nosa. meu. ou outras so a fórmula na + posesivo + vida.91).Ballesteros. meu compañeiro! ou Escoita. meufaito. meu ben. cos seus vivas sin trégolas (BIanco-Amor.346) A nosa Terra é nosa. (Rosalía.5£G34) Igualmente. na túa vida me pagas o ben que te estou querendo. Eu non ofixen. FN 86). -Eso. -Me« compadre.CP<7I. desle non ver.. 17) Na miña vida tal vin: fato de bocas abertas Wdas mirando pra min. (G. como a expresiva Meu dito. como as que seguen: Xa a nosa Terra é nosa! (Cabanillas. Ballesleros. OC/. meufeito. meu!.

11) Por outra parte. miniña.2. a diferenza do artigo. canto. 3. com a sua fatnttia}. a respecto da artálise üngüfslica da altemancia no uso de tronslrucións con pronome posesivo.1).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.1. a existenciadun proceso de humanización da mesma" (p. tudo aquilo que se pressupoe que é perten^a própria ou de que nao podemos dispor". Morfosinlaxe Eses teus ollos. 3. desde presupostos pragmáticos. 3. 3. Uns son invariábeis (que.2. son lanceías de sangrar. 257 Aínda que en xeral o posesivo.5. A presenza dú posesivo é outra posibilidade alternativa t|ue pemiite "unha inator individualización da pane do corpo.6. cal. 234 . son outros tantos recursos expresivos que a utilización dos posesivos permite258. O pronomes relativos. Son os pronomes referenciais imprecisos: relativos.5. cuxas. Os relativos Os relativos son pronomes que van referidos a un termo anterior. Perdín a pluma. cantos. CPGl. De igual forma. (P. Estas posibilidades. Ballesteros. 258 Así. abonda o emprego do artigo como elemento que. canías.1. quérenme maiar. os teus. que obedecen fundamentalmente a razóns pragmáticas. cuxa. os identificadores. o artigo pode escusar a presenza do posesivo cando está clara a relación de perteKtaP1 (Lavou a cara. os ordinais e os cuantificadores. interrogativos e exdamaüvos Fronte aos demostrativos e posesivos. Os tres primeiros presentan unha xeral coincidencia nas formas e por Íso constitúen un grupo diferenciado dos demais. embora presenie como allemativos casos como Ele partiu o hrafn vs. xuntamente coa presenza ou ausencia do artigo noutros casos (E o meu irmán I E meu irmán. afirma Silva Domínguez (1996a:261) que tal análise se debe basear no "exame. o relativo cuxo ten valor posesivo: Ese é o escritor cuxo lihro alcanzou o maior éxito de vendas (vid.5. e que introducen unha cláusula que o cualifíca ou caracteriza. [998:667). canta. o antecedente. Son os teus veciños I Son teus veciños).3. segundo se viu (3. Elepaniu o seu brofo. Vilela (1999:216) chega a afirmar que o "possessivo nao se usa com os chamados 'inalienabilia' [= inalienáveisj. Chamoupola nai).en condicións normais.3) e o clítico de dativo pode funcionar con valor posesivo (Cortou o teu pelo I Cortouche o pelo). maís sen esa relación concreta coas persoas gramaticais.1). no caso das fraseí. "sinala de maneira inequívoca a existencia dunha relaeión entre o substaniivo nuclear da súa frase e outro elemento do coniorno lingüístico ou exlralingiiístico" (Silva Doiníngue/. nalgiíns casos. queri} e outros variábeis (cuxo. cales). existen outros pronomes que fan referencia a determinados elementos. os meus. interrogativos e exclamativos. das circunstancias comunicaiivas que permiteíi. con dativo ou con artigo. Ele cimtirtua a viver com afamílía |vs. reniite ás circunsiancias sintáclicas e ao contexto comunicativo. nominais de carácter inalienabel. cuxos. quérenche dar vida. 681). pola súa indicación do subsianlivo como 'coñecido'. sen por iso falarmos de artigo posesivo (vid. nun momenlo dado.e tainén. que teñen unha marca precisa que os relaciona coas persoas gramaticais. coniemplar como innecesaria a aparición dunha unidade de sigmficado explicilamenle relacional como é o posesivo". finalmente.

XOSÉ RAMÓN FREJXHRO MATO 1.6. a. 2. os. A forma quen é Ínvariábel e polo xeral o verbo da cláusula de relativo que introduce vai en sigular cando é suxeito (Quen quixer pode saír. unha cousa (A casa que comprou é antiga) ou unha cláusula enteira.3.foron descansar. se primeiro aparece o verbo ser e despois quen como suxeito referido a varias persoas o verbo que vai con este ponse en plural (Son teus pais quen máis se preocupan por ti).AGG 14) pwducíronlle ó capitalismo mundial máis riqueza que a que os españoles levaron de todas as américas durante o tempo que durou a colonia. Que leva con frecuencia como antecedente o. 3. cousa que o marcou para sempré). segundo nos dixeron. (CelsoEmilio.F/124) Cando o que é CD ou CI pode ser retomado por pronome persoal átono sobre todo se se interpuxeren outras palabras entre el e o verbo (Os rapaces que. quen como suxeito pode ir co verbo da súa cláusula en plural cando ser é o verbo nuclear da cláusula complexa e vai en plural: se secuencialmente primeiro aparece quen e logo ser o verbo da subordinada de relativo pode ir en singular ou en plural (Quen chegaron I chegou foron os teus irmáns). non poderán vir). Iso ocurre porque son os homes os que gobernan. Quen se preocupar por ti ten bo irabaüo). Mais pode referirse a varias persoas (Os homes a quen saudei son meus atnigos): algunhas das persoas de quenfalo aínda viven. neste caso pode ir precedido de 'cousa' (Casou coa sobriña. O relativo invariábel que ten como antecedente unha persoa (O home que viches é meu pai). ti ías citalos ás tres.£A/52) Ora. que chegaron esgotados. b) especificativas: restrinxen o signifícado do substantivo e non van entre pausas: Os ciclistas que chegaron esgotados abandonaron a Volta a Galiza. As cláusulas de relativo introducidas por que poden ser explicativas e especificativas: a) explicativas: non restrinxen o significado do substantivo e van entre pausas: Os ciclislas. as (O que dixeches está ben). que se debe considerar como pronome identificador (artigo) en función substantiva e con valor demostrativo (vid. (Cunqueiro.2): Ha de botar hoje o detno do corpo a que o teña con este tocar (Pintos. 235 .

-Pero en lal aeepción es poco frecuenie en gallego: ordinariamente se emplea en las mismas ocasiones que el relaiivo caslellano el ciui/ y á veces quierí'. 262 Vid.). Sobrc este uso ineorreeto afirma Carballo Calero {1979:310). onde que é o relativo máis empregado. cujo era a forma no galego-portugués medieval e cuio é un castelanismo usado popularmente co valor de o caP°. cal nofondo. Pero esle uso etimológico 'del cual'. sobre todo na precisa linguaxe xurídica e burocrática. sino como nominativo o acusativo. A xertle non sabía quepensar daque! e*. asi que entrei. de circunloquios e de inúteis exercicios de alteración da cláusula:ft. Porén. vendo aquelo. es. cal no medio do lugar. cuxns. Morfosintaxe O pronome relativo cal (plural cales) é máis propio da lingua culta. (R Ballesteros. Baséase Carballo en Saco Arce (1868:171) e nos exemplns por esle aehegados. Álvarez et atii (1986:287) ou García Cancela / Día/ Abraira (1991:69).V. os cales. 236 .noes corriente en la lengua popular. O relativo cuxo™ concorda en xénero e número co substantivo que acompaña (O escritor cuxas ideas tanto admiras non é un exemplo a imitares na súa vida privada) e indica unha relación de posesión similar aos posesivos. Vai acompañado do identificador (p cal. a cal. que tocaba o sasofón na banila mumcipat. aparece hoy escrito. todos comeron}'. y su convcrsión en s". mais tampouco cujo no portugués nin cuyo no español. XL 254). cuxo. Ff 102). Falaba d? que en Cuba había unlia herba qtte usabun na negros pra aí-ena~!u ctiarada. Ferreiro (1999:267): "Na rcalidade. aínda que hai tentativas de reslaurala por vía culla". cuxas. por exemplo. Nada. según se adviene en esie ejemplo: No'hai ningun viciño. Emprégase sen identificador na correlación distributiva (Cal máis cal menos. eran Xavier o Guedellax. cuio tifm un rren de lavatio en Holguín (Cunqueiiu. e que lle iba pedir a un irmán seu. cuxa.. si no adoplamos la ortografía etimológica. de modo que tamén o galego a debe usar por esa vía na lingua formal. utilízase pouco na fala popular. como consecuencia de la desonorizadón de .. dempoia de deliberar longamenie. Es un vulgarismo rechaz. como elemento pertencente ao rexistro culto e formal. Álvarez ei alii (1986:287): "Cuxa. antiga forma de relativo posesivo.ado por el lenguaje de las personas ilusiradas". desapareceu dos usos orais e populares no galego medio ao longo dos Séculos Escuros". es como en caslellano conjuntivo-poseúvo. Outros escritores leñen feito uso correcto de cuxo mais so a furma castelá cuio: A oposición a Custelu saiva i>. onde resulta útil e rendíbel. ciim'ns el'isle [. 260 E na lingua liieraria que reflictc a fala popular. cuya. deuUe parie 6 alcalde e Fun ver un amigt>. Barros. cuio nome tivemos ijiie hanedecer cunha letra de máis (Castelao. nfilh máis nnvo da señora Aurora a frorisla. cal no bico. entre os que lembro.como el eastellano 'euyo'. CPG I. (Blanco-Amor. amrdaron por unanimidá sinatar a Momhó comn carneiro espialorio (Celso Emilio. pero no como genitivo. cuya. as cales) e pódese substituír por que (Esta é a mzónpola cal vin . efr. "Derivado del geniüvo latino cuius. 261 Cfr. Neste logariño corto amores hei de totnar. por exemplo por Blanai-Amur e porCunqueiro: Os cuios. Saco Arce (1868:171) como cuyo e Lugrís Frcirc (1931:35) como cuio. A forma cuxo do galego actual non se rexistra na fala espontánea261. Valladares (1970:45) faino como cujo. 14) 4. Éstaeonoceel usodel eastellanismocuw. da cal) só con función adxectiva.. nestes idiomas é unha forma pertencente á lingua culta e fundamentalmente ao ámbito escrito. topein-o rifando. cttyo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. actúa como xenitivo (= do cal. para desa maneira evitarmos a utilización dunha forma totalmente lexitima e inclusive necesaria nalgúns contextos.. e pwn Saco eomo exemplos N-iste medio ckegmt o aguac. siempre genitivo en la lengua culta. Duarte.\ aiaques que poidéramos dirixirlle a Hespaña. cuyos bés esiean lan ma! irabuUadus. pois. non existe no galego modemo. CarbaDo Calero (1979:310) aclara ao respecto: "El relativo cujti de la lengua antigua. quen afirmara: "El pronombre cuyo. <> tíetuben.por que vin).paniiiiin cuia e'ionne cabeza sobresaía dúas coarias r'tba domuro (G. EM 82). 4^1^48). a nosa tradición gramatícal sempre o recofleeeu so üiversas formas: así. SEG 330): cuios directiws. onde con frecuencia se torna imprescindibel: Os contribuíntes cuxo prazo de pagamento da taxa de recollida do 259 Este pronome foi euesiionado nalgún caso.

1. Canto (-a. 3. Autorízanse os centros de ensino cuxos datos figuran no anexo a esta orde a impartiren aulas de Informática. -os. cal e canlo tamén se utilizan na interrogación parcial directa ou indirecta: 237 . Así acontece na xeneralidade das linguas e o galego tamén non debe ser nisto unha excepción. A terra por onde andei). 5.lixo finalizar neste mes.2): onde necesita un antecedente que exprese lugar (A casa onde me criei. quen. non debe ser trasladada automática ou mecanicamente ao ámbito formalizado da linguaxe técnica e especializada e. (Castelao. deberán pasar urxentemente polas oficinas municipais. cando refírese. con pouco uso. a un antecedente de tempo (O día cando naceu o meu neto sempre o lembrarei} e como necesita un antecedente a expresar modo (Non gostei do xeiío como Ilefalou. Cantos falaron dixeron a verdade. tamén pode ir reforzado por todo (Todos cantos viron o accidente teñen de prestar declaracióri): pois il aprende canto o maestro lle ensiña e coido que xa logo non lle terá moito máis que ensiñar. e á inversa. Contiños 235) Todos cantos viven están condenados á morte. 5.3. na lingua formalizada. Faino da maneira como ela ofixo). por moi auténtica e enxebre que ela sexa. cando e como son relativos adverbiais (vid. 360) É frecuente o uso de conto en función substantiva en singular cando referido a cousas e en masculino plural referido a persoas: Cantofalan é tnentira. formas empregadas nos rexistros formais que non teñen uso na oralidade. Os interrogativos De entre os pronomes interrogativos as formas que. -as) pode facer referencia a un substantivo anterior (valor anafórico) con igual significado que 'todo o que' (Cantos viron o accidente teñen de prestar declaración = Todos os que viron o accidente teñen de prestar declaración). en consecuencia. hai formas da lingua coloquial que non se utilizan. (G.2. Barros. Eso é todo canto vos podo decir. onde. Por outra parte.1 e 5. nin deben utilizarse. OC I. Novamente estamos perante un caso de diferenciación de rexistros lingüísticos: a fala popular espontánea.5.3. Perdeu canto íiña.

35) -¿Quen son? -Sonche os Preguiceiros.? (Que é o que estás a ler? I Que libro é o que esíás a ler?): ¿Eh? ¿Que? ¿Quefalas ti. igual que como relativo. lorito real? (Castelao. ¿quen son elas? ¿Pra onde camiñan? (Valladares../WC30) 2. Quen son eses mozos quefalaban contigo?): As neniñas de Laíño eu direi quén elas son (P. Quen tamén é invariábel como interrogativo e só ten función nuclear. leva sempre o verbo en singular (Quen entrou?).F/102) 3. Ballesteros.fflVC90) -¿E que é aquelo que relumea aló embaixo? (Fole. Que pode ter función nuclear ou adxacente (Que les? I Que libro les?) e admite a variante reforzada Que é o que. pro non se identificaron (CelsoEmilio. policías.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe 1. Quen sodes vós?. (Castelao. na función de suxeito. Maxina 22) ¿E quen somos nós para falarmos deste xeito? Somos os galeguistas de tódolos partidos democráticos..369) -¿E que sociedade é esa? (Fole. Cal ten función nuclear ou adxectiva. xa.DS64) -Xa. Mais.0C 1. Non sei quen eran aqueles homes.SEG35) ¿Quen son vostedes? Craro. que vindo tarde ó traballo queren cobrar os primeiros. pregunta pola identificación de algo ou de alguén (Cal che parece mellor?) e normalmente non leva artigo (Cal libro len?}\ leva artigo cando na pregunta se procura a identificación dalgunha das cousas ditas polo interlocutor (-Ves aquel neno? -O cal?): 238 . mais co verbo ser este pode ir en plural (Quen son os que entraron?'. CPG1. (Curros.

. e reforza a súa intensidade (Que alto é!. ula. Que medo dál.XOSÉ RAMÓN RÍEKEIRO MATO ¿Cal ha de ser? A que che dixo Donosiña.202). ulas" tamén dá eomo exemplo corrcclo U/AÍ os nenu.1). OC 1. 5.! tamén equivale a canto (O que eles beberon!}'.l~¿{j¡as. a expresaren diferentes matices: 1. lacazán? -mxmeiu a Xarda. .'s-'. Como te chamas?. que cualifica u/o de "milad adverbío de lugar y mitad pronombre" por admilir "todas !as inflexiones de ésle: alo.5. o que. ulos. por menos de trinta pesos non se poderá arreglar. -os.2. que longa non curanza afeou! (PonáalQP 13) -¡Que tempo! ¡Como chove! ¡Levamos unha semana pasada por auga! Outras veces: -¡Que calor! ¡Non se pode vivir con estafatiga! (Amado. como e onde como interrogativos son adverbios: Cando marchas?. URO repetido na prosa de Olero Pedrayo (vid.AFV53) e pra che repetir cal é a túa misión de arestora (Blanco-Amor.t? -arneou Barrote. -Pois. Porén. (Dieste. (G. Que de días pasaron!}. ¡que pálida colorl. A nena. Onde está?. -'iQue barba non cuidada/. adverbio interrogativo que só se usa seguido de artigo ou do pronome persoal átono de terceira persoa en enunciados sen verbo (U-lo meu sombreiro?. 3.3).3. adxectivo ou adverbio. Canlo (~a.A4(2283) Por outra parte.3.O/>V42) 263 Vid. dándolle un couce. Que axiña veu!}\ a construción con que de ten valor ponderativo (= conto) expresando grande cantidade (Que de rapaces había nafesta!. Os exclamativos As formas interrogativas tamén funcionan como pronomes exclamativos. -as) tamén pode funcionar como núcleo ou adxacente e pregunta polo número ou pola cantidade (Canto custa isto? I Canío diñeiro custa isto?): ~¿E canto custará? -pergunteille. igual que o arcaísmo w (vid. ¡que vestido. zorregdndolle unha /ohazada (Casíe\ao. cando. Carballo Calero (1979:328).nas poucas vecesen que apareceen texios liierarios osescritores non costuman axustárense a eses parámetros: -¿Ulas as galiña. XL 175) 4. I L G / R A G { 1995:174). 5.Barros.. Que acompaña un substantivo. ula?)263.

-¿Cal mentes! (Rosalía.5. Cantas me dixo!): ¡Ou Galicia. Así. canta lástima ten de ti o Gaiteiro! (Pintos.CC128) -¡Entra ti diante! -¡Non! -Si.AM784) iQuen o soupera! Pero. -os. principalmente se utilizados como interrogativos ou exclamativos. CG 223) 4. Conñños 168) 3. -Ti que es máis vello. Mais tamén permiten certos usos estilfsticos. Barros. son de grande rendibilidade expresiva por estaren como tales necesariamente focalizados na cláusula e por conseguinte por concentraren en si propios a forza intensiva e emocional como elementos tonificados. Canto (-a. Quen emprégase en cláusulas desiderativas (Quen me dera!): ¡Quenpudera convosco voarl (Curros. -as) ten valor ponderativo e fai referencia á cantidade ou número (Cantos libros tes!. debe evitarse. Morfosintaxe 2. o uso do pronome -740 . boi de palla. Cal indica estrañeza polo obxecto referido (Cal me roubaron!.AGG23) ¡Cantas veces te lembrou o que marchou para a guerra! (Pondal. Galicia. Rendibilidade expresiva Estes pronomes. deixa. se o relativo que vai precedido de preposición.0/M65} 3.4. que por actuaren como simples nexos carecen das posibilidades expresivas que posúen os interrogativos e exclamativos. si souperas cal m 'afrixo! (Rosalía. sempre que posíbel. Non é este o caso dos pronomes relativos. Cal vestido levaba!) e pode adquirir un matiz ponderativo equivalente ao de canto: ¡Si souperas canto peno. que agora xa non te quitarei da casa (G.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.

6.festeira ou doída. enredeime coas rapazas por non saber que facer.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO identificador o. as.246) O pronome relativo que + infinitivo adquire un valor final que o fai substituíbel pola preposición para (Non teño cartos que gastar = para gastar. CG 87) quero que teñas mamoria do tempo en que te servín. (P. en qu'as meigas bailan. Deberase. 3.241) ¡Voz amorosa con que chama nas portas do ceo. Constitúe. e sei os bois con que labro (Cabanillas. Este é o libro de que chefalei (fronte a Este é o lihro do que chefalei)\ A categorfa a que chegou é ben pequena (fronte a A categoría á que chegou é ben pequená).179) 241 . bailan (Rosalía.Ballesteros. os. OC/.pois. CG 84) hora en que cantan os galos.3. a alma da aldeal (Cabanillas. a. tanto polo seu carácter redundante como por tal uso ser contrario á tradición lingüística. (Rosalía.CPGI. hora en que xemen os veníos. dicir O pazo en que vive ten quiñentos anos (fronte a O pazo no que vive ten quiñentos anos). Non hai nada que facer = pamfacer). 15): como eu xa son máis que vella. Na nosa tradición literaria moderna achamos moitos exemplos que avalan este bo uso: qu 'hastra Ile dan de prestado a beira por que camiña 6 que naceu desdichado. en contracción con ela. unha marcapositivade estilo nas cláusulas de relativo introducidas por preposición + o pronome relativo a non utilización do artigo a formar contracción coa preposición (vid. OC/. BalIesteros. pois. Unha noite fun ó muíño sin ter miüo que moer. (P.4).CPG 1.

Barros. onde tamén resalta como recurso expresivo a separación do pronome relativo do seu antecedente mediante unha pausa que. Que xira. Barros. equivale a 'do mesmo modo. CG 79) A construción 'como quen que' + verbo significa 'aparentar. de maneira similar. que corre. finxir' (Fai como quen que traballa) e resulta eficazmente expresiva na lingua popular. que ninguén era quen pra facelo acordar. tamén existen construcións estilísticas baseadas na reiteración do pronome relaíivo. os sitúa en cláusulas diferentes: nubiña parece no monte perdida.3 e 7. que torna. que pasa. (G. que rola. igual': E desenvolveu o pano coma quen desenvolve unha reliquia e presentoulle os fusos a Sabela. coma quen di. Contiños \ 84) Igualmente. un ninguén): Pernafría é unha aldea de sesenta veciños nun soio núcreo de poboación. e mainiña serena se para. posúeo a construción como quen di. segundo se pode ver no seguinte exemplo. OCI. aproximadamente'. aínda que relacionado co anterior. Contiños 219) Un valor peculíar diffcil de concretar. E. Barros. como quen di. (Blanco-Amor. (Rosalía. 6. e repuxo (G. 'como quen'. seguido de verbo.3). Contiños 218) Alberte mirou así arredor coma quen busca sitio. 386) E dimpois dormía días inteiros. 'non ser quen de' equivale a 'non ser capaz de' (Non é quen de aprobar esta materiá} e ten tamén un amplo uso na fala habitual: ¿Serás quen de desbotares o consello dos teus pais? (Castelao.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.A£ 105) 242 . cando menos teoricamente. Morfosíntaxe Como acontece con outros nexos (vid. que acaba case por funcionar como unha frase feita baleira de contido semántico e de valor puramente expresivo (77 es. unha parroquia dun soio lugar (G. 'máis ou menos.

Barros. quen mas topou que mas volva. Barros. quen queira m 'obriga (Rosalía. en que o verbo da cláusula do relativo se repite como verbo nuclear da cláusula complexa (Quen vale. Contiños 71) -Pois díxolle a vosíede a verdade. co significado de 'Hai moito tempo que': Xa onde vai que me dixo que pasara das catro regias (G. Barros. sabe.CPGI. porque fun quenfixen o ichó. 158) Seguido do verbo querer. (G. se callar suxerida nestes versos: Quen queira me chame. con posibilidade de escolla estilística: -Para min. (P. vale\. (Fole. non sean coníos de risa. Ballesteros. Es n o primeiro que mo di / dis). segunda ou terceira persoa. polo si ou polo non quen entende.XOSÉ RAMÓN FREIXEJRO MATO Son igualmente de eficacia expresiva na lingua popular construcións do tipo de Quen sabe. Quen a atopou mortajun eu. non o sei. o relativo quen deu orixe á locución pronominal identíficadora quenquera.CG 19) E moi expresivo o uso do relativo adverbial onde na fórmula construtiva popular Onde vai que. de valor indefinido (Quenquera que aquí viñer será ben recibido). o que a matou. díxolle o outro. entende (G. o verbo pode ir en primeira. Contiños 235) 243 . Conüños 169) Se o antecedente dos relativos que ou quen é o pronome persoal de primeira ou segunda persoa. 7B201) Tamén resulta produtiva expresivamente a combinación do relativo quen coa conxunción que (Quen te criou que te aguante): Perdín as miñas polainas vindo o domingo da misa. segundo os casos (Fun eu o que te viu I vin.

ou outras fórmulas semellantes: -O viño de quente pasa. serve como expresiva marca de certeza265: ¿A que non vich 'o qu 'eu vin nafeira do Rapadoiro?: vintecinco xastres xustos cosendo nun varredoiro. deño (Rosalía.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Quen é que está aí?)2M. o que?. que. sen se tratar de ningún pronome interrogativo. pois. segundo afirma Vilela (1999:224): "As formas que. salvar a Galiza? Galiza mesma. ¿Epara que? Para que a nosa Terra conquira o dereito a lexislar para si mesma. (R Ballesteros..4 que len un valor semellanie ao que García Represas (1995:54) lles oulorga a Va que e Abrá que. CPG I. que serve como expresión de sorpresa e incredulidade. Do punto de vista da expresividade da lingua pupular na afirmación e na interrogación son de interese tanto esie traballo citado como García Reprcsas (1992). Que é o que estades afacer?.J -¿Que non? (Rosalía. ¿Como? Cun gran partido político nidiamenie galego. Quem é que chet>ou agora?" 265 . Morfosintaxe Os pronomes interrogativos que e quen adquiren maior forza expresiva cando reforzados por é (o) que (Que é que fixeches ü?. mais é meltor o qu 'eu teño.. Ten igualmente forte carga expresiva o que interrogativo reforzado por o.? Xa vai chegar! (M. ¿E cando contaremos con ese gran parüdo? Cando os nosos labregos abran os ollos e deixen de votar a quen non comprende a nosa diferenciación. SEG 15) 264 Fónnula tamén frecuente en portugués. CG 224) —¡N'é verdá eso. -¿Como que? -Aprobalo. que "engaden utiha énfaseásúa marcaeión decerteza"e se silúan normalmenle no iniciodacláusula (Vu quefuches aló?. (Castelao. 153) É un recurso expresivo tradicional de grande rendibilidade sobre todo na oratoria a pregunta retórica que vai seguida da resposta e que acode aos pronomes ou a outras partículas interrogativas para se iniciar enfaticamente: ¿Quen pode. CG 226) Xa vai chegar! O qué. . frecuentemente seguida de negación. Poesías 80) É tamén de grande eficacia a fórmula interrogativa a que?.Abrá ifue e!a nunca SuspendeaT). Antonio. o que e quem sao normalmente reforíadas por é que: (O) que é que esiáspara aía dizer?.

.3.? para introducir unha pregunia sobre a razón do que se d¡ ou se fai (E /««« xa te vas?.. QP 172) ¡Meu Dios! ¿Quen froliña fora. podendo equivaler a acuxo (E logo ntm che chegart os cartos?) ou a un adverbio <le afirmación.CG 16) ¡Que triste soedade.XOSÉ RAMÓN FftexHRO MATÜ Son o sal da terra.! .foron candia iles.]. 7... que sitio tan esquivo. aínda pode aparecer un pronome el a encabezar como reforzo expresivo preguntas directas seguido dun pronome interrogativo (El que vos dixeron?. famentos e malinos! (Pondal.. 1995). -E loga?). -E hgo?).. que terrage de lobos. Quen d\ que os detentan? Quen di que rouban aos traballadores a supervalía? Non hai tal cousa. da linguaxe poética en estruturas paralelísticas: iQue cofias tan brancas! ¡Que panos confreco.5. . mantendo ou non o seu tarácter inlerrogalivo (-Vas moi ben vesiido.. que eron cinco. (Risco. que tojales tan irtos. mais non exclusivos. Para estes usos vid. El quenfoi o que te viu?)-^. que sombriza pranura. Como exclamativos. moi propios.'Que dengues de grana! iQue sintas! ¡Que adresos! ¡Que ricos mandiles! iQue verdes refaixos.. que e quen ven intensificada a súa forza expresiva por reiteración en contextos de alto valor emotivo.! ¡Que feitos xustillos de cor colorado! (Rosalía.///VC128) Segundo se viu en 3.. das daquelas.P£)P 115) Tamén é moi eficaz do punto de vista expresivo a pregunta retórica iniciada polo pronome interrogativo cuxa resposta non se reproduce por se dar por sobreentendida: -¿Quen dixo medo. quen di o sal? O zucre! [. (Fole..! 266 Tamén pixlen ir encabezadas as inleirogatívas directas pola conxunción copulativa e: E non saberás onde vive? Aínda é máis frecuenie o encabezamenio por e logo. tamén Gareía Represas (1992. -Onie rifei coa mutler.2. rapaces? Tódolos cas.

[.. morfema de amepretérilo..foi un Rubiós. que ancho era. na construción Quen che me dera!:2tl\ así como noutras frases feitas: Quen che me dera.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. CG 159) O mesmo acontece con canto como exclamativo. que quentador.con valor de pretérito de subxuntivo: vid. que amistoso. ¡Deus. .O5 121) /Que grande sería hoxe Galiza! ¡Que grande sería hoxe Hespaña! (Castelao.. que tamén pode combinarse con que na creación desa atmosfera de intensidade emocional: ¡Canta xente. repoliño repolado. Morfosintaxe ¡Quen as herbas qu'en tal hora 0 tiñan pretiño delas! iQuen xiada. SEG 278) Eu aseguro que o millor tinto galego que calei na miña vida.] ¡Cantos dengues encarnados! ¡Cantas sintas amarelas! (Rosalia. úsase -ra. que conselleiro! (Cunqueiro.. 246 267 Neste caso. repolo. combinado co dativo de solidariedade.. 453. quen orballo qu'o moltou! iQuen aquel mesmo carballo que c 'as ponlas o abrigou! (Rosalía. canta xente por campiñas e por veigas! ¡Canta polo mar abaixo vén camiño da ribeira! ¡Que lanchas tan ben portadas con aparellos defesta! ¡Que boíes tan feituquiños con tan feituquiñas velas'. CG 39) Tamén é de resaltar a expresividade do quen exclamativo. escramou: ¡Que tempos! 1 Añón respondeu: -¡Que viño! (Curros. CG 59) / aquí o Papa outro traguiño botando.

'. que tristes días!. Homes que aló viñeron!)m. (Castelao. . contribuíndo a crear unha atmosfera de tristeza e pesimismo. lamén Costa Casas e¡ alti (1988:119). CPGI. Ballesteros. nena! ]Que vida. qu'amarga vida! (Rosalía. que duro trabaüo!}: iQue vid'a dos probes. CG 27) Moi expresiva é tamén na lingua coloquial a fórmula exclamativa o que con carácter ponderativo-intensificador (O que lle dixeron na caral. Que traballo. onde se di que o que pode ler o valor de canio "en caniidade suma". Vid. acrecentada por repetición e por adxectivación de contido semántico tamén negativo (Que días. ó de un nombre 6 adverbio. OC1. por ejemplo: Mira ofino que e il. Xeme qu'elí habfa. FN 254) ¡Qu'alegrefumo antr'olmos e figueiras olendo a cocho polos aires viñal ¡Qu'arremangar das nenas mondongueiras! ¡Qu'ir e vir dend'o banco hastr'a cociña! I aló no lar ¡quefogo!.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MAJÜ quen che me dera. repolo. Que defollóns arman'. O que elasfixeron!). O que vindes cargadas!. (P. dá origen á curiosos modismos. E pon exemplos como: O qu'ii é fino!. Carballo Calero (1979:309) di que o pronome que precedido de o en frases exclamativas "asume funeiones de indefinido" e cita exemplos similares aos de Saco. precedida del artículo o. me admira lo cargados que venís".21) -¡Quen ha de ser!. Outras fórmulas similares canto ao seu valor expresivo son que de + substantivo (Que de xente había alí!. 0 que líe rifou seu paü. O que esián maduriñas as peras. pode levaríe calisquera gandulo. na miña hortiña prantada. CG 138) 268 Fórmula xa posta en relevo por Saco Arce (1868:171-172): "La palabra que.': aínda acrecenta: "Deben mirarse como elíplicos esios giros. igual que tamén que + de (Que deías había!). e si cadra por nada.Z)5 112) ¡Quen sabe! Por moito menos. En xeral.377) O que exclamativo tamén pode encerrar contextualmente unha forte carga negativa. ¡malpocados! (Curros. en frases admirativas". en los euales se sobreenliende algún verbo al principio de la frase: la locución completa sería. o que exclamativo en función adxectiva ten un valor ponderativo intensificador equivalente a canto: ¡Que bonitas eran noutro tempo as rosas! (Rosalía. .que larada! ¡Que rica e que ben feita frixolada! (Rosalía.) ou substantivo + que (Xeníe que alíhabía!. mira que fino es: Axornbra o cargados que vindes.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosinlaxe

A sombra dos pinos, Marica, /que cousas chistosas pasaron!, ¡que rir toleirón! [...] ¡Coiíada!, ¡que festa brandida perdeche....' [...] ¡qu'apertos, qu'olladas tan chuscas trocaban as nenas de xenio cos mozos de Cais! (Rosalía,CG 181) O valor expresivo intensificador deste que exclamativo pode verse reforzado coa presenza doutro que expletivo (Que boas son! ->- Que boas que son!): Patacas asadas con sal e vinagre, que saben a noces, ¡que ricas que saben! (Rosalía, CG 14) Tamén o que exclamativo conforma frases feitas de grande expresividade e uso na fala popular, con diferentes valores e matices expresivos segundo o caso: íQue demo de merlo mouro, donde foi poñer o niño! (RBalIesteros.CPGI.ai) -Paréceme que na caixa de morto boliga un rato... ¡Que máis dál

/sempre o cienüfismo, a metafísica! ¿Que se lle vaifacer...! (R\$co,PDP 175) iQue lle imos facer! Os probes andamos polo mundo espostos a todo. (Castelao, OC I, 360) e sopoño que agora andará na quinta, ou na sesta, ou ¡que sei eu! (G. Barros, Contiños 235) -¿Toda ista obrafaina vosté? , pergunteille , -¡Que va! Eu teño azogue no corpo e non sirvo pra estar na banqueta. (Cunqueiro,EA/100)

248

XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATÜ

Hai outras maneiras tamén moi expresivas na fala popular de manifestarmos admiración sen utilizarmos pronomes exclamativos: Vaiapeza que estásfeito!; Vaia que es boa peza!; Vaia mozos! (valor pexorativo); Mira que persoa máis agradábel!; A de cartos que ten!; Ten unha de cartos...! etc.: -Vaia vidiña, Pascuas! E respondeume cun redoble ledo e mui amistoso. (Cur\queÍTO,Xente 128) Por último, o pronome cal, xeralmente con pouco uso como tal pronome, adquinu outros valores e converteuse tamén en adverbio de indentificación (vid. 5.3.4.1) ou en conxunción bipolar comparativa (vid. 7.2.11), podendo ter de igual modo valor distributivo ou disxuntivo (Cal vivo, cal morto, quero veló}2t><1, rendíbel estilisticamente: Cal se deita, cal s'esconde, mentras tanto corre a lúa sin saberse para donde. (Rosalía, CG 67)

3.6. Os pronomes ideníificadores 3.6.1. Definición, dasificación e tnorfoloxía Os pronomes identificadores fan referencia a unha realidade e indican de cal se trata; poden ser simples (a, cado, un, calquera) ou reforzados, se ademais poden estabelecer unha relación de igualdade ou diferenza de identidade ou grupo (mesmo, propio, tal, outro, demais, máis)2™: deume en inchar un coteno cunhas lanzadas que vía as estrelas a calquer hora. (G. Barros, Contiños 169) Non hai pior desterro que aquel que se sofre no proprio país. (Castelao,5£:G255) Os identiñcadores simples só identifican, ben dunha maneira precisa e clara (definidos: o, ambos, cada) ou ben de xeito impreciso ou vago (indefinidos:
269 Uso recollidopor Saco Arce na súa gramátíca (1868:211). 270 SéguenseoscriteriosdedefLmctóneclasificaciÓri esiabelecidos en Costa Casas ei alii (1988:121- 122), Normaüvamente prescríbese as formas pmpit/ e cali/ut'ra (ILG / RAG 1995:99). lanién con presenza liieraria: Voxtede ía dicir o que diciri'ii itn /liniot calquera n<> casa de que se í/cpropiixera calquera enmenda >«i retruto de calquera (Diesie. AFVll). Sobre a plena galeguidade de calquer vid. a ampla documentación aehegada por J. L. Rodríguez (1986); tamcn Rábade Casiinheira (1989:826-827). Para a xustíficaeión da Íoimaproprio abonda indicarnios a base latina PROPRIU.O ponugués actual própño ou o seu uso lilerario en casos cnrno o de Castelao.

249

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

un, certo, calquera). Todos presentan ñexión de número (un I uns, certo I certos, o I os), salvo calquera, cada, sempre singular, e ambos, sempre plural; teñen flexión de xénero ambos i ambas, un(s) I unha(s), certo(s) I certa(s) e o(s) I a(s): O cabalo azul de San Martiño viaxa por entre as longas ponliñas dos salgueiros. (Cunqueiro, HAA 101) uns dálle por aquí e outros por alí, a probe non daba soído d'entre os zocos (G. Barros, Contiños 189) Hai unha trabe de ouro e outra de alquitrán. (Risco, PZ>/> 236) Caerá na gadoupa de calquer escñbano (Otero,AM36) pro, de calquer xeito, eran dous, ou quezá tres anos (G. Barros, Contiños 243) O identificador simple definido ambos cando vai en función adxectíva colócase antes do substantivo e ten de ir seguido necesariamente do identificador os, as (Ambos os irmáns destacaron nos seus estudos; Ambas as mulleres loitaron polo seu país}. Un, para alén de identificador, en plural pode ser cuantificador indefmido, con valor equivalente a algúns; e en singular pode ser cuantificador definido (Cusíoume un euro). Os identificadores reforzados subliñan a identidade particular ou de grupo (mesmo, propio, tal) ou marcan a diferenza de identidade (outro, demais, máis). Só son invariábeis demais e máis', o resto presenta flexión de número: mesmo I mesmos, propio Ipropios, tal I tales21í, outro I outros; e flexión de xénero, salvo tal: mesmo(s) I mesma(s), propio(s) I propia(s) e certo(s) I certa(s)2'12: ¿E vesme facendo ti taes argumentos de Judas me dando consellos tan bos? (Pintos,¿GG20) Ate eu mesmo comencei a sentirme un ser superwr (CelsoEmilio,f/lll)
250
271 Normativamenle lales, igual que cal I cales (ILG / RAG 1995:99), ao lado das varianies tais e cais. 272 Existen tamén as locucións pronominais identificadoras cada quen, cada caí e quen quer, as dúas primeiras equivalentes a cada un, que propiamente non forma locución (Costa Casas et aüi 1988:122}: Pra dar idea do vivir daquiia casa abandará con isolar unhax íembranias de caiquer dia de cada un dnx pentonaxes (Oiero, AM 48). No uso escrito cada quen lense grafado con frecuencia eomo unha única palabra: -Cadaquén gaña a vida comti pode, senteiiciftu (Cunqueiro, OF47).

XOSÉ RAMÓN FREKHRO MATO

Nun camparrón estaba un rapás pequeno metido nun cesto onde o puxeran para que deixara írabaltar ós máis. (G. Barros, Contiños 232) Os outrosfrancesesforon enterrados no Camposanto [...]. Aquila mesma noitefoi comesto dos lobos. (Fole,ALC 161) Os máis, as máis son sinónimos de os demais, as detnais, aínda que tamén poden ter valor cuantificador (vid. 3.8.3) equivalente a 'a maior parte, a maioría' (As máis das veces nonfai nadá)2n; como cuantificador, máis costuma situarse antes dos identiñcadores un e outro (Quero máis unha laranxa). Os identificadores o, un e ouíro forman contracción con algunhas preposicións. A parte do caso do artigo o, que trataremos posteriormente, un forma contracción con en (nun, nunha, nuns, nunhas), de (dun, dunha, duns, dunhas) e con (cun, cunha, cuns, cunhas); e outro contrae con en (noutro, noutra, noutros, noutras) e con de (doutro, doutra, doutros, doutras): a seu irmán dou a morte por ciúmes de unha muller. (Cabanillas,OC7,356) Non sei por qué me deron esta tarde tan cenza cunhafoníe no medio. (Díaz, Nimbos 43) Nunhas partes afutnan e noutras non. (Cunqueiro, CG 19) O comité civil, arelante dunha Galicia ceibe, soupo trasformar o movemento militar nunha verdadeira e salvadora revoluzón. (Otero,AM36) No caso de oulro, tamén forma contracción cos desmostrativos (vid. 3.3.1) e as formas resultantes con de e en (destoutras, naqueloutro)21*. Por outra parte, os identificadores o, un, cada, ambos, calquera, tal e outro poden ter función adxectiva ou substantiva (Comprowne o libro que lle pedín I Comproume o que lle pedín; Gosto do anel verde I Gosto do verde; Ten unha xoia de cada cor I Ten unha de cada; Non dixen tal cousa I Non dixen tal; Váleme calquera reloxio I Váleme calquera), en canto que certo, mesmo, propio, demais e máis só teñen función adxectiva, pois caso de non iren a acompañar un
273 Cfr. Rello levdbase sempre da tabtrna un periiídico, as máis veces atrasado (Cunqueiro, Xeme 55). 274 Tamén se formaron as contraccións duutrora. nouirora, que acharon eco lilerario: Trocouse en arboriño (fai noulrora) / i aparece nos ertnos orballada (Noriega. OC 1, 363).

251

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosíntaxe

substantivo a función nuclear desempéñaa outro identificador ou un demostrativo (Teño certa esperanza nel; Puxo a mesma gravata I Puxo a mesma; Os máis (demais) arnigos non viñeron I Os máis (demais) non viñeron; Colleu a propia carreira I Colleu a propiá)215.

3.6.2. Usos e valores expresivos Dada a relevancia que ten na lingua o identificador o, a, os, as, tamén chamado tradicionalmente 'artigo', reservamos o seguinte apartado (3.6.3) para o seu tratamento específico, onde incluiremos os usos e valores e a súa rendibilidade estilística. Outro indentificador de grande importancia é o indefmido un, tamén tradicionalmente coñecido como 'artigo indeterminado' ou 'artigo indefinido', en contraposición ao anterior, denominado 'artigo determinado' ou 'definido'276, que presenta usos e valores expresivos dignos de se destacaren. Pola indeterminación ou imprecisión que expresa a respecto da identidade, como o resto dos pronomes identificadores indefinidos, tórnase particularmente relevante nos textos narrativos que procuran, dunha forma ou doutra, transmitirnos unha cena sensación de inquietude polo descoñecido ou mesmo de misterio mediante a creación dunha atmosfera de suspense (Un home avanza na noite por unha rúa estreita cunha navalla na mari): No seo da terra unhas unllas desesperadas rabuñaban nas táboas. ¿Rabuñaban? Non sei, non sei. Alíperto había un sacho... (Dieste, ZMT14) Unha miaxiña dispois ouviu un longo aulido. I outro üe respondeu da outra banda da valgada. Tamén sentiu unhas carreiriñas polos dous lados do camiño. (Fole,ALC41) Tamén pode expresar simplemente a inconcreción de algo ou de alguén sen importancia, cuxa mención concreta resultaría carente de calquera valor dada a súa insignificancia ou indistinción entre os da mesma clase: Eran dalá da montaña... Dunha disas aldeas de nome bravo e silvestre que repousan perdidas antre calados cumios.

(Dieste,A4r53)
252
275 Vid. Costa Casas ei alii[ (1988:125).que, porén. incorren en contradición ao lle omorgaren a u, a, m, as só función adxectiva, logo desmentida nos exemplos (Abriu a própria nian / Abriu a própria). 276 A inclusión de oentre os pmnomes identificadores veraseen 3,6.1.1. Non imosemrar na polémica considenición de un como artigo ou pronome mdefmido por se iraiar dunhu cuestíón teórica de carácter xeral xa moi debatida e á que é difícil aehegat nadanovo: vid.. por exemplo, no ámbüo español Alarcos (1973:207-2181 e Elvira (1994), o primeiro a negar a categon'a de artigodewn e osegiindo a aflrmala. ou enire nós Varela Baireim (1992). quen.en contra da opinión de Alarcos. defende a categoríade anigo para «n,e Hermida (1989, 1991, I994).que eando t'alade artigo só seeslá a referir a ti.

XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO

Coníoume isto en Lugo, nunha tasca de Mosqueira. <Fole,A¿C95) Ese valor de indeterminación, unido á capacidade de substantivación de un, consegue unha grande eficacia expresiva en suxerentes construcións do tipo de un algo, un non sei que ou mesmo na substantivación do Ínfinitivo (cfr. Un bruar de navíos I O bruar de navíos}: nel vejo un non sei que de grande e de divino (Pondal,QP 173) Un bruar de navíos moi lonxanos che estrolla o sono mol coma unha uva. (Díaz, Nimbos 4\) Tivo un capitalciño, aumentado un algo nuns anos de Bos Aires (Cunqueiro, EM 96) Pode tamén un equivaler expresivamente a 'calquera persoa', baixo a que se pode agochar ou que pode encubrir eufemisticamente o propio 'eu': pasa un por unha aldea ou unha vila galega, e vénlle o cheiro do Íoureiro queimado (Cunqueiro, CG 17) -Unha chega a isas cousas; e o que épior, sin convinción... Entón unha descobre, non 'que conseníiu' ou 'quefoi enganada', sinón que se mentiu (Blanco-Amor,XL271) O plural de un pode así mesmo adquirir valor aproximado, igual que o posesivo (Terá os seus cincuenta anos = Terá uns cincuenta anos): Era un homefeiío xa, duns vintetrés anos. (Blanco-Amor,XL254) e Isidoro que era o máis novo, uns corenta anos, amosounos como era a rumha (Blanco-Amor, XL 304) Silva da Posta pasou en Bos Aires uns vinte anos (Cunqueiro, EM85)

253

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfbsintaxe

En función adxectiva dentro da frase nominal resulta estilisticamente rendíbel, por estraña, a separación de un dos demais constituíntes dela: diraslle que unha, de ferro, arrastro, rouca cadea
P 168)

Resulta un de grande eficacia expresiva en cláusulas ponderativas de teor exclamativo, acompañadas dunha especial entoación que enfatiza tonalmente o pronome (Houbo unha comida...!; Teñen un viño do Ribeiro...!): Fas uns versos... ¡ai que versos!, pois cal eles non vin outros (Rosalía,/W161) Son as de Laxe unhas mozas, ¡vaia unhas mozas aquelas! (Rosalía, CG 42) Con nomes propios de persoas pode un facer que adquiran valores adxectivais ao expresaren propiedades a eles atribuídas (O teufülo é un Caruso; Estás feito un Laxeiro): Pero cand'un busca un Xan, casi sempre atopa un Pedro . (Rosalía,fW186) Un rende tamén eficacia expresiva en combinación con outros identifícadores; con tal e certo, aos que sempre deberá preceder na mesma frase, parece suxerir ideas diferentes: no primeiro caso unha mestura aparentemente contraditoria da inconcreción de un con reforzo de identidade de tal (Falei cun íal Lourenzo) e no segundo unha intensificación da indeterminación por os dous seren indefmidos (Había un certo ar de rebeldía entre os asistentes); en calquera caso poden adquirir valor irónico ao se referiren a persoas concretas: quero que un certo sepa que nunca o mirarei. (P.BaIlesteros,CPGII, 18)277 A cousafoi que un tal Seixo de Parderrubias viu a un home mui caüvo (Cunqueiro , Xeníe 93 )
277 Afirma o recompilador en nota: "Un centi omiiiendo sujeto ó unha cenu omitiendü la persona. son formas frceuentes en gallego".

254

XOSÉ RAMÓN FRÍUXEIRO MATO

Un tal Serxio de Muimenta, que deica entón j'alara ben e seguido, sin prender en consoante algunha, púxose a taíexar. (Cunqueiro, OF 14)278 Con outro o pronome un aparece con frecuencia en series en que se produce unha relación de complementariedade:7y: A un batido, outro batido, a unha dor, outro delor, tras dun olvido, ouíro olvido, tras dun amor, outro amor. (Rosalía,F/V16) Un paso adiante e outro atrás, Galiza (Díaz, Nimbos 4\) Quero un pavillón para o meu medo e outro pra derramar recendos polofío da espada. Quero un pavillón pra as miñas mañás de neno e outro pra poder sentarme a pedir esmola á súa porta. (Cunqueiro, HAA 88) Dun lado, o esprito con esta interrogación incontestábel -¿Para que o vivir?' Do outro, o corpo resistíndose -¿Para que o morrer?1 (Amado, OPV52) Nesta correlación entre un e outro está presente un certo valor deíctico que permite a súa combinación cos demostrativos: uns que venden Hmoada, outros augua que refresca, aqueles dulce resolio con rosquiüiñas d'almendra; os de máis alá sandías con sabrosas sirigüelas (Rosalía,CG46) A coordenación copulativa de un e outro en plural adquire un valor de totalidade, equivalente a 'todos' (Uns e outros son iguais}:
278 Cfr. a varianle estÜístíca: Aurelio, un tal dese nome que era veciño de Boimorto (Cunqueiro, OF 80), 279 Para a semámica das series un... outm, vid. Varela Barreiro (1992:41 -45), quen lamén trata do valor de indelerminatión de un (pp. 31-36).

255

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

Non hai dúbida de que uns e outros impiden o rexurdimento de Hespaña (Castelao, SEG 159) Unidos pola partfcula que conseguen un significado equivalente ao cuantificador indefinido algún (Temos un que outro piso alugado): O carrolo saille parafóra; na calva ten unha que outra serda (Risco,PDP 11) Con valor equivalente a 'de un lugar para outro' ou similares existe a fórmula construtiva dunhas noutras como feminino de indeterminación (Dunhas noutras, chegamos á casa cando xa era díá)\ Efoi eisí coma, dunhas noutras, fumos saír á galeiría que olláramos á mañá pola parte dafora. (Blanco-Amor,,4£ 116) Para alén destas expresivas combinacións de un e outro como elementos complementarios, tamén se poden unir secuencialmente na mesma frase a se reforzaren como identificadores: ¿Entón, sería verdade que había un outro mundo e que a morte era somente unha insiñificante variación? (Amado,OPV52) Como fórmulas expresivas puramente literarias e pertencentes ás peculiaridades de estilo da lingua do autor deben ser consideradas as formas empregadas por Cunqueiro deloutro(s), deioutra(s), unhas veces co valor de 'do outro' e outras co de *o outro', así como tamén neloutras co valor de 'outras': Os que en neloutras partes chaman alganados ou ensumidos (Cunqueíro, EM 62) Rello levábase sempre da taberna un periódico, as máis veces atrasado, e deloutrasfalto de páxinas. (Cunqueiro, Xente 55) / entón o golpe agárrase a ela cos dentes e vai polo aire a caer deloutra parfe dunha parede (Cunqueiro, EM 115)

2.V.

XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO

Manuel e a súa muller correron a darlle o parte aos veciños de deloutra banda do río. (Cunqueiro, OF 47) O identificador definido cada, dado o seu significado fundamental de identificar un por un os elementos dunha serie, combinado co posesivo adquire valor distributivo (vid. 3.4.2.3): Cada estrela, o seu diamante; cada nube, branca pruma (Rosalía, CG 67) porque non hai dereito, cada bouprés debe agoantar a súa vela, cada can o seu amo, cada cabrón os seus cornos (CeIsoEmilio,mi4) O identifícador ambos contén no seu significado lexical tamén o valor de cuantificador defmido, de forma que a unión secuencial con os dous resulta redundante e simplemente expresiva (Viñeron ambos I Viñeron ambos os dous}; tamén se pode substituír o artigo pola preposición a (Ambos a dousfalamn do asunto): E cando, porfm, do tempro saíron ambos a dous (Cun-osMA/754) e que ambos a dous, como patriotas, merecen menos respeto que os chamados tradicionalistas (Castelao, SEG 159)280 Tamén debe ser consideraba como nota peculiar de estilo da lingua de Cunqueiro a forma delambos, delambas, co mesmo valor de ambos, ambas: cando delambos ouviron un asubío mesmo derriba das súas cabezas. (Cunqueiro, OF 41) Por iso quero quefiguren eiquíos nomes de delambos, aox que dou as gracias (Cunqueiro, Xente 7)2B1 Mesmo e propio concorren co substantivo para reafirmaren a súa identidade e tamén reforzan con frecuencia expresivamente os pronomes persoais, con que concordan (El mesmo o dixo; Nós propios pensamos así):
257
280 Existe lamén a forma entrtimhn\ (Ferreiro 1999:270) e a varianle vulgar eniramos: pois as irtnaos de enlramos a dous son homes iraballadores e de bo sho (Blanco-Amor, AE 20). 281 Tamén: Av rebnleiraspoden xanrarse cocidas con cachelos, ou cunha&fabas, ti meanoqueasptcantes.Delaaibatpoden lainéti ser fritidas (Cunqueiro.CC 17); Ftmm ó pf delambos ó Santo Conde de Lourenzá (Cunqueiro. EM 63).

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

77 mesma, Adelaida. Fainos pasar ti mesma. (Dieste,AFV79) Son comúns na lingua as expresións na mesma ou nas mesmas 'en igual disposición, a obrar do mesmo xeito' (Sempre anda nas mesmas; Estamos na mesmá) e coa mesma 'acto seguido, a seguir' (Estaba afalar e, coa mesma, marchou): E coa mesma boíouse a camiñar coas pernas ben abertas (Blanco-Amor,A£'134) Entre os moitos valores expresivos de tol está o de indefinición precedido de un e seguido de substantivo propio (Falei cun tol Pedro): Unha vez, un tal Puga, que tiña unha parada en Begonte,foi a Vich (Cunqueiro, OF 45) E na referencia anafórica, reforzado co artigo, posúe un valor próximo dos demostrativos (A lal señora presentouse aquí), igual que nas expresións non tal, si tal, onde actúa como reforzo da negación ou da afirmación (Non íal 'Non é certo iso'; Si tal 'Si é certo iso'), enfatizándoa2*2. Moi expresiva resulta tamén a combinación tal cal 'exactamente' como fórmula enfática de ratificación afirmativa e de identificación plena: -De Kimberley -dixen eu. -Tal cual... Tiña uns cas moiferos (¥o\e,HNC 153) Tal tamén actúa como intensificador do substantivo na cláusula antecedente, en correlación coa conxunción que a introducir o consecuente nas cláusulas bipolares consecutivas (vid. 7.2.12 e 8.3.4): / é tal súa pureza, súa brancura tal, qu 'a neve escramara (Pondal.QÍ' 171) tal susto colleu que comenzou a subir polas paredes con ferós desespero (G. Barros, Conñños 194) Tamén tal pode funcionar como reforzo expresivo intensificador de outro, con posibilidade de alternar estilisticamente a súa posición (Nunca tai outra vin I Nunca vin outra tal}:
282 Vid. García Represas (1992:56).

258

Xosé RAMÓN FteXHRo MATO

Eu, que outra tal nunca vira, adimireime ás primeiras (Curros,£>594) Tiña unha moeda mexicana de ouro, que nunca tal outra vin de grande. (Cunqueiro,EA/105) É así mesmo moi frecuente e expresiva a actuación de íal como intensificador de cousa, tamén con dupla posibilidade de colocación estilística (Nunca vin tal cousa I Nunca vin cousa íal): A Lucia abraiou ás mulleres co seu vestido de corte-xastre (nunca se vira cousa tal) (Blanco-Amor,XL293) A frecuencia de uso de tal como reforzo de cousa pode facer posíbel a elisión desta (Nunca vin tal): Nunca tal dixera. Inda hoxe sinto remorsos de concencia. (Fole,HWC153) A expresión a tal hora pode equivaler a 'agora, neste momento' (A lal hora eles estarán afalar de nós), con a como preposición, ou ter un significado distinto se a é artigo (A tal hora chegou 'a hora fixada'): A tal hora -pensaba ela- está a chegar e ceibarame por sempre de sofrir. (Amado, OPV 23) É tamén tal de uso frecuente na fala popular como elemento de valor indefinido cando non se sabe ou non se quere precisar algo (Faloume de ü, dos amigos e de tal e tal), especialmente na construción que se tal e que sei eu (Dixo que se tal e que sei eu)'. que si nos pillaban que non ían a matare a paus sen agardar á xusücia, e que si tal e que sei eu... (BIanco-Amor,A£122) No mesmo rexistro informal e coloquial utilízase tamén con valor eufemístico para evitar alusións directamente blasfemas ou ofensivas: -¡Me caso en tal, quero estare cunha muller que non sexa putaf (Blanco-Amor,^ 129)
251;

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

¿E quenfoi ofillo de tal que dixo que eu morrera da gripe? (FoIe./flVC 143)

3.6.3. Estudo particular do arügo 3.6.3.!. O seu tratamento categoñal O tratamento categorial do chamado artigo ou artigo determinado estivo e aínda está con frecuencia sometido a discusión entre os especialistas. Só moi brevemente, pois é esta unha cuestión suficientemente debatida, faremos unhas poucas consideracións ao respecto. Se tradicionalmente se veu falando de forma maioritaria do artigo como unha clase de palabras diferenciada e autónoma, outros inclúeno dentro dos pronomes ou mesmo no grupo dos morfemas gramaticais. Así, fronte aos Hngüistas que, como Andrés Bello, consideran o artigo dentro da clase pronominal, Alarcos sepárao radicalmente do pronome persoal de terceira persoa e afirma que o artigo non pode considerarse como unha clase posto que non desempeña ningún papel na estrutura da cláusula; non é un signo autónomo, senón dependente, pertencente ao tipo de signos que se agrupan en paradigmas ou inventarios fechados, os signos morfolóxicos ou morfemas. Para Alarcos, o artigo é un signo morfolóxico dependente, que presupón a existencia dun elemento autónomo, o nome, con que constitúe un sintagma unitario dentro da cláusula, non menos íntimo que o resultante do nome co signo indicador do plural: calquera nome pode presentar esta dupla variación entre /cero/ e /artigo/283. No entanto, se para Alarcos o artigo constitúe un morfema do substantivo, debemos lembrar que os pronomes persoais átonos tamén foron definidos como morfemas verbais (vid. 3.2.3.2). Para Mattoso Cámara o denominado artigo é un pronome que en función adxectiva funciona como determinante do substantivo e que en función substantiva é especialmente frecuente diante de que (os que), equivalente a aqueP*. Segundo xa ficou patente no apartado anterior, e de acordo tamén con parte da nosa tradición gramatical máis recente, aquí incluímos o tradicionalmente chamado artigo determinado o, a, os, as dentro dos pronomes identificadores definidos (igual que calquera, cada, ambos, certo, ««), porque os seus valores e funcións son do mesmo tipo que os de calquera outro pronome, notándose certo
283 Vid.AlarcosLlorach(1973e 1998:66-68). 284 Vid.MattosoCamara (1982:123). Por seu iumo, Paiva Raposo (1964/1973:361) fala de Ires ocorrencias de o, a, os. as: como 'artigo definido' (O uviau é um meio áe iransporte seguro), como forma oblicua do 'pronome pessoal' (Eu adoroá) e como 'pronome demonslrativo' (O meu carro é mais velu¿ que o do Mamtel). Nas grarnáticas portuguesas conlinúase a falar de artigo á marxe da clase dos pronomes en, por exemplo. Cunha/Cimra (1991:207) ou en Vilela (1999:196); para un estudo do 'artigo' e das 'partes do discurso' na antiga gramalicografía porluguesa, vid. Gon^alves (1995). No campo toncrelo do galego Áivarez ei alii (1986:135) manteñen a dislinctón entre artigo determinado e arligo indeierminado como elase diferente á dos pronomes. en canlo que Cosia Casas ei aiii (1988:121) indiíen ambns dentro dos pronomes identifícadore;,; por outra parte, Varela Barreiro (1992:28) defende a distinción entre anigo deiermmado e indelerminadoe Hermida (1989:117) reserva o termo artigo só para o iradicionalmenle denomínado artigo deierminadn.

XOSÉ RAMÓN FRHXEJRO MATO

paralelismo cos demostrativos (Dáme este libro I Dáme o libro; Dáme este azul I Dáme o aiul}\ a ausencia do nome substantivo a que se refire torna o pronome determinante o, a, os, as en pronome substantivo en función nuclear, aínda que ten de levar necesariamente un modificador ao lado (Déixame o pequeno; Déixame o mesmv). O seu valor básico é sempre identificar a entidade particular de que se trata2*5. Con relación ao tradicionalmente chamado artigo indeterminado (un, unha, uns, unhas), cuestión tamén moi debatida, xa se falou con anteriorídade, se ben brevemente. da súa inclusión dentro dos pronomes; na realidade, pode ser un pronome cuantificador definido en singular (un, unha), un cuantificador indefínido en plural (uns, unhas} e un pronome identificador indefinido (un, unha, uns, unhas).

3.6.3.2. Morfoloxía

efuncións

Constitúe un inventario moi reducido (o, a, os, as) con varíación de xénero e número condicionada polo substantivo, que normalmente resulta redundante, mais en casos de sincretismo no substantivo pode ter valor diacrítico (o I a arüsta, o i os tórax); ou, con palabras de Mattoso Camara, o artigo, para alén dunha "fun^ao significativa bem definida" como partícula pronominal adxectiva, "tem a mais a fungao de marcar, explícita ou implicitamente, o género dos nomes substantivos"386. Existen os alomorfes lo, la, los, las que aparecen en determinados contextos por fonética sintáctica; o seu uso escrito xa se remonta á etapa medievaP7, se ben que sempre a alternar coas formas non asimiladas: En canto de ergue-la perna, iban ver medrar os trigos (Noriega, 0C 1,203) Como fenómeno non sistemático propio da fala e producido por fonética sintáctica, o uso dos alomorfes do artigo debe de ser mantido no ámbito da oralidade, sen se trasladar á lingua escrita, que sempre debe priorizar as formas plenas, tamén na súa representación gráfica, nestes casos e noutros similares, cando
285 Vid. Costa Casas et alii (1988:13-14); aínda consideran esles autores.en concordancia co exposlo por algúns lingiiistas, que el. ela. eles. etas, se, lle... son o mesmo pronome que o iradicionalmeme chamado artigi» delerminado: Dáme o übrn azul (determinante) / Dáme o a;ul (núcleo con modiílcador) / Dúmei (núcleo, sen modificador); islo lévaos a consideraren que o mundo da terceira persua (= non persoa, sendo prupiamente persoas gramatitais a primeira e a segunda) é todo un universo do mundo referido polo emisor. o que implicaría Uisgregar a terceira persoa áa pronome persoal e inclufla dentro dos identificadores, cousa que resukaría arriscada cando menos do punto de visla didáctieo. 286 Cfr.Mat(osoCamara(1982:91). 287 Vid. Herrnida(1991),quen constataque nasuanligas medievais ln aparece maioritariamente cando vai precedidodun pronome, dun indefinido. dunha preposición ou dun adverbio; mais se o seu anteceMjr é un verbo os niveis de emprego son minorilarios na época medieval. Sobre lodo o relativo á morfoloxía modema do artigo. incluídas as que chama 'segundasfomias', vid. Álvarez Blanco (1983); tamén Álvarez et aüi (1986; 136-140); para a distribución dialectal entre o e el (artigo). vid. Babarro Gonzále/ (1993).

261

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. inmobilizado en fórmulas reverenciais como artigo de respecto con substantivos que designan as máis altas dignidades (El Rei. (Risco. da. coa. Lonxe dil. con (co. Cfr. Hai bos prados. carbaüeiras e unhafraga mesta. someüaba tolo (Blanco-Amor. polas (Non o vin I *N'o vin. nas). dos. das). tamén Álvarez Blaneo ( 1 983: 1 73): "Existe ademais unha forma e¡. Ferreiro (1999:254-255): "Até a época moderna chega aínda a forma e\ no galego común peranle o subslanlivo rei. Quen o fixo? I *Quenofixo?)2**: Mouros está tras a Corda. tan bon. asturianismo ou leonesismo. de (do. coas) e a (ao. de amplo uso na literatura medieval (xunlo eo esporádico ei-Conde). usada só en certos conlexlos reverenciais: el-Rei. máis probable é que se irata dunha forma autóctona (tamén se dá en ponugués nos mesmos contexlos) explicable pola relativa tonicidade do artigo nunha expresión enfátíca coma eslas. como acontece con polo. polas). 262 .Xente 129) A súa autenticidade como forma galega. 128) Tan adrrado ía na súa teima que máis que bébedo. et Señor. 21 1-215). aos. El Señor): Si tiña El Rei as tresfülas i eran loiras íodas tres (Blanco-Amor. 193-216. ás): 288 Para os fenómenos de fonética sinláclica vid. arcaísmo de escaso uso. PG 24) El Rei está sentado nun sitial. e non castelanismo. Morfosinlaxe as asimilacións non son sistemáticas. o volume primeiro desta gramálica. como fórmula de respeito (ei-Rei). pois dobláranos a beber a nós os dous. que se estendía tamén. até a actualidade. ao mesmo tempo. o Bufón está sentado no chao. pero a antigüldade da persislencia de e¡ nestes casos (anligamenle lamén se daba con (oíbispo e con i-tinde) fai case descanable esta explicación.por (polo. a el Conde ou ei Bispo. cos. na. pola. Na aclualidade o seu uso é case exclusivamente lilerario: unicamenle documenlamos . o mantemento da vogal inicial e.5«/b'n20) Era tan bon. nos. minoritariamente. Colleron os tres I *Colléronos tres.a del rei! en Calvos de Randín". Para alén das explicacións desia forma como casteianismo. pp. pola. vén avalada pola presenza tamén no portugués actual cos mesmos usos que en galego e explícase por unha relativa tonicidade como expresión enfática desde o seu frecuente uso medieval na fórmula ei Rei. O artigo forma coníracción obrigada coas preposicións en (no. polos. AE 105) Exisíe tamén a forma el. a apócope pódense perfeitamente xustificar por un proceso de pronuncia enfáiica". Tense debatido se se trala dun castelanismn condicionado precisamente polo tipo de palabras a que acompaña e polo feiio de seren expresións fonnulistas. polos. 289 Cfr. que o deixei tocar o que quixo! El Señor teña a súa almal (Cunqueiro. onde xa nos temos pronunciado máis por exienso a respecto da represemación escriia das asimilacióm do ariigo (pp. onde fica reducida aos casos de el Rei ou el Señor1™. á.

permitindo que poidan funcionar como núcleo da frase nominal for263 290 Cfr. Mais tamén pode o artigo. serán as seguintes: 1. desempeñar a función nuclear dunha frase. Mais o sono. o artigo ten a capacidade de transcategorizar. cepa de sangue que fomega! (Díaz. un. limita e concreta o substantivo. Así poís.XOSÉ RAMÓN FREKERO MATO Está escrito. . como presentador sitúase ó mesmo nivel eós indeflnidos. dentro da primeira "correspóndelle ó artigo a pospresentación dos conceptos no discurso. os beizos que agurgullan oraciós coma foníes na noite cecha. as funcións do pronome identificador defmido o. esborrexe coma bágoas polas meixelas. actualiza. eic. (Cunqueiro. O pai sentado no sillón de enfermo ollaba pola fiestra o maino madurar dos centeos (Otero. tbrma paradigma co detnostraiivo. as maus xuntas que axitntan nun intre a ialma toda.//AA88) As maus que nivelaran campás xa aló nas nubes ou que enfundiran cruces de loureiro nos trigos (Díaz. Hermida (1989:120). quen conclúe que "0 artigo. cos que enira en oposición -ademais doutras sinláclicas e semánticas-.. a présa. por non realizar dúas das operacións que son propias da presentación: a segmentación e a individualizaeión". a súa reactualización e a confírmación da extensión coa que antes foran presentados":"°. 0. os seus valores poden ser fundamentalmente estes: a) actualizador: converte o substantivo común de clasificador en ídentifícador. (Díaz. En ambos os casos ten función adxacente ou adxectiva a respecto do núcleo da frase. ao pasar de designar unha clase a identíficar os individuos desta. ou artigo.Nimbos 31) b) transcategorizador (ou substantivador). numerais. é dicir. transformándoo do plano conceptual ao real (O costiñeiro este ano deunos moitas castañas)'. o medo e a esmola ti os traguerás ao teu lombo ao Paraíso. como pospresenlador.AM34) ¡Ai os xonüos doridos a carón deste mundo. como pronome.. transpón á categoría de substantivo. canto á segunda. Función adxectiva: acompaña como determinante o núcleo da frase nominal. Nitnbos 60) Téñense considerado tradicionalmente como funcións propias do artigo {'artigo determinado') a determinación e a substantivación.ó que se opón por razóns semánlicas e funcionais. Nimbos 32) Esborrexe pola noite un río de cabazas e vieiras da grande Europa..

SEG 255) 0 concepto da liberdade en Hespaña non é froito das doutrinas do oitoceníos (Castelao.W36) Por ouíra banda. (Castelao.. a. o (lapis) azul. seguido de que e de. Morfosintaxe mas doutras categorías gramaticais (O non que lle deche deixouno triste. ParaVilela (1999:221 )O P ÍJ. O andar resulta bo para a saúde): Do casehre nugallán soben os vivas dos galos (Amado. Fai o que considerares mellor}.AM40) D. aquiló1^: Castaños de Dormeá. os de corpo ben comprido (Pondal. Así pois. os.faime sentir como unha perda de tempo o non termos sido amigos dende moi denantes. (Blanco-Amor.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.as son pronumes demoítralivos eando precedídosde qite e de. (Otero.QP85) 291 Para Matloso Cámara (1982:123) <> é un pronome demoslralivo que cando vai seguido de que cquivale a aquel: os que mais redamam = aquelesque maisreclamam. 3. equivalente a aquel(es). cando vai seguido dun adxectivo non substantivado (vid.4): Gosto do azul do ceo (azul está substantivado por se referir á cor en abstracto e ten función nuclear) / De entre eses tres lapis. gosto do azul (azul é un adxacente por se referir a un ser concreto que especifica. OPV 92) é que nesta hora do 'sálvese quen poida' non hai lecer para ternuras nin para romanticismos.3. as desempeña a función de núcleo da frase nominal e ten valor demostrativo. os.1. Xosé Maparescía espertar da vellez triste ouvindofalar das terras do lonxe. (Otero. SEG 258) ós barrios de Sar chegaba ben craro o bater dos tambores. Colle os de acolá) ou dunha cláusula de relativo introducida por que (As que che indiquei eran máis grandes. Función substantiva: núcleo da frase nominal. o artigo o. tamén ten función nuclear cando vai seguido dunha frase preposicional (Dáme a do rapaz. XL 260) 2. e o desempeña a función nuclear en ausencia do substantivo). 264 . aquela(s).3. 2. Vid.

Sousa Femández (1994). (Otero. de modo que polo xeral entran dentro do ámbito da escolla por razóns estilístico-expresivas.3. 265 . especialmente na fala coloquial. Em realidade. (CelsoEmilio.3. de aparéncia insignificante.6.F/103) 3. familiaridade ou confianza (O Xurxo non traballa A Rosalía chorou.3. no primeiro caso. hai que resaltar o carácter opcional de varios deles. Segundo datos do ALGa (Insliiuio da Lingua Galega 1995:240-241). salvo a área máis ao norte. Lapa (1979:114): "É o artigo unia palavra pequenina.AM89) A Bertha amaba as mansfmas do Farruco e aquü aire señoril (Otero. 3. Non entendía de heroísmos a probe muller. é usual a súa presenza con nomes de persoa para expresar afectivídade.que dislingue entre unha zona dialecta! en que o emprego do arrigo é preceplivo e outra onde o artigo nnn aparece nunca ou o seu uso é opeional.3. Rendibilidade esülística do artigo A pesar da súa mínima entidade fónica e a ausencia de contido lexical por se tratar propiamente dun morfema gramatical facultativo. así como polo carácter opcional que en moitos casos pode ter a súa presenza. Cos nomes de persoa (antropónimos): os substantivos propios son identificadores e por tanto levan xa incorporados os valores do artigo. só non aparece o artigo "cando o nome propio é vocativo e eando aparece empregado no seu valor xenérico (refírese a un nonie en abstractoe non a unha persoa en particular)" (p. veñan os nomes -repetía o da pistola.ALC 110) 292 Cfr.1 .6. 313).XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATD -Os nomes. de modo que as repercusións na expresividade poden provir ben desa presenza ou ben da súa ausencia 292 . porén. a zonade uso do anigo con subslantivo propio de persoa (O Xan) ocupa a maior parte dos bloques central e oriental.AAf 95) O Ramón pasábase alí as noites atendendo ofoio. (Fole. posúe unha grande relevancia estilística tanto pola grande frecuencia de aparición na lingua como polos diversos usos e valores que pode representar. con puntos illados lamén nesia e no bloqueoccidental. 293 Sobre o uso do arlign con nomes propios 'ou nomes de pía' de persoa en singular vid. canto aos usos do artigo. Algúns destes usos merecentes de se resaltaren por normalmente posuíren repercusións expresivas son os seguintes: 1. tem grande valor expressivo". Usos e valores expresivos En primeiro lugar.

a máis do asunto do Bocas co Balbino o Cebola. o Milhomes. (Otero. Botándome o bafo na orella.. Os Doncos e o abade non eran xente que deixara perder a groria de denunciare a un dos principás xefes da subrevación do Carral [. a presenza do artigo é necesaria: o señor André. díxome con voz baixiña (Fole. evidente de o substantívo se flexionar para feminino plural (Aí veñen as Couceiras 'a muller e as fillas de Couceiro').AM48) Tamén cando se denomina as mulleres polo nome.AM36) . do tratamento de señor ou dun título. da difunta señora. Eu son dona Andrea Gon$álvez. Pola infruencia que tivo na Gatiza e nafamilia dos Soutelo ten que figurare nista novela. que confirma o matiz pexorativo que neste caso posúe: O Tumbarón arrechegouse a min. o pequeno Brais.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. en moitos casos con matiz así mesmo depreciativo. Cos alcumes é xeral o uso do artigo (o Bocas.Emprégase así mesmo en plural cos substantivos propios que designan os membros dunha familia (Imos á casa dos Fernández}'. a Viguesa).! ¿Non será vostede a Andrea Gongálvez? -Non.ALC31) Pro contoume que. apúñannos o lume do pazo (Blanco-Amor.]. a Pega.J ¡Andrea Gongálvez..Apouco chegou a Tutana cas brondas e cintas. (Otero. apelido ou alcume do home ou do pai se utilíza o artigo (as Regueiras. Estaba de madriña a Bibiana da Burata. tamén na metonimia para designar a obra polo autor: O Laxeiro que comprei é moi admirado. XL 275) Se o substantivo vai acompañado dun adxectivo. a Figueiras). o doutor Xosé. AE 122) Unha noitiña o vello catorrento levado polo antigo alfaiate e dous amigallos d'Ourense (oPernasde Ouro e o Cochinada) apareceu na eirexa.. na taberna do Chaguazoso. como se pode ver no seguinte exemplo: -¡Andrea Gon$álvez.. Morfosintaxe Mais neste uso subxace tamén ás veces un matiz pexorativo. (Blanco-Amor.

lle fanfesta ao viño do Ribeiro. Fálase polo Caurel un galego que non se pode confundir co galego das comarcas veciñas. Os ribeiros do Avia dan grandes viños. os Ancares. célebre dende Pedro Madruga [. Ourensé): 267 . En Ribadavia o Miño recibe pola dereita ao Avia. son tristentas. Sálvorá)\ lévano cando é un arquipélago (As Cíes. Cortegada. Si en Ribadavia.. (Cunqueiro. vagariñas [. CPG III. o Atlántico.ALC23) Sigue habendo viños perto do Miño. (Cunqueiro.. Ballesteros. o Courel): Ás cantigas do Caurel. aspropias dopaís. 148) en demanda das illas Sisargas. por ter moitas verbas e xeitos propios. CG 158) Mais en certas construcións como Miño abaixo.]. cando se tratar de unha (A Toxa. hai vacilación no emprego ou non do artigo. As Sisargas): Vexo mar e vexo terra. por maio. de montes. (Pondal. A Coruña. segundo os casos.fíP 11) c) para as entidades de poboación non hai regra fixa. Salvaterra de Miño ou nos vocativos a ausencia do artigo ten valor enfático: COUREL dos tesos cumes que ollan de lonxe! (Novoneyra. de cabos. o patrón.. podendo distinguirmos varios casos: a) os nomes de ríos. unhas fanse acompañar de artigo e outras non de acordo coas peculiaridades de cada caso (A Merca. cando son as calores de San Lourenzo. seu noto reparo. CG 159) b) as illas poden levalo ou non. que xa bebeu aos ouíros ríos. Cos nomes xeográficos (topónimos).. damos con Salvaterra e o seu condado. polo verán en Salvaterra de MÍño fanna aos viños do Condado. de mares e de oceanos levan artigo (p Miño.XOSÉ RAMÓN FkexeRO MATO 2.]. Eidos 11) Miño abaixo. vexo a pena da Marola (P. (Fole. Ponteareas.

Ferrolterra. A Terra Cha. mais Inglaíerra. CPG III. (Rosalía. (P.GRAMÁTICA DA LINGUAGALEGA. O Condado. (P Ballesteros.QP25) Véñome par 'a Coruña a tomar novo querer. outra no Ribeiro d'Avia.XL301) e) algúns nomes de países tamén o levan (O Brasil. Z'reo. s 'a do porto é bonitiña a do Ribeiro lle gana.XL318) d) os nomes de comarcas naturais costuman levar artigo (A Ulla. Morfosintaxe aquel'é a Pontedona. mais Bergantiños. Corcoesto e Santa Baia (Pondal. 148) Eu dígolle á mamai que si se volve pra a Peroxa levareüle o neno pra que mo acabe de criar. porqu 'as nenas de Ferrol non saben corresponder. CG 224) e vedes a longa terra de Bergantiños tendida no chan dos antigos celtas (Pondal..Ballesteros.Q/>25) Teño unha nena no Porto. (Blanco-Amor. e non enchas co da Ulla qu 'é tan soo pra meter bulla. senón c'aquel do Ribeiro.CPG141) eran os moios das bisbarras do Avia e da Arnoia. A Alemaña. Xaviña e Valencia.. Rusia): 268 . Soneira): enche o xerro do canteiro. todos iles cabalmente traballadores (Blanco-Amor.

XOSÉ RA. no Brasil. por unha cláusula de relativo ou por un complemento con preposición (O Mondoñedo de Álvaro Cunqueiro.AM39) Dend'a pequena capital de provincia o erguemenío faría estoupar a revolta en tódolos ventos da España.. un dos millores galegos de Galiza . EM 85) Na Galicia do sur. en penosas e longas navegaciós. (Cunqueiro. onde abondaban os bos marchantes (Celso Emilio. CPG I. aínda que xa papamos croques de Escocia. até Recife. e Galicia sería unha persoalidade ceibe. CG 65) Mais polo xeral existe bastante vacilación no uso ou non do artigo.4M37) Tena nun cadro. síguense facendo bos amendoados. con alternancias dunha forma ou doutra dentro dun mesmo autor e dun mesmo texto. adicouse a ir ós enterros (Cunqueiro. (Cunqueiro. en consecuencia. Dieste e Manuel Antonio): Cando Silva vohou pra Reigosa. en Allariz. f) todos os nomes propios levan artigo de iren modificados por un adxectivo. CG 142) . tal escolla tórnase tamén unha opción estilística ao se realizar en función da expresividade en cada caso concreto: O Exército Libertador dividido en dous corpos dispúñase pra defender as portas da Galiza e üña ó Capitán Xeneral pechado na Cruña. O Betanzos de sempre. (Otero. FI 108) Pro as ostras dos gregos. en Ribadavia.MÓN FRHXEIRO MATO S'o mar tivera barandas fórate ver ó Brasil (P. na Pastoriza de Mondoñedo. (Otero. Ballesteros. no seu coarto de traballo. non hai medo por agora de que as tomemos en Galicia. Os pobos terían liberdade. 17) e levábanos. O Rianxo en que naceron Castelao.

256) Con nomesdeparentescooseuusoéfacultativo(vid. máis necesaria se fará a presenza do artigo (Meus pais chegaron / Os nosos tíos chegaron). (Celso Emilio.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. que cando o artigo acompaña o topónimo realiza as contraccións correspondentes coa preposición precedente (Vivo na Coruña.Ballesteros. a preceder sempre o primeiro elemento (Os nosos cadernos acabáronse). (Rosalía. CG 142) 3. OPVM2) 4.3. Coa frase formada por posesivo + substantivo: neste caso o uso do artigo é de regra en galego. Si é túa a miña noite. 105) qu'o merquei na quintafeira por doce cartos e pico. Anda polos Ancares): En terrasfrías. si os nosos berros son igoales. si choran os meus ollos o teu pranto. OC I. mais canto menos concreta for a relación de parentesco por seren máis as persoas implicadas. En Xaneiro non traballa I Debeu ser no abril do 70): Hoxe é luns. vellas relacións da casa (Amado. mañán é martes. mais si cando se quere precisar o espazo de tempo en que algo acontece (Hoxe é quintafeira I Vén o sábado.CPGI. os meses e días da semana polo xeral non o levan. Beben viño do Condado.2): (O)meupai le moito. coma un irmau chefalo.4. coma no Cebreiro ou na Fonsagrada.CG 130) A quintafeira recibía visitas de parentes e amigas. por último. cólganos nofaiado (Cunqueiro. cuartafeira logo vén (P. En expresións temporais: as estacións do ano normalmente levan artigo (Irei no verán / Unha noite de inverno)'. CG 18) o coche de Hña de Ribadeo á Cruña paraba en Coirós (Cunqueiro.1. Morfosintaxe g) débese ter en conta en todos os casos.áe forma que en casos como Os vo- 270 .

a teufavor).5) non é necesaria a presenza do artigo (Todos tres están a caníar): 294 De acordo con Álvarez e¡ alii (1986:153) a frecuericia de uso de anigo cos nomes de parentesco aumenla progresivamenle "desde o parenlesco máis próximo (nai. que se refiren a unha soa persoa en cada caso) ó menos (curmún. Sobre a repercusión na expresividade da ausencia do artigo diante do posesivo tratarase no seguinte apartado. 5. 271 .Ballesteros.CPGI. de forma que "[+ respeclo] -«. pai. parenie.. 296 Cfr. Nosa Señora. 3. e adeprendín moitas cousas (CelsoEmilio. en todos os sentidos (Blanco-Amor. 45). etc. tamén cando o atributo é o posesivo (Este Hbro é meu I Este libro é o meu). XL 302). primo. Co cuantificador absoluto todo(s). por meu mal. Vinde vós os tres)\ os pronomes eles e elas no mesmo caso poden levalo ou non (Viñeron eles os tres I Viñeron eles tres). Ballesleros. e desde o posesivo que indica un só posuidor e un só obxecio de posesión (meu. XL 297).45) e polo calado á señora Andrea que tanto nos axudou. -a(s) e co identificador ambos.) ó que indica varios posuidores e varios obxeclos posuídos (nosoa. ouiras realizacións fonéticas prupias da fala e lamén presentes na lingua escriia: lódalas horas d<> día I son agoiros nunha casa (P. neste úllímo caso o uso do artigo é de regra".). rtienos se usará o artigo a preceder o posesivo. (CelsoEmiliíxF/100) A vida ensinoume todos os seus rostos. a presenza ou non do artigo implica diferenza de significado (atributo cualificativo ou identificador).. miña.).F/121) 6. 295 Varela Vázquez (1997:366-367) pon en relación a ausencia de aitigo nestes casos co que ocorre cos nomes de parentesco. Cando o sintagma de posesivo + substantivo é atributo. Cando se trata de seres únicos non se usa (Noso Señor.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATO sos sobriños son moi ahos o artigo xa aparece por norma21". nosas. tamén pra e> que quizais ambosadous necesiiaban que fose eisí pru o seníiren (Blanco-Amor. Os pronomes tónicos nós e vós seguidos dun cuantificador definido exixen a presenza do artigo (Imos ir nós os cinco. etc. onde o uso do artigo co posesivo non era tan habitual (a meu parecer. Súa ExcelenciaY* nin en frases consolidadas desde a época antiga da lingua. de o cuantificador definido ir precedido do cuantificador absoluto todos (víd. -as en función adxectiva a acompañar o substantivo é obrigatorio o uso do artigo (Todas as persoas somos iguais. o que quererá dicir que canío máis respeclo indiear semanlicamenle o substanlivo. XL 284) Xa ninguén dubidaba de que a humanidade estaba someüda á máis calamitosa escravtiude de todos os tempos.8. CPG I. Ambas as amigas foron xuntas ao cinema)2'*': Todos os homes pequenos son feitos de mala masa (P. tiña algún pretesio pra pór a proba ambalasdúas disposicións (Blanco-Amor.(-ARTICÍO) + (POSESIVO)". segundo xa se viu con anterioridade (Xoán é noso veciño I Xoán é o noso veciño).

a previa mención dunha entidade humana perrnite. posúen tamén repercusións na expresividade. ás apalpadas.2. por a maior parte deles poderen alternar con outras estruturas gramaticais. (Díaz. dun artigo posesivo. pois o seu uso xa "no latín 297 Cfr..scmpre que esia se presente como relativamente explícita. así como para o rexeitamento da etiqueia 'anigo posesivo'. Tamén se usa o artigo en plural en moitas locucións adverbiais (ás escuras. En termos xerais.. acaba. Valor demostrativo: o artigo provén do demostrativo latino ILLE. Entre os máis significados pódense sinalar os seguintes: 1. demaneiraglobal./ r A'83) si queres que rompa logo bótali'a mon por debaixo.Ballesteros. (Rosalía. o emprego do artigo determinado nas frases que designan os seus eonstituíntes ou os seres humanos en relación de consanguinidade con respecto a ela".CPGI. ILLA. Para a expresión da posesión inalienábel medianle o dativo. o artigo ou o posesivo.2. . Morfosintaxe Mataríannos a todos tres e non se saberá máis de nós. tamén Silva Domínguez (t996a).. o emprego do artigo. (Fole.. Silva Domínguez (1998:682): "resulla evidente que a capacidade anafóricae referencial do artigo deierminado é tan elevada na nosa linguaquepermiteixmcibi-loposesivo. TB 228) 7. ILLUD.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.1) e tamén do pronome posesivo (vid. aínda que tal valor demostrativo se foi perdendo. OC I. 165) Todos choran afío i enxoitan os ollos coas mans.. sobre todo cando acompaña substantivos que designan obxectos persoais e partes do corpo (Perdín a pluma. ás veces. (P. Manquei o xeonüo) ou tamén relacións de parentesco (Chamou polo irmán): -Acaba. . pola súa capacidade de presentar o substantivo como coñecido. 3. 2. senón de que. Nimbos 32) Canto aos valores do artigo. Mariana. (Castelao. 93) Non se trata. segundo se viu ao falarmos do dativo posesivo (vid.comouneiementodereiteraciónoudesupleción da información achegada pola unídade arlicular. aclara de tal forma as circunstancias sintácticas e o contexto comunicativo que fai desnecesaria a presenza do posesivo297. principalmente en frases nominais de carácter inalienábel. 3.3..4.2). que o corazón se m'aperta. Valor posesivo: o artigo pode escusar a presenza do pronome posesivo e representar o seu valor en certos contextos. vid. aos poucos. ás voltas): viran ás veces como lles medraba antre os dedos a doce ferramenta e volvíase espada.

a que dorme soños d'ánxel e chora ó despertar (Rosalía. mais as da miña aldea son máis sabedoras)™: ¡Ei. Marchamos no momento 'neste momento' ou Que anos pasamos no instituto! 4 naquel instituto': a presenza do artigo fai evocar o substantivo como algo presente no espírito do locutor e do ouvinte. Unha noite d'inverno das máis escuras tentoume seique o demo d'ir a Cesuras 298 Cfr. Ballesteros. cando o artigo tamén en función substantiva vai seguido do pronome relativo a introducir unha cláusula adxectiva (Os que íerminaren poderán saír) ou dunha frase preposicional que o modifica (Hai moitas clases de patacas. pois este aulor fala dunha cuarla serie de demostraiivos forniada por o. polo regular.CPGI. 299 Oque "recebe tradicionalmenle em nossas gramátieas n lítulo de arüga definidv" xaé para Mailoso Cámara (1982:123) im demostrativo. Os ovos custan a oito euros a ducia): O ano pasado facíachos ofülo da Paspallasa e pagábanllos á peseta o par (G. nas seguintes aparicións o artigo ten carácter anafórico (Había un neno no xardín. Gaticia!. . Maruxiña. co artigo a funcionar como núcleo e un adxectivo como modificador (-Que gravaía queres? -A vermellá). Ferreiro ( 1999:254). a súa utilización xeneralizada"-1'*. Valor anafórico: presentado o substantivo mediante o pronome identificador indefinido un. Barros. Este valor dáse por norma en frases que precisan unha deíxe para diferenciar varios elementos. medida. tis. a do refaixo amarelo (P. en que se consolida. cantidade numérica ou similares precedidos dun cuantificador definido. u* que neutraiiza n valor defctico e incorpora m> seu lugar a noción gramatica! de 'clefinición*. FN 222) Maruxiña. a. Conüños 180) -¿E daráseüe corda tan xiquer unha vez ó ano? 4. mais subsiste o valor demostrativo en casos como Vende produtos da terra 'desta terra' .XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO vulgar como presentador aumenta progresivamente até ás linguas romances. o artigo equivale a cada con valor distributivo (As laranxas están a seis euros o quilo. 169) 3. o neno xogaba cunha pelota)'. Valor distributivo: con substantivos que indican peso.

& qualidade que Ihe atriboímos".2.3. que miña nonfoi. A presenza ou ausencia do artigo O artigo ten un grande valorexpresivo: a súa presenza ou ausencia afecta a significación do enunciado en que aparece e pode converterse tamén nun destacado elemento de estilo. Sem artigo.OCI. polo xeral.AM33) saíron acugulados no caixón da dilixencia en procura da Pona do Sol (Otero. só cos substantivos Rei e Señor. Uxío é alcalde I Uxío é o alcaldef*1: e sentín nas pedras duras ruxir de zocos. Morfosintaxe O relente da noiie polos lousados andaban algús gatos axaneirados (Noriega. noutros resalta significativamente a súa ausencía. Prodúcese esta. ifálame do que ben quero ó pé desta xesta enflor! (Noriega. "podemos de um rnodo geral dizer que o substantivo precedido do artigo deftnido se refere á coisa.212) 5. Xosé María. qu'eu venero. alude anies a ideia que formamos do objeclo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Valor de respecto da forma arcaica ei. ao objecto em si. Non ten permiso para conducir / Non ten o permiso para conducir. sandalias e talares vesteduras. Aínda que o seu aparecemento é obrigado en moitos contextos. (Curros. como concreto ou como abstracto. como se viu. o substantivo sen artigo alude máis á calidade. (Otero. del Señor.0C 1. .301) 3. (Otero. cando o substantívo se toma en sentido xenérico. e tórnase máis abstracto (Foi acusado de roubo I do roubo.D551) Foi culpa do viño. ou cando designa categorías.6. na plena extensión do seu signifícado. utilizada hoxe. AM 37) 300 Cfr. Lapa (1979:116).3. considerado individualmente ou generieamente. á esencia.A¿31) Os tempos de fame e a delor da partida dos emigrantes apenas foron vistos por D. é unha fórmula de respecto ou veneración de uso moi restrito: Polos cravos.

-Pois é certo.]. roubos...F/100) En expresións dun todo temporal (Trabaüa día e noite. EM 88) Nos seguintes exemplos poden observarse sutís matices expresivos entre a presenza do artigo.A£129) Os grandes ollos de neno. (Cunqueiro. de iso non o podiamos apartare. ben protexidos pola policía.... (Blanco-Amor.. e aínda máisforte deque viñera a noite.A£ 130) e sen rompelos non poden mover pé nin man. [.. (Otero....AA/48) mesmamente coma cando sacaba de navatta nas falcatrúas e gallifadas das tabernas. (Risco. coa chaqueta apregada no brazo. (BIanco-Amor...... AE 115) A teima que levara durante todo o día. asaltos e ase' siñatos. nos máis dos sitios á zamorana (Cunqueiro. ou doutro elemento adxacente. Nunca estiven con muller. que tiña no seu naíural.. era de tere que estar con mutter. que podería ser que nunca tiveras estado cunha mutter.A£:i29) /. XL 307) 275 . PDP 177) Pola rúa andan soltos os autores confesos de sobornos.XOSÉ RAMÓN FRHXORO MATO Houbo pipa que custou un eido pra se beber nun mes. (Blanco-Amor.]. tamén se fan os callos de porco... a acompañar o substantivo e a súa ausencia: En Galicia non hai equívoco co pote e o caldo e a carne do porco que se bola nel en días maiores [. que xa vos dixen que quero estar cunha muller que non sexaputa. Chove verán e inverno) tamén se produce expresivamente a ausencia do artigo: sempre en cos. verán e inverno. Cos mesmos elementos que os callos de vaca. CG 20) -Bueno.! (Blanco-Amor. empequenecíanselle (Blanco-Amor.pois. (CelsoEmilio.

É pois natural que nesias séries a própria pontua(3o acompanhe o earácter senlimental da ideia". pequenos e grandes. 2. e$tadios. De concorreren varios substantivos en plural sen artigo prodúcese unha sensación de acumulación intensificadora e de maior carga afectiva'01: Nenos e nenas.393) Soletaba mestre Flute. e tamén si a minfacía soletar (Cunqueiro. de acordo cunha longa tradición literaria. cregos. mulleres. a sériedesubstanlivos sem artigo produz em nós certo choque afectivo. homes. (Otero. sobre todo en plural (Comprawn libros) e máis expresivamente como suxeito posposto en xeral ao verbo (Pasaron horas desde que o fixo} ou complemento circunstancial (Viviu anosfóra de aqití). (Curros.5): Alí todos asombrados. edificíos que son o pasmo dos visitantes (CelsoEmiUo. escribanos e picapreitos. áqualidadedos seres nomeados. a ausencia do artigo pode indicar unha indeterminación ou inconcreción equívalente á expresada por un cuantificador indefínido. (Pintos. Morfosintaxe Con determinados substantivos que designan oficios importantes. soldados.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.2. Lapa( 1979:117): "Comoos noriies se referem sobreiiido aesséncia. os ollos cheos de bágoas (CabaniIlas.AA/r45) 30) Cfr.pontes. mulleres e homes. MF 86) Tamén cando o substantivo está a funcionar como CD. miraban coa boca aberta unha cousa qu'estremece. prodúcese a ausencia do artigo: ReiArturfica en silenzo.F/125) Semella como se a falta de artigo desvanecese a diferenza entre os varios elementos do plural e tendese a representar emocionalmente unha idea colectiva (vid.¿Af 34) -Eiquítemos cines.OC7. rapaces. 276 . os que empregos dan. seguidos de nomes propios en aposición. ricos e pobres.AGG 15) defendendo Da Ramoniña a herencia contra os ataques de avogados. ábrelle os ollos que cegos están.

dá-lhe vida própria e distinta.Xüsí. o dente. Omítese de Ígual forma o artigo en frases prepositivas con valor adverbial (Aprendeuno de memoria. os lacóns. prevalecerá o valor do conxunto fronte ao de cada elemento en particular'02: ¿Que bárbaro da terra terá cara para non confesar afortaleza. onde as diferenzas entre os elementos son menos acusadas (Colleu chaves. fronte ao uso do artigo. o rabo. en nome de. Tamén a ausencia do artigo pode darlle á cláusula sentido partitivo (Leu novelas do XIX). CG 20) 302 Cfr. Lapa( 1979:122): "arepetigáo do artigo nas enumera^óes acentuao valorde cada elemenlo da série. como xa se dixo.. a presenza do artigo resalta un por un cada substantivo. nai e irmáns): deixando casal e terras fuxeu o mal matador (Cabanillas. as diferen^as de cada eletnento sao menos acusadas e só vale o todo". un certo grao de imprecisión e de abstracción (Rosalía. a cargo de. (Cunqueiro. nas enumeracións a ausencia do artigo provoca a representación global. fronte ao sentido totalizador con artigo (Leu as novelas do XIX). en tanto que no segundo caso será o substantivo que ficar á fronte da serie o beneficiado semántica e expresivamente. De se repetir. e. RAMÓN FRHXLIRO MAIO Así pois. osxamóns. que outorga ao substantivo visualidade e familiaridade (Rosalía. Díxoo de corazón). obxectos persoais. roupa. ao mesmo tempo. amigos e familia.357) A ausencia do artigo Índica. as orellas.304) Nunha sucesión de substantivos o artigo pode repetirse con cada un ou acompañar só o primeiro. 2 /7 . habüidade. en grupos fraseolóxicos tradicionais como en poder de.OC 1..AGG5) Na coc'ma colgan os touciños. se temos um só artigo para loda a enumera^ao. acerto e maña rara que ten aquel que rege a natureza? (Pintos.OC7. a cachucha. iso non é así): teño Un Santo a meufavor (Noriega.}. a grande escritora galega 4 a escritora que todos coñecemos e estimamos'). Deixarás pai. por vontade de e noutras frases estereotipadas de sabor arcaizante mesmo con posesivo (A meu entender. nalgúns contextos tal ausencia dálle un forte carácter intensivo ou sentimental (Abandonou casa. grande escritora galega).

278 . E dicir. E logo tira en conclusión que "as variables de eslilo non inciden na presencia ou omisión do artigo co posesivo".297) Nosafala é un paxariño que adoita fague-lo niño (Noriega. no poeta Noriega Varela son moiios os casos de ausencia inxustificada do artigo. como demostran os vo303 Aínda que a grandes trazos semella non haber significaiivas diferenzas entre texlos poétieos e textos en prosa a respecto do emprego de eslruturas aniculadas ou non articuladas co posesivo.]. Porén. segundo xa se viu. Mais o certo é que na lingua poética achamos exemplos de ausencia de artigo para axustar a medida do verso ou ben como marca de estilo poético303: Teu paniño encarnado me namora.0C 1. (Noriega.318) Aínda que se ten recorrido a razóns enfáticas para xustificar a presenza do artigo en casos onde a gramática permite a opcionalidade. para alén de necesidades métricas (Freixeiro Malo 1993:94-95). a realidade semella apuntar na dirección contraria: a ausencia do artigo na frase posesivo + substantivo converte esta en enfática por ser a estrutura expresivamente marcada. Hai algunha licenza literaria que pode tolerar estilisticamente a ausencia: Estoufarto d'abrir a miña boca. evidénciase unha porcentaxe escasamenle superior de exemplos con arligo a earón do posesivo no caso do corpus recollido das obras poéticas [.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Na poesía fronte á prosa dáse habitualmente unha porcenlaxe maiorilaria de exemplos sen artigo co posesivo. que basean a ausencia do artigo nestas estruturas en necesidades métricas. miña boca sin dentes. i auga a molla (Noriega. as licencias poélicas parecen eslar relacionadas eoa ausencia do anigo". Morfosinlaxe Unha construción típica no poeta Noriega Varela é a utilización enfática do suxeito sen artigo. ou supostas licenzas poéticas. moza churrusqueira (Noriega. OCI. linda serrana..OCI.. Así. 394) ¡ind'aquel piñeiriño! Lúa o mima e pérolas mo enfeitan.A¿29) Ora ben. non se poden aceptar como válidas certas razóns estilísticas. falvez por influencia foránea.403) O artigo debe preceder por norma a frase formada por posesivo + substantivo.OC 1. pois en ningún caso está xustificado romper coa gramaticalidade das construcións lingüísticas. (Otero. provocando desa forma a anteposición do pronome átono de acusativo: Sol a queima. Varela Vázquez (1997:370-371) primeiro afirma: "A partir dos resullados obtidos da esiimación cuantitativa do corpus narraiivo e poélico. As motivacións parecen orixinarse na métrica.

Alveiros en troques era seu amigo. É possível que isso se deva ao coslume de mencionarmos esses nomes no vocalivo". erafiüo de María Salomé. O meu pai está a me agardar I Meu pai. Lapa (1979:161." 305 Neste texto. na setuencia acontpañou a Nosa Señora caben düas posibilidades de interpretatión de a.ponen relactónaausenciadoartigoconnomesdeparetuescocos vocativos: "Nosnomes de parentesco. Zebedeo. Establécese unha preferencia polas formas articuladas naqueles exemplos onde o falanie quere expresar maior énfase.2) a presenza ou a ausencia do artigo na frase con posesivo + substantivo ten valor distintivo en función de atributo. por súa culpa. o noso. cabe pensarmos en razóns expresivas.queexcluíaoulrademodoabsoluto. que acompañou a Nosa Señora a Virxe Maria nos amargos trances. polasúaparte. Seu pai. ou ben predicativa ou cualificadora (O xuíz é meu amigo): O Dr. (Risco. quefermosa es!.minha máe'.A4{2 150) Para alén de valor expresivo. xustifícase a presencia do artigo por motivos de carácier enfático. era pescador no mar de Galilea [. se eadra. que na non articulada suporían unha maior énfase derivada en ocasións dun maior respecto cara á persoa designada polo substantivo: Nosa Señora da Barca ten o tellado de pedra (Rosalía. o vello amigo! ¡Ai. segundo n cal "omilia-se o artigo antes do adjectivo possessivo. ben eomo artigo. Por isso se justificavani as locufóes 'teu pai'.162). Recolle tamén Lapa a opinión ao respecio do dicionarisla Morais. por súa grandísima culpa? (G. ben como preposición. CG 39) Sant-Yago. noutros casos (vid.1 . Así pois. Barros. sobretudo no mais íniimo. Dubidamos da validez deste criterio e xulgamos que. as cánügas dos engrovios! 304 Cfr. quando o subs^antivo a que este se junla significava unia individualidade única. Varela Vázquez ( 1997:354): "Recorreuse tamén a crilerios de orixe pragmática para xustifica-la presencia ou omisión do artigo.. a súa aparición pode constituír un trazo de estilo con repercusións expresivas: fAi. na escolla entre a estrutura articulada e a non articulada con nomes de parentesco e afíns. sería máis afortunada a hipótese que reiaciona as formas non articuladas coas marcadas enfaticamente"..]..] e iste mandouno naquüa embaixada que foi o perguntar a Xesús Noso Señor (Amaáo^OPVll)305 Talvez contextos moi enfáticos como o do seguinte exemplo poderían xustificar a estrutura non articulada co posesivo por razóns de expresividade: ¿E se aquel ano non collían centeo por súa culpa.. 3.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MAID cativos (A miña terra éfermosa I Miña terra!. Desie xeíto. há tendéncia para omitir o artigo [. 279 . e saudábaos sempre moifino ao pasar.etc.4./7>P131) A pesar de se non usar habitualmente o artigo nos vocativos. agárdamelY*. pois pode facer que a cláusula sexa ecuacional ou identifícadora (O xuíz é o meu amigo).

meu Daniel velliño. meu vello amigo.. como nota positiva de estilo. Morfosintaxe ¡Ai. Pódese afirmar en xeral que o substantivo precedido do artigo se refire ao ser considerado individualmente ou xenericamente.. como é a norma: Tantas légoas mar adentro. OCI.46) A guerra civil a que asisümos non é máis que unha loiJa antre a tradidón e o hestoria. PGC 223) Mais é clara a expresiva emotividade e a énfase de afectividade que posúen os vocativos sen artigo. o artigo pode servir para nos referirmos a un determinado individuo (O home é ben inferesado) ou ao conxunto da especie. sen artigo fai referencia á idea que nos formamos del.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Castelao. en quefalan os ánxeles ós nenos. jMiña casiñaf. ¡meu lar! (Rosalía.AM7"5) Fuxiron os íempos en que o verdugo queimaba os cadavres sospeitosos de vampirismo (Castelao. na ausencia de artigo en cláusulas de relativo introducidas por preposición + que. meu Rañolas.S£G39) En síntese. 280 . (Aqtúlino. aquí me tes no cume dos meus corenta.. CG 86) Deus. PGC. a noite ledal ¡Ai.. noite negra! Bule o encáncele na carroucha. en qu'asfontes solouzan e marmullan entr'osfoüosos álbores os ventos (Curros. e para alén de casos particulares. Faiíe home). entre lembranzas doces (Aquilino. con valor cuantitativo propio dun substantivo colectivo (O home é mortal = Todos os homes son mortais). como concreto ou como abstracto. A ausencia do artigo substitúe a idea cuantitativa pola cualitativa (Cómpre ser persoa.} ¿Ai. pois desta forma se evita un pleonasmo non recomendábel: Idioma en que garulan os paxaros. á calidade que lle atribuímos. convén reincidirmos. 268) Por último. o alcázare da calandra! [.

trixésimo. bülonésimo. trülonésimo etc. sexto. décimo quinto. décimo.DA754) Os adxectivos último (e penúltimo. cuarto. duodécimo ou décimo segundo. vixésimo. Canto á función. décimo nono. esta pode ser adxectiva (Ocupou a décima posición na orde de saídá) ou substantiva (Foi segundo na carreira de bicicletas): A primeira mostra de probeza que fitaron os meus ollos foi a siña Fanchuca (Castelao. 130) Sobiron moi á présa nun coche de terceira dúas mulleres atraacadas de cestos (Dieste. fflVC 107) Sendo Xervasio Lomas neno. cuadrinxentésimo. no seu lugar empréganse os cuantificadores unitarios: Terminou a etapa no posto irinta e sete (ou trixésimo sétimo). cenmilésimo.XOSÉ RAMÓN FREIXBRO MATD 3. sétimo. cuadraxésimo. e estando no seu berce no primeiro piso paterno. oitavo. centésimo. vixésimo cuarto. -a. quinto. décimo sétimo. dousmilésimo. décimo terceiro.7. ducentésimo. vixésimo quinto etc. dezmilésimo. O ordinal íerceiro ten un feminino especial para designar como primeiro elemento o segundo día da semana (Chegará na lerzafeirá). poís 281 . íerceiw.. quincuaxésimo. isto é. OF 136) Os pronomes ordinais son os seguintes: pñmeiro. quinxentésimo. Os pronomes ordinais Os pronomes ordinais indican a orde en que está un elemento dentro dun conxunto. a situación espacial ou temporal que algo ocupa dentro dunha serie ou sucesión (Terminou a eíapa de oitavo. septuaxésimo. vixésimo segundo. octoxésimo. veu un bullón de auga como nunca se vira. (Cunqueiro. seiscentésimo. décimo terceira. Todos presentan flexión de xénero e de número (sétimo. nonxentésimo. Ficou no décimo quinto lugar): Quedaramos na terceira copa de coñá. millonésimo. -as}\ se se compón de dúas palabras só flexiona o segundo constituínte (décimo terceiw. segundo. nonaxésimo. décimo íerceiros.. -os.. centésimo primeiro etc. décimo terceiras). décimo oitavo. sexaxésimo. décimo sexto. trecentésimo. undécimo ou décimo primeiro. (Fole. octinxentésimo. vixésimo primeiro. müésimo primeiro etc. sobre todo na fala. vixésimo terceiro. noveno ou nono.OCI. sepünxentésimo. mais non teñen os mesmos usos. antepenúltimo) e derradeiro semanticamente funcionan como pronomes ordinais. Os ordinais son moi pouco utilizados a partir do décimo. milésimo. décimo cuarto.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. OF97) 3. Defmición e clases Os pronomes cuantificadores son aqueles que con maior ou menor precisión cuantifícan a realidade (O teu amigo ten moitos cartos. ben que tne dira un súpeto de morte. Os pronomes cuantificadores 3. (Castelao. sen poder devolverlle o meu corpo á terra que mo emprestou. aínda había de ser para Galiza o meu derradetro alenío.OCI.PDP95) 282 306 Seguimos tamén neste caso a clasificación de Costa Casas ei alii (1988:131). tres gaitas e moitas ducias de bombas. (Castelao. SEG 253) Quen sabe si sería a derradeira vez que a vía. sen posibilidade de que haxa outros. (Cunqueiro.8.1. Soportal no baixo. indefmidos (Ten algúns cartos aforrados) e absolutos (Gastouno todo en esmorgas). Foi a derradeira quefixo. balcóns deferro nos tres primeiros pisos. Compraron tres casas no campo): O seu redor chora unha fidalgona e dúas fidalguiñas novas. galería no último. Podíame acontecer calquer disgracia polo camiño. TB 263) E en lembranza daquel regalo. (Risco.8.. ben que se esfragara a besía. Morfosintaxe derradeiro só se debe usar co valor de último de todos.94) Os pronomes cuantifícadores poden clasificarse en definidos (Perdeu cen euros). . (Fole. o señor Brauliofixo afigura de Manoliño./W 130) E se a vida se me acabase no desterro.. de acordo co modo de precisaren a cantidade306: Recibírono con dúas murgas. Alveiros era vella e tma catro pisos. Todas elasfan o pranto i enxoitan as bágoas con paniños de encaixe. ou de último dunha serie fechada (Acaba de publicar a súa úlüma obra I Dous días antes de morrer saíra do prelo a súo derradeira obra)\ A casa do Dr. (Risco.

cento dous I cento dúas etc. Os cuanüficadores definidos Os cuantifícadores definidos son aqueles que precisan a cantidade con exactitude (Comeu dúas mazás)..}". partitivos e colectivos. quince. cinco.'rik'. vinte e un . Canto á súa función. quiñentos I quiñentasm.8. catorce.! n n -otnputo numérico de base vixesimal. oitocentos I oitocentas.oiA. trinta e tres etc. groso e baixote. IviTi. Unitarios: tradicionalmente denominados 'numerais cardinais'. viníe e catro etc. vinte. . cen. trinta e dous. Os indefinidos pódense subdividir en apreciativos e correlativos.XOSÉ RAMÓN FkexeRO MATO Os cuantificadores definidos á súa vez poden clasificarse en unitarios. vinledous.. noventa. doce. trinta. dez mil. oito. setecentos I setecentas.2.. sete. dez. trece. douscentos I duascentas.] I o sacerdole na misa i cruces faiche Irínla e tres (P. •* Tamén existe na fala popular cincocenios I cincot-entas.. C t t .307. contándose por centos até o número dous mi): dezcenlos. dezaseis. vimelrés etc. OF 92) Son: un I unha. once. catrocentos I catrocentas. sesenta. A serie dos cuantificadores unitarios termina en novecentos (~as) noventa e nove mü novecentos (-as) noventa e nove. noveceníos mil I novecentas mil etc. CPG I. multiplicativos.ilci l. fortna máis adecuada para contar por eentos obxeetos ou produ• ¡ii. PDP 210) O Ricardo era un rancheiro de trinta anos. novecentos I novecentas. tres. vinte e dous. billón. catro. cincuenta. 86).. dous mil i dúas mil. oiíenta.ALC107) r A serie de vinle a trinta por veces utilizouse graficamente unida na tradición escriia: vinieún. trescentos I trescentas. Custou oitenta euros): Estudara tres ou catro anos no Seminario de Lugo (Cunqueiro.. dezaoito.il^ (Mt'it "ii i n>< ( ) ( • ( H/IH i/nilii\ ilf /itittli tn i. 2S3 . trillón etc. Poden clasificarse nos seguintes grupos: 1. douscentos mil I duascentas mil etc. indican unha cantidade exacta de unidades (Ten cincuenta anos. I seis reás en cada volta ¡. en todos os casos esta pode ser adxectiva (Houbo corenta estudanles na aulá) ou substantiva (As persoas que asistiron á conferencia non chegaban a oitentá): As sete da mañá: cinco minutos de xinasia sueca (Risco.Lon. seis. vinte mil. nove. 3.mid:i M. Ballesteros.. oncecentos [. corenta.. mil. trinta e un. (Fole. cento un I cento unha. tres mil etc. dezasete. dezanove. cen mil. dous I dúas.: -Vinlecinco servilleias.'mi ( l'J') 1 * _174l "Popiil^rmi. pois a partir de aí combínanse cos cuantificadores colectivos millón. vinte e tres.. setenta. seiscentos I seiscentas. trinto mil etc.

(Otero. sexto.130) Posúen función adxectiva (Gañou a tripla cantidade do que investira) e substantiva. sétimo.:pidindo a axudti de íudos afaceliiar os meios de conseguilo (G. os demais presentan flexión de xénero e número (duplo. Cfr. 1988:134). terzo. se ben neste caso o multiplicativo vai en masculino singular precedido do identificador o a funcionar como determinante (Gañou o triplo). AK 107): e rnparmt nunHa boiellu que ulñ hahía mtnlia mesa. séptuplo. nesle caso sempre posposio an niicleo co significado de 'no punto cenlral entre dous extremos': Idade Mediu. óctuplo. -os. cuádruplo. que só presen309 Tamén existen. 1995:103). -a. 284 . (Cosia Casas ei alii. non se costuma empregar as formas dos multiplicativos máis alá de quíntuplo. tríplicf. Morfosintaxe 2. nono ou noveno.GRAMATICA DA LINGUAGALEGA. Como nomes subslanlivos existen meiti e meia (D. podía sercunvenienle distinguimios enlre meio (cuantjficadnr partiiivo) e medio (nome subsiamivo e adxectivo. AE 108). séxtuplo. O normal é utilizar o cuantiñcador unitario seguido de veces (Suspendeu sete veces. a meio hitleirar (Blanco-Amor. 310 A pesarde normativamente se utilizar sempre medio (ILG / RAG. cun uso aínda moilo máis resiriio.)309. 3. Xa levo afonado un terzo do que me custou a casa): A unha Gaioso de Lugo faltáballe a metade dunha orella. Salvo dobre. Salvo metade. TNS 8) Son os seguintes: dobre / duplo. (Otero. Barras. salvo na linguaxe moi técnica ou especializada. as clases tnedias). dobre ten só función substantiva. -a. triplo. Partitivos: indican a cantidade exacta por que se divide unha unidade (Comprei media ducia de ovos. -as etc. EM 100) Leva a monteira posta e meia ola de viño no corpo. (Cunqueíro. Eu quero estar con isa muüere anque leña que xogarme a vidti <>u sacarlla a quen se meia pfir meio: anque teña que lumbiir a meio inutuio (Blanco-Amor. quíntuplo. triplo. décuplo. onde formas como cuádruplo tampouco teñen uso: A vella Fanchuca contaba máis de catro veces vinte anos (Castelao. metade. en tanto que dupio prefíre habitualmente a adxectiva (Cen é o dobre de cincuenta. -as. Ctmtiñfis 222). CoslaCasas eiaiii (1988: i35-136). Polo xeral. sobre todo na lingua popular. Multiplicativos: indican unha cantidade plural e determinada por que se multiplica unha unidade ou un conxunto de unidades (O triplo de vinte é sesentá}: Polci viña do 'Guieiro' as setenta e pico mil revendida en parcelas ou soio a patacas rende o duplo. céntuplo etc. -os. nónuplo. e medio só para designar un xogador ilo centro do campo ou o dedo máiíi longoda man e media só para a medía arílmética (A media cle idade): vid.v meios de comunicación: Rnmpeu as ineias). Volveríao afacer irinto veces). décimo.OC 1. cuadrúplice etc. oitavo. as variantes dúpíice. cuarto. quinto. AM 49) Os cuantificadores partitivos son: mediom. A palabra pena ten un dupio signiftcado). Ensino Medio.

nove milésimas). cento I centena I centenar. terzo. -a.). Só teñen función substantiva metade(s) e as formas masculinas terzo(s). catorceavo etc. pois. quinta(s) etc. doceavo. mais carecen de flexión de xénero. treceavo.). medio (-a. 311 Convén diferenciarmos os prooome? cuamificadores eoleeitvos douiros colectivos que non son pronomes senón subv tantivos. lusim. século. 4. -os. cen laranxas etc. ducia I ducias. carecen do valor reterencial dos pronomes ao designaren seinpre elementos concretos e predeterminado. mülón. Irío.AL 13) / a grande barba descíalle hastra máís abaixo do meio corpo. poden ter función adxectiva (Bebeu medio litro de leite. Gañaron un millón de euros)3": xa Alberte poido presentarse nafeira coas súas catro ducias de rocas (G. billón. Todos teñen flexión de número (par / pares. -os.AL 16) A partir de décimo emprégase o cuantificador unitario que corresponder seguido de avo (onceavo. Contiños 215) Pra o californián seu eido e xardín envoiveito polo metódico pular de trescentos milleiros de cerdeiras era talmente Europa (Otero. bienio. -a. Nas fraccións decimais utilízase o feminino plural dos ordinais (cinco centésimas. vintena. Colectivos: indican un conxunto formado por unha cantidade exacta de unidades (Cazou unha parella de coellos. Non quero máis de un cuarto}. quinto(s) etc.s. -os. millar I milleiro.XosÉ RAMÓN FREKEJRO MATO ta flexión de número (metades). cuaneio. (Otero. oitava. (Cortou o dedo pola metade. Home de meia edade con leghis e sombreiro de palla (Otero. triníena. corentena. en lantn que un ceiiio poden ser een repolo. cuarto(s). Quero a teria paríe) ou substantiva (Comprei unha empanada grande e el comeu media.s no seu contido sémíco (novenu. década.): un século son sempre cen anos. cuarta(s). milenio etc. 285 .parella. o resto posúe flexión de xénero e de número (medio. a pesar tíe designaren un conxunto cunha camidade exacla de elemenios. ducia. TAtf 15} Os cuantifícadores colectivos sonpar. A min chégame a cuarta). -as etc. Gosto moiío das sardiñas mais non son quen de comer máis de unha ducia). -as) e os femininos terza(s). tnillar I millares). Barros. trillón etc. decena. A respecto da función. pois tamén a súa función é sempre substantiva (Ten unhaparella de bois. -as. aínda que o feminino se fai acompañar normalmente do substantivo parte (Colleit un cuarto I Colleu a cuaría parte): Entra pola porta.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosinlaxe

Millar pode referirse a persoas, animais ou cousas (Houbo millares de persoas na manifestación do 25 de Xullo), en canto que milleiro se emprega con preferencia referido a animais ou cousas (O incendio queimou milleiros de árbores): ninguén quere trabaüar esas terras e hai que importar milleiros de toneladas de produtos agrícolas. (Celso Emilio, Í7125)

3.8.3, Os cuaniificadores

indefmidos

Son pronomes cuantificadores Índefinidos aqueles que indican cantidade mais dunha maneira imprecisa ou non exacta (Gañou algúns cartos; Houbo moita xente na asemblea): Pouca cousa... Peixes, xamón e queixo, con viño caseño. (Fole,TB 197) Tense dito moitas veces, sen escándalo, que todo bo hespañol éfalalmente rexionalista (Castelao,SEG321) Dentro deles pódense estabelecer dous grupos principais, os apreciativos e os correlativos: 1. Apreciativos: son aqueles que indican unha cantidadc indeterminada cuxa apreciación, máis ou menos obxectiva ou subxectiva, vai depender en último extremo do punto de vista particular (O pai de Brais ten moitos cartos; A nai de Helena ten algunhas propiedades; Eu teño demasiados problemas): Tiven moitosfiüos, pero o máis bonilo de todosfoi o que me morreu. (Castelao, 0C1,163) Poucos meses despois soupen que monera (Cunqueiro,Xenle 128) Algo se me esquecerá desíe mundo noso dos mariscos. (Cunqueiro, CG 82)

286

XOSÉ RAMÓN FRHXEJRO MATO

Indican cantidade fundamentalmente obxectiva algún, unsíl2, varios™, alguén31* e algo\ e cantidade máis ben subxectiva moito, pouco*", demasiado, bastante e abondo. Son invariábeis alguén e algo; só ten flexión de número bastante(s); o resto presenta flexión de xénero ou de xénero e número á vez: algún, algunha, algúns, algunhas; uns, unhas; varios, varias; pouco (-a, -os, -as); moito (-a, -os, -as)\ abondo (-a, -os, -as)\ e demasiado (-a, -os, -as). Algún forma contracción optativa coas preposícións en e de (A opinión dalgunhas persoas non me Ínteresa; Vive nalgún lugar preto de aqui)\ uns, unhas contraen obrigatoriamente con en (nuns, nunhas) e opcionalmente con de (duns, dunhas) e con (cuns, cunhas)'. Levaba unhas coartelas no peto da chaqueta. Funme enriba, ó despacho do Xan de Pascasio. (Fole, fflVC 107) Quería aconsellarme con il arredor dalgún profesional. (Fole.TB 195) que lle poñen a un estes caracoliños nun praío, cuns alfinetes de morvca (Cunqueiro, CG 82) Alguén e algo teñen só función substantiva (Vin algo no tellado; Hai alguén na rúa), en tanto que os demais apreciativos poden ter función substantiva (Hai algunhas na parede; Onte viñeron bastantes) ou adxectiva (Vin algunhas raparigas pola rúa; Hoxe veu bastante xente). Correlativos: indican unha cantidade sen precisar con relación a outra xa existente ou suposta, podendo ser igual (tanto, -a, -os, -as), maior ( máis) ou menor (menos) do que esta (Teño tantos übros coma ü; Quero máis cartos e menos traballo); máis e menos son invariábeis e os tres poden ter función adxectiva (Ten tanto poder como parece; Houbo máis persoas na asembleá) ou substantiva (Non ten tantos como se dixo; Estiveron máis onte nafesta). Precedido da preposición de, o correlativo máis pode ter un valor equivalente ao do apreciativo demasiado (Aquí hai homes de máis = Aquí hai de~ masiados homes).
312 En singular un, unha é un cuantificador unüario (Dúme dous tapis e un caderno) OU un itientificador indefínido (Muñá tefio unha reunión fontigo); con esie valor en plural e seguido iJe cantos, camasequivale ao cuantificador indefinido poucos, poucas (Vimos unhas canian laranxas no chan). ? En singular. vario, varia é un nome adxeclivo eo significado de 'diverso, variado' (Eurnpa nuncafoi una, senón varia), igual que o plural posposto ao suhstantivo (Xuntáronse persnas varias i varias persoas). 14 O seu significado é 'unha ou varias persoas' (Hai al%uén na pnna), mais tamén pode ter valor de idenlificador indefinido (Falei con alguén umigti leii = con certa persoa amiga lúa), 315 Aconsirución partitiva urtpoucoí/céequivalenie aos pronomes unepwucíiaconcertaren co substanlivo: Bebeu unpnuco de augariienie = Beheu unha pouca augardente.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

3.8.4. Os cuantificadores absolutos Os cuantificadores absolutos son aqueles que indican cantidade total (todo, -a, -os, -as) ou que negan a existencia de cantidade (ningún, ningunha, ningúns, ningunhas*16; ninguén; nada): Gavillas de hampós, agrupados en asociaciós internacionás, penetraron as estruturas de todos os Estados (Celso Emilio, F/ 100) empurrando as portas e remexendo nos cerrollos, sen nengunha cras de precauciós. (Blanco-Amor,A£:i08) Fronte a todo e ningún, que teñen flexión de xénero e número, ninguén e nada son invariábeis. Os primeiros poden ter función adxectiva ou substantiva (Chegaron todos os convidados / Non veu ningún), e os segundos só teñen función substantiva (Ninguén mo adverüu; Nada me dixerori). O cuantificador todo, -a, -os, -as, cando seguido de substantivo, exixe a presenza do identificador ou artigo o, a, os, as (Todo o día estiven a iraballar; Todas as mañás saio de paseó): Todo o lugar acudira, como é de costume nistes casos [...]. Toda a familia estaba esconsolada pero maormente a súa filla Maripepa (G. Barros, Conüños 198) Toda a Galicia come lamprea, xa dixemos, á borbolesa ou empanada. (Cunqueiro, CG 95) Non todos os que emigran voltan como eu,fracasados. (Celso Emilio, FI 109) e con todas as miñasforzas, esfareleino contra o chan.

(CelsoEmilio,F/112)
Facía unfrío de todos os demoros. (Blanco-Amor, AE 128) Os cuantifícadores absolutos ningún, ninguén, nada (e tamén os indefmidos algún, alguén, pouco, algó) cando van co cuantificador máis xeralmente pospóñense a el (Non direi máis nada; Non chegou máis ninguén; Queres máis algo?):

288

316 Tamén teñen tradición na lingua escriia as varianles nengún, nengunha, nengúns, aenaunlias.

XOSÉ RAMÓN FkHXiaRO MATO

Non quererei máis ninguén (Fandíño,/lC, v.453) Non quixen oír máis nada. (Curros, DS 73) Mociño que estás á porta agarda máis un pouquiño

(Cabanillas,¿C104)
Por seres íi, ensínocha, pero non ha de vela máis ninguén. (Risco,/W 163) Por último, convén reparar en que moitos dos cuantificadores absolutos e tamén indefinidos teñen formas coincidentes cos adverbios de cantidade: máis, pouco, moito, abondo, nada, demasiado etc. (vid. 5.3.1.2). Como pronomes cuantificadores refírense sempre a un substantivo presente ou ausente no enunciado (Dáme máis chocolate / Dáme máis; Fuxiron moitos asasinos i Fuxiron moitos); en xénero feminino, en plural ou a acompañaren un substantivo en función adxectiva só poden ser pronomes (Comeu pouca; Entraron moitos; Beberei máis leite). Só inmobilizados en masculino singular é cando poden tamén ser adverbios, o que unicamente acontecerá cando indicaren cantidade en sentido puro, en relación coa acción expresada polo verbo e sen ningunha referencia a un substantivo (Corre máis; Trabaüas pouco; Bebes moito).

3.8.5. Usos e valores expresivos dos cuantificadores A nómina de pronomes cuantificadores é ampla con relación á do resto dos pronomes, que polo xeral conforman series moi limitadas, se ben tamén é certo que, subdivididos nos diferentes grupos, o niimero de cuantificadores se ve moi reducido, salvo no caso dos definidos. Normalmente, canto máis limitada é unha serie, maior frecuencia de uso costuman ter na lingua as unidades que a compoñen e máis relevancia expresiva. Por indicaren maior ou menor cantidade, e inclusive ausencia de calquera cantidade, é posíbel estabelecermos entre os cuantificadores indefinidos e absolutos unha relación gradual (ningún I algún I todo; ninguén I alguén I todos; nada I algo I todo; pouco I moito I todo). Isío dá pé a combinacións expresivas e a xo gos estilísticos de grande rendibilidade:

289

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

Por algo é, algo ten, e íeno todo. (Risco,P£>P 111) Non veu a ninguén porque alguén acababa de se agachar moi á presa (Dieste,DAr50) Nela, como na outra, moitos son os chamados e poucos os escollidos, mais nela está a salvación de todos

{Risco,PDP114)
Se ninguén está a funcionar como o correlato negativo de alguén, na mesma medida as expresións Ser un ninguén ou Non ser ninguén 'ser unha persoa sen importancia ou sen personalidade, non ser nada' opóñense a Ser alguén 'ser unha persoa importante' (Ti es un ninguén nesta vila I Meu pai aínda é alguén nesta cidadé): Pro pórse en condicións de ter unfíllo dun ninguén, non só pra axente, dun ninguén pra min... (Blanco-Amor,XL271) Tamén resulta moito expresiva a substantivización como nome propio de ninguén, con marcado matiz pexorativo ou como sublimación de 'nada': Vostede poderá, polo que sexa,pedirme que Hefaga o retrato de don Ninguen como sefose o seu; cunfondo de xardín, o xardfn de Ningures.

Pero si eufose afeizoado ás trupias de concepto diríavos que aquela noite foi cando por primeira vez sentín acarón meu a terrfbel presenza baldeira do Siñor Ninguén . (Dieste,Z)Ar27)3'7 O pronome algo fai referencia a un ente por determinar (persoa, cousa, noción etc.) e o seu sentido cuantificador faino estar a medio camiño entre o valor adverbial e o pronominal: cando determina un adxectivo ou un verbo debe interpretarse como adverbio: Este rapazfixo algo (pouco, moilo); Esíe rapai é algo (pouco, moiio) parvo; mais nalgún caso presenta certa ambivalencia ou ambigüidade: O neno comeu algo (adverbio 'pouco' ou pronome CD 'algunha cousa'). Na construción Algo é algo indica conformidade ou resignación. Tamén resulta moi expresiva a fórmula de valor indefinido ou impreciso un algo, referido a calidades abstractas (Este meniño ten un algo especial), que igualmente se
317 Tamén se pode xogar expresivamente coa combinación da forma lexftima galega coa vutgar castelá naide: i a vida de ninguén a ninguén üe imeresa. como dice o canlar: que ninguén se meta na vida de nuiilr prn que naide se nteia na vida de ninguén (Celso Emilio, Fl 1 14).

290

XOSÉ RAMÓN RÍEIXEIRO MATO

pode aplicar a realidades materiais como expresión reforzada de cuantificación indefinida, embora de dimensións reducidas (Fálíalle un algo de sal): salar i especiar con un algo de ourego en po (Cunqueiro, CG 16) Nada, correlato negativo de algo, indica a ausencia, a falta total de cousas. Con verbos intransitivos ou como modificador dun adxectivo debe considerarse adverbio de cantidade (Non corre nada I Non é nada torpe) e como CD pronome cuantificador (Non quero máis nadá). A súa ampla presenza na lingua favoreceu a formación de numerosas frases expresivas. Así, nada de nada é unha fórmula de negación enfática (-Que vas tomar? -Nada de nada), nada menos que é unha expresión ponderativa (Así que obtiveches nada menos que un sobresaliente?), de nada é unha fórmula de cortesía (-Moitas grazas. -De nadd) e máis que por nada ten un valor equivalente a 'case' ou 'máis ou menos': -Fágoo, máis que por nada, por matar o tempo, señora. (Cdso Eniilio,/7128) En cláusulas negativas con nada situado após o verbo, é precisa a presenza do adverbio de negación non ao inicio (Nodafixo I Nonfixo nada)3>R: -Non, señor, non teño nada nen me pasa nada... (Blanco-Amor,A£140) Como arcaísmo de uso moi limitado hoxe e só en función substantiva existe a forma ren (ou res)\ significa igual que nado ou cousa (Non vexo cousa = Non vexo nada = Non vexo ren), mais excíusivamente referida a algo material, tanxíbel ou a signifícar 'absolutamente nada'; só se pode usar como CD en contextos negativos e sempre após o verbo (Non temos ren; Non dixeche ren). A súa presenza nos textos escritos outórgalles un matiz arcaizante ou símplemeníe unha marca literaria: E se cadra nenfalamos ren, dempois de preguntarüe pola Raxada i o pequecho. (Blanco-Amor, AE 50) Pode combinar expresivamente con nada como máis un recurso estilístico: Eu non teño ren de que me disculpar, que eu nadafixen (Blanco-Amor, AE 31)
318 Algo similar acontece con ningúníat, ningunhafs): Non vin ningún home na rúa; Ningún nenti andaptila rúa / Non aiuia rtingún nenopola rúa. Neste tipo de cláusulas negativas o galego semella rexeílar o uso de algúnfs), algunha<s> no lugar de ningún, aínda que literariamente achamos exemplos en contrario: -// aon ten culpa algunha nofeito (Cunqueiro. MF 107); decia non sentir attsia algunha de vtiliar á lerra natal (Celso Emilio, Fl 110). Poroulra parte.CosiaCasas ei alii (1988:140) din tjue "pode consíderar-se tamén a existéncia da locución cuanlificadora absoluta cauxa algunha, equivalente a nada, ou a expresións semellanies, mais non propriamente locucións como cousa ningunha, nirtgunha cousa: Non vin cousa algunha múis asombmsa",
291

GRAMATICA DA LINGUAGALEGA. Morfosintaxe

Os pronomes algún e ningún manteñen unha oposición similar á de algo e nada, se ben que estes sempre van referidos a seres inanímados en tanto que os primeiros poden referirse a animados e inanimados. A colocación dentro da frase cando teñen función adxectiva ofrece certas posibilidades de opción estilística no caso de ningún, pois algún debe ir sempre precedendo o substantivo (Algúns señores preguntaron por ti; Faltan algunhas persoas); ningún, se vai despois do verbo, pode situarse antes ou despois do substantivo (Ningún amigo me visitou I Non me visitou ningún amigo I Non me visitou amigo ningún)\ esta última posición resulta máis enfática e expresiva: Eu non teño culpa ningunha. O cuantificador todo (-a, -os, -as) ten moita frecuencia de uso na lingua e tamén moitos valores e usos expresivos, uns propiamente como pronome e outros xa a formar parte de locucións e expre,sións de moi diverso tipo. Para alén de, segundo xa se viu, exixir a presenza do artigo cando seguido de substantivo (Todas as árbores están a botar aflor), se é un cuantificador defínido unitario, superior a dous, o que o segue, tal presenza do artigo faise opcional e a frase resulta moi expresiva polo reforzo da cuantifícación que ese todos expletivo supón: Eu tiña cinco xustillos todos cinco emballenados (P. Ballesteros, CPG I, 12) Cinco sentidos che temos, tódo-los necesiíamos, tódo-los cinco perdemos en canío nos namoramos. (P.Ballesteros,CPGI, 10) Todos tres estaban moi ledos. (Fo]e,//;VC133) e roldabamos todos tres a rir, e da gargallada dos tres saía a voce do Milhomes que cando ri somella unha galiño (Blanco-Amor, AE 21) que nunca na miña vida a gozara eu tanto como con aquiles rapaces, todos catro tan bos pra min (Blanco-Amor, XL 305) Ten tamén todo valor intensivo cando vai en singular a modificar un pronome persoal (Toda ela era a imaxe da nai}:
292

toda ela desbotaba de si un cansacio vello, unha derreada noncuranza (Bíanco-Amor,XL310)

XOSÉ RAMÓN FREKERO MAKJ

Ten igualmente valor intensificador de grande eficacia expresiva cando está a modificar un substantivo, imobilizado ou concertando co suxeito ou referente, co significado de 'na sua totalidade, inteiramente' (Ese neno é todo ollos; Esa nena é todo I toda ollos): podemos instaurar unha fórmula irrecusable de imperio, todo luz e todo humanidade. (Castelao,S£G365) Está nos ósos, todo ollos e cachoia, con cinco anos que somellan tres. (Blanco-Amor,XL318) Cando todo incide sobre o adxectivo, normalmente atributo ou complemento predicativo, ten función terciaria (modifícador de modificadores) e por tanto funciona propiamente como adverbio, con valor intensifícador equivalente a 'totalmente, completamente', aínda que estea a concertar en xénero e número co substantivo (A sala esíaba toda vella): A noite é unha póbresiña, toda vestida de loito... ... /Póbriña, póbre, póbriña, toda mollada de estrelas (Aquilino, PGC 77) Tras cada vaga rota, un seio duro de aceiro vivo cómbase seguro todo cheíño, cheo de alegría. (Aquilino, PGC 203) Tamén pode incidir co mesmo valor sobre unha locución adverbial (A cociña estaba toda ás escuras): A casa estaba toda a escuras, como era de supor. (BIanco-Amor,A£107) Neste sentido, cando todo é CD pode aparecer un pronome átono pleonástico (Acabamos todo I Acabámolo todo}, aínda que tamén todo pode ser complemento predicativo e o clítico de acusativo CD: -Que fixestes coas libretas? -Rompémolas íodas (las = CD e Todas = complemento predicativo 'totalmente'); cabe tamén neste caso interpretarmos o clítico como pleonástico e o cuantificador como CD: Rompémolas todas 'sen deixar ningunha'.

293

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosiniaxe

Se todo ten función substantiva en singular representa a totalidade de seres ou cousas xa coñecidas (Non queda nada, acabamos todo; Todo lle meie rnedo): Dende que te perdín, a terra, o ceo, todo é pra min da mesma cor da moríe. (Curros,AA/r78) Con este valor de totalidade poden combinar nun mesmo texto de forma expresiva o valor catafórico e anafórico de todo: Todo, asegún il, pendía da lúa. As coüeitas, os humores das xentes, os temporás i os temperos, todo andaba pola lúa. (Cunqueiro,EM96) Forma tamén todo locucións e expresións polo xeral de carácter intensivo dado o seu valor de cuantificador absoluto. Así, de todo equivale a 'totalmente, defínitivamente, rematadamente' (Está tolo de todó): Non me viu... e chorou... /Aü, xa os tiña ceguiños de todo. (Curros,AA/r75) E derrubeime no leito, despois de apagarse a lus, sin me dispir de todo, (Fole,fflVC158) que alífoi onde rematou de todo a adeprender. (Blanco-Amor, XL 286) que estaba toda cheia de po e de arañeiras que descolgaban de todo e que nos daban naface ao camiñar. (Blanco-Amor, AE 108) Coa fórmula a + todo + infinitivo prodúcese tamén unha forte intensificación da acción expresada polo infinitivo e a construción funciona no seu conxunto como unha locución adverbial de modo (Marchou a todo correr): viña Frangullas, ofülo do siñor Manuel do Corgo, coa boina a todo estirar (Cabanillas, OC 1,234)

294

XosÉ RAMÓN FREJXEKO MATO

Expresión moi popular é tamén todo é + infinitivo, co significado de 'o caso é' (Comer e rañar todo é comezar); -Todo é poñerse ás cousas, meu santo (G. Barros, Contiños 180) Como reforzo expresivo de grande efícacia temos a forma e todo, cun valor similar a 'inclusíve', 'tamén' ou 'aínda' (Coxo e todo, pode darche unha malleirá); Teño un niño de carrizo nun cañoto dun repolo; déronm 'as nenas con el, levaron cañoto e todo.

(P.Ballesteros,CPGI,23)
Vmde ver rapazas, rapaces e todo, vinde ver o dote que me dou meu sogro. (R Baliesteros, CPG I, 108) -Aíndo que comeses a gramática de Miguel, con pastas e todo, non che valería (Castelao,OC 1,190) Esta mesma fórmula a preceder a expresión dunha causa serve para pór en relevo a inxustificación ou insufíciencia dela (Meu pai castigoume, e todo porque suspendín dúas asignaturas)'. e todo porque o teñen pexado coma unha besta e sen podérese valer.., (Blanco-Amor, AE 125) Tamén pode conformar a iocución conxuntiva bipolar adversativa así e todo (víd. 7.2.3), moi frecuente na fala popular e coloquial119: Así e todo, houbo quen aviscando o balón, poido axeitarlle un puntapé (G. Barros, Contiños 226) Son frecuentes e expresivas as combinacións correlativas de todo con canío (Sei todo cantofixeches; Vm todas cantas falcatruadas fixo)m: Até que un día chegou de Cuba un emigrante que contou na taberna todo canto sabía, que non era pouco.

(CelsoEmilio,f/109)
519 Tamén a eonxunción con todo, igualmente adversativa: Contodo, non o soliei e xuntos chegamtis ao alperufre (BlancoAmorM£ 138). •20 Inclusjve lodo pode sobreentenderse: bebin canto me biilache (Rosali'a, CG 227).

295

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

A min poden pedirme contas de todo cantofixen ou deixei defacer (Castelao, SEG 256) ao que non era capace de domear toda canta bebida tiña no corpo. (Blanco-Amor, AE 135) E coa mesma boteime a correr todo canto me consentían os pésferidos (Blanco-Amor, AE 138) coma si quixese pelexar con todos cantos ollaban pra il. (Blanco-Amor, AE 106) É, por último, de grande rendibilidade expresiva, dado o valor absoluto que por si ten todo, a reiteración intensificadora deste pronome: Todo todo pasou como ofoguete sobe, estoupa e baixa (Pintos,AGG5) Este vaise i aquel vaise e todos, todos se van (Rosalía, f7V214) -¿Quefixeches hoxe? ¿Onde estiveches? ¡Cóntamo todo... todo...! (Amado, OPV22)™ A respecto doutros cuantificadores, o indefmido pouco está en correlación con moito, con que compartilla certos usos; en singular indica cantidade pequena (Bebeu pouco viño) e en plural número reducido (Comeu poucas patacas), Cun substantivo en función de atributo de ser ou de parecer utiliza a forma inmobilizada en singular (Son pouco homes para iso; E pouco persoá). A secuencia un pouco de é unha construción de carácter partitivo (Colle un pouco de xamóri) en que tamén pode concertar pouco co substantivo tanto coa preposción como sen ela (Dáme unha pouca de cervexa / Dáme unha pouca cervexá). E tamén pouco pode formar expresións moi rendíbeis na lingua, como ao pouco 'de alí a pouco', por pouco ou apoucomáis 'cas&\aos poucos ou pouco a pouco 'devagar, sen présa'etc.: Non vou á misa porque estou coxo; pero á taberna, pouquiño apouco. (Noriega, OC II, 112)
296
321 Resulta lamén expresiva a utili/ackín do singular polo plural en casos eomo por loda a parte; e así mesmo é moi frecuente e expresiva na linguaxe vulgar a fórmula inteferida polo español lodo diox: cut'u na coma de que podia uproveitarse da sombra dt> saltaparedes que o segufa a íoda parle (Cunqueiro, EM 115); eaiidara hosiias nu afacazos con lodo diox (Blanco-Amor. AE 116).

XOSÉ RAMÓN FRBXHRO MATO

Moito ten uns usos e valores polo xeral parellos conpouco', así, en singular indica cantidade grande (Comeu tnoita carne) e en plural número elevado (Comeu moitas peras); tamén se pode inmobilizar en masculino singular cun substantivo en función de atributo (Ese é moito home; Esas son moito casas para vós). De igual forma, en singular e concertado co substantivo a que modifica pode equivaler ao plural, con certo matiz irónico (Hai moito rapaz solto; Vexo moita moza nova). Forma, igualmente, locucións e frases expresivas de grande presenza na lingua popular. Por exemplo, nin moito menos utilízase como fórmula de ratificación enfática dunha negación: Os animosos veciños de Malpocados non se desanimaron, nin moito menos, co pouco éisito do pirmeiro intento (G. Barros, Contiños 228) A construción de moito equivale a 'desde hai moito tempo': Eu sei, xa de moito, que o Marquésfora amigo da nai (Blanco-Amor, XL 272) E por moito que converteuse nunha locución conxuntiva bipolar concesiva (vid. 7.2.5), conposibilidadede o cuantificador flexionar (Por moitos que veñan, haberá .sitio abondo}: Por moito que pareza pola leitura desra historia, que non hai aición sen axente nen vieiro sen mofivación, algo hai que deixarüe sempre á casualidade, sen a que non habería novelas.

(Risco,/)D/)78)

Por moitas que sexan as razóns do seu talento xurídico, que non Üe faltan, leva enriba a chata de borrachín (Blanco-Amor, XL 262) Por último, tamén este cuantificador permite certas combinacións estilísticas que resaltan o seu valor dentro do enunciado: foran muitos os trabaüos, foran as íristezas muitas

(Pondal, Qí* 185)
Para alén de valor identifícador como sinónimas de os demais, as demais, as formas os máis, as máis tamén poden ter carácter cuantificador, equivalente a 'a maior parte, a maioría', sen que sempre sexa evideníe a distinción:

297

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe

pero os máis deles van esfarrapados, con vellas cítaras, laúdes e zanfonas ao lombo. (Castelao, SEG 429) É, coma quen di, unha porroquia dun soio lugar, como as máis daquela banda. (G. Barros, Contiños 184) Ao almorzo, nos máis dos lugares frítense unsfüetes de porco (Cunqueiro, CG 14) Nas máis das aldeas nosas, o día dos roxóns é o día da festa da matanza. (Cunqueiro, CG 15) Grande capacidade expresiva de teor ponderativo-intensifícador posúe o cuantificador indefinido tanto en singular e en función adxectiva, con valor de pluralidade equivalente a 'moitos' (E un perigo andarmos polo monte con tanto lobo solto): Ramo defroles parece Muxía a das altas penas con tanta rosa espallada naquela branca ribeira, con tanto caraveliño que relose antr 'as areas, con tanta xente que corre, que corr'e se sarandea (Rosalía, CG 45) Tanto en singular como en plural alcanza tamén valor intensificador moi expresivo por repetición con fórmula copulativa: tras de tanta e tanta proba (Rosalía, CG 227) A enxurrada patrioteira que levaba tantos e tantos emigrados á guerra de Cuba, levaba tamén o meu probe siso de neno.

(Castelao,0C 1,153)
Forma construcións expresivas propias da lingua popular como tanío len ou tanto dá, que equivalen a 'é igual' (Tanto me ten que aprobes como que suspendas; A vós tanto vos dá íodo}:

298

XOSÉ RAMÓN FRFJXEIRO MATO

Ademais que a min tanto me ten coller car'alá que cara oulra banda. (G. Barros, Contiños 217) que xa tanto me daba unha cousa coma outra... (Blanco-Amor, AE 128) Tamén é moi popular a expresión Non é para tanto, para querer indicar que algo carece de importancia, ou que lla non hai que dar: -Non é pra tanto, home... Que o difunto non se iba a escapare.

A cousa estaba ben. Pro non era pra tanto. (Blanco-Amor, XL 3 1 2) Ese valor ponderativo de tanto permítelle ser utilizado en combinación cun cuantificador definido unitario para non precisar con toda a exactitude unha cantidade por descoñecemento ou porque non interesa a precisión (Pesa sesenta e tantos quilos): Un home de trinta e tantos anos en cuio caráiter loce a serea detremiñazón (Otero,/) 13) Tamén ten un valor indefinido expresivamente eficaz a combinación disxuntiva con canto: se o levamos, o mesmo poden decir que había tanto ou canto... (Fole, TB 229) O cuantifícador definido unitario un, unha forma tamén frases expresivas na lingua popular do tipo de Todos son un I unha 'a mesma cousa', Foi todo un / unha 'accións case coincidentes' (Chegar e marchar foi todo ««), Armou unha de coidado 'escándalo, trasnada' ou Ten cada unha... 'idea'. Resulta tamén expresiva a fórmula un a un como maneira de destacar cada un dos elementos que compoñen un conxunto: daba pouco lucimento ver aos oradores subindo un a un (Blanco-Amor, XL 295) Por outra parte, e pasándomos xa a falar de cuantifícadores definidos en xeral, é importante destacarmos que a súa presenza signjficativa nos textos lles confire a estes unha marca de realismo e verosimilitude que os fai máis críbeis perante o lector ou ouvinte:

299

groso e baixore. e quince máis adiante.AGG 18) botándose ó colo mil lazos amantes (Pondal. que lle vendera tres ou catro meses inantes. Morfosinlaxe todo quedou gobernado en menos de oito días. (Fole.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. SEG 307) 300 . (Leiras. Eu quería saber se o carboeiro de Narón quería pagarme cen pesos que me debía dun xato. QP189) Díxose mil veces que o ideal coleitivo que pode levarnos á creación dunha Hespaña grande non pode ser outro que o de restaurar a comunidade ibérica (Castelao. dos meus brazos efaime o corazón tres mil pedazos. Sempre vestía chaquetas de pana coas mangas moi rabenas. Houbera moitos disgustos antre iles. (Pintos. (Fole. Xa me entenderán. Barros. Cousas da vida. Unhas veces poden indicar unha grande cantidade e equivaleren a moito: chorei os sete chorares. querida. quedándolle namais que cinco. dous corzos e un xabarí.ALC 108} Tres cabaleiros de moi escrarecido linaxe foron a cazar ós montes do Caurel./flVC 133) Son de grande eficacia expresiva os cuantificadores definidos cando utilizados con valor de indefinidos. que serían 'o fortnento' para outra feira. II quería peguntarlle á meiga que faguía a súa muller. xa Alberte poido presentarse nafeira coas súas catro ducias de rocas que vendeu a tres cadelas. (G. E xa o primeiro día cazaron trinta perdices.QP 161) mil pungentes recordos se prace en espallar. Contiños 215) O Ricardo era un rancheiro de trinta anos.PGC 144) efuge ti. e chorarei non sei canto. Tiña a muller fóra faguía máis dun ano. mil vagas suídades ceiband'ós ecos vai (Pondal. Todos tres estaban moi ledos...

OC I. Así. (Pintos fí 4GG23) Das millenta falcatrúas que nosfan e que facemos (Noriega.XOSÉ RAMÓN FkexeiRo MMD Outras veces un cuantificador definido unitario pode equivaler expresivamente a algún ou pouco'. ou con valor ponderativo (Chameite un cento I unha ducia de veces). Vive catro ducias de casas máis aló). En catro lancañadas o Xocas púxose na casa do velatorio.AGG8) e que millenta máis unda ó primeiro veñan tocar tamén a Gaita amada. cento e milleiro poden utilizarse con valor aproximativo. con valor ponderativo a indicar cantidade elevada. mais ó tempo xira un venüño levián (Otero. adverbial ás miilentas) formada a partir de milleim ou millar coa lerminación -enio de centa. a repetición coordenada pola conxunción copulativa do substantivo en plural sen artigo pode adquirir o valor dun cuantificador indefínido expresivamente intensificado. brilan milleiros de estrelas. a !oc. TNS 8) Mais existen outras fórmulas para indicar a cantidade que poden resultar máis expresivas do que os pronomes cuantifícadores. 301 . (Fole. co valor de moitos: 322 Cfr.ZM7"53) Como forma pertencente á expresividade da lingua popular está millenta (e a locución adverbial ás millentas 'en grandes cantidades'). lonxaas unhas e outras orgaizadas en lámpadas e chafarises. sotís. (Dieste. proveniente do cruzamento de milleiro ou millar e cento322. Ferreiro {1999:277}: "Popularmente exisie a forma millenta (cfr. mais sen precisar: soe entre muitas e toquen millenta gaitas a un íempo? (Pintos. en forma feminina de valor dimensional". para alén da cuantíficación precisa que polo xeral indican (Había un milleiro de persoas na manifestación.fflVC145) Catro refleusións ao vello e catro azoutas ao pícaro e todo quedou en nada pola primeira ves. 240) Tamén ducia.

Morfosintaxe Folgaches noites e días só por ilos a bicare (Rosalía. PGC 222) O enfermo pasaba horas e horas discurrindo. CG 226) 102 . EM 57) Este mesmo valor tamén o pode ter algunha expresión ou frase feita que siga a fórmula un + substantivo + dos demos (ía unfrío dos demos): teño unha sede dos demos (Rosalía. sacándoüe afigura á adiviñanza de Perrón. cos labios pechos (Aquilino.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Cunqueiro.CG221) Anos e anos leva dando voltas e voltas.

4.0 VERBO .

para alén dun morfema lexical ou raíz. correr. amañecer). ornear): Ouvea o lobo xunt'a cruz de pedra (Noriega.OC 1. con criterios semánticos e con criterios sintáctico-semánticos: 1. ir. os verbos son palabras lexicais que indican accións. Defmición e clasificación O verbo. adormecer. e unipersoais. fuxir) ou mudaren de raíz e se converteren en modelos de conxugación de si propios e dos seus derivados (irregulares: estar. Atendendo a criterios formais os verbos clasifícanse en: a) regulares. se só se utilizan na terceira persoa do singular ou do plural con suxeito (ouvear.329) 305 . Os verbos poden clasifícarse de acordo con criterios formais. semirregulares e irregulares segundo conservaren inalterada a raíz (regulares: andar. ser. é unha palabra variábel que se compón dun morfema lexical ou raíz e de diferentes morfemas gramaticais (cant-aba-ri)\ sintacticamente funciona como núcleo (e elemento único) da frase verbal e concorda en número e persoa co suxeito (As árbores abrollan na primaverd)\ da perspectiva semántica.1. a diferenza dos nomes e dos pronomes. presentaren no presente de Ind. b) defectivos. Polos seus caracteres formais o verbo é unha clase de palabras que. nevar}. ten morfemas flexivos de número e persoa e. pór). bater. pode expresar o tempo e o modo. con criterios sintácticos. poden ser impersoais. partir). se se utilizan só en terceira persoa do singular sen suxeito (chover.XOSÉ RAMÓN FREDÍHRO MATO 4. estados ou fenómenos (correr. do punto de vista morfolóxico. por careceren de diferentes persoas gramaticais. alteracións no vocalismo do radical (semirregulares: levar.

(Rosalía. Agarda polo pai).5£G 101) b) intransitivos: non precisan dun complemento para teren significación plena no enunciado (Faleceu o meu avó}: Anduriña. c) perfectivos: expresan unha acción acabada (nacer. cando precisaren dun complemento para a súa significación plena. CG183) Semanticamente os verbos son palabras lexicais.querer. (Castelao. duplos (con CD ou suplemento e con CI: Deulle un regalo á amiga). indirectos (con CI: Faleille a meu pai). b) imperfectivos ou durativos: interesa a continuidade ou transcurso da acción (saber. 4.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. poden ser: a) incoativos ou inceptivos: indican accíón no seu comezo (amañecer). reflexivos (levan un pronome reflexivo como CD: Paula pentéase}: Un escritor portugués estudou e defendeu o nacionalismo galego como reivindicador dunha das máis recuadas afirmacións coleiíivas de Europa. poden ser directos (constrúense con CD ou con suplemento: O neno comeu mazás. d) frecuentativos ou iterativos: indican acción repetída (picoiear. b) animados e inanimados: segundo posuíren suxeito animado (Os raposos corren detrás das galiñas) ou inanimado (O vento zoa entre os piñeirais}. tanto explícito como implícito (Neva no cume dos montes): Como chove miudiño.7): Tes de íraballar. voa. Por criterios de natureza sintáctico-semántica os verbos tamén se poden clasifícar en: a) auxiliares e auxiliados: son os elementos constitutivos das perífrases verbais (vid. predicativos (cunha frase nominal en función de complemento predicativo: Marchou irado). choromicar)./W224) c) impersoais: aqueles que carecen de suxeito. morrer}.falar). Í06 . voa. Morfosinlaxe De acordo co comportamento sintáctico os verbos poden clasifícarse en: a) transitivos. pois conteñen un significado nocíonal ou conceptual e constitúen un Ínventario aberto. circunstanciais (precisan un complemento circunstancial: Xurxo vai na misa). como miudiño chove (Rosalía. ven e dime en ond'está.

2. varr-. onde esta marca a adscrición a unha das tres clases mórficas (primeira conxugación ou CI. Sobre a estrutura do verbo en galego. Partimos da segmentación realizada por Camara (1981:67. aínda que se pregunla pola súa función: "A nuestro ententier. respectivamente. tamén Porto Dapena (1972). Santamarina (I974a:64). así como o número e a persoa'.. DeacordoconCostaCasas«a/ii(19S8: 208). que precisa que non son propiamente categorías verbais. ao non poder ser considerado como MMT por se tratar dunha forma infinita. o si se quiere. O xerundio e o participio teñen morfema aspectual (MA): -ndo (us-a-ndo). exceptuando a mudanza de acento ou a grafía nalgún caso.XOSÉ RAMÓN RtSXHRO MAID 4. e de aeordo tamén co que xa teñen estabelecido para o galego Santamarina (1974:12) ou Femández Reí (1998:593). que viene a ser io mismo. 4. Pena (1985). categoría gramalical. Estrutura xerai do verbo Podemos sinalar os seguintes elementos constitutivos dos verbos: tema (raíz + vogal temática) + morfemas flexionais (morfema de modo e tempo + morfema de número e persoa). solameme función simáctica. varr-e-r. sino a todos y cada uno de los argumentos constiluyentes de )a base de predieación". part-i-r) constará de tema. igual que Cámara (1981:65-71. Para o estudo do sistema verbal en Cunqueiro e en Celso Emilio v¡d. vid. 1982:104).2. i). esquematicamente T (R + VT) + MF (MMT + MNP)J. non lle outorga unha denominación específica a este morfema. 2 3 . denominaremos morfema substancial (MS). que indica a substancia ou esencia da acción e non o tempo.2. puesto que aquella defineaesta". os constituíntes da forma cantaban son: cant a ba n R VI MMT MNP T MF O infinitivo (cant-a-r. e vai actualizado por diferentes morfemas que adscriben a forma verbal a unha determinada clase mórfica e expresan o tempo e o modo. 1982:104-110). aínda que lle atribúen a función de aetualizador léxico igual que a -ndo e -do. segunda conxugación ou CII e terceira conxugación ou CIII). Xove (1982)e Xove (1992).1. pois non caracterizan só o contido expresado polo lexema verbal. e.Tampouco lleasignan nome eoncreto a ese -r Álvarez et alii (1986: 316). A 1 Sobre as categon'as verbais cfr. excepto no acento e na grafía. A raíz e a vogal lemática Araíz porta a significación lexical e é o único elemento invariábel ao longo do paradigma.2. Así. o modo ou o aspecto3. o aspeclo ou o modo caracterizan "a la base de la predicación nuclear en su conjunto" e as categorías 'persoa' e 'ntímero' "de ningún modo pueden considerarse 'categorías verbales' ya que no caraeterizan al proeeso expresado en el verbo. senón que o lempo. -do (us-a-do). afnda que os tres autores gitados optan pola denominación de sufixo e nós preferimos a de morfema por aquel ir normalmenle asociado ao signifieado lexieai máis que ao gramatical que len neste caso. part-) + VT (a. constante en todo o paradigma. Os verbos regulares: morfoloxía Son verbos regulares aqueles que conservan inalterada a raíz en todos os tempos e modos. formado pola raíz (cant-. A raíz ou lexema contén o significado lexical da palabra. 4. e un -r común ás tres clases que.

sen valor morfolóxico nos mesmos casos: sa-i-o I sa-e-s. teñen a raíz acentuada (formas rizotónicas). march-a. (varr-e. varr-e-n I part-e-s. a semivogal palatal [j]: mo-i-o I mo-e-s. varr-e. A pesar de seguiren en xeral o modelo regular. Prodúcense as seguintes alteracións na VT da CI: a) alomorfe -e. salvo na P4 e na P5 (yarre-s. varr0-o. a Pl. Como norma xeral. b) os acabados en -aír e -oír por tamén intercalaren un -i. non dunha cuarta conxugación. o-i-a I o-i-a-s.(CI). os seguintes verbos: a) os terminados en -aer e -oer por presentaren na Pl do presente de Ind. por certas particularidades que afectan a VT.na P3 do pretérito (and-o-u). A VT constitúe o signo da clase mórfica. coincidentes coas formas de Subx. no caso do verbo pór e dos seus derivados a VT -o. alén de na Pl do presente Ind. a raíz do verbo é átona e o acento recae na VT ou nas desinencias. (march-a-s. (marcha-re-i) e no pospretérito (march-a-ría). part-í-á) e na Pl do pretérito (varr-í-n. pan-i-des.(CII) e -i. (and-0-e).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. das tres conxugacións (and-0-o. part-0-o) e en todo o presente de Subx. varr-e-mos. e átona final na P2. van-e-des. e do presente de Subx.: ÍOX . b) alomorfe -o. (varr-0-a.(CIII). (varr-0-o. A VT é 0. ~e. e en todo o presente de Subx. part-0-o} e en todo o presente de Subx. part-0-a-s).na Pl do presente de Ind. en que a VT asimila a vogal radical (cr-e-s. P3 e P6 do presente de Ind. nas persoas do Imp. part-i-do). pan-i-mos. l-e-ra.. part-0-a.indícanos que se trata dun verbo irregular. varr-0-a-s. march-a-n) e na P2 do Imp. o-i-o I o-e-s. (and-0-o) e en todo o presente de Subx. ca-i-a I ca-i-a-s. d) neutralización en -/. varr-0-a-s. ca-i-o I ca-e-s.na Pl do presente de Ind. part-e-n) e na P2 do Imp.no copretérito (varr-í-a. Morfosinlaxe vogal radical é a vogal da raíz máis próxima da VT (confirm-a-r). mais é átona prétonica no futuro de Ind. e a P2 do Imp.na Pl do pretérito (and-e-i). r-i-se). c) alomorfe -0. sa-i-a I sa-i-a-s. Na CII e CIII as alteracións na VT son estas: a) neutralización en -/'. dando lugar ás formas arrizotónicas. ler e rir. part-e.no participio (varr-i-do. P2.). mo-i-a I moi-a-s. b) alomorfe -0. A VT é normalmente tónica. pois por ela adscribimos unha forma verbal a unha das tres conxugacións: -a. c) neutralización en -e. P3 e P6 do presente de Ind. (cant-0-e-s. consideramos semirregulares.no resto do presente de Ind. (march-á). part-0-a-s etc. c) os verbos crer. part-í-n). part-e}.

Femández Rei (!998). P4 e P5 e -ra. f) pospretérito: -ría.: -0. parl'i-rá-ri). part-í-a-ri).2.na VT das P2 e P3 do pretérito de Ind. e) antepretérito: -ra. indican o modo ou a actitude do emisor ao nos presentar a acción verbal e o tempo en que esta se realiza. Normaiivamenie a opeión escollida para a P2 é varriches / parti¡. Os MMT son os seguintes: a) presente de Ind.para todas as persoas das tres conxugacións (and-a-ría. 4.para todas as persoas e para as tres conxugacións (and-ara. part-a-des). e de pospretérito (march-a-re-i. march-ára-mos I march-a-ra-mos). e as mesmas persoas do pospretérito.(march-e-s). (el marcha / marcha íi). Sobre eslas cuestións vid. e a P2 do Imp. dos verbos da CII (varreches I varriches. lamén Asaka (1989). Fernández Rei (!991a:82-84). part-i-ría-ri).}. sendo tónico o morfema.catalán e galego moderno vid. part-i-rá.nas tres conxugacións: march 0 0 o march a 0 mos R VT MMT MNP R VT MMT MNP Hai sincretismo entre a P3 do presente de Ind. b) copretérito: para a CI o MMT é -ba. (march-e-mos. P3 e P6 en distribución complementar (march-a-re-Í. varr-e-redes. así como entre a P4 do presente e a P4 do pretérito (marchamos). march-a-ría.: -re.: -0. . na CII e CIII -a. c) pretérito de Ind. bat-e-ra-s. situados a continuación da VT.: na CI -e. varreu I varriu)4. bat-e-ría-s.4. salvo os de futuro de Ind. Para un esludo xeral da VT en español.Sobre as vogais temálicas postónicas da CII e da CIIl en hialo vid. varr-e-rá-s. Duben (1995). os MNP son o suficientemente caracterizadores como para asumiren os valores dos MMT: march o 0 u part i 0 stes R VT MMT MNP R VT MMT MNP d) futuro de Ind. g) presente de Subx. march-a-rá-s. march-e-des). march-a-re-mos. 309 4 Vitl.na P l . Son normalmente átonos. vacilan na súa realización (march~a~ría-mos I march-a-ria'mos.na P2. Morfemas de modo e tempo Os morfemas modotemporais (MMT) son morfemas gramaticais específicos do verbo.(march-a-ba-s) e para as CII e CIII -a(com-í-a-s.-hex e para a P3 varreu/paniu (ILG/ RAG 2003:108-110).(bat-a-mos.nas tres conxugacións. aínda que a norma opta pola segunda solución. march-a-ría-s) e a P4 e P5 do presente de Subx. part-i-ra-n).XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO And a R VT I (Non) and R 0 e s VTMMT MNP Dialectalmente prodúcense tamén neutralizacións en -/. as P4 e P5 do copretérito e do antepretérito alternan dialectalmente a atonicidade e a tonicidade do MMT (march-á-ba-mos I march-a-ba-mos.

-i no pretérito de Ind. part-i-ria-des}.pan-i-se-n).2) e os MNP a marcaren a función sintáctica de suxeito. das tres conxugacións (bat-o). i) futuro de Subx. (cant-a-de. Ont'á larde dend'a herbeira / aceneiche cofouciño. e -n no pretérito de Ind.e na P2 e P6 -re. efuge li. da CII e da CIII (bat-í-n. part-i-r-mos). bat-e-u. quertda. Mariño (1992). Para unha análise delallada das varianies formaisdoMNPde P5 na perspeciivadiacrónicae para o reiroceso moderao da solueión cantás. o MMT é -0. pan-i-u). part-i-ra-0). co alomorfe -u no pretérito de Ind. -Mi madriña. Mais lamén dialectalmente -n: Pasín osntomes. vid. varr-e~se.1) por ambos indicaren o axente (Nós chegamos} como cos átonos por os dous seren morfemas verbais. 17). co alomorfe -mo cando seguido do clítico nos (am-á-mo-nos). Ballesleros.3. CPG H. cos alomorfes -o no presente de Ind. FN 82). / si me viche e non viñeche. Os MNP son os seguintes: a) primeira persoa: -0 (am-a-ba-0. a alternar dialectalmente con -í (and-a-i. (cant-a-0.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.3. part-i-re-n). mais non nos verbos semirregulares con alternancia (elfoxe I fuxe tiy. para as tres conxugacións (cant-a-ches. I pasín Uanuras /e sokdades. part-e-0). Paraunestudo xeral da. I tevaime a dnncie quixeras (Rosalfa. Cfr. por isogardan íntima relación cospronomes persoais. das tres conxugacións (and-o-u.. and-a-r-mos.para todas as persoas das tres conxugacións (and-ase-s.(and-a-r. co alomorfe -che(s)1 no pretérito de Ind.2. da CI (cant-e-ÍfQ no futuro de Ind. bat-e-re-i. desinencias vertais do pretérito en galego vid. e) quinta persoa: -des (varr-e-des. AGG 18). / pasín w mares (Rosalía. 3. part-i-dé). bat-e-stes) e -de no Imp. / pasín os regos.: -se.. Féniández Rei(1991b). P3. (10 7 8 . Normativamente opiouse pola solución analóxica -ches (ILG / RAG 2003:108-109). das tres conxugacións (cant-a-re-i.tantocos tónicos (vid. cos alomorfes -stes no pretérito de Ind.: na Pl. mi inadriña. d) cuarta persoa: -mos (am-a-re-mos. bat-e-se-s). Cfr. / montes e vaííes.nas dúas persoas (P2. part-i-r. 42 5. os clíticos a marcaren a función sintáctica de CD e de CI fundamentalmente (vid. part-i-ches) e -0 no Imp. b) segunda persoa: -s (am-a-ba-s. Morfosintaxe h) pretérito de Subx. 1) para o Imp. 3. P5) das tres conxugacións (and-a-0. e a P3 do presente de. c) terceira persoa: -0 (varr-e-0. varr-e-res. 5 6 Cfr. CG 49). I ¡vaia ó diaño teu cariño! (P. suxeita na fala a distribueión dialecialcoaetimolóxica-í-fte(Fernánde/ Rei 1991a:87-88). varr-e-r-des. dos meus brazos I efaime o corazón tres mil pedazfia (Pintos. tamén Fernández Rei (1991b)e Instituto da LinguaGalega (1990:240-241). and-a-0-de): fux e 0 0 varr e 0 de R VT MMT MNP R VT MMT MNP Pode haber sincretismo entre a P2 do Imp. (el parte I parte ti). march-a-ra-0).. varr-e-ty. pan-í-ri). (am-a-stes. vid. Ind. Morfemas de número e persoa Os morfemas de número e persoa (MNP) colócanse ao fmal das formas verbais e serven para indicaren o número e a persoa do suxeito da acción verbal.2. part-i-re-í). P4 e P5 -r.

son estes: -il-n.6. bat-i-a-des. Paradigmas dos verbos regulares 1. baí-í-a-ri).desde a óptica reiniegracionista. -stes. e Díaz Regueiro (1992) ou Nicolás (1993) no ámbito da normaliva oficial. and-aron}\ só na P4 se produce sincretismo co presente de Ind. (cant-a-ron. part-i-mos). salvo no pretérito. -mos. 4. . part-i-ron). -n (bat-t-a-0. varr-emos. Modelos de verbos regulares9: Primeira conxugación ANDAR INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO ando andas anda andamos andades andan PRETÉRITO andaba andabas andaba andabamos andabades andaban ANTEPRETÉRITO ande andes ande andemos andedes anden PRETÉRITO anda andade INFINITIVO FLEXIONADO andei andaches andou andamos andastes andaron FUTURO andara andaras andara andaramos andarades andaran POSPRETÉRITO andase andases andase andásemos andásedes andasen FUTURO andar andares andar andarmos andardes andaren andar andares andar andarmos andardes andaren INFINITIVO andar XERUNDÍO andarei andarás andará andaremos andaredes andarán andaría andarías andaría andariamos andariades andarían andando PARTICIPIO andado 311 Para a conxugación dos verbos regulares e irregulares en galego dispomos de guías como Associasom Galega da Língua (1988). -des. co alomorfe -ron no pretérito de Ind. -u. bat-i-a-mos.. -ron (and-e-i. e nos do Subx. por careceren ambos os tempos de MMT. -0. -s.XOSÉ RAMÓN FREDÍBRO MATO f) sexta persoa: -n (cant-a-ba-n. part-i-re-n). son diferentes para desa forma evitar o sincretismo formal co presente. En síntese. Os MNP do pretérito de Ind. -ches. nos tempos do modo Ind. bat-í-a-0.2. and-o-u. -mos. and-a-mos. os MNP son -0. and-a-stes. cuxos valores no pretérito asumen os MNP. and-a-ches. (am-a-mos. bat~f-a-s..

Morfosintaxe Segunda conxugación INMIC \ i i \ o PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE BATER IMPERATIVO bato bates bate batemos batedes baten PRETÉRITO batm batías batía batiamos batiades batían ANTEPRETÉRITO bata batas bata batamos batades batan PRETÉRITO bate batede INFINITIVO FLEXIONADO batín batiches bateu batemos batestes bateron FUTURO batera bateras batera bateramos baterades bateran POSPRETÉRITO batese bateses batese batésemos batésedes batesen FUTURO bater bateres bater batermos baterdes bateren INFINITIVO bater XERUNDIO baterei baterás baterá bateremos bateredes baterán batería baterías batería bateriamos bateriades baterían bater bateres bater batermos baterdes bateren batendo PARTICIPIO batido Terceira conxugación PRESENTE INDICATIVO COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE PARTIR IMPERATIVO parto parles parte partímos partides parten PRETÉRITO partía partías partía partiamos partiades partían ANTEPRETÉRITO parta partas parta partamos partades partan PRETÉRITO parte partide INFINITIVO FLEXIONADO partín partiches partiu partimos partistes partiron FUTURO partira partiras parlira partiramos partirades partiran POSPRETÉRITO partise partises parlise partísemos partísedes partisen FUTURO partir partires partir partirmos partirdes paniren INFINITIVO partir XERUNDIO partirei partirás partirá partiremos partiredes partirán partiría partirías partin'a partiriamos partiriades partirían partir partires partir partirmos partirdes partiren partindo PARTICIPIO partido .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.

e de Subx. ceie no presenie de Ind.oar. ^ulardoar. dticir.XOSÉ RAMÓN FREJXERO MATO 2. 11 Todos os verbos en -our son regulares na súa conxugación: coar.113 10 Conxúganse igual que cear todas os verbos acabados en -ear (afear. rm.). coroar. . que son lolalmente regulares mais coa posibilidade de tbrmas altemames du tipo de ceio. voar etc. magoar. encadear eic. pabuar. Outros modelos de verbos regulares: INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE CEAR' IMPERATIVO ceo ceas cea ceamos ceades cean PRETÉRITO ceaba ceabas ceaba ceabamos ceabades ceaban ANTEPRETÉRITO cee cees cee ceemos ceedes ceen PRETÉRITO cea ceade INFINITIVO FLEXIONADO ceei ceaches ceou ceamos ceastes cearon FUTURO ceara cearas ceara cearamos cearades cearan POSPRETERITO cease ceases cease ceásemos ceásedes ceasen FUTURO cear ceares cear cearmos ceardes cearen INFINITIVO cear XERUNDIO cearei cearás ceará cearemos cearedes cearán cearía cearías cearía ceariamos ceariades cearían cear ceares cear cearmos ceardes ccarcn ceando PARTICIPIO ceado PERDOAR" PRESENTE INDICATIVO COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO perdoo perdoas perdoa perdoamos perdoades perdoan PRETÉRITO perdoaba perdoabas perdoaba perdoabamos perdoabades perdoaban ANTEPRETÉRITO perdoe perdoes perdoe perdoemos perdoedes perdoen PRETÉRITO perdoa perdoade INFINITIVO FLEXIONADO perdoei perdoaches perdoou perdoamos perdoastes perdoaron FUTURO perdoara perdoaras perdoara perdoaramos perdoarades perdoaran POSPRETERITO perdoase perdoases perdoase perdoásemos perdoásedes perdoasen FUTURO perdoar pcrdoares perdoar perdoarmos perdoardes perdoaren INFINITIVO perdoar XERUNDIO perdoarei perdoarás perdoará perdoaremos perdoaredes perdoarán perdoaría perdoarías perdoaría perdoariamos perdoariades perdoarían perdoar perdoares perdoar perdoarmos perdoardes perdoaren perdoando PARTIOPIO perdoado . cabecear.

o no radical 12 O verbo ¡raducir e lodos os acabados en -ducir (adacir. inducir. pode desaparecer a VT (traduz. 13 Para unha explicación diacrónica do vocalismo da raíz. e por veces o Imp.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.. como dos propiamente irregulares.3). seducir) son regulares. que non ven alterada de ningún modo a raíz (salvo ocasionalmente na grafía). con variante gráfica iruduzn. traduza na Pl do presente de Ind. introducir. nos demais tempos seguen o modelo de cnnducir. A pesar de sufriren algunha modificación no lexema con repercusións na estrutura fonolóxica das vogais que o compoñen. deducir. aqueles que polo xeral mudan de raíz no tema de pretérito'*. iremelucir) son semirregulares por presentaren altemancia vocálica no presente de Ind. o presente de Subx. en correspondencia. e lamén do consonantismo radieal. 4. Os verbos acabados en -lucir (relucir. produz). Sanlamarina (!974a:3046). é de diferente natureza en cada unha das tres conxugacións: 1. tamén Fentiro (1999:311-349). por afectar en xeral só o presente de Ind. A aUernancia vocálica que presentan estes verbos no presente de Ind. e. na P3 do presente de Ind. reducir. así como por manteren no resto dos tempos a raíz inalterada.. Verbos semirregulares da CI: un grupo de verbos da CI con e. Morfosintaxe TRADUCIR12 INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO traduzo traduces traduce traducimos traducides traducen PRETÉRITO traducía traducías traducía traduciamos traduciades traducían ANTEPRETÉRITO traduza traduzas traduza traduzamos traduzades traduzan PRETÉRITO traduce traducíde INFINITIVO FLEXIONADO traducín traduciches traduciu traducimos traducistes traduciron FUTURO traducira traduciras traducira traduciramos traducirades traduciran POSPRETÉRITO traducise traducises traducise traducísemos traducísedes traducisen FUTURO traducir traducires traducir traducirmos traducirdes traduciren INFINITIVO traducir XERUNDIO traducirei traducirás traducirá traduciremos traduciredes traducirán traduciría traducirías traduciría traduciriamos traduciriades traducirían traducir traducires traducir traducirmos traducirdes traduciren traducindo PARTICIPIO traducido 43. reproducir. e en lodo o preseme de Subx. (vid. chamarémoslles a estes verbos semirregulares para así os diferenciarmos tanto dos regulares. vid. . Os verbos semirregulares Son verbos semirregulares aqueles que só presentan alteracións no vocalismo da raíz ou na VT do tema de presente e teñen un tipo de conxugación propio dun grupo reducido de verbos.

315 . sobar. enxertar. e media fechada /e/. (aberta en P2. votar.. e o Imp. /o/ nos verbos 17«^«tar. tremer. É este o caso de alegrar. sorprender. cando forma parte dos ditongos decrecentes ei. negade). desexar. (no resto dos tempos son totalmente regulares). pois presentan sempre /e/.. despertar. boiar. levar. e de Subx.. oi. beberari). acordar. son regulares. no resto dos tempos. que seguen o seguinte modelo de conxugación nos presentes de Ind. fóra do presente de Ind. /o/ nas formas arrizotónicas (levamos. entre outros. levo /'c/ levas /'e/ leva /'e/ levamos /e/ levades /e/ levan /'e/ presente de Subx. morder. toller. e do Imp. xoguedes. P4. coller. E a vogal radical é sempre media aberta /e/. P5). /o/ nos verbos chegar e mollar. come) como arrizotónicas (comiamos.). torcer. P3. /'o/ nas formas rizotónicas do presente de Ind. vencer. xemer. e no Imp. botar 'expulsar'. ou (cheirar. temer. ollar). o son regulares. amolar. P6 e fechada en Pl. voar) e nos verbos acenor. colgar. negá). -oar (cear. do Subx.. pertencer. dourar). Así. incluídos o presente de Subx. (levo. tanto nas formas rizotónicas (beba. Verbos semirregulares da CII: os verbos que teñen e ou o como vogal radical presentan alternancia vocálica na maior parte dos casos no presente de Ind. a vogal radica! é sempre media fechada /e/. esperar. o no radical (acender. leve /'e/ leves /'e/ leve /'e/ levamos /e/ levades /e/ leven /'e/ Imp. cando seguida de consonte palatal (empeñar. mover. /o/.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MAIO teñen vogal media aberta /'e/. fechar. presente de Ind. esconder. pernoitar. rogar etc. mermar. obrar. leva /'e/ levade /e/ Os demais verbos da CI con VR e. negar. cocer. remar. xogues. nos verbos acabados en -ear. 2. absolver. bebo /'e/ bebes /'e/ bebe /'e/ bebemos /e/ bebedes /e/ beben /'e/ como /'o/ comes /'o/ come /'D/ comemos /o/ comedes /o/ comen /'o/ Seguen este modeío a maioría dos verbos da CII con e. boíar 'dar botes'. volver etc.

caso de esta ser -e-. dois. doio. aparecendo. de modo que son regulares. Verbos semirregulares da CIII: a alternancia vocálica. e pola posibilidade dun presente de Subx. o primeiro plenamente regular. Gonzálex Refoxo/ Rábade Castiñeira 1999:631. Teñen a vogal radical sempre media aberta aquecer. 15 CostaCasaseí alii (1988:169) consideran unha excepción o caso defrixir.). crer e rír "na Pl de Presente de Indicativo e en lodo o Presente de Subxuntivo non se produce a crase na secuencia vocálica creada. dividir. doi con variación na VT. coa posibilidade das variantes leio. nacer. fransmitír)15. e leia.segues /'e/). fira firas fira firamos firades firan Imp. Por outra parte. igual que en Álvarez el aiii (1986:334). servir. Os verbos querer e poder. resentir. does.friximos. irregulares por mudaren a raíz ao longo do paradigma. consentir)16.frixides.14 b) os verbos acabados en -oer polas formas do presente de Ind.é cando se pode producir altemancia.GRAMÁTICA DALINGUAGALEGA. esquecer por razóns etimolóxicas. afecta tamén a escrita. doas. sentir e os seus derivados e compostos (perseguir. aqueles verbos da CII en que a vogal radical non sexa -e. que incide en que en ler. doia. Seguen o seguinte modelo de conxugación nos tres tempos afectados {no resto son totalmente regulares): presente de Ind. proseguir.. creio na Pl do presente de Ind. Mais por propiamente u irregularidade atectar o vocalismo do lema de presente poden considerarse semirregulares. desmentir. Teñen radical constante. ler.Morfosinlaxe Non teñen alternancia vocálica no presente e manteñen a vogal radical sempre media fechada os verbos deber.(arder. conseguir. pois vai acompañada de alteración gráfica ao poderen existir dous graos de abertura de diferenza nalgúns casos (sigo /'i/ .como vogal radical: prodúcese unha alternancia de tres graos de abertura /'Í/-/e/-/'e/ nun grupo de verbos da CIII: seguir.frexe /'E/. bater. doe. doias. unha irregularidade que convene estes verbos en semirregulares". 16 Vid. -o. En I L G / R A G (2003:122) considéranse regulares.ou -/como vogal radical (abrir. en coincidencia con Feireiro (1999:322).ou -u. tneníir.frexes /'c/. creia para todo o presente de Subx. tamén son semirregulares os seguintes verbos da CII: a) os verbos crer e ler por coincidiren a VR e a VT.frÍM. que dá orixe a tres grupos. frexert /'c/. ofrecer. doa. crer. estabeiecer.nin -o. así. ILG / RAG (2003:127)- . fire feride /e/ 316 Poderían ser incluídos enlre os irregulares (Cosla Casas el alii 1988:179. en altemancia con doo. doia etc. ao lado de doa. Os demais verbos en -ecer seguen o modelo de beber e por tanto son semirregulares (coñecer. asentir. varrer). ferir. de se producir. partir. a) verbos semirregulares con -e. firo feres /'e/ fere /'c/ ferimos /e/ ferides /e/ feren /'e/ 14 presente de Subx. teñen a vogal radical aberta nas formas rizotónicas e fechada nas arrizotónicas. pacer. Só se mantén sempre inalterado o vocalismo da raíz nos verbos que teñen -a. obedecer etc. e en consecuencia son regulares. malferir.

que tende a arrastrar estes verbos cara ao seu modelo de conxugación. agrido agrides agride agredimos Id agredides /e/ agriden presente de Subx. larpeiro! (Rosalía. Antonio. Poesías 84) o gaüpardo dá a volta e prosegue a súa nouturnia viaxe (Cunqueiro.como vogal radical presenta unha alternancia de dous graos de abertura /'i/-/e/. de acordo co seguinte modelo: presente de Ind.. (Curros. (M.&W 114) Un grupo máis amplo de verbos da CIII con -e..AMr98) non sei que d'imbele. agride agredide /e/ (17 .. se o conto non mente. eu vou indo afío cara á bodega. d'escravo e d'infame despede dos membros (Pondal. acrecentando mesmo as formas afectadas a respecto das incluídas na norma: -¡Mentes. CG 225) Debeu de atopalo. porque el de alí a pouco quedou como a neve cos ollos cravados que espantan eferen. agrida agridas agrida agridamos agridades agridan Imp.QP 161) e a onda infmda amigante repétema.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATÜ A pesar da interferencia do español. na nosa historia literaria achamos numerosos exemplos que documentan tal alternancia.

compeür. de acordo con este modelo: presente de Ind. Morfosintaxe Seguen este tipo de conxugación os verbos agredir. subir. preterir. relucir. nas normas oficiais (ILGA/ RAG 2003:126) adscribense a esie modelo de agredir a maior parte dos verbos da CIIT con -e. sufrir. conferir.. suxerir. inxerir. que as nenas de Canedofoxen.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. bulir. a tradición literaria ofrécenos mostras suficientes da súa autenticidade: Eu contestei sin alento. medir. /u/ e /'o/. 18 Orestodos verbos en -u. son regulares: víd.como vogal radical: alternancia entre /'u/. advertir. concernir. cuspir.de acordocoa norrna portuguesa. ruxir. seguen o modelode ferir.como vogal radical. invesñr. rexurdir™. deslucir. adherir. xurdir. inferir. tnuxir. inserir. reflectir. diferir. xunguir. entrelucir. fiixa fnxas fuxa fuxamos fuxades fuxan Imp. sacudir. despedir. urdir. expedir. do tipo de dincutir. interferir. (Rosalía. sumir. desmedir. CG 72) tanto a Canedo as pernas lle roxen. A pesar de tamén se ter producido na conxugación destes verbos unha forte interferencia do español. tremelucir. pedir. como quen llefoge a vida (Pondal. revestir". CG 28) que donde moiíos cospen. proferir.CTOI. comedir. ulir. ILG / RAG (2003:128-129). dixerir. G/> 180) que con tanto ben m 'acode por unha man compasiva! (Rosalfa. translucir. transferir. cumprir 'ser mester'./Mní#r 'render'. impedir. fuxo foxes /'D/ fuximos fuxides foxen /'o/ presente de Subx. espeür. discernir. rebulir. . despir. lucir. lamafan. b) verbos semirregulares con -u. tanto. (RBalIesteros. vestir. divertir. referir.ir.. 140) 318 17 ParaCosta Casas etatii (1988:171) estes verbos. consumir. repetir. fuxe fuxide Seguen este modelo de conxugación acudir. preferir. ensumir.

temos: presente de Ind. non sendo os becerros (G. engulir. e se acora co xufre dos lostregos e séntese o trebón. encubrir.AA/r77) e novamentes dormen agoirantes os piñeiros (M. FN 222) pero xa sabes que todo sobe. tamén son semirregulares os seguintes verbos da CIII: 319 19 Paraoutro modelo de conxugaeión destes vertws vid. Antonio. así pois. recubrir. pulir. Poesías 89) Por outra parte. Barros. (Risco. . á sombra dos ciprestes qu 'os tristes ermos das túas illas cobren (Curros. Conüños 181) non víche-los seus ollos fitarme cando pensa que non o vén. Bufón 14) Aínda que outros verbos como durmir. a morte chía (Pintos. tusir19. que no galego antigo presentaban o como vogal radical. durme /'u/ durmide /o/ De acordo con durmir conxúganse cubrir. relocen na escuridade com'os dos lobos..XosÉ RAMÓN FkBXHRo M«o ¡Que t'aman os teusfillos!. a norma ofícial iguálaos ao grupo anterior. durmo /'u/ dormes /'o/ dorme /'o/ durmimos /u/ durmides /u/ dormen /'o/ presente de Subx. durma durmas durma durmamos durmades durman Imp. descubrir. Tamén a lingua literaria ten deixado constancia desta alternancia: si negra nube cobre a luz do día. ¡que os consome do teu chan s 'apartar! (Rosalía. Cosia Casas et alii (1988:171).AGG3) Tope miñ'alma. hoxe sofren algunha flutuación ao respecto..

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. b) os verbos en -aír pola presenza de -i. sitpra). posuír etc. Morfosintaxe a) o verbo rir. Conxugación dalgúns verbos semirregulares AGREDIR2 PRESENTE INDICATIVO COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO agrido agrides agride agredimos agredides agriden PRETÉRITO agredía agredías agredía agrediamos agrediades agredían ANTEPRETÉRITO agrida agridas agrida agridamos agridades agridan PRETÉRITO agride agredide INFINITIVO FLEXIONADO agredín agrediches agrediu agredimos agredistes agrediron FUTURO agredira agrediras agredira agrediramos agredirades agrediran POSPRETERITO agredise agredises agredise agredísemos agredísedes agredísen FUTURO agredir agredires agredir agredirmos agredirdes agrediren INFINmVO agredir XERUNDIO agredirei agredirás agredirá agrediremos agrediredes agredirán agrediría agredirías agrediría agrediriamos agrediriades agredirían agredir agredires agredir agredirmos agredirdes agrediren agredindo PARTICIPIO agredido 20 Conxiíganse Ígual que agredir os verbos advertir. (saió). rin) do presente de Ind. oia. (ri). en que coinciden a VR e a VT.). e no presente de Subx.). Os verbos en -uír (concluír. c) os verbos en -oír pola mesma razón (oio.na Pl do presente de Ind. divertir etc. saia etc. oias.na P2. oia etc. saias.) son regulares. ri. . con -/. e na P2 do Imp. P3 e P6 (rís. (vid. (saia.

corroer&c^. remoer. Como doer conxúgase o seu derivado condacr e lodos os acabados en -oer(chofr. proer.XOSÉ RAMÓN FREIXEKO MATÜ CAER21 INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO caio caes cae caemos caedes caen PRETÉRITO caía caías caía ca'íamos caíades caían ANTEPRETÉRITO caia caias caia caiamos caiades caian PRETÉRITO cae caede INFINITIVO FLEXIONADO caín caíches caeu caemos caestes caeron FUTURO caera caeras caera caeramos caerades caeran POSPRETÉRITO caese caeses caese caésemos caésedes caesen FUTURO caer caeres caer caermos caerdes caeren INFINITIVO caer XERUNDIO caerei caerás caerá caeremos caeredes caerán caería caerías caería caeriamos caeriades caerían caer caeres caer caermos caerdes caeren caendo PARTICIPIO caído DOKR INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRhSENTE IMPERATIVO doio does doe doemos doedes doen PRETÉRITO doía doías dot'a do'íamos doíades doían ANTEPRETÉRITO doia doias doia doiamos doiades doian PRETÉRITO doe doede INFINITIVO FLEXIONADO doín doíches doeu doemos doestes doeron FUTURO doera doeras doera doeramos doerades doeran POSPRETÉRITO doese doeses doese doésemos doésedes doesen FUTURO doer doeres doer doermos doerdes doeren INFINITIVO doer XERUNDIO doerei doerás doerá doeremos doeredes doerán 21 22 doería doerías doería doeriamos doeriades doerían doer doeres doer doermos doerdes doeren doendo PARTICIPIO doído Normativamente caer. raer.en disiribudón díalectal con caír (ILG / RAG 2003:119-121). así como outros acabados en -aer. moer. . Seguen o mesmo modelo de caer os seus derivados decaer e recaer.

. (Hsiretc. 24 Como ier eonxúgase crer. recubrir). descrer. encubrir.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Morfosintaxe DURMIR :! INDICATIVO COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO PRESENTE durmo dormes dorme durmimos durmides dormen PRETÉRITO durmía durmías durmía durmiamos durmiades durmían ANTEPRETÉRITO durma durmas durma durmamos durmades durman PRETÉRITO durme durmide INFINITIVO FLEXIONADO durmín durmiches durmiu durmimos durmistes durmiron FUTURO durmira durmiras durmira durmiramos durmirades durmiran POSPRETÉRITO durmise durmises durmise durmísemos durmísedes durmisen FUTURO durmir durmires durmir durmirmos durmirdes durmiren INFINITIVO durmir XERUNDIO durmirei durmirás durmirá durmiremos durmiredes durmirán durmiría durmirías durmiría durmiriamos durmiriades durmirían durmir durmires durmir durmirmos durmirdes durmiren durmindo PARTICIPIO durmido LER2 PRESENTE INDICATIVO COPRETÉRTTO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO leo les le lemos ledes len PRETÉRITO lía lías Ifa liamos liades lían ANTEPRETÉRITO lea leas lea leamos leades lean PRETÉRITO le lede INFINITIVO FLEXIONADO lin liches leu lemos lestes leron FUTURO lera leras lera leramos lerades leran POSPRETÉRITO lese leses lese lésemos lésedes lesen FUTURO ler leres ler lermos lerdes leren INFINITIVO ler XERUNDIO lendo PARTICIPIO lerei lerás lerá leremos leredes lcrán 23 lería len'as lería leriamos leriades lerían ler leres ler lermos lerdes leren lido Seguen o modelo de conxugación de durmir os verbos cubrir e os seus derivados (descubrir. así como os derivados re/er. irasler. engulir.

(vid. saivo os regulares aquecer e esquecer.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO OBEDECER : INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO obedezo obedeces obedece obedecemos obedecedes obedecen PRETÉRITO obedecía obedecías obedecía obedecíamos obedeciades obedecían ANTEPRETÉRITO obedeza obedezas obedeza obedezamos obedezades obedezan PRETÉRITO obedece obedecede INFINITIVO FLEXIONADO obedecín obedeciches obedeceu obedecemos obedecestes obedeceron FUTURO obedecera obedeceras obedecera obedeceramos obedecerades obedeceran POSPRETÉRITO obedecese obedeceses obedecese obedecésemos obedecésedes obedecesen FUTURO obedecer obedeceres obedecer obedecermos obedecerdes obedeceren INFINITIVO obedecer XERUNDIO obedecerei obedecerás obedecerá obedeceremos obedeceredes obedecerán obedecería obedecerías obedecería obedeceriamos obedeceriades obedecerían obedecer obedeceres obedecer obedecermos obedecerdes obedeceren obedeeendo PARTICIPIO obedecido PEDIR2" PRESENTE INDICATIVO COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO pido pides pide pedimos pedides piden PRETÉRITO pedía pedías pedía pediamos pediades pedían ANTEPRETÉRITO pida pidas pida pidamos pidades pidan PRETÉRITO pide pedide INFINITIVO FLEXIONADO pedín pediches pediu pedimos pediron FUTURO pedira pediras pedira pediramos pedirades pediran POSPRETÉRITO pedise pedises pedise pedísemos pedt'sedes pedisen FUTURO pedir pedires pedir pedirmos pedirdes pediren INFINITIVO pedir XERUNDIO pedirei pedirás pedirá pediremos pediredes pedirán pediría pedirías pediría pediriamos pediriades pedirían pedir pedires pedir pedirmos pedirdes pediren pcdindo PARTICIPIO pedido 323 25 O verbo obedecer e os acabados en -ecer (coñecer. advertir etc.)26 Conxúganse igual que pedir os verbos agredir.4. . supra).).3). (ubedeza. oj'recer etc. (obedezo I obedeces) e en todo o presente de Subx. (vid.con variacíón gráficanaPI dopresente de Ind. estabelecer. son semirregularesporpresenlarenaltemancia vocálica nopresente de Ind. obedezas etc.

Morfosintaxe RIR : INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO ri ride n'o ris ri rimos rides rin PRETÉRITO ría rías ría riamos riades rían ANTEPRETÉRITO ría rías na riamos riades rían PRETÉRÍTO INFINITIVO FLEXIONADO rin riches riu rimos ristes riron FUTURO rira riras rira riramos rirades riran POSPRETÉRITO rise rises rise rísemos rísedes risen FUTURO rir rires rir rirmos rirdes riren INFINITIVO rir XERUNDIO rindn PARTICIPIO rirei rirás rirá riremos riredes rirán riría rirías riría ririamos ririades rirían rir rires rir rirmos rirdes riren rido SAIR'* INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO saio saes sae saímos saídes saen PRFTF.RITO saía saías saía saíamos saíades saían ANTEPRETÉRITO saia saias saia saiamos saiades saian PRETÉRITO sae saíde INFINITIVO 1 1 i \IO\ADO saín saíches saíu saímos saístes saíron FLTL'RO saíra saíras saíra sairamos sairades saíran POSPRETÉRITO saíse saíses saíse saísemos saísedes saísen FUTURO saír saíres saír saírmos saírdes saíren INFINITIVO saír XERUNDIO sairei sairás sairá sairemos sairedes sairán sairía sairías sairi'a sairiamos sairiades sairían saír saíres saír saírmos saírdes saíren saíndo PARTICIPIO saído 27 O verbo rir. . só é modelo de conxugaeión de si propio e de sorrir. en que conflúen VR e VT.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 28 Como suír conxúgase o seu derivado sobresaír.

quixera. VT. pretérito de Subx. As irregularidades tenden a se agruparen arredor do tema de presente (presente de Ind. dixer I querer -*. souben. Tempos de tema de presente: convén subliñar algunhas peculiaridades comúns a varios verbos que afectan a raíz e a VT. infínitivo.áiez Refoxo / Rábade Castiñeira (1999:53-57). couben.. copretérito. Costa Casas ei alii (1988:177-185). quixese.. tiñ-a.puxo I dicir -*. MMT e MNP): 1. supra). Para cenas flutuacións morfolóxicas nos lexemas dos verbos da CI.). Olero Álvarez (1952). soubera I caber ->• caiba. dixera.XOSÉ RAMÓN FREIXEEO MATO SUBIR29 INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO subo sobes sobe subimos subides soben PRETÉRITO subía subías subía subiamos subíades subían ANTEPRETÉRITO suba subas suba subamos subades suban PRETÉRITO sube subide INFINITIVO FLEXIONADO subín subiches subiu subimos subistes subiron FUTURO subira subiras subira subiramos subirades subiran POSPRETÉRITO subise subises subise subísemos subísedes subisen FUTURO subir subires subir subirmos subirdes subiren INFINITIVO subir XERUNDIO subirei subirás subirá subiremos subiredes subirán subiría subirías subiría subiriamos subiriades subirían subir subires subir subirmos subirdes subiren subindo PARTICIPIO subido 4. Álvarez ei alii (1986:318-326) e Gon/. futuro de Subx. (vid.dixo I querer -*. 1976 e 1978). podendo afectar todos os seus constituíntes (lexema. antepretérito. quixer... Oro (1977. xerundio e participio) e do tema de pretérito (pretérito de Ind.quixen. futuro de Ind. coubera.quixo I facer + fixo}. e Imp. e pospretérito.. A pesar de posuíren un tipo de conxugación exclusivo. poden compartillar con outros verbos certas particularidades (saber ->• saiba. . por un lado. dixese. Os verbos irregulares Son verbos irregulares aqueles que presentan díferentes lexemas na súa conxugación (te-r. respeciivamente.4. pór -*. teñ-o. Sobre irregularidades verbais en galego vid. bulir (e rebulir). tiv-eri) e que só son modelos de si propios e dos seus derivados'". e os MMT e MNP por outro: (25 29 30 Seguen este modelo de conxugación acudir. presente de Subx. dicir ->• dixen.fuxir. sumir (e cortsumir) etc. CII e CIII víd. cuspir. sacudir.

presentando tamén similitudes entre si que permiten agrupalos. Tempos de tema de pretérito: a) particularidades da raíz: a maioría dos verbos Írregulares. pux-.fa-re-mos. caber -*. dis (de dic-ir) tfas (defac-er) perden a consoante final do lexema e carecen de VT. (ouvir -*. que incluímos entre os semirregulares por non presenlaren variacións no lexema. pór e traer (dix-. unha raíz diferente das demais.va-s)\ os verbos haber. coub-o. soub-o). -oer (doi) ou -air (poxui). dos verbos ser e ir (fo-i). v/r)32. ouza etc. querer. dominante nos verbos irregulares (estiv-o. os verbos estar.facer. tes. ter e estar (tiv-. houb-o. 32 Esta particularidade preséniana tamén os monosilábicos ler. nos verbos monosilábicos coincide a vogal radical coa VT (dar. ir e dar (esto-u. saber ->. 31 .no mesmo tempo (ti-ña. estiv-}\ haber. soub-.facer e ir teñen VT particular na P3 do presente de Ind. b) particularidades dos MMT e dos MNP: o verbo ser presenta no copretérito un MMT especial -ra. dix-o. vi-ña-s. que se aduce como motivo para os eonsiderar irregulares (Costa Casas e/ alü 1988:180-181.fix-o. (ha-i. (26 Este mesmo comporlamenio dáse nos verbos semirregulares: sentir -*. ir -*.vexo ->• vexdf*\ aqueles verbos irregulares que non seguen este comportamento teñen unha raíz para a Pl do presente de Ind. b) particularidades nos MNP: -/ para a P3 do pretérito de Ind.Jvc-. ver.(e-ra. proug-). os verbos ser e ir teñen raíces claramente diferentes das do infinitivo (ser -*. 33 Como acontece con algunhas variantes non normativas de verbos terminados en -uer (irai).caibo -*• caiba. so-n. crer e rir. vo-u. parir e ouvir. coub-. -aír (cai). que se traslada a todo o presente de Subx. quix-. ser. haxas.durmo •• durma: sair -*• saio -*• .fa-ría-n)'. pux-o.ídia elc. por exemplo. di-ría-s. quix-o. ou dicir. pór.é. caber. ter. Morfosintaxe a) particularidades da raíz e da VT: hai verbos irregulares que presentan na Pi do presente de Ind.ouzo -*. va-Íf}\ etc.sinto -*• sinta. ris). salvo valer. as formas has (de hab-er). e no pospretérito (di-re-i. -i os verbos haber e saber (he-i. a ausencia da VT nalgunhas persoas (cres.. (haber -*. fronte a -<9. e-s. González Refoxo / Rábade Castiñeira 1999:55). ver -*. puid-o. rir -*• CIII). dou)..saiba).sei -».fa-i.ouza. vir e pór outro morfema -ña. 2. e-ra-mos) e os verbos ter. lamén se pode inierpreiar como razón insuficiente ao estar fundida coa vogal nidical e cumprir a función de adscrición dos verbos á clase mórfica (ler * CIl. teñen un tema específíco para todos os tempos de pretérito. ouzas. saber e pracer (houb~. e outra para o presente de Subx. troux-}. particularidade que os dous últimos conservan no futuro de Ind.GRAMÁTICA DALINGUAGALEGA. durmir -*. se-i) e -n o verbo ser (so-ri).pu-ña~mos)\ teñen un MNPespecial -u na Pl do presente de Ind. haxa etc.hei ->• haxa.

XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO Conxugación dos principais verbos irregulares CABER INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO caibo cabes cabe cabemos cabedes caben PRETÉRITO cabía cabías cabía cabiamos cabiades cabían ANTEPRETÉRITO caiba caibas caiba caibamos caibades caiban PRETÉRITO cabe cabede INFINITIVO FLEXIONADO couben coubeches coubo coubemos coubestes couberon FUTURO coubera couberas coubera couberamos couberades couberan POSPRETÉRITO coubese coubeses coubese coubésemos coubésedes coubesen FUTURO caber caberes caber cabermos caberdes caberen INFINITIVO caber XERUNDIO caberei caberás caberá caberemos caberedes caberán cabería caberías cabería caberiamos caberiades caberían couber couberes couber coubermos couberdes couberen cabendo PARTICIPIO cabído DAR INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO dou dás dá damos dades dan PRETÉRITO daba dabas daba dabamos dabades daban ANTEPRETÉRITO dea deas dea deamos deades dcan PRETÉRITO dá dade INFINITIVO FLEXIONADO dei deches deu demos destes deron FUTURO dera deras dera deramos derades deran POSPRETERITO dese deses dese désemos désedes desen FUTURO dar dares dar darmos dardes daren INFINITIVO dar XERUNDIO darei darás dará daremos daredes darán daría darías daría dariamos dariades darían der deres der dermos derdes deren dando PARTICIPIO dado 327 .

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 2). predicir etc. Cfr. . /fai o que che parecer (P. I a leupai rouün dicer: / a li non che diga nada. Morfosintaxe DICIR" INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRKSENTE IMPERATIVO digo dis di dicimos dicides din PRETÉRITO dicía dicías dícía diciamos diciades dicían ANTEPRETÉRITO diga digas diga digamos digades digan PRETÉRITO di dicide INFINITIVO FLEXIONADO dixen dixeches dixo dixemos dixestes dixeron FUTURO dixera dixeras dixera dixeramos dixerades dixeran POSPRETÉRITO dixese dixeses dixese dixésemos dixésedes dixesen PUTURO dicir dicires dicir dicirmos dicirdes diciren INFINITIVO dicir XERUNDIO direi dirás dirá diremos diredes dirán diría dirías diría diriamos diriades dirían dixer dixeres dixer díxermos dixerdes dixeren dicindo PARTICIPIO dito ESTAR INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO estou estás está estamos estades están PRETÉRITO estaba estabas estaba estabamos estabades estaban ANTEPRETÉRITO estea esteas estea esteamos esteades estean PRETÉRITO está estadc INFINITIVO FLEXIONADO estiven estíveches estivo estivemos estivestes estiveron FUTURO estivera estíveras estivera estiveramos estiverades estiveran POSPRETÉRITO estivese estiveses estivese estivésemos estivésedes estivesen FUTURO estar estares estar estarmos estardes estaren INFINITIVO estar XERUNDIO 328 estarei estarás estará estaremos estaredes estarán estaría estarías estaría estariamos estariades estarían estiver estiveres estiver estivermos estiverdes estiveren cMainto PARTICIPIO estado 34 Para adiscusión arredordaopciónííirer/íííríre as diferenles aehegas documeniais vid. desdicir. Conxúganse igual que dicir os seus derivados ctmtradicir. Ballesteros. CPG II. A lúa nai xa llo dixen. ILG/RAG (2003:139-141 ).Oro (1975/1977) e Tato Plaza (1998).

satisfacer. . refacer.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO FACER-1 INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO fago fas fai facemos facedes fan PRETÉRITO facfa facías facía faciamos faciades facían ANTEPRETÉRITO faga fagas faga fagamos fagades fagan PRETÉRITO fai facede INFINITIVO FLEXIONADO fixen fixeches fíxo fixemos fixestes fixeron FUTURO fíxera fixeras fixera fíxeramos fixerades fixeran POSPRETERITO fixese fixeses fixese fixésemos fixésedes fixesen FUTURO facer faceres facer facermos facerdes faceren INFINITIVO facer XERUNDTO farei farás fará faremos faredes farán faría farías faría fariamos fariades farían fixer fixeres fíxer fixermos fixerdes fixeren facendo PARTICIPIO feito HABER INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO hei has ha. ha¡ habemos habedes han PRETÉRITO había habías había habiamos habiades habían ANTEPRETÉRITO haxa haxas haxa haxamos haxades haxan PRETÉRITO — TNFINITIVO FLEXIONADO houben houbeches houbo houbemos houbestes houberon FUTURO houbera houberas houbera houberamos houberades houberan POSPRETERITO houbese houbeses houbese houbésemos houbésedes houbesen FUTURO haber haberes haber habermos haberdes haberen INFINITIVO haber XERUNDIO haberei haberás haberá haberemos haberedes haberán haben'a haberías habería haberiamos haberiades haberían houber houberes houber houbermos houberdes houberen habendo PARTICIPIO habido 329 35 Conxúganse do mesmo xeito os seus derivados afacer. desfucer.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. . Morfosintaxe IR PRESENTE INDICATIVO COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE vaia vaias vaia IMPERATIVO VOU V3S vai imos ides van PRETÉRITO ía ías ía iamos iades ían ANTEPRETÉRITO vai vamos Íde INFINITIVO FLEXIONADO vaiamos vaiades vaian PRETÉRITO fun fuches foi fomos fostes foron FUTURO fora foras fora foramos forades foran POSPRETÉRITO fose foses fose fósemos fósedes fosen FUTURO ir Íres ir irmos irdes iren INRNITIVO ir XERUNDIO irei irás irá iremos iredes irán iría irías iría iriamos iriades irían for fores for formos fordes foren indo PARTICIPIO ido OUVIR' PRESENTE OUZO ouves ouve ouvimos ouvides ouven PRETÉRITO INDICATIVO COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO ouvía ouvías ouvía ouviamos ouviades ouvían ANTEPRETÉRITO ouza ouzas ouza ouzamos ouzades ouzan PRETÉRITO ouve ouvide INFINITIVO FLEXIONADO ouvín ouviches ouviu ouvimos ouvistes ouviron FUTURO ouvira ouviras ouvira ouviramos ouvirades ouviran POSPRETÉRITO ouvise ouvises ouvise ouvísemos ouvísedes ouvisen FUTURO ouvir ouvires ouvir ouvirmos ouvirdes ouviren INFINITIVO ouvir XERUNDIO ouvindo PARTICIPIO ouvirei ouvirás ouvirá ouviremos ouvíredes ouvirán ouviría ouvirías ouvin'a ouviriamos ouviriades ouvirían ouvir ouvires ouvir ouvirmos ouvirdes ouviren ouvido 36 Segue o mesmo modelo de conxugación o derivado desouvir.

XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATU PARIR INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO pairo pares pare parimos parides paren PRETÉRITO paría parías paría pariamos pariades parían ANTEPRÉTERITO paira pairas paira pairamos pairades pairan PRETÉRITO pare paride INFINITIVO FLEXIONADO parín pariches pariu parimos paristes pariron FUTURO parira pariras parira pariramos parirades pariran POSPRETÉRITO parise parises parise parísemos parísedes parisen FUTURO parir parires parir parirmos parirdes pariren INFINITIVO parir XERUNDIO parirei parirás parirá pariremos pariredes parirán pariría parirías pariría paririamos paririades parirían parir parires parir parirmos parirdes pariren parindo PARTiriPIO parido PODER INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO podo podes pode podemos podedes poden PRETÉRITO podía podías podía podíamos podiades podían ANTEPRETÉRITO poida poidas poida poidamos poidades poidan PRETÉRITO pode podede INFINITIVO FLEXIONADO puiden puideches puido puidemos puidestes puideron FUTURO puidera puideras puidera puideramos puiderades puideran POSPRETÉRITO puidese puideses puidese puidésemos puidésedes puidesen FUTURO poder poderes poder podermos poderdes poderen INFINITIVO poder XERUNDIO poderei poderás poderá poderemos poderedes poücrán podería poderías podería poderiamos poderiades poderían puider puideres puider puidermos puiderdes puideren podendo PARTICIPIO podido 331 .

comrapor.escollida tamén hoxe normativamente (ILG / RAG 1995:158-159) fronte aprauv-. recompor. que moiiva a lendencia a conxugalo como regular. hisforicamenle tivo amplo uso a raízde lemade preléritoproufj-. presupor. compracer. dispor. propor. despracer non seguen este modelo e compórtanse como regulares en todo o paradigma. predispor. xustapor. superpor. iraspor.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. compor.Os derivados apracer. indispor. expor. descompor. supor.icendo PARTICIPIO pracerei pracerás pracerá praceremos praceredes pracerán ^ pracería pracerías pracería praceriamos praceriades pnicemn prouguer prougueres prouguer prouguermos prouguerdes prougueren pracido 38 Conxúganse igual que pór os seus derivados: antepor. apoñersK. tcnJo^ admiten a variante antepoñer. apor. repor. Morfosintaxe POR (e POÑER)INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SCBXt M l \ ( ) FRHSHNTK IMPERATIVO poño pos pon pomos/poñemos pondes/poñedes poñen PRETÉRITO puña/poñía puñas/poñías puña/poñía puñamos/poñiamos puñades/poñiades puñan/poñían ANTEPRETÉRITO poña poñas poña poñamos poñades poñan PRETÉRITO pon ponde/poñede INRNITIVO FLEXIONADO puxen puxeches puxo puxemos puxestes puxeron FUTURO porei/poñerei porás/poñerás porá/poñerá poremos/poñeremos poredes/poñeredes porán/pnñerán puxera puxeras puxera puxeramos puxerades puxeran POSPRETÉRITO puxese puxeses puxese puxésemos puxésedes puxesen FUTURO puxer pór/poñer pores/poñeres pór/poñer pormos/poñermos pordes/poñerdes poren/poñeren ÍNFINITIVO pór/poñer XERUNDK) poría/poñería porías/poñerías poría/poñería poriamos/poñeriamos pori ades/poñeri ades porían/poñerían puxeres puxer puxermos puxerdes puxeren SUBXUNTIVO PRESENTE pondo/poñendo PARTICIPIO pORtO PRACER' INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO IMPERATIVO prazo praces prace pracemos pracedes pracen PRETÉRITO pracía pracías pracía praciamos praciades pracían ANTEPRETÉRITO praza prazas praza prazamos prazades prazan PRETÉRITO prace pracede INFINITIVO FLEXIONADO prouguen prougueches prougo prouguemos prouguestes prougueron FUTURO prouguera prougueras prouguera prougueramos prouguerades prougueran POSPRETÉRITO prouguese prougueses prouguese prouguésemos prouguésedes prouguesen FUTURO pracer praceres pracer pracermos pracerdes praceren INFINITIVO pracer XERUNDIO pr. opt>r. depor. impor. . Esie verbo ten unha moi baixa frecuencia de uso.

170). Miniña: ponie direira. . / a media quer <> zapato. / lamén a guapa meniña / quer un rapaciño guapa (P.! que leu pai te quer casar (P. Cfr. O ypata quer a media. 173). Ballesteros. CPG I. CPG I.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO QUERER INDICATIVO PRESENTE COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO quero queres querc39 queremos queredes queren PRETÉRITO quería querías quería queriamos queriades querían ANTEPRETÉRITO queira queiras queira queiramos queírades queiran PRETÉRITO quere querede INFINITIVO FLEXIONADO quixen quixeches quixo quixemos quixestes quixeron FUTURO quixera quixeras quixera quixeramos quixerades quixeran POSPRETÉRITO quixese quixeses quixese quixésemos quixésedes quixesen FUTURO quixer quixeres quixer quixermos quixerdes quixeren querer quereres querer querermos quererdes quereren INFINITIVO querer XERUNDIO quererei quererás quererá quereremos quereredes quererán querería quererías querería quereriamos quereriades quererían querendo PARTICIPIO querido SABER INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO sei sabes sabe sabemos sabedes saben PRETÉRITO sabía sabías sabía sabiamos sabiades sabían ANTEPRETÉRITO saiba saibas saiba saibamos saibades saiban PRETÉRITO sabe sabede INFINITIVO FLEXIONADO souben soubeches soubo soubemos soubestes souberon FUTURO saberei saberás saberá saberemos saberedes saberán soubera souberas soubera souberamos souberades souberan POSPRETÉRITO soubese soubeses soubese soubésemos soubésedes soubesen FUTURO saber saberes saber sabermos saberdes saberen INFINITIVO saber XERUNDIO sabería saberías sabería saberiamos saberiades saberían souber souberes souber soubermos souberdes souberen sabendn PARTICIPIO sabido 333 39 Tamén ten uso quer. Ballesteros.

reíer. manler. soster seguen o xeu modelo de conxugación. ater. Morfosintaxe SER ÍNDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE sexa sexas sexa sexamos sexades sexan PRETÉRITO fose foses fose fósemos fósedes fosen FUTURO IMPERATIVO son es e somos sodes son PRETÉRITO era eras era eramos erades eran ANTEPRETÉRITO fora foras fora foramos forades foran POSPRETÉRITO sería serías sería seriamos seriades serían sé sede INFINITIVO FLEXIONADO fun fuches foi fomos fostes foron FUTURO serei serás será seremos seredes serán ser seres ser sermos serdes seren INFINITIVO ser XERUNDIO sendo PARTICIPIO sido for fores for formos fordes foren TKR' PRESENTE teño INDICATIVO COPRETÉRITO tiña tiñas tina tiñamos tiñades tiñan ANTEPRETÉRITO tivera tiveras tivera tiveramos tiverades tiveran POSPRETÉRITO tería terías tería teriamos teriades terían SUBXUNTIVO PRESENTE teña teñas teña teñamos teñades teñan PRETÉRITO tivese tiveses tivese tivésemos tivésedes tivesen FUTURO tiver tiveres tiver tivermos tiverdes tiveren IMPERATIVO tes ten temos tendes/tedes teñen PRETÉRITO tiven tiveches tivo tivemos tivestes tiveron FUTURO terei terá teremos teredes terán ten tende INFINITIVO FLEXIONADO ter teres ter termos terdes teren INFINITIVO ter XERUNDIO tendo PARTICIPIO tido 40 Os derivados abster. .GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. conter. entreter. detfr.

XOSÉ RAMÓN FRBXHRO MATO TRAER4 INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATFVO traio traes trae traemos traedes traen PRETÉRITO traía traías traía traiamos traiades traían ANTEPRETÉRITO traia traias traia traiamos traiades traian PRETÉRITO trae traede INFINITIVO M I:\IONADO traer traeres traer traermos traerdes traeren INFINITIVO trouxen trouxeches trouxo trouxemos trouxestes trouxeron FUTURO trouxera trouxeras trouxera trouxeramos trouxerades trouxeran POSPRETERITO trouxese trouxeses trouxese trouxésemos trouxésedes trouxesen FUTURO traer XERUNDIO traerei traerás traerá traeremos traeredes traerán traería traerías traería traeriamos traeriades traerían trouxer trouxeres trouxer trouxermos trouxerdes trouxeren traendo PARTICIPIO traído VALER4 INDICATIVO PRESENTE COPRETERITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO vallo vales vale valemos valedes valen PRETÉRITO valía valías valía valiamos valiades valían ANTEPRETÉRITO valia vallas valla vallamos vallades vallan PRETÉRITO vale valede INFINITIVO FLEXIONADO valín valiches valeu valemos valestes valeron FUTURO valera valeras valera valeramos valerades valeran POSPRETERITO valese valeses valese valésemos valésedes valesen FUTURO valer valeres valer valermos valerdes valeren INFINITIVO valer XERUNDIO valerei valerás valerá valeremos valeredes valerán valería valerías valería valeriamos valeriades valerían valer valeres valer valermos valerdes valeren valendo PARTICIPIO valido 335 41 Os "derivados absiraer. airaer. disiraer. son regulares en lodos os tempos" (ILG / RAG 2003:166). conlraer. . 42 Segue o mesmo modelo de conxugación o derivado equivaler. por seren semanticamente inmotivados. reirae e subiraer.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. devir. prever. provir. previr. 44 Seguen o mesmo modelo de conxugación os derivados uclvir. xubrevir. comravir. reconvir. aínda que este "nos tempos de perfecto tende a facerse regular" (ILG / RAG 2003:170). "aínda que no lema de perfeeto algúns deles tendan a conxugarse polo modelo regular" (ILG / RAG 2003:171). imervir. rever e prover. dfsconvir. Morfosintaxe VER^ INDfCATIVO PRESENTE vexo COPRETÉRITO SUBXUNTIVO PRESENTE IMPERATIVO V6S ve vemos vedes ven PRETÉRITO vía vías vía viamos viades vían ANTEPRETÉRITO vexa vexas vexa vexamos vexades vexan PRETÉRITO ve vede INFINITIVO H. . cunvir. desavir.k\IO\\ I X > vin viches viu vimos vistes viron FUTURO vira víras vira viramos virades viran POSPRETÉRITO vise vises vise vfsemos vísedes visen FUTURO ver veres ver vermos verdes veren INKINITIVO ver XERUNDIO vendo PARTICIPIO visto verei verás verá veremos veredes verán vería verías vería veriamos veriades verían INDICATIVO vir vires vir virmos virdes viren SUBXUNTIVO PRESENTE VIR 4 PRESENTE COPRETÉRITO IMPERATÍVO veño vés vén vimos vindes/vides veñen PRETÉRITO vÍña viñas viña viñamos viñades viñan ANTEPRETÉRITO veña veñas veña veñamos veñades veñan PRHTKRITO ven vinde/vide INFINITIVO FLEXIONADO vir vires vin viñeches veu viñemos viñestes viñeron FUTURO viñera viñeras viñera viñeramos viñerades viñeran POSPRETÉRITO viñese viñeses viñese viñésemos viñésedes viñesen FUTURO virmos virdes viren INFINITIVO vir XERUNDIO virei virás virá viremos viredes virán 336 viría virías viría viriamos viriades virían viñer viñeres viñer viñermos viñerdes viñeren vindo PARTICIPIO vido 43 Conxiíganse da mesma forma os derivados enrrever.

Subxuntivo: presenta a acción como non real ou non coñecida. Tres son os modos en que o verbo se estrutura para indicar as actitudes fundamentais do emisor: 1. clasificación e valores O modo é a propiedade que ten o verbo para indicar a actitude do falante con relación ao feito que enuncia.5. pode expresar certeza. tanto referida ao presente como ao pasado ou ao futuro.5. sendo por tanto o modo da non realidade en que normalmente a acción se liga a outra de que depende (Dubido que ofagá). converténdose no modo da realidade e no modo das cláusulas simples e dominantes (0 señor cumpriu o prometido}. mandato etc. valédeme.QP 13) . acougo. (Pondal. Indicativo: presenta a acción como real e coñecida. Que pidas e non atopes pousada. da súplica (Vállame Noso Señor!) ou do convite (Vinde comer connosco}: Miña madre. un mal que naceu comigo (Rosalía.fW157) 2. posibilidade etc.1. dúbida. (Talvez sexa certó}: que a iauga que a beber vaias che se volva xaramagos. valédeme por Dios. dúbida. o modo indica a actitude do emisor en relación ao feito enunciado. Os modos: definición. Imperativo: é tanto o modo en que se expresa unha orde ou mandato (Ven aquí) como o modo da exhortación ou do consello (Fai caso a teu pai). aínda que tamén se pode empregar en cláusulas simples que manifestan desexo. Modos e tempos verbais 4. F/V156) 3.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO 4. n'amparo (Rosalía. aínda que tamén pode aparecer en cláusulas dependentes que expresan certeza (O xuíz afirma que ü es o culpábel): Teño un mal que non ten cura. Con outras palabras. suposición.

pois. Usos e valores expresivos dos tempos de Indicativo O verbo. b) anterioridade: pretérito (Pauiofixo os deberes). outros seguiron pra a Ferreiría ou pra a Porta da Aira. copretérito. Así pois. XL 65) . futuro de Subx. como núcleo e elemento único do predicado. (Blanco-Amor. 2. uns subiron pra a Fonte Nova. Existen uns tempos absolutos e outros tempos relativos no modo Ind. Tempos relativos: toman como referencia un momento pasado e indican: a) coincidencia: copretérito (Alberte lía unha obra de Castelaó). A categoría gramatical de tempo sitúa. Ao chegar á Praza da Constitución. Morfosintaxe 4. os tempos do modo Ind. no pasado ou no futuro con relación ao tempo real ou a outro tempo gramatical. son tamén tempos relativos por necesitaren como punto de referencia un tempo gramatical e non o tempo real da enunciación directamente. antepretérito e pospretérito. Tempos absolutos: toman como referencia o momento presente da enunciación (tempo cero) e indican: a) coincidencia: presente (0 neno ve a televisióri). xeralmente imprescindíbel para a propia existencia da cláusula. pretérito de Subx.: 1. l . son: presente. c) posterioridade: pospretérito (Branca (erminaría o curso con boas notas}.3. c) posterioridade: futuro (Uxía irá de paseó). os máis baixaron pra a Barreira. unha acción no presente. Ao lonxe ouvíase algunha gargallada. Os tempos: definición e clasificación O tempo é outra propiedade que posúe o verbo para o emisor nos indicar o momento en que se desenvolve a acción expresada. necesariamente ten de posuír relevancia expresiva dentro do texto.: presente de Subx.2.5. pretérito. b) anterioridade: antepretérito (Xosé íraballara no estranxeiró}. (Non coido que veña). (Irei cando quixeres). con sucesión rápida de feitos e acontecementos: íanse esvaíndo as voces. pretérito e futuro. a pesar de indicaren por si propios un tempo gramatical intrínseco. Tamén se pode estabelecer unha correlación temporal con outro tempo gramattcal de Subx. A súa presenza frecuente indica. futuro. Estes tempos de Subx. son: presente.5. iriamos ao teatro). (Se viñese cedo. E os tempos do modo Subx. dinamismo e axilidade na narración.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. sobre todo de o verbo ser de movemento ou de acción. ou pra os arrabaldos de casas de pallabarros onde vivían os máis dos traballadores.

DA783) ¿Entraría? Si.foi o consolo. Aquel que me pousara a man no lombo era o meu capitán. en definitiva... ao petar nela. e unha tnazán verde. que polo dura pareceuüe croio.ALC65) Por outra parte. Era un difunto que viña do cimiterio. Abriu a porta cunha chave. (Dieste. de asobíos e brétemas. teño que confesárvolo. noites craras de luar. encheulle a testa. CG 83) É moi frecuente a elipse do verbo (vid. ¿estético. (Dieste. cristaíño. e tamén a aquel semisono cariñento que asegundaba o formigueio nos meus ollos. en falto de movemento e. a escaseza de verbos converte un texto en pouco dinámico. musical.P 169) 339 . entraba. 8. dáile un carácter estático máis propio da descrición ou da evocación lírica do que da narración: muíño dos castañares.. Tiven que me acoller á conformidade. Rematado en pingueira de chuvia primaveiral.XOSÉ RAMÓN FREKEKO MATO Mais aínda non arrodeara o mato de silveira cando a puxante funda dun pastor fixo rosma-lo ar. ten inxenuidade de romance mozo. (Fole. da narración en pasado ao momento actual: ¡Que queredes! Volvín ao barco. non sen certo rubor. Todo o pior tiña que acontecer. (Otero. campaniñas trimbadoras da igrexiña do lugar (Rosalía. restándolle eficacia expresiva (Extraordinario! I O cadro paréceme extraordinario): Nome doce.DArSO) Cando se mesturan diferentes tempos verbais orixínase unha superposición de planos temporais en que o presente se entrelaza cos recordos do pasado ou se pasa. (Dieste. Un home pasou. de forma moi expresiva. Cambaleou e caíu aparvado. 1X4782) O derradeiro enfuxir.. a súa presenza non faría máis do que alongar innecesariamente a secuencia. chamareille? Deixemos esto.4) cando se procura transmitir unha impresión suxestiva. ¿Por que non deixaría eu a miña na pechadura? A porta foi virando engordiño.

GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Dobarro Paz (I977)e na obra de Celso Emilio vid. respeciivamenie. Sentín que me quencían moito as orellas. nas sagas célticas de Ramón Cabanillas vid. Así pois. Para os usos dos lempos gramalieais de tuiuridade e de pasado en galego. tres situados no eixo do presente. trazo non pertinente fronte ás demais formas non perifrásticas. i arredor do lar se sentan rapazas de alegres ollos <Rosalía. segundo for o seu valor. para alén da súa determinada indicación temporal. Cada un deles. pretérito (xoguei) e futuro (xogarei). de forma que o texto ficará connotado de realismo e verosimilitude45: Don Froilán estaba no seu despacho. vid. e tres situados no eixo do pasado. Tiña a estufa de cozas acesa. O seu aspecto é imperfectivo. de varios tipos de presente: a) actual ou momentáneo: serve para enunciar un feito que ocorre no mesmo momento en que se fala (Non ofas ben): Un carballo arde no lume. antepretérito e pospretérito) son tempos referentes e pertencen ao plano inactual. por teren como referendo o presente real da enunciación: presente (xogo). (Fole. aínda que metaforicamente pode utilizarse para expresar accións pasadas ou futuras. vid.ALC49) No modo Ind. Os tres primeiros (presente. Meier(1974)e Meier (1975). segundo a seguir iremos vendo caso por caso: 1. tamén Lohse (1995). Nin siquera se decatou que eu entrara. o predominio dos tempos pertencentes a el situaranos no ámbito dos feitos reais e obxectivos. antepretérito (xogara) e pospretérito (xogaría). Indica. mais si fronte ás perífrases do tipo de ter + participio (Leo o libro I Teño lido o libro). pódese falar. existen seis tempos. por tomaren como referendo un momento determinado do pasado real: copretérito (xogabá). Estaba sentado á mesa escribindo moitas contas á luz dun quinqué. Xove (1982). non precisa referendo temporal expreso lingüisticamente: Trabaüa de mariñeiro (actualmente).. chegando inclusive ao presente permanente.fW176) 45 Para o uso de lempos e modos en portugués. Xove (1992:140-157). os tempos relativos. lamén con perspeciiva estilfstica. . Sobre o uso de tempos e modos en galego na obra de Cunqueiro vid. fundamentalmente accións que ocorren arredor do tempo físico cero. en canto que os tres últimos (copretérito. adquire diferentes valores e matices expresivos que converten a utilización dos tempos verbais nun recurso estilístico de grande importancia e transcendencia. os tempos absolutos. Morfosintaxe Por ser o Ind. o modo da realídade. pois non pedira permiso. Paiva Boléo (1934/1935) e Tláskal (1984). Presente: é un tempo real que expresa coincidencia co momento da enunciación. pretérito e futuro) son irreferentes e sitúannos no plano actual. O presente comprendido por este tempo pode ir desde un momento puntual a un espazo tempora! máis ou menos amplo. pois.

vivifica el relalo". OC I.A¿C98) d) histórico ou narrativo: é un presente con valor retrospectivo. Tódalas noites sentados nun grande poio de pedra 46 Cfr. el presenie del paxado (fhega.XOSÉ RAMÓN FRBXEJRO MATO b) habitual ou frecuentativo: indica feitos usuais e repetidos que poden suceder tanto no presente como no pasado inmediato ou próximo. aparece en refráns. proverbios. así. CG 65) Vai áfonte. nunha liña de reiteración constante (Erguese ás oito da mañá): Cando de lonxe vos oio penso que por min chamades e das entrañas me doio. íódalas lenguas han de parar nunha (Curros^AMT^) E ben certo que o que ve o seu enterro en vida. depelica patacas e chámanlle a Marquesiña. (Rosalía. 341 . (Castelao. serve para dar maior vivacidade aos feitos ocorridos no pasado. Meier( 1975:40): "Evidentemenie. de pretérito. intercalado entre los imperfectos y los perfettos simples. moito deben de quererse cando tanto parrafean. como os raios do sol paran nun centro. 58) c) permanente ou durativo: ten valor atemporal e utilízase para comunicar feitos e observacións da experiencia con validez xeral non suxeita a li'mites de tempo.e( clásico praesens historicum. dice). como se estivesen a ser vividos con intensidade no presente (Castelao morre lonxe da patria amada en 7950)4tl. dogmas ou na definición científica de verdades universais ou consideradas como tales (A terra xira arredor do sol}: Como paran no mar tódolos ríos. no poema "A Virxe do Cristal" Curros Enríquez abandona por momentos o uso do pasado na narración dos amores de Rosa e Martiño para nolos facer vivir ou recordar con maior animación e vigor en presente: Moito deben de quererse os criados de Mazcareñas. xa está cun pé no outro mundo. (Fole.

e) presente prospectivo ou presente de futuro: uso do presente polo futuro para marcar un feito que moi probabelmente ha de realizarse nun futuro próximo (Termino este traballo antes da noité)\ actualiza o futuro e por tanto ten maior vigor expresivo47: Ai. eu non me afago con esta xente. pero moitos máis escraman: '¡Benfeito. Conüños 198) Pode facerse acompañar dun adverbio de tempo ou expresión equivalente para evitar calquera ambigüidade (Mañá vou á aldeá): Pero mira. (Curros. Barros. mira: hoxe é viernes. lamén R. . daquela. (Dieste. (G. Naquel mundo que lostregara un intre diante dile. Vai saüsfeito pro un tanto tristeiro. Conüños 199) 342 47 Sobreo 'presente de futuridade' en galego vid. pra qu'escarmentes!' (Curros. A implicación co oínie ou co lector é maior. Novo (1991:89). máis interesanie neste momento. 'por pouco' ou 'a pouco máis' (A pouco máis.AAf7"46) Tamén Dieste no relato "O vello que quería ve-lo tren" muda o pasado polo presente narrativo: 0 vello fala pouco. Da oulra maneira. Cfr. que desde aópüca da lingua utilizada nos medios de comunicación afirma: "A utilización do presente de futuro contribúe a emprazar unha acción vimJeira nun presenle máis próximo e. Meier (1974:7-9). ¡Eu morro! (Castelao. muller. DAT55) Un caso especial de presente con valor de pasado é o que se dá con expresións como 'por pouco máis'. avesullaba moitas cousas endexamais presentidas alá nas outas toxeiras. eu non me afago nesta terra de tanto sol. O lempo presente dos verbos é moi útil para dar vigor e sensación de actualidade ás narratións".GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Barros. o que se fai é empraza-lo noticiable ó momento en que se produce. Morfosintaxe están parolando solos ó pé do castelo el i ela. pasado mañán son as Angustias.4A/7'13) Cand'esta nova se soubo. atropélame un camión'. OC1. Por pouco rompe unho pernd). moitos lástema lle teñen.100) -¡Non a teño! ¡Non a teño! ¡Eu morro! ¡Eu mátome! (G.

substituíndo o Imp. 7. noite e día. mole que mole. que o sabes moi beri).XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO Así que voulle a decir: pasado mañán é día santo e eu llos levarei á casa benfeitos (G.AFV56) f) presente de mandato: con valor de mandato expresa accións non iniciadas que se han de realizar no futuro. mira e vimos un niño de pombas) ou coa fórmula presente en terceira persoa + que + a mesma forma verbal (Dálle que dálle chegaron aofmal. porfía que te porfía. dátte que dálle. Tamén aparece en expresións interrogativas cando se pregunta por ordes ou decísións que se han de tomar para posteriormente se levaren á práctica (Dígolle que veña?.. Lévaslle a carta e volves inmediatamenté). (Ti vés comigo hoxe mesmo. Quefacemos despois?): Tamén querenfalar con don Antonio. e pensa e pensa naquelo. Barros. (Rosalía. . CG 57) . ¿Dígolles que suban? (Dieste. enchendo a cunca (Rosalía. Come que come non deixaron nadá)\ é un uso moito do gosto popular (vid. con lindo gusto foille compases.) presente intensificador: trátase dun uso impersoal do presente para resaltar a insistencia ou reiteración con que se realiza unha acción.CG51) Dálle que dálU ó argadelo.3): mentras a pedra bate que bate. Sempre malla que te malla.. Contiños 217) Con valor de presente profético ou de visión antecipadora é frecuente na lingua coloquial (Non te suspende. isto pódese conseguir mediante a simple repetición da terceira persoa (Mira.

el saíá) ou simplemente polo contexto extralingüístico.. Cando eu era rapaz chegou Ramón Carballo. podendo tamén representar o presente e o futuro ao entrar no campo das accións non realizadas. mais non marca o remate da acción por indicar. Copretérito: posiie un valor semellante ao presente (un presente desde o pasado). pode comprender desde un momento puntual (Pasaba por alí cando se produciu o accidente) até o infinito (A mocidade era un tempo de ledicia). (Castelao.'. este trazo aspectual imperfectivo convérteo en especialmente apto para descricións e narracións de acontecementos pasados. Ladraban contra min que camiñaba casi que sin alento. a principios de século.77) b) frecuentativo ou habitual: indica accións usuais ou repetidas no pasado (Falaban mal deles no mercado}'. cando non a intemporalidade. sin poder co meu fondo pensamento i a pezoña mortal que en min levaba.' (Amado.. I a xente que topaba ollándome a maníenta do meu dor sin iguai i a miña afrenta .. irmá do meu avó paterno. OPV36) O pazo de Orbande era moi anügo. por un tempo irreferente retrospectivo (Cando ti chegaches. Tódolos seus relatos emprincipiaban o mesmo: -'Unha ves era unha moza. lendas. coincidencia temporal.. Alf vivía a miña tía Rosa María.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. había menos libros). igual que o presente. Era unha muller celibaia de setenta anos. Morfosintaxe 2. -'Unha ves era un lobo. aínda que o copretérito ten o seu referendo situado no pasado. a duración. contos ou fábulas (Había unha vez unha señora moi ricá)'. OCI. xa que o tempo vén marcado polo seu referendo. pois os dous indican coincidencia temporal. Entre os seus valores podemos distinguiros seguintes: a) nanrativo: utilízase para situar no íempo dunha maneira imprecisa historias. A expresión do tempo. viña con chaquela de tarazona forrada de baeta vermella.. que pode estar expresado por un adverbio de tempo ou expresión equivalente (Entón. O seu valor fundamental é por conseguinte o de expresar a contemporaneidade no pasado.

como se dun tempo irreferente se tratar. OCl. Foi inantes da guerra de Cuba. Eu estimaríalle mesmamente que fixese un reírato da picariña. Pretérito: é un tempo real canto ao modo. case supetamente. Érache boa! 3. (Fole. a distinción entre un pretérito próximo e outro máis afastado.XOSÉ RAMÓN FRmxmRO MATO traidora se mofaba. sendo por tanto retrospectivo a partir do tempo cero (O nacionalismo galego obíivo un grande suceso nas urnas}: Qu'os amores xafuxiron.A¿C43) 48 O sufixo -ifii' pixle cumprir esa mesma fimción afectiva dentro do valor de cortesía: Quern un lachiño de pan.. d) de cortesía: neste caso o copretérito. (Castelao.F#43) c) prospectivo: equivalente ao pospretérito. cando aínda non se fixera o cambeo do ouro. sin xusgos dar siquera a que viñese o crego a ausiliala (Valladares. (Rosalía. como dixemos. CG 66) Morta Inés. que indica unha acción anterior ao momento da enunciación. as soidades viñeron. Maxina 61) Ao non existir en galego. indica futuro a partir do pasado (Díxome que marchaba ao día seguinte). sen a referencia cronolóxica do pasado. con valor de presente. (Rosalía. 138) e) enfático: uso do copretérito só por razóns de expresividade. producíndose a neutralización co presente igual que co valor de cortesía: Non fahaba máisl. porque o meu home estáfóra. I eso que nada máis que a adiviñaba. atenúa a dureza deste e connota a expresión afectivamente (Quero un cacho de pan ! Quería un cacho de parif". esta deberá determinarse en caso de necesidade por medio de expresións temporais ou polo contexto extralingüístico: Xafai moito tempo que pasou o que lles vou contare. fronte a outras linguas románicas. De pena me consumiron. 345 . e queríallo mandar.. ¿sabe?.

ao da imaginafáo' é o que se verifica em portugués com o imperativo de cerfos verbos usado com forma de pretérilo. Aínda que xa estivera alí.ALC99) O seu referendo pode ser á súa vez un tempo referente (Non quería saber nada do asunto porque xa tivera unha experiencia negaüva}'. lodo aquilo parecíame cousa moi rara. unha acción anterior a outra xa pasada.: a) prospectivo: nun rexístro de língua coloquial e popular expresa unha acción que se vai cumprir inmediatamente (-Como é que nonfox. (G. xa ardeu todo 'xa terá ardido todo'). que é lambém da linguagem corrente: Gircu! . Antepretérito: é un tempo retrospectivo con relación a un referendo no pasado e indica. modalmente é real: Desandou polas pólas o camiño que antes andara levando diante o cesto que iba pasando cada ves máis alá. é bern de ver. así que xa liscachesy .o desta 'aniecipai. empregado eiti caso de i . para indicar a obrigatoriedade de que a acción se realice de inmediato (Agárdante ás oito no local.s. com meu conhecimento. (Rosalía. Barros. CG 64) 4. Em Aquilino Ribeiro (Jardim das Tormentas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 346 49 No portugués popular Paiva Boléo (1934-1935:28-29} ten rexistrado un uso similar: "O caso mais extremo que conhe<. e) acción anterior a outra pasada (va!or de antepretérito): nunha secuencia temporal pode expresar un momento anterior a outro pasado (Naquel momento non souben se rompín a perna ou o brazo 'se rompera'): Dempois que si me dixeches. en proba de teu amor décheme un caraveliño que gardín no corazón.Trata-se. 208) encontra-se a seguinte expressao. (FoIe. Alí xafun eu 'xamais irei'). 109). Morfosintaxe Pódense sinalar os seguintes valores do pretérito de Ind. caso que. nas outras línguas románicas e gennánica. p. c) mandato: utilización co valor de Imp.es rapidamente? -Xafuxín). b) negación absoluta: nun contexto fortemente irónico serve para negar categoricamente a acción indicada (E terríbel aquel lugar. d) pretérito do futuro: indica unha acción situada nun momento anterior a outro que vai vir no futuro (Cando veñan os bombeiros. por tanto. salvo érro. Contiños 250) Nunha vila da ribeira do Sil aconteceu o que vos vou contar. Fixérame moita gracia cando o ouvíra. dum imperaiivo bascante enérgico. nao foi ainda registado pelos gramáticos ou pelos sintaticistas e nao tem correspondente.

. I Estudaras antes e non suspenderías): Nonforas ti tan bonita. (Fole. (Rosalía^A^) Fora el galego i entón pensaría como Alfredo Brañas. a algún peleriño estranxeiro quefora a Sanüago. identificándose co presente ou co copretérito e pospretérito de cortesía ou modestia (Quero saber a verdade I Quixera saber a verdade I Quería saber a verdade I Querería saber a verdade): Eu quixera ver detrás dos galegos vellos unha rolda de parados...5EG301) 147 . a rillaren as angurias de non poder axudarnos (Castelao. -Estudaras. -¡Acabaras! (Curros.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATÜ Ou un tempo irreferente (Entrou cando xa todos marcharan): Cando o taberneiro rematou de ler aquela nova inquedante -un neno suicidárase pegándose un tiro na sen dereita-falou o vagamundo descoñecido. trouxéralos): Penso casarme!.5£:G19) b) enfático: indica unha acción que cumpriría ter realizado no pasado (Se non trouxeche os cartos.ALC143) Entre outros valores que pode ter o antepretérito están os seguintes: a) de cortesía: ás veces pode actuar como tempo irreferente con valor de cortesía.AMr43) Neste uso enfático está tamén presente o valor condicional que o antepretérito posúe en cláusulas que funcionan como condicionante sen a presenza dunha conxunción deste tipo (-Suspendín todas as malerias.DA757) Tamén pode ter por referendo unha expresión circunstancial temporal a indicar pasado (Iso pasara a principios deste século): Cecaisfose unha moeda bizantina que lle caíra.fai moilos anos.. (Dieste. naide envidia che tivera. (Castelao.

con frecuencia en cláusulas exclamativas51: 50 Este uso tamén se dá no portugués (Cunha / Cintra 1991:456).. cantas cousas nos contaran! (Cabanillas.J ¡Coitada!. (Rosalía. aindy um. que considera lanto o valor de cortesía como o desideraiivo un caso de uso metafórico: "'Pensoque. Morfosintaxe c) valor de pospretéríto: moi propio da lingua literaria. si naiciña non tiveras? (Rosalía. ti riras.! Cantaras. [. 51 Cfr. (Rosalía. FN 83) Falei con el.. meu santo.. Marica.GRAMÁTICADA LINGUAGALEGA. que alí a preguntarcho fora tu madre. Marica. mi madriña.. Ballesteros. onde se considera propio üa "linguagem literária". por empregn impróprio" . beberas.. porque eso nonfora dino da miña nobreza. ¡Nunca!. (Rosalía.AC165) d) desiderativo: utilízase con valor desiderativo en vez do pretérito de Subx. FN 85) ¿Quefora de ti.. ¡ail ¡falara. mas nao mais-que-perfeilo simples (er esse significado da inaciualidade lemporal. IJnguisticamenie. campaniñas que si viran efalaran ¡cantas cousas nos dixeran.i vez. o que Ihe permile introduzir-se em eomexios que nao sao previslos para ele.ijue aac?ao fosse passada. e alí responderas.se traiade metáfbra lemporal: Finge-se. cal nunca te riches debaixo dos pinos do verde pinar. nanironie viñeras áfesta do Seixo na beira do mar. i así nun feixe miraras rolar xuntamente mociños e vellos d'aquípar'alí. ¡que festa brandida perdeche.. Dieirith (1989:807-808). mas onde pode passar por metáfora. dormiras. C/>GI. a vida inteira! (Rosalía. CG 110) Si ti viras o qu 'eu vin fuxiras com'eufuxín (P. FN 84) ¿Por min morre a linda nena?. con sabor arcaico50: Si a vernos..44) Campaniñas.CG 181) Non irás anque ben queiras.

Xove ( 1986)53 O propio compilador do cantar anota na expresión referida: "Equivale a ¡ojaíá que mi In hubiera!" . Costa Casas et alii (1988:198). rcxeilada por espuria. (Rosalía. Con frecuencia vai acompañado de adverbios temporais ou expresións equivalentes: as peregrinas ó lar amado virán un día . haino. real na fala e mesmo na lingua literaria.. Futuro: é un tempo prospectivo a partir do momento cero do presente e por conseguinte irreferente. mais esla coincidencía. quenpoidera pillarte soa! (Pondal. (-se). indica unha acción posterior ao momento da enunciación. tras constataren tamén este uso do antepreiérito. CPG 1. vid.(9/i. FN 32) Quenforapedra. pensaba. en consecuenda. Por outra parte. quenfora santo dos que alí hai. real canto ao modo. Non soñei. fiP 59) Aínda que na fala a constante interferencia do español está a provocar a confusión de usos entre o antepretérito (-ra) e o pretérito de Subx. Un caso especial con este valor constitúeo a construción popular que non + antepretérito do verbo principal previamente enunciado: Haino. non soño. anque soñar ben quixera. Ballesteros. só é con este valor desiderativo que o primeiro se pode utilizar en lugar do segundo (Quen me dera ter boa saúde! I Quen me dese ter boa saúde!)52. mi má. por causa do haino haino vou parafóra da terra.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO ¡Quen pudera dar volta. (Rosalía. Sobre o uso de formas en -ra e -se na obra poética en galego tie Rosalía de Castro. quiridiña.'í que debe ser considerada como máis un caso de interferencia: e. QP 187) 52 Vid.167)" 4. onde se considera que este emprego se fixou "em certas frases exclamativas" (Quem me deru'. Prouvera a Deusí. O mesmo aconiece en potlugués (Cunha / Cinlra 1991:456). quen pudera convosco voar!. apunta direclamente na liña de coincidencia co español e por tanlo cremo.. Pudera!} nu "linguagem correnle". que non o houbera. Álvarez et alii (1986:371). . (Pondal. haino. afirman que a "forma -ra pode aparecer en coniexlos idénlicos ós da forma -se do subxumivo prelérito e cos s.f7V63) . (P.eus mesmos valores".

.. Dietrich (1989:808): "0 t'uturo lingiiístico emprega-se aqui impropriamenle.. melaforicamente.. 350 . Coníiños 255) Adquire grande expresividade en afírmacións onde o valor de probabilidade vai reforzado pola fórmula disxuntiva: 54 Cfr. o futuro de Ind. TB 298) b) probabilidade: derivado do valor de futuridade por a hipótese ter carácter prospectivo. para a expressao da dedu^áo rea¡ e lógica que se faz da mformasao lingufslica dada.]...GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. se o houber (Di ü I Ti dirás.OC 1. TB 300) A parlir desta significación básica.. Veño de Laiosa e tráiolle unha razón. Porás a túa roupa millor. que dirán as lindas mozas de Romariz mañá? (Noriega.] e na mula da señora ama levarás o cesto grande das mazás. mire cómo chove. ho: ¿e il haberá inferno? (G. Barros. resulta coincidente co momento da enunciación e ten por tanto relación co presente54: ¿Por onde andará aquel home? Quizais nos soüllóns dalgún cargueiro.. -Amigo Felipe.. (Cunqueiro. o futuro pódeo antepor enfaticamente. díxome meu don Merlín.. (Fole.MF98) Dime ti. Morfosintaxe ¿Que dirán. ¡Ai. Dios.. O futuro é adecuado neste caso. [. -Ai. MF 96) Fronte ao Imp.471) Mire. (Fole. que leva o pronome suxeito posposto.! Nin os lobos andarán hoxe de noite. Faino ti I Ti ofarás)'.. já que a dedu^áo sempre é poslerior á presenta£ao linguísiica da acfao: Serán as caini cla larde é o que se deduz do cálculo".. Boas tardes. (Cunqueiro.. -Ti dirás. pode adquirir outros valores de grande rendibilidade e expresividade na lingua: a) obrigatoriedade: pode substituír o Imp. en anoitecendo o día de hoxe tes que saír de viaxe [. atraendo tamén a esa posición o clítico. don Gasparo. (Dieste.. alá na Habana.ZM773) Poucas cousas haberá no mundo máis caladas que a lagoa grande de Esmelle cando non é tempo de ras. polo feito de o mandato se ter de realizar nun tempo posterior (Mañá virás comigo).

¿os cartos oien? -Oír.. Í5) ... so aparencia de ratifícación enfática dunha afirmación. ¿que agoirarás. e) enfático: substitúe o presente para lle dar ao verbo maior intensidade e expresividade. a Galiza será duramente castigada.. Don Miguel . Xa suporás que fun eu 'Xa debes supor').(Cada vez máis reconcentrada} Entusiasmará.FAM53) Don Miguel .. igual que outros tempos (Fasme este favor? I Faríasme este favor? I Farasme este favor?): -Eníón. -Terá): Decides qu 'o maírimonio é santo e bueno. ¡O caso é que entenderan! (Cunqueiro.OC 1. Adelaida .420) f) irónico: é un futuro moi expresivo por presentar... daramo con rebaixa.FAMO) Sañudo o rostro. (Rosalía. vaia. Este barro mortal qu'envolve o esprito ¡quen o entenderá. seraio...Ao señor Baldomero tamén o entusiasma. decíaüe Padín ao oculista. OF 124) d) retrospectivo: usado con valor de pasado. así.XOSÉ RAMÚN FREKHIRO MAID -E logo. dálle máis vivacidade á narración dos feitos acaecidos: Coa chegada dos Reis Católicos ao trono.. EM 126) c) cortesía: serve para atenuar a forza impositiva do presente. oirán ou non. dúbidas sobre a veracidade desta ou inclusive a súa negación (~Ten moitos cartos. (Cunqueiro.Parez que che íopo así. mais non casou San Antonio (Rosalía.Topará.. Señor!. equivalente a unha perífrase en certos casos (Que pensa? I Que pensará? 'Que está a pensar?'. moníaña? (Noriega. Adelaida . rúda-las maneiras.

. en oira pane. tras da cruz.7.. entusiasmarase e topo.. que de Dios goce no ceioxa saberás que a levaron. Meier(1974:15): "Imposible habiar de un privüegioo monopolíodel futuro para representar lafuturidad. sempre referido ao momento da enunciación: Diredes destos versos.469) Por último. 55 Cfr. por oira pane.. ¡Ben me podo eu conformar! ¡Ai. antes que a utilización do futuro": Non me fagas pórche preito porque vas ter que faguer. que íén estrana insólita harmonía [. -¡Non farei. Se ó cabo nonfas nada por moito que te mates. entusiasmará e. 352 .AFV30) -¡Pero muller! Parece mentira que te poñas así. El futuro es aquí un inslrumenlo de segundo orden. -¡Haberá. pola Virxen. sentirei.. sentirá. El tipo /vou dar/ tampoeo consigue en este ámbilo la imporlancia que. Claro que gustará. Morfosintaxe Don Miguel .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 4. i é verdade. lo predestina como compelidor más destacado del fiuuro o del presente iJe futuridad. y vieeversa se puede decir que el de tensión menor marifiesta una marcada tendencia hacia el presente de futuridad".1 e 4. Hai que ter confortnidade co que Dios dispón. la vitalídad con que loü tipos /hei de dar/ y /hei dar/ manlienen su voz como liempos de futuridad [. Topo que falas dun xeito. qu'os meus cantares así sán en confuso d'alma miña (Rosalía.7.fW5) a miña mai -santa atniga.. ao lado do presente de futuridade. ni mucho menos. muller. mestura o valor enfático co irónico e de probabilidade (Pensarás que está tolo e non tes razón).. haberá'. y nada nos indica que haya ejercido alguna vez el papel de protagonisla en esie concierto. ¿que máis! Topará. muller.] Eu direivos tan só. cabe afirmarmos que tanto na lingua falada como mesmo na lingua literaria en moitas ocasións se prefire o uso de perífrases de futuridade (vid. pró cemiterio. Hay que hacer resallar.3). Contiños 199} g) argumentativo: utilízase como recurso discursivo na procura da argumentación adecuada. meu paiciño! -¡Pero muller!. Barros.Gustará. (Dieste. nonl (G.]. OC 1. (Noriega. acouga.. Ya sabemos que un lenguaje de lensión mayor favorece el empleo del futuro.2.

entre os que podemos mencionar os seguintes: a) probabilidade: sempre marcada nun momento pasado (Serían sete persoas afalaren na asembleá)™.471) Con certa frecuencia o valor temporal perde relevancia en favor doutros valores. mas no presenle. n futuro inactual (pospretérito) "funciona como meiáfora para a expressao do eondicionamentn" (Tería de ir an médico) e o presente inactual (copretérito) consegue o mesmo efecto (Tiña de ir ao médwo) "como se o carácier irreal da necessidade de ir ao médieo se apresentasse nao no fuluro. ao contrario do futuro de probabilidade. unha forma real que indica posterioridade con relación a un referendo situado no pasado: Porque lles din palabra de que iría áfesta do San Juan. marcando neste caso o tempo cero" (Vés comigo? I Virás comigo? I Virías comigo?): -¿E poderíamos deixar ista caixa eiquí? 56 57 Para Dietrich (1989:807) máis im caso de metáfora temporal. ou contigo m 'hei casar. ya romosintagmadesuposición. É. tamén presente no copretérito. igual que se viu noutros tempos. ou nunhaforca i'hei ver. (Noriega. é por tanto un futuro do pasado. (Fole. ya para marcar el discurso indirecto.OC 1.ya para la fuiuridad del pasado irrea!". ¿E sería il posíbel? Era o Valeriano (Fole. Meier (1975:43): "Y será útil afladirque esie condicional aparece con igual frecuencia en varias otras funeiones. pois.fflVC168) Non habería rapat coma il se nonfora tan xogantín. Cfr. 353 . como se pode apreciar ao pasarmos do estilo directo ao indirecto (Dixo: Irei I Dixo que iríá).ya para alenuar un hecho de la actualidad. Pospretérito: expresa prospección a partir dun momento pasado. que. MF 45) b) cortesía: substitúe o presente para atenuar a súa forza impositiva.ALC39) Pouco levaría dormido cando veu a chamarme mi amo don Merlín.AM7122) 5. que a marca no presente: Puiden ve-la cara do aforcado. (Curros. (Cunqueiro.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO que tanto heí de remexer e tanto hei de traballar. AmbaK representaíoes linguísiicas correspondem á mesma realidade extra-linguíMica".

Normalmente o Subx. nena. e o Subx. quefales. non t'asañes. d) enfático: similar ao do futuro. desexo. (RosaUa. (Risco. dubidosos. por indicar non realidade. o Subx.íW89) J54 . atenúa ou mesmo anula a expresión deses valores. como modo da realidade. mais en tanto o primeiro.PDP 174) c) retrospectivo: cun valor semellante ao do presente histórico. Hai contextos en que poden alternar o modo Ind. Oxalá chegue a tempo). que rías. os seus tempos presentan os feitos como incertos.. é o modo da irrealidade. -Pasaría. que chores. Usos e valores expresivos dos tempos de Subxunüvo O modo Subx. orde etc. EM 147) [ .. posibilidade. Morfosintaxe Eu pregaríalle que concretase. Así pois. sempre desde unha perspectiva de subxectividade. que cantes. nun tempo. (Quizais ofixo el I Quizais ofixese el). comentaba.5. Daría. emprégase en cláusulas dependentes. Lomas sempre tiña un pito na boca i outro detrais da oreüa (Cunqueiro. -Terán I Eles tiñan moitos car~ tos I -Terían): Un vello caseiro de Baltar aseguroume que Xil daba a algús peisanos cocimentos das súas barbas contra os catarros de ventre. ¡can pasa!. (Dubido que chegue a tempo. o predominio nun texto dos tempos de Subx. diranche. eventuais.4.. Talvez chegue a tempo. mais tamén en cláusulas simples que posúen unha especial entoación ou que conteñen elementos que reforzan a expresión dos valores de dúbida.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. dálle máis expresividade á narración de feitos pasados: Galiza sería reino hexemónico na Hispania cristiá durante séculos. (Cunqueiro.. meniña. transportaranos para o ámbito da non realidade e da subxectividade: ¡Válate San Pedro con tanto gardarme! -Pois de qu'asísea. posíbeis ou desexábeis. refórzaa (A pesar de que o din non o creo I A pesar de que o digan no o creo).. EM 68) -Igoal pasou por derriba da Habana. mais como resposta irónica a unha afirmación en pasado: (Eles teñen moiíos cartos.

unha orientación temporal menos defmida que os tempos de Ind.ao lempordl do discurso é unívoca. todos relativos por precisaren outro tempo gramatical de referencia: presente (xogue). no presente (Ordénoche que marches axiña) ou no futuro (Direilles que se dean présa).AMT121) Queira o lunar facernos compañía. ¡Queira da noite arrebata-lo manto! (Noriega.AMT137) 58 Cfr.OC 1. o conjunlivo perde asua fun^ao modal.. Tláskal (1984:248). como formas non reais. Nestes casos pode expresar: a) un desexo ou un rogo: ¡Que no pau daquel carballo te leven á eternidá! (Curros. cun referendo situado no presente (Pode que sexa a hora). Para aJgunhas consideracións sobre o Subx. por veces poden abranxer un abano máis amplo do que a súa propia denominación indica58 e mesmo poden nalgún caso alternaren entre si.227) b) unha maldición: iQu'inda te mirres cal coiro no lume! ¡Qu'inda rebentes com'onha bolecal /Vólvase sénica o pan na túa bocal ¡Tóllate Dios.XOSÉ RAMÓN FRHXURO MATD ¡Profanemos do bosque as umbrías!. e indica por conseguinte accións coincidentes. (55 . Intrinsecamente é presente ou futuro. Presente: é unha forma non real e non retrospectiva. afonte i os ceos.464) Animas e San Antonio mos defendan . pretérito (xogase) e futuro (xogar). co referendo situado no pasado (Díxoche que o recoüas na casá). Por teren.OC 1. embora cada un coas súas propias características. víd.. o río. ou posteriores. qu'eu rompa os xa vellos vínculos. Cando é utilizado en cláusulas absolutas ou principais envolve sempre a acción verbal dun matiz afectivo que acrecenta a carga subxectiva do emisor e que lle dá unha maior expresividade. existen tres tempos.. infonnando sósobre a pessoa e o númeru da tbrnia verbal. (Noriega. Nem a mformavao sobre a orienlai. nas linguas románicas. E ante estes mudos testigos. valores e usos que a seguir se citan: I. ptiis o conjunlivo é capaz de represenlar o presente e o futuro". condanado poeta! (Curros. Ferreira (1984}. No modo Subx. "opondose ao indicativo.

OC 1.OC 1. ¡non te presines! (Noriega.: Que atranquen tódalas portas. 199) d) unha hipótese ou unha concesión: Si ch 'esto é xusticia qu 'o demo me leve..¿A/riOO) fcom'as teipas me quede si cho conozo! (Noriega. pois resultaría de todo o punto imposíbel que un desexo ou unha orde se formulasen e cumprisen simultaneamente. E que veña Daniel pra termar dofarol. Vaite á cociña e péchate 356 .OCI.. Di ó Lombo de palla que traia a machada. por iso se corresponde máis co futuro que co presente de Ind. que por veces conforma unha frase feita de grande rendibilidade e expresividade na fala popular: Pon medo.218) e) unha orde: Que ninguén me pregunte máis. AE 115) Como forma con referendo en pasado.225) Eche certo. OC1. así eu medre. o seu valor intrínseco de futuro é habitual e lóxico.200) Logo dempois. (Curros. Morfosintaxe c) unha dúbida: Quezais alguén me non crea.v4LC114) f) unha exclamación.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. así eu teña a Dios. (Blanco-Amor. (Fole. (Noriega. (Noriega. non sexa o demo. A meiga acertara.OC 1.... ¡Dios me valla! (Noriega. presente ou futuro na correlacíón cos tempos de Ind.220) Imonos xa.

(Fole.. (Blanco-Amor. Pretérito: é un tempo referente. co referendo en presente ou en futuro indica anterioridade (Lamento que non obtiveses o premio.. sinónima de gracias.3.XOSÉ RAMÓN FREDÍHRO MATO por drento coas mulleres. (Rosalía. como moi extraordinario recurso estilístico de grande expresividade pódese citar o insólito uso do sufixo apreciativo -iño co presente de Subx. AE 47) -Que Deus cho paguiño. Mais tamén se debe ter en conta a posibilidade de variación pronominal: Deux llopague.íW89) En expresións de carácter disxuntivo e co referendo en presente ou futuro. nin sallas sin mo perguntare. Morra a ditadura!) acabaron por se substantivaren: Houbo aprausos. E que chamen ós cas.etc. non chores. Dilles que non quero ouvir berros nin prantos. utilízase como elemento dunha cláusula bipolar concesiva (vid. González García (1995:9): "Deus cho pague pode parecer unha oración pertencente ó discurso libre.. nin entres... (R Ballesteros. aínda que esporiSdica. (Risco.XL227) 5 2.: *Deus re acompañiño)". para expresar orde ou mandato: . Actuarei como se o non coñe59 Cfr. Non deixa de ser. señor. Agora ben. cobrarei iguat): quero que durma na cama durma moito. só explicábel nun contexto de grande afectividade: -Deus llo pague. oída por quen islo escribe. 15) Algunhas das formas do presente de Subx. non chova.Non cantes.ar gramaiicalmente o que lle antecede como un substantivo e non coma unha oración (cfr. graciñas. Deux \-o!n pague. PDP 94) Por último. (Blanco-Amor. sairei. nonfales. Traballe ou non traballe.4) en que o nexo pausal equivale á correspondente conxunción (Chova. non rías. o paralelismo non soamente é semántico: do mesmo xeilo que gracias. porén. vivas e morras. utilízase tamén precedido de partícula negativa como Imp. Non seña que lles bata un üro. 357 . Deus llo paguiño. durma pouco. sen embargo. un subsiantivo. o presente de Subx. CPG II. 8. así tamén ocorre no primeiro caso: deaschopaguiño -fórmula.ALC50) O presente de Subx.pero agora debernos representar xunta loda a secuencia porque o diminutívo fainos anali/. como substaniivo do galego admiie un diminutivo expresivo. utilizadas como exclamacións con valor entre desiderativo e imperativo (Viva a Galiza!.

indica futuro. con relación a un referendo situado no pasado pode expresar acción anterior (Semeliaba que o tratase de antes). da mesma forma que o presente. 158 . Morfosintaxe cese de nada). co referente no pasado. por interferencia do español. Fose comofose}\ o seu valor é equivalente a 'de todas as formas': que pola miña parte até prefería que saíse calquera. e i¡ue todas ax iiiañún. chovese. ou tamén con valor hipotético ou dubitativo: Quizais ao me senür entrar erguese a testa pra me dirixir isa ollada perplexa. pode utilizarse con valor concesivo sen levar ningún nexo conxuntivo que o rexa. DAT 10) Algo debeu de ouvir mi amo que mandou quefose coller a cerva e a alindase.MF51 ) Pode ter valor aspectual perfectivo ou imperfectivo. cando é irreferente. 60 Cfr. coincidencia que debe ser totalmente rexeitada desde o modelo de lingua culta que se está a conformar. o que explica a utilización do pretérito en ocasións con valor de presente: Sinto como se fose unha picadura. Mais o crego acabou e a caixa desceu á cova sen que eu poidese dicir nada. (Cunqueiro. nos valores deste último ('raísmo' ou uso de -ra por -se)60. como xa se acaba de ver. AE 116) O pretérito de Subx. en construcións con carácter disxuntivo e co referente en pasado (Esfudase ou non estudase. aparece en construcións que repiten o verbo ser.DA729) Tamén. OF 114). Debido á frecuencia con que o presente de Subx. pra comezar o tratamemo. coincidente (Parecía como se chovese máis forte que nuncá) ou posterior (Mandeille que me viñese buscar)'. esguío e paseaba sempre solo pola Ferradura.\ fixera unha cura de plomada (Cunqueiro. segundo o contexío. OF90): O que máis extrañaba Fuensanta da aldea de Cornide era que alf noti deran as sandias nin se fabricase pimcnión (Cunqueiro. (Fo\e. tende a ficar un baleiro para o tempo cero. pode usarse en cláusulas desiderativas en confluencia co antepretérito (Quen soubera iso! I Quen soubese í'm'). fixese sol ou nevase. (Dieste.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Dieste. Cando non depende de ningún verbo. (-se) conflúen. sempre aprobaba): Era enxoito. Vid. da mesma forma que pode aparecer o presente ou o futuro co referente en presente ou futuro (Sexa comofor. Sexa quen sexa I Fose quenfose. O menciñeiro.. aconseíloulle a Marcelino que estivese movendo seguídu a cabe-u de esquerdaa dereita e de dereila a esquerdu. Veiga (1991b:53l).fose quenfose {Blanco-Amor.HNC 117) Tanto na fala como na lingua literaria as formas de antepretérito (-ra) e de pretérito de Subx.

embora sejam basiante sígnificaiivos em quanlidade (62).: texios reproducidos da nosa anioloxía dos Séculos Escuros e da Ilustración (Freixeiro Mato 1996) e de Mariño (1995). 62 CMLGa.etc. 4. como pola súa utilización de maneira significativa en textos literarios65. 65 Cfr. /quen quixer.5. así mesmo. un traballo monográfico que nos ofreza unha fiel radiografía dos seus usos no galego falada e escrito ao longo do tempo até a actualidade. Mais. directa ou indirectamente. totalmenie ignorado noutrostraballosdecarácterdialectalcomoCouceirol 1976:12S). mas quase desaparecitlo no XX. entre os que predominan os de teor popular64. Así. de todas as formas. <]ue dela beba. fica hoxe convertido. por Maltos e Silva (1989:414-422) ou por Monteagudo (1994). Inclusive algúns lingüistas xa prescinden totalmente deste tempo"1. como falantes e observadores dos fenómenos da lingua. escrita en 1812. 21-26 do 'romance' de Francisco Antonio de! Valle. ainda com for^a no século XIX. e Alvarez / Monieagudo (1994:14-16). como nos demostran textos literarios de diversa índole.menirasforSan Pedro en Rnnia. / non rne acordoda Purnaso / nin s<mi> coel siquera. Sarmiento. XVII e XVIII) o seu uso sen dúbida continuou vivo. finais das 'DécimasaoApósloloSajitiago"de Manín Torrado. quen a partir do eslududos lexlos dos precursores e dos grandes mestres decimonónicos afirma: "Em lodos os autores esiudados (excepio Posada) aparecem exemplos do uso deste lempo que. Aínda así. partimos da idea de que o futuro de Subx. por constatarmos. suponhem umha redui¿om". dentro dos estudos gramaticais do galego. tiña plena vixencia funcional61 e nos séculos do galego medio (XVI. / passurei miña carreira (vv.porexemplo. Ainda posteriormenie afirmará este mesmo esiudioso (Rábade Casiinheira 1989:830) a se referir ao uso do futuro de Subx. tras afirmaren que se perdeu lolalmente tia lingua falada e que "só se usa raramente en rexistros lingiiísticus escritos moi formalizados". claro está. onde debe ser revitalizado por vía culta. tamén o ignoran ao tralaren do significado e uso das formas verbais. se dempois quixere / deixiilo ben creu (coplas 95 e 965 do P. / Santiagoen Galicia (vv.5. achamos 61 Asi'. nunha especie de tempo 'fantasma' que case todos citan dentro do paradigma verbal. É. DeLííi a Fonie CabaUna. / Ben 011 mal. Parece-nos fora de lugar fazer mais comentários para o lector inleligente". como souper. Evolución histórica do uso e causas do declive Na época medieval o futuro de Subx. é un tempo característico do sistema lingüístico galego-portugués plenamente vixente en boa parte dos territorios con esta expresión lingüística e que só a Ínterferencía do español pode explícar suficientemente o seu esmorecemento no galego actual. O espanhol seguiu o mesmo processo cronológico. A pervivencia do uso do futuro de Subx.5. a comezar. Santamarina (1974a:123-128) nin o ciiaentre os tempos do modo Subx. 1617). aínda que en recuamento. Candufor á vila / paru meu comenio / verein qu 'as saudades I cantando son menos.Taboada( 1979:137-155) ou Fernández Gon/ález (1981:142). 63 Así o constatan Álvarez ei alii (1986:381) e lamén o podemos ver eii exemplos ciiados por Maia (1997:742-749).Porto Dapena (1977:182-197). 1746). posuímos certos elementos que nos han permitir unha aproximación máis ou menos acertada á realidade do seu uso escrito e oral. Non posuímos sobre o futuro de Subx. nos tres séculos do galegit medioé "um lempo de plena vjtalidade". 1697). no século XIX. para logo afirmaren que se non usa ou para o ignoraren na indicación do valor dos tempos e modos verbais. c. Estudo particular do fuluro de Subxuntivo O futuro de Subx. onde aflrmaqueo fulurode Subx. a que logo se fará referencia. en A casamenteira. tanto pola súa presenza nos paradigmas verbais das primeiras gramáticas do galego. Rábade Castinheira (1986:481 -482).XOSÉ RAMÓN FRFJXEIRO MATD 4. Deixa que lle den / ao comie o governa. 64 Cíc.5.1. no galego medio: "E um tempo de plena viialidade. a súa mínima presenza na fala actual". nin o contempla nos seus cueslionarios (Instituto da LinguaGalega 1990). . Poden verse máis exemplos en Ráhade Caslinheira (1989:830). fíca demostrada.

45). Se nonfor na Ponte-Ceso. estes autores deteelan "arredor de quince ocorrendas" en Fallas novus.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.sie tempo con notable inseguridade" ou dalgún uso "foraado". FN 17) Cando volver. FN 12) ¡O corazón m'arrincaras des qu 'as arrincares todas! (Rosalía. inclusive nun mesmo poema: Cando eu pasar desta vída. {Pintos. Tamén temos exemplos en A gaita gallega de 1853: cando íi co alento os branqueares regalarán non solo o entendimento mais oílos tamén dará contento. . afirrna: "Os tres exernplos que anotamos en Cctntare. Poroutra parteXove) 1986:149).5B 170) 360 66 Cfr. 263). Paira as veces que quixer (v..F//24) Que n'inda vir se sinten. sepultádeme na Cruña (Pondal. (Pintos. nin se ve cand'entraren po-la mimosa porta qu'ó corazon lles abre [. no Canciortero Popular Gailego de José Pérez Ballesteros. Morfosintaxe varios casos (Fandiño.f7V23) Canto. tod'estará ond'estaba (Rosalía. a propósito do uso deste tempo verbal por Rosalía de Casiro. 80).] i os ermos reverdecen. FN 37) En Pondal achamos tamén varios casos.AGG 18) que cando ti tropezares darache a guía o Gaiteiro.. levádeme a Ponte-Ceso. Monteagudo / Vilavedra (1993:83) prefiren falarde que "Rosalía uiili/. AC)\ Por minfai o [que] quixeres (v. así como 26 exemplosde futurode Subx. na senda da desgracia! (Rosalía. se volvo. "Outra característica do sislema verbal rosaliano é a relaiiva vitalidade de que goza nel o fuluro de subxuntivo".i e cando menos a melade dos 16 recollidos en Follas son usos eiróneos desta forma verbal". traballe quen tiver mans (v.AGG22) Só nas primeiras páxinas de Follas novas de Rosalía de Castro podemos citar exemplos como os seguintes^: Así estarei cal me deixare a morte (Rosalía. Monteagudo/ Vilavedra (1993:82).ae. d'o espriw onde moraren (Rosalía. vítimas da mudanza terán depresa andado. cand'eu tornare.

debemos xulgar tal proceso como máis un fenómeno de interferencia do español e por conseguinte intentarmos restituílo desde o ámbito culto. que citu enlre os úliimos Pra que non houber dúhida de que era il que mantlaba novas. AAQ 110). Un exemplo témolo en Cunqueiro. ao lado de usos correctos. se un trazo lingüístico característico do galego-portugués medieval está aínda 67 Cfr. Aínda nun poeta intersecular tan achegado á fala do pobo como Noriega Varela achamos un caso de futuro de Subx.1:120) afirmancon excesiva roiumiidade.fixera (por *habíafeitó). hnubérase perdido o noxnfolklore musicul (TB 83). galego. Xove (1982:318-319). pobo. achamos outros desviados6*. Será no século XX cando o emprego tamén literario do futuro de Subx. debemos considerar tal feito como natural e..CFGI. no século XX.especialmente poloque respecla á segunda melade do XX: "Al igual que sucede en portugués.442) Pódense considerar unha boa parte destes casos axustados ás condicións restritivas do uso do futuro de Subx. Se nonfor poloscoros.Ballesteros. por exemplo. até á súa case total desaparición da fala popular na actualidade.: coma o mundo das bauterias e dos eleutrós. Deullo antes de que marchase (por *Deullo antes de que marchara). a que un pouco máis adiante nos imos referir. Vázquez Cuesia / Mendes da Luz (1971. vai descender notabelmente e cando se vai incrementar así mesmo unha utilización del por parte dalgúns autores non acorde con aquelas condicións. Ballesteros. voufacer (por *vou afacer). de 1885-1886): Cando as pedras deren gritos i o sol parare d 'andar e a mar non tivere augua. deixaría denantes de morrer unha antusu de lelra en papel de barha. ou. Tamén en Fole achamos casos de uso inadecuadn do futuro de Subx. renunciarmos na escrita ao emprego dun tempo verbal perdido na fala. se coceresfaime bolo (P. CPG 1. tal e como se está a facer con Deus. heime de ti d'apartar. Díxome a verdade (por *me dixo a verdadé). polo contrario.. Ou en García Barros: Fose como quixer. e esofoi o iratadu (G. (P.: / aínda de ti me doio se cuidares que as arrogantes rosas son mellores. A partir de exemplos tirados de Curros e de Rosalía. De chegaren eles (por *De chegar eles) etc. . López Varela (1998-265). que ninguén stispeiiara que o houber (TB 74). 68 Vid. (Noriega. üuittpaches a navalla.OC 1. para alén de pertenceren a textos poéticos. non precisamente os máis favorecedores do uso deste tempo. Barros. 11) Mariquiña daforneira.150) Ora ben.? Coidamos que se debe procurar a resposta no confronto co portugués. onde. de forma que. en consecuencia. el fuluro de subjuntivo esiá en gallego perfectamente vivo".XOSÉ RAMÓN FREKEÍRO MATO E en Curros podemos falar dun "uso xeral e constante do futuro de subxuntivo"67. A presenza e correcta utilización do futuro de Subx. é tamén notábel nos cancioneiros e refraneiros populares do XIX e do XX (26 casos no CPG de Pérez Ballesteros. á vista destes exemplos e dado o forte recuamento do uso do futuro de Subx.

Vid. como xa temos sinalado a respecto doutros fenómenos lingüísticos.que mesmoconduciu á "desaparición de cantase nalgunha bisbarra galega".polo que se converte en lexítima e mesmo necesaria a súa revitalización desde unha óptica restauradora do idioma. Veiga (1989:264-265) afinna que no español uomün moderno "las formas caniare y hubiere rantado son improductivas desde hace varios siglos". como se ten afírmado7". Neste senti69 Cfr. resultado da interferencia da lingua dominante. por principio. desde a primitiva identidade lingüística galegoportuguesa. se dá a circunstancia de a perda de tal trazo se producir en coincidencia co castelán. Veiga (1989:269): e Veiga (199]a:94). a panirdo XJX.. Por ciutra pane. 70 71 . "que fóra das prótases con se/si foi sustiluída nasdúa>¡ linguai poroutra forma subxuntiva non irreal. no iníno da decadéncia desta forma verbal devído á nivelagom e assimila^om geral que se está a dar na morfologia verbal galega eni beneficio da c-orre'. e Moniero Carteíle (1992:563) dános tonta das conclu. para alén disto.otilegalicien n'est guéreécril).pondenie espanhola". tal trazo debe ser recuperado no modelo estándar do idioma para así intentarmos restabelecer a autenticidade lingüística. añrma: "Estamos. á parte de considerarmos tal proceso como unha iníerferencia allea ao propio sistema lingiiístíco galego. con maior ou menor fortuna. Fala lamén esle autor de que en contextos como os das próiases condicionais as formas de futum de Ind. en deiertninados contexlos. manténdose ademais ininterrompidameníe. desapareceu en galego durante os séculos XVI-XVIII. canie".GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. tras constatar a redución do usodo ftiiuro de Subx. voliando a intidir (p. sen ter en conta a constante inierferencia de que o sistema lingüíslico galego fo¡ obxecto por pane do caslelán. Asf. nunha situación de confiilo lingüísdco que comprendeos üllimos citKo séculos. fronte á plena vixencia no portugués7'. á pane. Rábade Castinheira (1986:482) que.cante. Parece lóxico. pensarmos que o proceso de desaparición do uso do futuro de Subx. nos escasos textos en galego dos séculos escuros e da relativa frecuencia de uso nos do XIX. A partir disto. produciuse coincidencia na época medieval entre galego-portugués e castelán no uso do futuro de Subx. en español. Veiga (1992a:45l).o tradícional 'presetiiedesubxuntivo'. O certo é que. Mortbsintaxe plenamente vixente no portugués actual e tivo certa presenza no galego oral decimónico. Por outra parte. 533). referíndose agora ao 'raísmo" ou imposición de -ra sobre -se no Subx. da utili/iición de laniura en gakgo tronio Subx. Cfr. en coincidencia co español e en diverxencia co portugués temos de as considerar. / Subx. da presenza do futuro de Subx. Mais non nos ofrece este autor unha explicacíón de piirque neste aspetlo concreto o galego se diferencia do seu rnesmo íronto lingüísiiuo para conflui'r co español. é máis unha consecuencia da presión desta língua sobre o galego6". ponanlo. nun contexto diglósico como o noso as mudanzas que se producen no galego. parfois incorrects. "Cantar est disparu sans doute en galicien pendant les 'séculos escuros' (XVI'-XVÜI' siécles. Expresamente ciia a subxuntivización de canttira "en español e galego" e a substitutión dos futuros de Subx. e tamén modernamente entre español e galego na xeral ausencia de uso do futuro de Subx. nai prólases condicionais "tanto en galego coma en español" fonnou parte do proceso de desaparidón do futurnde Subx.. pertencenie a esa mesina área. elaro esiá. limitándose a sinalar a evoliK/ión coincídenle das dúas linguas. mémesi certainsauteuiimodemesoffrealqiielquesexeniples. en coincidencia co que aconteceu no castelán. maisocaso é que a decadencia do fuiuro de Subx. pois. nas próiases condicionais "nas dúas linguas" eomo diferentes consecuerK'ias da neutrdlizaciün da opositión Ind.amuverim do que proccden os 'fuiuros de subxuntivo'". non parece lóxico deducir que o futuro de Subx."na xeografia lingiiistica iberorrománica" (p.. forma rexeitadaneslasprótasesdesdeos tempos do laifn postclásicoen favor do ouce arnavero . xulgámolo así mesmo como duplamente prexudicial para a pervivencia da lingua e como máis un paso cara á conversión do galego nun dialecto do español.sións de Germán de Granda sobre a "vigencia y viialidad en la lengua hablada del siglo XVI" do fufuro de Subx. contribuíndo así a unha maior aproximación do galego a esta lingua e de paso a un maior afastamento do portugués. de ceite forme. afirma (I99]b:517) que "as prótases condicionuis ciínstmidas coa cnn^unción herdeira do xi lalino constitúen o único contexto en quc os antigos 'ftiluros üe subxuntivo' non foron sustimídos na diacronía dos aislemas gulego e espanol p<>la forma que no estado actual das dúas linguas apareee no seu lugar en tódolos conlexlos. E máis adianie (199lb:531).. non no portugués. 532) en que a decadencia do fuluro de Subx. Se. só se pnxJuce no español e no galego. volla a deixar conslancia da toíncideneia na lendencia do galego e do español falados "á imposición das novas formasen detrimenio das eiimoloxicamente subxunlivas". e de presente l'oron posíbeis subsliluios dos ftituros de Subx. en toda a nosa tradición literaria até a actualidade. aujourd'hui réduitc á la condiiíon de pur archaisme". coa excepción de "alguna /ona de Canarias" e durtha "delerminada área teniruamericana".

respectivamenle. "contaba con plena vixencia funcional no galego-portugués medieval". a primeira gramática histórica do galego. Valladares inclúe con total regularidade o futuro de Subx. após unha feble pervivencia na fala e na literatura do século XIX. para máis adiante remarcar a coincidencia formal co infmitivo flexionado nos verbos regulares. 72 . Lugrís Freire. tivere)12. a documentación xurídica e administrativa". aínda que maioritariamente con MMT ~re (falare.5. Carré Alvarellos ou Carballo Calero. deixan constancia así mesmo de que está "algo máis presente en certos rexistros formais da lingua escrita. eníre as fonnas dos diferentes paradigmas verbais.Alvariño( 1919:18). de maneira que agora está "totalmente varrido do galego falado actual. Cosla Casas et alii (1988:202) e Ferreim (1999:299). e polo presente de Ind. De todas as formas. Ofuturo de Subxuntivo nas gramáticas gaiegas Ai'nda que algúns estudiosos apuntan cara a unha defínitiva desaparición do futuro de Subx. a decadencia modema do futuro de Subx. que sinala o tipo de cláusulas en que se usa. Mirás cítao e conxúgao ('Eu amare e houbere amado') como un máis dos tempos de Subx. Esporadicamente pode ser usado en deterCfr. o mesmo que García de Diego. convén fíxármonos no que ao respecto dicían as normas ofíciais do galego sobre o futuro de Subx. igual que fai a Nova gramáticapara a aprendizaxe da língua. Lugrís Freire (1931:42). Alvariño. por exemplo. e a distinción semántico-funcional (non pode ser rexido por preposición e ten sempre significación futura). ou ben se deixa constancia da súa desaparíción da fala". convén darmos un repaso á nosa tradición gramatical para vermos o tratamento de que foi obxecto. Álvarez el aiii (1986:381-382). En ningún caso se sinalan restricións de uso nin se alude á súa baixa ou nula produtividade. entre os tempos dos diferentes paradigmas verbais. aínda que se conserva fosilizado en refráns e no cancioneiro popular". 4. Valladares (1970:52). Na Gramática Galega publicada por lingüistas do Instituto da Lingua Galega74. despois de estes afírmaren que o futuro de Subx. Santiago y Gómez. R. García de Diego (1909:129). en casos en que o castelán non o fai. R. Hoxe mantense fosilizado en refráns e fórmulas. sen máis limitacións. SacoArce (1868:177-182). como outros o son no fonético ou no lexical. ten a mesma significación que en castelán salvo "que es usado con predilección en nuestro dialecto en oraciones en que aquel prefiere el presente de subjuntivo".52. por outra parte. coa particularidade de Saco Arce resaltar o emprego do futuro de Subx..XOSÉ RAMÓN BÍUXEIRO MATO do. así como na lingua literaria actual. por exemplo. constata o "escaso rendemento na actual lingua oral" ao indicar a súa orixe75..: "É un tempo desaparecido da fala viva. esta gramática recolle con regularidade o futuro de Subx. Instituto da Lingua Galega (1977:163). indícase que posteriormente se viu progresivamente desprazado por outras formas do Subx. 73 Vid. Carré Alvarellos (1967:84) e Carballo Calero (1979:214). en galego (igual que a diminución do uso do infmitivo flexionado) é máis un exemplo desa interferencia no ámbito morfosintáctico. Sanliago y Gómez (1918:202). Saco Arce afirma que o futuro de Subx. na lingua actual. 75 Vid-. Por último. Mirás (1864:28). fronte aos irregulares. Será en traballos máis próximos da actualidade onde ou ben desaparece dos paradigmas verbais. 74 Cfr.

por antecipa£ao. Cómpre non esquecer que. Veiga (1991a:94) e Ferreira (1984:370). productive. 223). Schafer (1995). en distribución complementar co presente de Subx. Comrie / Holmback (1984:213) e Ferreira ( 1984:371)80 Veiga ( 1992b:427) mantén que . pois. negada por algúns lingüisías e reafirmada por Comrie / Holmback8".desle futum latino". un substiiuio formal do fuiuro de Ind. Tense discutido tamén sobre a subxuntividade deste tempo. mais estas restricións de uso danse tamén nas demais linguas romances con relación a outros tempos™. 79 Cfr.respectivameffle.93-94|. píopón a clasificación das formas de futuro e de pretérilo de Subx. at times even obligatory use of the so-called future subjunctive". Inslitulo da Lingua Galega / Real Academia Galega ( 1 995: 1 1 1 ).. Na líltima revisión de 2003 poténeiase o uso do futuro de Subx. senón unha variante do fuiuro de Ind. islo é. doutra maneira pódese utilizar de forma incorrecta"76. "como um modo especíal. Usos prescriüvos O futuro de Subx. despois de certas conxuncións. compraria uma casa). Ferreira destaca tamén que en portugués "o presente do Conjuntivo cedeu muito cedo lugar ao chamado futuro de Conjuntivo". por outra parte.. pola súa parte. é unha particularidade dalgúns romances peninsulares. nalgúns casos poderá ser tanio futuro do Ind. Peririi (1978) defende que o fuiuro de Subx.. sexa un tempo do mixlo Subx. Como tampouco deste breve repaso pola nosa tradición gramatical. "que sueede aofuiarum exailwn Íatino nas línguas da Península Ibérica. esla auiora que o chamado futuro de Subx. non é reaimente un tempo do Subx. Tanto nos textos galego-portugueses como casteláns medievais o seu uso ficou reducido a certos tipos de subordinadas que expresaban un contido presente-futuro. non sempre é de feito imha forma do Subx. De tal redacción nada se pode deducir en contra do seu uso correctamente aprendido. esa é a razón de o incluírmos no paradigma dos tempos. 364 . 237). non é máis 'luluro'doque opresemeüeSubx. de forma que xa non se emprega na prótase das condicionais con se19. en cuxo estudo nos basearemos para precisarmos os usos do futuro de Subx. o seu valor dentro do sistema dos tempos ten que ser aprendido na gramática. galego e espanhol (castelhano) e nesta última língua hoje raramente se emprega no falar quotidiano"77.5.i substitución de caniare por canio no español foi debida a que en delerniinados contextos a diferenza modal entre Ind. se vé acontecer ou ter acontecido no futuro.. a classitlca^ao como variante posicional do futuro de indicaiivo nao pode explicar as particQlaridades das frases relalivas" (p.3. Comrie / Holmback resaltan "the frequent.sición arespeciodacalcoincidenosseus comidos como non irreais. Ferreira ( 1984:370). 4.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ó se tratar dun tempo que carece de soporte na fala viva. senón un ftituro de Ind. respectivamenle. o cumprimenio da condición é considerado como probábel no futuro (Se liver dinheiro. mais nega que como forma do Subx. Por outm lado. afirmaque o futuro de Subx. comprarei uma casá) e que no pretérito do Subx. como do Subx.. tras repasarmos antes o estado da 76 Cfr. Como característica singular do portugués.. e em que transparece ainda por vezes a significafao da ac^ao poniual. que o futuro de Subx.perfeciiva. fronte ao uso "always optionar' e "decidedly archaic" no español. tras constaiar que no futurode Subx. a condición non foi cumprida até o momento rnais pode ser cumprida no futuro (Se tivesse dinheiro.que. opinión rebaiida finnemenle porComrie/ Holmback (1984:220-224).encantoquesi o l'oí a opo..5.as formas en -ría sendo qualificadas de futwo inactual do indicativo".e Subx. pois "só existe em portugués. sexa unha varianle isofiincional Jo presenle de Subx. salvo a tnáis ou menos recente (e evidente) constatación do seu moi escaso emprego na lingua actual. ait jamais constitué une fonction temporelle ni modal propre" (Veiga 199la. 78 Vid. Ferreira (1984:372) afinna. Morfosinlaxe minado tipo de rexistros lingüísticos. pois "uma classifica^ao das formas úpofizer /fizesse dentro do paradigma do conjuntivo dificilmcnle se adequa is frases adverbiais. consideradas por mim como prototípicas. 241 ). um verdadeiro 'condicional'. Nega. (p.(p.equepareceierun valormáís fuiuroque opreseniede lnd.. 375).nonresullouftincional. 77 Cfr. que survitenportugais e existait en galicien et en espagnol anciens. que reafirman a "conclusion thal the fuitire subjuoctiveis indeed a subjunctive" (p. e noutro lugar afirma: "Nous ne crayons pas que !e 'futurde subjonctil" cíi/?fa/-.

pois é máis preciso ou defmido que os seus competidores.XosP. as with indefinite descriptions". aínda que neste caso é tamén preferido a outras formas verbais alternativas.como o presente de Subx. Índicando o seu emprego nas cláusulas condicionais reais ("posibles e incluso probables") con se que levaren na principal o verbo en futuro de Ind. "marca a eventualidade no futuro" e que se emprega en cláusulas subordinadas adverbiais (condicionais. empregándose na cláusula consecuente o verbo en presente ou futuro do Ind. e nas cláusulas adverbiais de tempo con quando. o futuro de Subx. ou o presente de Subx. e nas subordinadas adxectivas dependentes dunha principal tamén enunciada no futuro ou no presente. atéque só van con presente de Subx. nas cláusulas relativas referidas a algún feito futuro cuxa realización se considera probábel.. RAMÓN FRBXEIRO MATO cuestión. as conxuncións condicionais que exixen o futuro de Subx.. enquanto. e antes que.. logo que. Vá^quez Cuesta / Mendes da Luz (1971.. Nas primeiras.. claro está. e tamén din que quando ten un valor condiclonal e temporal seguido de futuro de Subx. só se usa en cláusulas subordinadas adverbiais de tempo e condición. con anierioridade estas últimas auioras (p. No caso das cláusulas relativas restritivas. que comeza xa por afirmar a existencia de certos contextos en que o futuro de Subx. "é usado na expressSo de estados de coisas fuluros no antecedente de condicionais reais". se porventura leva o verbo no futuro de Subx.. assim como. depois que. assim que.. 365 . while Ihe presenl subjunctive is used when reference is only 10 one or some members of a larger set.. Cunha / Cinira (1991:473) e Mateus ei aiií (1994:301). no caso de. son se.. Mateus et alii afirman que nas construcións condicionais hipotéticas a cláusula antecedente iniciada polos conectores se. Sempre partindo. do futuro de Subx. presente ou pretérito de Ind. 89) explicitaran que o fuluro de Subx.. ou presente de Subx. sempre que e enquanto virtualmente exíxen o futuro de Subx. e outras só permiten este último tempo. pois unhas exixen o futuro de Subx.. sempre con carácter futuro e Íncerto. Imp. táo depressa poden ir con futuro de Subx. 82 Cfr. de que o futuro de Subx. en canto que a nao ser que. conformativas e temporais) que levaren a principal enunciada no futuro ou no presente. 81 Cfr. caso. táo logo. O futuro de Subx. prescritivos ou non.. emprégase unicamente após certas conxuncións. conforme etc. Vázquez Cuesta / Mendes da Luz danlle o valor de expresar acción futura e incerta. caso.11:209-211). é obrigatorio e outros en que é opcional. Comrie / Holmback (1984:218): "The difference between present and fuiure subjunctive is ihal the future subjunctive is used when reference is to ihe totality of a set (relative !o the universe of discourse). outras permiten o futuro de Subx. Cunha / Cintra indican que o futuro de Subx. está referido ao tempo futuro e indica unha situación que non pode ser anterior nin simultánea á expresada na cláusula principal.. as conxuncións temporais quando. e en cláusulas de relativo restritivas.si O ton máis ou menos prescritivo que parece deducirse das gramáticas citadas acha unha clara confirmación no traballo de Comrie / Holmback. segundo e conforme. menos que e no caso que exixen o presente de Subx. As gramáticas portuguesas non son moi precisas con relación aos usos. úsase cando a referencia é á totalidade dunha especie. aínda que se poden achar exemplos literarios con presente de Subx. as wiih a defmite deieripiion (includíng generics expressed as defíníle descriplions). assim que. distinguindo entre José quer casar com a mulher que tiver muito dinheiro e José quer casar com uma mulher que tenha muito dinheiro*1.respectivamente. logo que e de modo con segundo. como.

e en futuro de Subx. para alén desa opción preferencial. para o portugués. 85 Como afirman Comrie / Holmback (1984:252): "it is nearly always the case that wiih near-minimal pairs involving tbese iwo verb forms. neses casos. "em frases relaiivas restritivas". circunstanciais modais (e outras introducidas polas mesmas conxuncións "en cláusulas comparantes e intensificantes. circunstanciais temporais. (Sexa como for. e non os tempos do que chamamos 'plano inactual' nin as formas retrospectivas"". e cun significado modal máis ben hipotético. desde o ámbito formalizado da lingua. Resulta acertada e válida esta descrición de usos. Así. que o galego usaba o futuro de Subx. acrecentando outras construcións relacionadas coas anteriores en que se repite o verbo en presente de Subx. esas cláusulas son as condicionantes.. conformativase temporais")eadxectivas. Xa Saco Arce indicara. senón que só aparece como núcleo da frase verbal nalgunhas cláusulas en correlación con outro verbo en futuro. próprias das bipolares comparativas e proporcionais respectivamente") e relativas. ou de Subx. nunca se utiliza como autónomo en cláusulas simples. Morfosintaxe Vexamos agora qué criterios de uso parecen máis adecuados para o galego. more narrowly defines the class of enlities referred lo| ihan is Ihe present subjunciive". cunha orientación temporal normalmente prospectiva. presente de Ind. en consonancia co que Comrie / Holmback explicitamente indican para o portugués. Cunha / Cintra (1991:472) afirman. como se viu. de forma que parece moi recomendábel. partíndomos da consideración de que o futuro de Subx. que o fuluro tie subxuntivo "marca a eventualidade no futuro'' e que se emprega en oracións subordinadas adverbiais ("condicionais. aínda que tamén en ocasións con valor atemporal. 84 Cfr. e en segundo lugar por ser unha fórmula con grande rendibilidade expresiva e de maior precisión lingüística que outros tempos verbais8S. situándose por tanto na posterioridade ao momento da enunciación ("Intrinsecamente é un tempo futuro e na correlación temporal indica sempre accións anteriores"). dadas as circunstancias adecuadas para o uso do futuro de 83 Cfr. os tempos con que está en correlación "son fundamentalmente os indicativos presente e futuro e mailo subxuntivo presente-imperativo. modais. Faga o quefixer) ou casos similares*4. e Imp. the future subjunciive is more defínite (represenls a more certain siluaiion. Cosia Casas ei alii (1988: 202-203). é unha forma non real que marca a eventualidade no futuro. e en construcións do lipo "seja como for". Algo moi similar se di na Nova gramática para a aprendizaxe da língua. locativas. dar preferencia ao uso do futuro de Subx. Na Gramática Galega afírmase que o futuro de Subx. se utiliza en cláusulas temporais. tamén parece conveniente irmos algo máis aló e propormos como prescritivos algúns deses casos. en casos en que o español preferia o presente de Subx. circunstanciais locativas.semprequeaprindpal vaia enuiidada no futuroou no presente. primeiro por así contribuírmos a recuperar unha forma en decadencia de grande valor para marcarmos a necesaria fronteira fronte ao español. que ofrece unha descrición de usos máis completa: o futuro de Subx. é unha característica tamén do galego que por presión do español está en decadencia e que é necesario preservarmos. así como nas relativas con significado próximo do destas. comparativas e principalmente condicionais. Mais. Scháfer (1995:234) sinleliza o seu uso "em ora^oes subordinadas adverbiais" (de acordo cos anteriores).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 366 . Álvarez « o/ií (1986:381-382). a pesar de existiren outras posibilidades.

non bebas (?)). co uso do presente de Subx. en tanto que si acontece isto co uso do futuro de Subx. García Cancela / Díaz Abraira (1991:63)e Rivas Cid (1994). que o futuro de Subx. Pola nosa parte. pois no primeiro caso non se explicita necesariamente a referencia ao que vaia ocorrer no futuro (Se conduces (habiíualmente. Existen xa hoxe voces que demandan o emprego e/ou a potenciación do futuro de Subx. así cobrarúri) e nas relativas igualmente con valor condicional (Aprobarán os que máis estudaren. non é o mesmo dicirmos Cobrarán unha pensión especial os que cottzasen durante 20 anos que Cobrarán unha pensión especial os que cotizaren duraníe 20 anos. usoque Rivas Cid desbota por inadecuado. (correlación temporal con fuíuro ou presente. pois esta tampouco ten por que prescindir dun recurso de precisión temporal (da mesma forma que o infmitivo ñexionado precisa o suxeito do infínitivo) que. nas circunstanciais modais con segundo ou conforme que tamén teñan un matiz condicional (Conforme trabaüaren. alén diso. pois en canto no primeiro caso nos estariamos a referir a aquelas persoas que tivesen cotizado con anterioridade. Hai outros casos en que a alternativa ao uso do futuro de Subx.: Se conducires. non bebas) e o uso do pretérito de Subx. 4..4.5. pois é xustamenle no tecnolecio administrativo onde se segue a manter e onde hai que potencia-lo uso deste tempo". significado modal máis ben hipótetico) e tendo en conta que onde fundamentalmente se ten utilizado o futuro de Subx. desde a época medieval é nas cláusulas condicionais lato sensu. resultaría moi impreciso ou ambiguo. non bebas'.Xosfi RAMÓN RÍEIXEIRO MAJD Subx. (*Se conduzas. se es condutor). non é posíbel aquí utilizarmos o presente de Subx. cando non inadecuado (Se conducises. (Se conducires (se vas conducir). futuro de subxutitivo. deberíase considerar prescritivo o seu uso nas condicionantes con se (Se chegares antes das dez. resulta estilisticamente moi produtivo. chámame).. Neste sentido. sobre todo cando un descs lempos é o preiérito de Subx. non bebas). Rendibilidade e expresividade O futuro de Subx. sobre todo no rexistro xurídico-administralivo". pola súa grande utilidade e maior precisiónsh. Quen cotizar tres anos. na prosa administrativa e xurídica. (Cobrarán unha pensión especial os que coücen durante 20 anos) podemos referirmos aos que están a cotízar e aos que van cotizar. valor prospectivo. no segundo precísase con clareza que nos referimos aos que van cotizar no futuro. non bebas). propondo usar cando na cláusula principal leñamos un presenle ou un t'uluro de Ind. se debe revilaü/ar "indubidablemente. nas circunstanciais temporais con cando con valor condicional (Irei cando cumprires a túa palabra). é o presente de Ind. aínda mellor. é unha forma non real que marca a eventualidade no futuro. consideramos que tal emprego non se debe restrinxir a eses ámbitos. o "presenie de subxumivo ou. non bebas I Se conduces. situándose por tanto na posterioridade ao momento da enunciación. poderá co~ brar}. mais tampouco é o mesmo empregarmos o presente de Ind.5. íf-. 86 Vid.7 . senón que tamén pode e debe trasladarse á lingua estándar con carácter xeral. non parece necesario engadiren "sen descoida-lo emprego dos tempos verbais que poden ser equivalentes". Se os primeiros consideran quc o futuro de Subx.

. desbota expresamente o uso do pretéritode Subx. librúdeos da morte (Curros. a utilidade e a rendibilidade do futuro de Subx. polo contrario. Morfosintaxe Tanto no uso do pretérito de Subx. o tempo que mellor precisa o marco temporal en que a acción se ha desenvolver cando explicitamente nos queremos referir a algo que se pode levar a cabo ou non a partir do momento presente87. dentro do cadro temporal debuxado no sistema verbal do galego. dille que estou en prisións (Pondal. MF 78) 87 Rivas Cid (1994:11) propón o seguínle exemplo como modelo: Os que Ise. heivos poñer en autos. nunca se utiliza como autónomo en cláusulas simples. pois resuliaría ambiguo canto á indicación temporal. en consecuencia. nesies casos. cuxa perda suporía un emprobecemento da rendibilidade e da expresividade do sistema de tempos verbais que o galego historicamente herdou. e en Imp.S . Non se trata só de restaurarmos unha forma lexítima que nos reafirma dentro do sistema lingüístico a que pertencemos. O futuro de Subx. ou de Subx. senón que só aparece como núcleo do predicado nalgunhas cláusulas en correlación con outro verbo en futuro. i o meu Deus é tamén o voso. en presente de Ind. (Cunqueiro. A literatura popular e os nosos autores modernos xa clásicos souberon ver a potencialidade expresiva deste tempo e tirarlle rendibilidade estilística nos diferentes casos: a) cláusulas condicionantes: /77 espera!. cando) nim preseníaren (oupresenten) a documemación antes do vindeiro día 30 serán excluídas. tí. pola súa maior imprecisión temporal. si Deus quixer.. o futuro de Subx. Parece clara. Esas cláusulas son as condicionantes. as circunstanciais modais e as relativas. pois xuro por Dios sacrosanto. as circunstanciais locativas. sempre se refire a unha acción futura e probábel. senón que tamén se trata de preservarmos o uso dun tempo verbal necesario. o futuro de Subx. fW234) s 'alguén por min preguntar.. E. persiste certa ambigüidade na indicación do tempo. pro mañán.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.fiP 168) si ó mal dos petrucios nonfordes alleos. como no do presente de Subx. as circunstanciais temporais. que si non morrer. aquí hei de volver. pois.AA/r81) Hoxe aínda non estou pra contar nada. (Rosalía.

CPG I. foi esmorecendo modernamente na fala en paralelo coa sorte que seguiu este mesmo tempo no español.Ballesteros. (Refrán popular) e) cláusulas relativas: cante quen tuvere amores qu'os meus vánsem'acabando. permite a combinación estilística con outros tempos verbais: Ó que m 'axude a cantar heille de dar chicolate. aínda que o uso do futuro de Subx. 51} Axudádeme a cantar.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATÜ b) circunstanciais temporais: Cand'eu m'atopare de donos liherto. axúdeme o que quixer (P.. (P. En conclusión. a súa plena funcionalidade no longo período medieval de normalidade J69 . fai como vires. ábrase por onde quixer. c) circunstanciais locativas: Onde vires moiío fume non te vaias a quentar (P. C/»G 1.CPGII. Ballesteros. (Cunqueiro.70) Como recurso expresivo. Ballesteros. é que é Papa verdadeiro. un veneno que o mate.78) e si o Papa novo le á súa luz no Novo Testamento. CS 69) d) circunstanciais modais: Onde fores. (P.BaUesteros.. e ó que no'me axudare.

expresa un mandato temporalmente coincidente co momento real presente da enunciación e representa a función emotiva e a apelativa da linguaxe. Aínda que enunciado no tempo presente. pois mediante el ponse de manifesto a vontade do emisor e incídese sobre o receptor. voa. aínda que só sexa como fórmula de reafirmación da nosa identidade lingüística e de diferenciación co español. Morfosintaxe lingüística na Galiza.. para alén da súa incuestionábel utilidade tanto na prosa técnica.6.) e mesmo na do XX. ¡Rezade todos por ela! (RosaIía. parecen aconsellar o esforzo da súa recuperación por de pronto na escrita. 4.fíV82) ¡Vai a morrer Marianiña! ¡Que recen todos por elal (Rosalía. rapaz. resultando difícil en ocasións diferencialos: /Vai a morrer Marianiña!. na fala e na literatura do XIX (Pondal.5. ven e dime en onde está.fW224) Nos demais casos bota man das formas correspondentes do presente de Subx. Usos e valores expresivos do Imperativo O modo Imp. Vid. Curros. 89 .. non cantedes. por Rosalía de Castro. non cantes. FN 84) O Imp. así como a pervivencia na nosa literatura popular (refráns. Rosalía etc. Áivare¿ el alii (1986:362). ten valor de futuro. só se utiliza en cláusulas simples ou como elemento nuclear dunha cláusula complexa (Traballa. pois a acción está por se realizar. Presenta formas propias só na segunda (cantá) e na quinta persoa (cantade ou canta'i) cando é afirmativo e referido a un suxeito que non é tratado con cortesía: Anduriña. el). na realidade o presente do Imp. botando man ouira volta dun reeurso que atesouraba o caneioneiro popular". ao que lle hai que acrecentar a plena vixencia no portugués actual. Esta dependencia formal permite que o Imp. voa. coidamos que lamén co futuro de subxuntivo a nosa aulora realiza un esforzo eonsciente por caracierizar estilisticamente a súa Imgua lileraria. cantemos. cantares).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. (Rosalía. xurídica ou burocrático-administrativa. poida ser considerado como un Subx. afirman Monleagudo / Vilavedra (1993:83): "En todocaso. canten. Facede canto vos mandaren): 170 88 A respeclo do uso do fuluro de Subx.: cante (vostede. reforzado e por tanto como unha variante combinatoria deste89. e como recurso estilístico moi rendíbel na lingua literaria88. como nos restantes usos escritos.

curará). co mesmo valor dunha cláusula condicionante co verbo do condicionado en futuro: Le este libro e saberás o que pasou (= Se leres este libro. rapaces e vellos! (Curros. Faga o que lle dixeron e curará (= Sefixer o que lle dixeron. FN 86) Utilízase tamén o Imp. ña vella.AMri60) O seu valor é en moitas ocasións máis de exhortación..SB 123) ¡Vinde vela. mociños e mozas! ¡Saludaina. Xan. probe e desolada nai. que che pasa. Farás 371 . ¡Silenzo! Adiante ise Peón. fogar de Breogán. futuro. de consello ou de convite do que propiamente de orde ou de mandato imperativo: Non des a esquecemento da inxuria o rudo encono. (Curros. Presta atención!)'. (presente.Z)A7"94) Tamén se viu anteriormente que certos tempos do Ind. unha orde pode ser enunciada por frases nominais que desa forma perden o seu valor propio para denotaren unha idea verbal de acción (Atención! = Atende!. de súplica. tan soio na vosafiüa que pena. Así. A lingua ofrece outros moitos medios de expresar os diferentes matices que representa o Imp. /Silencio! ¡Non brasfemes. (Pondal. FN 258) Abonda xa. ¡Ollo! ¡Somente un paso! (Dieste. para suxerir unha hipótese. (Pondal. saberás o que pasou)'. que este é un valle de lágrimas!. (77 marchas agora mesmo. pensá. desperta do teu sono.XOSÉ RAMÓN FRBXURO MAID Non cantes tan trisíemente.AMri35) -Non pensés en quen morrera. (Rosalía. QP 146) Cóntame. pretérito) poden ser utilizados con valor de Imp.. (Rosalía.

home. A lingua dispón de recursos estilísticos variados para reforzar o Imp.Pois a cartilla di: nonfornicar. cala. meigo 372 (Pintos.: Queres fechar a porta? (= Fecha a porta). Conüños 61) Precedido da preposición a. a construción formada por un verbo que marca a vontade do locutor + que + verbo denotador da acción que debe realizarse: Quero que veñas (= Ven).AGG 17) . sempre condicionados pola entoación. en cláusulas enunciativas. pode transformar unha orde nunha suxestión precedido pola conxunción se en cláusulas interrogativas (E sefoses agora?}. que se non has de ser canteíro. cala.A¿18) Tamén o xerundio se utiliza en ocasións para dar ordes. que tamén ten un papel activo na afectividade da linguaxe.. sobre todo cando dirixido a un suxeito determinado (Calar todos. Morfosintaxe segundo che dixeren. fórmula moi expresiva na lingua popular (A cantarmos todos): A/fl meu tempo levaba un en cada ombreiro. o infmitivo pode ter igualmente valor imperativo. Xa marchaches). tes razón! Pois mira: non forniques tnáis en íod'a túa vida. Conque o dito. (G. Nenos. nunha construción elíptica frecuente na linguaxe coloquial: Marchando! É posíbel a construción querer + infinitivo en cláusulas interrogativas con valor de Imp. Un deles é a repetición da forma verbal: -Cala.. (Otero. brujo. impersoal úsase o infmtivo. E o pretérito de Subx. Con valor de Imp. . con vaíor polo xeral pexorativo do punto de vista do receptor.. Ordénoche que ofagas (= fainó). Barros. a cear e a calar. non perderás gran cousa. (M. mais tórnase útil cando serve para distinguir unha orde xeral (Nonfumar) doutra particular dirixida a un suxeito concreto (Non fumes}: Calade! Deixalo! Ponse quedo. Ou tamén.GRAMATICA DA LINGUAGALEGA. Poesías 89) . subliñar estas frases). cala.¡Tes razón. aínda que tal uso non sempre é recomendado pola estilística. Antonio.

(Fole. Ten a bondade de vires comigo etc. OC I. imprecacións ou Ínvocacións: ¡Mala morte mate á Mortef: veu por Curros.301) Ou o uso da terceira persoa do presente de Subx. Cómaíe o demol = Que te coma o detno!): Si teimas en matarte. para alén dos xa vistos. arrepara.ALC69) -¡Pois que te coma unha centella!.. ¡fálame do que ben quero ó pé desta xesía enflor! (Noriega.OC 1. ho. que eu venero. feitizo dos que esperan e dos que aman. de Rosalía de Castro: . reproducimos o poema "Vivir para ver". home. precedida de que (Pártate un raiol = Que te paría un raiol. arromatou o Milhomes deixándose caír no chau (Blanco-Amor.ALC71) Escoite. 252) Polos cravos. con toda a súa variedade morfolóxica e a riqueza estilística.. A modo de síntese e como mostra do potencial expresivo subxacente no uso de tempos e modos verbais. pasade hermosas. AE 135) Existen outros recursos na lingua. ¿Non che dará vergonza deixándonos desamparados? (Fole.. non colle a verdadeira vida (Risco^/WHS) Tamén o emprego de expresións de insistencia. Fai ofavor de vires comigo. que te parta unha centella.. ¡viña tola! (Noriega. escoite: o corpo abandoado polo esprito.XOSÉ RAMÓN FREIXHRO MATÜ ¡Pasá!'. sobre todo fórmulas de cortesía asentadas nos usos sociais: Porfavor. del Señor. (Rosalía./W74) -Arrepara. ven comigo. que atenúan a dureza impositiva do Imp.

¡poder dun quererl. máis linda que as frores. pois xuro pot" Dios sacrosanto. ¡que ben que compriche palabra que diche.. jamás t 'olvidara quen tanto t'adora.. non chores. ¡Adiós. aquíheide volver".. máis doce que as meles. (Rosalía. Vivir para ver... Dixeches: "María.ÍW233) .. non mata.. miña vida! No peito escondida te levo antretanto non torno a te ver. aquel qu'eu quería. ¡Eu voume!.. I anque eu esperara. paloma sinfeles. ¡Ti espera!.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. non chores. os doces amores que a dicha axuntou. quen tanto t'amara. non morreche. que si non morrer. Morfosintaxe Í74 Marcháchet 'un día ü. que ausencia envivece. e nunca máis. mais s'ora delor nos ofrece feríuna treidora. fuxiste da terra que tant'alegría i encantos encerra. amor que tiveche! Que os anos pasaron. asfrores mucharon. Morrer. nunca. os negros cabelos en brancos tornaron... quixeches volver. n'esquece.

pois lanlo o infinitivo como o xerundio admilen morfemas número-persoais (o partiupio admile flexión de xénero e de número). do punlo de vista aspecmal. posición do proceso indicada polo infinitivo. converténdose en apto para a expresíón do valor durativo ou aspecto imperfectivo (Anda lendó). 90 91 Chámanlles formas nominais. Alareos (1973:50-89. ofrece unha visión retrospectiva de acción pasada.Tensión media XERUNDIO -*- Tensión cero PARTICIPIO Distensión cero ->. Carballo Calero (1979:209). con escasa fortuna. coa tensión reducida a cero e coa máxima distensión. e que se achan moi próximas do substantivo (Ínfinitivo). Así teriamos: Tensión máxima INFINITIVO ->. Cosla Casas ei alii (1988: 207). ofrece unha perspectiva de realización. O xerundio. Podemos distinguir entre formas substanciais (infmitivo). Heifacer). Xa Roca Pons (1985:240) sinalou que se trala de palabras que particípan da natureza verbal mais non dun modo absolulo e esencial. con tensión cero e o máximo de distensión -potencialidade realizada-. brincar indica unha carga de tempo potencial que o proceso necesitaría para se realizar. e formas infinitas Álvarez ei alii (1986:382). Isto explica o signifícado das perífrases verbais que utilizan como segundo elemento un infínitivo. o xerundio e o participio son formas verbais que non expresan modo nin tempo. coa súa potencialidade intacta. Asformas infmitas do verbo O infinitivo. mais se se avanza no proceso a carga potencial diminúe ao mesmo tempo que a 'distensión' -descarga realizada. inientou unha eomparación entre ax ires formas nominais apoiándose nas teorías do lingüisia francés Guillaume (Temps el verbe\ e do estruturalista sueeo Jens Holl (Eiudes d'aspect). caracterízanse por conteren dentro dos seus límites un tempo en potencia ou tempo 'in posse'. na posición final do proceso a tensión ficará exhausta en canto que a distensión chegará ao máximo. Santamarina (I974a: 129).6. Cámara (1982:102) ou Cunha / Cintra (1991:480).Distensión media -*. O participio.XOSÉ RAMÓN FftHXHRO MATO 4. de se representar este tempo por unha serie infinita de puntos entre dous extremos do proceso verbal. o lermo 'verboide'. brincando indica un momento do proceso en que parte da carga se gasta e outra parte permanece en potencia (por iso indica unha descarga temporal ou 'distensión') e brincado indica o final do proceso de descarga. Por iso teñen sido denominadas formas nominais ou formas infinitas1*. un xerundio ou un participio. 92 . que para o noso caso resulla totalmente inadecuada. Fóra do ámbiio lingíiísiico galego-portugués vén sendo ulilizada a expresión 'formas non persoais'. posición do proceso indicada polo participio42. co seu equilibrio entre tensión e distensión.está intacta. Vid. ofrece a perspectiva dunha parte do proceso cumprida e outra sen cumprir. observarase que na posición inicial a 'tensión' -carga potencial de tempo. do adxectivo (participio) e do adverbio (xerundio).aumenta proporcionalmente (xerundio). un valor progresivo que o fai apto para a expresión de futuridade (Vai vir. Aínda que estas formas sexan atemporais. e máis especiricamenie 57-61). que o converte en apto para a indicación de aspecto perfectivo (Ten lido). que. Vid. por exemplo. O infínitivo. formas aspectuais nominalizadas (participio) e formas aspectuais adverbializadas (xerundio)"1. lamén se len proposio.Distensión máxima Desta forma.

94 Vid. a máis abstracta. 4. por indicar o termo ou límite do proceso. 96 Vid. a frase verbal do infínitivo pode levar complementos (Para facermos esa vaixe. xunto coa ausencia das categorías de tempo. Funcións siníácücas O infinitivo é fimdamentalmente verbo e por tanto núcleo da frase verbal. e outra flexionada (vid. pola presenza da categoría substancial -marcada polo morfema substancial r (ou re)-. 4. un sistema de tres membros: un positivo.1. e un membro neutro. pois. . O infmiüvo O infinitivo é unha forma verbal que presenta unha acción indicando a súa esencia e non o seu proceso. o xerundio.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.para CI. caracterízase. Morfosintaxe As formas infmitas do verbo forman. frecuentemente coa súa forma flexionada. intercambiábel pola forma finita (Convén chegarmos cedo I Convén que cheguemos cedo). Costa Casas et alii (1988: 208-209).1. 4. é a forma virtual por excelencia. pode desempeñar todas as funcións do substantivo: (76 93 Vid.3). pois. sen atender á posibilidade de termo"1. o infinitivo é a forma que de maneira máis ampla e máis vaga resume a significación do verbo95. por indicar o proceso sen o seu termo. Fóra dos casos de substantivación (vid. 95 Vid. cómpre aforrarmos moitos cartos). por Íso foi escollida como representante da conxugación. ben porque hai outros elementos na frase que as expresan. unha invariábel. o infinitivo.6.6. tempo ou modo. coa adición de MNP á forma invaríábel: andar varrer partir andares varreres partires andor varrer partir andarmos varrermos parürmos andardes varrerdes parürdes andaren varreren parüren 4. Esta cláusula nucleada polo infmitivo.1.2). respectivamente (and-a-r. CII e CIII. aparecendo neutralizadas nel todas as categorías do verbo (excepto ás veces a persoa).1. -i. o infinitivo é normalmente verbo nuclear dunha cláusula dependente. Santamarina (1974a:l29). O infinitivo. ou porque non é necesario indicalas96. outro negativo. Presenta dúas formas.6.Alarcos<1973:60). por expresar simple potencia realizábel. parii-r).1. varr-e-r. que a opón ás demais formas verbais. con VT -a-. en palabras de Mattoso Cámara. o participio. modo e aspectoy4.6. por indicar o proceso en repouso. -e-.Cámara(1982:102). Igual que a frase verbal con verbo finito.

AE 62) Pro aos compañeiros que chegaban das aldeas. tnaxinache do praneta seres dono (Curros.X¿290) 2. (Castelao.373) 5. estaUes privado entraren na bodega.OC 1. Aposición: Que pretendes con iso. (Blanco-Amor. 362) O que si.AM15) -Hai xente que lle vén de seu. impores o teu criterio? 3. OCI. (Otero. Suplemento (ou complemento terminativo)97: Eles gostan de chamaren 'tempos heroicos' aos do espallamento da ideia (Castelao. que é moito mellor que adeprenderen.s cnn preposición: moitos dos exemplos ciiados poden considerarse suplemenios. poño por caso. gostáballes tamén moito comeren de íaberna ou de fonda (Blanco-Amor.XL241) A vida comenzaba a presentársenos como máis entrembilicada que aquil andaren choutando dunha verba noutra (Blanco-Amor.AA/7M61) ¿Quen che mandou descobrires a Don Ramonciño? (Castelao. 377 .5£G 10) 97 Gondar (1978:121-124) distingue o eomplemento terminativo dos complementos díreclo. Suxeito: Máis che doería morreres dun cólico miserere.XI287) 4. (Blanco-Amor.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO 1. Segundo termo dunha comparación: Meiada a misa entraron na eirexa inda que tiveran máis desexo de parolar baixo que de ouviren latinorios. Complemento directo: -O saberes tal notiza.

(Otero. a iren enredar alí.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. OC I. primeiras fdlas do novo Ulla. (Blanco-Amor. somellaría termos a cidade por nosa.A£38) que si non viñera ao lonxe a xendarmería dacabalo. AE 102) desexosos de abriren en canal as rosadas barrigas dos prácidos burgueses inofensivos (Risco. 356) Tamén falou de esperármolos e de pelexar co iles (Blanco-Amor. (Blanco-Amor.XL293) 7./>Z)/M3) Homes dispostos a morreren naforca. seus compañeiros. Complemento do nome (substantivo ou adxectivo): Dixen que se tiña quedado sen cartos e ren máis./>66) 8. 4.1. (Dieste. ¿eh? (Castelao.AM10) As troitas. Complemento predicativo: ou aníes si os vía tratárense con alguén do povo (BIanco-Amor.S£G256) 6. e que quizabes por eso voltara á teima de irmos de novo á casa dos Andrada.4): 378 .DAr69) Pero é que os republicáns hespañoes non se dispoñen a retornaren a Hespaña levando consigo un plan de reorganización política.A£96) debeu de ser o que afixo aos demais. estan afeilas a seren comidas i esquencidas. na paz déixanse engaiolar por unha crus (Otero.6. Equivalendo a un xerundio na construción de infinitivo xerundial (vid. económica e social (Castelao. Morfosintaxe Cando cerres non te esquezas de apagares a luz. brancas naiades das augas pratenses e moníesías.

e xa sen se cteteren.. e as puntadas dafatne. con seren laceirantes. sen se poren dacordo. que. 9. cheias de vento as velas./MT71) e) con valor concesivo: Xa levaba moitas horas de andar. escomenzaron todos a choutar e a garular sen üno. saíron áplaciña. (Castelao.FJV130) b) con valor temporal: Dinos Murguía que Galizafoi povoada por dúas razas guerreiras. estamos xa no pailebote. por botárense de escrupulosos. (Dieste. (Risco. ü a traballares coma un condanado! .229) pero non estamos tristes por iñorarmos a dato da súa morte e a sepultura en que xace (Castelao.A47"88) 379 ..fixeron inúteis as súas condicións (Castelao.OC 1. non o eran tanto como unha suspeita que escomenzaba a me espeta-las unllas no maxín (Dieste./W 106) Epor seres ti.S£:G277) c) con valor causal: mais tamén moitos. SEG 277) d) con valor modal: De súpeto. (Rosalfa. muller de tanto ben. ao enraizárense nun país tan alonxado das grandes loitas. por algún calexón cheiroso a redes e alquitrán. correron íodos en riola cara á beira do mar. e así. eu non vou levarche máis de cen pesos. Complemento circunstancial: a) con valor final: Leváronme para nela non me teren qu 'enterrar.facéndose calquera diles capitán. dan co cu no barcal. a segui-lo camiño do sol.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MAFD ¡E ben.

12. pesar(es).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. haber(es). un número importante de perífrases verbais.7). TB 308) Mais tamén é posíbel en ocasións que o infinitivo apareza como verbo non subordinado a outro principal. É o caso de deber(es). e nonforon perdendo nada con iren. o infmitivo adquire matices expresivos moi característicos. de maneira que constitúe unha entrada léxica independente no dicionario. como verbo auxíliado. Por outra parte. coa noción verbal xa perdida e co proceso substantivador totalmente consumado. que veremos a seguir. poder(es). Valores expresivos O infmitivo é unha especie de substantivo verbal e. tamén tiñanferros. terían que realizaren tres crases de servizos (Castelao. PDP151) f) con vaior condicional: De eisistiren os actuaes Concelhs ruraes. non sempre claramente diferenciados: 1. (Fole.. pode exercer as funcións sintácticas do substantivo. Substantivación permanente: o infmitivo está lexicalizado como substantivo. que máis adiante se tratarán (vid. Morfosintaxe Pois oufros millores que tiforon. cantar(es) etc.. 4.: 380 98 De aeordo. en consecuencia. SEG 120) g) con valor inclusivo: Ademais de estaren moi alías as ventás. ran Álvarez ei alii (1986:385-386). dispois da implantación do Estatuto autonómico. o infinitivo tamén conforma. ben en cláusulas simples ou ben xustapostas ou coordenadas. 4. FAM5) Nese proceso de aproximación do inñnitivo ao substantivo podemos distinguir tres graos de substantivación4*. existindo tamén a posibilidade de aparecer presentado por algún determinante e modificado por un adxectivo: Aquelfalar de cousas que pasaron (RosaIía. . por non seren habituais. en parte.6. (Risco. pracer(es).FA'14) Do raüño o roer terco e constante (Rosalía. Nestes casos.

(Otero.289) nonfaüaban chiscares de ollos e risiñas oufegadas (Otero. OM9) 3.FA^41) Sabemos xa a causa do gran pesar do Marqués (Valladares. a pesar de ir precedido dun determinante: Unha mañán cadrou na miña ves o estarmos perío de Marsella (Dieste./Mr80) Foi un lostrigar da campaña do norte na lembranza. Maxina 83) 2./W47) Cabo de Rañolas vai o pataqueiro de Pedro cos andares esgallados (Castelao. OC1. Substantivación ocasional: o infinitivo funciona por veces como núcleo dunha frase nominal. (Aquilino.AM5) Aínda que en moitas ocasións existe un substantivo deverbal que converte a esta clase o correspondente lexema verbal (ouvear ->• ouveo).XOSÉ RAMÓN FREIXEJRO MATO Outro cantar din cansados deste estribilo os que chegando van (Rosah'a.PGC177) A flexión de número fai máis patente a substantivación. e tamén máis expresiva: as íúas bataladas non sei que despertares me recordan. mais sen se incorporar ao léxico como substantivo: rila de entón no meu maxín afervoado aquel mainiño rebulir. a substantivación do infinitivo resulta estilisticamente máis rendíbel por preservar 381 . (Rosalía.DAr9) Deles é o baduar da noite e o rilar da voutre que non ten cabo. (Dieste. porén. Substantivación formal: o infinitivo mantén o seu valor verbal e como tal é núcleo do predicado.

. Ten que haber outro arreglo. nao substituiriani de modo nenhum o vigoroso e expressivo emprego do verbo subslantivo. y aun mas á menudo.e noncensurado. 194) Aínda que estilisticamente non resulte moito recomendábel abusar deste procedemento. .OC/.AFV69) ¿A que agardar? Xa se falou abondo.no sequiere mandarde unamaneradireclaáalgunapersona". tamén se utíliza o infinitivo con valor de Imp. como verbo non subordinado a outro principal. por veces cunha forte carga irónica: ¿Recollelo? Non pode ser.ó cuando por razcmes dedelicadezaódedespego. dado o carácter excepcional deste tipo de construcións.. Morfosintaxe a categoría verbal e a indefmición temporal do infinitivo. ¡Que non se escoite o patuxar das víümas (Curros. sen se referir a ningún suxeito concreto a pesar de contextualmente poder estar explicitado100: ¡Calar!'. ainda que fossem permitidos. 100 Porén..este usoécitadoxeralmente. coa consecuente indicación de movemento e prolongación indeterminada da acción1*: Aixiña respondeu o ouvear dos lobos e o batelar das torres. (Dieste.. como recurso expresivo. Así. óporoiro moiivo. de Mariño Paz 1995:330). as quefan ledos as tampas dos cemiterios (Otero.porexemplo. di? Aí si que non certou vosté cofito. (Otero.GRAMATICA DA LINGUAGALEGA.. no solo en iocuciones negaiivas c<imo en casiellano. euando sedirige la palabraá muchos. Se emplea ordínariamenle esie modode hablar.. (Dieste. ten tamén un matiz expresivo moi marcado..AMri26) 99 Di Lapa( 1979:176) a respecto desa posíbel substitución dos infmitivos polos substamivos correspondetues: "Mas.AM20) Neste sentido. D 67) O infmitivo. Achamos \a un caso nacopla 1. véxase no seguinte exemplo o diferente valor estilístico-expresivo do uso do substantivo e do infinitivo substantivado: Presenza de infinda arelanza ou do arelar infmdo.' / CoUer <> víeini led. lo cual seria en aquella lengua falta de correccion [. sino también. podemos citar entre os usos do infinitivo como forma independente o caso de cláusulas interrogativas de tipo retórico que van seguidas dunha negación categórica (Ires ti só? De ningunha maneira).304doPadre Sarmienlo: Ea. AFV 56) ¿Mercalos. en las que m> traen negación alguna. Mercalos. (Cabanillas. O mesmo SacoArce) 1868:174) afirmaba: "El infinitivo reemplaza con mucha frecuencia al imperaiivo.Alvareze¡alii 1986:387 ou CostaCasas et alii 1988:210) como portuguesas (Cimha/ Cintra 1991:483). tanlo nas gramálicas galegas (vid. meus u/n/goj. que tao bem sabe representar a mobilídade e continuidade da acfáo".].

que tamén pode servir para acentuar o valor concesivo ou adversativo do enunciado"": iQu 'enterrar han d'enterrarme anque non lles den diñeiro!. perdtiaitos = en cuanlo á perdonar./Mr41) Utilízase así mesmo enfaticamente en cláusulas exclamativas con valor disxuntivo: /Ou morrer.fW40) Cando mirar te miro ían limpa e tan peinada (Rosah'a. e renxer os dentes e botarse ás mulleres que pasaban (Blanco-Amor. Barros. que afirma: "El infinitivo de un verbo puede colotarse delante de otro tiempo del misrno verbo. gr. v. ó por lo que toca á perdonar. rebéntollo! (Risco.XL43) Cando aparece anteposto a unha forma finita da súa mesma base verbal. nos perdona". (Rosalía. amodiño! Non espertar aos nenos. adquire un valor intensificador (infínitivo enfáíico) moito do gosto popular.. Este modismo debe explicarse por una elipsís: así. .pornoconsentir esla lengua idétuiea repelidon. Apertar hastra que os dedos boten zume.: PerdtMir.AM7M55) ¡Ou trunfar ou morrer! ¡E non se diga que non soupemos cancela-la obriga que firmaron coa Patria os Precursores! (Cabanillas. rouboume a moza. formando un idiotismo sobremanera usado.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO . apertar! -díxolles-. PDP 79) 101 Este lipo de construción xa fora resallada por Saco Arce (1868:174-175).... ó bien. ou caír! Sempre un cadavre (Curros. v.].194) Valor enfático de carácter reiterativo ten tamén a fórmula expresiva e popular veña + infinitivo: porque a Berta púñase lalmenle como tola.¡Apertar. 0C7... g. (G.perocort cenascondiciós [. Canio éperdour. mais polo menos o artículo 29. (Dieste. cuya Iraduccion al castellano nopuede ser literai.perdóanos. la frase completa seria 0 que é perdoar.. e veña gattifar e choutar. en el primer ejemplo. ptrdóanos.A4£ 159) ¡Amodiño. CG112) // roubar.

¡carafw!. amolar amoleinos ben. (G. (Castelao. -Como xemer. a grasia non era moita (Rosalía. mais eu escorréndome polas sombras dos muros. (G. que outro pan non o comprei. moito se badúa. o carafuncho rompeu. xemeu. Barros.44) Unha fórmula semellante. cantei. (Blanco-Amor. OC1. Morfosintaxe -Roubar roubároma. ¡oh! Pero.A4Q 136) Segundo se desprende da maior parte dos exemplos anteriores. pro arrincar non arrincaba. (AquiIino. XL 79) .GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Barros. si a ouviches.Barros. pero quedoume grolo. OCI. utilízase tamén como método de resposta a unha pregunta ou a unha aseveración (-E chorou? -Como chorar. estas construcións contribúen a conformar cláusulas bipolares opositivas en que predomina a relación adversativa con mais (ou pero) como nexos: Fun ós médicos e lambéronme unha manchada de cartos e no remate de contas o ollo sandar sandou. cantar. Contiños 135) A intensificación expresiva desta fórmula vese acrecentada coa repetición do infinitivo: Eu cantar. (Castelao.CG201) Entre o infinitivo e a forma finita pódense intercalar algúns elementos que contribúen a acrecentar a énfase: Baduar.33) Correr corría o condanado. introducida por como. non quitei o ollo de enriba dil. pro. non chorou. (G. mais pouco lle faltou}: -Non che pergunto si estabas eiquí sinón si se laiou moilo.PGC212) Tardar aínda tardou.A4<2 119) Arwdillábase e metía os cornos na terra.

(Blanco-Amor. Contiños 257) Diferente valor ten a fórmula inversa. pero veño pensando nunha cousa. (CelsoEmilio. Ballesteros.. tes razón -asentiu o Xacinto-.í7 128) O infinitivo. como sempre choraron as muüeres! (Díaz..Nimbos 75) Outro carácter e significación ten a repetición do verbo en infinitivo coa interposición da preposición por. recurso de grande eficacia estilística: choreí os sete chorares (Leiras. (G./>GC 144) Alto valor expresivo ten tamén a acumulación reiterativa de infmitivos non subordinados que. 8. pode funcionar tamén como CD (acusativo interno) do mesmo verbo en forma fmita (vid. Contiños 255) -Como ter.52) que o caso era falarporfalar que ouíra cousa quefacer non a había.4). pro a min non me enganas.XOSÉ RAMÓN FkEixano MATO ¿Que che pasa. (G. que. sen a plena significación conceptual se achar mediatizada ou restrinxida por ningunha concreción: 385 . CPG1. Barros. na súa infinitude desprovista de marcas nümero-persoais ou modotemporais. Barros. apuntan cara á esencia da acción. fórmula utilizada para expresar a carencia de utilidade ou ausencia de obxectivos na realización da acción (Fala porfalar): Eun non canto por cantar nin por gana que lle teña (P. chorar. que o feito ise non se pode desfacer.53) -Ti eres un pelexo que falas porfalar. con como a introducir o verbo en forma finita e o infinitivo reforzado na súa expresividade como verbo non dependente por duplicación: ¡Chorar.. Xan? -Como pasar non me pasa nada. con frecuencia substantivado en plural.a.

andar. zourir.! ¡E con esas porcas parafuseiras. totter-. E aborrecer! E aborrecer! Ai. Zourir. berrar. zourir-. . Servir... a alborada crúa e o corazón coníra o corazón! . de cara á noite! Ai..! ¡Baboso! O pai: ¡Destragares o que che deixamos en herdo. andar. toller. Oír. . EM 113) 386 .! (Castelao. urdir. berrar. andar. servir. Toller. dormir. Urdir. Morfosintaxe Andar.Matar. odiar. sufrir.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. servir. matar. andar.Inzar. E grattear! E grattear! Ai. Bulir. inzar-. bulir. 370) ¡Arrenégote demo! ¡Lionardo! ¿E que non sabe que é o nome do castrón maior cando van a esfogar as bruxas polo sábado? ¡Poñerlle Lionardo! (Cunqueiro. (Castelao. a noite escura das comportas abertas! . calar. e no remate dos írabaüos devolverlle á Terra o cor~ po que ela nos emprestou.. bulir. odiar..PGC211) Mesmo o infinitivo se pode utilizar con valor exclamativo como núcleo da cláusula simple para mostrar sorpresa ou contrariedade pola acción por el indicada: A nai: ¡Dar unha leira por un bico. dormir. E non chegar! E non chegar! Berrar.Dormir. E baduar! Sempre nun ir e vir de mazaricos cara ásfurnas dosfachos.Odiar.SEG230) Andar. a noite leda de corazós ceguiños e calandras. qué catropea. OCI. Dios. E escarnecer! E escarnecer! (Aquilino. inzar.. matar. E baduar'. urdir.

XOSÉ RAMÓN FRHXBRO MATO Ten igualmente valor exclamativo con significado equivalente a 'de ningunha maneira' o infinitivo/a/ar precedido de nin. (Fole. O infmitivo flexionado 4. Morfoloxía.por Hampcjs (1959:178-180). en coincidencia con Ferreirod999:304-305) e con Maurer (1968)."conxugado" parécenos dependenie doutras realidades lingüíslicas alleas aogalego.6. producíndose por conseguinte sin102 Non imos enlmr agora a fondo na cuestión da deiiominación desie infinitivct con desinencias numero-persoais. utilizado como resposta a unha pregunta (-Virás de esmorga connosco? -Ninfalar!): -¿E daráselle corda tan xiquer unha vez ó ano? O libreiro sorriu con misterio. a construción a + o infinitivo morrer pode converterse nunha locución adverbial con diferentes valores expresivo-intensifícadores. mais outramente non iba alá moito frío. Asumimos. andar. No entanto. fronle á de 'pen. igual que a todo + infinitivo (a todo andar. por exemplo. andaren.. -Ninfalar. un dos trazos morfosintácticos máis caracten'sticos do sistema lingüístico galego-portugués é a existencia de morfemas flexionais no infmitivo. o infinitivo na súa forma invariábel consta de raíz + vogal temática + morfema substancial (vid.6.1.3.. (Blanco-Amor.13.. ade infmitivo flexionado porque.1). que dan orixe ao infinitivo con flexión de número e persoa ou infinitivo flexionado102. 4. porunha parte. que aquí é chegar e encher! (Cabanillas.2. poroutra parte.. andardes.1. entreoutros..//NC117) Tamén resulta expresiva a unión mediante conxunción copulativa de dous infinitivos con función atributíva en casos como coser e cantar ou similares: ¡Comerá máis a que máis grans atrape. normalmente precedida dun verbo finito coincidente co infinitivo e equivalente ao adverbio de cantidade moito (Chove a todo chover = Chove moito): e botáronse a bater na María dos Acidentes que xuraba a morrer.330) Por último. No verbo andar. TB 297) 4. andarmos. OC/. 387 . E a caixa do movemenío contino.s para ¡ndicá-la" (Maurer 1968:1).XL38) Chovía a todo chover. a todo tneter). obtemos como resultado desa flexión as formas andar. Relación cofuíuro de Subxuntivo De acordo coa estnatura xeral do verbo en galego. por se tratar dun verbo regular. coincidentes coas correspondentes ao futuro de Subx. (Fole.. xa tralada e debatida.Gondar (1978:11-13) ou Asaka( 1983).oque "distingue o nosso infiniio nao é tanto a pessoalidade como o fato de admitir desinéndas pmpria. andares.oal'.

105 Vid.exísten algunhas confusiónsde formas e variantes dialeclais no infmiiivo flexionado (Gondar 1978:33-38). -des.XZ.-aodasdesméncíaspessoaisaoinfmito"(Maurer 1968:101). ml ciramstancia non lle parece esencial para a explicación do infinitivo flexionado. facerdes. 104 Víd. cair ou caire. fixerdes. independentemente de que o infmitivo flexionado pareza terse orixinado espontaneamente e o futuro de Subx.conseqiieniemenie. que no futuro de Subx. Tamén Maurer sinalou a posíbel influencia analóxica do futuro de Subx. Mas seria a forma piena um caso de reposi^áo do e por influéncia espanhola? Sabemos que essa influéncia foí muilo granüe naquele dialecio. Camara (1981:71) e Porto Dapena (1972:25). en distribución complementar. a tbrma plena (fúlaraufalare. para explicar a analoxía das desinencias do infinitivo.ve elfalar e para elfalar) pode ler sido un taclor importante na confustón formal do futuro de Subx. Partíndomos da xeneralización dos MNP -0. -des. Sobreaorixedointlnilivoflexiotiado vid. sobre todo nas Pl e P3 por apócope de -e](".quen afirma que o portuguéseogalego posúen un único mfinilivo coa mesma desincncia r do íuluro de Subx. como morfema substancial (infmitivo flexionado) ou morfema modotemporal (futuro de Subx. debido ó parcial sincretismo de formas"108.facer. persistindo desta 103 Vid. xa con máis rotundidade. tendo moi en conta que entre ún e outro non hai ningunha transferencia de funcións. mais mantense a identidade entre o morfema substancial do Ínfinitivo flexionado e o MMT do ftituro de Subx. Isto aconíece nos verbos regulares e semirregulares. facermos. -s. (-r. coa extensión das desiuencias persoais do primeiro ao segvindo.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 106 Cfr. e desta maneira o futuro do conjuntivo. (Álvarez etalii 1986:315). proveña do futuro perfecto de Subx. é a do tema de pretérito. Convén preeisarmos que o sincretismo formal se produce entre a P l e P3do infmitivo flexionado e do futurode Subx. tal homofonia "induziu Lusilanos eGalegos a utilizar as mesmas desinéncias pessoais (a 2' do singular. e do infinitivo flexionado. coa influencia do perfecto de Subx. -0.A¡nda que non nega que a converxencia loialentre Pl e P3 do infinitivo flexionado e do futuro de Subx. así como nos MNP (-0. ficando os segmentos -r. senón só un influxo formal do futuro sobre o infinitivo. apesar de náo ser a origem do infinito. latino. . faceren /fixer. na espontánea aparición do infinitivo flexionado por ese sincretismo formal.Togeby (1955). Gondar( 1978:17). -«).candoesie usoda vogal paragóxieaé un fenómeno xeral na lingua popular: "Aliás.enquea identidade formalde Pl eP3"facilitariamuitoaconfusaoentreasduasformas. -n para a maior parte das formas verbais flexionadas. influencia que para Gondar é fundamental: "non só considero importante esa confusión do infinitivo co futuro de subxuntivo senón que penso que é imprescindíbel. Na conclusión sobre a orixe do infiniüvo flexionado insiste esie autor.a incorporai. amavero. -0. embora conhefa. no nosso entender. mais tamén enire lodas as persoas do infinilivo flexionado e do fiituro de Subx. -mos. Maurer (1968:101) e Ferreiro (1999:299-300 e 304-305).)105.panirau partire. Neste caso muda a raíz. mas nao nos é possível verificar essa hipótese" (Maurer 1968:87). caprichosamenle. con que se conftmde "excepio as formas anómaias de 16 verfeos fortes". fixer.wmentes sociaiistasjbrades lamén rapaces inHÍixerUes (BlancoAmor. Molho< 1959).267). fixermos. De todas as formas. debemos convir que estes tamén están presentes no infmitivo flexionado e no futuro de Subx. 108 Cfr.convém lembrar que também o galego presenta a apócopc do -e do subjuniivn ftituro. (se eufalar t paru eu fuiar. amaverim1"4. aínda que non imos profundar na debatida cuestión da orixe do infinitivo flexionado. xa Hampejs afírmara que a "identidade das desinéncias do futuro de conjuntivo e do infinitivo conjugado salta á vista. fixeren. . pode influir para acelerar o processo da sua criasáo""16.. -mos. 107 Vid.faceres.Álvarezef atü( 1986:315). fixeres. pois nos verbos irregulares infmitivo flexionado e futuro de Subx.e. ParaJucá( 1971:440). ao lado da forma reduzida. Si en tmque de sérendes . Meier (1950). Maurer (1968:5-102) ouGondar (1978:13-17).e -re. e lodas as do plural). 101). -s. na Pl e P3.(alomorfe perante sibilante ou trabamento nasal na segunda persoa e na sexta).. Martin (1960). E acode ao gaiego para suxerir a posíbel intluenda Jo español nas formas con reposicióndo -e. e as ve/es arhitrariamenle". cfr. Morfosintaxe cretismo formal entre elas nos verbos regulares1"1. -re-).Hampejs( 1959:182-183). como hipótese máis probábel. presentan formas d\f<¿rentes:facer. Poroutraparte. Maurerl 1968:86.).&c.

é un tempo finitolliy.1. tanto esa lingua literaria como a lingua escrita en xeral. Skalicka demoslrara que o infmilivo "é pobre quanlo ás suas características verbais. Korner (1984:164) dá por acertada esia inluición de Togeby e remarca a "identidade enlre o ergaiivisrno basco e o infmito flexionado ponugués'". 111 Vid. na actualidade perdidos total ou parcialmente na fala popular. que ambos "son enteramente distinios" como se potie ver nos verbos irregulares e. aínda que esta influencia non vai acompañada de ningunha transferencia de funcións. de maneira que "riao é absoluiarnente certa a opiniao de que o infinito náo dislingue nem a pessoa nem o núrnero". á parte dos seus propios valores.6. e tamén na Romania: "de um lado línguas com obrigatoriedade de sujeito.se tonfondail avecune formedu verbe persoime!". Meier (1954/1955). unha especial relación canto ao seu uso.XOSÉ RAMÓN FRÜXHRO MATO maneira a relación formal entre infmitivo flexionado e futuro de Subx. en canto que o futuro de Subx. Por outra parie. porén. respectivamente. Manin (1973) e Moraes (1971). como aié hoje se lem considerado" a panir de que V. con auténtica vontade de estilo.2. 389 . vid. Isto é. 110 Vid. Gondarf 1978:17). pois non todo o popular ou "enxebre" é para el merecedor de se incorporar á lingua literaria"". Sobre a relación entre o infinitivo flexionado en portugués e o infinitivo persoal enespañol. de modo que por esa vía se produce a analoxía do portugués e douiras linguas románitas con linguas 'exóticas' como o basco ou o húngaro. máis que probábel o influxo formal do futuro de Subx. 170). Moreno(1985) e Komer(1984).commeen portugais. iras sinalar queas "desinencias del iníinitívo son igualesa lasdel futuro de subjuntivo". e do outro Ifnguas com facukalividade de sujeilo" (p. O infinitivo flexionado.Dieste (1981:7-8. tanto o Ínfinitivo flexionado como o futuro de Subx.au momenioürjnfinitif. que deben conformar.3. pola súa presenza ou pola ausencia no discurso oral e fundamentalmente escrito. De todas as tbrmas. Xa Saco Arce (1868:181). » 109 Vid. por o fuiuro de Subx. para tirdr en condusión que exisien dúas dases de linguas no mundo. pois. manteñen hoxe. Xa Rafael Dieste lles recomendaba aos autores con vocación literaria a fórmula "lingua popular + premeditación". o infinitivo flexionado é unha peculiaridade do sistema lingüístico galego-portugués.. Porén. Ambitos de uso: evolución e causas Aínda que o infinitivo persoal non flexionado existe en varias linguas románicas (cfr.entre ouiras razóns.irmac¡onal. Hampejs (1959:193-194) chamou a aiención sobre que o infinílivo flexionado "nao constitui uma particularidade lao marcada. e hai trazos lingiiísticos. infmitivo flexionado e futuro de Subx. varrido desía mais con suficiente arraigamento na lingua escrita historicamente. Parece. aínda que para a súa utilización teñan de quebrantar a espontaneidade da fala. pois ambos se converteron en trazos morfosintácticos simbolicamente delimitadores dunha práctica lingüística autenticamente galega (galego-portuguesa) ou galego-castelá. Lo hizo antes de llegar yo). xa Togeby (1955:218) suxeriraaconstruciónergativa do éuscaro como modelo para o intlnitivo flexinnado: "II me paraít que dans ceiie conslruclion ergaiive du basque on entrevoit un modéle po-isible du tour nominaiif •+• infinitif dans les langues ibéroromanes. 77-79). tamén nos verbos irregulares. subliña. onde tamén podemos incluír o mirandés. son dúas boas mostras desa "premeditación" con que todos debemos contribuír a terminar de conformarmos o modelo de lingua culta. vid. marcada. non poder ir inlroducido por unha preposición e indicar sempre fuluridade. lour qui a formé le lerrain favorableá lacréationd'un inllnitifpersonncl. Maurerl 1978:80-82). vivo mais a recuar na fala. só se ten rexistrado dentro da Romania no napolitano 111 do século XV e fóra dela no húngaro . no caso concreto do galego. xa que o infmitivo flexionado seguirá a se comportar como unha forma infinita. fóra deste ámbito. mas nao é necessário que seja absulutamente falho destas caraclensticas". Para unha análise do infinitivo flexionado desde a rtpiica da gramáiica xeneralivo-transfi. e o futuro de Subx. sobre o infinitivo flexionado. posúen hoxe o valor acrecentado de seren trazos de estüo reveladores dunha vontade de autenticidade lingüística por parte dos escritores e escritoras. 4.

que preñre um modo de expressáo mais preciso e exacto. sendo tamén o seu emprego. . salvo algunhas diferenzas secundarias. uma característica da língua escrita". o que poderia ser explicado pelo facto da língua falada expresar menos detalhada e precisamente todos os matizes semánticos do que a língua escrita. Cfr. tal como afirma Hampejs: "Na língua falada é a sua existéncia mais rara do que na língua escrita. No caso concreto do galego. e dentro desta o mesmo autor observa que na poesía o infmitivo flexionado "é muito mais raro que na prosa"lls. falta por sabermos se hoxe.reí. e outra que esa última se tenda a usar exclusivamente en tales oracións. transcorridos máis de vinte anos Í90 112 113 114 115 116 Cfr. que é o que está a ocurrir hoxe no galego. o cal ocurre no galego e no portugués. Motfosintaxe En galego-portugués o infínitivo flexionado está presente desde os máis antigos documentos conservados. noutros tipos de oracións. Gondar (1978:153).Maia (1997:759) eGondar (1978:141). As causas desta restrición de usos orais está para el na castelanización dos falantes. O mesmo Gondar precisa máis adiante que o infmitivo flexionado "existe desde os comenzos da lingua e que a súa sintaxe non varióu en forma substancial ó longo dos séculos. pois hoxe atópase práticamente nas mesmas construcións que na lingua medieval e o seu emprego parece estar favorecido polos mesmos factores"114. Cfr. igualmente. Neste sentido. chegando mesmo a utilizala en casos nos que orixinariamente se empregaba a FI". Azevedo Maia destaca "a grande frequéncia" do Ínfinitivo flexionado nos textos galego-portugueses pertencentes ao período do XIII ao XVI por ela estudados e o feito de que "muitos dos empregos registados correspondem aos do portugués e do galego actuais". mentres que o portugués tamén a usa. con máis ou menos frecuencia. Cómpre tamén precisarmos que o uso do infmitivo flexionado semella máis característico da lingua escrita do que da falada. tras constatar que nos textos escritos medievais se dan máis casos de infinitivo flexionado nas obras literarias do que na prosa documental e que a frecuencia de uso é bastante menor nos textos dialectais galegos modernos. en portugués "o mesmo nos textos arcaicos e nos da língua clássica e da moderna"112. Gondar constata que o uso do infinitivo flexionado "sufríu restricións na lingua actual".Maurer (1978:2).Hampejs (1959:188 e 1959/1960:116). a pesar de nas cláusulas adverbiais ter aumentado nos textos literarios e máis aínda nos textos dialectais con relación á época medieval.GarcíadeDiego (1909:113) e Gondar (1978:141).pectivameme. mais que tudo. pois. non parecía ir descamiñado García de Diego cando afirmaba que no galego modemo o infmitivo flexionado se emprega normalmente cando vai rexido de preposición.. e a pesar tamén de noutros tipos de construcións as diferenzas entre ambos os períodos seren mínimas113.Gondar(1978: 137-139). Vid. O infmito conjugado é.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Cfr. Vid. deduce que o seu emprego na actual Hngua falada é menor do que cabería esperar da vilalidade que mantén no portugués. Gondar. afirmación partillada por Gondar. sendo decisiva a influencia da morfoloxía castelá e a ausencia de escolarización en galego nesa altura116. que puntualiza: "unha cousa é que o infmitivo sexa máis frecuente nas oracións adverbiáis tanto na FI [forma invariábel] como na FC [forma conxugada].

4. Para 117 Vid. e en pouco máis da décima parte das obras recóllense máis da metade dos casos.XOSÉ RAMÓN FkexoRo MATO desde aquelas impresións e co galego incorporado ao ensino. aínda que tamén deixa translucir certa falta de familiaridade co uso na súa fala particular polas incorreccións cometidas. sendo nestas onde máis erros na utilización do infinitivo flexionado se rexistran. Gondar tira en conclusión da súa análise estatística que "non se nota nin unha grande vitalidade da FC nos escritores nin unha pericia especial na súa utilización naqueles que a empregan con máis frecuencia". feito habitual en galego"7. con tódalas restricións que nesta presenta e supoñendo diversos rexistros parellos ó grado de castelanización do falante""8. 11B Cfr. nomeadamente naqueles casos en que o galego pode optar por unha construción con infinitivo flexionado (É hora de marcharmos) ou con verbo finito (É hora de que marchemos} como o español (Es hora de que marchemos}.CarballoCalero(1979: 321). No non reducido corpus estudado por Gondar. en canto que as 4/5 partes restantes só recollen o 25% dos exemplos. aínda que unha parte dos escritores e escritoras. .6.133. convén revisarmos as normas sintácticas por que se rexe o seu uso e a conveniencia de se ditaren pautas prescritivas sobre el. mais tamén o é igualmente a influencia sintáctica. dos 786 exemplos de infinitivo flexionado achados. e. aínda que signifícativamente marcada por un grande desequilibrio. Isto parece demostrar que un determinado número de autores son conscientes da singularidade que o infmitivo flexionado representa no galego e procuran revitalizalo para desa forma contribufren a evitar a súa perda cando menos na Hngua escrita. A influencia morfolóxica do castelán resulta lóxica por este non posuír desinencias persoais no infinitivo. pensa que en grande parte das obras literarias o uso do infínitivo flexionado "é un fiel reflexo do emprego da mesma na lingua falada. algúns dos cales tamén publican artigos na prensa diaria.Gondar(]978:139-140). Na lingua literaria moderna o uso do infinitivo flexionado tivo unha relativa vitalidade. mais non tanto na fala popuiar. No caso dos textos literarios non é preciso realizarmos ningún tipo de estudo estatístico para podermos afirmar que desde o traballo de Gondar á actualídade se foi corrixindo parcialmente aquel desequilibrio e incorrección no uso do infmitivo flexionado como consecuencia da estandarización do idioma e da súa aprendizaxe académica. feito que nos parece evidente nos usos formalizados da lingua. que non emprega normalmente o primeiro tipo de construción cando os suxeitos son diferentes (*Es hora de marchar nosotros). o 75% aparece nunha quinta parte das obras. están moi lonxe de tiraren del todo o aproveitamento estilísticoexpresivo que encerra e outros non o utilizan case que por sistema. a utüización na lingua oral do infmitivo flexionado se ten incrementado. partindo de que moitos dos escritores que utilizan o infínitivo flexionado só o fan en unha ou ddas ocasións e particuiarmente en oracións adverbiais. Descrición de usos e pautas prescritivas Perante esta situación.

Valladares (1970:52-53). Valladares. etc. Santiago y Gómez. Mais nela subxace un criterio normativista e prescritivo ao afirmar que o infinitivo flexionado "debe usarse" cando vai no comezo da cláusula precedido de preposición. 121 Cfr. Outros traballos de natureza gramatical como os de M. que marcan un cadro xeral acertado a grandes trazos. como acontece noutros lugares da mesma obra120. fin. designio. Morfosintaxe iso repasaremos en primeiro lugar brevemente o que as nosas gramáticas din ao respecto. Couceiro Freijomil (1935:144). tras constatar a dificultade de determinar con exactitude os casos en que "puede ó debe usarse" a forma variábel ou a invariábel. do feito de os exemplos con infinitivo flexionado non presentaren a dupla posibiüdade coa forma invariábel.") e vai acompañado de preposición. R. introduce elementos confusos. R. A gramática de Lugrís Freire. Sanliago y Gómez (1918:206-208).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. igualmente. Carballo Calero. de ordinario cando o infínitivo vai rexido de preposición"9. toda ela moito dependente da de Saco Arce. mais non ofrecen normas de uso. ó á lo menos se quiere excitar la idea de ella") e cando o infinitivo ten o valor de complemento circunstancial doutra oración ("designando alguna circunstancia de causa. 120 Cfr. no referente ao uso do infinitivo flexionado afirma que se produce cando se trata dun infinitivo Í92 119 Vid. que prescribe como obrigatorio o uso do infinitivo invariábel cando designa a acción en abstracto e cando non ten suxeito propio por depender directamente dun verbo principal con que partilla o suxeito. Cuveiro (1868). non acrecenta nada substancial ao tema e. cando "está lonxe do primeiro verbo inda que éste leve xa espresa a persoa" e cando é suxeito dalgunha oración. Ese certo ton prescritivo pódese deducír. Alvariño. García de Diego di que o infinitivo admite algunhas veces as desinencias de persoa cando se quere facer resaltar a idea do suxeito. Mirás (1864). restriccion. Couceiro Freijomil ou Carré Alvarellos limítanse a deixaren constancia da súa existencia dentro dos paradigmas verbais. Lugris Freire (1931:93-96).SacoArce(l868:181-184). 141) e Garo'a de Diego (1909:113). é este úllimo un dos poueos usos que os esmdiosos cosluman considerar como obrigatorios por o infinilivo flexionado ter xurdido das construcións de infmilivo con suxeiio expreso no nominativo (Maurer 1968:100). Carré Alvarellos (1967:75. curiosamente. Aínda así. por veces. no momento de fíxar os criterios de uso. As obras de Mirás e Cuveiro Piñol nin citan o infinitivo flexionado no paradigma verbal. Saco Arce dedícalle un apartado especíñco na súa gramática ao infinitivo flexionado e. declara a intención de "señalar aquellos en que mas generalmente suelen emplearse una y otra". condena a utilización do infinitivo flexionado cando o inñnitivo leva o suxeito expreso (Ao chegares ti a Betanzos. e ao afirmar tamén que o "infinitivo toma sus desinencias personales" cando se utiliza como suxeito dunha cláusula (expresando a persoa "á quien se alude. Atvariño (1919:1927). . visita a Irmandade)m. parece ter presente unha intencionalidade prescritiva ao añrmar que a "forma Índeclinable" se usa cando o infinitivo "se toma en sentido abstracto" e cando serve de CD doutro verbo "especialmente si no media entre los dos ninguna preposición". aínda que nos ofrece unhas regras de uso do inñnitivo flexionado "para evitar as incorreiciós que moitos escritores moderaos cometen".

pois. e se atopa separado del soamente por unha preposición esixida polo réxime do verbo". As actuais normas oficiais dadas a coñecer en 1982. Instituto da Lingua Galega / Real Academia Galega (1995:107). pois. Despois de explicitar os casos máis frecuentes de uso do infinitivo flexionado (cando é suxeito dunha oración. entón caben as dúas posibilidades.XOSÉ RAMÚN RÍEDÍEIRO MATO persoal con suxeito propio. expreso ou tácito. e en construción reflexiva e con verbos pronominais). Para os usos do infinitivo flexionado non utiliza o termo "obrigatorio". acrecenta que se o infinítivo non leva suxeito expreso e pode entenderse como persoal ou non. nada din sobre os usos do infinitivo flexionado. o infinitivo pode levar desinencias ou non". que fican suxeridos certos usos obrigatorios124. con verbos de movemento en construcións con valor final e. Carballo Calero (1979:321 -325). por teren carácter ortográfico e morfolóxico. e se leva un suxeito expreso (Xa me estrañaba non vtren as túas irmás). o que da pé a interpretarmos que nos outros casos considera obrigatorio o uso do infinitivo flexionado122. Nun manual de aprendi/. posposto. CD con diferente suxeito. cando "ten o mesmo suxeito có verbo de que depende. cando vai rexido por un verbo modal ou causativo como norma xeral. 123 Vid. sexa este suxeito. É na Nova gramática para a aprendizaxe da língua onde se achan claramente explicitados como obrigatorios dous usos do infinitivo flexionado: se vai inmediatamente despois do verbo nuclear e ten diferente suxeito (Admitimos seren bos rapaces). Álvarez ei alii 1986:384-398). se na P6 indica a indeterminación do suxeito. se acha a unha distancia suficiente para escurecer o suxeito. acrecenta: "Nótese que. Así. non está expreso e se desexa expresalo) e outros casos onde o infmitivo flexionado é "usual" (se vai antes do verbo principal. Mais. si estabelece criterios de uso a partir da afirmación previa de que "existen construccións que esixen necesariamente a forma invariable. 393 . fala de que é "obrigatorio o emprego da forma invariable" cando o infinitivo é verbo auxiliado dunha perífrase verbal. mais distingue entre casos onde "aparece a forma conxugada sempre" (se o infmitivo ten un suxeito claramente expreso diferente ao do verbo principal e se o seu suxeito. sendo tamén distinto. nestes dous casos. tras pór dous exemplos do último caso. se ten valor imperativo sen se referir a nin122 Cfr. complemento circunstancial rexido por preposición e complemento dun substantivo). CD. Tamén aquí. Sen o explicitar totalmente. na perífrase haber que + infinitivo.axe anlerior do Institwo da Lingua Galega (1977:205-206) falábase só da posiblidade de empregar o infmitivo flexionado: "Pódese usá-lo infmilivo con desinencias persoales" cando ten suxeito propio diferenle ao do verbo principal e cando vai introducido por unha preposición ou elemenlo equivalenie. o infinilivo precede ó verbo. complemento circunstancial ou "cualquiera otra de las posibilidades que ofrece una oración sustantiva". de carácter descritivo mais tamén normativista. Se é o verbo o que vai dianle. en xeral. limitándose a recolléreno nos paradigmas verbais1-'. parece. Mais a Gramática Galega elaborada desde eses mesmos ámbitos. dalgunha forma se está a suxerir a obrigatoriedade de cerlos usos do infinitivo flexionado. diferente ou non do suxeito do verbo que rexe o infinitivo. se. Tamén se sinalan casos de uso obrigatorio da forma invariábel (se o infmitivo vai inmediatamente despois do verbo principal e ten o mesmo suxeito. e contextos que reclaman o emprego da forma conxugada". sobre todo introducido por preposición. 124 Cfr.

de acortln cos intiuéritos realizados para o ALGu. Afirma Gondar. Costa Casas et alii (1988:208-212). intlnitivo personal tonjugado". cuando no está tomado en un sentido conceptual o impersonal". l l l l l . León e Zamora limílrofes to ierrilorio adminisirativo galego. .||. ' L . así como dunha ampla bibliografía. Sobre o galego falado nos Ancares de León. afirma que o infinitivo flexionado "no es nunca exigido. obviamente. Gondar (197R:25) observa que "resulla difícil deierminar unha zona gratide onde non se coñeza o fenómeno". que hai algunhas /. após repasar tamén os traballos precedentes sobre o infinitivo flexionado en galego (non puido ter en conta. en general. J. Fernández González (1981:132) afirma con rotundidaiie: "No hay en ancarés.l K ' l k ' . constata tamén que no Val de Verín "el infinitivo flexional va perdiendo vigencia y en su lugar se emplea el infinitivo no personal + las personas gramaticales'"-6. aínda que si pequenas zonas onde a proeura del deu resullado negativo. es decir. G.onas onde se rexistran só parte das desinencias ou ningunha. J.l l ' l l . L. l l M I ! . que só fai mención ao uso en paralelo do infinitivo "flexional" (estarmos) e persoal (estar nós) que provoca confusión nos falantes. l .1 MMi'l . cuando va precedido de preposiciórT. con manexo de textos medievais.1. engadindo tamén que "el uso del infinitivo personal es constante en oraciones finales y.i' 0 \ I . Samamarina (1974:131 l.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. pois.is . que "as diferencias que se poden notar con respecto 125 Vid. es siempre optativo" e que "puede usarse cuando va precedido de preposición y la desinencia no resulta muy redundante". Couceiro recolle o seu uso como "potestativo" na fala de Feás. mais observa unha perda de usos do infinitivo flexionado pola interferencia do español: "no obstante. Morfosintaxe gún suxeito concreto e nos proverbios. As conclusións aí recollidas teñen. JL' ! . ondc lamén se rexistran formas llexionadas do infinilivo en puntos de Aslurias. baseándose na fala do Val de Suarna. De entre o conxunto de traballos que tratan do infinitivo flexionado resulta lóxico singularizarmos o de F. Sobre a xeografía do fcnómeno no conxunto da Galiza.ll 1.. as gramáticas de 1986 e 1988 antes citadas).Couceiro (1976:128). en muchos casos ambos tipos de infinitivo. Gondar por se tratar dunha documentada monografía centrada en exclusiva no infinitivo flexionado en galego. por influjo del castellano. l \.ll|i> |)ll]n l¡p|. en Insiitulo da Lingua Galega (1990:96-103).l . acrecentando que "generalmente se emplea precedido de preposición y en las oraciones temporales y finales". Véxase a distribución terriUirial das fortnas do paradigma do infinitivo flexionado. Taboada. Así. Nos demais casos fálase de uso opcional do infinitivo flexionado ou da forma Ínvariábel en función do interese en salientar o suxeito ou só a acción verbal125.1 I ÜIL' l l í s l k\. en la comarca ferrolana alternan libremente. a diferencia de otros sistemas morfológicos lingilíslicos. de textos dialectais e de textos literarios actuais. PortoDapena (1977:197) eTaboada (1979:139). que presentan as mesmas caracterfslicas. un valor especial. Todos os traballos citados ofrecen descricións ou propostas de uso máis ou menos acertadas. Esto ocurre sobre todo entre los hablantes más castellanizantes". Aínda podemos completar a panorámica sobre as diferentes propostas de uso do infinitivo flexionado coa referencia a outros traballos lingüísticos de carácter dialectal. 126 Cfr. sentenzas e algunhas frases feitas). Porto Dapena dá como norma xeral para o uso do infinitivo flexionado na comarca ferrolá que "se emplea cuando tiene verdadero sujeto. nas ijue a vitalidade da mesma debe ser menor e que hai puntos.( L T I restricións no uso que unhas veces poden corresponder a zonas máis ou menos exiensas e ouiras débense a l'alanles cun imporlante grado de irastelanización que vjven en zonas onde a FC é relalivamente IVecuente''. ] l . nos que o resulmdo debe Cslill tl'!UlkH'll. L' i|l. mais en xeral moi xenéricas ou parciais e confusas. situados en zonas onde predominan os que coñecen o paradigma compleio. que carece de tal infinitivo. para concluír: "podemos arirmar que a FC [tbrma conxugada] non sufriu perda en extemión na meirande parte tk toda Galieia. Santamarina. n i u ( ) i|Ur St¡ .

onde se constata que en Seteventcs (Lugo) o uso do ¡nfinitívo flexionado é frecuentísimo "sendo moi nonnal en persoas que pasan dos vinte e cinco anos. Insiituio da Lingua Galega (1990:97). equivalente a un xerundio.XOSÉ RAMÓN FRHXHRO MATO ó portugués son mínimas e maniféstanse. segundo termo dunha comparación. tendo en conta que se o galego presenta hoxe maiores restricións do que o portugués na lingua oral. CD. mais coa particularidade de a impersonalidade do infinitivo non ser sempre absofuta. 19). Por iso o propio Gondar expón con total clareza que o "modelo mellor para unhas regras claras e precisas coido que é o de Maurer e a el deberáse atender cando se queiran facer para o galego"127. Está claro que o galego ten hoxe. complemento dun substantivo. conslala tamén que o uso máis frecuente do infinilivo flexionado se dá nas oracións adverbiais por ser nelas máis habitual o inftnitivo e por este ter máis aulonomía (p. podería xustificar estas restricións no uso sintáctico da mesma [. Cfr. felizmente. Na síntese final á súa moi exhaustiva análise da sintaxe do infinitivo flexionado. determinados ámbitos de uso que fan conveniente e mesmo necesario un modelo culto e unificado de lingua. causal. dependente de verbos auxiliares. como dicía Gondar. calesquera que sexan as causas que a motiven. temporal.. Os mecanismos e razóns que levan ó emprego de cada ún dos infmitivos son -segundo se deduce da exposición dos gramáticos. obxectivo que non se marca no seu traballo por o centrar nunha documentada e ampla análise descritiva dos usos sintácticos do infinitivo flexionado. Co propósito de propormos unhas regras "claras e concísas" para o uso do infinitivo flexionado en galego. pero en persoas máis novas non exisie o seu uso.Gondar(l978:59). para o que en ocasións se acode a asesores ou correctores lingüísticos que na maior parte dos casos se limitan a aspectos puramente ortográficos e deixan de lado outros igualmente incorrectos e estruturalmente máis graves.práticamente idénticos no galego e no portugués. debido á forte castelanización a que están expostas". suxeito. taméti. que aquí só podemos enumerar: complemento circunstancial (con valor fínal. aparece a FC. atendendo ás funcións do infinitivo. iso é debido ao "grado de castelanización dos falantes. Aplieando o mesmo esquema simáctico de Gondar. complemento dun adxectivo e outros usos máis ocasionais12*. Asaka (1984) documenta parecidos resul(ados. no menor número de casos. segundo estes autores. complemento terminativo. así como algúns dos factores que favorecen o emprego da FC". . destacando algúns que se atopa fundamentalmente nas oracións adverbiáis constituídas por un infínitivo introducido por preposición. dándose a posibilidade de se empregar o infinitivo flexionado para indicar que ten suxeito propio ou ta127 Cfr. Gondar (1978:61-151). pois. aínda que sobre un corpus moito menor (uns 2ÜO exemplos) e moito menos representativo (uns canios números de A Nosa Terra e un libro de texto escolar). Gondar (1978:155). Un deles é a falta de uso do infinitivo flexionado cando a sintaxe galega o demanda ou exixe. Maurer parte dunha oposición "simple e clara" entre unha construción impersoal do infinitivo e outra persoal. condicional e precedido por outras locucións prepositivas). 128 Vid. atributo nominal. en que. como se viu. acudamos.. a Maurer. sobre todo. modaí. aposición. 129 Cfr. concesivo. opinión tamén expresada. complemento con preposición.]. por outros investigadores129 e constatada pola lóxica dos feitos lingüísticos. por exemplo. complemento predicativo. que moitas veces corre parello coa menor edade dos mesmos". A menor vitalidade da FC no galego.

HNC 133)..Regueira (1998:652) rexeila com« agramatkal en galego esie uso do infinitívo flexionado cos verbos causativos. se o suxeito se interpuxer entre o verbo rexenle. E como se esquenceron da miña cea. Desta forma surxirán "ao lado do emprégo obrigatório do infinito invariável ou do flexionado. XL 2951. Morfosintaxe mén para indicar que o axente da acción por el expresada é coñecido polo contexto. conforme a constru^ao en que ocorra ou as exigéncias da clareza e da expressáo"'w.. Vin os soldados t-hegaren a tnodiño pola ptmie (exemplo cilado por Alvare^ et aiii 1986:396). deber). TNS 9). uma larga faixa de empregos mais ou menos facultativos da forma invariável ou da flexionada. e o infinitivo. 132 Ou se o verbo auxiiiar está en infmitivo (Termos defacer iso non eitaba previsto / Ter defaiermos iso nun esiaba previs10): que penso que índuí nerian tairicadas de <:ii/nadres. facer.. mais noutros tal uso debemos consideralo como prescritivo. parece poüíbel o uso do infinitivo flexionatlo. porén. lal como aconiece en portugués (O pai fez os meninux comeretn a sopa) e admilen para o galego Álvarez el alii (1986:396). ou.. Clr. "sempre que o seu sentido seja rigorosamente Ímpessoal. A el podemos acrecentar o das perífrases verbais se non levaren elementos interpostos (Temos defacer. e cando alcaiKun a caiegoría de nacionalidades poden. porén. por outro lado. ou cando o infinitivo ten valor Ímperativo. Noutros casos. de xastres ou de comureiras que teñen ese vey» de dárentte á língita e de andaren a remexer nas honras ulleas. permilir) ou sensitivo (sentir. (Otero. os velliñox e as mulieres que liñaa que quedárense a coidalos (Blanco-Amor.l). o mal uso literario no seguinte caso: Inantes de nada. rectamaren a súa loial independencia (Castelao. mesmo unido directamente ao verbo rexente e posuíndo o seu mesmo suxeito. o seu uso será obrigatorio cando non for referido a ningunha persoa gramatical por ter carácter impersoal. XL 303) 130 Cfr. causativo (mandar. Por outra parte. Cfr.construcións do lipo de O paifixo os nenns comeren a xopa.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Están afalar)"2. factores de carácter subxectivo ou estilístico os que determinarán o uso dunha ou doutra forma nuns casos.2. é posíbel o uso do infinitivo flexionado: As vegadas as pedras dos vellos edificios figuraban rírense de nós (Otero.. Maurer (1968:234-244). a pesar das razóns aducidas por esie.2.. náo se referindo a acao por éle expressa a nenhum agente conhecido ou determinado""1. Se o suxeito for diferente tamén será posfbel o uso do infinitivo flesionado: Deixalos durmiren. non desbotariamos cunio correctas.AA/38) polo menos deixar o baldaquino. tanién no caso dos causalivos.3.. poder. Este é o único caso en que tal autor prescribe de forma xeral a non utilización do infinitivo flexionado. Porén. con palabras de Maurer.XL301). aínda que non habitual. Mandnii os htime^ saíren rapidamenle. en disposición de acarrexo pra o día seguinte. incluso. Serán. (Blanco-Amor. ver) co mesmo suxeito (se é posíbel) e vai inmediatamente despois del (Querían comer.. por se daren lamén en poflugués (v¡d. deixar. deben saberen ox leutores o siñifictidu dafala 'esporre(ar'(Fole. 3. SEG 296). Maurer (1968:235-236). 131 Cfr. (Blanco-Amor.. Fixéronse escoitar)^. cando o infinitivo está rexido por un verbo modal (querer. pois. 396 . uso non sempre admitido pola estilística (Calar!). A respecto da forma invariábel do Ínfinitivo. e partes duns altares que tamén se propuñan traeren. 133 Cfr. AE 37).XL249) Os rapaces tencionaban voltaren decontado pra os seus logares (Blanco-Amor. c/ue daqutla emprincipiaban a chamárenst 'intc'!eciuales'(B\ancQAmor.

afirma Maurer: "Emprega-se obrigatoriamente o infinito flexionado sempre que éle tenha sujeito próprio. (G. Admitiu sermos os meüores): Véñennos trague-la adevertencia saudabre de qu'o de sempre deixa de ser nalgún lado o de sempre. (Risco. quer indicado pela flexáo do verbo. pouco importando que ésse sujeito seja idéntico ao do verbo regente ou náo"114. Cando o infinitivo ten un suxeito expreso no texto. Insinuaron seren eles os culpábeis). (G. J97 . Sempre que o infmitivo vaia introducido por unha preposición ou por unha locución prepositiva. non viríari): O botárense fóra. Maurer (1968:236). mais vai referido a un axente determinado non indicado polo xeral no contexto (Convén virdes con tempo. 134 Cír. Cando o infinitivo non ten suxeito expreso.AAQ81) Se vai despois do verbo principal. 3. Barros. vid. quer expresso.Barros.XL283) 2.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MAIO Canto ao uso do infinitivo flexionado. xa o Quiatán estaba a berros polafalta do ramo. Bufón 8) -¿Que che gustarfa seres? —Aínda non cavilei niso. E o acordo máis transcendental que tomaran nunha dilas fora a de teren todos moza.A4{2 175) pegara eu un chimpo no altor e no dárenme de si os anchos do peito (Blanco-Amor. podemos considerar obrigatorio o uso do infinitivo flexionado nos seguintes casos: 1. de que cómpre estarmos á mira e abri-lo noso esprito á comprensión de mundos novos. De acordo con Ísto. ben sexa diferente ou idéntico ao do verbo rexente (Estares ü alí resultou decisivo. o uso deberase considerar obrigatorio de ter suxeito diferente (Marchou por chegares tarde) ou de apareceren elementos interpostos (Fixemos previamente este traballo sen coñecermos a situación) e recomendábel de posuír o mesmo suxeito e non levar elementos interpostos (Vmemos para falarmos convosco I parafalar convosco)'. teña suxeito propio aínda que coincida co do verbo principal (Antes de saírmos de viaxe temos de acabar o traballo) e vaia antes deste (De o saberen. Sobre as normas xerais e a casuíslica particular do etnprego do infinitivo flexionado e non flexionado. lamén Muurer (1957).

expreso ou non (Teñen a teima de criücaren todo.Maurer( 1968:236) e Gondar (1978:140). AGG 8) O vello non espricaba como viñeran a viviren tan lonxe. García Cancela / Díaz Abraira (1991:61) ou Hermida (1998:618-619). Maurer (1968:235) ou Gondar (1978:157-160).IM Como criterio xeral. antes de sermos asoballados polos Reis Católicos. etc. claro está. o seu uso debe considerarse obrigatorio.AA/92) Tódolos antigos reinos de Hespañaforon máis ou menos imperialistas e todos trataron de ensancharen as proprias fronteiras [. e 1959/1960). a anteposición do infmitivo ao verbo rexente. que tém uma aversáo a éle.AA£222) Algús humanistas dos vellos Colexios ollaban neles unfato de efebos prontos a morreren pola Libertade.].. Será necessário averiguar se o uso do infinilo nao é uma tenlaliva de tomar mais culto (ou aié arcaico) o estilo. e outros.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 136 VÍd. (Castelao. que o infmitivo tiver un suxeito propio. a necesidade de clareza ou énfase na expresión. que en ocasións xa fica incluído nos anteriores. cfr. (Pintos. aínda que existen factores que favorecen claramente o seu emprego: presenza dun prono me reflexivo ou dun complemento predicativo xunto ao infinitivo. Hampejs (1959:188-193.. directa ou indirectamente suxeridas'35. en Ourense. a forma impersoal deste. O terceiro.porunhaparte. (Otero. o uso do infiniiivo flexionado será facultativo. e por outra. Fóra destes casos. tamén Hampejs (1959/1960:118): "Sabemos já que há autores que gostam de empregar ésse infinito [flexionado]. Morfosintaxe dásme lástima e aínda máis por seres un forasteiro. Estás canso de o coñeceres): Ise era tamén o motivo de estaren a pé os rapaces hastra as doce (G. a eufonía etc. (Otero.AM39) Os dous primeiros casos son coincidentes cos indicados como obrigatorios por Maurer. ou se nao depende do grau da eultura da pessoa que o emprega. o afastamento deste do verbo rexente. acrecentámolo como proposta con carácter xeneralizador de acordo coa nosa tradición gramatical antes sinalada.S£G259) Como complemento dun nome substantivo ou adxectivo. coa tendencia xeral da lingua estatisticamente constatada por Gondar e con certas pautas prescritivas actuais. Somos tan galegos hoxe cotno éramos no século XV. sempre. 137 Xa Hampejs (1959:188) afirmara que "gente mais culta emprega esse infinilo com mais frequéncia do que gente com pouca cultura"." Í98 .Barros.. nun rexistro culto de lingua137 propomos o uso do infinitivo flexionado sempre que for posíbel gramaticalmente e que non resultar 135 Vid.

Así foi tamén xeralmente recoñecido por parte dos lingüistas. o infinitivo flexio nado é un vigoroso elemento estilístico dotado dunha grande expresividade. pois se lles tirarmos os MNP "significarán lo mismo. 4. mas correcta"11". es una verdadera aberración lingüíslica. aínda que a nota discrepante a achemos nunha gramática terminada de redixir en 1892. aposición. segundo xa vimos.4. ni debe aconsejarse". por presión do español. es una anomalía gramatica) intolerable. favorece mucho á la claridad y concisión de la cláusula. imprimiéndole e! carácter de definido y personal. o infmitivo flexionado lle merece a M. personificado por medio de las preposiciones (. Rodrigue/ (1900:58). nin necesario. no caso do futuro de Subx. desde a consideración deste como modelo lingüístico a seguir. Dada a tendencia actual da lingua á diminución de usos do infinitivo flexionado. 139 Cfr. segundo termo dunha comparación. Baste con reiterarmos que un infinitivo flexionado pode desempeñar a maior parte das funcións sintácticas: suxeito.«<•) correspondienies en ambos números. 1953) e despois por Maurer (1957. R. que debiera desaparecer a (odo tranee para no volver a figurar más en los paradigmas de la conjugación gallega". opinión esta só explicábel a partir da subordinación do galego ao español. . CD. Mais xa con anterioridade Saco Arce defendera xustamente o contrario e resaltara a expresividade do infínitivo flexionado: "Esta variedad de terminaciones del infmitivo que es una prueba más de la dócil flexibilidad de nuestro dialecto. Aínda máis severo é o xuízo que. Relevancia como recurso estilístico-expresivo Para alén do seu valor intrínseco como elemento caracterizador do sistema lingüístico galego-portugués. nun parágrafo tremendamenle confuso.6. no substancial coincidentes. Non consideramos pertinente aquí. Algo parecido acontece. isto é. aínda moi vivo no galego actual. tarefa xa cumpridamente realizada tanto para o portugués como para o galego138. con múltiplas e variadas posibilidades de utilización. complemento con preposición etc. 1968) para o portugués e porGondar (1978) para o galego. como se evidencia comparando los ejemplos gallegos con su traducción castellana: la frase resulta al propio tiem138 Primeiro por Sten (1952. onde se di que a conxugación dos infinitivos "ni es precisa.XOSÉ RAMÓN FteXEfRO MATO estilistícamente desaconsellábel. levarmos a cabo unha descrición de usos sintácticos do infínitivo flexionado. atributo.1.1.6. convén insistirmos no seu carácter prescritivo en determinadas circunstancias. mais a este lado a situación do galego é diferente e precisa tamén un tratamento específico. que lamén se gaba de non ter achado na Crónica Troiana máis do que tres exemplos con estas formas: "Este tnodo de espresar la acción del verbo. revestida de un traje indescifrable que admiie !a afirmación y la negación simullánearnente. Valladares (1970:53). Para garantirmos a pervivencia dos dous trazos morfosintácticos parece necesario tal carácter prescritivo nos usos formalizados da Hngua. e deducíbel da casuística anteriormente exposta en 4.1. Se as gramáticas portuguesas non inciden especialmente neste aspecto é por estas formas teren plena vixencia na lingua de alén Miño e por o portugués non estar sometido a interferencias estruturais graves. pero de una manera mas pura.3.

Tamén Álvarez / Regueira / Monteagudo.11:212) e Cunha / Cintra (1991:487). o infínitivo flexionado "le da más expresión y variedad a las frases en nuestro idioma". resalta que. quen reproduce a opinión de Carolina Michaelis de que as construcións de infmitivo flexionado "sao. acaban por deducir que se trata "de um emprego selectivo. Vázquez Cuesta / Mendes da Luz. Santiago y Gómez (1918:208).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. de pitoresco. bien por claridad. Maurer. o que nao se dá com o infmitivo impessoal. fronte ao castelán. mais do terreno da estilística do que.CarréA!varelios(l%7:141). Morfosintaxe po más expresiva". defende a súa utilización para non privar o idioma "d'unha particularidade verdadeiramente comenente". lo expresa con toda energía y concisión". ás veces mesmo contra as prescricións gramaticaís (exemplifica con As estrelas parecia sorñrem I As estrelas pareciam sorrir I As estrelas pareciam sorrirem ou coa cita de Beraardim Ribeiro Vi as aves buscarem seus poisos)\ a propósito deste último exemplo afirma: "Ora a verdade é que a forma pessoal é muito mais expressiva. As gramáticas portuguesas destacan. chegando a afirmar que tal característica "hace del gallego una de las lenguas más perfectas. y por ello muy condicionado por razones de estilo". Carballo Calero (1979:324) e Álvarez e¡ alii (1986:395). Lugrís Freire. e Carballo Calero sinala directamente o valor estilístico cando di que "su uso está principalmente fundamentado en la carga psicológica del discurso. y le da mayor precisión y claridad. 141 Cfr. e o único que nos decide por unha delas é o desexo de expresividade. a importancia estilística do infinitivo flexionado. pues ni el castellano. da gramática"141. Lugrfs Freire (1931:96). os tipos fraseológicos mais in4(1(1 140 Cfr. na súa estilística. Vázquez Cuesta / Mendes da Luz (1971. sem dúvida. propriamente. inciden en que o uso dun ou doutro "está intensamente influído por factores estilísticos e expresivos. tiene esta reconocida ventaja". su hermana. tras deixaren claro que existen construcións que exixen a forma Ínvariábel e contextos "que reclaman o emprego" do infinitivo flexionado.SacoArce (1868:184). opta claramente pola maior expresividade do infinitivo flexionado. que nos permite descer ás particularidades do objecto em movemento. . tras recoñeceren que o uso do infínitivo flexionado é un dos puntos máis difíceis da sintaxe portuguesa. a énfase ou a eufonía"140. Carré Alvarellos. Así. aínda que recomenda non o usar en casos dubidosos. igualmente. Para Santiago y Gómez o infinitivo flexionado "es una gran belleza que extraordinariamente realza el gallego. 142 Cfr. afirman que a "elección en la práctica de uno u otro infínitivo suele tener valor estilístico y estar determinada por el Ínterés del hablante en hacer resaltar el sujeto. de xeito que en moitas ocasións poderiamos empregar calquera das dúas formas. de uma secura abstracta. E Cunha / Cintra. por súa parte. após faceren mención á opinión de Said Ali de que se usa a forma invariábel se só se pensa na acción e o infinitivo tlexionado ao pretender pór en evidencia o axente da acción. Há como que um prolongamento da visao. bien por énfasis". Nesa escolla entre a forma invariábel ou o infinitivo flexionado Rodrigues Lapa. parada"142. Rodrigues Lapa (1979:225-226). por cuanto lo que en otra lengua no se puede decir sino por circunlocuciones. pelo que contém de visualidade.

Camén Michaeüsde Vasconcellos (19!7/1918). que aquel cualifíca "de perfecto estilo"144por xustapor un infinitivo flexionado máis afastado do verbo a un infínitivo invariábel preto del: Os peíños semeüaban non ter vida. 144 Cfr. Para unha ampla casuísticado infmitivo xenindial nexionado vid. Maurer (1968:101-102). outros a esligar coa sede nun curuto.ÍX47"21) Tamén Maurer afirma que. Gregorio Fernández. podemos ler indiferememente a forma invariável ou a flexionada. quen lamén afirma: "Quantlo o infinito regido da preposifáo a. que pasa. e írmonos a Monforte (Blanco-Amor. como vosté me enseña. podendo combinar estilisticamente coa invaríábel. lermina por admitir que "a necessidade de clareza. ou de enfaiizafáo tira desta possibiiidade o melhor proveito estilístico".. 4ü| . para os quais nao se poderiam encontrar correspondentes nas línguas irmás". con frecuencia "se evita a acumula^áo de formas verbais terminadas monótonamente pela mesma de143 Cfr. o que non poden é deixar de tremeren cando alguén s'achega a iles (Risco. por exixencias da eufonía. mais flexíveis. mais singulares. cualifica pola súa parte o infmitivo flexionado como "a mais notável e característica inova?áo da língua e a mais preciosa cria?áo do seu sistema flexionado". que dá á frase "recursos de expressáo. excetocomos verbos tauíiíiaresesiar. (Dieste.4) tamén se utiliza con total normalidade na súa forma flexionada. de E.que fala de milización caprichosa e por veces arbilraria do infinitivo flexionado "por molivcus nem sempre apreciáveis".5£G183) Poder poden negar. 187). ou convoiando os bastimentos. concluíndo que nel temos.jicar esemelhanles. mais livres e mais variados das línguas románicas". Aínda Jucá (197l:440). 4. freqiientemenie sem (em ora^óes negativas) equivale a um gerúndio. Outros exemplos de combinacións diferentes son: Non sei si xa dixen que üñamos mentes de pillar o tren misto. O uso facultativo do infinitivo flexionado en moiíos casos permite combinacións estilísticas coa forma invariábel. o infinitivo xerundial (vid. ás cinco da mañá. (Castelao.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO teressantes. non un feo solecismo. Slen (¡952:133-142) e Maurer (1868:117-120 e 187-192). Bufón 9) Salvo no caso de formar perífrase e non levar elementos interpostos. tamén Maurer (1957:54-55). mais importantes. como no seguinte exemplo recollido por Gondar da obra Historias do 30 de Febreiro. 145 Así lle chama Maurer (1968:119).. Gondar< 1978:98). non pesaren nada. vid. R. e para empeñar a nosa palabra ante moitos tesügos.em que se emprega normalmente aforma invariável" (p. como construción autónoma mesmo ten sido denominado infinitivo narrativo ou descritivo con valor afectivo'45: Uns a iren pra adiante. senón "um tesouro lingüístico de incalculável valor"14-1. AE 121) Os galeguistas viñemos hoxe á Cruña parafalarmos cos republicáns en público. variedade e elegáncia.1.6.

na posifao mais afastada déste. mesmo nalgún caso excedendo os límites recomendados pola gramátíca: os críticos deron enfalaren da 'escola galaico-portuguesa' (Castelao. a maior frecuencia de uso do infinitivo flexionado na prosa do que na poesía. recorrendo ao uso da forma invariável". éste impessoal". porén. Morfosintaxe sinéncia pessoal do infínito. podería ter unha explicación rítmica. é mai. non parece acharse ningún caso de infinitivo flexionado na obra de Ramón Cabanillas. sobretudo. 148 García Rodríguez (1977:171-172) non lopou ningún caso na Anltfona da cantigu de R. Así. Maurer (1957:36) .1 falar do uso nas perífrases: "Embora se enconirem alguns exemplos com o infinito pessoal -e isio aié em escriiores clássicos. que souberon tirar proveito dese potencial de expresividade. que. para Noriega vid. 402 . que acrecenta que este factor rítmico poderia ser válidoespecialmente naqueles casos "em que na vjzinhan^a do verbo regente se encontra o ínfmito flexionaiJo e. Cabanillaí.éles náo sáo de imitar. e en toda a obra poética de Noriega Varela só se dan dous casos. pola propia natureza da construción sintáctica dominante en cada caso'4fl. Freixeiro Mato (1993:107). Hampejs (1959/1960:116): "Na poesia o ínfinilo flexionado é muitomáis raro que na prosa (.Talvez seja uma das explicagoes do fato acima ciiado a comtcu^áo gramatical da poesia. ambos en construcións con valor final. por outra parte.S£G351) Os mariñeiros falan polo baixo uns cos outros e escomenzan a saíren pola dereita coidando de non faguer barullo . assim como nós inventamos as modernas parafmgir que nos sentamos^.J. cando entre os dous verbos se interpoñen outros elementos resulta gramaticalmente correcto e estilisticamente rendíbel o uso do infinitivo flexionado'411: ¿Pensades que os galegos poden seguir andando polo mundo a ofereceren indiñamente a mercanda dos seus lombos e dos seus brazos? (Castelao.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 116) thama "infinito flexionado 'delaché' (disianciado)". SEG 42) 146 Cfr. Mais aínda tratándose de perífrases verbais. Mais non todos os nosos autores botaron man das posibilidades expresivas deste recurso da lingua. Harnpejs (1959/1960:117). Cfr. flexionado e non flexionado. do infinitn flexicmado".i simples que a da prosa e prescinde. onúefingir aparece sen MNP pola proximidade de inventamos e sentamos: Nossos avós as inventaram para se sentarem. como "um medio estilístico para romper a monotonia rítmica da prosa e para prover o texto de uma tensáo dinámica e antitética"147. Éste se admíle apenas quando medeia cerfa distáncia entre o verbo auxiliar e o infinito e. por isso. quando lemos um segundo infinito junto do qual se subemende o auxiliar já expresso anies em relaijáo com um primeiro.Muurer(l968:2Il). débese ter en conta. nin nunha revisión "dun xeilo lixeiro" da súa obra completa. 147 Cfr. sem dúvida alguma.. Cfr. Para Hampejs a alternancia dos dous infinitivos. para o que acode a citas como esta de Júlio DÍnis.. ambos de Rianxo. o infinilo nao flexionado". Moi diferente é o que acontece con autores en prosa como Castelao ou Dieste.. 149 Será este máis un caso do que Hampejs (1959/1960.

sen roupa que mudar. SEG 284) En resumo.. a oportunidade de Galiza pasou. ben como fórmula sintáctica de uso obrigatorio en certos casos.. senón para suprimir íodo moüvo de conflicto interior e chegarmos á paz por concordia. Hermida (1998:618-619) e García Cancela/ Díaz Abraira (1991:61). andares como min. e puñanse de contado a tomaren café e afalar polo baixo (Blanco-Amor. e non para suplantala.5£G315) O amplo abano de textos literarios escolmados por Gondar con formas do infinitivo flexionado. sen frescuriña para boíares no xergón de casulo. e tanto en textos literarios. Pero. ben como recurso expresivo de grande rendibilidade noutros. Unha ordre relixioso-especulativa. que morren por non xuntárense e que non se axuntan para non pelexaren como cans. idealista e schelüngiana.S£G287) Cando as Cortes constituíntes se dispoñían a romperen os moldes unitarios (Castelao.. OC I. Chegares do traballo feita un esterco. TNS 11) e ás vegadas viñan outros con ü. Somos partidarios. (Otero. (Castelao.. para non volver. escüsanos doutras citas.XOSÉ RAMÓN FREIXEIRO MATO Volven as nubes a seren realidade pra a nosa Tubinga. (Castelao... respectivamente. débese potenciar o emprego correcto do infínitivo flexionado. a onde remitimos. e agora soio cabe aboür a hexemonía de Castela. 385) Se a unidade hespañola saíra de Galiza non estaría hoxe a Peninsua dividida en dous Estados irreconciliados. a pesar 403 150 Vid. en fín. que os hepañoes necesitan. .X¿115) Ou en construcións non perifrásticas co infmitivo próximo do verbo rexente e a compartillar con el o mesmo suxeito: Tamén adoiían a rifaren connosco cando publicamos libros de intrés xeral en língoa galega (Castelao. como xornalísticos ou na linguaxe administrativa150 e no ensino. Mais sirvan como exemplo de aproveitamento expresivo deste recurso os seguintes textos do egrexio político nacionalista e escritor rianxeiro: ¿Non reparas na que che espera se te casas con ese cuspe? Vivires nunha terroeira como esta. dunha "discriminación positiva" a favor do uso do infinitivo flexionado..

Morfosintaxe de certas prevencións ao respecto151. presenta. também o brasileiro".6. é preferida a de verbo auxiliar + a + infmitivo no portugués europeo.em ponugués. en consecuencia.4). Semenova (1995:253) acreeema: "A varianle brasileira amserva a forma artaica com gerúndiu.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o esmr + gerúndio do portugués do Brasil". Aínda que esta construción subsiste. muílo mais raramenle. 4. aínda no primeiro caso.1.404 . poK.1. comezando a gañar presenza desde entón.estar + a + infinitivo (mais frequente na norma portuguesa europeia: Portugal) e estar + gerúndia (mais frequente na norma portuguesa americana: Brasil)". de forma que practicamente acabará por asumir todos os usos correspondentes á construción con xerundio. claro está. en tanto que no Brasil a dominante é a construción con xerundio154. O emprego literario do infmitivo xerundial non está documentado até o século XVI na obra de Gil Vicente. Álvarez Blanco (1994b:28). Pode aparecer a formar parte dunha perífrase verbal aspectual imperfectiva principalmente (verbo auxiliar estar. Volpato / Pereira (1997:341) resaltan a "curiosidade em rela^ao á diversidade nas formas estar a + infinirivo do ponugués europeu vs. o uso lusitanu mas. porque o novo fenómeno gramatical.6. Barroso(1994)ou Maler(1972).. aínda non ben estudada cando menos no ámbito particular do galego. 4. continuar (ou seguir). O infinitivo xerundial A construción a + infinitivo con valor de xerundio constitúe hoxe outra característica peculiar. mais non exclusiva (dáse tamén en francés en formación perifrástica co verbo étré) do sistema lingüístico galego-portugués. a presenza da preposición a debe ser considerada como unha compoñente da segunda parte do complexo perifrástico. 152 Vid. a + Infin. onde o fenómeno está máis estudado153. nao conseguiu fortalecer-se e espallar-se nesia varianie nacíonal no momento da sua transferéncia pard a América Lalina". Rojo(1974:U3). o infinitivo xerundial é a forma habitual para contribuír a expresar o contido que antigamente na lingua literaria se manifestaba mediante a perífrase de verbo auxiliar + xerundio.7. Aínda así.expressam esle valor aspectual sáo. Será no sé151 Vid. andar. que se tratará máis adiante (vid. O segmento constituído pola preposición e o infinitivo non exixe. neste caso no tamén importante ámbito da sintaxe. canto máis empregarmos o infinitivo flexionado.4. cfr. Barroso (1994:89): "As perífrases que. 154 Alén deMaler.aquen fundamentalmente agora seguimos por se basear máis nos aspectos que aquí nos ititeresan.e Hcrculanode Carvalho (1994:318): "O gerúniiio em portugués refleeie o uso brasileiro e lusítano: a perífrase Prep. .Sten (1952:133-142). ir + a + infinitivo) ou ben como construción autónoma. máis que como un simple relacionante. pois. 4. necesariamente a presenza dun verbo auxiliar.. levar. sempre. XVII e inclusive do XVIII. a súa utilización é rara en Gil Vicente e na lingua literaria en xeral dos séculos XVI. Con estas salvagardas. independencia no seu funcionamento 152 . máis contribuiremos a preservar a autenticidade lingüística. 153 Vid. tendo en conta estritamente a corrección gramatical e os criterios eufónicos ou estilísticoexpresivos. O infinitivo xerundial en portugués En portugués. por exemplo.1.4. ao que parece.

precedido de como ("Ergue o filho nos bra^os. esiar + gerúntiío é recenle. e non reduce o caso do infmitivo con valor de xerundio á construción a + infinitivo. dependendo dos verbos deixar. nun estudo de Sten156 en que exemplifica con diferentes casos tirados de textos escritos. cun amplo abano de usos que resumimos: estar a + infmitivo {"Estavam a concluir uma casa pequena'''). sunout. esquecer(-se) a. ver. Semella. senón dun tipo especial de "infinito preposicionado" que parece terse desenvolvido en época relativamente tardía na hisíoria da lingua e que equivale a un xerundio. Maitoso Camara (1979:169) ve aorixe de lal diferenciaeión no dialecio lisboeta. formando parte dun membro da comparación ("Mais vale um pássaro na mao do que dois a voarem"). que o infinitivo xerundial foi primeiramente unha construción oral rexeitada pola lingua escrita e que pouco a pouco se foi trasladando tamén a esta como consecuencia dun proceso de popularización sintáctica no ámbito escrito. sentir ("viu dois professores a conversar"). as velhas arrastavam os pés"). que substiluíu a construción con xerundio por a +infiniiivo. serve porén para comprobarmos a vitalidade de que gozaba na altura o infínitivo xerundial. Maurer non fala de infmitivo xerundial. deter(-se) a. tras unhas "sondages rapides praliqués dans la liliérature porlugaise á partir du XVI siécle": "Nous savons maintenanl avec certilude qu'on ne pourra parler de véritable 'percée' de l'infinitif gérondival dans la langue écrite -dans la langue parlée cela avait eu lieu sans autun doule bien avant. ouvriront a deux ballanls les portes á la langue populaire el donneront libre acces a ce parvenu de la grammaire. xunto a outros que se non citan por non corresponderen coa eonstrución. entreter(-se) a. en construcións absolutas ("A mulher volta-se de novo a seara. a examinar aquilo em siléncio"). quedar(-se) a. Ce ne sera qu'avec le romanlisme ei. largo tempo.Sten (1952:133-142).XOSÉ RAMÓN RÍEIXEIRO MAID culo XIX. a arfar. afirma que ela non é de ningunha forma descoñecida no Brasil. ouvir. originária do iaiím. l'infínitif gérondival". até ficar na actualidade como rara esta última en Portugall5S. da qual derivou a conslnifao estar a + infinitivo". A construfao base é o estar + gerúndio.dans les dialogues en partieulier.ficar(-se) a + infinitivo ("Vamos ficar talvez aqui a oIhar!"). pois. a pesar de centrar logo boa par155 Refcríndose á "constru^ao progressiva" en portugués. tardar a ("Horácio e os companheiros quedaram-se. cando a construción de infmitivo xerundial triunfe sobre a do xerundio na lingua escrita. combinado directamente cun substantivo ("sáo duas mulheres a querer a mesma coisa"). como a vé-lo bem"). A pesar de ser esta clasifícación un tanto desordenada e algúns casos resultaren dubidosos. aínda considerando tal construción máis tipicamente portuguesa do que brasileira. afirman Volpaio / Pereira (1997:341): "As leiiuras efectuadas levam-nos a concluír que o aparecimento da oposi$ao da conslru^ao estar a + infinitivo vs. devendo esta altemancia datar do século passado. . nas construcións demorar(-se) a. verbos de movemento + infinitivo xerundial ("Que andariam a preparar?"). c'est-á-dire les mouvemenis liuéraires qui. como atributo indirecto ou aposición ("Esfalfadas. Por súa parte. despois de substantivos rexidos por unha preposición ("com os bigodes a tremer de cólera"). avec le Réalisme e lc Naluralisme que l'infmitif l'emportera sur le gérnndií traditionnel. lágrimas silenciosas a trilharem-lhe o rosto"). senón que o amplía a sen + infinitivo con valor dun xerundio negativo en expresións como sen saber ou sen poder. nas exclamacións ("E os bra?os sempre a doerem!"). ao se abrir a literatura á fala popular no realismo e no naturalismo.qu'au XIX siécle. con verbos transitivos como passar + CD + a ("Quem passou toda a vida a bater sorna") etc. 156 VÍd. Maler (1972:267-268) afirma. Cara á metade do século XX a construción de infinitivo xerundial en portugués é presentada como plenamente consolidada tamén na lingua literaria.

todos os casos citados por Sten van acompañados de exemplos en ambos os sentidos. Insisteaqiiíoaulorenequipardrcomo infinilivos xenmdiaisa + Ir^btítívo tsan + infinitivo: "As nossas gramáticas falam geralmente de um mfmitivo histórico regido da preposi^ao u. d) como infinitivo narrativo ou descritivo em frases de valor afectivo: "E eles a pedirem comida!"157 Tamén afirma este autor. para exemplificar que o infinitivo xerundial adrnite "igualmente" a forma invariábel e a flexionada en portugués. se ben que cando se trata de perífrases ou doutros complexos verbais a forma persoal aparece distanciada do verbo príncipal. mais de todas as formas en a + infinitiva achamoü un carácter duralivo (xenindial) da acdón que en sen + infiniñvo non se pode dar por a acción esiar negada na súa realizaeión: Nim esiá a comer quere significar que a acción non se eslá a desenvolver (porque. Das catro construcións de infmitivo xerundial enumeradas por Maurer. apanhar. "vive a repetir". Maurer. Maurer (1%8:95) e Maurer (1968:188-192). seguramente. conhecer e outros de sentido equivalente: "Viu já as cordas a bambolearem e a embara^arem-se". feito que. respectivamente. Máis dúbidas parece ofrecer ocasoen que forman constructóns autónomas ("Eéle seni responder. . Morfosintaxe te da exemplifícación no primeiro caso por o considerar o máis importante. ouvir. Maurer{ 1968:116-123).desde que a orai. pois seraella que enlrc Eslá a Iraballar e Está sen iraballar existen máis diferenzas do que o sentido afirmaiivo ou negativo da cláusula. sentir. 159 Cfr.con valor modal. un dos exemplos aducidos por Maurer. á vista dos numerosos exemplos por el transcritos.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.vtrm. Porén. b) ligado ao CD (ou ao suxeito se o verbo estiver en pasiva) de verbos como ver. eslá a trabalhar e andu a exiiuiar. 157 Vid. sen introduce como rclator unha cláusula incrustada adverbial. Cita catro tipos de construcións do infinitivo con valor xerundial admitidas como válidas: a) cos verbos auxiliares como estar. mas. en canto que Eslá sen aimer implica que a acción non se iniciou. Maurer (1968:121). nos tempos modernos. se ben logo cita exemplos coa forma flexionada debido á distancia entre os dous verbos ("E lá estavam também os urubus negros a denunciarem putrefa^ao"). esquecidos de que ao lado dessa preposi<. achar. deixar. p. tamén Gondar (1978:44-45).ficar. ixmuins em Portugal. afirma que no "velho uso da língua o infmito invariável domina. isto já nos mais cuidadosos autores do século XIX". ao noso modo de ver. viver e semellantes: "está a fazer". aquela en que vai en perífrase cun verbo auxiliar. a constru^áo pessoal se torna bastante comum. correspondem perfeitamente aos nc«sos extá iraba/haml» e anila emutlando". encontrar. quen como brasileiro acrccenta: "Assim. en canto que os otros tres tipos de construcións admiten con normalidade a forma variábel'59. eomo tamén parece habelas entre Non cuniinúa u estudar e Ccmünúa sen esíudar. cuestión a que máis adiante tamén faremos referencia. surpreender. exixe a forma invaríábel. 120). andar. E. non acabamos de ver lal relación. Canto ao uso da forma invariábel ou ílexionada no infínitivo xerundial. quen se basea no trabalb de Maurer. 158 Cfr. En tanto a constmción con a forma parte do núcieo (predicadol da cláusula.ao aparece igualmente a preposi^ao . o aspecto verbal o que as diferencia. nada ten de estraño por ocorrer exactamente igual noutras construcións en que primeiro entraba un infinitivo impersoal e logo adquírfa os morfemas de persoa. pois. haver.a chorar máis ainda!". Vid. 119-120). acabando por exprimir qualidade ou estado dos substantivos a que se refere": "A manha ia alta. estendendo tamén logo esla dupla posibilidade ao galego. c) como complemento circunstancial "designativo de modo ou de concomitancia e freqüentemente como simple atributo. Tamén Slen (1952:133-142) dá por sentada a equivalencia entre ambas as constnicións.ao tenha sentido negatívo" (pp. por seu turno. "anda a dizer". segundo apunta máis adiante. e na súa casuísdca. com résteas de sol a coarem-se pelos vidros". só a primeira. se viu inlerrompida). "a perfeita equivaléncia" entre a construción de infinitivo xerundial e a de xerundio'SB.

presentaría un trazo arcaiiame fronte ao portugués conünental: '•Convém neüie ponto ressaltar a perfeita etiuivaléncia funL-ional das duas constru^Óes esiarfazendu /facendo (diatronicamenle arcaizanle) e estar u fa. 163 A pesar da opinicm xeneralizada entre os esiudiosos do fenómeno en ponugués (Maurer. cando o fenómeno se revela na literatura portuguesa. mais debemos ter en conta a escaseza de textos escritos en galego desde o século XVI ao XIX. que o infinitivo xerundial é un trazo morfosintáctico característico do sistema lingüístico galego-portugués. existan sus paralelos con gerundiu que suelen ser niás utilizados".acrecenta a posibilidaile de exisiireii dous casos de infmilivo xerundial nas Caniigus de Santa María: nafont'tíbeveraron seus cavalos a beveren. xa que se rexislra en punltis illados de Lugo. ¡gual que o brasüeiro. aínda hoxe no conxunto da Galiza a construción con xerundio resulta ser máis utilizada'". diremos que esta debeu ser serodia. de momemo debemos dar por váüda a afinnatión dos estudiosos tie o infinitivo xeruntiial ser unha construción serodia. Lo habilual cs que. A pesar de carecermos dun estudo solvente sobre esta construción en galego. en opinión de Herculano íle Carvalho (1994:318). Mais a falia doutros datos. como a seguir se irá vendo nos exemplos que se citaren. A este respecto. tampouco na poesía anónima tradicional dos séculos XVI e XVII.104) afinna que a perífrase con a + infinitivo equivalendo ao xenmdio "len unha xeografía compacta nos falares pontevedreses do bltHjue occidenlal. XVIII prevalece na linguagem escriia da variedade do portugués de Porlugal). nun grao de aproximación moi alto. nin na poesía académica renacentista e barroca. Rojo (1974:113-114). al lado de esias dos. A área máis compacta é a zona atlántica da provincia de Pontevedra e a parte meridional da Coruña. Fernández Rei (1991a. tamén concreiiza que "la construcción a + infmitvo se utili/a en un área coincideme con estar a + inflnilivo". de 1555164.XOSÉ RAMÓN RÍEIXHRO MATO 4. 161 Vid. o galego. de Ourense (especialmeme do sur) e no occidenie coruñés". quen engade que a área "donde se uiiliza esiar a + mfinilivo eon senlido duraiivo es menos extensa que el área de utilización de andar a + infinitivo. Nunha primeira aproximación ao tema.2. Gondar (1978:126). Por oulra parte. o primeiro por se tratar dunha frase feita e o segundo por tamén poder ser interpretado como unha perífra160 Vid. os datos xa apuntados para o portugués semellan confirmar que os casos en que esa construción aparece na Galiza son os mesmos161.4. portuguesa e brasileira cos mesmos usos. cando menos na escrita. pois os primeiros testemuños seguros que coñecemos corresponden ao século XIX161. non achamos ningún caso de infmitivo xerundial nos refráns ou proverbios de Hernán Núñez. 164 Vid. de tal modo que as duas podetn unir-se sob a mesma designai.LópezNavia(1992). e <> poder dela e u del rec-ude I a crfferen en ben sempre e loiler nemiga. 162 Nesle senlklo. de modo que se podería afirmar. O infinitivo xerundial en galego O infinitivo xerundial podémolo encontrar espontaneamente na fala popular como trazo dialectal nunha área do territorio galego bastante extensa. aínda que con desigual distribución territorial e tamén con diferente frecuencia de uso en relación ao xerundio.Gondar(1978:124-126)..er (que só no séc. 407 . se ben non é exclusiva.-ao de morfotaxe gerundiar. iguat que a respecto do infinitivo flexionado. presente nas modalidades galega. o seu uso diminúe segundo se avanza cara ao interior'60. así como a limitación e provísionalidade das nosas pescudas. onde achamos dous casos que non nos atrevemos a considerar como tales. por exemplo).1. fundamentalmente na zona occidental. se ben que o infmitivo xerundial tamén ten un importante uso dialectal. Maler. incluídos os nove romances das Festas Minervais.6. iras afirmar que os exemplos da forma flexkmada do tnfmitivo xerundial na lingua medieval "son práticamente inexistentes". Sen podermos precisar con exactitude a aparición ou manifestación do fenómeno entre nós.

de 1671. acopla 181 {Estaba eufalando / na rúado Espelfo).por exernplo: Aínda andan douspatuxandoj alávan estes penedos: I id'ófundo iesiai quedos. aínda presentando dúbidas por se aproximar a unha frase feita. Hix . Por outra parie.. e Tod'o dia andiven á traballar.... porexemplo. En resumo. No entremés A contenda dos labradores de Caldelas. a pesar de apareceren varias construcións con xerundio que tamén admitirían este tipo de fórmula"16. 171 Vid. afirmaba que o "a de l'intmitif gérondíval s'explique généralemeni par lesens local".de 1702 e da autoria de Anselmo Feijoo Montenegro: Chorei ao ver a armada / di> ingrés que habt'a saído. nadar = nadando poden ter algoa vereoaorixe da constnición de infinitivo xerundial.".! e aínda o bronce delas chora I vendti perder nunha hora I Jraballo de moüot dfas /. pode servir para explicármonos a xénese do fenómeno. onde achamos varias perífrases aspectuais imperfectivas con xerundio'64. Morfosintaxe se incoativa: que a Santiago Don Afonso I non quedou nada a deber (romance de José Guerrero Lasso de la Vega.¡IChoreicando \in de fóra i ganadai a. No resto das coplas do frade galego. temos un caso (e co esso andavan a malfacer. ou polas venas de Aganipe I passan a encender as venas (romance de Ignacio Rodríguez. 252-255). Non demos. algo máis adianie (p. Freixeiro Mato (1996:103). vin. enireterf-xe>a.. fronte a numerosos casos de xerundio.i no airc correr./ / Mirei as itaves arder. onde damos coa perífrase aspectual terminativa vir a + infinitivo (vid. I vendo de xeme malvadu I a miña terrapisada/ea todoo ceu ofendidu. ao verpeiexar = vendo pelexar ou aci verpeíexando. v.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 4.i e nnn vm andés canfando (Freixeiro Malo 1996:90. y-agora anda ápidir.5). homes larrendo ou leños. I e aqui Peruchiño I de Thomas e neto)m. Don Luhjoga ou está jogandn. y ahora pide. 167 Cfr. / leños nafogo nadar (Freixeiro Mato 1996:108-109). homes correr = vin. onde procuramos recolleramaiorpaiíe da lileratura producidaen lingua galega nese periodo. mirei as naves arder = mirei as naves ardendo. / home. tomando sas rendas do bispado}^1 que. deteii-se¡ei. 4.7. na nosa anloloxía dos lexlos dos Séculos Escuros e da Ilustración por que vimos eitando (Freixeiro Mato 1996). con ningún caso de infmitivo xerundial nos textos literarios do século XVIII. Tamén se deben ter en conta certos usos do infimtivo que poden equivaier ao xerundio.2.. non achamos ningiin exemplo claro de infinilivo xerundial. Valladares (1970:109) critica o usode construcións comoJan andaá pedir á limosnu ou Don Luís está ájugaren vezdas que el considera correctas Jan ando pedindo. Equivaiencias como chorei ao ver = chnrei vendo. Saco Arce (1868:181). eitando exemplos eomo Parece unha lebre a correr. Para a relatión enlre infmitivoe xemndio vid.por imanmfagallega". Na "Relazón da carta xecutoria. até as 1308 de que consta a obra. 44).. aínda que o segundo as condena171. vv. tardara oui/uÉ'í/af--í<'a. salvo este da copla 1. tampouco. talvez xerado a partir de construcións dese tipo"'*. traducido por "lodo el d¡a anduve trabajando"..280 (tu ves a ser neta I de Christobo o vello. equivalendo a vir + xerundio (Vén a serfillo de Aníón I Vén sendofülo de Antóri). ó anda pidiendo". se ben tlas Coplas de Sarmiento só reproducimos as 220 primeiras.2. que traduce por "empobreció.. v. Mais no século XIX o infínitivo xerundial sen dübida estaba vivo na fala. tampouco achamos ningún caso. onde recolle os exemplos Empobreceu. ningún de infinitivo xerundial. nin tan sequera dubidoso. 169 Cfr. póndooen relación con sen + infmiiivii. Non rexis165 Paraaléndapoucafiabilidadedalmguaedaprocedenciaextragalegadosiextosen moiloscasos. 182 (tfii'andaba vendendo / nas rúas habanos) ou 192 (ouvira que a un crego / llo estaba comando)..IChoreiao verpelexar / lamofrancésde imptirtancia [. por exemplo. 68). tampouco nos vüancicos de Nadal deses dous séculos'". 23). incluídos os poemas do Cura de Fruíme e as 220 primeiras coplas do Padre Sarmiento. 200) fala de que o galego emprega a preposición a en casos en que o espafiol a rexeita ou substitúe por outros xiros. atrevémonos a suxerir como hipóiese mo¡ provisional a aparición do infinitivo xemndial primeirameme en perífrases a¡-peciuais imperfeclivas..eMaurer(l%8: 116-123) trátao como un caso deslaeado do infinitivo prepositionado. Sten (1952: 139). de 1679. para logo se consolidar como cúiistnición autónoma. tamén Sanlamarma (1974a: 133-138).eitandocasoscomorfí'mflr(i/-f-ifjo. ao respecto algún versodo"Llantodelaflota. v. tampouco achamos. embora semelle estarmos peranle a perífrase sera + iiifiniiivv..! lume na OURÜ encender. pois Saco Arce e Valladares. Andivn á Iraballar os bes de seu lio ou Saimn a correr. 170 Cilamos agora pola edición de Mariño Paz (1995:327). 166 Cfr.sónimdelesachamosiinexeniplo que se podería aproximar (que son tantas a bailare I que cfteo vejo o poritif).. por outra pane.2): irátase dun vüancico anónimo de 1668 (Freixeiro Mato 1996:78.onde non resulta propiamente equivalente a xerundio a construdón preposicional do infmitivo(vid. 168 Neste sentido. xa recollen nas súas gramáticas exemplos de perífrases con tal construción. / vin volío en voicán <i mar.722.t bateríax. cfr.

onde achamos catro exemplos de uso do infinitivo xerundial como construción autónoma. non pensei que namorar me dese tanto íraballo. e os tres seguintes.8) A subila.CPGI. Ballesteros. a pesar de figurdren moitas construcións de xerundio susceplíbeis de seren substiluídas por infmitivo xenmdial. deixou o pote aferver (P. a subila. AGG 16). as páxinas indicadasen Miras (Í864). a chorar mollei un pano.AGG58) De carácter literario podemos considerar tamén boa parte do Compendio de gramáúca gaUega-castellana de Francisco Mirás. a baixala. 119) Miña sogra morreu onte. 61).C/>GI. desjrasiados. como n'A gaita gallega de Pintos. de 1853: ¿Oufas como Catujiña que andou a ler muito tempo e non entendeu a carta (Pintos. mais si aparece noutros textos literarios algo posteriores a formar perífrase. (Pintos. (P. logo non apareterán máis. ningún caso na peza teatral A casamenteira. I entre dentes lle dixo estremesida (p. No cancioneiro popular que xa Pérez Ballesteros tiña recompilado en 1884 achamos o infinitivo xerundial en construcións non perifrásticas: Adiós. porén. 68). / mais en desionses farasme unha seña / das que ti sabes para as novas dar (Pinlos.iodas eorrespondemes aos primeiros textos ineluídos na obra. o primeiro. 81 ) 17i . sempre co mesmo verbo ofr. reconosendo neljran virtú I salen todos a resibilo con palmas (p.CPGI. algo máis dubidosos nalgún caso: Asi a probe de Eva aturdida I a oir quefalaba un animal. I a oir que tal será á vosa sorte (p. 170) 172 Deste mesmo amor aehamos im exemplo de infiniiivo xerundial sen forrnar parte dunha perífrase. unha década posterior (1864). Ballesteros. escrita en 1812 por Antonio Benito Fandiño e publicada en 1849. miña Manoeliña.XOSÉ RAMÓN FROXBRO MATU tramos. . 65). A oir os xudios que Xesus I na siudá ibafaser a entrada. moi claro. perdín a cinta do pelo. (P. chorá xa ben. non puiden apañar(p. Chorá. a costa de Culleredo.¿GG34) m palpando a gente que ja está a morrer por non ter pan.Ballesteros. 173 Cfr./?É)ro como paresia un lostrojo afuxir. aínda que algo dub¡doso: Ten a lengüiña caladü na bnca l si ves che aiallan ofolgo afalar. a baixala.

329). Pero también pueden encontrarse en muchos escritores en cuyos lugares de nacimienlo es inusitada. Dende asfimies do Uska. OC 1. Na lingua literaria galega do século XX as construcións perifrásticas deste tipo teñen unha presenza destacada.Tamén: ¡Camo bule a brilar! (Cabanillas. lamén Carballo Caleroí 1973:248}: "En galego. ao frecuenle QSO literario do infínitivo \erundial. na mana espadaelc. Se irata. CG 64) Tamén podemos interpretar como tal este de Curros Enríquez no inicio do poema "Na tumba de Rosalía": Collidas a pedir de porta en porta (que eu non herdei xardíns nin hortas teño). "Lilerariamente. o infinitivo xerundial semella propio do dialeclo suroccidental. / fiaiu « múxico aceiro.eslas construcciones con <i + inflnitivohanalcanzado un amplio uso.. 207) 174 Tirado de López Varela (1998:933). e montando no burro largouse a rir da súa xogada.a voar: A soñar dinche un bico!. a voar. onde poden verse variosexemplos: Elas correndo veredas I a soñarcitas segredas.. Anlre nós é unha constnicción de orixe loca! que atinxíu presiixio literario.. García Rodríguez (1977:171). OCI.OC/. e rodanas badaladas /\i'n rumbo.A bradar xai do letnpro a grea relixiosa: cravado en lerra. Rojo(1974:114).203) Rañolas aproveitou aquel rebumbio para ceibarse dos moinantes. por exempio. El procedía de una zona donde esie tipo tie construcción es muy empleado.etc. el escritor que máis la utilizó. voando I camopombas asombradas(Ca. aquí estas frores a traguerche veño"4.. OCl..e destoñecido nas áreas noroccidental.!/ (Rosalía. central e orietual de Galicia. (Cabanillas. A brillame conslelaeión áe escritores das Rías Baixas que nos derradeiros tempos alumearon as letras galegas. 175 Cfr.bar\i\\as. coa roupa debaixo do braw (Castelao. apenas ten presenza nos tres grandes poetas decimo nónicos. ¡ opeitoafrorecer. Así. e hoxe é signo de elegancia eulia nos aulores que non a aprenderon de viva voz. a tremer. dou ocasión. só achamos un caso en Cantares gallegos de Rosalía de Castro que parece responder a tal fórmula: Mais a pasar polo río. sigueunos de lonxe.atrenier. a cabalgarpasou a vida enieira. OCI.'iempreatremer. a ire vir. ¡o caravel afondou.. Morfosintaxe Esta construción.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. de un tipo de consirucción que. (Castelao. 176 Cfr. Cfr. Deixando de lado os casos de perífrases verbais e tomando só en cosideración a construción autónoma de a + infínitivo equivalendo a xerundio. pues. tamén acontece o mesmo na obra do rianxeiro Castelao: O rapaz. indudablemente. até se converter nunha construción con prestixio literario e tamén sentida como propia dese ámbito175. sen lecer para encabar as cirolas. de onde se estendería a outros escritores.35%). no poeta de Cambados Ramón Cabanillas aparece "doadamente e con frecuencia"176.Casielao fue. a xemer. princípalmente ao traveso de Cabanillas. 347) etc. ¡sombra sin paz da nosa Musa morta!. sobre todo en autores da área suroccidental. senón ao traveso de poelas nalivos da zona sudorienlal que a usaron con grande eficacia artfsiica". es sentida como lileraria". porén. . fuera de una determinada zona occidenlal.

(Fole. (AquilinofJPGC77) ¡Santos a patuxar polas pradelas! (Aquilino. E o neno íbase a correr e a rir.. como sifixera unha trasnada. Así a correr coma eu. decote a lixir tnaleria e sangue. Un intre nada máis. que a do barreno xafora de moi tnozo nas Asturias das minas. ¿ves? 109) Nafeira andan amigos a mercar... que andaba lonxe. era pintada. lan campante. Máis ou menos de esquello. (Dieste. 0.falouse do home de ela. e as muüeres a ripar dil [.. II a surrir. dío ben depresa. PGC 161) cada vez máis esgumiado e moredizo. (Dieste.. CG 119) 411 .].. sentindo as cóchegas... aía surrir coma un pallaso! (Dieste.. moi reservado. aparescía nafiestra un intre. que lle apuñan que aferido da canela direita.4741) E a cara de Estreliña. a navegar. a surrir tan campante.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO Outro autor de Rianxo. e aínda tanfresca arestora. segundo xa se dixo.DAr62) Mais. a manar no meio da canela os días defeira (BIanco-Amor. ¿seica estás a secar as castañas? (Risco. i en par do seu corazón leva unha estrela a cantar.DAri3) Deixounas dicir. e teño amigos tamén si entre os vendedores (Cunqueiro. o seu uso foise estendo a autores doutras áreas xeográficas até se converter en trazo de estilo literario moi utilizado no século XX: Anda a noite a máis andar. decote a suar e a chuspir no pano [. Rafael Dieste. fai uso deste tipo de construción abundantemente: -¡E ise que o sabía./W225) Cousa de dez minutos despois estabamos a xantar cas Xulián. TB 32) -MÍra.]. e púxoselle enriba a canchapernas..XL35) -Ai Ánxel.

(nstituto da Lingua Galega (1977:216).sópoderen coexislirnun curto período de tempo.. e agora anda á pidir ou Todol-os labradores andan á trabaüar neste tempo™. ? « caldofervendo). cusos que cita espresamente. 178 Vid. Vid.3. se partirmos de os sinónimos absolutos. A. estur + xerundio "es la con&lrucción usual en el valle": Porlo Dapena (Í977:197). Considera lamén esla autora que. 181 Vid. Couceiro na fala de Feás (concello coruñés de Aranga)180. "La sacó de aniiar a pedir" elc. Santamarina (1974a:l50-152).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. "Mueha uodicia se da mi padre a mover la lanzadera". Estas son a función predicativa.quen recollccxcmplos comoos seguintes da obra de Valle-Inclán. constando tanién un só caso de infinitivo flexionado (p. Xa na segunda parte do século Carballo Calero fala da voz "durativa" con estar + a + infiniíivo (estabamos a traballar 'estábamos trabajando'). 182 Víd. L. No manual práctico de lingua Galego 2 publicado pola Universidade de Santiago de Compostela nos anos setenta recóllense as perífrases de acción durativa estar a. tanto en construcións perifrásticas como autónomas18'.y ni> las pierdas. M. a adverbial e a atributiva'*': 177 Cfr. tamén Álvarez Cáccamo( 1983:4371 e Garefade laTorre (19871. que expresamenie fai referencia a que fronte a outras comarcas gaiegas con estar + a + infinitivo. as gramáticas máis achegadas á actualidade recollen con normalidade o infmitivo xerundial. mais non estar a. nin Manuel Taboada na do Val de Verín. quen ciia varias perífrases coti serundio e non dá conta do fenrtmeno. Lugrís Freire (1931:98). 180 Vid. levar + xerundio174. Couceiro (1976:130) rexistra a perífrase aneiar u + infinitivo (Andaba a pedir polus portas). "Hijo mío.4. unhas poucas páxinas máis adianie (p. Taboada (1979:158). Lugrís Freire. admitíndoa tamén co verbo ondar en ocasións (andabamos a traballar)m. L. 140). Como resulta lóxico. sejir a + infmitivo. poresemplo. nin Porto Dapena na da comarca ferrolá. ás que lle dan o mesmo valor que a andar. "Su madre estaba a ilainar por él'".6. cita exemplos como Xogou. Así. estar. J. Álvarez etalü (1986:408-410) e Costa Casas et alii (1988:221-225). no primeiro terzo do século. mais si J. Porén. andar a + infinitivo. ". Femández González (1981:137-138). 41? . 183 Seguimos neste aspecio Semenova (1995). Emprégase tamén na fala de zonas non caracterizadas polo fenómeno en expresións como a correr (Escaparon a correr) e inclusive se introduciu no castelán falado nestas zonas e no castelán literario de certos escritores de orixe galega182. !02| especifica tjue a preposición ti despois de esiar significa "aprosimación d'uti suceso" (Ofilla exlá a chegur) e cando "a aíción é de presenie ponse o verbo en xerundio" (Osfíllos e\tán chegaado. Morfosintaxe Na tradición gramatical galega do século XX e nos traballos lingüísticos de carácter dialectal tamén achamos conñrmación do uso e presenza do infinitivo xerundial na fala. 179 Vid. para quen "a diferen^a funcional e semánlita entre o infiniiivo gerundial e geníndio náo pode ser reduzida ao princípio geográfico".'. Funcións do infmitivo xerundial na cláusula Despois de fixarmos o ámbito territorial en que o fenómeno se desenvolveu e despois de termos tamén feito referencia aos usos do infinitivo xerundial sinalados por Sten e por Maurer. lanto sexan lexicais tomogramaiicais.s diferentes do xemtidio.Qué estás a btirullar. Lalino?". Rojo (1974:115). nin Fernández González na fala ancaresa. Carbalio Calero (1979:314). que recolle casos como: "Toma las llaves del eoche. por exemplo. que si no leriemos que subir lodos a andar" (Boiro). ¿qué estás a discurrir'F. En traballos de natureza dialectal realizados polo xeral na mesma Universidade e nas mesmas datas como teses de doutoramento non citan ou non constatan o fenómeno Antón Santamarina na fala do Val de Suarna. "Y es siempre a conversar consigo mismo". que só cita Lslú iraballandt» na eira. "'Siempre n recomendarme el secrelo". haberáque pensarque o intlnilivo xerundial ten caracierístitas semántico-runtionai.1.escritor arousán: "¡Siempre « cailar como una pietlra!". "Cualquier di'a se me escapa a correr en la puerta de la Iglesia (Sanliago)". 4. procuraremos agora estabelecer con máis precisión as funcións que desempeña na cláusula.

portuguesa e brasileira. (Fole. Función adverbial: na función de complemento circunstancial (dixo a rir. marchou a correr) o infinitivo xerundial presenta diversos matices semánticos que dificultan. 4. conünúa a estudar). feito que historicamente pode explicar a distribución destas formas entre as variantes galega. como elemento constituínte do predicado. observándose unha maior proximidade funcional entre o infinitivo xerundial e o xerundio. (Castelao.andan a falaren dun idioma universal. anda a pensar. ir ou conünuar (está a traballar. non é raro acharmos na lingua literaria casos en que se usa inadecuadamente o infinitivo flexionado: Algúns homes -galegos tamén. presuponse a existencia dun único suxeito para o verbo en forma fmita e para o infinitivo xerundial.XOSÉ RAMÓN FREKEIRÜ MATÜ 1.2) cos auxiliares estar.ZM7"66) 2. ao formar na cláusula unha construción predicativa conxunta. xa marcado pola forma auxiliar: Eu andaba a devalar polas rúas. único para toda a nosa especie.2.7. Estas construcións perifrásticas desempeñan a función sintáctica de predicado e non utilizan por norma o infinitivo flexionado. TB 29) e todos seguimos afalar baixo prafalar de certas cousas (Blanco-Amor. e nós estamos afacer políüca (Blanco-Amor. pois o infinitivo xerundial non ten a posibilidade de posuír o seu propio suxeito diferenciado.X¿ 180) Aínda así. en ocasións.2. realízaa nas perífrases verbais principalmente imperfectivas (vid. pois só presentan entre si diferenzas de carácter estilístico e xeográfico. SEG 43) Mais tal uso é plenamente válido de se interporen entre os dous verbos outros elementos: cando andan os gatos a se parearen pola casa moi desacougados (Dieste. Función predicativa: esta función. levar. a súa substitución polo xerundio. de xeito que se costuma escusar a forma flexionada deste (Os nenos atrave- 413 . XL 115) A política non sefai doutro xeito. construcións que neste caso se poden cualificar de sinónimos gramaticais. andar.

posúe a capacidade de levar un complemento: E algunha vez ten comido as súas lambetadas a tremer de anguria. un proceso de transformación do infínitivo preposicional en adverbio (locución adverbial). coas bágoas nos ollos i o almibre nos beizos. ao mostrar a acción como unha calidade especial do substantivo. (Dieste. de aí que os infmitivos xerundiais a correr. como verbo. Tamén a morrer está xa moi próximo da función adverbial. Na evolución histórica da Hngua o participio de presente latino converteuse en adxectivo ou substantivo (cantante. Prodúcese. (Blanco-Amor. despois ou logo (Farémolo a seguir). a sorrir se usen sistematicamente en función adverbial ao se combinaren con verbos declarativos e de movemento moi utilizados na lingua (Fuxiu a correr. con significado equivalente a 'moi grave': e por antre os saloucos saíanlle as verbas tan estruchadas que somentes logrou decirme que tiña unfülo a morrer. estudante). convertido nunha locución adverbial de tempo co significado de seguidamente. 161) Función atributiva: nesta función (atributo ou complemento predicativo) o infínitivo xerundial define o substantivo de forma semellante ao participio de presente latino e reúne ao mesmo tempo as propiedades do verbo e do adxectivo (rapazas a choraren. a rír. como se pode ver con clareza no infinitivo xerundial a correr. (Castelao. O infínitivo xerundial. OCI. e conforma construcións predicativas conxuntas de grande capacidade Ínformativa e funcional. en canto que a construción a + infinhivo asumiu as súas funcións. home a xemer): •114 . o infmitivo xerundial desenvolve o significado dun adxectivo co trazo sémico 'calidade actualizada' (xente a correr.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. XL 32) Mais a falta deste complemento reforza as súas propiedades adverbiais. pois. Morfosíntaxe saron a correr o campo). como a procurar algo). ferida a sangrar). Falou a sorrir). O seu valor de complemento circunstancial de modo pode verse remarcado pola conxunción como (Mirou pola xanela. que nese proceso de adverbialización acabou por perder as características verbais para se converter nunha locución adverbial de modo equivalente a ás présas ou rapidamente (Fixemos o exame a correr)\ o mesmo acontece con a seguir.ZM7"59) A Cachona bulía a botar as cartas como si quixera fuxir axiña dun compromiso.

e ti a rir sempre coma sefoses unhafidalga.S£G 133) O infinitivo xerundial na función de atributo do substantivo forma construcións predicativas absolutas caracterizadas por o substantivo ser sempre suxeito semántico do infinitivo preposicional e non coincidir nunca co suxeito do verbo en forma finita. a rillaren as angurias de non poder axudarnos (Castelao. a fuxires dos espellos para non veríe [. e véxoas dispois a teceren lenzos insuperables.5£G19) pero no cumio dunha costa parouse. que tiña a man a tremer no cinto. a cantar e bailar soia. XL 37) Con frecuencia funciona como complemento predicativo dun substantivo que á súa vez é complemento directo dos verbos haber e ter (Hai un home a cantar aífóra. enrequentando antergas costumes. (Castelao. e deseguida caíu redondo. torrada pola raxeira. loiros e bonitos.] Arcas acuguladas de lenzo. (Blanco-Amor.. como denantes levaban o grao ao mufño. Vexo mozas garridas levando cestas de liño ásfábricas defiar.. (Castelao. intelixentes e sabidos. a comeren pantrigo con mel e manteiga. Ten a cara a arder)m: E de súpeto o Vello Moreno.XOSÉ RAMÓN FREIXHÍRO MAÍD Coherta de remendos.219) tanforte e outa que a xente calou de todo.en galego non parece acontecero mesmo: Hai un ñpo a sorrírme / snrrindome.OCI. Vexo aos mozos. arrandeou no ar o seu coitelo e espetouno na mesa. 386) Eu quixera ver detrás dos galegos vellos unha rolda de parados. (Dieste. (Castelao. Longo tempo quedou o coitelo a abanear. menos a María. para non erguerse máis. 415 . almarios cheos de roupa.DAr43) Tamén pode ser o infinitivo xerundial complemento predicativo dun substantivo CD do verbo ver (Verás os homes a traballaren). no meio do mundo. Teño npeiio a arder I ardendo. a tremer. No seguinte exemplo combínase esta construción coa de xerundio: Vexo aos nenos. feito que toma a construción máis independente e 184 Aínda que Semenova (1995:255) afirma que en ponugués non se usa o xerundio eomo "aiributo do complemenio dos verbos havere ler". OC I.

187 Cutiha / Cintra (1991:483) iMmanlle "infinilivo de narra^ao" cando "cm frase nominal de acentuado earácier afetlivo. comeza a chover I *comeza chovendo) ou reiterativas (voíiou a cantar i *voltou cantando). tem contudo particularidades distributivas que permitem a coexisténcia lingüísticade ambas as formas"185. á inversa. C 50) A partir destas funcións do infinitivo xerundial. nin en estar a + infmitivo con valor de futuridade inmediata (Esíiven a parürüe a cara. En acabando.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o infmitivo xerundial é tamén un interesante recurso estilístico con abundante tradición literaria e con probada rendibilidade tanto en galego como en portugués'87. Morfosintaxe reforza o seu carácter predicativo. deporondadas (Crecente. non sempre podemos substituír a secuencía a + infinitivo por xerundio. apaga a luz). 4. a ouvir e a obedecer" (Jorge Amado) ou "Mais dois dias.de que tal semellanza de valores entre o infinitivo xerundial e o xerundio non os converte en formas equivalentes nin intercambiábeis en todos os contextos18*1. para alén das diferenzas estüísticas. mais non en ser a + infinitivo (Todos son a falarlle / *Todos son falándolle). E.1. Está a chover 'Está para chover'). Tampouco resulta posíbel falarmos de infinitivo xerundial nas perífrases aspectuais incoativas (botouse a rir I *botouse rindo. púxose a cantar I *púxose cantando. pódese tirar en conclusión que "o estatuto gramatical desta constru^áo analítica se assemelha tanto ao estatuto do advérbio como do adjectivo. Andando rápido chegarás a tempo. segundo se pode deducir dalgúns exemplos. anda a ter I anda lendo).4. A escolla entre construcións de xerundio e de infinitivo preposicional convértese en moitos casos en cuestión de estilo e mesmo poden combinarse entre si como variacíón expresiva: 416 185 Cfr. teni sentido narrulivo ou descrilivo". E Catarina a piorur" (Oscar Ribas). Rendibilidade expresiva e conveniencia de uso Por se poder intercambiar en moitos casos co xerundio. Así pois. cando a cláusula de xerundio non ten o seu habitual valor circunstancial de modo (Arteixo está indo da Coruña a Carballo.pois. e sendo sinónimo gramatical do gerúndio. o substantivo vai con frecuencia acompañado da preposición con e o infinitivo coa forma flexionada (Alí apareceron os rapaces. sobre todo.6.Semenova (1995:256)186 Como lamén ten sinalado Alvare/ Blarico (Í994b:24).4. cos dedos a pingaren tinta): A roseira orgullosa de verse tan pomposa coas súas rosas a rir. aínda sendo varias as perífrases aspectuais imperfectivas onde isto é posíbel (están a traballar I están trabaHando. nin na aspectual terminativa chegar a + infinitivo (Chegou a pensar mal de ti). non sempre é posíbel a substitución dun xerundio por a + infinitivo. . exemplificando con casos como: "A mae afenecer em casa. Hai que deixarconstancia.

a brilar. OCI. Poesías 92) E irá sobre o ataúde o luceiro da aurora. bulindo afalar. (Castelao. a brilar. e púxose a ripar. tamén eu chorei.AZ48) todo correndo. ao cabo. a chorar. (Blanco-Amor. ollando pra outro lado coma quen sefai o babión. (Castelao. logo se diron conta de que o moinante estaba a contar cartos coas mans embaixo da mesa.XL 36) Logo asomou de novo.238) Como os outros andaban apercibidos. afalar. a chorar. con íanto senümento que.182) mais é que o manxador. (Aquilino. OC1. Antonio. AE 45) Tamén é aproveitado literariamente o infinitivo xerundial para lograr construcións estilisticamente rendíbeis mediante a repetición intensificadora: un cantar de borracho a se alonxar a se perder.. (M. anda teimoso afuxir da xente..PGC81) A derradeira vez o Beriiño colleuse a min e non había modo de que me deixase vohar. soplándoos iogo da palma da mau.. agora xa berrando.XOSÉ RAMÓN FREIXÜRO MATO Rañolas a chorar e o burrofilosofando. a tirós... remoendo rristuras.XL284) 417 . (Blanco-Amor. coma unha cruz de prata. os pelos da barba. bafexandoforle. despois a limpar o piso que quedou estercado (Blanco-Amor. (Blanco-Amor. XL 115) Mesmo o infinitivo xerundial pode ser complemento predicativo cun xerundio: A xente esíordegando a rir e os cativos imitábana (Blanco-Amor. indo e vindo á galeiría. nos primeiros anos de empregado..

(Calando!). OCI. desde os postulados que vimos defendendo para outros casos similares (usos do futuro de Subx. parece vir a explicar que non é un fenómeno xurdido exclusivamente en territorio portugués. Por outra parte. dentro dos límites do bo uso e da corrección lingüística189. sendo só interferida polo castelán. a fms da Idade Media. en parte por non existir na lingua de Castela e. 418 . A presenza.OC 1.370) A xeito de conclusión. seguramente se fose xerando na fala con anterioridade. no Brasil e na Galiza. debemos constatar que o infinitivo xerundial é unha construción característica do ámbito lingüístico galego-portugués que. na Galiza hoxe o fenómeno está plenamente vivo na fala dialectal e goza de grande vitalidade na lingua literaria. claro está. 189 Cfr. parece lóxico considerarmos ütil e conveniente.2) (Ten cartox a varrer): ¡Dá ledicia meter ne/a o peteirv I e beber afarlar. 329).3. Así pois. para ímpedir que esia ampliación íemloria] vaia acompañada dunha extensión das posibilidades reais de ftincionamento". por factores sociopolíticos. que non terá ningunha posibilidade real. acrecentan que se debe "polenciar inequivocamente o seu emprego". Sexa como for. 5. apropiándomonos e descontextualizando as palabras do poeta. e tendo en conta que tal trazo nos afasta do castelán e nos aproxima máis do portugués. A súa pouca extensión no Brasil tense explicado por o fenómeno aínda ser incipiente no momento de o galego-portugués ser levado a aquel territorio. en parte. aínda que ao norte do Miño a súa implantación só se fixese notar na zona do sur. debido a que nos separa do español e nos aproxima ó portugués. en todo o territorio galaico-portugués.' (Cabanillas. cómpre ademais unha descrición o máis exacta posible do seu ámbilo de uso. se ben que menor. permanecendo nel o uso maioritario do xerundio como máis un arcaísmo da variante brasileira. de influír nela. e do infinitivo flexionado. pois. ¿eh? ¡E tnoito coidadiño conmigo! (Castelao. defendendo para o galego o fomento e a difusión do uso do infmitivo xerundial como máis unha maneira de defendermos a identidade lingüística galego-portuguesa.infmiiivo que "equivale normalmente ó xerundio". por exemplo). sempre. lingua que neste caso non conseguiu deter a expansión do fenómeno.e sen relación co xerundio.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. o que non empece o éxito que eslá acadando en cenos sectorcs. recollida en textos literarios portugueses a partir do século XVI. diferente da variante porluguesa. talvez polo prestixio literario alcanzado. pola extrema debilidade dunha tradición escrita que en Portugal parece ter contribuído decididamente á súa xeneralización en todo o territorio e que aquí a deixou reducida a trazo dialectal até que a literatura galega resurxiu na segunda metade do XIX e se consolidou con forza no século XX. a constraeión a + infiniiivo nalgúns casos convértese nunha locución advert>ial de caniidade (vid. "Fallaun pronunciamento da gramática normalíva sobre aexlensíón á xeneralidade do galego da formación dialectal coñecida como infínitivo xerundia). ao trataren da pen'frase esiar + a 4. Terminamos. Morfosintaxe Da mesma maneira que o xerundio se pode utilizar con valor de Imp. ao respeclo a opinión de Álvarez Blanco(l994b:24).García Cancela / Díaz Abraira (1991:61). nela é 188 Poroutra pane. tamén a construción de a + infinitivo pode ter ese valorlss: De modo que a calar. a súa potenciación como característica importante do galego común desde o modefo culto de lingua que se está a construír. pois desde o último período medieval a lingua galega falada no noso territorio vai seguir un camiño propio. A partir disto. pois. cabe pensarmos que o vigor que esta construción foi adquirindo en Portugal aquí se vise freado primeiramente.1.

].OCI. A acción do xerundio adoita coincidir coa do verbo principal: E díxomo tremendo de anguria. mais acrecentando un matiz modal que este non posúe2: Ouvín unha nena cantando . O xerundio móstranos a acción verbal no seu proceso por medio do morfema aspectual imperfectivo -ndo: and-a-ndo varr-e-ndo part-Í-ndo A función fundamental que sintacticamente desempeña a cláusula nucleada polo xerundio é a de complemento circunstancial. (Castelao.2. .2. "na maior parte dos casos é possível atribuir ás ora^óes de gerúndio um valor circunstancial de modo"1: Laiándose da súa cativa sorte doña Florinda pasaba as horas mortas na solaina. tamén pode ser modificador do nome. Notemos además que la neutralización visla se da sólo cuando el sujeto del Ger.f.ala vez como adjetivo y como verbo. 162) Mais con frecuencia a acción expresada polo xerundio envolve amplamente a que expresa o verbo principal. Como di Herculano de Carvalho. orante. es complemenlo direcio".6. Por o xerundio indicar un proceso e non unha acI Cfr. a alma de Galicia e Portugal! (Cabanillas. a respecto do cal expresa en principio simultaneidade. onde. 4. conslaia que "as diferen^as entre o uso galego e o pomigués sao insignificantes" (p. (Castelao. Forma e función O xerundio é unha forma verbal que presenta a categoría gramatical de aspecto. 320). mientras que ei infmilivo es apenas verbo [.OCI. só dialectalmente é que se rexistran (vid. 317). Herculano de Carvalho (1994:321). Para un estudo histónra-descritivo do xerundio románico e do xerundio no portugués vid.4). mais que carece das categorías verbais de tempo e modo.cantar 4. 419 1 .327) 4..XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATO onde vive a soñar. quen fai esta afirmación tras analizar 180 casos de "ora^oes genindiais em fun^ao de circunstancial" en galego (p. 131) Cando vai con verbos de percepción (ver.. OC 1.2. A temporalidade no xerundío Por carecer de tal categoría.6.6.Inf. Cfr. o xerundio non indica tempo por si propio. sentir.62. O xerundio 4. por outra parte. admitindo tamén a conmutación polo infinitivo sen alterar substancialmente o significado. como modificador adverbial do verbo principal. canto ás de número e persoa. tamén Souza Campos (1972/1973 e 1980). acesa. escoitando o chouqueleo trisle das galiñas poñedoras.2. Santamarina (I974a:134): "el gerundio incide sobre el sujeto. podéndose desprender del unha secuencia temporal só a partir da correlación con outro verbo. ouvir) funciona como complemento predicalivo.

nao é a anteríoridade mas a simullaneidade o sentido próprio iJa construgao. Poroutraparte. Aíevédo 11929:159) lamén cotisiata que esta é '•consim<. Costa Casas etalii (1988:213). (Cunqueiro. rcsulta significaiivamente da silua^áo ou esiado de coisas referido".OCI. é l'retiueniis. o tempo do verbo nuclear da cláusula complexa pode coincidir nun momento determinado coa acción do xerundio que con anterioridade se viña desenvolvendo (e que aínda se pode prolongar posteriormente): Tropezando nos croios. (Otero. tamén Santamarina (1974a:135) e Álvarez etalii (1986:403). Nunes (1902:51) afirmaba a respecto dos dialectos do Aigarve: "Comn na lingoa arehaica e ainda na lingoagem correnle.OM38) Oíndo o golpe falar de Afonso.s em En^ntcilladas"'. 76) E o Marouíallo. Herculanode Carvalho (1994:320) manlén que "em todos os casos. en consonancia co que acontece no ponugués actual. Vid. mais sempre en conexión coa simultaneidade como marca propia do xerundio'. e petando coa moca nos ventanuxos. dando aturuxos. deixandopra máis adiante o conforto e seguranza de unha consulta ca señora Prisca. Por outra parte.ao de uso frcqüentíssiino no falar ervedosense". botando unha ollada ásfuxitivas paisaxes. (Castelao. fuxindo das olladas e comentares da xente. á nosa ezquerda xurdiu unha caravana de cisnes negros da mar. se a há. a nao ser lalvez em variedades diatópicas.simo o emprcgo do gemndio precedido da prcposi^áo em"'.212) Xa virando car'a Espasaníes. cheguei á Margarida. se nao obsoleta. pechouse na súa casa. Morfosintaxe ción puntual. pisamos á hora de xantar a dura pedra do andén de Monforte. Herculano de Carvalho (1994:324).P234) Por iso o xerundio tamén pode expresar feitos anteriores. Varela Cabezas (1997:116) rexislra"unhaconstmccióngalega(en + xerwidia} paraexpresaracción perfeetiva" en La madre naturateja. diversas das que estao represeniada.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.£M110) Para expresar con clare/a que a acción é anterior recórrese ás veces á construción en + xerundio. de Emilia Pardo Ba/án 42(1 . diasiráticas ou diafásicas. OC I. P 226) Falando de mil cousas. expüca a ausencia desta construción de "gerúndio preposicionado" nesa obra. brinquei o río (Noriega. absolescente. (Otero. que indica retrospectividade inmediata4 e que semella un tanto arcaica5: En contra da imerpretación dalgúns exemplos de xerundio porGili Gaya. (Otero. que estuda as cláusulas de xerundio en galego e en portugués a partir de Encrucilladm de Neira Vilas. en canto que a coincidencia temporal adoita corresponderse coa posposición: Arriscándome moito puden chegar pertiño da pedra redonda e alongando o brazo apañei os cabelos e turrei por eles para riba. colle medo e toma campo. sendo tal anterioridade máis ou menos inmediata segundo os contextos. por ser "uma constru^ao. anterioridade. Xeralmente á Índicación de anterioridade vai unida a anteposición do xerundio ao verbo en forma finita.

en tanto que outros si o admiten como tal 7 . De feito. siel heehodejódc servimial. causa ou consecuencia. na maiaria das vezes. ou porque ¡ndiea nnha acdón posierior.ogerúndio indicauma acfaoposierioreequivale. do "que están ¡nzadns oü nosos texlos xuridicos e admínistrativüs". ¡evanlando a seguir a sesión'".OC 1.483) O uso do xerundio para indicar posterioridade non é considerado como correcto por algúns6. (Blanco-Amor. detodos modos. pro en chegando o intre da ación esfurrícanse.es decir. con igual valor de anterioridade: Así o volitofalou ende chegando a unha cova (Noriega. (Castelao. Cunha / Cintra (1991:489) manieñen para o portugués que colocado "depois da ora^ao príacipa\. para alén de indicar simultaneidade. porexemplo. 10) condenaba o uso do xerundio de posierioriUade. púxeme a ler a carta (Fole.que sería o eorrecto-en eonstmccións do tipo 'o presideme deelanirá constituída a comisión. De modo tnoi similar. vendendo queixo de pé de mulo polas portas (Risco. existen construcións plenamente válidas en que o xerundio posposto. 7 . mas repugna-me esse juí/. a uma orafao ctiordenada iniciada pela conjuníao e".384) festa seremos dos vermes ó xacer nas sepulturas. nunhas breves "cuesiións de gramática". tamén desbotan por incnrrecto o uso do xerundio con carácler especificativo ("decreio noineando delegado provjnciar) cand» é sempre explicaiivo. XL 46) Tamén se utiliza neste mesmo tipo de construción ende en vez de en. de que a aeción indicada polo xerundio non pode ser posierior á do verbo principal: "Nao sou censor gramatícal do casielhano. Álvarez íf a/f'f'(1986:403) só faian de coincidencia ou aiilerioridade. García Cancela / DíazAbraira (1991:61-62) afinnan: "Sen embargo.7530) En chegando ó remate da corga. (FoIe. vimos íodos as luces. ende nos chegando a hora (Noriega.Costa Casas eialii (1988:213) din que para que "a acción iJo Xenindio sexa posteríor ten que ir posposlo ao vcrbo nuclear. incidiendo sobre el verboprincipal. 73) Tamén Baldomero García viñera de Caslela. 3. baseada en Bello. panindo das consideradóns teiias a respeclo da anterioridade. llegó a ser conocido. OC 1. na que é moi frecuente -a pesar de ser tamén condenado-.TO 155) que xa se sabe que hainos moi bota-por-elas de morros afora. e por influencia da linguaxe administrativa casielá. Xa previamente. nln o verbo nin o complemenio dírectn.o 'in sede Iheorica'". el genandio puede util¡zarse".es raro. 1984. critica a afirmación de Gili Gaya. da expresada polo verbo printipal". IguaJnienle Hennida (1998:619) dá por intorreclo algiin uso do xemndio "porque ou depende dun elemento da oración que non é nin o suxeito./W 12O) 6 Así. é un decir. utilízaseo xerundici expresando posterioridade-non simultaneidade ou anterioridade. OC I. Rosa Folgueira (Lingua e Adminixíracián. p. Herculano de Carvalho (1994:320). equivalendo lodo o enunciado a unha cláusula composia coordenada" (O cicüsia chegou desfuleado.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MATO En chegando á casa. afirma: "El gerundio referido a un futuro. Sanlamarina (I974a:l35). tamén pode ter certo matiz de posterioridade: os calumniadores apreixaban a roupa das súas víñmas pedindo perdón. recuperándose pouco despois = Chegou e recuperouse).

-indo).2. (Castelao. a repetición do xerundio produce un efecto intensificador da duración da acción. sen por iso podermos condenar o seu uso: De alía dúas ou tres horas volta pra o cimeterio ensumíndose nun decir amén debaixo da terra [. OCI. desd 'o deseio ó pecado a toda présa se vai.. -endo. E debe ser rexeitado claramente o uso do xerundio con valor especificativo (*Aprobouse un decreto regulando o tránsito = Aprobouse un decreto que regula o tránsito).6.^V69) E decote descendendo descendendo sin parar. vas virando. e muiñando e remuiñando.]. prolongándoa expresivamente: Mais pasando e pasando díante dela fono os mortos aqueles prosiguindo (Rosalía.fífí 132) . 4. teu corpiño movendo. virando. entrando dispois nela por unho rendixa da porta. Morfosimaxe Noutros casos o xerundio indica claramente posterioridade a respecto da acción expresada polo verbo nuclear. A partir do seu carácter durativo presente na propia configuración fónica do morfema específico (-ando. cando o xerundio non indicar unha posterioridade inmediata moi próxima da simultaneidade co tempo do verbo nuclear. marchando despois de descansar = Chegou esgotado e marchou despois de descansar). Valores expresivos O xerundio. (Pondal.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.3. virando.: Para tras e pra diante volvendo. isto é.44) Mais parece conveniente non abusarmos daquelas construcións con xerundio de posterioridade que resultaren integrábeis nunha cláusula composta coordenada (Chegou esgotado. movendo. Chegou ó burgo máís probe da cibdade e parouse diante dunha chouza.. tamén encerra matices expresivos de grande rendibilidade. 42. para alén dos valores indicados.

en mollos mestos. débese ao celo da Autoridade municipal. estirricouse polas fachadas dos pazos severos. quen tendo conta ten unha tenda no lugar cabeza do Auntamento. e tendo como ten ouvido soülado. ilustres ou probes (Otero. batendo como piornos mollados os camiñantes dos camiños labregos. rubindo. pousando en illós salferidos de grobos nas pozarcas das laxes usadas. e medrando. D 27) A repetición do xerundio pode adquirir forma paralelfstica.facendo regueiros nos tellados. remarcando a súa relevancia coa posición privilexiada ao inicio do verso: soñando longas cabeleiras loiras. EA/110) 423 . soñando leves beixos velaíños. que o xerundio excepcionalmente admite: ¡Miña Virxe do Pilarl Correndiño. esculcou a canle das gárgolas da eirexa. escoita ós que düfalan. dándolle valor entre causal e condicional á cláusula en que aparece. (Risco. botándose a sulagos polas gárgolas.XosÉ RAMÓN FKHXHRO MAIO No seguinte exemplo tal prolongación expresiva da acción indicada polo xerundio e intensificada por reiteracíón contrasta co valor puntual do pretérito: Pola hora dubidosa do abrente aquila agarda tivo remate: a orballeira picou nas laxes. correndiño o fun en sal a empregar <Rosalía. daba un vivir vexetal a tódalas pedras. oitvido de tisico. cantando. (Cunqueiro./ ) GC152) O valor enfatizador producido pola reiteración desta forma verbal pode verse acrecentado coa presenza do sufíxo aprecíativo intensificador -iño. soñando apertas que non apertan nada (Aquilino. decorrendo. ecoando nos ocos. cantando como canta): Enparte iste sistema de abasíecemento ían sinxelo e tan doado. nada máis de caixón. se utiliza seguido de como e do mesmo lexema verbal en forma finita (sendo como é.fixo bágoas de cómico nos vidros lixados.fW170) Carácter enfático ten igualmente o xerundio cando./W191) Por iso sabe a nosafala.

Enfínfai como queiras. (Fole. Ou tamén sendo así..TB 147) . tanto por si só (Andando!).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA..Xa estamos marchando.. Esta mesma fórmula de non + xerundio. como se sabe..1).. con valor condicional: -... TB 155) U-l . (Castelao.. 7. marchou). porque o pasei. non sendo os becerros (G.2): pero xa sabes que todo sobe.F/ 114) aínda sabendo. este sitúase sempre antes do verbo en forma fmita e resulta bastante habitual que vaia precedido do adverbio de negación: Sendo galego non debo ser máis que galeguista. Anque hai homes que. Morfosintaxe Dígame si eu teño algo que ver coíses argumentos. tratándose do verbo ser. sobor de todo sendo como son filto lexíümo dun matrimonio conservador (CelsoEmilio. Un non é unha besta que teña seus plazos. SEG 16) Non estando diante dafiestra valdeira deixará de escismar. rapaces -dixo don Antonio.. e cando chega o tempo.? Andando xa. excepto' (vid..X¿308) O xerundio tamén se pode usar con valor imperativo cando se pretende despersonalizar a orde ou mandato. que leva a morte roendo nil ás alancadas (Blanco-Amor. como formando parte dunha perífrase: -¿Listos todos. 6. (¥o\Q... Seguiremos seguidiño o camiño da serra e guiarémonos poio can. ou a unha conxunción (non sendo que) bipolar condicional (vid. Barros. -Sendo eisí. pode adquirir valor nexual equivalendo a unha preposición. co significado de 'fóra. XL 316) Dentro do valor condicional que con frecuencia pode ter o xerundio (Estudando así. aprobarás). (Blanco-Amor. Contiños 181) Expresiva resulta a construción de xerundio + e todo con valor concesivo (Chovendo e todo..

estendendo o lempo.. nunha observacíón final dá a seguinte razón para explicar a redueión das oracións de verbo finilo a oracións de xenindio: 'Tal razao creio encontrá-la na própria indelermina^ao que há pouco Ihe atribuí.DAr21) De todas as formas. Barros. (G. senao imposível. conibinada com a falta de conectivos que este tipo de ora^oes dependenies exige. como nos seguintes exemplos en que se estabelece unha relación concesiva e condicional respectivamente: O que máis me fireu daquela xente foi que non quixesen falar galego..48) 8 Herculano de Carvalho (1994:324). por veces ambiguos ou Ímprecisos".1. É desleu dois factores que resulta a vaguidade da circunstáncia inerenie a constnjfio que está em causa. (Castelao. dándose conta de que aquila carta. que previarnente (p..4). A ra/ao é pwis de naiureza estilística. e logo veu unha resíe de caldeiras do pulpo. AAQ 176) Moi expresivamente. o valor aspectual imperfectivo do xerundio pode ser indicado tamén pola construción a + infmitivo (vid. ollando de esguello. outros a esligar coa sede nun curuto. i as pulpeiras con ganchos de ferro remexéndoas e quitando pra riba os pulpos cocidos que cortaban cunhas tixeiras de pau. o xerundio semella recrearse na prolongación do tempo en que a acción transcorre: A mamai estaba a poñer a louza no vasar tnoi de vagariño. 37) Unha cousa que fixen con premedüación e nouturnidade poderío levarme á cadea habendo tesügos. sabendo que os esqueletes non podenfalar o casíelán.XL198) As posibilidades de aproveitamento estilístico dos xerundios vense acrecentadas polo feito de poderen substituír cláusulas incrustadas adverbiais ou cláusulas bipolares introducidas por diferentes conxuncións con valores tamén diferentes. (Castelao. OC I..6. 425 .XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO Segundo xa se viu. (Dieste. favorccendo o carácter expresivo do lexto". (Blanco-Amor. ou convoiando os bastimentos.OCI. 4. todas aferver e afumegar. determitiar o valor circunstancia! da orasáo de genindio". vaguidade que aeresce a exprcssividade. 320) xa aflrmara que "é naniaioria doscasos muito diiícil. a noción de movemento. en canto que o xerundio resalta o aspecto durativo: Buscou. o que permite a combinación estilística dos dous recursos para marcar o proceso de desenvolvemento da acción: Uns a iren pra adiante. a construción con infmitivo parece pór máis en relevo a esencia da acción.

4. o infínitivo que o segue como CD pode especificala mediante a súa forma flexionada: inzada de perguntas que. das perífrases verbais.ficaban docemeníe trisleiras. En chegando alí. de xeito que vaia seguido do participio indicador de tal fin. Nun mesmo contexto pódense combinar diferentes construcións de xerundio e equivalentes na procura da variedade estilística: Eu tiña no piso carpinteiros a obrar na galería. OM 39) como somellando estaren nas boqueadas. 4. as orellas tapadas cos puños.7.5). existe tamén un xerundio con flexión de número e persoa que se rexistra dialectalmente tanto en galego 9 XaSacoArce (1868:179) recolle tal consinición. (Blanco-Amor. AE 103) A repetición intensiñcadora da acción en desenvolvemento que o xerundio indica pode conducir ao remate dela. combinadas así estilisticamente ambas as formas infinitas do verbo: Foise encollendo encollendo. para detiotar que alguna acción se va á hacer lentu ó paQlatinamente. . como verbo auxiliado. onde incorpora tamén o seu potencial expresivo (vid. 4.. (Fole. convén termos en conta que con moita frecuencia o xerundio forma parte. XL 50) Por último.7B77) 4. AE 126) que xa o sentía vir vindo polo peito embaixo acurtándome os azos (Blanco-Amor. (Otero. si é que me esplico. vin que estaban botando auga cun xarro sobor do montón de virutas que estaban a arder. o papo entalado no peito. querendo seren anguriosas. O xerundio flexionado 426 Aínda que nun plano moi inferior ao do infinitivo.. dando üempo á que suceda alguna cosa que se espera". veñan vindo)9 neste tipo de perífrases imperfectivas (vid.6. Morfosintaxe Por o xerundio non indicar polo xeral a persoa. pegan un chitnpo efódente dun via~ xe. (Blanco-Amor.7. XL 46) Os verbos ir e v(> permiten construcións habituais na lingua en que a forma finita vai seguida do seu correspondente xerundio para indicar un desenvolvemento da acción especialmente demorado (imos indo.5): porque as cousas que üñamos que afogar coa bebida ían indo a maores. até quedar toda engruñada. (Blanco-Amor.afirmando: "Se usa esia repeüción de dos modos de un mismo verbo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.2.

de acordo co que aconteceu co infmitivo flexionado e tomando en consideración a posíbel influencia deste. por suposto. O participio 4. Carballo Calero (1981:131). pode contríbuir para a explicaíao da génese do Infinitivo pessoal". a máis usada. que nos darfan o seguinte paradígma": vindo vindo vindo víndomos víndodes vindo A orixe.1. indos. RAMÓN FREKHRO MAID como en portugués10. 4.3. Carballo (1981:132) afirma: "podemos pensar que. pl. 12 Vid.6.Ferreiro( 1999:306). esta notável e pouco conhecida particularidade Ídiomática"13. nunha obra (Vn ollo de vidro} dun autor tamén natural de Rianxo: Voltándomos ó cimeterio falamos da terra. En textos literarios xa clásicos só se coñece un caso en que aparece a forma correspondente á primeira persoa de plural. Monleiro Soares de Azevedo (1929:159) fala da "posposi^So da termina^ao -mm. 159). Mais tampouco se debe desbotar a utilización da forma de primeira persoa de plural. por analogia. J. o gerúndio persoal se formou sobre o infmitivo". Forma e función O xerundio e o participio son as formas aspectuais do verbo. Nunes (1902:51) rexísirao na segunda persoa do singular nos dialectos algarvíos: "Se o gerundio tem por sujeilo o pronome tu. tendo en conta tamén que -mos e -des son os MNP presentes na conxugación verbal en xeral para as P4 e P5. ganhandu-mos taniti dinheiro e NÍÍ saindo-mos de casa. Tamén existen testemuños. morrámos áfome. desinéncia da I J pess. da existencia do fenómeno en portugués. ao meno^ na fala rianjeira. Por ouira parte. suficientemente abonadas".38) Este limitadísimo emprego do xerundio flexionado. Monleiro Soares de Azevédo (1929. na faía da gente mo^a. mais si aspecto. tanto na tradición literaria como na lingua oral. nas freguesías de Santa Comba de Rianxo e Santa María de Leiro son coñecidas as formas de xerundio flexionado correspondentes ás P4 e P5. loma a desincncia da T pessoa: ex. unha proposta de xeneralización do seu uso. OCI. en Ervedosa do Douro.6. Carballo Calero consideraba "positivo" que o galego rianxeiro coñecese este fenómeno.. voltándomos.CarballoCalerol 1981:133). artigo posteriormenle recompilado en Carballo (1981). onde o cualifica eomo un fenómeno rarn na fala e absolutamence insólilo na escriia. tampouco en Fernández Rei (1991). . prestándolle atención panicularizada ao fenómeno en Carballo (1975) e no mesmo ano en Gríal. t'ala do xerundio flexionado como "uma construcíáo sintáciica que. por outra parte. nu 50." Por oulra parle. Asf. 13 Cfr.: em tu comendas. quen tamén afirma: "Nunca temos ouvido a forma 2 vindos. que o propio Carballo eofiece. No noso territorio. debe ser por formación espontánea12. categoría gramatical que sinala 10 Carballo Calero xa recolleu na súa gramática desde 1974 a vixencia de fonnas como víndomos e séndomos (Carballo 1979:209). como ocasional recurso expresivo de que se pode tirar rendibilidade estilística. no ALGa (ILG 1990) non figura información sobre esias formas. quando se refere a esta pessoa". C. 11 Cfr.que non son obxecto de cueslionario. em Iu eslandos. J. pois non indican por si propias tempo nin modo. elc. ao gerúndio.Xosf. acrecentando que "a influéncia da morfologia castelá tende a pospor como anómala.3. non fai aconsellábel. que corresponderia as porluguesas estandos. dando como exemplos Nu sei cunto lanio devámos. (Castelao.

o participio fórmase co morfema aspectual (MA) perfecíivo ~do: and-a-do varr-i-do part-i-do Ao non presentar as categorías verbais de tempo. pois o participio concorda co substantivo a que vai referido. volveu máis que de présa a Sanüago a informar do aconíecido (Valladares. A comida está preparada). tanto con función adxectiva (As obras inauguradas) como verbal (Inauguradas as obras). (Otero. admitindo morfemas gramaticais de xénero e número. costuma ter valor temporal.AM105) Deitada tralo mostrador. cando non forma perífrase. número e persoa. o participio afástase do comportamento xeral do verbo para se aproximar ao do adxectivo. *Estáféitocho). que era mstruído').En función verbal está marcado polo valor aspectual e. pois nunca pode levar coma elas un pronome. Do punto de vista morfolóxico.7) e entón permanece invariábel (Tenfeito moitas casas -función verbal. Maxina 61) 42S .^M107) Un participio en función adxectiva pode ser substituído por un adxectivo ou por unha cláusula de relativo equivalente (O home instruído — 'culto. modo. mais si as categorías nominais de xénero e número. afogada polas mansfmiñas. expresando o resultado dunha acción acabada. Do punto de vista funcional o participio pode estar nominalizado como adxectivo -indica estado ou calidades normalmente transitorias. Estáfacéndocho. o branco colo de cisne lixado e sanguenío de mordedelas.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. 4. Morfosintaxe a referencia ao proceso da acción por parte do emisor: o xerundio dunha maneira imperfectiva no seu desenvolvemento e o participio dunha maneira perfectiva no termo do proceso.e por conseguinte ser modificador do núcleo da frase norninal (Os anos pasadosforon duros} ou complemento predícativo (Os rapaces chegaron esgotados. (Otero. Inclusive tal comportamento é menos verbal que o das outras formas infinitas -infinitivo e xerundio-. como suxeito nin tampouco pode ir seguido dun clítico (Está afacercho. polo xeral anterior á do verbo príncipal: Sorprendida Fara con tantas e tan inesperadas novedades./ Tenfeitas moitas casas -función adxectiva-) ou núcleo dunha cláusula adverbial: O Farruco atopábase desarmado pola noiva. tónico ou átono. Con función verbal pode ser forma auxiliada dunha perífrase verbal (vid. soilo vivían as loiras trenzas desfiadas no chan.

enxugado. se ben tamén coñece. devesa.AL29) As formas regulares son participios fracos por levaren o acento sobre a VT (cansado. entrou I O cuarto está limpo): Fai noite pecha no local escuro cheo polo bafo do viño que ferve agurgullante. Por oulra pane. xeilo) e outros en adxectivos (esireiiu. defendido. gañeidu. 429 . murchado 14 O verbo escribir len como forma habilual de participio o irregular escrito. Asformas duplas.farto. con base diacrónica. gastado. Participios irregulares A maior parte dos verbos teñen un só participio regular con función verbal e adxectiva (cantado. en Cosia Casas ei aüi (1988:216) explic/lanse os participios regulares que poden compartillar cos irregulares a función adseeliva. Mais un pequeno grupo de catro verbos. empregado. a forma regular escríbido. erguidu. tinin. empregado I empregue. 141) 4. collidos do brazo. que tamén pode ser de simultaneidade: E sen entenderse camiñan xuntos. nacido. íoüidn. cansado.XOSÉ RAMÓN FREIXHIRO MAÍO Aínda que só o contexto poderá precisar a relación temporal. con raíz diferenie á do infinitivo e á do pretéríto.3. OCI. enxugado I enxoito.fmdado /findo.dito facer -*. teso) (Ferreiro 1999:308). calmadn. colieita. wrcidv. tendo normalmente o primeiro función verbal e o segundo función adxectiva15 (Unha vez limpado o cuario.slían xa en latín. escorrido. 16 Estes panicipios fortes. exi. presentan tamén un único participio irregular con esa dupla funcionalidade: dicir -*. moído. comido. extremado.e varían caso por caso de falanle a falanle. un número Ímportante de verbos de uso común que presenta dous participios. para alén de posufren a verbal: aceptado. (Castelao."os límites enlre os usos verbais e adxectivais destas formas eslán desdebuxados. entregado / entregue. collido (e derivados). gastado I gasto. varrido. cos seus derivados. torcer ->• torto)^ e truncados por suporen un encurtamento do corpo fónico da palabra a partir do infinitivo (fartar -*. o verbo vir presenta a forma irregular vindo ao lado da regular vido.feito pór ->. elixido. nacido) e formas verbais plenas morfoloxicamente por constaren de raíz + VT + MA (acend-i-do}. linxido.nado. partido). un regular e outro irregular. cansado I canso. en tanto que as irregulares adoitan ser participios fortes por a tónica ser a VR (nacer -*. 15 Porén. emregado. Entre os verbos da CI con duplo participio pódense citar: calmado I calmo.posto ver ->• vistolA Hai. algúns eonvertidos en substantivos (cinto. dependendo do seu propio sentimento lingilísiico'' (Alvarez et alii 1986:402-403). ceibado I ceibo (ceibe). alén disto.2.6. (Otero. servíndose mutuamente de puntales. manléndose no galego.fario. descalzar ->• descalzo). gañado I gaño. despertado I desperto.

pagado I pago.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.bento. defendido I defenso. tras dunha vez outra vez.3. morrido I morto. preñada I preñe.frixido I fritido -Jrito. envolvido I envolto . Morfosintaxe / murcho (mucho). que en ocasións se torna máis expresivo: Ergueito como opino que as outas nubesfende.373) 17 As cabalgadas do Cid envoíveitas na poeira lexendaria peneirada no cribón da critica (Oiero. devolvido I devolto. TNS 15). escorrido I escorreiío. (Curros. elixido I electo. sospeitado I sospeito.AAfT56) -Morto o can. D 67). revolvido I revolto. avolvido I avolto. cubrido i cuberto. A CII pertencen: acendido I aceso. recollido I recolleito. tamén nos poéticos: Chegados á casa os noivos i os cunvidados tamén. TNS 16).envolveito". volvido I volto. bendicido I bendito .AMr55) Perdidos un polo outro.resoluío. sendo en consecuencia moi frecuente en textos narrativos. Na CIII temos: abrido I aberto. fixeron a crus nos pratos e puxérons 'a comer.OC7. escollido I escolleito™. comido I comesto. disolvido I disolto . rompido I roto. tinxido I tinto.wrría ós ires amigits. prendido Ipreso. tollido I toüeito. (Otero.6. soltado I solto. torcido I torto. (Curros. nacido I nado.3. os brazos sarmentosos o bardo ós ceos tende (CabaniIlas. 4. moído I mudo (mundo). os noivos chúscans'o ollo com 'o qu 'a cousa non quer. 430 . Tada envotveita en telasfrolás S-'raulein He«lene¡ken . erguido I ergueito. encollido / encolleito. nacido I nado. FI 102) Tal función pódea desempeñar tamén un partícipio irregular. acabouse a rábea -dixo o presidente (Celso Emilio. resolvido I resolto . suxeitado I suxeito. chamúbaos pró almorzo (Otero.disoluto. 18 Non me arrinquedes do meu albre o ramo escolleilo das mañáns de Tolstoi. collido I colleito. Valores expresivos O emprego do participio 'absoluto1 como núcleo do predicado dunha cláusula adverbial con valor temporal ou causal ao inicio dun enunciado é de grande rendibilidade na narración e perpetúa a expresividade dos 'ablativos absolutos' latinos (fugatis persis)...

. (Cabanillas.OC7. Os primeiros lém um carácter parado.2" Cando o participio ten a función de núcleo dunha cláusula adverbial ou de complemento predicativo..374) A pesar de os participios regulares tenderen con frecuencia a se comportaren como verbos e os irregulares como adxectivos. de forma que a escolla dunha ou doutra se ha realizar en función da expresividade. en moitos casos é posíbel optarmos por unha forma ou outra. Coa utilización da forma irregular comesta nos seguintes versos de Curros Enríquez no poema "A Rosalía" pouca dúbida cabe de que se lle dá ao texto unha especial forza expresiva que non tería co participio regular: A Musa dos pobos que vinpasar eu. Lapa (1979:214): "Em resumo: com os particípios irregulares exprimimos sobreiudo o estado./7Vlll) 19 20 Cfr.. envolveita e recuberta de bretemoso cendal feito de rendas garnidas por diviños teceláns. marcando a variedade estih'stica e as posibilidades expresivas que o partícipio contén: Amada dos veüos díoses. que Sálvora lle chamaron afeitos nela a topar repouso doce e tranquío de celestiaes afdns. Cfr. inda está tendida a escada que baixa do ceo ó chan. eslálico. os segundos sao vívos e dinámicos". comesta morreu. t31 . López Varda (1998:871). pode ocupar diferentes posicións dentro do enunciado. resaltando os primeiros a acción e os segundos o estado'9. este poema non foi incluido en AMT. que será maior de ir na primeira posición: -Espantada. o abismo vexo a onde camiñando vou. (Rosa]ía.XOSÉ RAMÓN FRHXEIRO MATÜ Esta utilización do participio absoluto con carácter narrativo a encabezar un período pode combinar con outros usos tanto en función verbal como adxectiva e na forma regular ou irregular.. mortos e esquecidos xa. com os regulares traduzimos a acgao. de xeito que tal escolla se converte nunha cuestión de estilo na procura da expresividade desexada. comesta dos lobos.

meus queridiños! (Rosalía.AM7'83) espaventada. como aquel. erguida sempr 'a cabeza daba de miralo gozo.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. atóneta. estonces dígolles: . unha nena choraba sin trégolas (Curros. CG 92) Tal potencial expresivo consérvao o participio con -iño aínda en casos de substantivación: Mentras que quence o caldo.Ftf 249) Non deixa de ter funcionalidade expresiva adxuntar como modificador dun substantivo o participio correspondente á súa mesma base lexical: ou seña o troco da carga cargada e virada {Blanco-Amor.AMT125) A proximidade entre o adxectivo e o participio fai que. CG 73) Voume quedando muchiña com'unha rosa qu'inverna (Rosalía.¡Vinde. tanto sexan formas regulares como irregulares: Xa non te vinfresquiña cal rosa no rosal. este admita con grande facilidade o sufixo expresivo -iño. Morfosintaxe Sempre retorcend'o bozo. (Curros.X¿43) 432 . a virxe Poesía clamou desalentada (Curros. (Rosalía.AM758) No xardín unha noite sentada ó refrexo do branco luar. cos mesmos valores afectivos e ponderativo-intensificadores. que muchadiña estabas de tanto saloucar.

(Fole. Veñan isas maos.. Barros. Contiños 177) Meu dito. caín na Tentación de poñela.OC 1. (Castelao. mirei pola ventán. sen cara onde se persinar..221) Por último. o primeiro acompañado do artigo: -O bebido. TB 247) 433 . ten alta rendibilidade expresiva a unión de dous participios para indicaren a realización consecutiva e instantánea de dúas accións. ¿Estamos? Traíofeito.. decrebado.. para indicar a plena e resolutiva perfectividade da acción: -Tratofeito. Pensado e feito. (Rosalía. dito: inda é mellor o que eu teño! (Rosalía. CG 226) -¡É bon.fflVC166) Ou a repetición xustaposta do mesmo participio. (G.ífíVC182) Pasado mañá éfeira. hastra Angrois. Dous mil reás. unha consecuencia da outra: Como era así do meu corpo. esgumiado.. o porco do tt'o Zanfona oueuse berrar coma se o mataran... Cando me vin vestido. máis o dito. (Fole. (Fole. vai bebido e s'un quer máis.XOSÉ RAMÓN FREKHRO MATO Ou a acumulación intensificadora de participios utilizados como complemento predicativo: E cando Pedriño saíu do leito parecía un longueirón. Contiños 210) Dito efeito. CG 227) Ou tamén a utilización dun participio concertado co substantivo como núcleo do predicado.. Ó outro día dempois das doce. meufeito. Barros. Ás sete da tarde xa estaba no bar Xesta.. chuchado. (G.

7. lomados individualmenie. taí como ('sinlagma fixo' e 'siniagma livre') sao identiricados. globalmente considerados. dalgunha maneira. porque significa um conceito simples.1. cos seus semas correspondentes. el auxiliar conserva su tontenido semánlico propio en mayor medida que en el tereero". e ao 'siniagma livre'. defmidos e caracterizados por Herculano de Carvalho". pois en quere escribir podemos segmentar claramente o significado de cada un dos verbos.frase vtrbaí en Seco. vid. qui/á todos vigentes en un mismo esiado de lengua. xa consolidada nos esiudos lingüísticos galegos (Santamarina 1974a:Lí9. As perífrases verbais 4. porouiraparte.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.no ámbilo luso-brasileiro Váz. Pódese dicir. botar a undar y botar a chorar. Morfosintaxe 4... non se trata do significado de ir + o significado de escribir. quen considera que a denominación que inellor se axusta ao fenómeno é a de perífrase verbai. en gallego.quez Cuesla / Mendes da Luz (1971. Rojo (1974:28). que hai complexos verbais en que cada verbo conserva a súa propia signifícación diferenciada (quere escribir) e outros complexos verbais en que a significación é conxunta (vai escribir). Costa Casas eí alii 1988:222). É a existencia dese proceso de gramaticalización o que fai posíbel a adquisición dun valor conxunto para toda a construción perifrástica. no se puede rnedir con certeza el grado de alejamiento de un verbo con respeclo a su valor original. que se manifesta na adopción dunha estrutura de verbo en forma persoal + infinitivo. modifícao. por ejemplo. a perífrase verba) que aqui nos interessa compara-se ao 'siniagma fixo'. as perífrases verbais diferéncianse do resto dos complexos verbais por presentaren un comportamento sintáctico unitario. cujo sigmficado funciotial (gramalical) náo deriva da soma dos significados de cada uin. una zona de indeterminación.> que se estabelece entre os dois principais verbos que constituem uma perifrase verbal. Neste segundo caso é cando falamos de perífrases verbais". 22 Para unha revisión da lerminokixía utilizada (vvi. 23 Cfr.7. en tanto que en vai escribir xa non acontece o mesmo. Asf. senón de algo diferente. por tanto. Desle tnodo. pareee evídenle que. ou perifráslicas" e Barroso (1994:55) de "perífrases verbais".11:86. xerundio e participio) que dan orixe a complexos verbais con dous verbos como base: O profesor vai escribir un libro I O profesor quere escribir un libro. que se afasta do significado que ten como verbo independente (Vai na horla) para se integrar nas características semánticas do conxunto após un proceso de debilitamento e perda do significado propío até se converter nun índice gramaticaP. 434 . Rojo (1974:26-27). Barroso (1994:58): "[.] relacionamenli. A significación conxunta conséguese a través da gramaticalización do primeiro elemento da perífrase verbal.s da conjungao dos dois. en el primer caso. xerundio ou participio e nun funcionamento en bloque perante a transformación interrogativa e pasiva: 21 Cfr. Matloso Cámara (1989:143) de "conjugavoes compostas. Mais do punto de vista semántico exisíe unha diferenza importante. pois. visto que apresenta em comum a sua nalureza morfo-simáctica evidenciada na aulonomia morfológica dos seus terrnos. quen precisa: "En primer lugar. Barreneehea ou Manacorda). Gili Gaya. 2i3) falan de "conjugación perifráslica" e "furmas perifrásticas". ma. El debilitamiento semániico de un auxiliar supone una serie de punlos intermedios. Para alén da unidade semántica. Defmición e delimitación: complexo verbal e perífrase verbal Existen na lingua construcións compostas por un verbo en forma finita e outro en forma non finita (infinitivo. Pero aun dentro de los usos considerados auxiliares exisle una gradación relacionada con las earaeteríslieas semániicas de la forma auxiliada. enlre botar a rolar. Habrá. en Lenz ou Carballo Ca\em. O primeiro elemento de cada complexo verbal incide sobre o segundo e. da mesma forma que augardente non significa 'auga' + 'ardente' como no caso de auga quente21. Alvarez eí alii 1986:404.

2. e dun verbo auxiiiado que dá o significado lexical. O decisivo semella ser esa unidade siniáctico-semántica. ocupan unha posición moi próxima das formas do paradigma verbal e posibilitan a expresión das modificacións da idea central que non poden ser conseguidas mediante a conxugación verbal en sentido estrito. 4. isto é. pues. as perífrases verbais son recursos morfolóxicos que. un sistema paralelo a la conjugación". Deu na bebida (?). de gramaticalización do verbo auxiliar: Xoán andou afalar mal de ti os sete meses que estivo encamado. que se achan en tal relación de interdependencia que constitúen unha unidade de carácter sintáctico e semántico25. xerundio ou participio. Cubren por lo tanto un hueco en !a conjugación". como unha clase especial dos complexos verbais."Sirven [as perífrases verbais] paraexpresar los diferentes aspectos de laaceión verbal que las formas no perifrásticas del verbo non son capaces de expresar. Rqjo (1974:68). enchendo así un baleiro existente na conxugación-4. Se os complexos verbais son en xeral fenómenos sintácticos que no caso das perífrases verbais se converten nun recurso morfolóxico máis ou menos fixado segundo as construcións. acabar ou rematar de + injinitivo e tornar. as perífrases amplían as posibilidades de matización do lexema verbal que non achan expresión dentro do marco conxugacional. son secuencias constituídas por dúas formas verbais. o sistema perifrástico é unha especie de paraconxugación que serve para expresar unha serie de valores que non poden ser cumpridamente resaltados por procedementos conxugativos. A idea. O profesor quere escribir un libro ->• Que quere o profesor?) O profesor vai escribir un libro ->.7. restrinxen dunha maneira talvez non suficientemenie matizada o catálogo das perífrases ao excluíren os tasos de andar. co conseguinte proceso. unha como verbo auxiliar en forma finita e outra como verbo auxiliado en infmitivo. estar e levar a + infiniiivo ou xerundio. acaba de irahallar = acaha a traballo. o que non acontece nas perífrases (Ten defalar -*• *Ten de eufale). aínda non totalmente integrados no sistema conxugacional. que contribúe con determinacións de número-persoa e modotemporais. por riba mesmo dos constituíntes morfolóxicos {vid. Unha perífrase verbal consta dun verbo auxiliar. as perífrases verbais. isto lévanos a considerar o verbo auxiliar das perífrases como máis un morfema pertencente á clase dos verbos con capacidade de expresión modotemporal e número-persoal. pois este pode ser substituído por unha cláusula completiva con que se os dous suxeitos foren diferentes (Quere que eufale). Desta forma. En resumo. as transformacións pasiva e interrogativa actúan unicamente sobre un dos membros que o integran e non aparece necesariamente unha forma Ínfinita como segundo elemento. . volve a trabatlar = vnlve ao traballti).Un libro vai ser escrito polo profesor (cfr. Tamén Santamarina(1974a:l39). 24 Cfr. voliar ou volver a + infiniíivo polo feilo de o segundo constiluínle poder ser substiluído por un subsianlivo (anda a berrar = anda aos berms. máis OQ menos avanzado.4). suxestiva nun principio. quen afinna que as perífrases "constiiuyen. Neste sentido. a perífrase ten un comportamento sintáctico unitario en canto que o complexo verbal non. Este ten significación disxunta. préstase a algunhas cont'usións: Anda afalar mal de ti (que non consideran perífrase) = 'Anda áfala negaiiva de ti (?) i Boiouse a rír (que consideran perífrase) = Boutouse ao ríso ('!} ou Dea en beber (perífrase) = Deuse á bebida. que. O profesor quere que un libro sexa escriío por el) Como se ve.XOSÉ RAMÓN RÍHXEKO MATO O profesor vai escribir un libro ->• Que vai escribir o profesor? (cfr. 25 De acordo tamén con Cosla Casas et alii (1988:222). Este criterio de comportamento sintáctico unitario e significación conxunta é o que define as perífrases fronte a outras secuencias verbais. porén.

que se caracteriza polo seu debilitamento semántico e pola expresión das categorías verbais (tempo. Atendendo ao aspecto formal as perífrases poden clasificarse da seguinte maneira: a) segundo a natureza da forma auxiliada: . modo. de. vid. Criterio formal: a estrutura dunha perífrase consta dun verbo en forma fmita e un verbo en forma non temporal. coa posibilidade de entre ambos se situar un elemento de relación caso de o último constituínte ser un infínitivo. Para realizarmos unha clasificación dese complexo número de perífrases verbais podemos atender ao aspecto formal e ao valor expresado por cada unha. 69). esiar) ou baleirárense ocasionalmente do seu significado habitual para se converteren "en un mero utensilio gramaiical". . O primeiro é o verbo auxiliar. aspecto.perífrases con elemento de relación.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. Oro (1991:78): "De una mirada global a los ejemplos aqu! incluidos. afirmaque os verbos auxiliares poden ser permaneniemente auxiliares (haber. e o segundo é o verbo auxiliado (infmitivo.7. as de xerundio o proceso de desenvolvemento da acción (duración) e as de infmitivo son as máis indicadas para a expresión da futuridade e da modalidade da acción por non estaren marcadas canto ao termo do proceso.auxiliar + participio Esta clasificación ultrapasa o valor puramente formal. as perífrases de participio indican acción terminada. en. que actúa como unidade significativa básica da perífrase (lexema verbal). lamén os criierios de delimitacíón dos auxiliares en Barroso (1994:61-65). Morfosinlaxe 4. que son aquelas que teñen un xerundio ou un participio como verbo auxiliado. pola súa parte. Clasificación das perífrases verbais O sistema verbal galego caracterízase por posuír un reducido número de formas conxugacionais. Ponies (1973). É de interese para o concepio de verbo auxiliar e de loeucíón verbal E. que pode ser a preposición a. puedo afirmar que la perífrasis era un returso siniáciico usado profusamente en los siglos XIV y XV". para ou por. b) segundo os seus constituíntes: dada a presenza constante dos dous constituíntes básicos. persoa)27.2. verbo auxiliar e verbo auxiliado. 26 Cfr. feito que concede maior importancia ao seu variado e rico sistema perifrástico. só a eventualidade dunha preposición ou conxunción de enlace nos permite clasificalas en: . e a conxunción que\ levan sempre un infinitivo como verbo auxiliado. para alén do infinitivo.perífrases sen elemento de relación. Rojo (1974:27-54). pois por o xerundio e o participio seren formas aspectualmente marcadas (con carácter imperfectivo e perfectivo respectivamente) e o infinitivo ser neutro nese sentido. xerundio ou participio). xa moi presente na lingua desde a época medieval26. Inicia este autor o estudo da documentación correspondente ao convento de San Domingos de Viveiro nos dous últimos séculos da Idade Media chamando a aiención para a importancia tías perifrases: "De una leciura alentade eslosdocumentosconcluíque había unos girosy usosdignos de esludio. 436 27 . Parlicularmente me llamó la atención la perífrasis verbal por su uso freeuente en gallego y por el papel espeeial que le corresponde en esia lengua que casi carece de liempos compueslos" (p. ser.auxiliar + xerundio . número. Santamarina (1974a:139). Sobre a complexidade da caracterización da auxiliaridade e da delimiiación dos auxiliares. Vid.auxiliar + infinitivo . 1.

Spitzer. como a falta de distinción entre a Pl do futuro de Ind. a identificación de leges. construcións participiais (lecturus sum.AGG51) Ha voltar a ler esíe libro (temporal + aspectual) Ha ter de voltar a ler este libro (temporal + modal + aspectual) 4. por confusión no latín vulgar de e longo e í' breve. 29 . por o modo de pensar popular concibir a acción futura como algo querido ou necesario (volo. sempre suxeitos á orde seguinte: temporal + modal + aspectual28: Ha ter de ler este libro (temporal + modal) Ten de voltar a ler este libro (modal + aspectual) E non hai que poñerse a renegarse (Pintos. As perífrases temporais Todas as perífrases temporais existentes en galego indican posterioridade a respecto dun determinado punto de orixe. temporalidade ou modalidade da acción). 437 28 A tal acumulacíón de auxiliares Rqjo (1974:72-74) chámalle sobreauxiliación e aos (res valores citados engade en último lugar o diafélico.7. feito que se pode explicar por varias causas: a) fonéticas (Thielmann). e do presente de Subx. por exemplo. (legam. Criterio significativo: segundo o valor verbal expresado (aspecto. ofrecendo ao falante diversas posibilidades e triunfando cada unha delas en rexións por veces diferentes. b) psicolóxicas (Meyer-Lübke. debeo cantare). onde dispuña de varias posibilidades: a forma sintética (amabo. leget do futuro con legis. o presente de futuridade (praesens profitfuró). legit do presente de Ind. legens ero) ou perífrases evocadoras do futuro con matices semánticos diferentes e por tanto máis expresivos por marcaren.1. A expresión da futuridade foi evoluíndo desde o latín clásico29. delebo. as perífrases poden ser: a) temporais b) aspectuais c) modais Existe a posibilidade de acumulación de auxiliares. a situación anímica do falante (dicere habeo. con incidencia duns sobre outros. audiam). está documentada en Cicerón ou en Séneca coa indicación de futuro con matiz de necesidade). delebimos) coas de pretérito (amavimus. Sinieiizarnos a expresión de futuridade en latín e a substilueión romance seguindo Rojo (1974:75-78). por considerar a existencia de perífrases pasivas: Ha ter que volver a serfeiio (lemporal + modal + aspeclual + dialé(ico).2. habeo. Meillet). ou a confusíón de formas de futuro (amabimus. para constituíren perífrases complexas en que se amalgaman dous ou os tres valores indicados. Estas perífrases a finais do Imperio xa comezan a expresar futuridade. delevimus). Vossler. Mais en todas elas terminará por desaparecer o futuro sintético latino. audiam).XOSÉ RAMÓN FREIXFJRO MATO 2. ademais.

Guillermo Rojo. presente e futuro equivalerían a 'coñecer'. Santamarina (1974a:142). en canto que a perífrase /r + infinitivo posúe unha notábel frecuencia de uso e haber (+ de) + infmitivo aumenta a súa presenza na medida en que a lingua se aproxima máis da realidade falada e se fai menos literaria31. cantaréi empiezan a perder frecuencia de uso. O seguinte exemplo literario é unha boa mostra ao respecto: -Alveiros. Rojo (1974:85). que os medios de expresión da categoría de futuro en galego. 30 Vid. gall. Müller). 86). a causa histórica que viría xustificar a substitución das formas latinas sintéticas polas analíticas romances sería o cristianismo. que fas no mundoü -Alveiros. quen obscrva que nas linguas romanues se produce unha situación semellante á de finais do Imperio romano. que supuxo unha mudanza de mentalidade ao ver o futuro como algo 'interior'. Vid. porén. como intención e obriga moral. acompañado tamén de debilidades semánticas. d) semántico-estilísticas (Coseriu): partindo de que pasado. Debe terse en conta. cantaré. Vidos. "En texios gallegos aniiguos la perífrasis camar-éi ocurre con altísima frecuencia. baseándose na análise dalgúns textos galegos modernos. 138 31 . cfr. 4. de forma que a antiga consirución obrigaliva ou volitiva se gramaticalizou e ficou só co valor inicialnienle secundario de futuridade: "Y se repite el proceso. Ora ben. lo cual contribuye sin duda a su 'desperifrastización'.3). Estas perífrases de futuridade no galego moderno teñen unha alta frecuencia de uso. Ferreiro (1999:301). amarás) con perda do matiz obrigativo inicial 30 . Morfosinlaxe c) combinación de causas fonéticas e psicolóxicas (Wartburg. repetíndose así o proceso levado a cabo anteriormente no latín a fins do Imperio. pois. que vasfacer no mundo!!! (Risco. en sintonía co que acontece nas demais linguas romances.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. e) o principio de economía lingüística e a posibilidade de maior clareza na expresión (Lausberg): para alén de que as confusións por causas fonéticas na formación do futuro latino revelaban un debilitamento do sistema./>£>/> 71) Vemos. debemos ter en conta que o futuro sintético galego xa é resultado da evolución romance dunha perífrase latina (amare habeo. o futuro mostrábase como un tempo superfluo por o contexto resultar xa suficientemente clarificador nuns casos e por as perífrases ofreceren a posibilidade dunha maior clareza noutros. 'sentir' e 'querer' e que iso explicaría a orixe das formas latinas e romances para a expresión de futuridade. logo evoluída a unha forma novamente sintética (amarei. voy a caníar. tira en conclusión que o futuro sintético non é excesivamente utilizado (só na obra teatral de Castelao achou que a porcentaxe superaba lixeiramente o 50%). o que deu pé para novas formacións perifrásticas en que este e outros matices fosen recuperados e con eles se fixese novamente patente a intencionalidade do falante con relación á acción. gallego VOH cantar) que indican la iniencionalidad del hablanle con respecto a la acción" (p. están en constante renovación. Las formas del lipo casi. amare habes}.hecho que se d a e n e l momenloen que -éi pierde todo su valor de auxiliar y se convierte eti mero sufijo gramaiical". a existencia dun futuro de obrigaioriedade: h'arás i> i/ite chc mandaren osprofesores ¡vid. que fixeches non mundo! -Alveiros.5. Son sustitui'das por alguna otra forma ya existente o bien por un nuevo procedimienio (cast. Lausberg. encarado con responsabilidade consciente.

las perifrases con Infinitivo tienen. Mais hai cláusulas en que é difícil distinguirmos se hai perífrase ou non. Imos ir I Iremos despois). sempre co infinitivo como forma auxiliada. un movimiemo o disposición espirilual hacia algo que va a realizarse en un tiempo relativamente inmediato. o complexo verbal indicará intencionalidade ou futuridade e entón estaremos perante un uso perifrástico34: -Epois que aqui está.Vai facer uso da palabra. Samamarina (1974a:146): "Sin duda el primer uso peritráslico originado en Lt secuencia ir + Inf. Alarcos (1984:105): "El Infinitivo. (Blanco-Amor. en general. As perífrases que expresan futuridade en xeral son as que seguen: a) Ir + infinitivo: o verbo ir é orixinariamente un verbo de movemento a partir do suxeito (Foifechar a porta). se non se der esa posibilidade. fundamentalmente na lingua falada". 34 Cfr. ofrece una perspectiva de rcalización. actualmente o galego presenta unha serie de perífrases que poden indicar ben futuridade en xeral ou futuridade inmediata. Este uso se conserva todavía como mayoritario".AMT83) 32 Cfr. dunha intencionalidade ou de futuridade: Vou comprar unha casa. RAMÓN FRBXHRO MATO pois cando unha fórmula se desgasta semanticamente polo seu uso frecuente é substituída por outra que posúa unha maior carga intencional. perdendo as connotacións físicas e intencionais ( Vas perder diñeiro): . si se quiere. Álvarezeí alii (1986:405) e Rojo (1974:91). con su lensión intacla. un valor pro^rcxivo. o futuro (fará) e a perífrase (vaifacer} son conmutábeis entre si con moi pequenas diferenzas de matiz que máis ben entran no dominio da estilística. de todas as formas. entón a construción será non perifrástica. para finalmente chegar á simple expresión da mudanza ou tendencia cara ao futuro. pois existe movemento físico. XL 242) Neste caso. mais de indicar movemento físico pasou a indicar movemento mental no suxeito ou intencionalidade (Vou coüer o libro). Maxina 38) jVou morrer e non vén o meu benl (Curros. fue el de expresar una intencionalidade o. dirigido hacia el futuro". Se podemos conmutar o verbo ir por outro verbo de movemento como correr ou marchar sen violentarmos a expresión.Xosf. valor progresivo. o que ofrece unha perspectiva de realización futura12: 1. pola Juventud Socialista. pois cabe interpretarmos o complexo verbal como a expresión dun movemento físico. en consecuenda. 439 . 33 Vid. Neste sentido. voulle amostrar unhas gorriñas novas que o seu afillado ten (Valladares. coa súa máxima tensión. A construción perifrástica ten na actualidade maior frecuencia de uso do que o futuro. a compañeira Evanxeüna da Severa. pois é este. o futuro sintético semella facerse acompañar con máis frecuencia dun complemento circunstancial que precise a acción (Voufacer unha viaxe I Mañáfarei unha viaxe.

la preposición en algunos casos". practicamente todas as linguas romances formaron os seus futuros coa unión do infínitivo e do verbo haber (cantare habeo). Por outra parte.353) ¡Que lle imosfacer! Os probes andamos polo mundo espostos a todo. chégase con facilidade á simple expresión de futuridade após a perda das connotacións obrigativas. 36 Ciiadn por Rojo (1974:92-93). Alvarez ei alii (1986:405) e Cosia Casas et alii (1988:227). Da expresión de obriga. Porén. ¡Que se lle vaifacer! (Blanco-Amor. Mais non sempre resulta fácil distinguirmos o valor de futuro do primiti35 Vid. Mais a interferencia do castelán fixo posíbel tamén a aparición dun a como elemento de relación no primeiro caso. aínda que o máis frecuente é que aparezan os dous verbos sen nexo prepositivo. 91) o uso de a é un caslelanismo salvo se os dous verbos van distanciados. na zona de Viana do Bolo existe a variante ir + de + infinitivo co mesmo valor de futuridade.7.2. segundo xa se viu con anterioridade. maisengaden que con "el presente.. Para Santamarina Íl974a:!47). Debemos ter en conta que. Morfosintaxe O galego distingue entre a perífrase temporal de futuridade ir + infinitivo e a perífrase aspectual imperfectiva ir a + infmitivo (ía ler I íaa ler cando se produciu o accidente}. caso en que considera "corrieme la construcción con preposición".Pois é o mesmo. 4.XL 101) Aínda que só a nivel dialectal.s riheiras (Dieste. necesariamente referida ao futuro.11:89) falan de ir + inftnittvo con valorde futuro...360) .i irmandar nas mesma. OC1. que informa de que este fenómeno "parece ser de uiilización eorriente".GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. D/t7"73). uso considerado como incorrecto e por tanto non contemplado pola gramática". senón máis ben simultaneidade: Ela ten ollos e. Como máis un paso na evolución desta perífrase de uso tan frecuente debemos considerar a súa utilización en cláusulas exclamativas e interrogativas referidas a algo mencionado con anterioridade en que xa non expresa futuridade. segundo podemos ver no seguinte exemplo tirado do libro Contos Vianeses de Laureano Prieto: o que pasaba. mais dando orixe a construcións perifrásticas de carácter obrigativo cando seguido de infinitivo (vid. podería "admitírse de todos modos. tal como acontece en portugués. Suso. ¡como vai cangar cun vello! (Castelao. (Castelao. Para Rojo (1974:89. e por vieiros moi desemellanles imos esmorecer i' a no.pondo exemploscumo Já ia a ir-me embora quanda a vi e Vnu a sair quando oufo o lelefont. 440 . o mesmo.3). tanto na lingua escrita anterior ao actual período de estandarización do idioma como na lingua falada. nesle senlido vexamos o seguinte exempio líterario: Cuda un é un caso. b) Haber (+ de) + infiniíivo: o valor posesivo que en latín tiña o verbo habere acabou por desaparecer no galego común.. Marcial Valladares (1970:108) xa indicaba a fins do XIX que ás veces se suprimía o a indebidameme en casos como vóu ver quen chuma. imperfecto y futuro imperfeclo del verbo i'ry un infinilivo precedido de a opara se expresa unaacción apenas iniciada". lamén Hermida (1998:622). sin violencia. en portugués Vázquez Cuesia / Mendes da Luz (1971. OC 1. que ela lle iba de decir o que iba defacer pra librarse de Ue entregar a i-alma ao demo36.

(Fole.3): heifacer de\a unha vaca coma as mülores da aldea. agás que os nosos escritores non queiran ser populares. suco vén.C 13) Heite defender anque me custe a vida . estas perífrases tamén poden perder o seu valor de futuro en cláusulas interrogativas ou exclamativas.182) 37 Cfr. Nimbos4\) Da mesma maneira que acontecía con ir + infinitivo. pasando tamén da expresión de obrigatoriedade á de futuridade e resultando igualmente difícil en ocasións diferenciarmos ambos: ¿Como m'hei d'ir si te quero? ¿Como m 'hei d'ir e deixarte? Suco vai. nada de particular ten que unha perífrase de futuridade indique tamén obrigatoriedade. hunme a meie-lo xuicio).XOSÉ RAMÓN RÍHXEJRO MATO vo valor obrigativo.¿Onde hei de ir? ¡Á casa da miña nai! (Castelao. meu picariño? . de todas as formas. (Crecente.5. pois existe unha fronteira en que ambos están unidos debido a que a obrigatoriedade dunha acción normalmente vai referida ao futuro e algo que vai suceder no futuro pode ser presentado como obrigatorio.¿Qu'hei de ter? Deita eses nenos (Rosalía.¿Pois que tes. ¡Xesús Martaf.Esle mesmoaiHordácontadaexistencia no galego falado no valde Suarna da varianie haher a + infmiiio (hainos a famar iin rigarro. Rqjo (1974:96): "no existen diferencias entre la conslruceión con y sin preposición. perífrase que se enconira "con relatíva frecuentiu" nos lextos medievais (ouver a seer. avia a seer na General Esloria). (Diaz. XL 177) / hase chegar a iso. ña mulleriña? ./ 7 A'187) . cando o futuro da conxugación verbal pode igualmente expresar orde ou mandato (vid. . e toda cousa ha de pagar seu desmo. para máis ben expresaren simultaneidade: .OC 1. avia afazer. Ambas poseen el mismo valor y las frecuencias de utilización son semejanles". (Blanco-Amor.rB69) A variante desta mesma perífrase con de como elemento de enlace (ha vir I ha de vir) ten de igual modo grande frecuencia de uso e os seus mesmos valores". 4. cos mesmos valores que haher (de) + infinilivo .¿Onde vas.

. (Fole. conpara como elemento de enlace a posibilidade de ambigüidade desaparece: O Grigorio estivopra deixarüos quedar na man con tódalas indulxencias (G. 4.2). Mais en xeral o contexto clarifica o valor da perífrase.7. (Fole..Cómese moi ben en Sarria. Está a tela. Estamos na metrópoli do xamón.. (Fole. como nos dous exemplos seguintes en que o de inminencia é evidente: A verdadeira causa é que inda non ten concencia da unidade da súa terra. Contiños 245) Tamén el se levou bon susto. mais inda non a ten..E non había de traguer. (Fole. TB 32) . TB 36) No entanto.ALC80) 442 . .Foi lástima -dixo o Séneca. Barros.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. mais que non chegou a ocorrer. As perífrases que expresan futuridade inmediata son as que seguen: a) Estar a /para + infmitivo: indica acción a punto de suceder. aínda que con a como elemento de enlace tamén pode indicar aspecto imperfectivo (vid. estivo pra casarse cun gran político. 2. como se verá a seguir.. (Fole.7"B253) Co verbo auxiliar en pretérito esta perífrase pasa a indicar acción que esíivo a punto de se realizar no pasado.que non trougueras us bos habanos prafumar candia a coñá. Eu semprefago as cousas ben.. producíndose en ocasións casos de ambigüidade en que pode ter os dous valores (Esíaba a saír da casa). . TB 57) Cando estabatnos a poñer o pé no coche.ALC36) Según ouvira contar a miña nai. dixen. mais desfixérase a boda da noite prá mañá.2.E non se ha de comer. Morfosinlaxe . (Fole. Estivo pra deixa-lo carro. apareceu unha rapaza de moi bon ver que saudou ó padriño.

Oro (1991:79) non a localizou na documemación dos séculos XIV e XV por el esiudada. 40 Apesarde Rojo( 1974:100) afinnar que é unha das primeiras que "salia a los oídos del no gallego que la oye continuamenie". con abundante presenza na lingua literaria: pillache unh 'enfermedá que t'houbo levar á cova. con verbo auxiliar en pasado esta perífrase indica que a acción estivo a punto de suceder. nada nos d¡ esle autor sobre a súa antigíiidade. (Fole. que traduce por "está llegando. 38 É lamén posíbel esta perífrase de fumridade inmediata con a tomo elemento de enlace (Andar a + inftnittvo). As bágoas querían saírlle dos ollos^. mais que non se chegou a realizar. Houben de irme ás maos co il.7B79) c) Querer + infinitivo: normalmente esta construción constitúe un complexo verbal non perifrástico de carácter volitivo (Quería comer). presente inclusive no castelán falado na Galiza411.poisoseu valornonna] é o aspeclual imperfeciivo. está a punlo de llegar de Cuba". co vaior de "progresión hacia un fin que se aleanzará en un inmediato fuiuro".C94) Tampouco neste caso existen diferenzas significativas segundo a presenza ou ausencia da preposición de enlace: Chamoume señorito. d) Pretérito ou antepretérito de haber (+ de) + infiniñvo: expresa unha acción que estivo a punto de acontecer no pasado. trátase. L. dun tipo especial de inminencia propiciada polo carácter perfectivo do verbo auxiliar. vid. mais non chegou a ter lugar. Rojo (1974:99) cila o seguinte exemplo d'A xente da Barreira de Carballo Calero: decía que Xurxo Louro andaba a chegar de Cuba pra se casar e recoñecer ofi/lo.XOSÉ RAMÓN RÍEIXEIRO MATO Segundo se ve nestes exemplos. ainda que menoshabitual. e en concreto na obra de Cela. mais tamén pode funcionar como perífrase e expresar acción a punto de acontecer. Ti viñas da romería. A cencia anda pra o desacobillar. senón que ficou acobillado. pondo o mesmo exemplo de Anda a chegar de Cuba. (Fole. 39 Para exemplos desta perífrase en casielán. Gómez (1970). aínda que non só: Semella que quere nevar.ALC56) Iste era o señor que houbera de casarse coa nosa tía. É unha das construcións máis características do galego. 443 . principalmente con verbos referidos a fenómenos meteorolóxicos (Quería chover). E o propio Carballo (1979:314) fala na súa gramáiica de que andar + injinitivo "puede indicar también inminencia de una acción". pois. b) Andar para + infinitivo3*: é de uso menos frecuente que a anterior: Non se foi. ¡Hóuboche ter que contar! (Crecente. poroulra parle.

As máis utilizadas son: a) Comezar (principiar.conou sen prepOMCión de enlace. persoa e número. As perífrases incoativas poden posuír un valor inceptivo por expresaren esa idea de inicio da acción sen máis determinacións ou un valor ingresivo cando expresan só o inicio dun proceso. em panieular. Banwof 1994:55). Todas se caracterizan por levaren un inñnitivo como verbo auxiliado. de forma iitequívoca. sen se relacionar con outras accións nin coa posición do falante no eixo temporal. a defkiéncia das formas verbaís simples no tocanie á expressáo de certas modalidades (diatélicas. sen interese pola súa continuación.72. expresando fundamentalmente as categorías tempo e modo. láo caracleríslica das línguas romanicas. empezar) a + infmifivo: adoita posuír un valor puramente inceptivo. modo. da llexao verbal.ALC41) 444 41 Cfr. De entre os medios de que o galego dispón para a expresión do aspecto. imperfectivo. o procedemento perifrástico é o que representa o máis alto grao de sistematicidade pola función instrumental desempeñada polo verbo auxiliar. lingua en que o sistema verbal central está estruturado en torno á noción temporal (e non á noción aspectual como nas linguas eslavas). Morfosinlaxe 4. e acrccenla: "Este lipo de conjugagáo (a chamada 'conjiigagao perifrá'itica') veio suprir.quen eritende o conxunto simagmático verboanxiíiar + verboauxiliado. 0C1. 4.2. . mais eu coido que si. voz. As perífrases aspectuais O aspecto fai referencia ao tempo interno da acción verbal considerada en si propia.72.2.. e do verbo románieo. (Fole. reiterativo ou terminativo.demonstrando lambém a tendéncia analítica. printipíümente no que dt'f respeito a expressao da caiegoria aspecto". capaz de simultanear as funcións gramaticais de tempo. aínda que co verbo auxiliar en pretérito ou antepretérito se transforma en inceptivo-ingresivo: aínda relembrando aquela maUeira da sancristt'a. as perífrases aspectuais veñen encher desta forma as deficiencias das formas conxugacionais canto á expresión de dita categoría. As pen'frases aspectuais poden indicar aspecto incoativo. Por as indicacións do aspecto verbal estaren en segundo plano nas formas da conxugación e por as desinencias desta non reflectiren a categoría de aspecto.. comenzou a petiscar as beiras do paqueie e rematou papando as obleas todas (Castelao. [emporais. persoa e número e de el propio funcionar como un morfema do paradigma verbal que modifica a acción expresada polo verbo conceptual a que vai unido 41 .GRAMATICA DA LINGUA GALEGA.1. Incoativas O aspecto incoativo indica o comezo dunha acción. perfectivo.194) Non me dixo que empezara a ter medo. comn "uma unidade paradigmática que se opoe as respectivas formas simples que caracieriiam a conjuga^ao fiindamental".em geral. modais e sobreludo a'ipettuaisl do verbo portugués. constituíndo o grupo máis importante de perífrases en galego.

mais sen ese carácter tan brusco ou repentino na ÍndicacÍón do comezo da acción: A costureira tomou medidas. sen ináis diferenciación que a puramente estilístico-expresiva: A probe daformiga botou a andar lixeira parando a todas cantas ó paso tropezou (Curros. por) + infinitivo co valor de casualidade ou teima (Deulle por marchar).XOSÉ RAMÓN FRRXORO MATO b) Botar(se) a + infmilivo: o significado básico do verbo botar propicia a súa utilización como auxiliar en perífrases incoativas ao perder a expresión de algo físico para simplemente indicar o inicio dunha mudanza de estado.OC 1. (Fole. (Blanco-Amor. aínda que de forma un tanto brusca ou repentina e intencional 42 . Como verbos auxiliados costuma levar aqueles que expresan unha acción física cuxo inicio se pode marcar exactamente.7B48) Efóronseme as bágoas. Eu non sabía si me botar a rir ou darlle unhas labazadas. (Castelao. rir. de.278) d) Dar en + infmitivo: aínda que existen varias construcións do verbo dar + preposición (a.AAf7M72) c) Pórse a + infiníivo: semellante á anterior.XL 129) A utilización da construción reflexiva alterna coa ausencia do clítico. púxose a cortar e coser e todofoi amañado axiña. malia a min. só polo xera! dar en + infmiüvo pode converterse en perífrase incoativa. e a mamai botouse a rir (Blanco-Amor. (Castelao. andar ou correr. non sempre claramente diferenciada dos outros valores: 445 42 Cfr. .222) A María dos Acidentes non se foi ren e púxose a bailar un cachoupiño.X¿57) En moitas ocasións o verbo auxiliado indica accións non físicas. en. como chorar. onde botarse como auxiliar resultaría estraño. Pedro despertou e púxose a meditar deica deixarse vencer pola preguiza. o que contribúe á expresión dun inicio da acción menos violento ou visualmente perceptíbel. PDP 41). D<m Celidonio botouse do le'ao cheu de lerror (Risco.0C 1.

OCI. 43 De todasas formas.. Barros.} Súpeto os bois recuaron e romperon a tremer (Cabanillas. 446 . mallando cos tíiuces (G. Barros. (Pondal.OC/. 360) O neno estaba arriba.347) Onte esíábamos a cear e de arrebato a miña muller rompe a carpir: "¡Ai.AMri21) E se a xente dá en decir que vostede é un agoiro poden apedrealo. 286) f) Soltarse a + infinitivo: por unha xénese similar á do verbo romper. OC I. Barros.i rapuces.GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. ou millor dito.Nimbos 83) E como mandan. AAQ Sfl) e Díronse a coller os mmos d» rivés. deitado no berce. sedento dunha áncora ou bafa.non semella existir moiia difererua entre O. baixada (G. AAQ 99)43 Mais tamén moito máis ocasionalmente pode aparecer dar a + infinitivo con valor incoativo: E eu. que morro!" (Castelao. (G. mandáronlle ó crego que así como saleu polo buxeiro do tellado. QP166) Foi á bocanoite. resulta fácil a súa adaptación para a construción dunha perífrase con valor incoativo que exprese unha acción que comeza de forma súbita e inesperada: rompo triste a suspirar por cousas dun mal ausente. diron enpelar cos ramos uns nos ouirax (G. ó punto que rompía a estrelecer. Contiños 206) e) Romper a + infinitivo: partindo de que o verbo auxiliar ten como significado básico indicar unha acción brusca. dinme a buscar teus cen perdidos nomes (Díaz. e dou en chiar. (Castelao. se dera a buscar saída. Barros. [.. AAQ 82). querendufaier taménaígo. Morfosintaxe volvendo polo meu nome din en berrar: ~¡Meus amigos! (Curros. tamén soltarse pode converterse en auxilíar dunha perífrase aspectual incoativa: Soltouse a chorar.

2. con caráeter incoaiivo: Dende lal hora o rapaz da lía Ádega pasou a ser un dort Pedro. Como verbos auxiliares as perífrases imperfectivas utilizan o verbo 44 Cila lamén Rajo (1974:144) a construción pasar a + infínitivo. 225). Fernández Rei (1991:104). co ela na boca. o infínitivo xerundial (vid. Igualmente. 4. CPG \. forma verbal xa caracterizada polo seu aspecto imperfectivo (vid. OC I. afirma que esta "ten unha xeografía rompacta nos falares pontevedreses do bloque octidental. (Cabanillas. se ben non é exclusiva". prácticamente equívalente al del gerundio.4). Ballesteros.234) E xa non quixen saber máis.1).1. Un eetto matiz incoativo sernella exislir tamén nas construeións dispor dc + infinitivo (Dispuxo de se levantar) e ordenar de + infmiiivo (Ordenou de facer o almorzo). CPGl.OC7. de procedencia dialectal45 mais xa incorporado con ese valor ao galego común.6. andar (P. ou a construción equivalente a + infmitivo. Rojo( 1974:102) falado"valor duraiivo. OC\. empregado na Facenda públiiu pola cative:a de cenpesos nada múis (Castelao.2. tiremos a andar. (Fole. pega a correr polo camiño. Conüños 190) h) Tirar o + infinitivo: utilizada moi ocasionalmente.92) 4. Ballesteros. Imperfectivas As perífrases aspectuais imperfectivas son aquelas que presentan a acción na súa duración. como procesos que están en desenvolvemento.que poseeen parte deGalicia el sinlagma a + infinitivo". 4.6. 92). mais talvez non implican necesariamente o inicio da accíón como atrontece coas perífrases ciladas: xa que bebemns o viñn. caracho. Peguei a correr íodo canto puiden. Barros. 231). I ordenemos de pagar (P. Pedriñopasou a serun animal dnméatico de tuxo (Casíelao. que só en conladas ocasióm se pode converler en perífrase verbal. briticur en moi delerminados tasos tamén pode funcionar como auxiliar nunha perífrase incoativa: Brincou a correr canlo puido (Rojo 1974:148-149).Xosfi RAMÓN FRBXEJRO MATO g) Pegar a + infinitivo: a gramaticalización de pegar como auxiliar tanto se explica pola súa significación básica de acción violenta como pola acepción que posúe en construcións do tipo de pegar unha carreira: e. E deixei alío rodo. a súa xénese como perífrase é similar ás anteriores44: -Eso si. Teñen como forma auxiliada un xerundio.22.7. traíi sinalarque a significación da p»erífrase eon serundio "é idéntica á que leva preposición a e infmitivo". meu compañeiro. 447 45 .A¿C101) Tamén pode aparecer máis raramente a preposición de como elemento de enlace: E dito isto colleuse il a pelota e pegou de bailar con ela facendo unha labor admirable (G.

ALC57) Fronte ao presente habitual (fala).7S229) íalmente como si a casa mesma estivese a ollalos dende o mesto espesor da súa vellez (Dieste. poden ir os ovos que estaba facendo (Cunqueiro. estabamos a comer as perdices. sen existir distinción semántica entre unha e outra construción4'': están parolando solos ó pé do castelo el i ela. o continuativo conünuar (e seguir) e o atributivo ser. . Desta forma. os verbos de movemento andar. moi difuso canto aos límites temporais.ZM7"70) e así na foníe dos garabanzos. nunha punía.. vir ou levar. (Fole. a perífrase con auxiliar en presente (está falando. é a perífrase imperfectiva máis habitual e deriva de esíar se ter convertido nun verbo estativo que indica a permanencia do suxeito nun determinado proceso. 343).GRAMATICA DA LINGUA GALEGA. dun "irnperfeilo do progressivo" (esiava a comer / comerulo) etc.AMri4) O cabo dun rotiño. 345).oes progressivas".PDP 141) Cun verbo auxiliado de valor semántico perfectivo e o verbo auxiliar en copretérito a perífrase pode adquirir un valor reiterativo: Xa estaban tirando os derradeiros foguetes. acabando por propor "que seja aferido ao progressivo um siatus de tempo verbal" (p. está a falar) expresa un presente durativo e máis momentáneo. Sentouse na basa dun pilar. (Fole. ir. coa exisiencia dun "presente do progressivo" (está a cnmer I comendo). pois contempla a acción na súa duración ou desenvolvemento. para esfes autores "a localiza^ao temporal e a exiensao duraliva do progressivo devem-se á presen^a do verbo esiar" (p. (Risco. a perífrase continúa a ser imperfectiva. afirmando lamén que "a diversidade na realizagáo das constni^oes progressivas" no portugués europeo (eslar + a + infinitivit) e no portugués do Brasil (estar + xerundio) "sustenia itm únieo valor semanlico". as principais perífrases imperfectivas son: a) Esíar + xerundio I Estar a + infinitivo. único que só forma perífrase con a + inftnitivo e non co xerundio.CC 113) Afnda que o verbo auxiliar vaia nun tempo perfectivo e por tanto a acción xa teña terminado. e estivo matinando. con indicación precisa do desenvol44* 46 Volpato/Pereira(l997)propoñen pardestara + infmitivo e estar + xerundio adenominación de "constnn. Morfosintaxe de estado estar. (Curros.

a pesar da expresión de imperfectividade. coa chantada que meferrou iste animal que me está a doer o carrolo que nin o podo mover. loxicamente co xerundio como verbo auxiliado. e que ese é tamén en galego o valor máis frecuenle de lal conslmción. algunhas realmente non perífráslícas. após un proceso de gramaticalización en que foi perdendo a noción de desprazamento físico para tan só indicar unha prolongación espacial ou temporal da acción. (Fole. afirma que con a + infinitivo "puede hablarse de un recargamienlo de la Ímperfectividad frente a la más general eonstmcción con gerundio". de carácter puramente durativo. Mais este mesmo aulor cita exemplos literarios en que estar a + infmitivo exprcsa unha acción imperfectiva máis estendida no tempo. ¿Total que estamos afacer eiquí? .11:88) e Rqjo (1974:105. Claro que cabe esa consirución con la significación de 'anda durmiendo'. aínda que dun corpus moi limitado. tras coíncidir raas atitoras da gramática ponuguesa en que eslar a + infinitivo designa unha acción máis momentánea do que o presetue Ue Ind. estámolos a ver agora mesmo á nosa beira. agás se callar unha acentuación da imperfectividade neste último caso17: .. ei que «tt/tii nadando en fima da agoa (Generai Eítoria).4). seguido de xerundio ou de infinitivo xerundial. quen.Eu non sei si poderei.afirmz: "Puede emplearse tainbién cl auxlliar andar si lo permile la significación del verbP principal: andabamo^ a iraballar. Vázquez Cuesta / Mendes da Luz (1971. Naqueles casos en que andar. XL 129) Os seus cegos. os seus fidalgos.. sen existiren diferenzas claramente perceptíbeis entre a construción con xerundio e con a + infinitivo.Eu por min subiría. Para outros exemplos de fstar a + infinilivo e esiar + xerundui. presentando tamén polo xeral unha maior prolongación temporal da acción. Asaka (1987 e 1989).. (Blanco-Amor^Aí^l) . para a expresión de aspecto imperfectivo.1.6. en el senlido de 'está durmiendo'. Mais a gramaticalización de andar como auxiliar e por tanto a consolidación da construción como perifrástica xa estaba plenamente desenvolvida na época medieval4*. vid.se 'duraiiva'mard + infinitivo. TB 73) b) Andar + xerundio I Andar a + infmitivo: por o verbo auxiliar andar indicar un movemento continuado. os seus caci