You are on page 1of 207

ISBN 8 4 - 9 6 2 0 3 - 5 0 - 6

GRAMÁTICA GALEGA IV
GRAMÁTICA DO TEXTO
XOSÉ RAMÓN MATO

E D I C I Ó N S

TERRA

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA
GRAMÁTICA DO TEXTO

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA IV GRAMÁTICA DO TEXTO XOSÉ FREIXEIRO MATO EDI CIÓNS .

Legal: Impresión: Comercial Gráfica Príncipe. 22.ÍNDICE XERAL edición: © Xosé Ramón © PROMOCIÓNS 2003 Mato S. . A. do Príncipe. 36202 ISBN 84-96203-50-6 D. Vigo S.A.

.

3.3.2.3.1. A gramática do 2.2. A cohesión 7.5. A organización da información Estrutura da información 6. Discurso e texto 3. Diglosia e texto 6. A textual 9 Antecedentes 1. A progresión temática 6. 5. Tema e rema. A dos xéneros discursivos 16 19 22 24 27 33 43 48 51 53 56 59 63 65 66 70 77 80 82 91 91 93 95 4. A información coñecida e a nova 6.3.4.3. Definición 7. Texto e contexto 5. Textos argumentativos explicativos descritivos narrativos 5. Tipoloxía de textos Textos 4. tematización e topicalización 6.3. Tipos de cohesión A cohesión referencial 7 4 .Nota 1. A cohesión 105 107 114 126 .2.2.3. dado e o novo 6. Fases na evolución da lingüística textual 1. Análise do discurso e análise da conversación 1. contexto de situación contexto cognitivo contexto sociolingüístico.2.1. A posición dos clíticos 7. Foco e focalización. Textos 4.4. Textos Textos 4.2.

8. A coherencia Definición e caracterización 9. Os marcadores discursivos na tradición gramatical galega 8. Multifuncionalidade e interferencia Conclusión 9. Os marcadores discursivos Definición e caracterización 8.2. Algúns criterios de clasificación 8.4. De materias De autores 137 140 146 153 162 175 177 180 181 187 195 197 207 .3.2. Tipos de e 10. Referencias 11.

.

Cando se en marcha o proxecto de gramática galega publicado en tres volumes nesta editora, pensouse nun libro sobre fonética e fonoloxía, tro sobre e nun sobre semántica, dando, pois, por finalizado tal proxecto gramatical coa saída do desas tres partes. Aínda a partir do traballo desenvolvido nesa obra, publicamos posteriormente un manual de gramática galega que viña a ser síntese dirixida a un público ampio. Como consecuencia da nosa actividade docente na materia de gramática galega, incorporando aulas contidos relativos á gramática do texto, que, se ben estaban nalgunha parte dos volumes anteriormente publicados, non figuraban expresamente como tales. Ao fómonos convencendo da importancia desta parte relativamente recente da gramática, case por completo ausente da literatura lingüística galega, e da necesidade da súa incorporación ao estudo da nosa lingua, na procura de a daqueles instrumentos precisos para a súa correcta aprendizaxe e consolidación social. Neste sentido, comezamos a no que pretendía ser unha breve introdución á gramática do texto do galego, sen a ao proxecto anterior. Ora ben, unha vez a punto de a finalizar, fomos vendo cada vez con máis clareza a de tal vinculación se producir, sobre todo a termos en conta que a gramática do texto non vén a ser máis do que outra parte da gramática lingua, aquela que o texto como unidade de análise e estudo, superando o marco da cláusula en que tradicionalmente a gramática se Así pois, para da gramática da palabra e da gramática da cláusula, a lingüística moderna presta cada vez máis atención á gramática do texto; máis do que a palabra ou a cláusula, o texto é a unidade da lingua falada ou escrita e, en consecuencia, a gramática debe explicar as súas lingüísticas. Deste modo, semella evidente que un novo sobre gramática do texto encaixa perfectamente dentro do noso proxecto de gramática galega xa publica-

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto

do con anterioridade, converténdose parte totalmente necesaria para ficar completa. Aínda así, a concepción inicial como obra independente e o transcorrido desde a elaboración dos volumes anteriores, coas inevitábeis modificacións nalgúns aspectos fixeron que o seu formato sufrise adaptacións. Entre están as de tipo lingüístico derivadas da feliz nova de a Real Academia Galega ter aprobado, finalmente, unha revisión consensuada das normas que vén a fin a un longo e estéril Se noutros momentos criticado esta institución pola súa inhibición perante os problemas da lingua, hoxe os nosos parabéns, con grande satisfacción, pola decisión tomada, e, en consecuencia, adaptamos o noso modelo de lingua á nova normativa ortográfica e morfolóxica por ela aprobada.

1. A LINGÜÍSTICA TEXTUAL

.

a atención na linguaxe como na relación entre a lingua e os seus usuarios. Teoría del a a (1983) e 2. e posteriormente con importancia crecente. co sentido que posúe hoxe utilizouno por vez en 1966. véxanse (1983). 282-323). a realidade é que surxiu en Europa polos anos 60 do anterior século. de 40 anos de vida. desde o noso ámbito lingüístico. da sendo a fonoloxía a morfoloxía as que recibiron unha A gramática xenerativa de Chomsky torna a sintaxe no centro da investigación lingüística. a lingüística textual ocupouse da descrición dos fenómenos sintáctico-semánticos que oconos enunciados ou secuencias de enunciados. alcanzando xa grande proxección nos 70. onde da necesidade lingüística da fala (Coseriu 1955). ed. pricomo unha lingüística do sistema. acompañada pola semántica. De los problemas de la lingüística del hablar". aínda que na realidade a orixe do termo se remonta a un artigo de do ano 1955. véxase Koch (2001: 11-14). principalmente na Ten. . ambos os traballos publicados no Brasil. A lingüística moderna. Véxase "Determinación y entorno. de modo que a lingüística pragmática a coller pulo. Mais tanto a lingüística estrutural como a xenerativa estudaban a lingua como unha abstracción.Aínda que poida parecer que a teoría do texto ou lingüística é un ramo máis ou menos recente da lingüística. sen teren en conta o seu uso contextual. Entón. isto é. pois. recollido no y lingüística general (Madrid: Gredos. 1962. nalgúns casos semellantes aos que se dan no nivel das cláusulas. moitos lingüistas europeos volven a súa ollada para os usos concretos da lingua. iniciada no saussureano. dando orixe a diferentes teóricos notábel diversidade algo natural nunha disciplina en formación. 3 3 reimpresión 1989. 1. Para Fávero & ao estudo da lingüística textual. paulatinamente un grande desenvolvemento.

Existe unha tradución para portugués. normalmente conformado por combinación de varias cláusulas. lingüística que se ocupa das lingüísticas produzidas por individuos concretos concretas. 1. especialmente).1. Chegamos así ao concepto de guaxe como interacción social entre suxeitos activos que desenvolven unha actividade sociocomunicativa que implica un suxeito produtor do texto e un suxeito (lector ou ouvinte) interpretador. 4. convencer. onde se recollen estudos de grande interese sobre a materia (véxase Bakhtin 2000: 277-358. ten unha determinada forza: de pregunta. así. pois os seres humanos non se comunican por medio de palabras ou cláusulas isoladas. Véxase. proposición ou contido proposicional. a entre algunhas como as que se indican a A teoría da enunciación tivo precursor o ruso e como principal propulsor o francés Benveniste. e perlocupois que se interaxe por medio da lingua estase a proferir un 3. aserción. existindo diversos fenómenos lingüísticos que se poden explicar no interior do texto (Koch 14). ao respecto. promesa etc. asustar etc. as condicións adecuadas para a aparición lingüística do texto do discurso. o feito único e de produción do enunciado. L. cunha participación activa na construción do sentido. Todo o acto de fala é asemade locucionario. Gramática do texto Xéranse. asemade. aínda que escritos antes. A teoría dos actos de surxiu dentro da filosofía da linguaxe. que defende a tese da subxectividade da linguaxe.). sendo logo adoptada pola pragmática. co título de Estética da de textos publicados en Moscova en 1979. orde. filósofo da Escola Analítica de Oxford. senón por medio de textos. porque as condicións en que o enunciado se produce forman por si parte enunciado.) e perlocu(destinados a sobre o interlocutor: agradar. o seu pioneiro foi J. Antecedentes Antes de a esta visión da linguaxe como acción intersubxectiva foron precisas diversas de pensamento lingüístico que a propiciaron. a síntese recollida en Koch (2003a: en Vilela & Koch 413-426). Para iso faise necesario ultrapasar o nivel de descrición da cláusula e tomar como obxecto de estudo o texto. no postulado de que non é suficiente a descrición dos enunciados producidos polos senón que termos en conta. Esta teoría baséase no principio da linguaxe como forma de acción ("Todo dicir é un facer") e distingue entre tres tipos de actos: locucionarios (emisión dun conxunto de sons organizados segundo as regras da ilocucionarios (ese conxunto. sob determinadas de 2003a: 9). Austin (1962).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. . a isto é. quere dicir.

existindo. que o preguntou o que quería tomar. aínda que non sexan os desexados polo locutor. Véxase así Maingueneau (1996: 14): "A pragmática textual é confrontada mais ou menos longas de atos de linguagem que estabelecer nivel superior valor ilocutório global.3. á do seu contexto real de uso. baseadas principalmente no coñecemento enciclopédico e nos coñececompartillados entre os interlocutores).2 e 9. estimular etc. que logo 5. senón para facer cousas. para o que terá de realizar as adecuadas actividades lingüístico-cognitivas (repetir. en consecuenica. R. baséase no principio de que a linguaxe é unha actividade social que procura uns prodúcese un enunciado intención concreta baixo certas condicións necesarias para a consecución dun obxectivo. senón só afortunados ou desafortunados segundo saíren ben ou mal (Reyes 2002: (a) Está a chover (constatativo) (b) xuro A teoría dos actos de fala foi criticada de unilateral por a énfase case exclusiva no locutor (trataría da mais non da e por atender fundamentalmente a enunciados isolados. o dos macroatos de . Tratarase dos macroactos do discurso e das tamén de con Van Dijk. caracterizados por admitiren asigde verdade ou falsidade. Luria (1980). e os performativos. a que só se pode asignar condicións de (acción levada a bo termo) e onde é. dous tipos de enunciados: (i) os asertivos ou constatativos. Entre os diferentes tipos de actividades realizadas polos interlocutores nunha interacción ten singular importancia a produción de inferencias (relacións con aquilo que o texto implica e que enchen as lacunas que presenta. enfatizar. completar. unha ración de e regresou ao traballo onde habería que sobreentender que Alberte saíu do seu traballo. locutor deberá garantir ao interlocutor as condicións necesarias para que este recoñeza a intención e acepte realizar o obxectivo. Por Alberte entrou no bar.RAMÓN MATO enunciado lingüístico dotado de certa forza que vai provocar determinados efectos no interlocutor. pois ningún texto posúe de modo explícito toda a información necesaria para ser comprendido. o que o lingüista holandés Van Dijk a falar dun obxectivo principal a nos diversos tipos de actos e a propor o concepto de ou acto global que se pretende A da actividade verbal. fundamentar. os performativos non poden ser certos nin falsos. facer. literalmente. en 9. desenvolvida por psicólogos e rusos e alemáns. A idea central da teoría dos actos de fala é que a linguaxe non serve para describir o mundo. que se sentou nunha mesa do bar. a que seguen determinadas consecuencias. como A.).

máxima da cualidade (dicir só o que é verdade ou aquilo de que un está seguro de o (iii) máxima da relevancia ou pertinencia (dicir só o que é relevante ou pertinente para o tema de que se e (iv) máxima do modo (ser claro e conciso). sen tales inferencias os textos deberían ser A pragmática conversacional de H. A implicatura prodúcese tanto cando o falante obedece as máximas como cando parece mais non as viola. Exemplo de Grice sobre a capacidade intelectual dun en información dada por un antigo profesor. tales máximas non semellan suficientes para explicaren toda a malicia e a manipulación presentes na interacción verbal humana. A pesar do prestixio alcanzado por esta teoría. máis acorde coa do termo inglés. no exemplo anterior tal principio suponse polo feito de se ter molestado en dar o informe. para exemplos e tipos de implicaturas véxase este último pp. A partir da obra de Sperber & Wilson (1986) Relevance. Este principio abranxe catro (i) máxima da cantidade a información que se precisa). 43-52. Vilela & Koch 425) utilizan as formas e Véxase así mesmo Reyes (2002: 53): "La relevancia (palabra técnica cuya versión más cercana en el lenguaje corriente sería pertinencia) es el que explica todos los actos comunicativos lingüísticos. por exemplo. As implicaturas conversacionais son supostos que se orixinan en que o falante diga o que di en determinado contexto compartillado polos interlocutores e na presunción de que está a observar o principio de cooperación. se nun informe para unha praza de profesor universitario se di dun candidato: Ten boa caligrafía e non chegar Neste caso a máxima da pertinencia (ou relevancia). son posíbeis lecturas diferentes dun texto.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Así. onde a teoría neogriceana inferencial. 7. Grice fundaméntase en que para este filósofo americano o principio básico que rexe a comunicación humana é o da se dúas ou máis persoas estabeleeen unha interacción verbal. Koch (2003a: 27) fala da "Máxima da (Relevancia): diga somente o que é relevante". sin excepción alguna: porque descontamos que nuestro interlocutor es relevante le prestamos atención". cando ten de violar unha para non violar outra a que concede ou cando viola unha máxima deliberadamente (Reyes 2002: 41). como da teoría da relevancia (Montolío 1998). . 6. o interlocutor deberá realizar un cálculo para descubrir o motivo da desobediencia (implicatura conversacional). no ámbito hispánico fálase tanto da teoría da pertinencia 2001). Se estas máximas entraren en pode haber predominio de unha se o locutor intencionadamente unha. segundo a máxima da cantidade dise o suficiente para cualificar o candidato como fraco. implicatura que o destinatario tirará da aparentemente relevante información recibida. Communication and cognition. tamén glosado en Vilela & Koch 426) e Reyes (2002: 42). Gramática do texto a e etc. normalmente cooperarán para que a interlocución se realice de forma adecuada. Por as inferencias dependeren de cada caso.

RAMÓN MATO 1. de varios puntos de vista. entre outros. en Orlandi (2002). nunha terceira fase emerxencia de novos procedementos da análise do discurso. o punto de articulación dos procesos ideolóxicos 8. Bakhtin e Lacan. Para Koch (2003a: 63) o termo designa o fenómeno por que se fan voces nun mesmo texto que de perspectivas ou pontos de vista diferentes as quais o locutor se identifica ou nao". Véxase o "Prólogo" de Marta Tordesillas en & Ducrot onde tamén se afirma que o concepto de polifonía "consiste en considerar que la significación de la mayoría de los enunciados está constituida por una especie de diálogo". de modo que non existe un discurso uniforme soa fonte nin existe unidade interna dos discursos. artigo que fecha o Por urna Análise Automática do Discurso. á Obra de Michel onde se poden achar outros traballos en que colabora este autor. teñen adquirido relevancia na actualidade. a análise da linguaxe en uso. de modo que estes están atravesados por outros discursos. a teoría. Segundo a teoría polifónica da enunciación. que o locutor debe mostrar. A análise do discurso pois. como tal. a través da das maquinarias con base nos traballos do mesmo Foucault. trátase fundamentalmente da análise do discurso e da análise da conversación. que non pode ser estudada fóra da sociedade dado que os procesos que a constitúen son de carácter o discurso será. non pode reducirse á de formas lingüísticas independentemente dos propósitos ou funcións que desempeñan nos asuntos humanos. necesariamente. polifonía e argumentación véxase tamén (2002: 19-32).2. de modo que cada discurso está sometido a regras específicas que ultrapasan a dimensión e a consciencia do individuo. provocando a súa aparición no interior do enunciado e diferenciando a súas Na definición de & Yule (1983: 1). sobre a análise do discurso. Véxase Pécheux (1997). pois. a ideoloxía. xerado a modo dunha escena teatral en que diferentes personaxes a falaren entre si. A análise do discurso ten como pioneiro no país galo a Michel Pécheux. a análise do discurso é. no sentido mesmo dos enunciados existe unha presentación de diferentes voces. que. que traballa principalmente coa concepción do discurso conxunto de enunciados. considérase a formación discursiva como unha dispersión de enunciados. así mesmo. Nun artigo de sinala tres fases: na primeira análise do discurso como exploración metodolóxica da noción de maquinaria afírmase que quen fala non son os individuos. 9. Análise do discurso e análise da conversación Para da lingüística textual. . da materia estritamente lingüística. na segunda fase xustaposición dos procesos discursivos á tematización do seu entrelazamento baseada nos traballos de Foucault. Pode verse tamén un esbozo histórico sobre a análise do discurso en (2002: 13-42) e. comézase a intuir que a marca máis característica dos discursos é a polifonía. senón a institución. Sobre enunciación. na década de sesenta do século pasado como unha nova tendencia lingüística que entende a linguaxe como lugar de ou de confronto ideolóxico. outras perspectivas teóricas centradas no estudo do texto.

manutención de vez (marcada por elementos auditivos como ou quere con outras e cedencia de vez (marcada por unha pausa do falante e unha actitude expectante. traballa só con datos empíricos e ten como concepto fundamental o da interacción.5. mantérena ambos etc. unidade conversacional básica constituida por palabra. e consta de tomada de vez (caracterizada por nexos indicativos como Bon!. a repartición e tomada de turnos. no plano oral. que son as unidades conversacionais verbais comunicativas mínimas.). os da lingüística" (Maingueneau 1997: 188). un discurso do entre persoas. tendo como destino "filtrar e integrar os movimentos das disciplinas sobre as quais se apóia e.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. a psicanálise e a lingüística. mantena durante un cédea. os tipos de actos que exixen unha resposta inmediata do interlocutor (pregunta/resposta. así como algún contributo da profesora As unidades conversacionais son: a) a vez (turno). lugar. ou por elementos explícitos que incitan o a tomar a c) os actos conversacionais. tamén Vilela & Koch seguiremos estes traballos versacionais en 4. etc. Desde a perspectiva da se do discurso a ideoloxía materialízase na linguaxe e forma parte do funcionadesta (Orlandi 2002: 96). A característica fundamental da conversación é a podendo definirse como o acto en que dous ou máis falantes alternan libremente o uso da palabra. Koch (2003a: Véxanse así mesmo os textos con- . Pois!. A pesar de Estou de Entón. solicitación/aceptación ou recusa etc. aínda que pode na alternancia de vez (tomaren ambos a palabra. e que son os 10. A. diálogo non é o mesmo que a conversación. saúdos.). por varias cláusulas ou mesmo por un xesto. unha conversación ordenada. é o aspecto máis relevante da conversa. fundamental para que haxa conversación.. o inicio e o conversación. Os estudiosos da conversación propuxéronse mente estudaren a súa a noción de turno conversacional. A. Gramática do texto e dos fenómenos lingüísticos 2002: 12). e definida como aquilo que o falante fai e di cando ten a palabra. normalmente fóra dos marcos institucionais específicos. b) a alternancia de vez. acompañadas de mímica e xestos.). senón que é a imitación da conversación na escrita ou.. V.). A análise da conversación xurdiu dentro da socioloxía interaccional todolóxica) americana. retómaa etc. Véxase Análise da publicada en 1986 por L. Marcuschi no Brasil 75-128). senón que se está a renovar con outras teorías. A análise do discurso non é unha disciplina fugaz nacida da converxencia do marxismo. Marcushi. Dentro do ámbito de estudo da nosa área lingüística debemos considerar o traballo de L. réxese por normas propias (un participante ten a palabra. 2001) e I.

asegurarse certo para a reelaboración do seu discurso" (Fernández Salgado 75). que cita que ho?. mais "considerando a real" Na análise conversacional. recursos non verbais ou paralingüísticos (como o ollar. non os que substitúen unha enumeración que se redundante todo así.). que debe ser rexeitado nun modelo depurado de lingua (véxase 8. Sobre os marcadores conversacionais véxase Vilela & Koch Koch (2003a: 123-124) ou Marcuschi (2001: 61-74). posúe tamén regras propias de da conversa. etc. non si?. que conseguir a atención do interlocutor conversacións en e en inglés. tamén cita entre o castelanismo bueno. na procura dos detalles non só verbais senón tamén entonacionais ou paralingüísticos que tiveren relevancia. miña os que antecipan ou preveñen unha diverxencia é verdade?.. que de Janeiro. quen distingue entre recursos verbais (sinais do falante. quere dicir. neste caso con diferentes exemplos. Mais espera. dáste conta?. ou. pódense achar normas adecuadas en Marcuschi (2001: 9-13) e en Koch (2003a: 82-123). b) sinais conversacionais de alternancia de vez. en Fernández (2002). dito.. que indican o punto en que se encontra o discurso: da conversa ou tomada de vez Nese Como Ben. xunto á fórnon si? existe tamén o correlato negativo non non? (García Represas 1992: 51). 12. . sinais do ouvinte). así mesmo. sabes?.5. Tamén podemos achar exemplos de textos conversacionais en galego. a provocaren o encadeamento de accións A análise da conversación é unha disciplina que. 1996b. con ou corrección (Fernández Salgado 1992: 75. de modo que tal transcrición resulte e legível. 1996a. entre os de de vez pódense citar: os que indican adición sexa. ouvinte pode utilizar sinais converAínda que non tratar aquí o tema da transcrición de conversacións. o riso. isto é. mire. 14. escucha. non é?. sobrecarga de símbolos complicados".) e os recursos suprasegmentais (de natureza lingüística mais non de carácter verbal: as pausas e o ton de voz. e cousas así).4). Por iso. Estes "marcadores sinalan as dúbidas ou dificultades do falante para proseguir no discurso e por outra parte. analizados no seu contexto natural de (Koch 2003a: 76). a etc. 1997). No caso do galego. Véxase Silva & Macedo (1992). tamén Chodorowska (1997). ao se no interior da socioloxía interaccionista. en que os de abertura coinciden xeralmente de tomada de vez. non ves? etc.). por veces con traslación para inglés. e fecho da conversa non si?. traballa só con datos reais. oiga. ou Romero Trillo (1997). mira. escuche e listen. en (1993. 8. pregunta retórica/comentario etc. Quero dicir. así mesmo. entre outros os que exprimen sorpresa non me digas!.). seguindo un sistema eminentemente ortográfico. aserción/réplica. estuda os mecanismos pragmáticos para onde trata formas como oye. teño ou non teño razón?. que estuda a organización da conversación. os meneos de cabeza. mula común de Véxase. principalmente). formas como né? sabe? ou no portugués falado de Rio que trata da función de ¿me entiendes? en español. fíjate.RAMÓN MATO actos interaccionais a nivel de conversa que surxen na secuencialización de veces e de intervencións (pregunta/resposta. debemos distinguir os seguintes elementos: a) marcadores da do discurso conversacional.

elaboram as idéias. nexos consecuenciais (por conseguinte. Por outra parte. o propio). que a repetición "é particularmente constitutiva do discurso conversacional. por tal motivo). constroem o texto. un). quen tamén resalta como "expresión lingüística enxebre". coido que. que son os adverbios de cláusula e os verbos que indican as intencións e as do marcando a posición deste a respecto do que se dixo veces. ou mesmo. a selección do determinante (o. de icónica. ou inclusive que se poden utilizar para ou como expresións de valor cero (ben. iso é. que. a concordancia dos verbais. Fases na evolución da lingüística textual Nun traballo de hai uns 25 anos distinguía tres fases na pasaxe da teoría da frase ou da cláusula á teoría do Análise transfrástica: vese a necesidade de ultrapasar os límites da cláusula para explicar certos fenómenos como a referenciación. iso mesmo) ou coñecho c) sinais conversacionais modais.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. por esta razón. de tal forma que o texto. d) sinais conversacionais interactivos. digo eu) (véxase 8. claro.5). contraargumentativos ou reavaliativos. preservam e negociam as identidades. Gramática do texto sacionais que indican asentimento cemento do tema (eu ben sei. vai refletir essa atividade de 1. con Koch (2003b: 145). tamén cho digo). entre os que se inclúen os marcadores de conclusión e resumo (marcadores podemos citar os nexos contrastivos polo contrario. e achar regras para o 15. teño a impresión de que). por iso.3. posibelmente. parece que. Véxase unha síntese en Fávero & Koch (2002: 13-17) e en Vilela & Koch (2001: 443-452). aqueles que especificamente serven para o estabelecemento de relacións lóxico-argumentativas e cohesivas entre os actos conversacionais. por exemplo). xa sei. entre os que se poden incluir elementos enfáticos ou focalizadores inclusive. como). no os conjuntamente e passo a passo. en consecuencia) ou mesmo nexos que poden ter diversos valores (entón. tamén digo que non fas da outra maneira? -Bo. a relación semántica entre cláusulas non ligadas por nexo etc. tamén chamados elementos marcadores argumentativos. nexos (porque. 16.. . Tamén en indicar que os sinais poden ter diferentes funcións a dependeren do lugar que ocupan ou da entoación. Para eu ben sei en galego véxase García Represas (1992: 53-54). dentro do paradigma de formas coa noción tamén cho digo. resaltar.

así como das estratexias de procesa- . co paso dos anos foise vendo a dificultade de elaboración de gramáticas do texto ao estilo das gramáticas da frase e da cláusula por este obxectivo ser demasiado ambicioso e pouco produtivo. constituíndo por tanto unha entidade do sistema lingüístico ras posíbeis en cada lingua deben ser determinadas polas regras dunha gramática textual. Nesta fase o texto é definido como pronominal ou coherente de Mais este intento de desenvolver unha lingüística textual como unha lingüística da cláusula e aumentada acaba por ser abandonado por Gramáticas textuais: a partir da constatación dunha descontinuidade entre cláusula e texto por existir entre ambos unha diferenza cualitativa máis do que cuantitativa. Hai que destacar nesta tarefa os seguidores da gramática xenerativa (Van Dijk e por exemplo) e estruturalistas como Nesta fase o método ascendente (da cláusula para o texto) e substitúese polo descendente (do texto como a unidade máis altamente xerarquizada para as unidades menores por medio da texto é tomado. así como resumilos. funcionamento. un título etc. como o signo lingüístico primario e os seus como signos parciais. As primeiras gramáticas do texto publicáronse polos anos 70 ou principios dos 80. recepción e interpretación daquel. que pasan a ser estudados dentro do seu contexto pragmático. pensouse en elaborar as gramáticas textuais. Van Dijk (estudo das e superestruturas textuais. produción e comprensión dos textos. pois cabería a de xurdiren textos que non encaixasen naquelas regras gramaticais ou vos textos non previstos por Teoría do texto ou lingüística textual propiamente dita: márcase como obxectivo a investigación sobre a constitución. entendido este como o conxunto de condicións de produción. Os falantes son considerados como posuidores da competencia textual que permite a comprensión e a produción de textos. Teun A. No desenvolvemento da lingüística textual hai que resaltar o contributo de autores tan significados como Roland Harweg (teoría do referenciaWeinrich (construción dunha do Wunderlich (incorporación da pragmática pesquisas sobre o Elisabeth Gülich (investigación tanto sobre textos escritos como Beaugrande & (especial atención á coherencia textual). estendéndose por tanto o ámbito de investigación do texto ao contexto.RAMÓN MATO de cláusulas a partir dos métodos utilizados até na análise oracional. mais Weinrich aínda tira do unha gramática textual do alemán en Ora ben.

1. no Brasil (Ingedore Koch. Travaglia) e na década dos 90 en Portugal (M. no noso caso o galego. Entre as tendencias máis recentes que están a influir nos estudos sobre o texto pódense citar o avanzo das pesquisas na área da cognición (lingüística cognitiva). que estuda a estrutura dos textos nun idioma concreto. cláusula ou oración. como obxectivo a constitución de textos lingua determinada de regras idiomáticas específicas. que estuda os textos como tales. a ocupar un lugar de destaque investigacións sobre o texto. onde podemos falar dunha gramática da palabra. "desde seu aparecimento até hoje. Vilela. os funcionalistas & Hassan (desenvolvemento do concepto de ou os funcionalistas de Praga (descrición da organización xerárquica da información e desenvolvemento das nocións de entre outros. ampliando a cada passo seu espectro de De simples análise logo acompanhada das tentativas de de gramáticas textuais. a Lingüística Textual longo caminho. . Fonseca). pois. as cuestións relativas ao procesamento do texto (produción e comprensión). En resumo. a pesar dos traballos que se foron publicando nos anos precedentes. A gramática do texto ten. A gramática do texto Aínda existen numerosas dificultades e metodolóxicas na análise ou estudo do nivel textual. no processamento estratégico-interacional dos textos. Gramática do texto textual). frase. texto). a representación do coñecemento na memoria. as estratexias sociocognitivas e interaccionais Nestes últimos anos a tipoloxía textual. podemos dunha lingüística do texto propiamente dita.n o sentido mais ampio do termo (situacional. independentemente da lingua ou das linguas históricas en que se manifesten. So a denominación de lingüística do texto concorren puntos de vista moi heteroxéneos e mesmo disciplinas científicas completamente diferentes.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. mas todo o contexto . vistos como a forma básica de através da linguagem" (Vilela & Koch 2001:451). Na década dos 80 os estudos sobre cohesión e coherencia textuais constituíron un motivo dominante. Mais. passou a ter como centro de nao apenas o texto si. alcanzando tamén grande desenvolvemento. e dunha gramática do texto. A. L. sóciocognitivo e e a interferencia deste na no funcionamento e. a grandes trazos. de modo especial.4. tida en conta no momento da elaboración das gramáticas textuais e logo algo esquecida. dunha gramática da cláusula e dunha gramática do pois este representa un dos diferentes niveis con que opera a gramática dun idioma concreto (palabra. dentro do noso sistema lingüístico. a se conformar así como unha parte da gramática dunha lingua. L. J.

a se apoiaren na afirmación de Charolles de que todos os textos serían en principio aceptábeis. en terceiro lugar etc. pois non hai ningún texto incoherente. terceiro. referidos á de textos nunha lingua particular. isto é. as relacións entre cláusulas non ligadas por con- 17. a substitución. determinada por regras. a enumeración. a elipse. porén. pois. indicando procedementos como primeiro. segundo. que era obxecto de estudo. a anáfora. porén apuntan desta. tornado progressivamente mais claro para os lingüistas que discurso e gramática profundamente interligados". de con Fávero & Koch (2002: as seguintes: as lacunas existentes gramáticas da cláusula no tratamento de fenómenos como a correferencia. a selección dos identificadores un). Algunhas das causas que levaron os lingüistas a elaboraren gramáticas do texto son. cuarto etc. a orde de palabras no enunciado. describir e explicar todo canto referencia á constitución do texto ou dunha parte del nesa dada lingua (Casado 1993: 15). como a anáfora. consideran que "nao é possível gramática de texto regras que o que é e o que nao é texto. en último lugar. como o estilo directo e indirecto ou a elipse. a relación tópico-comentario. non existe o non-texto. a propia profesora Koch ten colaborado na elaboración dunha gramática do texto para a lingua portuguesa (véxase Vilela & Koch 409-560). partindo dunha visión da gramática máis ampia da que tradicionalmente se ten aulas de lingua e considerando que non é posíbel producir ou entender ningún texto que se saiba gramática. a parte da gramática que estuda aqueles fenómenos que sobrepasan os límites oracionais e que non semella posíbel de forma completa no marco dunha gramática da cláusula. ou en primeiro lugar. por último. que inclua principios ou modelos que permitam calcular de coeréncia entre enunciados um A gramática do texto é a parte da gramática dunha lingua que describe os feitos idiomáticos que exceden o ámbito da cláusula. Todos estes feitos. como afirma Bastos (1995: 87). mas só é possível do Texto. tales como a orde de palabras. en segundo lugar. A gramática do texto dunha lingua determinada debe. . a pronominalización. (Casado 1993: 10). Existen fenómenos que se estenden a través de varias cláusulas. ou despois. Así.. a substitución ou determinados marcadores discursivos. pois. quen estuda as funcións que o adxectivo en posición sintáctica de predicativo exerce no discurso. a gramática do texto daqueles fenómenos transoracionais que a gramática tradicional non tomaba en consideración porque a oración como a última unidade. Travaglia por súa vez. isto é. Por outra parte. procura a integración do ensino da gramática e o ensino da de textos e de léxico. Lingüística do Texto. que se use a gramática de lingua" (p.. se ben se producen no ámbito dunha cláusula. mostrando "como sintáticas e semánticas correspondem a discursivas".RAMÓN MATO A gramática do texto é unha gramática transoracional que estuda os procedeexistentes nunha lingua determinada para a expresión das funcións textuais. e aínda que só sexa de forma práctica. A pesar desta opinión. Ocúpase. por fin. a entoación. son obxecto de estudo da gramática do texto. a tematización ou topicalización etc. Koch & Travaglia (2002a: 44). e outros que. se en galego quixermos expresar a función textual de a gramática do texto do galego deberá responder de forma adecuada a esta cuestión.

. tampouco o significado gramatical corresponde obligatoriamente coa función textual outras funcións textuais: se pois pode expresar (a) Queres prestar atención? (orde) (b) Podías darme un vaso de auga (petición) (c) Hai desgraza que a (afirmación enfática) A gramática do texto non representa un novo tipo de gramática. a función textual pode expresarse mediante a categoría gramatical (a) Por onde se vai á principal? (b) Cal é a praza principal? Mais tamén se pode expresar por medio doutras rentes: gramaticais dife- (a) Dígame por onde se vai á praza se fai o favor (b) Quería ir á praza principal. designan o contido propio dun texto ou dunha parte deste. Non son o mesmo as funcións textuais que as categorías de significado gramatical. senón que amplía o contido da gramática tradicional dunha lingua para da oracional. procurando integrar a gramática do enunciado na gramática do texto e inserindo esta no cadro teórico Véxase Fávero & Koch (2002: 79). as primeiras.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. que tamén debe tomar en consideración as estruturas profundas ou textuais. etc. Así. obxectivo da gramática do texto non se debe ver como algo da gramática en sentido senón como algo complementario. tamén 9. mais non consigo dar con E.3. ocupándose daquelas funcións ou contidos idiomáticos orientados cara á de textos. Inclusive se pode afirmar que a gramática da oración está dalgunha maneira incluida na gramática do texto. Estes e outros fenómenos só poden ser debidamente explicados a nivel de texto ou con referencia a un contexto situacional. se ben esta se terá de centrar propiedades do texto que a gramática da cláusula non pode explicar de forma adecuada por si Para Van a gramática do texto que trata dos diferentes aspectos interfrásticos é só unha parte da gramática textual. tamén denominadas sentidos.. son funcións textuais ou sentidos. ao contrario. Gramática do texto ou a concordancia dos verbais.

DISCURSO E TEXTO .2.

.

A propia noción de textualidade (texto como que serve de soporte a unha estrutura semántica fechada) define tanto o texto como o discurso (Vilela Entendido o texto como unha manifestación verbal constituida por elementos lingüísticos intencionalmente seleccionados e ordenados secuencialdurante a actividade verbal. discurso constitúe.. ou sexa. como xestos ou expresións e en elementos paralingüísticos como pausas. tecer). texto escrito. representa tanto o produto en si como a produción do discurso e as condicións en que este se produce. Mais tal exixencia da escrituralidade como característica esencial do texto é cuestionábel. texto dialóxico ou de texto monofrásico vs. entoación etc. por discurso enténdese a ideoloxía. de modo que permita non só a aprehensión de contidos semánticos senón tamén a interacción ou actuación de con prácticas socioculturais (Koch 2003a). que frecuentemente varía en función das perspectivas teóricas adoptadas. onde texto pode tamén ser substituido por discurso. isto é. pois. como mesmo apunta a orixe etimolóxica do termo texere bordar. un acto comunicativo coherente e. texto plurifrásico etc. de texto monolóxico vs. texto foi xeralmente entendido como unha produción escrita dotada de unidade. ritmo. o modo de falar ou inclusive a maneira de actuar de alguén. podemos definir o discurso como a interacción verbal humana que na súa forma oral se apoia en elementos extraverbais. entón as rígidas entre . unha unidade lingüística por escrito que normalmente comprende máis de unha cláusula. De con (1999: 399). no seu sentido habitual. tamén a noción de texto e discurso dentro da lingüística textual vai depender destas e vai de co desenvolvemento das Nun principio o discurso semella apuntar para o plano oral e o texto para o plano escrito. É unha produción verbal que presenta continuidade semántica e en que todos os enunciados producidos forman unha unidade comunicativa.Como adoito acontece en todas as áreas do saber no tocante á definición dos conceptos básicos. e así resulta común de texto oral vs.

como unidade de sentido e como preenchendo comunicativa e reconhecida. a situacionalidade. Estas propiedades son a conectividade. entre En Koch & Travaglia (2002a: 8) estabelécese. no caso do diálogo. produzido numa concreta e pressupondo os participantes locutor e cutário. Para os propósitos da gramática do texto de que estamos a tratar teñen especial relevancia o capítulo 4 uso da linguagem"). Brito. Distinguen estas autoras dous tipos de conectividade: a) conectividade secuencial ou cohesión: cando a interdependencia semántica das ocorrencias textuais é consecuencia de procesos lingüísticos de secuencialización (ordenación linear) dos elementos lingüísticos. e estes dous termos pódense tomar equivalentes" (Vilela & Koch 454). existirá conectividade entre dúas textuais determinadas se as de unha e outra foren te interdependentes (Van Dijk 45). En 2003 saíu do unha 5 edición moi aumentada (no sucesivo citada como Mateus et 2003). da sua 20. que acrecenta a nómina de autoras de Sónia Frota. e as hipóteses e presuposicións do locutor sobre o saber que este e o acerca do mundo. que definen como objecto materializado dada lingua natural.como o evento de sua texto será entendido como unidade lingüística concreta (perceptível pela ou que é tomada pelos da lingua (falante. unha sutil diferenza entre discurso e texto: "Chamaremos de discurso toda atividade comunicativa de um locutor. englobando nao só o conjunto de enunciados por ele produzidos tal -ou os seus e os de seu interlocutor. da autoría de Isabel Hub Faria. porén. a de. leitor). em de comunicativa específica. e é interpretado. os códigos simbólicos en presenza na formación social en que é producido. fabricado pelo locutor por sobre tudo o que. Gramática do texto texto e discurso". aínda que se podería chamar texto ao discurso escrito e discurso ao discurso falado. a intertextualidade e a A conectividade é unha propiedade relacional que constitúe a lingüística esencial da textualidade. Oliveira. todos os procesos de secuencialización que aseguran unha ligazón significativa. Marina Vigário e Alina Villalva. escrito ou Tamén Mateus. isto é. asinado por Inés Duarte (véxase Mateus et 2003: 53-123). Estas autoras definen a o conxunto de propiedades que debe posuír unha manifestación da linguaxe humana para se converter en texto ou discurso. Gabriela Matos. da 4 edición desta gramática portuguesa. os procesos cognitivos a que a do texto debe ser conforme para que teña sentido. Así pois. A destes procésase por sucesividade. escritor/ouvinte. e o capítulo 5 ("Aspectos da textual"). cada vez máis se a denominación única de texto. Entre que dunha forma explícita ou implícita están presentes no texto citan a materialidade lingüística (a lingua natural en que está configurado). a a . é dizível para (e por) esse locutor a um determinado alocutário". nos diferentes niveis de análise. numa determinada. a superficie textual é unha secuencia linear de elementos lingüísticos determinada configuración prosódica. a intencionalidade.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. forma. Duarte & Faria (1994: identifican discurso texto. nessa concreta.

pode darse por reiteración ou por substitución (sinonimia. A é a propiedade que designa a actitude do consistente en considerar que unha determinada configuración de elementos lingüísticos que corresponde interpretar ou recoñecer ser cohesionada e coherente. uso das formas casuais dos pronomes persoais. a participación do locutor e do alocutario como suxeitos situados.). Duarte & Faria 1994: 146). A intencionalidade é a propiedade que caracteriza a actitude do locutor. A situacionalidade refírese aos factores que fan que un texto sexa relevante na situación en que aparece. uso das preposicións etc. como os pronomes ordinais etc. ou elipse). co que sabemos seren as relacións entre estados de cousas e co que sabemos seren as propiedades características dos obxectos dun mundo (Mateus. antonimia.RAMÓN MATO que ocorren na superficie textual son instrumentos de cohesión. Un texto será coherente se os elementos ou esquemas cognitivos activados polas expresións lingüísticas foren acordes co que sabemos que é a dos estados. uso de conectores de valor temporal. A primeira subdivídena en cohesión frásica (orde de palabras. cohesión temporal (orde linear dos membros das secuencias formadas por conxunción. fenómenos de concordancia interna. cohesión interou xunción (conxunción xunción aditiva. Entre os mecanismos lingüísticos de cohesión textual sinalan a cohesión gramatical e a cohesión lexical. pola cal este produce unha determinada configuración de elementos lingüísticos coa intención de ser cohesionada e coherente. dun . uso de expresións de valor temporal e de expresións que sinalan a ordenación dos elementos dun conxunto. uso de adverbiais temporais localizadores. como ou sociosimbolicamente A intertextualidade designa a relación entre un determinado texto e outros textos relevantes que forman parte da experiencia anterior do locutor e do alocutario. utilización correlativa de certos verbais. disxunción ou xunción alternativa. de modo que sexa recoñecida como un instrumento na consecución dun determinado obxectivo. isto é. procesos e eventos. A cohesión lexical. proceso de cohesión que opera por contigüidade semántica. contraxunción ou xunción contrastiva. b) conectividade conceptual ou coherencia: é o factor de textualidade resultante da interacción entre os elementos cognitivos presentados polas rrencias textuais e o noso coñecemento do mundo.) e cohesión ou referencia e endofórica ou correferencia. que pode ser anáfora. hiperonimia e hiponimia). pon en relación un texto concreto coa memoria textual colectiva.

etc. comentarios. como un todo de sentido dotado de organización ou estruturación. no curso dunha interacción. para determinado sentido". pela conjunta de complexa rede de fatores de situacional. mais constrúese un sentido adecuado ao contexto. Por súa parte. máis específicas. Esta relación é un dos factores estruturantes dun texto. remisións.e tres do discurso. Para Koch (2003b: 30) un texto constitúese como tal no momento que os parceiros de atividade comunicativa global. en última instancia. a informatividade serve para até que punto as secuencias dun texto son predicíbeis ou inesperadas. pois nesa memoria textual ou de grupo fúndase a definición de modelos textuais e nun texto concreto a través de citacións. Barros 7) subliña dúas definicións complementares de texto: (i) o texto entendido como obxecto de cación. Segundo esta concepción. da exhaustividade e da modalidade. o sentido non está no texto. senón que se a partir del. convertido en obxecto cultural inserido nunha sociedade e determinado por formas ideolóxicas específicas. e como obxecto de comunicación entre un destinador e un destinatario. Por último. é. se transmiten información coñecida ou novidosa (Beaugrande & Dressler 1997: 43). non o sentido. . sociocultural e interacional. sao capazes de constituir. precisando ser examinado con relación ao contexto que o envolve e que. sentido. o grao de informatividade será tanto canto máis inesperada for unha textual. diante de lingüística. (1996: sinala tres principios moi xerais o discurso -principio de cooperación.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Desde a óptica da teoría semiótica do texto. a designa o grao de incerteza das ocorrencias textuais. Gramática do texto grupo ou dun individuo. principio de pertinencia e principio de sinceridade. que se refiren ao contido dos enunciados da informatividade. cognitiva.

3. A DIVERSIDADE DOS DISCURSIVOS .

.

Mais na realidade que nin todas estas características son exclusivas dos textos ou escritos nin este é o único criterio de distinción posíbel. de calquera extensión. Ora ben. que constitúa un todo Existen. senón un contínuum tipolóxico das prácticas sociais (Marcuschi desta visión dicotómica. non consta de cláusulas. sen por iso constituíren formas dicotómicas de dous opostos. posúe cada un deles características propias. con densidade lexical etc. con predominio de cláusulas curtas simples ou coordenadas. en canto que os segundos se caracterizarían por seren explícitos. senón que está realizado ou codificado por medio de o que diferencia un texto dun conxunto inconexo de cláusulas é que o texto ten isto é. pouco elaborados. contextualizados e non planexados. falada ou escrita. funciona como unha unidade a respecto do seu contorno. non fragmentados. só que máis grande. a textura está conformada polos trazos que fan dun produto verbal un todo semántico unificado. redundantes. dialogue or monologue. a funcionar tal globalmente nunha situación de comunicación. fragmentados. con escaso uso de pasivas. aínda que os dous participan dun mesmo sistema lingüístico. estabelecido diferenzas notábeis entre textos falados e textos escritos. elaborados. con menor densidade lexical etc. texto non unha unidade de forma. condensados. De que para estes autores a noción de texto en lingüística sexa aplicábel a calquera pasaxe. con emprego habitual de pasivas. senón que é algo cualitativamente diferente. os primeiros caracterizados implícitos. con predominio de cláusulas complexas frecuentemente subordinadas. pois. senón de significado. pois tamén fala e escrita son modalidades diferentes de uso da lingua. pois "A text may be spoken or written. incompletos.. completos. . textos falados e textos escritos.Para Halliday & (1976: o texto non é que sexa como unha cláusula. from a momentary cry for help to an all-day discussion on a committee" (Halliday & Hasan 1976: 1). prose or verse. It may be anything from a single proverb to a whole play. descontextualizados e planexados.

rótulos etc. necesita ser planexada e replanexada constantemente pola súa natureza altamente interaccional. Inclusive Halliday (1987) fala de complexidades diferentes entre os textos falados e escritos. sen xión. instrucións de pais e profesorado. descontinua e sen planexamento. prospectos. de funcionade aparellos e máquinas. comparada nalgún caso coa linguaxe rústica das sociedades primitivas ou coa lingua das crianzas que están a aprender a falar. ou ben o grao de relación afectiva entre por exemplo. 22. Porén. catálogos. d) a é peculiar sen por iso perder o marco da sintaxe da lingua. fronte aos o uso dos chamados do tipo daqueles que se encontran habitualmente na paisaxe (anuncios publicitarios. pois en tanto os segundos unha densidade lexical. como cartas a familiares e amigos ou diálogos humorísticos. e cacións en congresos (Pereira 1995) ou entrevistas a personalidades. e textos escritos. cartaces. letras de cancións. estaollando "a lingua falada através das lentes de gramática projetada para a escrita". avisos. como conferencias. o que levaría a unha visión preconceptuosa da fala como pouco organizada. Gramática do texto tamén se ten manexado o de proximidade física ou social entre os interlocutores. estes autores recoñecen a evidencia de a fala posuír características propias: a) é relativamente non planexábel. das diferenzas entre a lingua escrita e a falada en Brown & Yule (1983: 14-19). (Bassols & 1997: 15).G R A M Á T I C A DA LINGUA G A L E G A . anuncios por palabras.). conversacións con amigos etc. 15). nos medios de comunicación (noticias. artigos de opinión. onde se afirma: "spoken language typically contains rather little subordination" (p. etc. e escritos. radiofónicas. é que aquelas características atribuidas a un e a outro tipo de textos. así como textos do tipo das mensaxes megafónicas. revisión ou ao contrario do que porque o texto de maior co texto escrito. folletos turísticos. No ámbito do ensino hai autores que defenden como instrumentos didácticos. ou dito. que de con Vilela & Koch 456). que se aproximan máis do que comunmente se consideran características dos textos escritos. en contra do que se adoita Tamén existen textos falados. os primeiros estarían dotados dunha maior complexidade sintáctica. b) o planexamento e a verbalización oral xorde no mesmo momento da interacción. . receitas médicas. que están máis próximos do que se costuman considerar características dos textos falados.). Tamén se pode achar unha tirada de diversos autores. c) o fluxo discursivo é descontinuo por culpa de factores de orde cognitivointeraccional.

Así explica Halliday (1987: 74) a relación entre cadro-escrita e entre filme-fala: "To the reader. que diferenciou tres xéneros discursivos situados en tres puntos da progresión temporal: 23. spread out on the page. ou senón que ten unha propia derivada das circunstancias sociocognitivas da súa produción (Koch 2003b: i) na produción do texto falado os interlocutores normalmente o mesmo tempo e espazo onde se achan os referentes do discurso. behind it is a tableau -like the pictures from which writing originally evolved. by travelling through the air. pola alternancia dos o locutor termina o enunciado para pasar a palabra ao outro ou para facilitar a súa resposta activa. os xestos faciais. o que permite o aproveitamento dos elementos paralingüísticos e prosódicos. as olladas etc. caracterizado pola proximidade do receptor. o estilo e a composicional fúndense indisolubelmente no todo do enunciado. So the reader is predisposed to take a synoptic view of what it means. emanando dos integrantes dunha ou esfera da actividade humana. fronte a un distanciamento ou presenza distante receptor nos textos escritos. the text is presented synoptically: it exists. the text reaches one dynamically: it happens. contribúen a "homogeneizar a heterogeneidade do discurso oral" 404). A clasificación dos conxuntos de enunciados (ou discursos) realizouna a retórica clásica. a unidade real da comunicación verbal e as súas determinadas pola alternancia dos suxeitos isto é. en tanto que a escrita é estática porque é o resultado dun f) en situacións de interacción face a face a fala é unha actividade de coprodución discursiva. a provocaren dúbidas. But when one is listening. . Un enunciado isolado é de carácter individual. 1) por outra parte. sendo isso que denominamos géneros do (Bakhtin 2000: 279). g) as de orde pragmática en ocasións na fala sobrepóñense exixencias da sintaxe. mais "cada esfera de da lingua elabora os seus tipos relativamente de enunciados. pois. not a picture". enunciado é. So the listener is predisposed to take a dynamic view of what it means. que son concretos e únicos. behind it is a film. repeticións ou h) o texto non é caótico. e o procesamento do texto ten de ser simultáneo á súa verbalización.RAMÓN MATO e) a fala é dinámica porque é un proceso. os movementos das mans. contido temático. De con a lingua utilízase en forma de enunciados ou escritos. que obriga ao uso de sinais de puntuación como substitutos daqueles.

a reportaxe. que se preocupa polos feitos futuros. económica. deportiva ou cultural). xurídico. o humor gráfico. auto.). soneto. pois non os crea el. b) o demostrativo (ou epidíptico).. a caricatura. obras (genera criterios: así mesmo. Na época medieval os xéneros sistematizáronse de a) segundo a forma verbal (prosa ou verso). no discurso literario áchase o poema (ode. De tamén con Bassols & (1997: 17). picaresca. o e a narración breve. o auto sacramental. elexía.G R A M Á T I C A DA LINGUA GALEGA. . e se autor e personaxes alternaban na tomada da palabra). Así. o teatro (comedia. a crítica (literaria. movéndose entre a louvanza e a crítica dunha acción presente. 24. polo ben e o mal. c) o deliberativo. traxedia. operística. dramaticum cando o facían as personaxes. xornalístico. a quen seguimos neste breve histórico. política. a biografía no discurso relixioso temos a parábola.). a homilía. a noticia (local. e res ficta quae fieri potent ou argumentum). a etc.. Os xéneros.). histórica.) ou do estilo sublime). senón que os recibe. ou tipos máis ou menos estábeis de enunciados que para o individuo teñen un valor normativo. o romance ou novela (epistolar. a haxiografía. dentro do xénero xornalístico existe o artigo de opinión. aconsellando ou desaconsellando algo segundo o caso. a prosa poética. con diferentes subxéneros dentro de cada un deles. á retórica clásica na procura de esquemas de clasificación para a teoría dos xéneros como modalidades do discurso (genus deliberatietc. o salmo. a epístola. desta forma. publicitario. semellan ser maneiras diferentes de que a persoa dispara se expresar. que se preocupa pola virtude e o vicio. Gramática do texto a) xudicial. a crónica. o editorial. A sociedade sitúanos máis ben perante o discurso político. o sermón. alborada etc. que procura achar a xustiza e evitar a inxustiza. res ficta ou fábula. orientándose cara á acusación ou defensa dunha actuación pasada e do seu actor. c) segundo o grao de realidade da narración (res gesta ou historia. melodrama. literario etc. anuncios etc. b) segundo a forma de representación (narrativum cando falaba o autor. a columna. a entrevista. d) segundo os sentimentos expresados rica. cinematográfica. farsa etc. científico. internacional. satírica. relixioso. dialogada etc.

teatro. no proceso da súa formación absorben e transmutan os xéneros primarios de calquera tipo. quere explicarlle algo etc. Bakhtin (2000: 281) distingue entre o xénero de discurso primario (simple) e o xénero de discurso secundario (complexo). Con tal motivo. Trataríase de conseguir caracterizar un conxunto de textos e de achar o molde que forma. Os xéneros secundarios (novela. o que os diferencia é que o romance é un enunciado secundario (ou complexo) e os outros son enunciados primarios. da diferenza que pode existir. o axente produtor acode ao constituido polo conxunto de xéneros textuais elaborados por xeracións anteriores e que poden . isto é. sociopolítica). sendo a primeira a escolla do xénero máis acaído. a ea dos géneros do discurso sao infinitas. Os xéneros primarios dentro dos secundarios. unha orde militar. discurso científico. é para Bakhtin o que esclarece a natureza do enunciado e. A entre os xéneros primarios e os xéneros secundarios. isto é. descubrir a regra que funciona en todos porque o coñecemento xéneros axuda o escritor a escribir e o lector a 1er (Bassols & Torrent 1997: 19).RAMÓN MATO cando unha persoa escolle un xénero está a escoller unha maneira de actuar sobre alguén. unha nota de servizo A produción de calquera tipo de discurso exixe do seu autor unha serie de decisións e competencia para as executar. como un documento oficial. pois constitúen fenómenos da natureza. discurso ideolóxico etc. inclusive se chegou a pensar que a diversidade dos xéneros do discurso era tanta que non podería haber unha fórmula común para o seu estudo. pois a variedade virtual da atividade humana é e cada esfera dessa atividade comporta un de do discurso que vai diferenciando-se e á medida que a esfera se desenvolve e fica mais complexa". (Bassols & 1997: 17). por exemplo. Tamén sinala este autor que os xéneros máis propicios para a individualidade do falante ou escritor son os literarios e os xéneros menos propicios son aqueles que precisan unha forma padronizada. o difícil problema da correlación entre lingua. xuntamente co proceso histórico de formación dos segundos. Neste sentido. por riba de todo. científica.) pertencen a unha comunicación máis complexa. quéreo convencer. Fica patente que existe unha grande heteroxeneidade dos xéneros discursivos. perdendo a súa relación inmediata coa realidade existente e coa realidade dos alíeos. relativamente máis evoluída e principalmente escrita (artística. Talvez por iso se centrou a atención só nos xéneros literarios. Tanto unha novela no seu conxunto como unha carta persoal ou a réplica dun diálogo normal son enunciados. Como afirma Bakhtin (2000: 279). ideoloxías e visións do mundo. entre unha orde dada por unha autoridade militar e un romance ou novela en varios volumes. constituidos en circunstancias dunha comunicación verbal espontánea.

Gramática do texto ser utilizados con eventuais o intertexto constitúe unha especie de de modelos textuais" e a escolla do xénero convértese nunha estratégica" & Koch produtor do texto deberá tamén adaptar o modelo de xénero aos seus valores particulares. por exemplo). o de definido como un texto consistente nunha rede de múltiplos segmentos textuais conectados que permite diferentes escollas para lecturas e interferencias on e que se caracteriza por ser un texto non linear. para das capacidades de acción (adaptarse características do contexto e do referente) e as capacidades lingüístico-discursivas (dominar as operacións psicolingüísticas e as unidades lingüísticas). é lóxico seguindo Bassols & Torrent (1997: 24-26). produtor do texto deberá escoller de entre estes tipos aquel que parecer acaído para realizar o seu proxecto de dicir. volátil. Por parte. (2002: define o dun discurso como "o conjunto dos fragmentos que ele cita efetivamente". posúe un conxunto de propiedades e está formada por proposicións (Bassols & Torrent 1997: 24). 538). Segundo Maingueneau (1997: 86) intertexto de intertextualidade da forma que se opón a en gramática xenerativa. as proposicións poden equivaler aos enunciados e a macroproposición ao parágrafo (Fuentes Rodríguez As secuencias conforman esquemas lingüísticos básicos que entran na constitución dos diferentes tipos de xéneros e que varían menos en función das circunstancias sociais. posibilitou a introdución dun novo concepto. topográfico. Sobre intertexto e hipertexto véxase tamén Maingueneau (2000: 87-89). con autores como Adam. que poden relacionar as distintas secuencias mediante: 25. explicativas e ou conversacionais. Entre as capacidades do autor do texto están as capacidades discursivas (mobilizar modelos discursivos). por norma non son puros e poden estar formados por unha serie de secuencias iguais ou diferentes. podendo ser narrativas. Schneuwly. fragmentario. un estilo propio e mesmo á transformación dos modelos. débese tomar en consideración que un texto é unha unidade composta de iguais ou A secuencia é unha unidade textual relativamente autónoma que ten a súa propia organización interna. multisemiótico e interactivo (Marcushi 2000: 96). Para da noción de intertextualidade. por exemplo). Os textos. coas facilidades de acceso a en internet. b) textos de estrutura homoxénea cun número determinado de secuencias de diferentes tipos (narrativa e descritiva. ou véxase Bassols & Torrent (1997: 24) e Vilela & Koch 26. Como os textos. c) textos de estrutura heteroxénea. o crecente dominio dos computadores no de textos.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. cualificando a intertextualidade como "o tipo de que esta discursiva define como legítima através de sua prática". argumentativas. a lingüística textual francesa de autores como ou Roulet. De . están constituidos por secuencias e estas por proposicións que se agrupan en macroproposicións. de accesibilidade ilimitada. de: a) textos de homoxénea con unha única secuencia ou cun determinado número de secuencias iguais (unha serie de descricións.

pode estar formado. parágrafo. Fuentes Rodríguez (2000: seguindo criterios lingüísticopragmáticos. a un conxunto de enunciados nun texto monologado ou a un intercambio ou conxunto deles nun texto dialogado. un tópico textual e a unidade dos seus membros garantida pola cohesión e pola coherencia. clasifica as unidades discursivas en xerais (texto. caso máis frecuente. podendo ser iniciativa. b) secuencia: unidade determinada pola e pola textual. cando un tipo de secuencia se introduce dentro doutra diferente. que posúe uns límites entoativos e pausas (unha modalidade) estabelecidos polo falante e percibidos polo ouvinte. cando o texto resultante corresponde a secuencia. definindo así cada unha a) texto: unidade máxima de comunicación dun a un ouvinte ou de varios falantes entre si. secuencia. sendo a dominante a secuencia que está elevada xerarquicamente. a pesar de secuencias diferentes. apertura e un fechamento. que é recibido polo ouvinte. co esquema [narrativa [descritiva] narrativa]. de relanzade información. como o caso de inserción descrición nunha novela. por unha ou varias cláusulas. de dous falantes. ou por unha unha frase ou inclusive unha palabra. do punto de vista gramatical. polo menos.RAMÓN MATO (i) a inserción. un único acto de un acto de enunciación. circunstancias enunciativas. que corresponde ao parágrafo ou ao conxunto de parágrafos que pertencen a un determinado tipo c) unidade discursiva que expresa unha parte do tópico textual e que está determinada pola do texto. . e) intervención: enunciado ou conxunto de enunciados emitidos por un falante e recibidos pou un ouvinte. d) enunciado: unidade mínima de comunicación dun falante. Por parte. de confirmación etc. ou o caso dun diálogo nun [narrativa [dialogal] a dominante secuencial. como é o caso da narración nos dous exemplos de inserción. f) intercambio: conxunto de dor dunha intervención iniciativa. enunciado) e (intercambio e intervención). reactiva.

4. DE TEXTOS .

.

número de textos é tan alto que se aproxima ao infinito. sinalar algúns aspectos a termos en conta (Bassols & a) o ámbito de aplicación. Poderase dunha tipoloxía textual se se conseguir distinguir unha serie de regularidades dentro dun grupo de textos Varios autores. os estudos tipolóxicos teñen a cada paso relevancia (Gutiérrez Ordóñez 2002: 121). textos con- Outros aspectos que se tiveron en conta no estabelecemento das tipoloxías textuais foron as temáticas e anafóricas (o tema opera de modo diferente nunha narración que explicación. formularon diferentes propostas ao respecto. isto é.. c) as regularidades específicas. que é tanto como dicir a base definidora de cada tipo de texto. etc. e exhaustiva. se viu na necesidade de os nos diferentes xéneros literarios. única disciplina que se ten preocupado deles. b) o núcleo clasificador que nos permitirá facer xeneralizacións. por a tomada de posición do emisor (non se implica da forma nunha argumentación que nunha des- . na actualidade. Pódense. como Van Weirlich. porén. d) as regras de aplicación de cada tipo de texto que o relacionan cretos que o materializan. porque se van achar textos en estado puro que respondan a todas as características que definen unha determinada clase e posibelmente non se vai achar unha característica que sexa propia dunha soa clase de textos. razón por que a teoría da literatura. Algúns procuraron unha clasificación dos textos nea. co obxectivo de que cada texto encaixase nun tipo e de que ningún ficase fóra outros da dificultade deste obxectivo. Mais o estabelecemento tipoloxía textual non resulta tarefa doada. Inclusive se ten pensado na de ser levada a cabo (Bakhtin 2000: 280). as situacións comunicativas en que se usa. Schmidt.

ou os procedementos inferenciais que rexen a súa interpretación (con frecuentes sobreentendidos nalgúns tipos de argumentacións e argumentos implícitos na maioría das As tipoloxías textuais que se obtiveron a partir destes trazos son. como acontece na tipoloxía de 27. Schmidt. e instrutivos (ligados á previsión do comportamento futuro). 20). forma inicial. ou ben seguen a relación existente entre as proposicionais presentes no texto e no contexto extralingüístico. de tres a) aquelas que toman en consideración as características textuais internas: baséanse marcas verbais como modo. monologado. explicativos (asociados á análise e a síntese de representacións argumentativos (centrados no xuízo e na tomada de posición). a conversa familiar ou a noticia do tempo. a conversa telefónica. narrativos (ligados á percepción do tempo). c) as que combinan os trazos internos trazos externos (Sandig. aquelas que se preocupan de como é o contexto extralingüístico (Rieser. estados explicación. de con estes factores caracteriza a entrevista. a carta. Van Dijk. Trazos sinalados por Roulet e recollidos en Bassols & máis pragmático. que nos cinco clases de textos: descritivos (ligados á percepción do espazo). Véxase Bassols & Torrent (1997: 22-23). nos actos comunicativos presentes. a se na intencionalidade do emisor. así como a existencia de contacto local ou acústico entre o emisor e o receptor. así inclúense aquelas tipoloxías que se centran na informativa do texto a articulación dos temas e subtemas. onde se reproduce a tipoloxía de Sandig baseada nos factores falado. o anuncio. por exemplo). ou ben se basean na descríción dos diferentes planos de organización. nos factores psicolóxicos e sociolóxicos e na relación entre o tempo do enunciado e o tempo da enunciación. disposición espacio-temporal na a organización da actividade de o texto forma parte (consulta médica. aspecto. isto é. que cualifican o enfoque deste autor como 28. a semántica do discurso (feitos na narración. Sobre a tipoloxía textual e as diferentes propostas de clasificación é tamén de interese Fuentes (2000: . no tipo de situación comunicativa. a receita de a esquela. tanto do discurso como das formas lingüísticas. a que tivo máis éxito. a progresión temática b) as que consideran os trazos textuais exteriores aos textos. monologado ou dialogado). contacto temporal. funcións comunicativas. a a receita médica. o telegrama. seguen a vía da pragmática. teñen tamén presente o tipo de rexistro que escolle o texto en cada caso (falado ou escrito. en liñas xerais. espontáneo ou planificado. voz.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. dialogado. forma final. Gramática do texto a existente entre os interlocutores (xerarquizada ou entre iguais. características do receptor. contacto acústico. estrutura convencional e tema fixado. cordial ou distante). contacto local entre emisor e receptor. espontáneo. na argumentación. da radio e de Citan tamén estas autoras a tipoloxía de Werlich. inclúén a correferencia nos elementos (anáfora) e nos elementos (deíxe).

textos monolóxicos e dialóxicos. véxase tamén a tipoloxía de Sandig en Bassols & Torrent (1997: 23) ou outras tipoloxías en Fuentes Rodríguez (2000: 121-136). texto científico. dramáticos etc.). receita de -falado -espontáneo] g) correspondencia familiar. noticia radiofónica. De aquí resultaría a clasificación dos textos a) texto falado en voz alta: [+monolóxico b) conferencia. No caso concreto da lingua galega. mais estas non son suficientes para o estabelecemento da tipoloxía Os criterios para o estabelecemento dunha tipoloxía textual deberán ter en conta o tipo de do texto. como a reseña académica. máis ou menos acentuada en funcións de diferentes subtipos (textos poéticos. resultante da composición de secuencias ou categorías textuais. conversa radiofónica. os trazos gramaticais e os factores comunicativos presentes no texto (Vilela & Koch Nunha primeira clasificación poderíase distinguir entre textos literarios e textos utilitarios (non literarios). pregunta na rúa: +falado d) discusión científica. correspondencia oficial: -espontáneo] -falado 29. Seguindo Vilela & Koch (2001: 543-544). sendo durante boa parte dos dous últimos séculos o único tipo de textos escritos existente e converténdose en auténticos como adoita acontecer en contextos diglósicos (Figueroa 1988: Os textos literarios teñen unha clara vontade ou vocación estética. e aínda que non se trata aquí de a atención na análise literaria. Os textos utilitarios pódense clasificar de principalmente con tres trazos [±monólogo] e que nos permiten distinguir entre textos e escritos. ensaísticos. as cartas ao editor etc. . noticia de +espontáneo] nota de axenda: [+monolóxico -falado [+monolóxico f) carta oficial. discusión en reunións preparadas con antelación: +falado -espontáneo] e) carta familiar. narrativos. tamén casos máis concretos. aula -espontáneo] homilía: +falado c) conversa familiar. discusión científica sen preparación previa: -falado +espontáneo] h) discusión por escrito. a redacción escolar. pouco se pode obviar a importancia que os textos literarios modernos tiveron e aínda teñen na produción escrita en galego. estético-literarias ou gramaticais.. e textos espontáneos e non espontáneos. en Meurer & Motta-Roth (2002).RAMÓN MATO En liñas os textos poden clasificarse desde perspectivas puramente lingüísticas.

Trataranse. Definición de Bassols & Torrent (1997: Un ampio estudo sobre o que é argumentar e sobre a argumentación en pode verse en Gutiérrez Ordóñez (2002: 236-288). que estes autores centran nos textos explicativos. aínda sendo conscientes da dificultade de adiar textos puros. Gramática do texto De entre os criterios de Helbig para a clasificación de tipos de textos espontáneo/non espontáneo. narrativos. explicativos. narración ou argumentación. centrando Bassols & Torrent a súa atención no estudo dos modelos textuais argumentativos. os textos expositivos ou con predominio de secuencias expositivas. especificidade do escrito/oral. que procuran a adhesión a unha ideoloxía concreta. pois é habitual que un texto presente descrición. Se Helbig falaba das modalidades de texto explicativo. descritivo. componse dunha premisa e unha 30. presenza/ausencia do socio número de do enunciado lingüístico. os textos políticos. analizando dentro de cada un dos tres tipos textos publicitarios. Textos argumentativos Os textos argumentativos son aqueles que teñen como obxectivo central faceren que os ouvintes ou lectores acepten unha idea. 31. explicativos. modalidade no tratamento do tema e grao de contención ou teórico da comunicación). os textos instrucionais ou con predominio de secuencias e os textos heteroxéneos. Aínda que en Bassols & Torrent (1997: 29-216) se pode achar un estudo completo destes tipos de textos. que tentan convencer da bondade dun produto. Fuentes Rodríguez (2000: 191-306). estuda os textos narrativos ou con predominio de secuencias narrativas. para & 542) os de escrito/oral e o da modalidade no tratamento do tema caracterizan os textos como resultado dos procesos comunicativos. a seguir estes cinco modelos. argumentativo e asociativo. argumentativos e instrutivos. de obxectivos do presente traballo procurarase apenas unha breve síntese. Werlich distinguía os textos descritivos. ou dos textos producidos na vida diaria por aqueles falantes que pretenden conseguir algo dos seus interlocutores.1.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. conversacionais e narrativos. argumentativos e narrativos. por súa parte. tomando tamén en consideración o exposto en Vilela & Koch (2001: 544-553). Son exemplos de textos argumentativos os textos publicitarios. feito de argumentar é un signo distintivo dos seres podendo ser definida unha persoa como o animal capaz de é a forma clásica da argumentación. descritivos. . Pretenden convencer ou persuadir a través dunha liña argumentativa en que as razóns e as evidencias se poden coas emocións na procura do fin desexado. un punto de vista ou un produto determinado. literarios. explicación. sendo este último o que máis interese De con el pódese dar conta dalgúns modelos de secuencias textuais. descritivos. acrecentanto os textos conversacionais aos catro estudados por & Koch e procurando indicar para cada un deles trazos que van desde as marcas gramaticais até 4. pois. xurídicos e administrativos.

este pode ser progresivo (das premisas á conclusión) ou regresivo (da conclusión (a) Todos os produtos da nosa marca son ecolóxicos (premisa). os argumentos poden ordeentre si seguindo o criterio de forza decrecente. a igualdade etc.) ou lugares (os topoi clásicos. desde unha pregunta a un complexo período hipotético. a piedade para quen sofre unha acusación inxusta (premisas) Ducrot como partes do texto argumentativo un esquema tripartido de premisas. mais partindo de algo coñecido e comunmente asumido por todos (verdades universais. de cualidade. unha serie de feitos coñecidos por todos. falante preséntaas como algo coñecido e compartillado por todos os que están implicados na argumentación. o pragmático o éxito como criterio obxectivo de validez). Sobre fundaméntase a argumentación e sendo como a preparación do razoamento. castigo é para os pábeis. e dunha conclusión como tese nova. lugares constatación de obviedades. de forza crecente e homérico máis frouxos no As premisas eran para Aristóteles aquilo que se consideraba certo ou sabido. sen que tal orde sexa inflexíbel. Clasificación de Ducrot. verdades (sistemas complexos de feitos). por paralelismo (asociación) entre dous entes ou ben por diferenciación (disociación). as premisas e inclusive a conclusión poden estar sobreentendidas en ocasións. Por tanto. os argumentos por asociación son o causal (relacionan un feito ou co efecto). a verdade. xerarquías entre entes (os por riba dos Deus por riba dos homes etc. de orde e do existente). por súa parte. . criterio de etc. a través dun entramado de causas e efectos. que poden ser de cantidade.XOSÉ RAMÓN MATO sa menor. coa súa adquisición contribúes á preservación do medio ambiente (conclusión) (b) Eu ben a vosa piedade (conclusión). valores abstractos (a xustiza. A tese nova ou conclusión pode darse de entrada. como teses coñecidas. Os argumentos.). premisas de orde armacéns de argumentos. o 32. valores indiscutíbeis. o que relaciona fins e medios. é considerado como condición suficiente para desencadear unha conclusión loxicamente Canto á orde dos elementos. se ben calquera destes elementos pode estar implícito.) que. posíbeis e probábeis). e a tese inicial. recollida en Bassols & Torrente (1997: 35). argumentos e conclusión. por exemplo). Ao existiren varias formas de tamén son diversas as formas de argumentación. presuncións (como a do carácter intencional dun acto humano). valores concretos (un ser vivo. As premisas están formadas polos seguintes elementos: feitos (produto da observación.

Aínda que se pode achar materia argumentativa en case todos os textos. como orixinar. como individual/universal. prien segundo lugar. de xeito que. metáforas. efectivamente. máximas e proverbios etc. repeticións. implicar ou alegar. a continuación. a regra de xustiza. b) existencia de marcas gramaticais concretas. motivar. amplificacións. ocasionar. por iso). asegurar. letra/espirito. a ironía. declarar. ou outros introducidos como novos (patriotas/non patriotas. se considerarán textos propiamente argumentativos aqueles que presentaren unha específica estrutura argumentativa. e) outros recursos son o uso de aspas e citas (para reforzar a intervención coa autoridade de certas personalidades ou para dar un ton especial a determinadas palabras). sinonimia. e os que indican a interacción entre os participantes na argumentación: conectores de introdución de argumentos (con efecto.). como as aseverativas e as interrogativas. non as imperativas. como os que marcan a ordenación dos argumentos primeiro lugar. e de verbos dicendi. o argumento da persoa (que ten como variante o argumento de autoridade). subxectivo/obxectivo. suscitar. como o verbo ser ou outro similar. Gramática do texto por inercia (defender que algo continúe). así que ou en conclusión). antítese. xa que. caracterizada por: a) relación entre os argumentos e unha determinada conclusión. en consecuencia. considerando que. como considerar. teórico/práctico. uso da interrogación retórica (para captar o interese do receptor ou para o implicar uso de trazos (para marcar niveis de pertinencia entre as utilización de recursos como alusións a feitos pasados e a elementos do coñecemento comparti(aumentan o prestixio do locutor). d) presenza de marcadores discursivos específicos para textos argumentativos. entón. os que marcan a conexión entre os argumentos (de modo que. pois que) e conectores de introdución de conclusión (por tanto. paralelismos. causar ou provocar. a redución ao absurdo. afirmar. as as tautoloxías. c) predominio de tipos de cláusulas propias da argumentación. na da proposición. en vista de que.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. a seguir. nese caso. a inclusión da parte no todo ou a división do todo en partes (Bassols & Torrent 1997: 37-44). a reciprocidade. veces utilízanse trucos que algúns autores chaman como o ridículo. apóstrofo. perífrases. a presenza de verbos en relación a causa e o efecto. . posto que. franceses/emigrantes etc. dado que. finalmente ou por último). nos argumentos por asociación pódense usar dous argumentos fináis: os e as Os argumentos por disociación pretenden sacar pares contrarios admitidos pola maioría do auditorio. por conseguinte.

texto explicativo xorde do cuestionamento de algo que non está claro e que. do punto de vista pragmático. Desta forma. que é convencer o receptor daquilo que se di. segundo o cal o interlocutor ten de dispor de informacións suficientes para poder estabelecer unha conclusión cando esta estiver implícita. que utiliza as estratexias retóricas acaídas para convencer alguén da bondade dunha tese. unha determinada información sobre que aquela se realiza para que esta sexa comprendida. se realiza con finalidade demostrativa. por exemplo. e para de comprendidos. A diferenza da argumentación. o texto explicativo convértese no texto didáctico por excelencia. acto de ten unha forza clara.2. tanto se é argumentativo como narrativo ou De feito. senón que pretenden facer comprender algo. senón de achegar os elementos necesarios para facilitar a comprensión dun tema difícil ou complexo.RAMÓN MATO da estratexia argumentativa. posto que este tamén está presente en calquera tecido discursivo. isto é. ser neutra e obxectiva. para alen de comunicativos. Os actos propios da argumentación. nunha noticia de xornal. da exposición dun asunto e a continuación vén a explicación seguida da comprensión. prodúcese unha asociación entre a ilocución e a perlocución Débese o principio de accesibilidade da conclusión. pois. que é presentar o propio discurso como algo coherente e xustifie unha forza perlocutiva automática. suxeito é atributo para a síntese. transmitir datos cun alto grao de organización e e explicar é unha actividade que. precisa dunha explicación para ser comprendido. Como características lingüístico-gramaticais do texto explicativo pódense sinalar: a) os textos explicativos asócianse xeralmente á síntese e á análise das representacións de modo que poden ser reducidos a dúas fórmulas. ou nun texto escolar. en consecuencia. Textos explicativos Resulta difícil delimitar o que se entende por texto explicativo. 4. como acontece. As secuencias explicativas non se limitan a expor ou informar. Expor equivale a informar. por tanto. preunha serie de condicións para que a demostración non falle. ou suxeito ten complemento para A . teñen de ser aceptados. nunha comunicación nun debate ou coloquio. a partir base expositiva ou informativa. na explicación non hai intención de persuadir. esquema explicativo parte. antes da explicación debe haber unha exposición. A explicación pretende. han de ser interactivos. como que os sexan accesíbeis ao interlocutor ou que baseen a súa forza ilocutoria no convencemento do alocutario.

onde se que a repetición é constitutiva non do texto falado senón da propia interacción social. de carácter atemporal.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. c) necesidade de aparición de adxectivos cualificativos ou descritivos (descartando os valorativos por e de adverbios para realizaren funcións de identificación. cohiponimia. d) eventual presenza de comparacións. analoxías e modalizadoras. precisión ou localización espacio-temporal. Sobre o uso da repetición como estratexia de do texto falado véxase Koch (2003b: 123-145). nos textos explicativos un uso intenso de todos os procedementos que aseguran a cohesión léxica do texto. adversativos ou concesivos. concretar e relacionar o que se afirma para que poida ser comprendido: (a) (b) problema é complexo (síntese) problema ten grande complexidade (análise) b) presenza do presente de indicativo como tempo máis frecuente. tamén a porta á entrada de neoloxismos e estranxeirismos. con escasa incidencia dos condicionamentos pragmáticos. Así máis que calquera outro. os textos explicativos son os máis proclives ao uso das específicas. o estabelecede relacións lóxicas entre os enunciados é propio das secuencias explicativas. que indica o momento da enunciación. hiperonimia. como co seu valor permanente ou durativo. o texto explicativo ten de se configurar tendo en conta o coñecemento compartillado por emisor e destinatario. meronimia e holonimia) ou a anáfora asociativa. ou as operacións explicativas. de modo que resulta normal a aparición de conectores ilativos. a indicar disxunción ou equivalencia. . o uso da conxunción ou. é debida á procura da clareza e exactitude. tanto co seu valor actual ou momentáneo. co propósito de obter a máxima clareza e precisión. a fundamental é o uso dos recursos de cohesión: a as relacións semánticas de inclusión (hiponimia. "exercendo de grande relevancia na e do discurso" e de forma decisiva nos processos interacionais". fórmulas que se desenvolven mediante proposicións e encargadas de demostrar. e) utilización de conectores (conxuncións e expresións equivalentes) que relacionan. f) utilización da específica do ámbito a que se refire o texto. Gramática do texto a análise. pois en caso contrario poden producirse Tamén é característica do texto explicativo a progresión temática linear en que 33. as e comparativas teñen un papel importante operacións de exemplificación. Como característica propiamente textual.

utilizándose tamén no (reportaxes e crónicas. Hai moitos tipos de descricións e. a pesar do carácter secundario da descrición con relación a outras secuencias en casos. reflexión e expresión. unha referencia á relación co lugar e o tempo e con entidades situadas nese marco espacio-temporal. Canto ao ámbito de aplicación. tamén existen textos cuxa secuencia predominante é a descrición. como eu coido opino). por último. fundamentalmente) e na publicidade (sobre todo anuncios escritos). Viría a ser algo así como unha pintura feita con palabras (M. que pode ser selectiva ou exhaustiva. A causa desta función didáctica. por tanto. eventualmente. É habitual distinguir a descrición obxectiva ou técnica da descrición subxectiva. de textos pois pódense describir desde seres animados e inanimados até accións ou mesmo entidades abstractas. cando aparece inserida nun texto globalmente narrativo ou argumentativo. cualidades ou propiedades que posúen os seres e as accións ou estados derivados da súa actuación. Álvarez 2000: 38). sexa cal for a súa consistencia e extensión. A descrición.RAMÓN MATO dos remas se en así como a utilización de conectares e Mais. acentuándose neste último caso a función metalingüística mediante perífrases. a progresión enumerativa das partes coas súas características. ou unha asociación con entidades diferentes a través. é utilizada como soporte ou ilustración e. da e da comparación. non é habitual a existencia de marcadores do suxeito enunciador nin de sinais indicativos de avaliación. a explicación costuma adoptar un ton neutro e unha media ou alta. é bastante frecuente a aparición de secuencias descritivas en textos predominantemente narrativos ou Mais. fica subordinada á secuencia predominante. da ou síntese da descrición. paréceme.3. sinónimos etc. variando tamén segundo se tratar de descricións no dominio da A . pois a vontade didáctica dos textos explicativos debe conducir á obxectividade e á orde. xa do punto de vista pragmático. que normalmente vai ao inicio e que expresa o tema de que trata. Textos descritivos baséase principalmente no poder representativo do léxico e en preséntase en secuencias desprovidas de podendo definirse como a indicación das características. por veces concretado ou matizado nun subtítulo. A do texto descritivo comprende: o título. incríbel etc. evitando a expresión do punto de vista persoal sobre o tema tratado. 4. con frecuencia. a explicación é propia do tratado científico e do libro de texto. De feito.. aínda que pode modificarse algo segundo o destinatario sexa ou menos experto no tema. así como tres fases no proceso observación.

) nos imperfectivos propiciadores da duración. como cláusulas de relativo. c) canto ao verbo. Outro tipo especial de descrición constitúeno os anuncios. como o presente de . a través dunha entrevista onde as respostas van caracterizando gostos. predominan os que indican estado estar. hai que ter en conta tanto os adxectivos especificativos. Gramática do texto publicidade ou do ámbito científico. por exemplo. o autor pode ofrecernos o aspecto das cousas. ideas. pode así mesmo a sensación que o obxecto descrito produce mediante a selección subxectiva de detalles que causaron impresión (M. Atendendo á forma en que se manifesta o contido da descrición. a descrición pode acabar por confluir coa narración.do escritor a súa adecuada combinación e dosificación. parecer etc. de forma indirecta. pode deformar e ridiculizar a visión da personaxe descrita até á caricatura. que se distinguen por describiren dun modo máis implícito ou suxerido do que de forma expresa. esvaecéndose a fronteira entre ambas. no caso das en si ou cando se incide acción dun determinado ser. por exemplo. por contra. se se atender aos aspectos físicos. como os explicativos ou epítetos. retrato é un tipo especial de descrición baseada na caracterización física e moral dunha personaxe. se fixer referencia cualidades etopeia. Do punto de vista lingüístico-gramatical. matizar o seu sentido e dotar dunha maior expresividade a frase nominal. posúen un obxectivo puramente estético. dunha estática. sendo tarefa -difícil. Álvarez 2000: 45-46). denominarase prosopopeia. a súa aparencia. comportamentos ou trazos físicos. como se permanecesen inmobilizadas fóra do tempo. debido a que a referencia aos obxectos supera á das accións. doutra maneira. en ocasións.GRAMÁTICA DA LINGUA GÀLEGA. e se. por veces tamén se o retrato dunha persoa. necesarios para a descrición. pois o uso correcto da adxectivación exixe grande dominio da non resultando conveniente a acumulación de adxectivos na descrición. normalmente encadrada no seu tempo e lugar. Aínda que normalmente as descricións son estáticas ou detidas no tempo. non se precisar. a abundancia de substantivos xustifícase porque dan aos obxectos da realidade e clasifican estados e seres que. complementos preposicionais ou aposicións. nos textos descritivos é posíbel sinaas seguintes características: a) predominio dos substantivos e adxectivos. b) o papel máis importante os adxectivos e equivalentes. o autor. o adxectivo pode completar a información ofrecida pola substantivo. dándonos unha visión viva e animada dunha paisaxe. ou pode de forma dinámica e variada. A utilización destes tamén a importante misión de en relevo os comsensoriais que están presentes en calquera tipo de descrición.

RAMÓN

MATO

indicativo ou o copretérito, pois o comunica o carácter intemporal da materia descrita e ambos non fan mención ao final da acción, resaltando, por tanto, o aspecto imperfectivo; tamén adoita producirse a combinación destes dous a aparición do pretérito é interpretada como marca da sucesión cronolóxica, propia da narración. d) descricións abundan tamén os adverbios de modo, entre os que se achan os cuantificadores ou modalizadores que limitan ou intensifican o grao de aplicación dun adxectivo cualificativo, doutro adverbio ou dun verbo, como moi, bastante, pouco, demasiado, particularmente, parcialmente, totalmente etc.; tamén teñen relevancia os adverbios de lugar e locativas equivalentes, como á esquerda, no ángulo dereito ou ao lado, que se utilizan para situar e ordenar no espazo os mentos descritivos.

e) a respecto dos conectores, aínda que as conxuncións non teñen un papel moi relevante na configuración das secuencias descritivas, pois frecuentemente as cláusulas aparecen xustapostas ou conectadas mediante outros sistemas como referencias ou a cohesión lexical, si teñen presenza conectores introdutores de comparacións que), así como as conxuncións copulativas e, nin e a adversativa mais. f) en consecuencia, predominan as sintácticas xustapostas e coordenadas, as primeiras en correspondencia desexo expresar o obxecto descrito como un todo, logrando así a simultaneidade das impresións reci-

bidas, e as segundas por implicaren certo dinamismo ao introduciren a noción de sucesión dos diferentes da descrición. g) como procedementos literarios máis frecuentes na descrición temos a comparación, que axuda a comprender o que se describe, e a metáfora, que, para de axudar tamén á comprensión da materia descrita, pode despertar no receptor sensacións novas ou insospeitadas; tamén se debe resaltar a sinestesia, a prosopopeia, a aliteración, a metonimia etc. Canto ao aspecto propiamente textual, os textos descritivos compartillan explicativos trazos similares baseados nos diferentes recursos de cohesión (véxase 7): a referencia endofórica obtense mediante elementos como os persoais, demostrativos e posesivos; a cohesión lexical é asegurada pola repetición de palabras ou a utilización da sinonimia, hiponimia, hiperonimia a progresión temática dominante secuencias descritivas é a linear (véxase 6.3.2), en que cada rema se converte en tema dunha nova proposición. Do punto de vista na selección dos elementos descritivos tense en conta o propósito da descrición (prestixiar ou desprestixiar, retratar con preci-

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto

ou evocar, centrarse na descrición ou como elemento subordinado) e o destinatario (as súas preferencias, coñecementos previos, expectativas e valores). De con isto, pódese realizar unha descrición obxectiva ou subxectiva (impresionista). Dentro do áchanse secuencias descritivas en xéneros como as as entrevistas, as crónicas e a crítica literaria ou artística, predominando a descrición impresionista. Na publicidade a descrición adoita orientarse cara ao da argumentación, explícita ou subxacente. 4.4. Textos narrativos A narración fixa as accións que acontecen na sucesión temporal e encamíñaas cara a un determinado desenlace, relacionándoas cuns personaxes concretos (M. 2000: 17). Os textos narrativos son os máis numerosos de todos cantos se levan producido até á actualidade e tamén os que concitaron maior atención antes e a continúan a concitar agora, aínda que non houbese unanimidade entre os especialistas canto ao seu estudo. Tamén son as clases de textos narrativos, desde textos publicitarios onde as palabras teñen pouca relevancia, pasando por textos con en que a parte gráfica soporta o peso da narración, até aos relatos e novelas construidas de modo linear. É habitual que os textos narrativos inclúan secuencias argumentativas e descritivas, estas últimas moi frecuentes na parte inicial do texto, en que se marca a orientación antes do da acción. De todas as formas, hai unha serie de elementos que están habitualmente presentes nestes textos e que nos permiten dunha certa organización na materia narrativa: existe unha personaxe ou actor principal que pasa por unha serie de estados que implican mudanza ou transformación e que unidade á narración; desencadéanse certos acontecementos que se van desenvolvendo en secuencia temporal, cronoloxicamente ordenada ou non, e clara orientación cara a un obxectivo; por último, existe unha resolución final en que se integran todas as incidencias da acción. Pódese deducir disto o clásico esquema narrativo composto de inicio, e desenlace, constitutivo dos tres momentos discursivos en que se divide o texto. Bassols & Torrent (1997: 169) tamén reducen a tres os elementos ou universais da narración: a) actor fixo: favorece a necesaria unidade de acción e pode ser individual ou colectivo, axente ou paciente; este actor estábel ten de se transformar durante a secuencia. b) proceso orientado e complicado: na narración debe haber unha sucesión mínima de acontecementos caracterizados pola súa orientación cara a un final, o que implica un carácter temporal e unha integración, e pola súa

RAMÓN

MATO

plicación ou a orde dos acontecementos do relato pode ser distinta da orde dos acontecementos da historia con tal de que aparezan integrados, isto é, que estean dispostos de tal modo que mostren a unidade de acción e que nos orienten cara a un final. c) avaliación ou moralidade: é, para estas autoras, unha das claves da especificidade da narración e o motor que xera o relato, aínda que non é necesario que sexa explícita, inferíndose frecuentemente da narración, mais sen se incluir a súa existencia resulta decisiva, pois é a que impulsa o narrador a explicar os feitos, actuando como punto de partida deles e mesmo outorgándolles sentido; veces a avaliación final ou moralidade da historia áchase nos prólogos e dedicatorias das novelas que a relatan. texto narrativo dunha situación inicial estábel que se verá perturbada por algún tipo de complicación, necesaria para a existencia da propia narración, que vai desencadear unha situación de desequilibrio, finalmente posta na resolución final adoptada, aínda que previamente se poidan producir diferentes episodios que restabelezan e volvan a romper o equilibrio. De non existir esa complicación ou problematización da acción non propiamente narración, senón simple descrición de accións; a resolución final completa a narración e consolida a súa unidade, podendo ir seguida da moral ou coda a modo de avaliación final, non explícita e que tamén pode aparecer como Un texto predominantemente narrativo inclúe con frecuencia secuencias que, por non contribuíren, cando menos aparentemente, a que a acción avance, non se consideran con propiedade narrativas, como é o caso das descricións, consideradas por algúns autores por exemplo) imprescindíbeis no relato; como intervención secundaria subordinada á narración, a descrición aparece no retrato de personaxes, situacións ou circunstancias, póndoo ao servizo da trama; o lugar máis apropiado para a descrición dentro do relato é a primeira fase narrativa ou situación inicial, cando se presentan os actores e o marco espacio-temporal en que se vai desenvolver a acción. Por outra parte, tamén se ten insistido na relación entre narración e argumentación: o texto narrativo ten unha dimensión argumentativa que nos vén transmitida pola moralidade e, asemade, a narración utilízase con para ilustrar textos persuasivos, para facer prensíbeis outros ou para a atención da audiencia; é por iso que se intro34. En síntese, os elementos estruturais que poden formar parte da constitución das narrativas seguindo serían orientación, complicación, avaliación, resolución e moral (Fávero & Koch 2002: 60). En Bassols & Torrent (1997: 174-175) recóllese a delimitación das partes que integran o proceso da narración segundo Van Dijk; para este autor a narración consta de historia e moralidade, a historia divídese en trama e conclusión, a trama en episodio e avaliación, o episodio en marco e suceso, e este en complicación e resolución; véxase tamén na fonte o esquema de Adam para explicar a secuencia narrativa.

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto

de anécdotas e de acontecementos diversos en discursos políticos, económicos etc. aspecto gramatical dos textos narrativos vén dominado polo uso dos verbais do pasado e nomeadamente do pretérito, aínda que o copretérito costuutilizado no inicio da narración e sexa tamén o tempo propio das descricións; o presente de indicativo é así mesmo utilizado na narración con valor de pasado (presente histórico ou narrativo). A existencia dun actor estábel posibilita a presenza da repetición léxica, da sinonimia lexical ou asociativa e de todas as posibilidades de determinación como recursos cohesivos máis importantes. E, así mesmo, na narración a progresión temática costuma combinar todas as súas posibilidades (progresión linear, progresión de tema constante, progresión de temas derivados cun de temas derivados cun ou de temas fragmentados). Por outra parte, existen uns trazos pragmáticos que tradicionalmente se aos textos narrativos e que conservan aínda toda a súa pertinencia, en especial para aquelas persoas que aspiran a producir textos narrativos; tales trazos son a concisión, a clareza e a verosimillanza, a que se debe acrecentar o interese. Outro factor a considerarmos con relación aos textos narrativos é a perspectiva adoptada polo narrador a respecto dos feitos narrados, que comprende o uso dos deícticos como situadores no espazo e no tempo, o seu posicionamento verbo da narración (de simpatía ou antipatía, de afecto ou desafecto), o discurso como expresión do pensamento do actor ou como discurso reportado. Este pode ser: a) discurso directo, cun verbo dicendi e unha cláusula fragmentada: capitán dixo: isto non me acontecerá nunca máis b) discurso indirecto, cun verbo dicendi seguido dun conector de subordinación e as modificacións de pronomes e tempos verbais capitán dixo que aquilo non acontecería nunca máis

c) un intermedio entre os dous anteriores, o discurso directo libre ou o discurso indirecto libre: (a) Isto non me acontecerá nunca máis, dixo o capitán (b) Aquilo non volvería a acontecer nunca máis Finalmente, de co grao de implicación no texto do narrador, este pode estar dentro (narrador homodiexético) ou del (narrador heterodiexético). A respecto do coñecemento dos feitos o narrador pode adoptar unha posición omnisciente, pode ter unha omnisciencia restrita ou pode saber menos do

Pertencen primeiras o ritmo (para o correcto desenvolvemento da conversa ten de haber un dos interlocutores nos nos tons. a conversación é un canto a dúas voces ou unha peza de piano a catro é a más perfecta da comunicación humana: dúas persoas un discurso xuntas a base de poren cada unha unha peza sobre a da outra até que as dúas a tarefa por terminada. pois está suxeita a un xogo de turnos de palabra en que cada intervención depende da anterior. A conversa é a única actividade oral para persoas. nos fortes e nos pianos). de modo que o texto conversacional tamén é un tipo de texto predominante na vida social. antítese. de non se respectaren os turnos ponse en perigo o éxito da conversa. en consecuencia. Como afirman Bassols & (1997: 135). E canto ao punto de vista adoptado na narración. o narrador pode optar pola primeira ou pola terceira persoa. como a anáfora. A conversación é unha actividade que precisa cooperación e un grao de negociación. Entre as estratexias sinaladas polos estudiosos están as que se á forma e as que se ao significado.5. Outros tipos de actos como o monólogo ou soliloquio resérvanse para a actividade interior. Textos conversacionais A conversación domina a nosa actividade verbal á hora de nos membros da sociedade. podendo definirse como unha sucesión xerarquizada de intercambios verbais. Mais para que o feito de dúas persoas estaren a conversar se converta nun verdadeiro diálogo é necesario tamén que os enunciados respectivos sexan mutuamente determinados. diálogo convértese.RAMÓN MATO que os personaxes. palabras ou secuencias textuais (reitéranse segmentos diversos do discurso). No momento de con outra persoa preséntasenos a posibilidade de mantermos con un diálogo. con graos intermedios entre ambas. a comprensión. a repetición facilita a planificación do discurso. Por iso. no sistema de social máis estendido (exceptuando as miradas) e permitido (sen as restricións que soporta o tacto). 4. senón que máis ben se trataría de monólogos coincidentes no tempo e no espazo. desde o ámbito da pragmática se afirma que a conversación está rexida polo principio cooperativo (Grice). e as figuras de estilo (tamén baseadas na repetición. neste caso non propiamente perante unha conversa. Entre as estratexias conversacionais que traballan co signi- . anadiplose ou quiasmo). a conexión das partes e a interacción persoal. grazas ao cal dúas persoas que están a dialogar que a outra desexa o éxito do intercambio e actúa en consecuencia. para dos casos de individuos que botan man do formato da conversación para realizaren verdadeiros monólogos. asíndeto. a repetición e a variación de fonemas.

pois: intercambio intervención acto de fala. o que vivacidade ao discurso. costuman ter dous elementos. sinécdoques. ironía. o diálogo reportado (referencia a un diálogo construido por outros. As intervencións. metonimias. a creación de e detalle (favorecen a ción interlocutor). como unidades básicas da análise conversacional son preferíbeis as secuencias e os turnos de palabra ás cláusulas e enunciados isolados. A intervención ou turno de palabra é a unidade máxima lóxica que forma parte do intercambio e consta de un ou varios actos de que son as unidades mínimas monolóxicas que constitúen a intervención. intercambio normalmente está formado por dúas (A: Bos Bos días). nun intercambio dialóxico adóita haber secuencias de abertura e fechamento moi función claramente fática. e outras secuencias transaccionais que son o núcleo e o motivo verdadeiro do diálogo. con modificación da voz e da entoación para indicar os cambios de personaxe). e a narración que usa e engloba todos os en principio organizador. Canto textuais. recurso que serve para salvar as e a propia a elipse (aumenta a sensación de participación na do significado ao se ver o ouvinte a interpretar os elementos implícitos ou mesmo os silencios). que comprende a vención dos dous interlocutores. por súa vez. Obrigado Normalmente estes intercambios tan breves adoitan ser confirmadores ou reparadores: (a) A: -Que aproveite B: -Que aproveite (b) Grazas De nada En (a) o intercambio é confirmador e en (b) reparador. tamén estalo por tres: A: Que hora é? As dez Moitas grazas. esquema sería. Gramática do texto ficado están a (a posibilidade de afirmar as cousas de forma indirecta.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. as persoas que conseguen máis complicidade son boas narradoras). discurso descontinuo). os tropos (metáforas. intercambio é a unidade mínima dialóxica. xustifipreparan e argumentan a favor do acto . non podendo suprimirse) e un ou máis constituíntes subordinados (actos verbais que apoian. un constituínte director (o acto de fala que dá sentido á intervención e que achega a forza ilocutiva.

canto. cláusulas inacabadas. poden ser directas e indirectas.). Entramos na cafetaría a tomar algo (b) Entramos na cafetaría a tomar algo? Parece que estás cansa Tanto en (a) como en (b) Entramos na cafetaría a tomar algo é o te director e Parece que estás cansa é o subordinado. moitos elementos anafóricos e .RAMÓN FREIXEIRO MATO (a) Parece que estás cansa. artimaña frecuentemente utilizada polos avogados nos xuízos para presionaren as testemuñas: -Con que arma agrediu teu pai o -Meu pai non agrediu ninguén Dado que na parte dos casos as conversacións se transmiten de forma oral. normalmente é a e posúe a forza que asigna os dereitos e as aos interlocutores (petición de información. si ou non? etc. cando. Nunha conversa da vida pódense distinguir.). Do punto de vista gramatical. e totais ou globais e por outra: (a) Quen chegou? (directa) (b) quen chegou (indirecta) (c) Chegará a (global directa) (d) Non sei se chegará a tempo (global indirecta) Por que (parcial directa) (f) Gostaría de saber por que (parcial indirecta) As preguntas do punto de vista pragmático. posúen o papel de ren unha idea ou incluíren unha presuposición. en resumo. isto é. teñen características gramaticais propias da oralidade. cláusulas interrogativas e declarativas. preparando os interlocutores para que tomen posicións ao respecto). por unha parte. a ausencia de pasivas.. nexos sinxelos ou etc. coa presenza de expresións que reforzan o carácter interrogativo non si?. As primeiras teñen normalmente orde estrita. conclusión (fecha o tema e permite a transición para outro) e final (despedida). as abundantes elipses. que son o núcleo da conversación). como o predominio de cláusulas simples. interrogar etc.) e de verbos como preguntar. conversacións pódense achar tipos de aínda que o diálogo arquetípico intercala preguntas e respostas.). como. hai unha que dirixe o intercambio e que adoita incluir o constituínte director. as seguintes partes: apertura e presentación (inclúe os saúdos). orde etc. as estruturas e segmentadas. convite. obxecto da conversación (ou secuencias transaccionais. escusa. encabezadas por unha palabra interrogativa ou quen. o pouco uso de subordinadas. orientación (apunta o tema da conversación. onde etc.

ou tamén pode acontecer que a conversa sexa moi equilibrada. . facer etc.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. que ten unha representación gráfica no rexistro escrito (punto para final da intervención e trazo para mudanza de vez). Canto ao formato do diálogo conversacional. subindo ou baixando a de De todas as maneiras. feito de que os interlocutores a situación comunicativa adaptaren a formalidade do seu rexistro ás necesidades e natureza do intercambio. agora. estamos de etc. elementos interactivos (entendes?. os diálogos literarios. e unha convención no rexistro oral mediante as variacións de ton (ascendente ou descendente). marcas de expresividade (ben!.) e sinais conversacionais (véxase 1. como se viu. cun reparto equitativo de entre os Por último. radiofónicos ou cinematográficos. ten máis formalidade do que a conversación oral que tenta imitar. pausas.3. A progresión temática (véxase 6. palabras (cousa. correo electrónico).).2). os anuncios etc. este baséase na alternancia nos turnos de palabra.2) pode producirse de varias ben achegando cada interlocutor un tema. problema. A conversación tamén se materializa entrevistas nos diferentes medios de comunicación. os debates e guións televisivos.).). a conversación no rexistro escrito. presenza do emisor e do receptor (eu. que normalmente é de ficción. ben que un decida o cambio ou cambios sucesivos. a respecto do rexistro da base conversacional. este costuma ser oral (face a face ou se ben tradicionalmente as cartas tamén desempeñaban un papel importante. da conversa ou cambio de velocidade. Gramática do texto deícticos (isto. tema. marcadores metadiscursivos (quero noutras palabras etc. este etc. hoxe por outros medios (teléfono. A integración de todos os dialóxicos xeralmente grazas á integración argumentativa que adoita acompañar as sacións (Bassols & Torrent 1997: 148).

5. TEXTO E CONTEXTO .

.

os pragmaticistas incidían sobre a necesidade de ter en conta a situación comunicativa para a atribución de sentido a elementos textuais os deícticos e as expresións en que fica fóra de calquera dúbida é que a xe nun contexto 1987: 3). ou para as palabras ou modelos gramaticais usados para os expresar. formado polo material lingüístico que precede e un enunciado. (ii) o situacional. isto é. Asemade.1. Normalmente viñéronse distres tipos de contexto (Reyes 2002: (i) o lingüístico. por exemplo. sempre e cando estes factores posúan relevancia para os significados expresados. e especificamente. cada vez se recoñece unha maior relevancia. para se referiren a todos aqueles factores extralingüísticos que teñen algo que ver co texto. podendo ser englobado dentro do contexto cognitivo. tamén chamado cotexto. do estado do tempo no momento de redacción dalgún tipo de texto podería formar parte do contexto de situación. as circunstancias que envolven a lingua galega fan que sexa preciso termos en conta tamén. o contexto sociolingüístico. a configuración de datos procedentes de condicionamentos sociais e sobre o comportamento verbal e a súa adecuación a diferentes Aínda que non todos os pragmatistas están dispostos a incluíren súas teorías este último. como os tipos de contexto. unha secuencia ou combinación de cláusulas cuxa unidade e coherencia se logra mediante a reiteración dos referentes ou o uso de nexos entre diferentes segmentos do texto. mais non se .contexto foi considerado nun momento da investigación sobre o texto como o contorno verbal ou cotexto. e (iii) o sociocultural. conxunto de datos accesíbeis aos participantes conversación que se achan no contorno físico inmediato. Por outra parte. contexto de situación Precisamente Halliday & Hasan (1976: 21-22) utilizan o termo co significado de de en que o texto está incluido. 5.

concretizada nunha continuidade temática. . xunto coa actividade intencionada do falante ou escritor. o máis importante de todos.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. dotado de textura externa e textura interna. e debe ser coherente a respecto de si e por conseguinte cohesionado. que inclúe as dúas canles da linguaxe (falada ou escrita. por signos etc. persuasivo etc. por Para estes autores o texto surxe como unha unidade de linguaxe en uso. contexto cognitivo Existe tamén un contexto cultural que se debe ter en conta. escrito. para & Koch existe outro tipo de contexto. soneto etc. espontánea ou preparada) e o seu xénero ou (narrativo. Gramática do texto a escribir un texto de carácter lingüístico.2. Un ampio estudo do contexto de situación pode verse tamén en & Yule (1983: 35-50). acontecemento etc. que na realidade a englobar todos os tipos dé contexto (o cotexto. Véxase Halliday & Hasan (1976: 22). posto que calquera manifestación da linguaxe se produce dentro dunha cultura determinada of en Halliday & Hasan 1976: 23) e ten de se desenvolver de coas tradicións e características. 5. didáctico. xunto coas palabras e utilizadas na comprensión deses significados. unha parte. texto posúe unha consistencia propia. dialecto ou estilo de lingua). (ii) o modo a función do texto no acontecemento.). charla. o modo e o teor conxuntamente definen o contexto de situación dun As características lingüísticas que están asociadas coa configuración das características situacionais valores do campo. A textura externa pertencen aqueles factores externos que afectan as escollas lingüísticas que o falante ou escritor realiza e que teñen que ver coa natureza da audiencia. o o propósito da comunicación etc. máis poderemos prever as propiedades do texto nesa situación. a situa35. sermón. que é o contexto cognitivo.constitúen o rexistro Canto poidamos caracterizar o contexto de situación. a configuración de modelos semánticos que son usados baixo condicións específicas. como un "contiof meaning-in-context". do código lingua. texto debe ser coherente a respecto do contexto de situación e por tanto consecuente en rexistro. e (iii) o teor que se refire ao tipo de interacción ou serie de relacións sociais relevantes -permanentes ou temporais. por outra. carta. rexistro é o conxunto de significados. e.). que o papel do emisor e do receptor do público do tema do lugar e do do canal oral. campo. nunha certa ou homoxeneidade no que di respecto nomeadamente ao nivel de lingua e ao xénero (ou Recorren a tres conceptos xerais para como o contexto de situación determina as clases de significado expresadas no texto: (i) o campo o evento completo en que o texto funciona.estabelecido entre os participantes. forma da mensaxe debate. o modo e o teor.).

a incluir o coñecemento procedural ou modelos cognitivos socioculturalmente determinados e adquiridos a través da experiencia. non poderá existir a Cada un dos interlocutores que participa dunha interacción achega a súa propia bagaxe cognitiva. Ese conxunto de coñecementos que os interlocutores. pois. o contexto sociocultural e histórico). including cognitive contexts in which past experience and knowledge is stored and drawn upon.). mais tamén de forma indirecta. sen os que non pode existir comunicación nin texto. o contexto cognitivo (ou formado por tres grandes sistemas de coñecemento que contribúen para o procesamento textual (Koch 2003b: 32): a) o coñecemento lingüístico. c) o coñecemento interaccional. e engloba: (i) o coñecemento permite recoñecer os propósitos ou obxectivos que un falante pretende atinxir determinada situación de interacción. Schiffrin (1987: 4) distingue entre contexto cognitivo. é o responsábel da articulación son-sentido (organización do material lingüístico na superficie textual. o que os a o coñecemento necesario para a captación do obxectivo ilocucional. sobre as accións verbais. cultural e social: "I assume that language always occurs in some kind of context. as accións comunicativas e interaccionais. Se os contextos cognitivos dos parceiros non foren polo menos parcialmente semellantes. este contexto é alterado a cada momento da interacción. os parceiros a se axustaren aos novos contextos sucesivamente De se produciren presuposicións erróneas sobre o dominio de coñecementos por parte dalgún dos interlocutores é cando poden os malentendidos. . and social contexts through which both self and others draw upon institutional and interactional orders to construct definitions of situation and action". tales obxectivos costuman ser verbalizados a través de enunciacións características. que é o coñecemento do mundo que se acha na memoria de cada individuo. que constitúe por si un contexto. cultural contexts consisting of shared meanings and world views. que é o coñecemento sobre as formas de interacción a través da isto é. b) o coñecemento enciclopédico. contexto cognitivo está formado polo conxunto de coñecementos que os interlocutores ou deben cando menos parte (non é posíbel que dúas persoas exactamente os coñecepara que comprenderse mutuamente. en parte. 36. pois todos pasan a formar parte do dominio cognitivo dos interlocutores.RAMÓN MATO ción comunicativa. uso dos medios cohesivos que a lingua posúe. que comprende o coñecemento gramatical e o léxico. selección lexical adecuada etc. han de compartillar constitúe.

a incluir así coñecementos sobre as macrocategorías ou unidades globais que distinguen os diferentes de textos. que se poden resumir en tres de con Koch (2003b: 34-43): a) as estratexias cognitivas: son estratexias de uso do coñecemento en función de cada situación e a depender dos obxectivos do usuario. opinións e actitudes daquel. á selección da variante lingüística axeitada en cada situación e á adecuación dos tipos de texto ás situacións comunicativas. o exemplo máis claro constitúeno as inferencias. . (iii) o coñecemento metacomunicativo: aquel que permite ao locutor evitar perturbacións previsíbeis na comunicación. senón tamén outros sentidos non previstos ou desexados por el. o coñecemento das estratexias por que se actualizan eses sistemas de coñecemento no momento do procesamento textual.G R A M Á T I C A DA LINGUA G A L E G A . á cantidade de información necesaria nunha situación concreta. Este coñecemento procedural a funcionar como unha especie de sistema de control dos sistemas.. macroproposicións temáticas ou solucionar xa producidos por medio da realización de actividades específicas. englobando tamén o coñecemento sobre as prácticas propias do medio socioculdos interactantes e o dominio das estratexias de Hai varios tipos de estratexias de procesamento textual capaces de activaren eses sistemas de coñecemento. ou sexa. que é o coñecemento específico sobre como o en práctica. e sobre a conexión entre obxectivos. 37. todas son accións lingüísticas con que se procura asegurar a comprensión do texto e a aceptación dos obxectivos da súa produción. (iv) o coñecemento é o coñecemento sobre ou modelos textuais globais e permite recoñecer textos como exemplares de determinada clase. como repeticións. explicacións etc. resumos. sobre a súa ordenación ou secuenciación. de modo que no momento da comprensión se poida reconstruir non a intencionalidade do produtor do texto. isto é. Aínda se pode acrecentar que a cada un destes sistemas de coñecemento corresponde un coñecemento procedural. da cantidade de coñecemento disponíbel a partir do texto e do contexto. "no sentido de ou ás necessidades dos interlocutores no momento da (Koch 2003b: 34). bases proposicionais e estruturas xerais. Gramática do texto o o que referencia normas xerais de comunicación. De modo as estratexias cognitivas consisten na execución dalgún cálculo mental por parte dos interlocutores. orientando o interlocutor na do sentido mediante a introdución no texto de sinais de articulación ou apoios textuais. marcadores ou operadores discursivos. así como das crenzas.

parece que. querer. (verbos modais como deber.). pregunta alternativa negada. coa conseguinte modificación dos contratos subxacentes. que. malentendidos ou conflitos. mais tamén por aquelas que se derivan da súa percepción inmediata da situación ou do que se dixo antes. poder. substituíndoos por outros que eviten novos problemas. un proceso continuo de interpretación e interacción que a renegociación implícita ou explícita da situación dos participantes e das normas que a vistas a levar a bo termo esa interacción. eu que sei. bocado. . En síntese. etc. teñen obxecto levaren a porto o xogo da linguaxe. pausas sonoras como ah. ás veces. Sobre os actos da fala directivos e "a das variantes directivas ao fenómeno da polidez" véxase (1995). 3.). evitando a de fracaso. Adverbios (talvez. que. para quen a comunicación humana é esencialmente inferencial. se entendín ben.). véxase tamén (2001: 15). 2. partir non da información explicitada no texto senón tamén da implícita. quen estabelece a seguinte lista de medios de atenuación: 1. a simple decodificación nunca é suficiente. véxase Meyer-Hermann (1984). Pódese considerar a relación social entre locutores como un dos factores reguladores da interacción verbal e distinguir entre un nivel social de clasificación dos suxeitos segundo a súa posición na xerarquía sociocultural e profesional dunha comunidade determinada. a partir do portugués. isto é. Sobre a noción e as formas de atenuación. e un nivel microsocial de caracterización dos sociais en situacións concretas de 38. A pode servir de de 40. Para que ese proceso inferencial se produza. que será sempre mental nos participantes dunha conversa e que está formado polas crenzas que residen na memoria. 7. 6. non sei. As máis importantes son: (i) as estratexias de preservación das faces e/ou de representación positiva do que conteñen o uso das formas de atenuación e que se manifestan a través de actos preparatorios. teño a impresión de que. Partículas e equivalentes pouco. pospretérito ou copretérito de indicativo e o modo subxuntivo).RAMÓN MATO que son estratexias cognitivas a través das cales o ouvinte ou lector. pois tamén se precisa das inferencias. mudanzas de tópico e dos marcadores de atenuación en e o grao de que vén determinado polos desempeñados socialmente polos participantes en función da necesidade de protexer a propia face ou a do e que está condicionado por normas Na interacción lingüística necesariamente van xurdir dificultades. Fenómenos de dúbida ou (digamos. consrepresentacións e estabelece relacións entre diferentes segmentos do sendo ás modalidades escrita e falada. cláusula comparativa). 39. por veces. rodeos. Segundo este autor. é necesario un contexto. é capaz de infinitivo. non é etc. se ben etc. máis ou menos.). posibelmente. Sobre as inferencias. bocadillo. eufemismos. quere dicir. b) as estratexias interaccionais: son estratexias determinadas para que a interacción verbal sen problemas e teña un final feliz. que son procesos que conducen a conclusións acertadas. 4. Tempos verbais (futuro. ou calquera cousa. aínda que esta tamén posúa estratexias específicas. a comunicación verbal consta dunha parte codificada e doutra parte que é produto de inferencias. 5. para cuxa superación deben ser debidamente identificados súas causas. do dito. Tipos de cláusulas (pregunta alternativa. eh etc. as estratexias cognitivas teñen a función de ou facilitaren o procesamento textual tanto en termos de produción como de comprensión.

por suposto independentemente da intencionalidade do autor e da súa explicitación no propio texto" (Figueroa 1988: 10). para as que existen principios reguladores en función de cada un dos c) as estratexias textuais. resultará lóxico a grande importancia que aqueles na dos textos en lingua galega. por exemplo. Véxase Mateus. doente e médico valores riais e simbólicos que reciprocamente como semelhantes. Se. Os textos literarios en galego pertencen. como consecuencia da imposición do castelán como única lingua oficial e da situación de diglosia de derivada. o poder para a reúne o conjunto de conhecimentos sua aqui a social se rege pelo conjunto de principios. a de poder. non se pode pasar por alto o contexto sociolingüístico en que os textos son producidos e recepcionados. feito que tamén afecta os textos producidos nesta lingua durante todo o século XIX e boa parte do XX. tanto oral como a lingua de imposición foise homoxeneizando como lingua de uso normal. estratexias de referenciación (os diversos mecanismos de. "ó proceso de da diglosia nun sentido ou noutro.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Precisamente estes son xerados na súa parte con vontade de reacción perante esa situación e. pode apresentar 42. tratan das formas de organización do texto para a produción de determinados sentidos e poden concretarse en estratexias de organización da información (dado/novo. pois as circunstancias de produción e recepción condicionan o seu significado e a súa interpretación. Gramática do texto interacción. ao da gramática do texto nun idioma concreto como o galego. traballo que nos servirá de guía neste apartado. coa intención de recuperar para o galego un espazo perdido. público e oficial. . pois. & Faria (1994: que co proceso interaccional envolvido nunha entrevista médica e factores reguladores da relación médico-doente: "De modo e para o exemplo dado. Diglosia e Se en conta que. Brito. intencionalidade 41. en tanto que o galego foi ficando reducido a lingua da diferenza. No territorio galego. fica claro tamén que. por tanto. cohesión) e estratexias de do explícito/implícito (relacións entre información expresa no texto e coñecementos previos que se contexto sociolingüístico. No ámbito formal. após o período medieval e o longo silencio dos los os textos escritos en lingua galega son na súa de dade literaria. produciuse unha situación de lingüístico que converteu o castelán en lingua socialdominante e o galego en lingua subordinada e desprestixiada. que tamén son cognitivas e interaccionais en sentido ampio. mesmo dentro da de entrevista médica. articulación estratexias de formula(os diferentes tipos de inserción e reformulación). durante a época moderna e contemporánea. Este é o título dunha obra de Antón Figueroa (1988) que analiza o papel do texto literario nun contexto diglósico como o do galego. Por outra parte.

isto é. de feito e se quere.. Mais no caso dos textos escritos en galego a situación comunicativa se viu alterada. o primeiro escolle o segundo. non o en galego. como se acaba de ver no apartado anterior. os textos estéticos que se producen no interior desa dinámica vense afectados por unha serie de condicionamentos que tamén conducen á súa desaparición como tales textos. frecuentemente postas de nos nos paratextos ou pretextos (Sanmartín Rei 2002a e Na interacción lingüística que todo texto representa dous protagonistas o locutor (autor. Os propios autores e autoras eran conscientes disto. por parte. e como lingua de cultura desa comunidade. como demostra Rosalía de Castro (1880: XXVII) no prólogo de Follas onde afirma que as xentes das aldeas galegas tardarán en 1er os versos que biu por causa aínda que só en parte para A autora era consciente de que a maioría da xente que falaba en galego non sabía 1er nin escribir e que a maioría dos que si sabían. aquel que estaba disposto a 1er nunha lingua como o galego. senón mesmo invertida: foi (e aínda en parte é) o receptor ou lector o que escolleu o texto en función da lingua en que estaba escrito. Córrese o risco de que os textos adquiran máis valor mostras da identidade propia do que como produtos estéticos novidosos. o que é o mesmo.. que non é ningunha boutade. Aínda hai poucos anos o autor de Diglosia e texto reflexionaba sobre os posíbeis lectores da súa obra con estas palabras: "Dirixímonos simples lectores de textos. lector). anque a verdade é que nunha situación coma a nosa tampouco vén a dicir para que lectores se escribe: non hai máis ca uns. ou. ten unhas causas. . que o texto (tamén o texto literario) está en constante interacción co contexto sociocultural en que se produce e en que funciona como tal texto. existe o perigo de os textos se converteren en folclore. Esperemos que o que algún día escriba en galego poida. dicir a quen realmente se (Figueroa 1988: 14-15). Inclusive se escribiron textos noutros tempos para os que os autores eran conscientes da dificultade de acharen lectores e hoxe mesmo aqueles que escriben en galego. teñen presente a limitación existente na Tendo en conta. emisor) e o (receptor. Figueroa vincula a sorte dos textos literarios producidos nunha lingua minorizada á sorte que corra esa mesma lingua: "nunha situación sociocultural na que a lingua dunha comunidade se acha sometida a un proceso que conduce á súa desaparición como lingua normal. e somos case sempre os Isto.RAMÓN MATO citación. dunha forma ou doutra. en tanto que o autor só se podía a un alocutario moi concreto. aínda sendo valorados pola comunidade como textos literarios. o que implicaría a súa desaparición como tales textos por non representaren novidade dentro da cultura propia (Figueroa 1988: 73). Algúns (ou destes textos. isto é. á súa in-significancia dentro do seu ámbito social natural". son polo máis editados do que con tendencia a se e conservaren como pois non se valora tanto a súa cualidade estética canto o seu valor simbólico. o autor dun texto selecciona un tipo de receptor a que e en función del elabora ese texto. Normalmente. 43.

A isto hai que acrecentar. no seu normal funcionamento como produto Inclusive o feito de que o código adquira un valor engadido por veces condiciona a propia produción do texto. 2003). conseguindo gún caso que. aínda a posuír esa mesma significación. a fala ultrapassa o ámbito da utilidade privada para constituir-se indicativo do moral.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. seja privilegiado das ideológicas e objecto de e Véxase tamén Álvarez-Cáccamo (1996a: 56): "Thus. Gramática do texto Nun contexto diglósico como o que se deu e aínda se na Galiza o propio código lingüístico adquire un valor por si mesmo. micro-practice of speaking simultaneously into the construction of interactional hegemony and control. in the context of sociolinguistic Galiza. e rexenerador de concordia". Confróntese Álvarez-Cáccamo (1997: 146): "Por efeito dos discursos ideológicos. de modo que o uso do código lingüístico galego continúa polo asociado a valores que ultrapasan os do propio Aínda que isto non implica que a situación non poida mudar no transcurso do pois significación histórica dos símbolos pode cambiar consecuencia doutros cambios na práctica sociocultural": hoxe. E tamén pode condicionar a recepción do texto. continúa a ser considerada "como unha forma de inferior á castelá". . galego foi desposuído de das súas funcións. fica tamén claro que o mesmo discurso sobre a lingua existente na Galiza e a propia realidade nos indican que a identificación entre galego e poder está de se producir. como adoita acontecer na parte dos casos de lingüístico con relación á lingua as dificultades existentes para a 44. provocando a perda do poder significativo do texto literario como tal. porén. en contextos determinados. claro que. en pasados o galego "non esas significacións porque os símbolos da lingua eran vividos doutra maneira" (Rodríguez Campos 1997: 102). perdendo por tanto aquel poder derivado dunha demostrada relación entre lingua. pois existe o risco de este ser desde esa perspectiva. reflexivo. ideoloxía e control social (Álvarez-Cáccamo 1996b: 56) e que. en tanto que para o mundo labrego. xurdiu na Galiza un movemento de reivindicación do galego que intenta devolverlle ese poder a través da súa institucionalización como símbolo de identificación colectiva. feito que non acontece nunha lingua normalizada. nun proceso histórico de autodefensa. por razóns de carácter histórico e político. constituido capital simbólico. que pode dar preferencia ao compromiso coa lingua e cultura ameazadas por riba das preocupacións estéticas. a opción por esta lingua se asocie ao desempeño dun determinado poder (Álvarez-Cáccamo 1996a. contexto en que o texto aparece converte este tamén conflitivo. por exemplo. É apenas lógico que o galego público. and reflects a broader sociolinguistic the ongoing to conquer a social space the symbolic-ideological of the language(s) of Para unha visión da relación entre lingua padrón e poder (e variedades non normativas e xinación social) no ámbito do portugués falado no Brasil véxase Bagno (2001. a lingua galega significa para membros das clases medias un modo de "natural. fronte ao castelán. franco.

é o da verosimilitude a respecto do código utilizado.) hai que engadir a existencia dun ortográfico. de xustificación discontinua en cada discurso" (Figueroa 1988: 62) que unha determinada personaxe se exprese nunha lingua diferente daquela que a súa experiencia testemuña como normal. máis propia de casos de grande precariedade da lingua. mais non faltan exemplos desta última. aínda máis evidente. Ben sabemos que os textos galegos optaron fundamentalmente pola anterior solución.RAMÓN MATO ción dun código ou modelo de lingua escrita polas minorías que a usan e capaz de ser socializado adecuadamente. aos problemas de fixación do modelo de lingua (castelanismos e diferencialismos. De que en moitos casos se acabe por valorar como mérito preferente a utilización de tal ou cal modelo de lingua por riba das cualidades estético-literarias. Nun contexto diglósico como o galego. onde por momentos en décadas precedentes se viviu unha auténtica de (Herrero 1993). o lector ten de aceptar "mediante unha convencionalidade. constitúe por si mesmo un elemento perturbador na percepción estética. No caso galego. sendo tamén este o empregado polas posíbeis personaxes. Tamén poden optar polo uso do galego en contextos e situacións próximas do mundo do lector en que tal lingua se utiliza. feito que sen dúbida condicionou grandemente a produción textual e nomeadamente a súa lectura. Como indica Figueroa e como constata o propio percurso literario galego. xogando mesmo con como elemento cómico. vulgarismos. así como as posibilidades literarias do propio texto. A historia do galego moderno pon en evidencia eses problemas para a conformación de tal modelo. dialectalismos etc. feito que conduce á directa da diglosia nos textos. Se a isto se acrecenta a lectura desde unha opción codificadora tamén militante. Esta situación provocou un constante proceso de reflexión sobre o propio código que conduciu a "unha filoloxización do texto. ou ben do mundo referencial para se situaren noutras coordenadas espacio-temporais. de dúas posicións (isolacionismo e reintegracionismo). nestas circunstancias e para salvaren tal veniente os textos poden derivar cara ao fantástico e poético. Se isto é norma en contextos diglósicos. ou adecuárense ás situacións reais. en ocasións como acto de militanza. a perturbación será aínda maior. Outro factor que introduce a problemática lingüística no texto escrito. propio feito de o lector ser consciente de estar nunha lingua desprestixiada. en que o texto adquire un sentido . claro que un código vacilante. dificulo proceso de lectura e tamén o de escritura. Nunha situación normal o autor e o lector un mesmo código en todas as situacións. no caso concreto do galego. que en todo caso resta posibilidades como tal texto literario" (Figueroa 1988: 29). que se estendeu desde o século XIX á actualidade. feito que implica contradicións pragmáticas. inseguro e incoherente en casos non a unha boa recepción dos textos.

Para Álvarez-Cáccamo 145) "a própria necessidade pública pelo uso do (que nao acha correspondencia inversa na pelo uso do galego) revela consciéncia a respeito da funcionalidade social dos idiomas. tamén afecta igualmente o oral. docencia etc. por exemplo con participantes de de Galiza ou mesmo galegos nalgún debate televisivo no ou presecuenResulta curioso que ese tipo de autoxustificacións se produzan cando a lingua escollida é o español. aínda que segundo este autor de forma pobre. Véxanse tamén exemplos de tácticas metadiscursivas ou de uso da metalinguaxe para a conduta en Álvarez-Cáccamo (1993: 4-9). Véxase Álvarez-Cáccamo (1997: 143). tenden a ser considerados como mero folklore. política. como se pode observar aínda actuacións radiofónicas ou televisivas que se sustentan na eficacia humorística da diglosia. porque elimina por omisión calquera análise das sociais e porque reduce as prácticas discursivas a unha cuestión case 45. pois a xente interpreta que determinadas personaxes públicas realmente español na súa vida diaria e reservan o galego para eventos públicos. a unha comicidade ambigua que "no fondo constitúe unha auténtica manifestación de auto-odio" (Figueroa 1988: 74). Gramática do texto e tende a ser considerado como simple bilingüismo instalado nos textos conduce. 47. porén en determinados ámbitos (cultura. o mesmo que a lingua na que se producen tende en todo caso a ser considerada como un dato digno de ser estudiado". Os textos. Critica a noción de porque minimiza a función do discurso público na creación de poder e de realidade. da própria óptica desta falassem o galego na casa se o de suposta coeréncia A proposta nao do compromisso Povo continua a ser que as falassem na . Para o citado autor "the mention of alludes indirectly. sindicalismo etc. en consecuencia. Inevitably. such explicit references to the choice of language bring to surface the sociolinguistic conflict that in interactional is viewed as a to cope with" (Álvarez-Cáccamo 1993: 5). e de propriedade idioque o galego como emblema de identidade pública desde a se fala como como como como como etc. Pregúntase este autor tico.) o uso do galego tense convertido en hábito ritual." Os novos usos públicos do galego como lingua ritual. provocando o recurso da autoxustificación para explicar precisamente a escolla do español. con explicacións como a escasa competencia en galego e. resumidos. dende onde é xinada como contraposición máis ou menos festiva a cultura B funciona como unha especie de que se pretende fosilizada e estática. dende esta perspectiva. 46.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. que adiantaria que as casa? Para que esta 1997: 146): "Porque. Véxase Figueroa (1988: 73): "a lingua B poderíase definir en termos moi xerais coma un carnaval de A.). dunha forma ou doutra. by contrast. literatura. na expresión emblemática de posicionamento ideolóxico-sociolingüístico do adoitan ser obxecto de crítica. lingua socialmente dominante. o respecto por este idioma. Se o lingüístico repercute no discurso escrito. con casos como o do gobernador provincial que di "voy a hablar en castellano porque es como mejor me expreso". to the other of the symbolic and social opposition: the non-use of Galician. Aínda que o español domina no discurso a un público (mundo empresarial e de negocios. igrexa.

Mais. Para do discurso público. aínda que logo se pase á súa habitual durante a a persistencia na utilización constante da lingua. ou ambas parcialmente dúas linguas. pode pretender demostrar coherencia a respecto da súa ideoloxía lingüística e/ou política Mais. Ora. cando menos na tomada de vez. a lingua utilizada pola primeira en tomar a palabra pode condicionar a do seu interlocutor. falassem importantes. os propios actos conversacionais entre persoas particulares. dada a dade dos feitos. Así. caso frecuente. non houbo a de comprobarmos a súa eficacia en materia lingüística. os textos dialóxicos (véxase 4. A experiencia dos até agora actuantes en Galiza en materia lingüística a nos reafirmar na validez dos conceptos de ou do galego no discurso público do poder. o comportamento lingüístico dos alcaldes das dúas cidades galegas por e iso non semella tampouco ser nada positivo para o galego. ao lado do español. por exemplo) pode alertar o interlocutor sobre os seus posicionamentos ideolóxicos e coartar a escolla go privado: a proposta coerente seria que. a persoa que se sempre no uso dunha das dúas linguas aínda plena competencia lingüística na outra. ou tamén como de certo complexo de inferioridade. em público. estudiosos.5). por tanto. ou mesmo o modelo de lingua utilizado neste caso (galego culto. observan un proceso de lexitimación do primeiro que o convertería lingua de poder en Galiza. mais a depender dos temas ou circunstancias e case cun claro significado dentro do discurso conversacional: a persoa que maioritariamente en español quere mostrar simpatía ou condescendencia cara ao seu interlocutor cando ocasionalmente utiliza o galego. por exemplo. . talvez co modelo irlandés como perspectiva de futuro. parece claro. aínda admitindo ese proceso de certa lexitimación do galego desde o ámbito político que en Galiza e en España. unha óptica de oposición ao modelo de diferenciado do portugués.MATO Na liña deste investigador. tamén existe outro discurso político en Galiza que a coherencia entre o uso público e privado do galego. que este procura a subordinación do galego en tanto que propicia o avanzo do proceso de substitución lingüística. aínda que nunca detentou o poder e. polo a escolla dun ou doutro código por parte dos ou o momento en que estes mudan de lingua no desenvolvemento da conversa. sobre todo se esta é o galego. forma parte do propio acto de interacción. a que fala normalmente nesta lingua pásase ao español en de respecto ou consideración. están tamén interferidos pola existencia do lingüístico. estas espanhol". na progresión temática e na valoración do parceiro. Son entre persoas galegas diálogos en que unha se expresa en galego e outra en español. de modo que se trataría de a convivencia pacífica e harmónica das duas línguas de poder" (Domínguez Seco 1993: 164).

con evidentes repercusións no seu desenvolvemento e na valoración parceiros. A produción e recepción dos textos escritos en galego desde o Rexurdimento até á actualidade víronse influidas en grande medida polas condicións sociolingüísticas e afectaron a necesaria interacción condicionando.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. o seu funcionamento como tales textos na inmensa maioría dos casos. pois por norma texto escrito en galego marcaba unha especial relación entre autor e No texto oral a influencia do contexto diglósico afecta principalmente o discurso público. nomeadamente tamén no caso do galego. etc. tamén actos conversacionais particulares. os textos producidos en lingua galega. por tanto. tanto escritos como están fortemente condicionados polo contexto diglósico en que aparecen. Gramática do texto dos temas. a sintonía entre os parceiros no uso da mesma lingua pode á conversa un ton máis espontáneo ou coloquial. . En síntese.

6. A ORGANIZACIÓN DA INFORMACIÓN .

.

Porén. que se centran na e no constituíndo verdadeiros sistemas de Para Beaugrande & Dressler (1997: 33-47) a é unha das sete normas da textualidade. xunto coa cohesión.. isto é. un nivel especialmente baixo de informatividade pode provocar unha perturbación ou inclusive un rexeitamento do Para que exista unha relación de interacción verbal é necesaria a existencia 48. polo menos un nivel semántico (onde se contempla a conformación dos contidos representativos da lingua). as implicacións ou os que chegar a mais "no explican nada acerca de la estructura de este tipo de recursos 1986: . un nivel sintáctico (onde se as diferentes formas de expresión gramatical lingua) e un nivel informativo. diferenciar os recursos cohesivos (sen valor informativo en sentido aínda que unha opción do locutor) dos sistemas informativos propiamente ditos. a situacionalidade e a (véxase 2). a informatividade serve para avahar até que punto as secuencias dun texto son predicíbeis ou inesperadas. Entre os recursos ofrecidos por esta para que o falante exprese o seu punto de vista perante a mensaxe. e dotados por tanto da súa correspondente marca formal. Véxase Jiménez (1986: Para este autor os valores informativos son valores lingüísticos (non representativos). ou perante os elementos constitutivos da súa mensaxe. a aceptabilidade. unha informativa que pode ser definida como o conxunto de recursos lingüísticos por medio dos cales o falante introduce o seu punto de vista na organización da súa mensaxe. a intencionalidade. das posibilidades de variación sintáctica e entoativa que ofrece a lingua. concretados en conceptos como de partida da nova no etc. a coherencia. principalmente de carácter secuencial e tonal (Jiménez 1986: No texto existe. que se ocupa das variantes condicionadas pola actitude do falante. pois. para saber se transmiten información coñecida ou novidosa.división tripartida dos niveis de descrición lingüística. exclúe do estudo informativo en si todas as causas extralingüísticas. como as presuposicións lóxicas. todos os textos son informativos medida polo menos.

evitando a obscuridade e a ambigüidade). Trátase das (1994: 120). distinguir entre tópicos discursivos e tópicos sendo os as expresións que funcionan como tópico de secuencias textuais e os segundos as expresións que funcionan como tópico dunha oración ou cláusula. como os denominan Mateus. de Grice (1975). modo como un texto selecciona e vai presentando os tópicos constitúe a súa estrutura temática. Estrutura da información Un texto xérase por medio dun proceso en que se concatenan elementos cidos e elementos cognitivos que por súa vez poden orixinar a aparición de novas sobre A continuidade dun texto susténtase. xa citadas no apartado 1. e o modo como distribúe a información que presenta constitúe a súa estrutura desta forma. texto será relevante se for recoñecido como tal polo alocutario e será informativo se acrecentar algo ao saber anterior deste. Tamén é importante para 49. por tanto. de tal maneira que a mensaxe chegue ao alocutario coa mesma intencionalidade con que foi emitida. Duarte & Faria (1994: 148). Un tópico ten a función cognitiva de seleccionar e activar un elemento existente na memoria pasiva do alocutario.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. de modo que poida ser combinado con novos elementos cognitivos introducidos polo comentario. Brito. Duarte & Faria 50. principio de cualidade (que non sexa falsa nin daquilo para o que non hai evidencia). Brito. e cláusulas de que consta. a relación (que a información sexa relevante) e a maneira como a é transmitida (que sexa breve e ordenada.1 deste traballo. cuxa disposición e dosificación interferirá na do sentido. autoras que estamos a seguir neste punto. Como xa se viu. isto é. é necesario que estes elementos sexan relevantes acerca do tópico para que a estrutura temática sexa coherente. ambas as ras están profundamente ligadas. de modo que a súa información semántica se vai distribuir entre o xa coñecido e o que é novo. pois. no texto. En certo modo. unha estrutura informativa en que os diferentes elementos se de do co punto de vista comunicativo. . Gramática do texto dunha base de cooperación mínima entre os locutores. unha organización determinada da información. o asunto de que trata é o tópico e o que se di acerca del é o comentario. Véxase Mateus. a organización ou informativa dos elementos do enunciado tamén é un factor que contribúe á cohesión do texto (Casado 1993: 25). Ou "frásicos". que debe conter os principios que regulan calquera transmisión verbal de principio de cantidade (que só conteña a información necesaria). Un texto trata sempre de un ou de varios asuntos e o que di sobre eles un acrecentamento de elementos cognitivos a respecto do que constituía o noso coñecemento anterior. nun equilibrio variábel entre repetición e progresión.

esta pode realizarse mediante a selección elemento cognitivo introducido no comentario sobre un tópico como tópico da secuencia seguinte: comentario — comentario — comentario Pode producirse unha mudanza de tópico que destrae a coherencia da progresión temática e que. en que o primeiro ten a función pragmática ou textual de tópico e o segundo de comentario. o alvo da dos intervenientes na de um texto". polo a estrutura temática tópico-comentario coa estrutura sintáctica suxeito-predicado. moitas veces coa estrutura información xa nova. pois. que concorren en posición inicial da cláusula. estes tópicos frásicos que coinciden co suxeito cláusula son tópicos non marcados. tal elemento desempeña a función pragmática ou textual de Para Halliday & Hasan.MATO a coherencia da estrutura temática o modo como se procesa a súa temática. Duarte & 153): "a estrutura coincide muitas vezes a estrutura informacional informagño nova. inclusive. a estrutura tópico-comentario coincide. 52. en tanto que aqueles non coincidentes co suxeito. do ponto de vista cognitivo. para dar por finalizada a conversa: A reunión resultou interesante porque estaban os importantes persoeiros da nosa cultura e porque todos realizaron achegas Eu teño de marchar agora estanme a agardar. segundo a destes autores: véxase Halliday & Hasan (1976: 325). Nunha cláusula declarativa non marcada. a nivel da os de son a organización en e. en determinadas situacións conversacionais. son chamados tópicos marcados. Queres vir Resuta normal que o tópico coincida con información de que xa o locutor e o e que o comentario conteña información nova. Ou (1992: 9). Cando un dos constituíntes do comentario un elemento cognitivo novo. se utiliza estratexia para alterar completamente o tópico discursivo e. a súa en termos de articulación de unidades de información coñeciVéxase Mateus. a totalidade do transmite nova Quando apenas dos constituintes do contém um elemento cognitivo novo. Quando acontece. así como que o primeiro preceda o segundo de coa linearidade da cadea significante. en Fonseca 81 . é atribuida a esse constituinte a pragmática (ou textual) (de Um foco é. por outro lado.

Estes dous bloques informativos. se un enunciado do punto de vista funcional. por tanto. una parte de él) al primer lugar de la cláusula desde la posición (o posiciones) que le asigna el orden no-marcado. que considera tema aquilo que se toma como base da comunicación. aquilo que se di sobre o tema.2). traslado efectuado con (unos u otros) fines estrictamente actitudinales". foco. sendo o priun segmento comunicativo estático e o segundo dinámico. a estrutura dado/novo Tomando isto en consideración.. (ii) a perspectiva contextual. Tema e rema. rema. etc. pódense distinguir dentro da cláusula as funcións informativas e tos seguintes & Xove 2002: 76-80): (i) tema e rema (onde tema é o constituínte que o locutor presenta como coñecido e rema é a información nova sobre o tema. aquilo de que se fala. escritas nun tempo moi diferente: "Una idea puede presentarse al principio o al fin de una frase según que se encuentre ser la noción conocida sobre la cual se apoya. tratándose dun tema non marcado normalmente coincidente co suxeito gamatical). estudiosos preocupados pola organización e zación das unidades semánticas de co seu valor comunicativo. 55. tematización e tema marcado (trátase de temas tamén chamados tópicos ou temas deslocados. tópico. e entre rema e novo. En palabras de Jiménez (1986: 107). a "tematización supone. 54. novo). o nunca. 53. por desenvolvemento dun rema subdividido e con salto temático (véxase 6. segundo foron postulados polos lingüistas da escola funcionalista de fan referencia ás dúas partes en que. considera o tema como a información deducíbel do contexto e o rema como a información nova. véxase Jiménez (1986: 19-47). que pode ser de cinco tipos: progresión temática linear. non deixan de nos resultar un tanto sorprendentes as seguintes palabras de Santiago y Gómez (1918: 245). Véxase Vilela & Koch Como curiosidade. mediante un proceso en que o emisor converte en tema un constituínte diferente do suxeito e (iii) focalización e foco (onde foco é un elemento da información nova que se salienta e a focalización é o procedemento utilizado para marcar o foco). do punto de vista funcional foron concibidos segundo dúas perspectivas: (i) a perspectiva oracional. polo menos. non existindo necesariamente coincidencia entre tema e dado. con tema derivado. tematización e topicalización Os conceptos de tema e rema. dado vs. con tema constante.2. 6. A que pertencen autores como Mathesius.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Para unha análise dos conceptos de tema e rema desde ao Círculo de Praga. comentario. o tema é o segmento sobre que recae a predicación contida no rema (núcleo ou comentario). non Combinando estas dúas perspectivas. que teñen recibido diferentes denominacións (tema. . o la desconocida a la cual se quiere llegar".3. (1974) formula a súa concepción da para el o esqueleto da estrutura textual. Gramática do texto da ou dada e información non coñecida ou nova isto é. el traslado de un constituyente (rara vez. e rema o cerne da contribución.

aínda que noutras linguas pode expresarse de modo En liña con isto. a posibilidade de se alterar a orde normal tema-rema. pois estes son valores alíeos á organización lingüística. non precisando máis identificador que a colocación na primeira posición. rather than at the end or at some other specific point" (Halliday 1994: 38). con varias posibilidades de escollas significativas. (a) e (b) son dúas mensaxes diferentes por optaren por temas distintos (A Torre de Hércules da Coruña e Un importante faro romano. Porén.RAMÓN MATO Canto á estrutura máis que dun criterio posicional defendido por moitos estudiosos. e calquera elemento que sexa escollido como tema deberá colocarse ao inicio. senón que deberá ser definido como o constituínte que ocupa a posición inicial a dos da cláusula. trátase dun criterio funcional moi relacionado coa prosodia do enunciado. and if this structure is expressed by the sequence in which the elements occur in the clause. senón que esa posición inicial é o medio mediante o cal se expresa a función de tema en inglés. pois. Halliday afirma que o tema vén indicado pola posición na cláusula. e asociado ás nocións de información coñecida e nova en moitos aspectos. para Jiménez (1986: o tema non poderá ser definido como o elemento coñecido ou previamente mencionado. No noso ámbito lingüístico. existen dúas grandes modalidades de secuenciación tema-rema: a) non marcadas formadas por secuencias onde se produce a plena integración sintáctica dos elementos temáticos e remáticos. entre as que teñen unha especial relevancia aquelas que algún grao de segmentación sintáctica do enunciado por causa do locamento de constituíntes mediante estratexias de tematización (deslocamento do tema) ou de rematización (deslocamento do rema) usadas polo falante. Esta autora admite. . Unha parte do significado da cláusula vai depender do elemento que se escoller como tema: (a) A Torre de Hércules da Coruña é un importante faro romano (b) Un importante faro romano é a Torre de Hércules da Coruña Así. con base na realidade lingüística do inglés. aínda que é habitual que no inglés falado o tema tamén estea marcado pola entoación. "But if in any given language the is organized as a Theme-Rheme structure. por conseguinte especialmente na fala. De con isto. Mais para este mesmo autor non é que sexa a primeira posición na cláusula o que define o tema. para Koch (2003b: 95) a articulación nos textos pódese realizar de diferentes maneiras. en que o 56. que vai a continuación do tema é o rema. de modo que a mensaxe é o tema combinado co rema. tema é o elemento que serve como punto de partida da mensaxe. then it seems natural that the position for the Theme should be at the beginning. aquilo de que trata a cláusula.

de con & Koch secuencias e secuencias rema-tema. entón é cando na lingua escrita o uso da vírgula para marcar a pausa se torna máis necesario. prodúcese en coincidencia entre suxeito e tema. mais existen outros procedementos topicalizadores. pois. en (b) a meu pai é o tema deslocado ou tópico e todo o demais é rema. para cuxo deberán ser tomados en consideración o grao de integración sintáctica do enunciado. De o tema deslocado ser externo á estrutura da cláusula. é a final de copa. . Véxase un estudo das secuencias en Koch (2003b: e das secuencias en Koch (2003b: 113-118). Canto aos procedementos Gutiérrez Ordóñez (1997: 52) entre (Esa noticia. de esta ser enunciativa de estrutura informativa non marcada. que vehicula a información nova. en Freixeiro 2000: 385). este procedemento é bastante frecuente en galego. nomeadamente co verbo (poden verse exemplos literarios. que non da tarde digas que me viches En (a) o tema rapaces) é o suxeito e o rema o resto da cláusula. Neste último caso utilízase como recurso de ou topicalización un marcador discursivo especializado nesa función (a respecto de. b) con tema e rema marcados como resultado da utilización de estratexias de e rematización. no referente a etc. como a simple separación do resto da cláusula mediante pausa. igual que canto a. vai naturalmente seguido do rema. os procedementos lingüísticos na realización da ou da rematización e as discursivas das construcións resultantes da segmentación. que conteñen graos reducidos de integración sintáctica e serie de padróns expresivos con segmentación e/ou deslocamento de A nivel de cláusula.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 58. senón que calquera outro constituínte da cláusula se pode en tema mediante un proceso de que implica o deslocamento para o inicio da cláusula e a súa separación mediante pausa (marcada ou non na escrita). eu non a ouvín nunca) e non de deportes. a reduplicación lexical.). este é o padrón común da lingua oral e escrita. por exemplo. reservándose frecuentemente os termos de tópico e topicalización para estes (a) Os rapaces xogaban rúa onte (b) A pai non digas que me viches (c) A respecto de meu pai. e entre rema e o resto da cláusula (predicado e demais Mais non o tema é o suxeito gramatical que vai anteposto. e en (c) a respecto de meu pai é o tema deslocado externo á estrutura da cláusula. constituíndo un grupo entoacional a que se denomina tema deslocado ou tópico. Lois? Eu non trato con parvos). ou procedementos como a pronominalización do CD 57. Sobre as reduplicacións léxicas como recurso de véxase 77-78). Haberá. Gramática do texto portador da información coñecida.

traballa (f) Pensar. referíndome a etc. coñecendo o galego unha estratexia de topicalización "consistant en une avec les éléments topicalisés par les expressions topicales quanto a com resa rapport etc. restringe o percurso de leitura". e uso frecuente dun posesivo de referencia. garda un silencio total A estes casos en que o tópico vai introducido por expresións como canto a." Por outra parte. tópicos de obras principio. dille o que queiras. combinado o do género da obra. a respecto de. pensar. no extremo. para quen as regras de topicalización e de focalización son regras mixtas con relación á gramática da cláusula e á gramática do discurso. nunha conversa múdase de tópico con frecuencia e. vale tanto para a cláusula como para e pode expresarse mediante unha frase ou mediante unha cláusula: (a) Canto a Xoán. non pensou (g) Alto si que é alto Os percebes si que os come tópico. que a mudanza de tópico en cartas persoais. tanto sintácticos como A partir da consideración do tópico como o do discurso ou tema principal. considera que estas permiten "maior flexibilidade na escolha e na de tópicos. Meyer(1993: 35) chámalles ditas expresións son frecuentemente utilizadas no contexto de mudanza de tópico aínda que non sexa preciso marcar esta mediante procesos de topicalización. Véxase Maingueneau (1996: 52): "A de tópico aos múltiplos níveis do texto. asunto ou tema de que se trata. como afirma Vilela (1999: 416). frecuente mención como frase integrativa do predicado e como frase en forma de substantivo ou de clítico cando predominar un tema secundario. Véxase tamén Prieto Alonso (1986a: 43-44). Mais. "celles que projettent les neutres par rapport au discours dans des phrases par rapport au discours".. mención como substantivo suxeito da primeira cláusula ou dos primeiros e últimos parágrafos. 60. . (b) Canto ao que che contei. mais non dá aprobado (d) Chover se choveu (e) Como traballar. no discurso oral a mudanza de tópico pode indicarse mediante a alteración do ton de voz. envolve disputa de turnos". no que se a. a propósito de. realizando un pausa e se ben nun texto escrito se indica a alteración do tópico mediante o 59. frecuente repetición como suxeito elíptico.RAMÓN MATO (a) cando vas estudar? (b) As escritoras canto mérito teñen! (c) Estudar. Silva (1995: 241). que exige a real da conversa. Existem tópicos de frase e. de modo que só se pode delimitar un tópico a través da análise do contido. o título de texto define seu tópico que. Paredes P. Metzeltin (1990: 167) estabelece as seguintes estratexias para a súa representación (só mediante unha frase): mención del no título ou subtítulo. ás veces. abruptamente.

ou como proceso de identificación para o ou lector 420). na dos casos a cláusula é a unidade textual mínima: un texto consta dun determinado número de cláusulas e unha cláusula lígase con outras nun texto mediante relacións internas (relacións de cohesión e de coherencia) e relacións externas ao texto. entón desencadéase un proceso de topicalización que outorga preeminencia e reforza o seu valor referencial. mediante unha estrutura sintáctica con verbo finito. o espazo onde se xeran as binacións das unidades lingüísticas básicas. sendo o tema ou tópico do texto o enfoque superior a que se subordinan outros tópicos secundarios ou menores. algúns lingüistas actualmente consideran que a estrutura total dun texto (as macroestruturas e as microestruturas) deben ser analizadas como pois se ben a estrutura da cláusula e a estrutura do texto son de natureza diferente ao ser o texto algo máis do que unha unidade gramatical de nivel superior ao da cláusula. servíndolle ao falante para resaltar determinados elementos. podendo servir a do texto por parte do falante ou autor.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. aínda que propiamente consideremos o tópico como un tema deslocado. a topicalización maior dinamismo á conversa. aínda que non en todos os Que rapaz . modo. Os pares tópico-comentario e teñen sido utilizados como equivalentes. A mudanza de tópico pódese facer de forma continua (se falamos da podemos pasar a do pola existencia duns marcos conversacionais ou de forma descontinua mediante o salto de tema ou a divagación. Se calquera elemento da cláusula diferente do suxeito ou verbo o deslocamos para a posición inicial. Na fixación do tópico do discurso operan os nosos esquemas e modelos as presuposicións e as inferencias. pois na orde habitual dos elementos (suxeitoo suxeito é o tópico e o que é o comentario. dentro do texto. Gramática do texto grafos. A cláusula será. o dominio relevante para as estruturas léxico-gramaticais e cognitivas. A estrutura serviu inicialmente para explicar as relacións no interior da cláusula e posteriormente foi ampliada relacións entre secuencias maiores do que esta Así. non un novo parágrafo equivale a alteración do tópico. concepto de tópico a nivel de cláusula ten suscitado consenso na súa definición e na súa localización. converténdoo en elemento destacado: (a) Os eu chos darei (b) A ti xa che darán o que mereces elemento topicalizado vese reforzado por unha entoación máis forte e. desta forma. e determinada. A tanto pode ser sinónimo de topicalización como vehicular a titulación abranxente dun texto.

a partir da consideración da cláusula como unha mensaxe e. singularízanos no mundo (b) Hai vinte anos. o tema pode ser simple ou múltiplo. de repente. díxolle que non valía (b) Canto a non te preocupes d) unha frase complexa: A casa que ten e) unha frase composta: can. con relación a. a nosa lingua milenaria. De con Halliday (1994: 37-67). algo distraídamente) ou unha frase precompañía na casa non vale . sendo o máis habitual un grupo adverbial (hoxe. o trece de outubro de 1984. pode tratarse dunha nominalización do tema ou do rema: (a) que el me deu foi un libro de Rosalía (b) que eu regalei a meu afiliado foi un euro • (c) Un euro foi o que eu regalei a meu afiliado Do punto de vista da estrutura temática distinguir os diferentes tipos de cláusula segundo o modo en que a información é presentada: tema cláusulas declarativas: un tema non marcado nunha cláusula declarativa é aquel que coincide co suxeito e un tema marcado é o que desempeña unha función sintáctica diferente. ocorreu un grave accidente g) unha cláusula ecuacional onde tema é igual a rema. por tanto.RAMÓN MATO As cláusulas. dotada dunha estrutura temática (estrutura tema-rema). no tocante a (a) Con grande habilidade. o gato e o papagaio f) dúas frases en aposición: (a) galego. deixando este último á o tema simple pode estar constituido por: a) unha frase nominal: Meu b) unha frase adverbial: Moi díxolle que non valía vinte euros c) unha frase preposicional. simples ou complexas. teñen sempre unha función ao mesmo tempo sintáctica e semántica na dos textos (Vilela 420). entre as que son frecuentes as introducidas por locucións prepositivas do tipo canto a respecto de.

sendo o único caso en que o verbo funciona habitualmente como tema.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. precedido ou non do adverbio de negación. que teñen unha estrutura temática especial ao iren introducidas por unha partícula exclamativa: (a) Que horas máis extraordinarias pasamos hoxe! (b) Que ben 2. Gramática do texto posicional (de adxuntos: no recanto. Aínda a como válidas. o tema estará constituido polo grupo ou frase onde a partícula interrogativa: (a) Quen viu onte o filme? (b) Cantos quilómetros faltan para Pontevedra? De se tratar dunha interrogativa total. tema cláusulas interrogativas: se se tratar dunha interrogativa parcial. sen esperanza) a funcionaren como sábado pola noite tipo de tema máis marcado na dun complemento thematic (a) Esta (b) que non cuns amigos cláusula declarativa é cando se trata para acéptoa plenamente (grupo nominal) comer hoxe xantarémolo Unha subcategoría dentro das cláusulas declarativas é a das cláusulas exclamativas. mais poden ser temas marcados o suxeito ou un circunstante: (a) Responde estas preguntas (b) Non discutas por cousas sen importancia (c) Ti vés agora comigo (d) Primeiro entra ti Á vista do anterior. o tema está formado polo verbo en forma finita e mais o suxeito (unha especie de tema (b) alguén naquela casa ti vir veces poden levar un tema marcado: Os dous tipos de interrogativas (a) Despois da acompañarasme á casa? (b) No teu país que tal se vive agora tema cláusulas imperativas: polo o tema é o predicado. resulta evidente que a orde dos constituíntes garda unha grande relación coas funcións informativas. .

en (e) unha tética moi frecuente. aínda a conter actantes. pregunta global que se refire a un feito e non a un actante. A estrutura informativa tética pode ter desde ningún até tres (a) (b) (c) (á) (e) Chove Faleceu o presidente a cabeza Colleume miña a carta Falaron de ti En (a) o enunciado só un verbo impersoal. do tipo de Que hai?. con verbo en terceira persoa do plural e un actante primeiro A oposición entre enunciados téticos e categóricos obedece. A estrutura categórica pode presentar diferentes subtipos canto á orde dos (a) barco naufragou (b) barco transportaba petróleo (S-V-CD) (c) neto un libro ao avó (d) As mazas cominas eu (e) A meu non interesan as viaxes b) enunciados téticos: teñen estrutura informativa unimembre. sen ningún actante. son bimembres e analizábeis en tema e rema. Casado (1993: 26) deduce que eses enunciados non son bimembres. pois non se discute que na orde suxeito-verbo (S-V) o é o tema e o segundo é o rema. en (c) tase dunha tética con dous actantes e en (d) con tres. explícita ou implícita. Que pasou?. sen tema e sen rema. ao tipo de información que nos ofrecen. das propostas de análise da estrutura realizadas por Halliday.RAMÓN MATO tamén para o galego e linguas romances. e linguas romances exprésase fundamentalmente mediante a orde enunciado tético pode ser de existenpois estabelece simplemente a existencia dun feito. dunha cousa ou dun actante (Hai e de cando. de tipo global. estabelece dous tipos de enunciados: a) enunciados teñen estrutura informativa dicotómica coa orde predominante S-V. en consecuencia. son as cláusulas que seguen a orde verbo-suxeito (V-S) as que máis controversia suscitaron. por tanto. en (b) temos unha tética con verbo intransitivo e un só actante. a información non se concentra senón que forman co evento unha unidade indivisíbel. A partir da constatación de que os enunciados coa estrutura V-S se producen como resppsta a unha pregunta. senón que un feito global e. por último. Un enunciado categórico estabelece unha . son unimembres. Desta forma.

onde se produce un aumento da expresividade e un menor de planexamento propio do texto oral: 61. estiven visitando a cidade onde estudei. considera as estratexias de rematización como responsábeis da marcación do elemento focal. b) construcións específicas da modalidade oral con rema anteposto marcado onde a expresión do rema vai asociada a algún tipo de preeminencia entoacional: . Un enunciado tético estabelece unha referencia a un feito de modo global e por iso ten unha estrutura informativa unimembre. on sait. está histórica peor a parte c) secuencias formadas por dous bloques. ten unha función introdutiva no texto. en tant qu'expression d'une constatation. a nivel da cláusula. Gramática do texto referencia a un actante que representa unha predicación acerca del. . sen verbo e só xustapostos sen vínculo sintáctico. Véxase Casado (1993: 28).. como mera variación estilística. tendo por iso unha estrutura bimembre en que o tema é o actante e o rema é a predicación.. La nave arriva oggi) est et. Tamén coinciden estes dous autores (Casado 1993: 28. Coseriu 259) en que a orde de pode resultar facultativa. Ulrich... est encadrant et le simultané) tandis que l'ordre (it. Arriva una nave). c) é un exemplo de cláusula pseudoclivada en que rematización. A orde tética. pois expresa a oposición entre o tético e o categórico. propias da lingua oral e escrita. frecuentemente coa anteposición do rema ao tema. Neste caso observa diferentes graos de integración sintáctica: a) cláusulas clivadas ou cindidas. rema-tema. representando así un factor de cohesión textual. após prestar atención ras.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. de carácter enmarcador e en canto que a orde categórica ten unha función continuativa e por iso carácter Por súa Koch (2003b: ao tratar das estratexias de e rematización na do texto falado. par exemple. par Tanto Coseriu como Casado toman como base os postulados de M. tamén (1987: 253): "Quant niveau des discours. por exemplo) e a situación. que l'ordre (it. mais non é facultativa no nivel gramatical do texto. en función da finalidade buscada co acto de e de co contexto (resposta a unha pregunta do interlocutor. uso dunha ou doutra estrutura por parte do falante pois. como expresión dunha comprobación. onde se verifica un alto grao de integración sintáctica e cales partículas de realce ou construcións gramaticais que utilizan cláusulas de relativo que desdobran a oración en dúas (a) É a túa situación a que eu non entendo (b) Foi iso o que querías dicir? (c) que me preocupa máis é o desemprego En tanto a) e b) son cláusulas clivadas.

Para Braga (1995: 287) as clivadas urna de no portugués do Brasil".. unha historia impresionante. entre o eo sendo o primeiro a información coñecida e o segundo a nova.. coa función de enfatizar o significado esencial do termo ou cuestionar a adecuación do seu emprego nesa situación: Xantar. As funcións que desempeñan estas con anteposición do rema están directamente ligadas á expresividade e ao envolvemento do falante co asunto e co interlocutor.RAMÓN MATO gostei do libro. Koch destaca fundamentalmente o deslocamento á esquerda.1.... sendo máis propias da fala. ou utilizando determinadas marcas sintácticas que caracterizan as cláusulas clivadas (é. distinguindo catro tipos diferentes: sentenzas clivadas propiamente ditas ele mesmo que que pseudoclivadas sofre é a gente)... nomeadamente en situacións de interacción A información coñecida e a nova 6. así. isto é... .. dinamismo ou continuidade do texto baséase na repetición e na progresión. o d) secuencias en que se un elemento remático que é repetido inmediatamente. que. de modo que o texto. A disposición e destes dous elementos van interferir na do sentido. ha de ser dinámico. o que. a información coñecida que vén contida nos elementos sendo os restantes membros da cláusula os portadores do novo ou información descoñecida. a informatividade é unha das súas características definidoras. acode á retomada de información xa dada a través da remisión ou referencia textual. foi. lino dúas veces. non xantei só un par de tapas Canto aos procedementos lingüísticos utilizados na rematización. na súa progresión. senón que con frecuencia a remisión se a referentes depositados na memoria dos interlocutores de a partir de 62. Para Azeredo (2001: 125) ser que ou ser. na combinación de información coñecida e información nova. por tanto.. A primeira serve de apoio ou ancoraxe para a achega da segunda. dado e o novo Un texto debe transmitir información e. Non é preciso que os referentes estean textualmente expresos. acompañado nalgún caso de marcas prosódicas. Na orde non marcada. formando así as de grande importancia na organización do texto.. A información semántica contida no texto distribúese...3. xa a Escola de Praga atribuíu ao suxeito o soporte do dado. construcións é que (A tía é que e construcións foco ser nao tenho é coragem de fazer isso). libro. que funcionan como marcadores de foco.. o que..

pois estabelecer a ponte entre o material lingüístico presente na superficie textual e os e/ou dos parceiros da sendo en grande parte por medio das inferencias que se poden os sentidos que están implícitos no texto (Koch 2003b: 28). entrada no cuarto Entramos no hotel. ben adxectivo posposto ao substantivo ten valor contrastivo e vehiculiza información nova. en canto que anteposto só 63. Gramática do texto encontradas na superficie textual e reactivados por (anáfora asociativa. ordenanza instalounos no cuarto a inforo novo: claves indiciarías de natureza gramatical para mación coñecida da nova poden ser: a) o tema ou o tópico da cláusula rapaz chegou esgotado polo o dado e o rema b) a información coñecida (ou evocada) pode coincidir coa topicalización do CD ou co uso dos deícticos (pronomes. . No seguinte texto subxacen unha serie de informacións deducíbeis por inferenciación (desprazamento ao hotel. anáfora semántica ou anáfora As inferencias conforman estratexias cognitivas importantes.G R A M Á T I C A DA LINGUA G A L E G A . identificación reserva de cuarto. adverbios de lugar e (a) teu filio vino eu no cinema (b) El non dixo nada c) a información nova é introducida frecuentemente por un substantivo acompañado do identificador indefinido un. transporte da equipaxe. Sobre as funcións q u e o adxectivo en posición sintáctica de predicativo exerce no discurso véxase Bastos (1995). en tanto o artigo sinala a xa coñecida polo falante e polo ouvinte: (a) Había unha vez unha raíña que tres (b) un era de ouro d) o verbo haber adoita introducir a información nova e o verbo estar a información coñecida: (a) Había un señor no pazo (b) Estaba o señor descansando na soleira e) o modo indicativo pode remitir para o descoñecido e o subxuntivo para o coñecido: -Teu -Que f) marcha de viaxe.

Unha dos procedementos de progresión temática de pode acharse en Koch 57-60) e Vilela & Koch (2001: 496-498). (0) a figura máis importante da primeira do XX na Galiza. Véxanse tamén esquemas e modelos de progresión temática en Bassols & (1997: 86-88 e 188-192). el participou activamente na política como nacionalista e republicano convencido. isto é. tamén poden ser (b) plancto. estabelecéndose así relacións de sentido a varios niveis entre segmentos textuais. onde normalmente a información temática constitúe o dado e a información remática o novo. Sobre o concepto de tema e progresión temática (Thematic en F. tenden a (a) Bailou até o meu (b) Non nin sequera o dono h) os elementos cohesivos do texto (por poden incorporar coñecementos novos aos que dito. entre estes e os coñecementos previos. Por unha parte. . DaneS véxase Jiménez (1986: 35-40).3. disto. oral ou e obxectivos e actitudes do produtor a) progresión con tema constante. viuse tamén afectado pola negra 6. o rema deste pasa a tema do enunciado que vai a continuación. e así sucesivamente: Castelao é o autor de en Galiza. inclusive. por exemplo a balea. b) progresión linear. ou sexa etc. Esta obra é unha reflexión 64. o texto progresa mediante a introdución de información nova. A progresión A partir da información coñecida. isto é. o conxunto de seres microscópicos. e entre os segmentos textuais e os coñecementos ou prácticas socioculturalmente (Vilela & Koch 509). a relación estabelécese por medio da tema-rema. artístico e político aínda está a influir de forma decisiva na actualidade. a nivel de enunciado.RAMÓN MATO (a) (b) meu cuarto meu está cheo de cuarto está cheo de ou nin con valores información nova: g) as partículas do tipo de até. neste caso a progresión da información pode ter diferentes de co tipo de texto.) posúe o ou reafírmalos: (a) Os mamíferos. en que a un mesmo tema se en cada enunciado novas acrecentan autor de Cousas é un escritor que tamén outras facetas artísticas. en que o rema dun enunciado se converte en tema do enunciado seguinte. próximos dos da presuposición. seu labor literario.2.

por subdivi- Galiza é un país relativamente mais variado. e) progresión con salto ou burato temático. A lingua galega pervive como o símbolo máis prezado da nosa identidade colectiva c) progresión con tema derivado.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Ou non estás de Pódense estabelecer. secuencias ou partes enteiras do texto mediante os ou de integración que teñen como función a do texto e organizáreno nunha sucesión de fragmentos complementares que facilitan o tratamento interpretativo: Os dous amigos pasaran xuntos toda a súa vida escolar. Gramática do texto persoal sobre a historia e o ser do noso país. ou se recupera un tema após ter introducido outros: Na literatura galega hai extraordinarios poetas. Outros poetas importantes foron Ramón e Amado por exemplo. outros temas parciais: derivan. Impulsor da renovación Manuel Antonio deixounos unha obra breve mais intensa. A Galiza costeira caracterízase polas súas fermosas rías. Por outra parte. as relacións tamén se poden estabelecer entre cláusulas dun mesmo período ou entre períodos no interior dun parágrafo (encadeamento) mediante conectores interclausais. Un dos máis destacados é Manuel Antonio. progresión por desenvolvemento das partes dun rema As rías galegas divídense en Rías Altas e Rías Baixas. que xa te atendo agora (c) o xuíz. en que se produce a omisión dun segmento intermediario da cadea de progresión temática. tanto os que estabelecen relacións lóxicosemánticas como discursivas ou argumentativas: (a) neno chora porque ten (b) Non marches. cando dun sión deste. Moito despois. As Rías Altas están bañadas polo bravo Mar Cantábrico. relacións entre parágrafos. así mesmo. deducíbel polo contexto. d) progresión por subdivisión do rema. As Rías Baixas reciben as ondas do Atlántico. A Galiza interior conserva unha grande riqueza forestal e importantes pazos. isto é. Galiza conformouse ao longo dos séculos como unha comunidade con lingua e cultura de seu. voltaron a coincidir nunha viaxe de negocios .

portugués. opuxo á súa decisión 6. interpretados como foco informacional". cláusulas marcadas polo foco e cláusulas marcadas polo foco e mais polo tópico. Véxase Mateus et (2003: 122): "Por defeito. ou unhas veces outras veces etc. por último ou como por unha parte ou por un parte ou por outro lado. ao receptor a súa reposición mental: Chegou ao lugar con grande rapidez. só poden ser interpretadas correctamente por relación a unha resposta. intermediación e fechamento. con indicación de abertura ou inicio. non podendo nunca ser o e sen coincidir necesariamente límites da cláusula. Prieto Alonso (1986a: clasifica as cláusulas en galego en varios tipos: cláusulas neutras con relación ao discurso (que pertencen á gramática da cláusula). cláusulas marcadas polo tópico. pois está máis tonificado. que obrigatoriamente levan un elemento focalizado. Non pode identificarse co tema. Ninguén se 65. Foco e focalización. polo apuntan para unha organización espacio-temporal do texto. pois as preguntas. e as respostas só se poden interpretar correctamente con relación a unha pregunta: -Quen -Fíxeno eu foco é un elemento da información nova que se destaca para atraer cara a el a atención do alocutario.3. sen pausa e con forte intensidade melódica. en primeiro lugar ou primeiramente despois. tamén poden estar ausentes estes marcadores. pois non leva pausa: (a) Xoán colleumo (b) Xoán mo colleu (foco-dado) con todos. os constituintes que a mais direita sao .. nin co tópico.3. Estas tres últimas formarían parte da gramática do discurso.RAMÓN MATO Os articuladores textuais adoito conforman series como primeiro. en segundo lugar enseguida ou a seguir en fin. A posición dos clíticos De coa estrutura da información. a súa posición normal é a mais tamén existen casos de focalización marcada en que aquela se ve alterada & Xove 2002: 78) ou de inversión do foco (Prieto Alonso 1986a: (a) libro colleumo Xoán (foco) (b) Xoán (foco invertido) foco é un elemento informativo posto en relevo.

o propio ou mesmo. aínda que o foco se pode identificar coa información nova ou co "alvo de de modo que sería a parte dun enunciado con maior "peso informativo". Por outra parte. foco pode ser tanto o centro de atención dos interactantes como o punto en dirección ao cal son orientadas as actividades verbais destes. por de á Dada a función cognitiva do foco de acrecentar elementos novos ao espazo cognitivo xa presente no texto. Os mas como até. Para máis información sobre o acento contrastivo no constituínte focalizado e as construcións clivadas e pseudoclivadas. até Xosé Os segundos son unha combinación de focalización por medios sintácticos son for- 66. encontrándose a función de foco a todos os niveis da interacción verbal. Para o primeiro o deslocamento á dereita é un proceso de focalización cunha frecuencia relativamente reducida na lingua falada portuguesa. resulta natural que en posición final da cláusula. Gramática do texto De con (1993: 33-35).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. en tanto que as construcións pseudoclivadas son "os processos de focalicom maior frequéncia na lingua falada". entre outras (Azeredo 124): -Estivo xente na -Si. . clivadas" en Meyer-Hermann (1993: 36) e ou phrase clivée" en Prieto Alonso 44). afirma que nunha cláusula como John didn the o acento contrastivo pode converter o suxeito o CD (goat) ou o verbo en foco. Se a topicalización se caracteriza pola a focalización caracterízase nun principio "pelo oposto á esquerda. acompañado dunha maior intensidade tonal: -Quen é que telefonou? -Telefonou Uxía Outra estratexia de focalización é a que se dá e construcións ou cláusulas cli- (a) Foi Uxía (a) que telefonou (construción clivada) (b) A que telefonou foi Uxía (construción pseudoclivada) (c) Quen telefonou foi Uxía (construción pseudoclivada) Así mesmo. isto é. non se pode identificar o comentario co foco da cláusula. véxase Givón II. No seguinte exemplo a focalización de Uxía na resposta realízase mediante un desprazamento desde unha posición ao inicio como tópico á posición final da cláusula. Ese deslocamento á dereita do elemento focal vai acompañado dun acento de intensidade sobre el (Meyer-Hermann 1993: 36). Givón ao tratar de "negation and contrastive focus". combinar tamén o acento contrastivo coa construción clivada: John killed the the goat that John killed. pódese duns "marcadores de foco" e de de focalización (Meyer-Hermann 1993: 38). 224-249).

A focalización. e (iii) os outros constituíntes. que pasa da natural posición posverbal á preverbal. a componente semántica e a componente fonológica". Para Prieto Alonso (1986b: 359) a colocación e deslocación dos clíticos no sistema lingüístico galego-portugués é un dos temas máis complexos porque se acha na das tres da gramática. Segundo este autor. en tanto que noutras linguas como o francés ou o inglés ten lugar na forma fonética. posición que é do foco.). ten grande importancia na estruturación da cláusula en galego. como de marcar explicitamente un foco. que son case focalizados. o italiano. por exemplo.). espectacular etc. exclamativo etc. se despraza da extrema dereita da cláusula á extrema esquerda: (a) sempre Sempre nos convidan (b) Fóronse todos Todos se (c) Díxoo Ela o dixo . o húngaro etc. e linguas cuxo proceso de consiste polo movemento do constituínte focal cara a unha posición dada da cláusula. afectando a colocación dos clíticos. que son focalizados A inversión do clítico. optativo. que son focalizados os modificados por un cuantificador ou polas partículas só. pois o proceso de focalización ten lugar na sintaxe (igual que o español.RAMÓN MATO (construcións pseudoclivadas) e semánticos (os adxectivos imporestraño.): que é espectacular é o deseño galego coñece tamén unha estratexia paralingüística de focalización consistente na atribución ao foco dun acento enfático ou contrastivo sen sintáctico. en galego focalizamos xeralmente o suxeito por medio dun movemento del á posición de extrema dereita da cláusula: A resposta déunola Cibrán Distingue en galego-portugués tres clases de constituíntes segundo o seu portamento con relación á focalización: (i) os modificados por un operador inherentemente focal (interrogativo. xa etc. a pródo pronome átono cláusulas simples e das compostas é consecuencia dun proceso de focalización (ou promoción de un ou de varios constituíntes da cláusula a respecto dos outros).. Hai linguas cuxo proceso de focalización consiste xeralmente na asignación do acento contrastivo (ou énfase) ao elemento focalizado. así. galego-portugués estaría neste segundo grupo. mais a estratexia fundamental nesta lingua (Prieto Alonso 1986a: 44) consiste nun proceso de focalización á vez sintáctico (movemento e inversión) e prosódico (atribución do acento). fica desencadeada pola inversión do foco. "a componente sintáctica.

a regra de inversión do foco a que desempeña un importante papel na posición dos clíticos en galego-portugués. aconséllanolo o noso pai o mesmo demostrativo está topicalizado. o acento principal recae no foco pai e é unha pausa despois del. díxomo (topicalización) Isto explícase porque o foco leva sempre o acento principal da cláusula. sen permitir ningunha pausa a continuación. este tamén conserva o seu acento nuclear e determina. Véxase Prieto Alonso (1986a: 103): "il ne semble pas y avoir de moyen de rendre compte de la complexité relative à l'a position des clitiques en galicien-portugais au moyen d'une seule règle telle que la Règle de raison pour laquelle proposons d'introduire une autre règle Il s'agit de la Règle que inverse la configuration en Noutro lugar (1986b: 365) conclue este autor: "a posiçom dos clíticos frases simples e princidas frases compostas pode ser predita por da regra de que desloca os pronomes clíticos da posiçom de SN à direita do verbo. ao se deslocar para a esquerda. e o foco é invertido coa marca prosódica correspondente. pois activa a transformación da orde en foco. arrastra sucesivamente o clítico e o verbo no seu caso. Nuno (foco) a contestou 67.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto É. o noso pai (foco) aconsella (b) A pregunta contestouna Nuno (foco) (c) A pregunta (tópico). en canto o tópico recibe o acento secundario. Tópico e foco invertido poden estar presentes na mesma cláusula: (a) Todos este libro (foco) (b) Leron este libro todos (foco) (c) Este libro (tópico). en canto en Isto. e por meio da regra de que inverte a [V-Cl] en e que é desencadeada pola de . lérono todos (foco) (d) Este libro (tópico). de forma que a orde co-foco é substituida pola orde pasando o pronome da posición posverbal á (a) Axudáronnos eles (b) Cómate o Eles nos axudaron te Ao contrario do proceso de focalización (focalización e inversión do foco). a énclise pronominal: (a) Isto (tópico). todos (foco invertido) o leron En Isto nos o noso pai o demostrativo isto está focalizado e representa a novidade da información. Caso de se sucederen o tópico e o foco invertido. recaendo tamén mente sobre el o acento principal da cláusula. pois. en consecuencia. o proceso de topicalización non modifica a posición dos (a) (b) Díxomo ela dixo (focalización e inversión do foco) Ela.

iso determinará a posición preverbal ou posverbal do clítico: (a) Estas palabras me dixo o xuíz (focalización) (b) Estas díxomas o xuíz (c) Estas palabras. (b) A mesa. entón esta atraerá o clítico á posición preverbal: (a) A mesa. pois a pausa fai que se unha nova entoación que non admite o clítico ao inicio. a estrutura de focalización. estamos perante unha estrutura marcada. pois. na estrutura máis frecuente tico por se tratar dunha estrutura non marcada: (a) Antía díxocho (b) Díxocho Antía Se temos un tópico. a que altera a posición do clítico. dado que foco é normalmente o elemento máis intensificado do punto de vista tonal e semántico. mais non a énclise: (a) Téñoche os libros (b) Os libros. viute na rúa (tópico-comentario) A topicalización do CD provoca a súa pronominalización. nestes casos o pronome átono a posposición: (a) Teu pai viute na rúa (b) Teu pai. o xuíz mas dixo (topicalización e focalización) Sempre que un foco marcado. se a topicalización for combinada coa inversión do foco (foco-dado). de topicalización. eu cha eu É. o galego tende a desprazar o suxeito da súa posición habitual antes do verbo a unha posición posverbal: Un premio daba eu q ese estudante o pronome átono vai enclí- En síntese. mais non para antepor o clítico. téñochos eu Porén. con deslocamento do foco á esquerda (Prieto Alonso 1986b: 363). é por iso que o clítico se despraza á posición preverbal: (a) Eu seino (b) Eu o sei (foco-dado) .RAMÓN MATO Por conseguinte. segundo un mesmo elemento funcionar como foco ou como tópico.

(d) Logo tanto.) adoitan ir por norma focalizados antes do verbo. coa conseguinte próclise (a) diredes (b) Ti me dirás A posición dos de coas informativas está tamén moi en relación co tipo de entoación da cláusula que apareceren. con tamén de veren alterada a súa función ou mesmo o contido lexical: (a) Entre (b) Entre (c) Logo. ou se a (a) Eles as fixeron.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. frecuente cando se trata dun pronome persoal tónico ao termos que en contraste unha persoa con outra (en refráns. aínda. dixéchelo É. arrastrando consigo o clítico á posición preverbal: Xa me vou agora É. ben. prepárase tanto se prepara. se os foco á esquerda. o habitual é a énclise. en poesía). Na entoación enunciativa. o deslocamento destes adverbios á esquerda do verbo o que desencadea o movemento do clítico. frecuente a focalización do suxeito co futuro de indicativo pola súa expresiva. Gramática do texto Esta é tamén a causa de que algúns adverbios que normalmente non van antes do verbo. certas partículas irán acompañadas de énclise ou de próclise pronominal. dígocho cho digo as noticias Tamén se pode producir a focalización do suxeito á esquerda do enunciado. que doutra forma permanecerá con eles á dereita: (a) Seino ben (b) Ben o sei Así mesmo. provocan á próclise pronominal e se os topicalizamos non desencadean o movemento do clítico: (a) Deixeichos alí (b) Alí chos deixei (c) Alí. en cláusulas afirmativas. pois. igualmente. eles as pagan (b) Dixéchelo ti Ti o dixeches Ti. nunca etc. Mais cando non hai . déixamos Outros adverbios (xa. sempre. segundo foren ou non seguidas de pausa.

mesmo de o suxeito se á posición. aínda que non sempre. coa próclise pronominal consecuente. faino (d) deixádeo deixádeo . esta por norma a alteración da curva melódica que caracteriza a entoación enunciativa: (a) Fixémolo (b) Nos Como resulta lóxico. pois iso vai depender da existencia ou non de focalización. o suxeito vai focalizado ao inicio da cláusula: (a) Deus pague! (b) Pártate un raio! (c) Un raio te parta! De con isto. a posición preverbal caso de o suxeito anteceder o verbo e a posverbal en caso contrario.RAMÓN MATO entoación enunciativa o normal costuma ser a próclise. entón só levarán o clítico en posición preverbal se houber outro elemento focalizado que arrastre a esa posición: (a) (b) matouno! o (focalización) cláusulas desiderativas é frecuente a focalización do suxeito á esquerda do verbo. co verbo en imperativo. pois entón un proceso de topicalización marcada ou non (a) Faino ti Ti faino (b) Deixádeo (c) Ti. normalmente primeiro vai este e despois o suxeito. pois ao estar normalmente o verbo en imperativo a posición habitual do suxeito é a posverbal. as cláusulas introducidas por pronomes ou adverbios interrogativos e exclamativos levan estes como elementos focalizados e por tanto pronomes átonos proclíticos: (a) Como molestou o que (b) Onde o encontrastes? viu! De as cláusulas interrogativas ou exclamativas non estaren introducidas por unha partícula focalizada. co pronome enclítico: (a) Fainos pasar ti (b) Apreixádeme a man todos Neste caso o clítico mantense sempre en posición posverbal. cláusulas exhortativas ou de mandato.

a flexibilidade que en moitas ocasións permite a para ou o pronome átono ao verbo. véxoo (d) Moitas veces o vexo todos (topicalización) todos (focalización) chegar (topicalización) chegar (focalización) Os adverbios en -mente poden aparecer topicalizados ou focalizados (na dade son adverbios no primeiro caso. senón que afectan a cláusula na súa totalidade. son as informativas as que poden explicar a posición dos en galego naqueles casos onde a simple gramatical non razóns operativas e fai necesario a conceptos como énfase ou realce. sinceramente. posteriormente.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. cando (a) Realmente.). ben sexa un adverbio ou locución adverbial. facultando desa forma diferentes posibilidades de combinación ou variedade expresiva. comentarios referentes a elementos externos á cláusula e a se libremente por esta. evidentemente.2. finalmente etc. claramente. que xa nos sitúan no ámbito da pragmática é por tanto no campo dos intereses comunicativos e das necesidades da dez con que veces se presenta a complexa cuestión da colocación dos clíticos en galego. naturalmente etc. Poden expresar a actitude do falante sobre o contido do enunciado (certamente. fíxeno eu (topicalización) (b) Realmente eu (focalización) En conclusión. Véxase 8. 68.). realmente. honradamente etc. criticáronte (b) Por iso te criticaron (c) Moitas veces. ben sexa introducido por preposición. formalmente. á das interferencias do castelán. deslocado á priposición da cláusula pode acharse topicalizado ou focalizado e pode ir en consecuencia o en posición posverbal ou preverbal: (a) Por iso. . Gramática do texto En parecido sentido. resumidamente. a actitude do falante ou ouvinte sobre a enunciación (francamente. un complemento circunstancial. que nos levan a en galego posicións dos clíticos no do no Brasil (Bagno 2003: 29). Casado 32) de "adverbios modificadores oracionales" que teñen unha función non coa de aditamento e que non determinan o contido lexical do verbal.) ou poden conter un comentario sobre o texto como tal (brevemente.

.

.

os da superficie textual.Definición Os conceptos de cohesión e coherencia son nocións básicas para a do texto como unha unidade completa e para o estudo dos procesos de textual. que é definida polos seus autores (Halliday & Hasan 1976) como un concepto semántico referido relacións de sentido existentes no interior do texto. isto é. realízase mediante o sistema léxico-gramatical. aínda que se trata dunha relación semántica. in the sense that it cannot be effectively decoded except by recourse to it. formando secuencias vehiculadoras de sentidos. as palabras e as cláusulas. para estes autores a cohesión descansa sobre dependencias de que todos os procedementos que serven para marcaren relacións entre os elementos superficiais dun texto se no concepto de cohesión. The one PRESUPPOSES the other. and the two elements. there is cohesion" (p. Segundo & Dressier (1997: 35-37) a cohesión é realmente a norma de textualidade e a coherencia a segunda. Con outras palabras dos autores: "Where the interpretation of any item in the discouse requires making reference to some other in the discourse. se enconligados entre si. Haberá cohesión onde a interpretación elemento discurso for dependente da de outro. presupóndose ambos mutuamente na Para estes autores a cohesión forma parte do sistema dunha lingua. a cohesión é o fenómeno que indica o modo en que os elementos lingüísticos presentes na superficie textual se ligados entre si por medio de recursos tamén lingüísticos. "Cohesion occurs where the INTERPRETATION of some element in the discourse is dependent on that of another. A obra Cohesion in English tivo unha grande importancia. formas de cohesión levadas a cabo por 69. De con Koch (2003b: 45). relacións que precisamente o configuran como tal texto. a relation of cohesion is set up. the presupposing and the presupposed. existindo. a cohesión como o modo en que os superficiais do texto. dentro dunha secuencia. pois. are thereby at least potentially integrated into a text" (Halliday & Hasan 1976: 4). no estudo da cohesión. a cohesión estabelece as diferentes de se conectaren entre si. en consecuencia. When this happens. . a se xa nun clásico.

os tres. véxase Koch (2003b: 45-58) e Koch & Travaglia (2002a: . mais en (b) non. ou o que é o a relación mediante a cal un elemento é interpretado por referencia a outro. ovos. Gramática do texto medio da gramática e por medio do léxico. Sobre a distinción entre cohesión e coherencia. mais cuxa textualidade se dá no nivel da coherencia. pois existen textos que non posúen recursos cohesivos. onde a continuidade se no nivel do sentido (non no dos constituíntes lingüísticos).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. E mesmo pode haber un secuenciamento cohesivo de enunciados que non se converten en texto por careceren de coherencia (Koch (a) Contemplar o mundo desde os altos a inmensidade do ceo. cada dun recurso cohesivo no texto. Se para Halliday & Hasan a cohesión é unha condición necesaria. denomínase ou cohePor estabelecer relacións de sentido. aínda que relacionadas. Pode haber textos carentes de elementos cohesivos. fica claro que a cohesión dá ao texto unha lexibilidade ao explicitar os tipos de relacións estabelecidas entre os elementos lingüísticos de que se Pódese afirmar que a 70. ou estes e tres ovos. A cohesión é. Non gosto nada das viaxes. pode haber tamén un secuenciamento cohesivo de feitos ¡solados que non ten as necesarias para formar unha textura (Marcushi 1983). para a creación do texto. Saudade e melancolía (b) Está unha noite excelente. e tamén sobre as zonas de intersección entre ambas. a maioría dos autores defenden nos últimos que non é unha condición necesaria nin suficiente. por tanto. A A A A seguir seguir seguir seguir córtaos á corta os tres á metade corta todos á metade corta estes á metade a cohesión radica na relación existente entre os. a cohesión referencia ao conxunto de recursos semánticos mediante os que unha sentenza ou cláusula se liga coa anterior e que se mobilizan para a creación de textos. Ausencia de vida humana. como logo se verá en é o resultado dunha complexa rede de factores lingüísticos. ovos. todos ou estes e ovos. ovos. e durante certo indiferenciadas. por exemplo a relación entre os e tres ovos. é. en (a) (b) (c) (d) Coce Coce Coce Coce tres tres tres tres ovos. pois irei de viaxe pola costa. aínda que non suficiente. A coherencia. hoxe te admitidas como dúas nocións diferentes. unha relación semántica entre un elemento do texto e algún outro elemento esencial para a súa interpretación. Ora. Tales consideracións levan á conveniencia de entre cohesión e coherencia. cognitivos e interaccionais que garanten a continuidade do sentido texto. viaxes pásoo ben En (a) existiría texto.

didácticos. 274-292). 31-87). aproba todo (d) Fixo todas as súas tarefas menos esta: ordenar o gabinete Tanto en (a) como en (b) a referencia é pois en (a) a palabra non significa tres amigos meus. por medio da cal o elemento entra no discurso por segunda vez. 72. as catro forman parte da cohesión gramatical.2. A referencia: é un tipo particular de cohesión caracterizada pola recuperación da información. of cohesive cuxo estudo pormenorizado constitúe a parte fundamental da súa obra: (pp. a conxunción e a cohesión lexical. (pp. 142-225). pois os elementos de referencia non poden ser interpretados por si senón que remiten a outros elementos do discurso que resultan necesarios para a súa interpretación. En (c) e en (d) a referencia é endofórica. Para Mateus et ferencia. desexábel en calquera tipo de texto e especialmente en textos científicos. senón tres amigos meus de que acabo de e en (b) o referente é extratextual. de con estes autores. podendo preceder o elemento cohesivo (anáfora) ou ir despois del (a) tres amigos Que rapariga vén con (b) Ti nunca chegarás a ser un grande escritor (c) Antía é moi boa estudante. A referencia é endofórica (textual) cando o referente se acha expreso no texto. 88-141). a elipse. forma sintetizada. Cada destas categorías de nexos cohesivos está representada no texto por particulares (repeticións. A referencia pode ser ca e endofórica A que é contextual. (pp. (pp. de certas palabras e que teñen en común a propiedade de que a interpretación da pasaxe en cuestión depende de algo E se ese está verbalmente explícito. omisións. a substitución. 7. anáfora e catáfora que eles chaman (pp. entón existe cohesión (Halliday & Hasan 1976: A seguir verase cada un destes mecanismos cohesivos.RAMÓN MATO cohesión é un de manifestación superficial da coherencia. ou de opinión. 226-273) e cohe- (2003: a referencia é a cohesión exofórica. en tanto que a cohesión endofórica é a correneste caso segmentos textuais . Tipos de cohesión Halliday & Hasan (1976: 4) mencionan cinco factores de cohesión ou lazos a referencia. prodúcese cando o referente está fóra do texto e por tanto a remisión se fai a algún elemento da situación comunicativa. A cohesión reside na continuidade da referencia.

se está feita mediante pronomes persoais e posesivos. Gramática do texto De elementos lingüísticos en que se expresa.G R A M Á T I C A DA LINGUA GALEGA. 3. polo contexto: -Teu está na casa? Está (0) e véxase (1996: 73. se efectuada por pronomes demostrativos e adverbios de lugar. demostrativa. traballan na serie televisiva de éxito (referencia persoal anafórica) (b) Xurxo traballa como asesor xurídico. desta forma. a substitución úsase cando a referencia non é idéntica ou cando polo menos unha especificación nova a acrecentar. unha cláusula ou todo un enunciado. A substitución: consiste na colocación dun elemento en lugar de outro ou outros do texto. ou mesmo en lugar dunha cláusula completa. (iii) comparativa. unha frase. Mais non foi feliz (referencia demostrativa anafórica) (e) unha proba igual (diferente. se realizada indirectamente por medio de identidades e similaridades: (a) Xoana e son excelentes actrices. mais eu non así (b) cantante ergueu os brazos e o público fixo o mesmo (c) seu amigo marchou para o estranxeiro e Fuco tamén En tanto que na referencia se produce unha total identidade referencial entre o elemento (ou de referencia) e o na substitución redefinición. de modo que a nova definición resulta a respecto da El comprou un traxe mais o seu amigo escolleu un claro pro- Ao desbotar o modificador e acrecentar no seu lugar dúcese unha redefinición do referente. escritorio está preto de (referencia persoal anafórica) (c) A función é esta: ordenares os (referencia demostrativa catafórica) (d) Xosé pasou vinte anos en Verín. evitando a repetición: (a) Meu pai pensa que son un neno. semellante) á do ano pasado (referencia comparativa endofórica) Como é que está vostede sorprendido? Contaba con algo diferente (referencia comparativa exofórica) 2. Sobre . a referencia pode ser: (i) persoal. A elipse: é a omisión dun elemento lexical.

(1995) ou (1984). a adversativa. Distinguen tres tipos de elipse: a) elipse nominal: Que abrigo vas levar b) elipse verbal: (a) -Que estabas a facer? Nadando (elipse dentro do grupo verbal perifrástico) (b) Vai o profesor? Debería (0) (elipse lexical) (c) Que queres facer? (0) Ir ao cinema (elipse do verbo modal) c) elipse clausal: (a) -A avoa os medicamentos? -Si (0) (b) -Quen comprou onte ese novo libro de contos? (c) -A que hora chega o último avión de (0) As oito Este é o (0) que tes 4. Estes marcadores son os diferentes tipos de conectores e partículas de ligazón. a temporal e a continuativa (Halliday & Hasan 1976: 238). . SchmidtRadefeldt (1993). a causal. Algúns dos marcadores en que se expresan estas relacións conxuntivas 74. incluíndo a elipse. son dous tipos tes de mecanismo A característica esencial da elipse é que algo que está presente na selección de opcións sistemáticas (na profunda) é omitido na estrutura superficial. que estabelecen un índice ou "Summary of Conjunctive para o inglés. Scotti-Rosin (1984). é esencialmente unha relación textual e anafórica ocasionalmente catafórica). en tanto que na elipse ese posto fica baleiro.RAMÓN MATO Os propios autores (Halliday & Hasan 1976: 142) recoñecen que a elipse é simplemente por consideran que por razóns prácticas é máis útil separadamente. No ámbito lingüístico véxase. como mais. no capítulo 8 tratarase máis en profundidade o tema dos marcadores discursivos. desde diferentes perspectivas. en Martín & Montolío (1998). en e un estudo máis ampio. De todas as formas. porque etc. a substitución. A diferenza entre substitución e elipse reside en que na ra outro elemento ocupa o posto do elemento presuposto. de modo que se este muda o substituto debe ser reemprazado. porén. A conxunción (ou conexión): posibilita o estabelecemento de relacións significativas específicas entre elementos ou cláusulas do texto. As clases de conxunción son a aditiva. Ao contrario do que a referencia. Segundo Halliday & Hasan 242-243). por exemplo. polo cal a elipse normalmente é unha relación anafórica. citadas por marcadores que en relación o que se vai dicir con aquilo que xa foi dito. Como a substitución. (1976). a elipse é relación dentro do texto e na maioría dos casos o elemento presuposto está presente no texto precedente. Vilela (1999: 442-443). Para o español un catálogo de marcadores ou operadores discursivos en Casado (1993: 36-38).

ao ao final. logo. a propósito. por. neste punto. de modo similar. En palabras textuais dos autores & Hasan (1976: 274). porque. Escalou a montaña durante todo o día case sen parar. a pesar de. "the cohesive effect achieved by selection of voca- . A cohesión lexical: é o tipo de cohesión conseguida a través da escolla do Estes autores sitúan o límite entre a cohesión gramatical e a cohesión lexical na función cohesiva da clase dos xerais na entre clase aberta das palabras lexicais e a clase fechada das 75. por último. Gramática do texto a) aditivos: e. E en todo ese tempo non se atopou con ninguén (aditiva). c) d) temporais: entón. a este respecto. por suposto. de calquera maneira etc. en conclusión. de feito.G R A M Á T I C A DA LINGUA GALEGA. enseguida. en vez diso. noutras palabras. despois de todo. por en consecuencia. b) mais. ao mesmo antes de. previamente. Mais el apenas era consciente da situación en que se achaba (adversativa). de todas as formas. mente e) continuativos: agora. entre até entón. por exemplo. isto é. nun instante (continuativa) Un mesmo tipo de relación pode ser expreso por medio equivalentes: serie de (a) Despois de todo o día. en caso de que. e mais. noutra ocasión. sendo iso así. na realidade. chegou ao seu destino (b) Chegou ao seu destino após ter todo o día (c) Camiñou todo o día antes de chegar ao seu destino (d) Camiñou todo o día até chegar ao seu destino (e) Camiñou todo o día. ben. con referencia a isto. entón. para tal fin. a próxima vez. por iso. de. xusto entón. neste momento. até aquí. modo. finalmente. certamente. resumindo. polo menos. a partir de aquí. en resumo. non obstante. en calquera caso. do mesmo modo. quere dicir. despois de. por outra parte etc. nese caso. á parte disto etc. Porque o val estaba aló en baixo (causal). sentouse a descansar (temDespois de todo. ou. Despois chegou ao seu destino 5. en canto. sobre esa base. a causa de. unha hora tarde. anoitecer. así mesmo. polo contrario.

mais o home estaba esgotado e foi (b) -Que facemos con estes coitelos e que sobran? -Poñede as cousas no caixón da esquerda Para eles este uso de palabras xerais como elementos cohesivos. asunto. Mais o rapaz gastounos en chambonadas (v) por medio dun máis vello da devesa de estaba enfermo. outro día unha de cortaron todas as da árbore Como se pode ver.RAMÓN MATO palabras gramaticais. cousa. persoa. normalmente o artigo o(s). A escalada non era fácil penduracamareiro reco- . ra. do punto de vista lexical. na parte dos casos de reiteración o elemento reiterado vai acompañado por un item de referencia. ascenso non era fácil (b) Brais voltou a intentar o ascenso da montaña. obxecto. é simplemente un caso especial dun fenómeno máis a reiteración. unha forma de cohesión lexical que implica a repetición dun elemento lexical. A rapariga arrincou o cogumelo con coidado e levouno para a casa mediante un Cando todos estaban a beber tranquilamente. lugar. con grosas lágrimas corréndolle polas Súa nai colleu a parte inferior do mandil e secoulle as bágoas con moito agarimo (iv) mediante un sinónimo ocasional ou case sinónimo avó deulle vinte euros ao neto para comprar un libro. (a) Brais voltou a intentar o ascenso da montaña. son os dous mecanismos de cohesión lexical: a reiteración pode realizarse de varias (i) por repetición do item lexical: un cogumelo moi grande debaixo daquel castiñeiro. cuestión muller. A reiteración. xunto coa colocación. o obxecto e gardouno no armacén (iii) mediante un sinónimo: A choraba desconsoladamente. do do teito da taberna caíu sobre o mostrador. Son como xente. criatu- (a) Todos estaban a agardar polo Presidente.

escritor.).. ou onda. cohiponimia. . hiponimia. rir e brincadeira. a conconunha colocación próxima un do Mais este efecto cohesivo non se limita a pares de palabras. non lexical. Pódese definir como cohesión que se logra a través do uso de elementos lexicais pertencentes a un campo Haberá cohesión entre calquera par de elementos lexicais que permitan estabelecer entre si relación de significado recoñecíbel: non relación de sinonimia (e case sinonimia) e de inclusión (hiperonimia. senón tamén as diferentes relacións de oposición semántica (privativas ou complementares. that is achieved the association of lexical that 77.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. non era fácil Segundo se ve en (e). tending to appear in similar contextsa cohesive if they occur in adjacent sentences" (Halliday & Hasan 286). A tarefa non era fácil (d) Brais voltou a intentar o ascenso da montaña. o sangue aproveitábase para facer e mais filloas e os tamén se deixaban en salmoira. existe a posibilidade de cohesión entre elementos lexicais que están dalgunha forma asociados polo significado. En xeral. canto da tendencia a o mesmo contexto. Esta clasificación dos tipos de cohesión realizada por Halliday & Hasan presenta algúns problemas e foi obxecto de diferentes críticas e matizacións. Despois. e abella e bote e remo etc. pai abríao e cortando e clasificando as partes do corpo: a cacheira salgábase para máis tarde facer o cocido. senón que se pode estender a cadeas máis ampias. co-occur". efecto cohesivo destes pares non depende tanto relación semántica sistemática. recíprocas ou de inversión. literatura. direccionais e relacións equipolentes). coa carne facíanse os chourizos. se poden incluir pares de palabras cuxa relación semántica non é fácil de determinar con precisión (coitelo e afiado. estilo etc. se podería utilizar o demostrativo é un elemento gramatical. e meronimia). lector. de todos. "any lexical items having similar of collocation -that is. A cousa non era fácil (e) Brais voltou a intentar o ascenso da montaña. crespo Cando eu era na miña aldea matábase o porco polo entroido. centradas sobre todo na dificultade de estabelecer os límites entre referencia e subs- 76. Segundo Halliday & Hasan (1976: 284). Gramática do texto (c) Brais voltou a intentar o ascenso da montaña. o b) a colocación (ou cpntigüidade) é o outro mecanismo de cohesión lexical. sen importar para os propósitos da textual de que tipo de relación concreta se tratar. como poesía.

ministro presentoulles un plano de emprego (b) político nacionalista Afonso Daniel Rodríguez Castelao pronunciou unha conferencia no Centro Galego. senón tamén en función das predicacións feitas sobre a forma referencial (Koch 2001: 24). hai autores que consideran que toda a retomada de referentes textuais (correferencia) por medio da substitución. por tanto como un mecanismo (a) . a repetición sintáctica. acababa de prir os noventa anos (d) Uxía dixo onte pola tarde que hoxe non se movería da casa (e) Regaláronlle unha boneca a Iría. a escolla estilística etc. a tarefa dun pronome non sería substituir unha frase nominal. Por outra parte. senón dar as instracións de conexión para o estabelecemento da relación textual adecuada. a comparación. a forma pronominal a forma substitutiva (e) e a forma elidida Citan tamén como formas de cohesión os diferentes tipos de relacións semánticas.RAMÓN FREKEIRO MATO así como no feito de que a elipse. de consecuencia (nivel pragmático). a substitución lexical (c). correferenciais son as formas repetidas (a). Estes autores o uso de formas de substitución entre as diferentes maneiras de estabelecer as relacións de referencia. de que o falante ao ouvinte. de forma que o alocutario identifique o referente entre os candidatos non en función das instracións de sentido dadas polo elemento de referencia. así. seguindo Koch 23). as formas parcialmente repetidas (b). por medio dos elementos lingüísticos do texto. instrucións de sentido (nivel semántico) e instracións de conexión (nivel sintáctico). Alexandre tamén quere (0) De con estes exemplos. No sentido. que entende o texto como unha sucesión de unidades lingüísticas constituida por unha pronominal sendo os pronomes (para el calquera expresión lingüística referencial) os que o texto como tal e o o feito de os mesmos referentes poderen ser retomados no texto por medio da substitución. tómase aquí como base a posición de Harweg. a colocación. estudiosos opóñense á visión da cohesión referencial. que sería a troca dunha expresión lingüística por outra. Brown & Yule (1983: 193) presentan varios tipos de formas ministro reuniuse sindicatos. Castelao fundamentou o ser nacional de Galiza (c) avó de Xacobe faleceu onte de noite. segundo autores apuntan. Agora o seu quere unha tamén (f) está a comer chocolate. non habendo razón para distinguir entre esta e referencia. é unha substitución por cero. Neste sentido.

Seguimos. Áo critican a posición ao resaltaren que o referente sofre mudanzas de estado segundo o texto se desenvolve. dúas grandes modalidades de cohesión. tomando como base a función dos mecanismos cohesivos na da textualidade. que se denomina referente textual ou elemento de referencia.3. hiperonimia (clase-elemento). prepáreo para meter no forno e en catro partes. como a colocación. de que se modifica en cada novo que se ou en cada do mesmo nome. onde o o non substitúe a frase nominal que aparece en lugar e por tanto non pode ser trocado por Mate un polo e gordecho. (elemento-clase). 474-508). de que trataremos a 7. Aseo durante unha hora e despois con patacas A partir destas observacións. holonimia (todo-parte) e (parte-todo). só ao primeiro. ou exercer unha función secuenciadora. hiperónimos ou xenéricos constitúe unha das formas de remisión a elementos do mundo coa función cohesiva das Inclusive a reiteración do mesmo elemento lexical pode ter esa función. desmóntase a diferenciación entre os mecanismos de referencia. antonimia. un fragmento da cláusula. pois para ela o dos sinónimos. Koch 29-70) e Vilela & Koch lingüísticas coas que se utilizando nesta gramática. 114 79. como se acaba de ver. unha cláusula ou un enunciado. diso. senón tamén entre os contextos que os 78. débese ter en conta que a relación de referencia non só se estabelece entre a forma referencial e o referente. se representado por un nome ou un sintagma nominal. esta autora. chamado forma referencial ou remisiva. Este pode estar representado por un un sintagma. Koch 27) considera que a cohesión lexical non constitúe un mecanismo funcionalmente independente. A cohesión referencial A cohesión referencial é aquela en que un da superficie textual. operando esta por semántica. o referente vai incorporando trazos segundo o texto se desenvolve. isto é. Porén. Así mesmo. tal sentido. e considerando a elipse como substitución por cero. a referencial e a secuencial. substitución e elipse.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto á parte. remite para outro (ou outros) elemento do texto. monizar as a grandes trazos e resumidamente. modificándose a súa como se pode ver no seguinte exemplo tirado receita culinaria. constrúese no proceso de desenvolvemento do texto. A cohesión lexical subdivídena en e que se pode efectuar mediante sinonimia. Mateus et (2003: continúan a distinguir entre cohesión gramatical e cohesión lexical. procurando har- .

senón para o contexto precedente ou subsecuente como un todo ou para unha parte del: (a) Na discoteca a o sábado a música soaba moi alta. que verbal ellipsis" etc. senón que a do segundo o seu elemento de o restante. (b) termos o en conta: a viaxe é moi e para podermos chegar a debemos saír moi cedo. complemento circunstancial de lugar. máis propensas a estade forma ambigua a referencia cohesiva e. unha forma debe ser localizada en relación ao conxunto "de todas as outras que constienunciado" (Correia 2001: 351). "in responses". na El redixiuno mal del por traballan vinte amigo da infancia agora anda a non pareceu nada ben (d) Paulo posúe un negocio de electrodomésticos. empregados En (a) non entre a forma referencial a miña e o sintagma nominal referente a noiva de meu irmán. así evidente a falta de de no caso en que os demostrativos operan como formas remisivas. Na de Halliday & Hasan (1976: 151-153). pois prevense problemas co tránsito na autoestrada. remite para a frase nominal en función de CD un negocio de electrodomésticos. Por outra parte. Mesmo adoita acontecer con certa frecuencia que unha forma pronominal non remita para ningún elemento concreto do texto. de "repudiation nominal ellipsis". Mais tamén se debe tomar en consideración que a forma referencial e o referente non son correferenciais en (a) A noiva de irmán estuda idiomas no estranxeiro. non terían consciencia de que o interlocutor carece da información referida ou antecedente. 81. Tampouco é necesaria a identidade de categoría gramatical ou de función sintáctica entre o elemento eo en (d) a forma adverbial alí. diso. As persoas idosas así. segundo acontece en (c). Iso produciume unha sensación de grande incomodidade. 80. segundo xa se viu. A miña tranun laboratorio (b) (c) novo libro de Alberte sairá do en París seu toda a parte. Conclúen estes autores coa crenza de que "o deterioro cognitivo dos anciáns pode provocar dificultades para organizar temática e referencialmente a súa producción e incidir negativamente na cantidade e claridade das relacións referenciais que se establecen e manteñen súas historias". Ao non existiren formas ¡soladas.XOSÉ RAMÓN MATO e. igual que acontece con el en (b). "un descenso do nivel de cohesión a medida que se incrementa a idade": historias dos anciáns existen problemas no establecemento e mantemento claro das relacións correferenciais". Había tanta xente que case un non se podía mover. a remisión pode facerse para atrás (anáfora) ou para diante (catáfora). & Juncos (2000: 333-334) constatan a existencia de diferenzas de idade "tanto na cantidade como na claridade e complexidade das relacións referenciais". E para poder falar había que moito. "in .

entre formas que teñen función adxacente e formas que teñen función substantiva: Palabras gramaticais: transmiten ao ouvinte ou lector instrucións de conexión. ten ción anafórica: Viu un lobo no monte. e non de sentido. para da cuestión teórica da sentido lato) para Vilela & Koch 477). que se manifesta pola 82. a. Gramática do texto Canto formas lingüísticas que poden funcionar como elementos referenciais ou remisivos en galego. a elementos da situación comunicativa e ao coñecemento previo culturalmente polos interlocutores (o firmamento. por tanto. tamén poden considerar(véxaseSilva 2002: 92-94). o a clases ou xéneros. feito que algúns estudiosos a entre (a que se dá entre un elemento referencial e un referente textual) e (o referente pode non estar no enunciado. mais dedúcese do contexto a través da A anáfora asociativa baséase nunha relación de non correferencia. e dentro das primeiras. como a concordancia de xénero e número. poden ser: a) formas pronominais adxacentes que preceden o substantivo e os seus posíbeis modificadores dentro da frase nominal. as: polo remite á información precedente no texto e. lobo era grande artigo tamén pode remitir. e que desempeñan a función de a conformaren paradigmas (i) pronome identificador (artigo) o. os. ou a esquemas cognitivos ou conxuntos de coñecementos na memoria baixo un e sen ordenación entre (Koch & Travaglia 2002b: 72): (a) é mortal (b) can é o amigo do home (c) Ese reloxio non funciona. non a do contexto precedente.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. A batería está esgotada No tipo de relación remisiva que se en (c) de ra ou onde o é activado pola dun determinado elemento lexical (neste caso reloxio). aínda que se modificadores. concordando con el en xénero e número. en primeiro lugar debemos distinguir entre palabras gramaticais e palabras lexicais. Normalmente desemcaso por exemplo). . Formas remisivas gramaticais presas (ou a función de determinantes.

tronco era moi groso (b) Chegamos á A igrexa estaba no centro (locativa) (c) Asasinaron o presidente do banco.RAMÓN FREKEIRO MATO non existencia de identidade lexical ou semántica co antecedente. deberá ser retomado no texto mediante o uso do artigo: Entrou un señor na sala. anáfora ligada) ou para a distinción entre correferencia e anáfora. asasino foi detido un día despois (actancial) (d) Viñeron á cidade e falar co alcalde (funcional) (e) unha familia moi simpática. se un referente for introducido por pronome identificador indefinido. Pódense distinguir varios tipos de anáforas asociativas locativas. véxase Mateus et (2003: 801-819). pois. A nai é a máis alegre (de tipo membros-colectivo) Tamén existe a anáfora resumativa A extensa declaración moito interese De unha frase nominal ser introducida no texto por medio do artigo. señor dirixiuse á tribuna 83. e de tipo membrossegundo Kleiber Agochouse detrás dun carballo. normalmente remite á subsecuente e por tanto ten función Colleu unha carta. o monarca pronunciou un breve discurso pronome identificador indefinido un. Un conxunto de de interese sobre a anáfora pode acharse no editado por Fox (1996). Para unha ampia da anáfora e da súa tipoloxía (anáfora nominal. Despois. que o novo referente é no discurso por de um referente instituido" (F. A carta resultou ser o as de ouros Como norma. anáfora pronominal. unha. uns. Silva 1999: 254). e defínese fundamentalmente por unha relación de hiponimia ou de meronimia. anáfora a través do todos. processo anafórico de referencia indirecta. anáfora temporal. anáfora a través da elipse. actanciais. anáfora a través dos demostrativos invariábeis. actualizada por medio de substitucións cais con expresións do mesmo campo semántico determinadas a través do artigo. pode ser retomada da forma: rei inaugurou o acto. todo e outras expresións de síntese. .

e en posición anafórica "pode configurar diferentes tipos de referencial" (F. Silva (2002). Silva (2002: 149). forma parte do universo de representacións do alocutorio) (o é capaz de identificar o tipo de entidade descrita e de a representación particular entidade Existe a de alternancia entre un artigo e un determinante demostrativo. unifica e asegura a continuidade temática. tendo sido previamente (implica que o referente. o seu referente é determinado polo recurso ao contexto polos interlocutores a partir das contidas no propio demostrativo. tanto indefinido como definido. aínda que non estea activado. Gramática do texto valor catafórico identificador.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. só pode darse dentro do mesmo enunciado. mais non entre este e o pronome identificador indefinido un polo menor nivel de matividade do último. en tanto que o valor anafórico xeralmente ultrapasa os limites do enunciado en que aparece. aquel. pronomes demostrativos este. "que comanda a pesquisa do antecedente". improbábel: en canto o demostrativo abre unha vía de que reclasifica. os determinantes demostrativos expresan os estatutos cognitivos (indica que o referente se encontra activado na memoria de traballo. ese. sinalan con frecuencia unha mudanza de estatuto temático e de unidade "devido á ruptura que provocam no universo discursivo". por veces. o artigo crea un sentido de continuidade que vehicula unha presuposición existencial. Silva 2002: 148). quen estabelece tres tipos diferentes de redenominación anafórica demostrativa: (i) a . contrasta e posibilita unha reorientación temática. no ámbito da frase nominal en que se inscriben. e de con F. Existe agora a oportunidade de (tal) oportunidade non se vai de veces Esa Do punto de vista cognitivo. designan un grao de distanciamento a respecto do antecedente centrado na relación intersubxectiva eu-ti e no resaltamento do obxecto de referencia no universo de ambos. Os demostrativos. Mais a alternancia entre o artigo e o demostrativo é. A relación anafórica que subxace na utilización do demostrativo semella obedecer a un fenómeno de de tamén con F.

a novidade da asunción dun novo punto de vista sobre o obxecto a través da relación estabelecida entre un termo subordinado e outro superordenado. noso. a anáfora demostrativa infiel (activa proceso de reclasificación do referente. teu. Que cláusulas son esas? 84. Por outra parte. um papel temático e (F. Farruco e Uxía alugaron unha casa. Ese lugar constituía para el como un recinto sagrado (anáfora demostrativa fiel) (b) A cereixa. a anáfora asociativa continuidade e novidade. cal: profesor explicou as cláusulas bipolares.RAMÓN FREKEIRO MATO anáfora demostrativa fiel (hai repetición lexical e trátase mente da recuperación dun obxecto do discurso desencadeada polo demostrativo). outras cartas a familia (vi) pronomes interrogativos que. Se cumprires estas normas terás unha calidade de vida (anáfora demostrativa resumativa) (iv) pronomes posesivos meu. Silva 2002: non pode no proceso de redenominación anafórica asociativa: "ao da anáfora demostrativa. unha expresión anafórica con demostrativo. déronse.: Escribiu cartas na súa vida. outro. permite o discurso e traduce o punto de vista do locutor. Sobre o procedemento da anáfora resumativa nominal véxase Figueiredo (2002). seu. varios etc. cartas per- . A herdanza de seus pais non chegaba para a compraren (v) pronomes identificadores algún. Silva 2002: 154). medido pola relación lexical de hiperonimia) e (iii) a anáfora demostrativa conceptual ou resuas funcións de unificación e de progresión da anáfora fiel e as funcións de caracterización e de enunciación da anáfora infiel. aínda que pode estabelecer unha relación lexical sinonímica vello de que che onte é algo Este ten algúns de que che quero falar) (F. andares uns cantos quilómetros todos os días e comeres con moderación. voso. que retoma desta forma o contido proposicional (a) Cada neno o seu lugar preferido para xogar tardes de verán. assumindo. ten un sabor extraordinario. cando está ben madura. Un nunca se cansa de comer nesta froita (anáfora demostrativa infiel) (c) Debes traballar menos horas.

considerou esta cualificación acorde co rendemento académico 85. desempeñando normalmente a función de núcleo na frase nominal. profesores acudiron ao traballo (xi) pronomes cuantificadores absolutos todo. Ningún alumno quere suspender b) formas con función substantiva: son aquelas que non acompañan o substantivo. tres praza será Había nenos xogando no patio. Estes ou son: (i) os pronomes persoais de proporcionan de conexión (concordancia) con relación ao referente con que esta se debe estabelecer. Todos os alumnos queren aprobar. Dous nenos estaban a pelexar (x) pronomes cuantificadores indefinidos pouco. ningún: Os alumnos están de exames. Todas as proformas ou pronomes con función substantiva son denominadas por estes autores "formas remissivas gramaticais livres". de con Vilela & Koch 477). Exclúense os de e 2 persoa ti. pois son os elementos lingüísticos do contexto os que determinan a relación entre o pronome persoal de 3 persoa e un grupo nominal a (a) suspendeu o no escrito. Serven como formas anafóricas ou de remisión a un ou máis do universo textual. tanto varios. A para o profesor que tiver méritos (ix) pronomes definidos un.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. en cuxo caso as indicacións referenciais das predicacións feitas sobre cada elemento un papel decisivo. dous. a . é que exista máis de un grupo nominal que potencialmente ser o elemento de referencia por se axustar condicións de concordancia do pronome. segundo Hai tres prazas para profesores. Gramática do texto (vii) relativo Este é o edificio para cuxa construción se necesitou un permiso especial (viii) pronomes ordinais primeiro. Os sindicatos convocaron unha de profesores. por se ligaren a elementos situacionais. Nunca se tantos profesores na manifestación. formas "presas". véxase tamén Koch (2001: 37).

os membros da serie invariábel isto. aquel. Esta apenas dezasete anos (b) os estudos e marcharía a a unha importante empresa no estranxeiro. véxase Sánchez Rei (2002b). este uso de mesmo non se considera adecuado desde unha perspectiva purista.. As serán convocadas a un exame en Santiago outra parte. que en galego a remisión tamén se pode realizar por medio da elipse. iso. Sobre os pronomes demostrativos en galego e a deíxe. aquilo. aquilo. como acontece en (c).. (0) Non voltará até á próxima semana Hai que ter en conta. Tales eran as súas (c) As mellores alumnas anotáronse para concorreren ao premio extraordinario de fin de carreira.. por unha parte. á se opor os estudiosos do idioma". coas súas diferentes clases (indicial.RAMÓN MATO suspendeu o no escrito. o. véxase Sánchez Rei (2002c). por conseguirte.. 87. ese. a enunciados ou mesmo a todo o contexto anterior: (a) teu filio aprobou todas as materias do último curso e vai ser contratado por unha entidade financeira. Este. E para un estudo xeral dos demostrativos. todas estas formas demostrativas poden ter valor anafórico (a) ou catafórico (b). á cláusula. considerados por varios autores como polo remiten a fragmentos da cláusula. non considerou xusta a (c) director está de viaxe. Para unha perspectiva diacrónica e dialectal dos demostrativos en galego. aquel e isto. poden ter función localizadora ao ao lector ou instrucións sobre a localización dos referentes no texto: (b) 86. Representa. Foi o que me dixeron (b) Isto foi o que ouvín: dez reúnense co presidente e asinan definitivamente o contrato de venda Como se ve. o mesmo concorda en xénero e número co referente: (a) Marchou da cunha rapariga. en correlación. tal. a serie este. pronomes demostrativos en función substantiva. social. a o mesmo nao corresponde necessidades da língua. véxase Diessel (1999: . véxase ao respecto (1957: 257): "Salvo no sentido de identidade. e en especial o seu uso pragmático. textual e transposta polo tipo de contexto persoal. temporal e circunstancial segundo a do contexto).

Gramática do texto (a) Chegaron xuntos no avión e mais colleu un taxi no aeroporto e marchou en autobús (b) amigo acaba de un imporante premio literario e convidar a cear. máis contente me deixou (iii) pronomes posesivos non acompañados de substantivo: son o meu. terzo. quen: Aqueles de son os rapaces de que onte na reunión (vi) pronomes ordinais con función substantiva primeiro. que tamén poden ir sen o artigo na función de atributo (de iren precedidos de artigo. triplo etc. Se isto me alegra. Cales son os teus (v) pronomes relativos con función substantiva que.: home ten un bo salario. o cal. cal. Os dous andaban a xogar amigos (viii) pronomes cuantificadores definidos multiplicativos con función substantiva duplo. o del.: As solicitudes atenderanse por orde de rexistro. o teu. segundo etc.: . o noso.: Xoán e María estaban no patio. tres etc. un terzo para a muller e o resto para el (x) pronomes cuantificadores definidos colectivos con función substantiva par. cuarto Os millóns de euros que gañou na distribuímos a metade para os fillos. este desempeña a función (a) Eu dei a miña opinión e ela deu a súa (b) Mirade eses montes e eses prados que se divisan ao Todo iso é noso (c) Perdín o meu e pedinlle emprestado o del para tomar as últimas notas (iv) pronomes interrogativos con función substantiva que. dous.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. canto: Non che coñezo ben a familia. etc. parella. A décima será a última en ser admitida (vii) pronomes cuantificadores definidos unitarios con función substantiva un. mais seu gaña o (ix) pronomes cuantificadores definidos partitivos con función substantiva medio. o voso. coa correspondente flexión de xénero e número. o seu.

Os adverbios velaquí." (Sánchez Rei 2002a: 408). Ninguén quere suspender adverbios pronominais: formas referencias como aquí-acá-acó. persoa. poderen funcionar como adverbios deícticos presentativos coa función principal de ou alguén ou mesmo chamar a atención do interlocutor sobre algún obxecto. polo xeral prevalece o máis (a) Ao outro lado da estrada hai unha praza pública con árbores. . de traballadores. como se pode observar en pois para da regra de proximidade. ningún.: Os sindicatos convocaron unha se tantos na manifestación. Todos queren aprobar. algún. que remiten para frases co trazo de existiren dous ou máis referentes posíbeis. estas últimas de grande rendibilidade tanto na lingua oral como escrita e que se comportan como marcas da deíxe indicial e textual. por veces sen a aglutinación (velo aquí. Véxase Sánchez Rei (2002a: 415): "Os adverbios á parte de partículas locativas. taba o meu amigo todas as quintas feiras Mais non acontece así. tamén hai que ter en conta outros factores como as instracións referenciais ou a estrutura temática da cláusula do referente (a forma remisiva tende a se referir ao tema e non ao rema).RAMÓN MATO De todas as comeuna el que apañou onte na súa horta. ou onde. Para de aquí e frecuentemente acompañados do verbo ter. Nunca acudiron ao traballo (xii) pronomes cuantificadores absolutos con función substantiva todo. existen en galego as formas adverbiais deícticas presentativas eis. alguén. acción. onde estaba a botella de (c) Había un bonito restaurante á entrada do parque. velaí e eis orientaron a súa utilización cara ás súas capacidades aproveitadas para ponderaren algo ou alguén na cadea do discurso". velo 88. etc. Alí xogan os nenos (b) Na sala dé estar había un sofá e unha mesa. varios. a desempeñaren unha función catafórica ou anafórica. Os alumnos están de exames. como elementos apresentativos. común e expresivamente acompañados do verbo ter. tanto etc. unha (xi) pronomes indefinidos con función substantiva moito.

adoita acompañarse forma pronominal o mesmo.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. isto é. isto. aínda que.. Gramática do texto (a) Aquí tes a carta que agardabas (b) Velo vai pola beira do río (c) Eis a clave do asunto: a ansia desmedida de poder (d) o que dixo seu avó: andade con (e) As queren dominar o mundo: o grave problema (xiv) adverbiais: formas remisivas como arriba. mais felizmente o presidente non pensa modo (expresión adverbial anafórica) (b) Quero que pensedes no seguinte: todas as persoas son merecentes do máximo respecto e consideración (expresión adverbial (xv) formas verbais remisivas ou aínda que algunhas linguas teñen formas libres verbais remisivas. así etc. he does). abaixo. cláusulas ou enunciados enteiros (son e que poden ser anafóricas ou catafóricas: xerente da empresa só se preocupa polos resultados económicos. seguinte que se refiren polo a predicados. proporcionan indicacións no nivel de referencia por remitiren a algo existente no mundo Pódense sinalar entre as máis importantes as seguintes: a) expresións ou descricións son grupos introducidos polo artigo que desempeñan unha función referencial ao activaren parcialmente as instrucións de referencia contidas no conxunto de instrucións dadas polo referente que os precede no texto: toda a vida sen traballar e o filio fixo o mesmo aprobou todas as materias en xuño con boas e ti tamén tes de facer así os para pagar a casa. Mais foi porque era (a) . senón tamén aos complementos e modificadores adverbiais. modo. que para de remitir non só ao verbo. o caso de facer. así. tamén conteñen de sentido. para de poderen cer de concordancia. a seguir. Palabras lexicais: as formas remisivas lexicais. porén galego son de uso e peculiar. así mesmo. como o inglés do he arguing? Yes. existe un uso remisivo do verbo (a) pai (b) Teu (c) meu filio 2.

segundo pon en relevo un inquérito radiofónico (b) Unha figura feminina entrou na sala ateigada de público. neno púxose moi contente d) substantivos clases lexemáticas ou grandes como cousa. en (b) é o contexto o que permite activar as instracións que remiten a esvelta dama ao grupo nominal unha figura feminina. que remiten ao verbo e complementos da cláusula precedente: profesor coñece moi ben a obra de Rosalía de Castro. os fóronse intensificando (b) Tróuxolle un regalo ao seu filio cando veu da China. Logo. Alta. presidente da Xunta de Galiza perdeu a confianza dunha parte do seu electorado. firme valedor dos dereitos de Galiza puxo en evidencia a discriminación do galego Tamén hai que ter en conta as instracións referenciais das cións sobre o referente. que tamén contextualmente remiten a un referente concreto e expreso no texto: Paseaba o can todas as mais un día o animal e) hiperonimia: un elemento superordenado pode tamén remitir para un seu hipónimo que o precede no Sentouse de forma abrupta na cadeira do seu cuarto e o asento esnaquizouse . A esvelta dama non impresionada pola expectación despertada no auditorio (c) Castelao defendeu a lingua galega no Congreso dos Deputados en Madrid. animal. percorreu devagar a distancia até á tribuna. Mais tamén pode sobre todo cando o referente é un propio.RAMÓN FREKEIRO MATO (a) Fraga as consecuencias da xestión da crise do Prestige. mais tamén un case sinónimo ou un elemento lexical equivalente: (a) Os dous namorados déronse uns bicos furtivamente. así como todo o contexto. que a expresión nominal definida de referencia teña máis ben valor argumentativo. ser. como acontece en (c). con andar firme e seguro. Este coñecemento deriva dun profundo estudo e reflexión c) sinonimia ou case sinonimia: un sinónimo pode actuar como elemento referencial. b) nominalizacións: son polo xeral substantivos formados por procesos de desenvolvemento a partir dunha forma verbal. obxecto etc.

de con Koch.4. xunto coa cohesión referencial. constitúe. e que tal interdependencia se debe. á medida que se faz o texto progredir" (Koch 49). esta autora define a cohesión secuencial como os lingüísticos por dos quais se estabelecem. A partir da consideración de sobre o texto como unha determien que todas as partes son interdependentes e necesarias para a comprensión. parágrafos e mesmo seqüéncias textuais). Tal mudaría totalmente a túa existencia. mudar o determinante. como se demostra no feito de que as filias tiveron bos salarios (b) Na miña rúa vivía un señor que Un bo día aquel señor apareceu no portal da súa casa Pode o determinante elementos da frase. Gramática do texto f) repetición do mesmo referente: nuclear do grupo nominal que actúa de (a) As tres filias de miña tía Dosinda son traballadoras. unha forma remisiva lexical sen relación semántica directa con outra precedente. h) un lexema referencial como rotulación metalingüística: instrucións de sentido referidas a segmentos precedentes ou subsecuentes do texto no nivel profesor proferiu unha frase que deixou preocupados os alumnos e alumnas: curso non haberá rebaixas 7. en parte. ou. aos diferentes mecanismos de secuenciación existentes na lingua.GRAMÁTICA DA GALEGA. partes de enunciados. entre segmentos do (enunciados. como fenómeno máis habitual reflectido en (b). mais que remite a todo un segmento do tal lexema instrucións de sentido que representan unha ou da cláusula antecedente: Pensa por un momento que che tocou unha forte cantidade de diñeiro na lotaría. A cohesión secuencial A cohesión secuencial ou secuenciación. como en (a). E distingue dúas ras de progresión textual. mediante elementos e sen . diversos tipos de e/ou pragmáticas. as dúas grandes modalidades de cohesión textual.

Secuenciación con procedementos de recorrencia estes procedementos de recorrencia pódense citar os seguintes: a) entre de termos: trátase da reiteración dun mesmo elemento lexical. precisión ou síntese do sentido As expresións lingüísticas que introducen as son ou sexa. ese vir. ese ir. persistencia dunha nova e antiga recorrencia a andar e desandar polas (Marica Campo) e) recorrencia de tempo e aspecto verbal: a recorrencia de tempo verbal ten función cohesiva. d) recorrencia de recursos fónicos: trátase de recursos e/ou suprasegmentais. de con a actitude comunicativa. a cada reiteración prodúcese algún tipo de alteración de contido consistente reformulación. isto é. indicando ao ou lector. esta é a hora de este é o momento de actuarmos con c) recorrencia de contidos semánticos trátase. quere dicir. o ritmo. isto é. se se trata dunha secuencia de comentario ou de relato. ao contrario do paralelismo sintáctico. da repetición dun mesmo contido semántico baixo diferentes. 2003a: 54-58) e Vilela & Koch (2001: . o pobo debe utilizar toda a democrática para evitar o masacre dun país xa moi castigado por intereses económicos alíeos. cada vez con novas insinuacións de sentido acrecentadas: vello profesor b) recorrencia de (paralelismo sintáctico): a progresión realízase mediante a reiteración das estruturas sintácticas con elementos lexicais diferentes: Este é o tomarmos compromiso de a situación. de perspecti89. a rima.. isto é. en resumo pobo non pode permitir que no seu se declare a guerra e se mate tanta xente inocente. as aliteracións e fonosimbolismos etc. de natureza fonoexpresiva. ou noutras palabras. en síntese. reaxustamento.RAMÓN FREKEIRO MATO 1. como a medida. a perspectiva e o relevo. Véxase tamén Koch (2001: 53-54. algúns propios da poesía: salgado o costume das mareas. ampliación.

Vexamos un exemplo: A estaba tranquila lentas e colorosas horas do serán. para o futuro unha mudanza de perspectiva cero para prospectiva. o tempo retrospectivo é o antepretérito e o prospectivo é o pospretérito. existen os tempos cero (sen os tempos retrospectivos e os tempos no mundo comentado o cero é o presente. A respecto da perspectiva. o da acción propiamente dita. De súpeto. Até o último punto e seguido unha recorrencia do copretérito. son na de A partir de prodúcese a mudanza do copretérito para o pretérito hetede primeiro grao. a indicaren o primeiro plano do relato. ouviuse un grande balbordo e de escolinos irrompeu na praza. . De se pasar para o presente de indicativo. para da mundanza de mundo. entón a secuenciación será novamente parafrástica. no mundo narrado hai dous tempos cero. que marca a mudanza de perspectiva. Canto primeiro caso. Un par de anciáns conversaban pracidamente sentados nun banco. De perduraren os verbos no pretérito. unha mudanza da actitude comunicativa de relato para a de comentario. o copretérito. prospectiva ou cero. a súa indicación a través do tempo verbal en galego só ocorre no mundo narrado e divide o texto en primeiro plano. até se producir novamente mudanza de tempo. dun mundo para outro). algúns gorrións evitaban a acción dos últimos raios de sol so a protectora sombra dun carballo e un can solitario dormitaba ao lado dun chafariz inutilizado pola prolongada seca estival. o pretérito e o futuro de indicativo). que o receptor sobre a información considerada principal. o pretérito e o copretérito. Canto ao relevo. ou de primeiro ou segundo plano no relato. parte hai unha secuenciación parafrástica e na segunda. que instrúe sobre a secundaria. de se pasar. Gramática do texto va retrospectiva. o retrospectivo é o pretérito e o prospectivo é o futuro. pasándose ao primeiro plano do relato. o antepretérito e o pospretérito).GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. o pretérito de indicativo indica o primeiro plano e o copretérito o segundo plano ou plano de fondo. existe unha comunicativa do comentario que leva o receptor a unha actitude tensa ou atenta e que se expresa en galego mediante os do mundo comentado (o presente. que indica ao lector que se trata do segundo plano dun relato. e outra actitude comunicativa do relato que leva o receptor a adoptar unha actitude relaxada e que se expresa mediante os tempos do mundo narrado (o pretérito. daquela unha transición heteroxénea de segundo grao. e segundo plano.

con tema constante. Secuenciación sen procedementos de recorrencia os procedementos de secuenciación frástica. Ou segundo Halliday & Hasan 284). por desenvolvemento dun rema subdividido e con salto temático (véxase 6.2). tal encadeamento pode conseguirse por xustaposición ou por conexión: 90. con tema derivado. que a consideran "the problematical of lexical . o que permitirá desfacer ambigüidades e avanzar perspectivas sobre o que secuencialmente ha de vir no b) a progresión temática: é o desenvolvemento da articulación rema. c) o encadeamento entre cláusulas. ao estabelecemento de relacións entre segmentos do texto.3. A utilización de todos estes termos activa un esquema cognitivo (ou na memoria do alocutario e así este interpretará outros elementos presentes no texto dentro mesmo cadro. pois a teoría dos tempos verbais do non é capaz de dar conta de todos os matices aspectuais. e tamén na medida en que coadxuvan na ordenación e articulación de secuencias textuais. que. mediante o uso de palabras pertencentes a un mesmo campo asociativo. enunciados ou secuencias superiores. ten grande importancia na secuenciación do texto. non son mecanismos de cohesión textual na medida en que á manutención do tema. que permite estabelecer relacións semántico-discursivas entre esas unidades textuais. 2.RAMÓN FREEXEIRO MATO A pesar de Weinrich descartar a noción de aspecto verbal por se encontrar incluido nos verbais propios de cada situación. podendo ser de cinco tipos: progresión temática linear. de modo que os médicos tiñan preparados os quirófanos para as operacións de urxencia. Entre eles pódense distinguir: a) a contigüidade é un procedemento que. para Koch 54) a do mesmo aspecto verbal deve ser considerada como um fenómeno de parafrástica". garante a manutención temática: A entrada na autoestrada o tránsito estaba interrompido pola presenza dunha ambulancia que recollía os producidos no grave accidente acaecido a primeira hora da No hospital máis próximo estaban xa advertidos.

A seguir. ao non existiren elementos lingüísticos que conecten os diferentes da superficie textual. mudanza ou quebra do (a) Hoxe o non bo. despiuse. Mais voltánao non pensas que o debía oporse á guerra con máis enerxía? (mudanza de tópico) (c) A situación é moi preocupante debido tica belicista dos Estados Unidos. detereime na situación actual (ordenadores textuais) (a) . en resumo Resumindo o dito até ao momento. falarei da orixe da lingua. modo. Facendo un paréntese.sinais ou de partes ou secuencias do texto. nun metanivel ou nivel dos enunciados metacomunicativos consecuencia. queres vir ao (introdución do tópico) (b) Hoxe dá gosto pasear polas rúas da cidade. que poden funcionar demarcadores de episodios na narración (ordenadores temporais). demarcadores de segmentos (ordenadores ou indicadores de ordenación Varios meses tarde. farei un percurso pola evolución histórica.marcadores conversacionais de índole varia. . en especial aqueles que indican introdución. é ao lector que corresponde construir a coherencia textual mentalmente. neste caso. por mo. Gramática do texto (i) a pode producirse mediante o uso de partículas secuenciadoras ou sen a presenza destas. E. Non conseguía a un libro A xustaposición mediante partículas ou sinais de articulación.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. que estabelece unha secuenciación cohesiva entre partes da superficie textual. Por certo. na escrita o lugar do conector é ocupado polos signos de puntuación e na polas Entrou no cuarto. o tren voltou a descarrilar no mesmo lugar (ordenadores temporais) (b) No ángulo inferior esquerdo do observamos unha figura cuadrangular policromada (ordenadores espa(c) En primeiro lugar.marcadores de situación ou ordenación espacio-temporal. a situación actual é altamente preocupante . en virtude do exposto. opera a diferentes niveis xerarquizados: . meteuse na cama.

acabou esgotado .relación de mediación.. que se expresa por medio do conector ou. estados de cousas etc. podendo tratarse de tempo simultáneo.RAMÓN FREKEIRO MATO coñeces cantos países hai no mundo que non poden alimentar a súa populación? do tópico) a conexión ou é o encadeamento producido mediante conectores como conxuncións. enunciados ou partes do texto. (entón) aprobaremos (b) De chover.relación de disxunción. posterior.relación de (se p entón q). relacións entre cláusulas que constitúen un enunciado e que son estabelecidas por medio de conectores ou xuntores de tipo lóxico: . pola cal se localizan no tempo. ambiguo por posuír valor exclusivo ou (a) Vas facer agora o exame ou déixalo para setembro? (b) Para entrar traxe ou gravata . relacionándoos.relación de temporalidade.2. véxase 7. polo xeral implícito. Existen. . que se expresa pola conexión de dúas cláusulas. continuo ou progresivo: 91. anterior. expresada a través dunha cláusula en que se explicitan os medios para conseguir un contido na outra: traballou toda a súa vida para garantir a de económica da súa familia . (entón) non sairemos . de modo que se a é a segunda tamén o será: (a) ben o traballo. a antecedente introducida polo conector se ou similar e a consecuente por entón. que se expresa pola conexión de dúas cláusulas. adverbios (ou adverbios do texto) e outras palabras ou expresións de ligazón que estabelecen diferentes tipos de relacións semántico-pragmáticas entre cláusulas. por unha parte. A de Halliday & Hasan. so diversas formas en que unha cona causa e a outra a consecuencia: (a) Acabou esgotado porque correu (b) Correu tanto que acabou esgotado (c) Correu por iso acabou esgotado (d) Por ter corrido demais. eventos. accións. tanto de tipo lóxico como discursivo.relación de causalidade (p q).

que une enunciados constitutivos de argumentos para unha conclusión e que se realiza a través de operadores como e.. tamén chamadas retóricas ou pragmáticas. As relacións argumentativas son: . Estes encadeadores discursivos son responsábeis da estruturación de enunciados en textos a través de encadeamentos sucesivos. os ladróns roubáronche a casa (anterior) (c) Despois de chegarmos ao celebrámolo como se merecía (posterior) (d) En canto con ela. expresada pola conexión de dúas cláusulas en que se a conformidade de contido de unha con algo afirmado na outra: Os alumnos e fixeron conforme o profesor indicara .conxunción. estabelecidas por medio de conectores denominados operadores ou encadeadores do discurso. Gramática do texto (a) Cando (así que. máis que ninguén. aínda. o xornal (continuo) (e) Segundo nos aproximando. ou tamén operadores argumentativos por determinaren a orientación argumentativa do enunciado que introducen (Koch 2003a: 40). existen relacións discursivas ou argumentativas. cada un é produto dun acto de particular e mesmo pode ser por locutores diferentes. senón tamén. a emoción facíase máis intensa (progresivo) .relación de conformidade. tanto. Non se trata agora dunha relación de tipo lóxico entre o contido de dúas cláusulas. nin e non). logo que..GRAMÁTICA DA LENGUA GALEGA. como. pola cal nunha das cláusulas se expresa o modo como se realizou a outra: (a) Sen facer ningún ruido. entre períodos ou entre parágrafos dun texto. senón de dous ou máis enunciados diferentes encadeados. de ou teu amigo é o pois non só que temos na empresa.relación de modo. non só. no momento en que) comezou a fíxose un silencio total (simultáneo) (b) Antes de que ti chegases. tamén. Tales encadeamentos poden darse entre cláusulas dun mesmo período.. de modo que o primeiro é tomado como tema do segundo.. senón que o fai . achegouse á xanela (b) Como se se volvese o home comezou a Por outra parte.

a pesar de (que) valecerá o enunciado non introducido por entón pre- Aínda que estuda moitas horas ao día. non conseguía aforrar para comprar unha vivenda • se se utilizar o operador aínda que. onde o segundo tenta incidir sobre o na procura de modificar a súa opinión ou de aceptar a expresada no A manifestación da semana pasada foi un grande éxito. por tanto. debes estudar forte desde o principio . aínda. unha das cales polo xeral permanece implícita por ser consensuadamente aceptada determinada cultura ou por se tratar dunha verdade universal: As materias deste curso académico son moi complexas. cando a un primeiro acto de fala se acrecenta unha razón ou causa xustificativa: Teu tío debe ter cartos en América. disxunción. Ou non é un éxito conseguirmos modificar a política económica do contraxunción. que se produce entre enunciados con orientacións discursivas diferentes e resultantes de dous actos de tamén distintos. non obstante etc. non consegue aprobar a materia pendente explicación. porén. pola cal se argumentativas diferentes: enunciados de orientacións • o que for introducido polos operadores mais. polas súas cualidades humanas. será o que vai prevalecer: diariamente horas. cando a unha aserción se comprobación nun novo acto de fala: unha posíbel Había moitísima xente na manifestación en defensa do noso ecosistema. que o converten nun magnífico pañeiro. en que os operadores logo. Porén. Tanta que non conseguín entrar na praza conclusión.XOSÉ RAMÓN FREKEIRO MATO cunha grande profesionalidade. pois leva varios anos vivindo con grande comprobación. introducen un enunciado conclusivo a respecto de dous ou máis actos de fala precedentes que conteñen as premisas. Destaca. por conseguinte. en consecuencia etc. Por tanto.

actuando como marcadores textuais ben. inferioridade ou superioridade entre un termo comparante e outro comparado a través de operadores como tan (tanto. verdade que non ten un traballo onde os cartos . máis. porén. de marcadores como mais. por caso. pois a orientación argumentativa é favorábel a .GRAMÁTICA DA GALEGA. ao paso as do interior desertas . (do) que (ca). como (por exemplo).. se o segundo enunciado particulariza e/ou especifica unha afirmación máis contida no primeiro.xeneralización ou extensión. en que o segundo enunciado presenta unha declaración que contrasta retoricamente coa do primeiro. Así e todo. é verdade que. tal como Os amigos son todos moi aforradores. por contra. en que se estabelece unha relación de igualdade. en troques.contraste. ora (ben). canto).: (a) Antía conseguiu aprobar ningunha materia este semestre. como (coma. tamén.especificación ou exemplificación. de feito. non o son do punto de vista argumentativo. tendo como marcadores por exemplo. así (por exemplo).. Gramática do texto . ao paso que. menos. -Nuno sabe tanto como Lois Aínda que do punto de vista sintáctico tema e rema sexan beis. así e todo.comparación. Como por exemplo Xavier. a a Rosalía de Castro (b) As costeiras teñen cada vez máis populación. (do) que a relación comparativa ten un carácter claramente argumentativo por se estabelecer en función dunha conclusión a favor ou en contra da cal se pretende argumentar: -Non sei resolver este problema matemático. Vou preguntarlle a Lois. é o que costuma acontecer cando non se estuda nada (b) Mauro nunca paga cando tomar algo. a pesar de todo (a) A poesía de Celso Emilio Ferreiro é moi boa.. realmente etc. que ten dúas casas e cartos no banco . cando o segundo enunciado unha xeneralización do primeiro ou unha amplificación da idea que expresa.. con todo. Ben.

tendo en conta a tifuncionalidade dos marcadores textuais. Existen marcadores textuais. Isto é. se desexabas ocupar ese posto (c) Vouche regalar un libro. que realizan encadeamentos. Por outra parte. digo. (a) 135 . así como a dificultade de delimitar os seus valores en cada ocasión en que son empregados (caso de ou sexa. Ou mellor. en tanto que outros actúan ao mesmo con valor de remisión ou referencia e co valor de encadeamento. ou. reforza. a cohesión referencial e a cohesión secuencial non son procedementos totalmente independentes. cuestiona ou anula o contido do por medio de marcadores como isto é. (ou) (dito). entón. ben. como os utilizados na relación de xustaposición. claro etc. quere dicir. ou sexa.corrección redefinición. o can é o mellor amigo das persoas (b) Douche os sinceros parabéns polo nomeamento.RAMÓN MATO . os conectores propiamente ditos. regalareiche dous Aínda se poderían citar outros tipos de relacións. se un segundo enunciado redefine. atenúa. digo león é o mellor amigo das persoas. senón que poden presentar puntos de contacto.).

OS MARCADORES DISCURSIVOS .

.

porén. Mais do que solucións definitivas sobre esta cuestión. xa reiteradamente citadas páxinas precedentes. E. pela argumentativa de nossos textos" (Koch 2003a: 40). este feito condiciona o tratamento do tema e a unha elemental de prudencia. Salvo contadas excepcións como Fernández Salgado (1992). serían precisos traballos parciais previos. dados os condicionantes en que se os estudos lingüísticos sobre o galego. para dos elementos de cohesion textual. para unha focaxe profunda e rigorosa. Rodís Martínez (1997) ou Fernández (2002). grande parte. no ámbito lingüístico máis próximo do galego. en concreto. existen a nivel aspectos aínda non totalmente claros sobre a definición. nunca obxecto de estudo particularizado. recompilaremos diferentes puntos de vista que permitan 92. o do portugués. teñen unha grande relevancia aquelas unidades que funcionan como marcadores discursivos. sobre todo se tivermos en conta que. caracterización e clasificación destas unidades lingüísticas tan presentes no discurso oral e escrito. hoxe por hoxe este un oco que a lingüística galega deberá encher nos próximos tempos. en tanto que se pode constatar unha atención aos marcadores discursivos na bibliografía que ten como obxecto de estudo o español. bótanse así mesmo en falta pesquisas clarificadoras ao respecto.gramática do texto do galego. pois. así como o estudo dos operadores argumentativos e outros marcadores realizado por Koch (2003a: 31-62). quen se lamenta da subordinación desta clase de palabras nos traballos gramaticais que adoitan como simples elementos de relación destituidos de calquera contido semántico cando na realidade son "as responsáveis. 139 . Porén. débese resaltar o estudo dos marcadores conversacionais levado a cabo por Marcuschi 61-75) para o portugués do Brasil. Por outra parte. xustamente por esa importancia que semella conveniente dedicármoslles unha atención específica.

con que conta unha lingua. debemos abandonar o proxecto inicial (d) mérito o seu traballo. connectives'. isto é. de uso tan frecuente. Na realidade. particles'. Con referímonos a elementos como os que se subliñan a seguir: (a) vexamos como está a situación actual (b) que estivo a dicir non me pareceu interesante. marcadores discursivos ou do discurso etc. marcadores textuais ou do texto. a asegurar desa forma o desenvolvemento da comunicación. trátase de elementos lingüísticos de carácter heteroxéneo. matic markers'. connectives'. Despois. As dificultades para os agrupar e clasificar ponse de manifesto no momento mesmo de queatribuir unha denominación. de Deborah (1987). certamente (c) Teremos de procurar outras solucións.. relacionantes supraoracionais (Fuentes Rodríguez 1998). formados por unha ou palabras. As formas Existen 93. signalling devices'. conxuncións ou locucións discursivas. ordenadores do discurso.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. fica claro que os conceptos de e non resultan suficientes para daren conta das propiedades de todas esas palabras gramaticais e locucións. xenericamente chamadas que se axustan á sintaxe propiamente oracional. operators'. Gramática do texto Definición e caracterización usos dalgunhas palabras invariábeis. pondo de manifesto a disposición que quixo dar diferentes partes que o e tamén para transmitir ao as indicacións precisas sobre a articulación do texto e sobre as relacións que se producen no seu interior. enlaces extraoracionais. operadores pragmáticos. -Pois a non me convence (e) Primeiro. connectives'. He preferido el más neutro de Véxase tamén unha síntese das diferentes propostas en Fraser 932): connectives'. que teñen a función de marcaren relacións que exceden os límites da sintaxe da cláusula. que tivo unha especial acollida desde a publicación Discourse markers. conecto(discursivos). . elementos de cohesión. como podía ser o caso de na realidade ou no fondo. entre as que se viñeron utilizando algunhas como partículas (discursivas). 35-36) ten reparado en que existen marcadores do discurso "que no conectan o que lo hacen sólo en ocasiones". xa se verá Todas esas palabras ou expresións resaltadas nos exemplos precedentes son elementos lingüísticos de diferente natureza que o locutor utiliza para o seu discurso. hai que prepararse ben. expressions'. aquí usarase fundamentalmente esta última denominación. Por iso afirma que esa dificultade "para hallar un significado de conexión en ciertos marcadores me ha obligado a renunciar al término para referirme a toda esta clase de unidades.

pois afirma Fraser (1999: 938) que un marcador discursivo "need not strictly S2. os marcadores discursivos virían a ser como os sinalizadores que guían o do proceso interpretativo do texto. las inferencias que se realizan en la comunicación". el desbota os últimos. meanings. aínda que. isto é. so. curiosamente. en Báez San José (2002: 160) ou en 25). ou ben teñen a función de marcaren a orde e relación cláusula coas precedentes e subsecuentes no Desde o marco da teoría da pertinencia ou relevantista (Montolío 1998: 109) considérase que os marcadores discursivos realizan un contributo esencial no proceso de interpretación textual. Son. well. Por outro lado. but. then. but may occur in medial or final position as well". Porén. Continúa. por exemplo. or. pois. primeiro. este. Continúa a beber en exceso. porén non son exclusivos desta. sendo tamén posíbeis as variantes e <MD+S2. continúa a beber en exceso 94. fewer occur in medial position and still fewer in final position". and actions to make overall sense out of what is said" (Schiffrin 1987: 49). Fraser 938-946) define os marcadores discursivos como unha clase pragmática formada por expresións lexicais tiradas das sintácticas das conxuncións. Véxase Martín (1998: 24). precisaren ou contrastaren o significado de toda a cláusula. oh. a se apoiar na definición de Alcina & Blecua. de acuerdo con sus distintas propiedades semánticas y pragmáticas. porén. porén. isto é. 95. despois son marcadores discursivos por estabeleceren diferentes tipos de semánticas e pragmáticas que exceden o ámbito das intraclausais. dos adverbios e das frases preposicionais. que nos ofrece unha perspectiva dos marcadores discursivos máis ampia da contemplada. senón que teñen unha forte presenza na lingua Por outra parte. I mean. que unha relación entre algún aspecto do segmento do discurso de que forman parte (S2) e algún aspecto dun segmento anterior do discurso á interpretación da secuencia do que ao seu contido proposicional. (1995: 43): "A principio.RAMÓN MATO ben. Tamén sería posíbel (i) Xoán non anda moi ben de saúde. (a) Xoán non anda moi ben de saúde. marcadores discursivos sao elementos lingüísticos típicos da modalidade de 96. A forma canónica do marcador discursivo (MD) estaría representada pola fórmula <S MD+S2>. para Fraser (1999: 933) os criterios utilizados por Schiffrin na delimitación dos marcadores discursivos son demasiado ampios: dos once que esta autora estuda en detalle because. a partir da idea de que a comunicación humana é esencialmente afirma: "Los marcadores del discurso son unidades lingüísticas invariables. Porén. Aínda que posúen grande importancia na lingua oral. Confróntese lingua oral". now. a se comportaren como sinais ou que o falante utiliza para cooperativamente o proceso interpretativo do seu interlocutor. no ejercen una función sintáctica en el marco de la predicación oracional y poseen un cometido coincidente en el discurso: el de guiar. a beber en exceso e Xoán non anda moi ben de saúde. (1987: define os marcadores discursivos como dependent elements which bracket units of talk" e considera que a sua forma parte doutra máis que é a análise da coherencia do discurso: "how speakers and hearers jointly integrate forms. os marcadores discursivos elementos periféricos que teñen a función de comentaren. . acrecentando en nota: "Almost all DMs [marcadores discursivos] occur in initial position being an exception). máis adiante no traballo cita mean entre os marcadores discursivos (Fraser 948). da forma que os sinais de tránsito nos indican como debemos circular por cidade.

con tendencia das conxuncións a ocuparen o primeiro posto: pois ben. a causa disto aínda que poidan desempeñar a función de tales. 98. que constitúen especie de de onde tales conceptos resultan claramente insuficientes para conta das propiedades que todos b) no plano formal como norma como partículas que son. adverbios. pois tamén é o trazo máis distintivo dos adverbios. por esta causa. non admiten morfemas flexivos. mira. a través dun proceso de Así. Gramática do texto (b) Carmela traballa mais non os resultados necesarios non caso a ninguén (c) En canto está a traballar no (MD+S2. e conxuncións de onde aqueles polo xeral proveñen. mais entón. por esta razón. Para Martín 45-48) a invariabilidade é a propiedade característica de todos os marcadores discursivos. tamén se producen d) total ou parcial en casos: así. mais non por isto. c) posibilidade de acumulación de marcadores. pois trátase da tos que perderam as suas características dos marcadores discursivos.. por iso. por tanto sería un marcador discursivo. no fondo. é na realidade para (e respectiva de determinados elemenvalorizando apenas a sua (Vilela 1999: 267-268). A invariabilidade permite determinar o estatuto de marcador discursivo para unidades que poden funcionar na gua con outro valor gramatical. etc. . olla. en calquera caso. locucións prepositivas. mais na realidade aínda que existe unha ampia de liberdade na combinación de marcadores. no es menos verdadero que las entidades lingüísticas que los integran no se ajustan totalmente a las categorías de las que habitualmente nos ocupamos en la gramática oracional". por exemplo. para (2001: 57) esta propiedade distingue os marcadores dos sintagmas que conservan a capacidade de flexión e combinación dos seus membros. así pois. Martín Zorraquino (1998: 52) pregúntase se non estaremos perante novas clases de palabras ou categorías pois "si bien es cierto que los marcadores del discurso no constituyen una clase de palabras. un proceso de ticalización cara á invariabilidade en certos sintagmas preposicionais e formas como na realidade. ou adverbiais etc. por este motivo.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. deste modo. logo daquela. Como características as dos marcadores discursivos podemos entre conta o relativamente importante número de unidades que e a pouca sistematicidade dos estudos até hoxe existentes ao respecto: a) heteroxeneidade canto á categoría gramatical: trátase de conxuncións. que Casado (1993: chama "(casi) total completa". cando 97. ou sexa que.

resultan. nada ten que ver coa o antes e despois discursivos ao precedente ou subsecuente no enunciado e non ao formas verbais como ou sexa. aínda que non suficientemente clarificadoras en xeral. e) imprecisión semántica e multifuncionalidade: resulta difícil en casos estabelecer o significado subxacente nos diferentes usos discursivos. el non dixo a verdade (b) El non dixo a verdade. por non asistiu h) finalmente. constitúen un grupo entoativo propio e isolados por pausas: (b) Faremos o que pensado. isto é etc. en por un lado. como se verá un pouco máis adiante (8. por outro lado ou por unha parte. en moitos casos. aínda que tal liberdade na realidade afecta un grupo deles e. normalmente. marcado por propiedades e pragmáticas máis do que referenciais e denotadoras. el non vai vir g) importancia das propiedades fónicas (acento. onde poden entrar a práctica totalidade das porén.4). aínda que non resulta fácil sistematizar as relacións entre ambos. existen outras perspectivas máis restritivas. o sentido dos marcadores textuais. significado vén. porén (c) Ora ben. porén. el non vai vir (d) ora ben.RAMÓN MATO no texto conversacional se usa bon. necesarios na comunicación para indicaren o sentido da conexión. Así. que permite incluir dentro destas unidades os chamados adverbios e os sinais ou marcadores conversacionais. poden aparecer en posición inicial. como consecuencia da marxinalidade dos marcadores a respecto do núcleo da cláusula. ligando segmentos maiores ou menores do discurso. como a que se pode inferir de autores Vilela. Martín ou Casado. medial ou final do enunciado. pois. dunha visión máis ampia dos marcadores discursivos. a pesar de non desempeñaren función dentro da cláusula nin poderen ser núcleo dunha resposta a unha pregunta. f) versatilidade ou mobilidade en principio. de todos os modos o alcalde. pois unha unidade pode ter varios. entoación. en todos teñen a posición condicionada por certas regras de distribución: (a) Porén. (1987: 328) di que (i) . cantidade silábica) na matización do seu significado: os trazos suprasegmentais determinan. digamos. son elementos que. por outra parte desaparece calquera referencia espacial (Vilela 1999: 267-268) etc. evidentemente. perden a ligazón co seu paradigma verbal para se converteren en conectores textuais.

a propósito. e (iv) deben ser capaces de a nivel local e global do discurso. senón na pragmática: os marcadores . que deben ser tratadas como locucións pragmáticas En Báez San José sinálanse tres características taxativas para a súa consideración como marcadores: (i) estaren separados por pausas do resto do enunciado. sitúa o criterio fundamental de definición dos marcadores discursivos non na gramática. Gramática do texto teñen de ser separábeis dunha cláusula. e (iii) situárense no segundo enunciado xustaposto ou na segunda parte da tura encadeada por coordenación. empeñado en delimitar un "grupo relativamente homogéneo" de unidades. para el as conxuncións coordenadas (e. Para Fraser (1999: 942-944) os marcadores discursivos teñen un significado central que é procedural. en consecuencia. mais. xusto. non conceptual. mais non se se tratar dunha mensaxe única. tanto lingüístico como conceptual. Exclúe tamén por este mesmo motivo algúns adverbios oracionais francamente. (ii) teren mobilidade dentro do enunciado. e (iv) poden especificar o papel dun enunciado no discurso (de todas as formas. dado que polo menos. para isto sinavías: (i) poden permitir a derivación dunha implicación contextual (por tanto. teñen de aparecer xeralmente na posición inicial dun enunciado. tamén). dous enunciados correspondentes a dous actos sucesivos. aínda que algún deles poida adoptar unha posición fixa. o marcador discursivo relaciona dous segmentos do discurso mais non contribúe ao significado proposicional de ningún dos dous. así como en diferentes planos deste (sen teren significado. (ii) poden reforzar un suposto precedente céndolle probas (despois de todo. un significado vago ou sendo Blakemore (1992: 138-141) considera que os marcadores discursivos non teñen significado representacional da forma que o teñen as expresións lexicais. obviamente. redución fonolóxica). 49). en funcionarán como marcadores que puxeren en relación dúas mensaxes. e o mesmo acontece coas subordinadas (porque. (iii) deben posuír un contorno prosódico propio (acento tónico seguido de pausa. e a súa interpretación específica en cada caso é polo contexto. senón que teñen un significado procedural consistente en instrucións sobre como manipular a representación conceptual dun enunciado. só. logo. Por outra parte. marcadores de pausa como as partículas partios vocativos ou as interxeccións que constitúen unha mensaxe completa e diferente. ou) funcionan principalmente como marcadores discursivos. (iii) poden contradicir un anterior suposto (porén. finalmente). a que denomina pragmatic partículas focalizadoras como inclusive. aínda que non exclusivamente.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. a constituíren un grupo fónico independente.

mais as intexeccións carecen dalgúns trazos consubstanciais ao funcionamento pragmático dos marcadores discursivos. consubstancial ao seu funcionamento pragmático. como características secundarias. certa mobilidade na cadea sintagmática.. Dando por válida a definición de marcadores discursivos realizada por este último autor. marcadores discursivos e interxeccións diferéncianse notabelmente no comportamento pragmático.. Cueto & López (2003: 77-82) tratan de clarificar a relación entre estes e a interxección. dúas restricións gramaticais: unha de natureza morfolóxica ao cualificar os marcadores como unidades e outra de natureza sintáctica ao definilos como elementos periféricos na predicación. en principio.RAMÓN MATO guían o procesamento inferencial. o marcador discursivo sinala na dirección e o seu contido está asociado de maneira estábel e permanente ao significante. caracterizándose pola súa plasticidade condicións A estas diferenzas o valor cohesivo dos marcadores discursivos. isto non acontece coas interxeccións. sen variacións en tanto que o valor da interxección vai vir subministrado polo falante na situación de uso. pois interveñen en fases distintas do proceso interpretativo: en canto que a interxección non contribúe. o bar. os amigos. surxindo moitas veces a relación lóxica entre dous bloques informativos da situación comunicativa máis que da interxección. poidan manifestar un certo valor discursivo qué non teñen codificado. e tamén segundo as antecitadas autoras. Para estas autoras ambos son unidades gramaticais non destinadas a codificar conceptos. Por outra parte. pois son unidades que posúen valor anafórico e enlazan distintos bloques sinaunha instrución direccional concreta. caso de por exemplo. senón de unidades procedentes de formas interxectivas. como bon. o de sempre. case sempre .. mais en termos xerais. Porén. guiando o receptor na interpretación do que de cunha determinada actitude expresada por o marcador discursivo opera na recuperación das implicaturas. seren unidades inventariábeis a pesar se tratar de clases abertas) como semántico (posuíren un significado procedimental como guías do proceso inferencial nun determinado sentido). Si admiten estas autoras a presenza dun contido pragmático próximo ao dos marcadores discursivos interxeccións impropias. ao proceso de xeración de actuando tan como elemento que restrinxe a intencionalidade do emisor. vaia. Existen similitudes entre as interxeccións e algunhas unidades gramaticalizadas como marcadores discursivos. tanto do punto de vista gramatical (invariabilidade. ao contrario que os marcadores discursivos. en circunstancias textuais determinadas. en . aínda que algunhas. fin etc. onde se podería suprimir sen por iso anular o valor recompilatorio do segmento final. Nalgún caso as interxeccións propias poderían remitir a datos anteriores. autonomía entoativa. mais para neste caso xa non se trataría de verdadeiras interxeccións. a partida de cartas. isto é.. e para limitar a clase de unidades estabelece.. senón a guiar inferencias.

Gramática do texto impropias. d) marcadores discursivos con estatuto próximo ao das interxeccións. onde se pon en relevo o seu papel decisivo na constitución do sentido e na organización textual.. pese al contenido procedimental de la interjección y su comportamiento como contextualizador. c) adverbios ou locucións adverbiais que afectan cláusulas enterras e que poden en relación enunciados diferentes. Véxase Cueto & López (2003: 82): "En suma. Martín 52-53) distingue grandes grupos en función da súa distribución e do seu alcance pragmático con relación ao núcleo oracional a que se a) unidades que proveñen do conxunto das trátase de elementos que gozan de menor autonomía e que apuntan ao valor ilocucionario da cláusula á das cláusulas ou do discurso como reflexo da sucesión de actos de diversos ou á distribución da información dentro da relación tópico-foco b) unidades que proceden de preposicións máis ou menos gramaticalizadas e de adverbios e locucións adverbiais sobre introducen unha valoración engadida sobre os constituíntes da cláusula ou sobre a cláusula completa. Algúns criterios de clasificación á clasificación dos marcadores textuais. uns. ti tinas razón 99. Existen. sen que resulte unha tarefa fácil a súa sistematización. son os que teñen máis autonomía do punto de vista fónico e canto á distribución. Para o estudo semántico dunha serie de conxuncións do portugués. felizmente. en estos casos no es interjectivo".2. en canto que outros conectan máis de dúas secuencias conseguinte. os máis vinculados co concepto de modalidade. ou sexa. sendo compatíbeis dos tres grupos anteriores: (a) Ben. bueno. fin. véxase (2002).. . con especial atención ao aspecto argumentativo da linguaxe. son varias as perspectivas que se poden adoptar.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. no obstante. Por unha parte. que no seu proceso de gramaticalización como marcadores discursivos perderon a categoría primitiva. pero el estatuto gramatical de vamos. é o grupo máis heteroxéneo. vaya. ora ben). su funcionamiento como marcador discursivo dista bastante de estar demostrado. Trataríase. de unidades multicategoriais e polifuncionais que nalgúns casos funcionan como 8. pois. parecen afectar exclusivamente unha cláusula francamente. felizmente). pois marcho (b) até a me interesa (c) Ben. numerosas interjecciones impropias que en nuestra lengua han derivado hacia usos puramente discursivos.

non admiten a substitución por adverbios interrogativos nin a súa integración na unidade enfatizada de ecuacional. sinceramente. é o caso de honradamente. Os adverbios modificadores da cláusula (e por norma xeral mente) van entre pausas. comentarios externos a esta e a desempeñar un papel contextualizador. honradamente c) referido ao texto como tal. so a denominación de de función distingue dous grupos: adverbios modificadores da cláusula e marcadores de función textual. Casado (1993: 32). finalmente etc. en tanto que en (b) isto non é neste último caso cando se trata dun marcador textual. felizmente En (a) o adverbio a función de aditamento e é conmutábel polo adverbio de modo así. infelizmente desenvolvéronse. consecuentemente. non poden coordenarse con adverbios ou frases en función de complemento circunstancial (aínda que si combinárense con e deslócanse con liberdade dentro da cláusula: (a) Infelizmente. naturalmente. non tivo en conta os meus consellos (c) Uxía non tivo en conta. neamente.).RAMÓN MATO Por outra parte. Uxía non tivo en conta os consellos (b) Uxía. francamente.): . como recollen os xornais b) a produción do enunciado (a tanto do punto de vista do falante como do ouvinte. honestamente etc. infelizmente Os modificadores da cláusula poden clasificarse (Casado 1993: 33-34) en función do comentario que realizaren.) e de orde ou relación lóxica posteriormente. temático (formalmente. A función dos primeiros non se corresponde coa de aditamento (ou complemento circunstancial) e non é conmutábel por un (a) (b) curso acabou felizmente curso acabou. infelizmente. felizmente. como certamente. podendo ser metatextual ticamente. infelizmente. etc. os meus consellos (d) Uxía non tivo en conta os meus consellos. senón que afecta a cláusula súa totalidade. realmente. realmente. resumidamente etc. o cal pode expresar: a) a actitude do falante a respecto do contido do enunciado.: Non me interesa nada do que dixeches. xa que non determina o contido léxico do verbo.

case. exclusivamente. entre outras coisas.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. terminando o seu con estas palabras: "A análise dos de sempre e entao enunciados interrogativos. tamén. aproximadamente. disso. mostrando a súa preferencia pola designación común de Após insistir en que a partícula modal comporta o punto de vista do enunciador con relación ao contido proposicional e que hai adverbios que son partículas modais (homónimos de adverbios) e que transmiten unha modalización que ten o seu punto de partida na subxectividade do produtor do enunciado. distinguir entre partículas gradativas ou apenas. . Algunhas das partículas "tidas seguramente como partículas modais" son para Vilela (1999: 264) acaso. Para unha lingüística completa das partículas modais no portugués e no alemán. ou na categoría ou na categoría de conector discursivo. ou a unha parte importante e transportan un xuízo de valor por parte do enunEntre os exemplos que nos achega. que as [partículas modais] tém a ver. 101. decidiremos (de orde) Os marcadores de función textual para Casado (1993: 35). etc.. respectivamente descritas. véxase Franco (1991). pois palavra ou pode ser levada para tratamentos e diferentes: ou se na dito. Vilela (1999: 261-274) parte do concepto para. de entre acto de ou anterior (ou nao imediatamente anterior) ao acto de fala em que respectivamente que faz de conectivos conversacionais" (Franco 1990: 196). anafórica ou. afina]. posteriormente. meramente. ou na categoría partícula modal" (Vilela 1999: 263). máis. precisamente. Outros estudos parciais de comparación co alemán canto ao uso de marcadores discursivos en portugués poden verse en Schmidt-Radefeldt (1993) e en Brauer-Figueiredo (1995).. sempre. apenas. Por súa parte. volven a aparecer palabras como mais. non catalogábeis nos repertorios tradicionais de clases de palabras. Gramática do texto (a) Resumidamente. nao. admite que estes adverbios tanto poden ser colocados no dominio das partículas modais "por a subjectiva do enunciador. adverbios e adverbios de cláusula. sobre todo. até e seus respectivos marcadores. aínda. na certeza. xa citadas nos grupos anteriores. un conxunto numeroso e aberto de pezas lingüísticas. máis aínda etc. tras de partículas de realce ou de palabras como de é. se se quiser. cá. tamén etc. simplemente. polo menos. subentendidos e pragmáticas do falante e as suas expectativas e que.) e partículas aquelas que se ao contido total da cláusula. non gostei da súa exposición (b) a obra aspectos interesantes (temático) (c) Primeiramente. mas. en coincidencia con Franco quen distingue entre partículas modais. con el e. entao. que se caracterizan pola súa sada" o que dificulta a delimitación entre o seu valor xeral de lingua e os diferentes usos Estabelece este autor un ampio catálogo de funcións textuais etc. como no dominio dos marcadores discursivos por remeterem para o contexto anterior" (Vilela 264).

(1999: clasifica os adverbios extrafrásicos en función da súa forma de incidencia na enunciación: a) adverbios que inciden no (información contida no enunciado e colocada a disposición do interlocutor): son os avaliativos e asertivos. oposición (contrariamente) etc. desta vez (avaliativo) as eleccións (asertivo) b) adverbios que inciden no dicere (escolla de unidades e de son os adverbios que implican unha ordenación discursiva (primeiramente. moralmente. sinceramente. naturalmente.RAMÓN MATO Previamente. literalmente. os a apuntaren para a avaliación ou apreciación do enunciador sobre o contido preposicional (estrañamente. en (d) o adverbio está integrado no actancial e en (e) funciona como exofrásico. concretamente.ou alético -necesario ou continxente. analoxía (igualmente.(certamente. este mesmo autor distinguido adverbios que afectan o verbo e calquera dos seus actantes. seguidamente. o director levaba razón (d) director sinceramente (e) director.): . que son exteriores á cláusula. indubitabelmente. sucesivamente). do verbo e do adxectivo. falou moi ben En (a) e (b) o adverbio propiamente é intrafrásico e depende.. posibelmente. e adverbios extrafrásicos ou adverbios de enunciación. probabelmente. paralelamente). unha determinada distribución (respectivamente. miraculosamente. podendo un mesmo adverbio funcionar como intrafrásico ou extrafrásico 1999: 245): director francamente (b) director é francamente intelixente (c) Francamente. non participan na referencia clausal e son produto da intervención do enunciador. a se tamén neste grupo os adverbios metalingüísticos. (a) Estrañamente. despois). tanto relativos á forma lingüística do texto (textualmente. etc. etc. finalmente.) e os segundos reportándose ao valor de verdade e comportando un valor epistémico -certeza ou incerteza a respecto do proposicional. en canto que en (c) funciona como adverbio de enunciación. curiosamente. respectivamente. seguramente. el non apareceu por (b) Probabelmente. pretamén inciden no discurso os de encadramento nocioque definen o campo nocional en que se ou punto de vista de que se parte (politicamente. comercialmente. brevemente). antes. como á súa reformulación exactamente.

(b) Chamoulle parvo. visto que). indicadores ou índices de modalidade (como probabelmente. Podemos imaginar a pluralidade de meios de que o ser humano para levar a cabo essa parte da . mais pre funcionan en bloque como expresións total ou parcialmente lexicalizadas. Gramática do texto (a) Seguidamente. do problema pesqueiro literalmente competente c) adverbios que inciden no dicere (ou querer son adverbios que tratan da intención comunicativa. cualificando as como "marcadores Koch (2003a: 30-58). sinonimia.) ou no plano meramente enunciativo (ora ben. isto é etc. temporal ou organizador da información textual) ou con valor de reformulación (ou sexa. entón. por iso. sen función que a fórica. de adxectivos. aditivo. quere dicir.). hiponimia.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. sinceramente. indica que súa función organizadora do texto se sitúa no plano interdiscursivo (bon!. bon. anáfora asociativa etc. relacionando o que precede co que no texto. por unha parte. Estes marcadores proveñen de adverbios ou locucións adverbiais. dito. É a do componente expressivo no discurso: e intensificando de forma global o enunciado ou um dos fragmentos desse enunciado. antes que. o que é que pasou Para destes adverbios exofrásicos. de conxuncións. din algo sobre o acto ilocutorio (francamente. despois que.): (a) Eu non confío honestamente (b) seriamente. distingue os marcadores de presuposición (verbos que indican mudanza ou permanencia de estado.5. dos privilegiados para ordenar. causal. que el admite no ámbito dos marcadores discursivos. ligar. por certo etc. non é? etc. Sen estabelecer unha clasificación propiamente dita. (c) persoa. seriamente. para terminar etc. hierarquizar. verbos factivos e certos conectores circunscomo desde que.). posibel102. contraargumentativo. (1999: 265) trata dos dores da coherencia/cohesión que sendo para el os marcadores do discurso propiamente ditos. Véxase Vilela (1999: 270): "As parte de um conjunto de processos que devemos designar como marcadores conversacionais. persoalmente. certamente. isto é. Aínda no apartado dedicado polo autor interxeccións e outros marcadores de expresividade 1999: 269-274) se achan frecuentes referencias ás funcións textuais que cumpren. honestamente.). confidencialmente etc. repeticións. no plano de interacción enunciador-interlocutor (pois. xuntamente pronomes. quere dicir. a se situaren outros no plano directamente nocional (con valor argumentativo. para dos a que se fará referencia en 8. de verbos e doutras combinacións varias. tornar fluido o movimento fórico do discurso".

nota 12). índices de avaliación extremamente feliz) e índices de dominio ou modo resumidamente. mellor aínda. a pesar disto/diso. non iremos ao da súa 103. Mais lévase ben amigos b) marcadores elaborativos ou que indican unha relación en que a mensaxe de S2 garda paralelismo coa de coa posibilidade de acrecentar ou clarificar esta. en particular. Por súa vez. por riba. Case non hai ninguén. en canto que que a interé o caso comparación isto/iso. tampouco funcionaría como marcador discursivo por non en relación dúas mensaxes diferentes ao estar S2 incrustado en e. do modo/xeito. é máis. En correspondencia. trátase de marcadores como sobre todo. En comparación. de forma parecida. polo contrario. mais non en cláusulas elípticas do tipo de Xosé e Uxía no primeiro caso de dúas mensaxes diferentes e no segundo única mensaxe. tratarse así mesmo dunha soa mensaxe (Fraser 940. aínda así. tamén. da forma. Fraser 946-950) sinala dúas clases de marcadores discursivos: os que relacionan mensaxes e os que relacionan tópicos. isto é. en (con isto/iso). por outra parte. Os en relación algún aspecto das mensaxes expresadas polos segmentos S2 e e poden dividirse seguintes subclases: a) marcadores contrastivos que mostran pretación explícita de S2 contrasta con unha interpretación de de aínda que. disto/diso. porén. concisamente). quero dicir. en correspondencia. de non ser así. así doutro modo.: (a) Esta festa é un fracaso. a saber. á inversa. canto á conxunción subordinante que en casos como presidente dixo que buscaría unha solución ao tema escolar. é dicir. dito isto etc. de modo análogo. chegamos a acto de inauguración (b) Antía pesa 60 quilos. isto/iso. ou. por tanto. diso. . Non obstante. A bebida acabouse. mais) funcionan como marcadores discursivos cando unen ou relacionan dúas cláusulas independentes (Xosé traballa moito. seguramente. deberías portarte con educación (c) non quixeron asistir ao casamento da filia. Fraser (1999: 939) as conxuncións coordenadas como e (tamén ou. entre parénteses. non que (facer) ao (a) Marchamos tarde da casa. Xurxo pesa 70 (c) Nuno ten carácter. en lugar (de facer) por contra. igualmente. pesarosamente). e Uxía estuda todo o día).MATO mente. en contraste (con isto/iso). Sobre todo. indicadores francamente. sexa como for. Por outro lado. agora ponse a chover (b) Deberías ser máis convidados.

Gramática do texto c) marcadores inferenciais que mostran S2 como unha conclusión baseada en son por tanto. mentres niso. porque se nos tarde (c) Se consegues destacar na túa carreira. en contraposición coa clasificación de Casado.: moi elegante esta noite. a dos que especifican que fornece unha razón para o contido presentado en como porque. non deberías saír de viaxe (b) Hoxe é día festivo. de modo que é o tópico a que está a contribuir. a dos marcadores que especifican o de S2 con relación a (antes. en conclusión. Por esa razón. pode concluirse que. A propósito. respecto de. por suposto. por conseguinte. entón terás un futuro brillante Canto á segunda clase de marcadores. trátase de marcadores de cambio de tópico change como volvendo ao tema cambiando de tema.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. de X. o que está relacionado co tópico presentado en S2. en que tenda praches o vestido? (b) Por fin terminou o pesadelo en que estabas metido. iso recórdaque. é o noso aniversario (b) Procura acabar canto antes. como resultado. antes de que me esqueza.. neste/nese caso. ao fin e ao cabo. entón: (a) Hoxe a Despois de todo. por exemplo. por isto/iso. quen tenta evitar o feito de unha unidade aparecer en diferentes grupos de marcadores con valores tamén distintos. despois. canto a etc. os comercios están fechados (c) Estudou durante o curso. mentres) ou a de marcadores compostos como se. os que relacionan tópicos ting discourse implican un aspecto da dirección do discurso. Nestas condicións. por esta/esa posto que. Iso recórque existe tamén un problema sanitario importante (c) problema da pesca está a se agravar. despois de todo. estabelece uns (a) . A respecto da agricultura. consecuentemente.. a de paso. por razón. a se basear na teoría da pertinencia. máis do que a súa mensaxe. en consecuencia. como conclusión lóxica. tendo isto/iso en conta (a) Está chovendo moi forte. con relación a. Como consecuencia. aludiremos á clasificación de 135-146). aprobou todas as materias d) outras subclases de marcadores que teñen un número de unidades relativamente menor son. nestas/nesas condicións. a situación tampouco mellora Finalmente. para Fraser.

. conectores. 104.. Canto ás conxuncións. siendo verdaderas oraciones elípticas". . operadores discursivos e marcadores de control de Exclúe este autor 65) da nómina de marcadores discursivos os adverbios oracionais e. cumpren funcións pragmáticas similares ou próximas das destes. Martín Zorraquino (1998: 36-37). Porén.3. como os marcadores textuais. un na procura de referencias máis ou menos explícitas a este tipo de elementos gramaticais. sinceramente. non abundan as referencias a aquelas unidades lingüísticas que cumpren algún tipo de función discursiva. pois. naturalmente etc. concesión (concesivas). afirma da última. causa condición ilación (ilativas).RAMÓN MATO ríos (os marcadores discursivos poden pertencer categorías gramaticais de adverbio. reformuladores. independentemente de que poidan ou non encaixar con rigor no concepto de marcadores do discurso. muy frecuente en la conversación" e que "incluye de ordinario algo de contradicción ó restricción de lo dicho anteriormente". que é palabra "expletiva. os primeiros admiten a coordenación con elementos equifuncionais en tanto que os marcadores non. comparación (comparativas). (disxuntivas). distingue o seu uso como "adverbios de incidencia verbal" sinceramente) do seu uso como "marcadores" sinceramente): os poden ser sometidos a interrogación parcial e os segundos non. aínda sen seren nalgúns casos propiamente marcadores discursivos. máis en concreto os oracionais da enunciación ou adverbios francamente. P. clasificación restritiva pódese en Báez San José (2002: 159-174). Garcés Gómez. conjunciones é interjecciones. sobre que volveremos: da información. negados ou 8. alude á súa función conectora cando afirma que "denotan las relaciones que median entre los pensamientos" (Saco Arce 1868: 134). dada a por razóns ben coñecidas. participando á la vez de adverbios. sinceramente. por Saco Arce (1868: 124) refírese a ande e como palabras "de naturaleza ambigua. non faltan notas relativas a certas partículas ou expresións que non encaixan ben clases de palabras convencionais e que. (adversativas). divididos en (uns implican orde linear do enunciado e outros non) e non 105. os adverbios dores ou as interxeccións. no caso de francamente. marcadores discursivos na tradición gramatical galega • Na tradición gramatical galega. proposta por M. dependencia (determinativas). ou para chegar á seguinte clasificación. aínda que. en serio etc. tanto pola de se integraren cláusula co significado como por posuíren un significado conceptual que permite seren interrogados. Así. ofrecendo a seguir unha clasificación en que transparecen algunhas das funcións textuais: identidade (copulativas). que estrutura os marcadores discursivos en marcadores de e de os por súa vez. estes non son focalizábeis ou enfatizábeis por medio dunha de como acontece con aqueles etc. Faremos.

idea tamén presente en Lugrís 83-84). para un pouco máis adiante criticar a denominación de orde lóxica das palabras como porque en casos "nos obligados a recurrir a un artificio de estilo para colocar en distinto orden los elementos de la preposición (sic). cualquiera que sea el sujeto del verbo". disque veu do servicio (Carré) (c) ti que é o que queres. a que chama adverbios conxuntivos "porque presentan este doble carácter". Ao tratar das (Saco Arce 1868: 138-141) afloran valores tamén próximos de certas funcións textuais. cuxo traballo neste campo concreto. de modo que na realidade funcionaría como un marcador da función textual e pouco adiante (Saco Arce 1868: 194) alude a que o adverbio (variante de alí) "se emplea al principio de la frase. que viñese xunto de vosté pra un favor (Saco Arce) (b) seique o seu filio Xurxo. especialmente cuando se quiere hablar con cierta vaguedad". como (bó!) etc. Así. Gramática do texto cita naturaleza ambigua" como e conforme. e tamén en non nos achega novidades a respecto do realizado polo relixioso ourensán. palabras que vai repetir máis ou menos Alvarellos (1967: 144) despois. que con el pretendido orden lógico no seguiría la marcha del pensamiento". ambos dan os seguintes exemplos de como marcador conversacional: (a) ¿Qué rapaz? -Elí. Da locución e logo Saco Arce afirma que se pode considerar á vez como adverbio interrogativo e conxunción. achega os seguintes exemplos deste elemento discursivo: (a) Caíu o Ministerio ~¿E logo? (b) Eu iso fago -E logo. . palabras que serven a Vázquez & Fernández (1996) de punto de partida para o estudo deste marcador como un caso de interferencia lingüística. 154 En nota afirma este mesmo autor: "Nada mas que la pregunta en las conversaciones entre nuestros paisanos.. non dixeche onte que o Aínda cita este autor a seguir o caso de el ou "usado adverbialmente" como "principio de toda interrogación. empregándose para manifestar "cierta sorpresa por alguna cosa cuya causa ó explicación se inquiere. aun sirviéndose del castellano". neno? eu se me dera unha mazan (Carré) A gramática de Arce non chegou a ser superada até á última parte do sécuXX e beberon os estudiosos posteriores. como se acaba de ver nun caso concreto. y para redargüir". tamén Santiago y Gómez (1918: 243) afirma que as locucións conxuntivas "obedecen al propósito de señalar la relación entre los pensamientos".GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA.

enojo etc. fuxe!. ben!. sino que puede considerarse expletivo o enfático" fórmulas discursivo-conversacionais non é certo? ou non si? A respecto das conxuncións. desconfianza e ironía). boh. prefiriéndose el empleo de mas o (Carré e que perdeu uso na conversa e "sólo se emplea algo en formas literarias". como que pero "se usa pocas veces en gallego. de pois resalta os seus usos discursivos cando afirma que é a única conxunción que pode empregarse despois do verbo. substantivos que se repiten con frecuencia cando pasa a explicar cada unha Acrecenta. así que algunhas poden expresar diferentes valores. após reiterar o valor discursivo de xa.. De ben di que pode modificar "a toda una oración" e de case ou cuase . vaites! (dúbida. burla. que como conxunción continuativa se utiliza "en las transiciones para apoyar o continuar oración". pois. da existencia de expresións co mesmo valor (Así Deus m'axude!. achegando os seguintes exemplos correlativos: (a) Se te deixas amorriñar estás pois espilirte (b) Pois por andaba (c) Os contos populares galegos. alude á actitude do emisor cando define a interxección como a palabra con que se expresa "un afecto vehemente del alma" polo xeral de forma repentina e espontánea. amplía os valores textuais de e logo á variante ai dindo aos casos en que o adverbio non "no expresa negación. indiferenza e mesmo ou para terminar aludindo á posibilidade de certos vocábulos. con observacións que frecuentemente e de ou menos indirecta apuntan para funcións textuais. como vaites. tristeza. admiración. Tamén recolle este autor (Carré 1967: unha ampia listaxe de interxeccións. boh. constituíndo por si unha "oración completa en forma sintética" e a manifestar "alegría. sinalado por Saco. corre! etc. espanto. Na gramática Calero podemos achar tamén algunhas isoladas que apuntan para valores textuais ao tratar sobre algúns adverbios e nexos. son dignas de se resaltaren das súas observacións..). Así.).XOSÉ RAMÓN MATO Alvarellos (1967: 144-145). especialmente adverbios e verbos. que ao inicio da cláusula responde ou fai relación a outra anterior. mesmo contrarios. desprezo. boh! (incredulidade. en función do ton de voz empregado ou "aparentemente" coa mesma entoación. valores interxectivos (axiña!.". ou cando combina con e precedente equivalendo a que ou cando e pois se utiliza "para iniciar una relación". son do mais rico en cantidade e variedade (d) Juche tamén daquela! (e) el era unha vez un que filios. E subliña a intensificación emotiva que a frecuente repetición de interxeccións. Que o me leve! etc.

De e logo? destaca o seu valor interrogativo para preguntar pola causa e o valor de adverbio de afirmación.G R A M Á T I C A DA LINGUA G A L E G A . non sendo tan claro en (c) e (d). Trata tamén da adverbialización de mesmo. igualmente citadas por Saco Arce (1868: 195) como en tanto que o os equipara franceses o segundo faino coas expresións españolas he aquí. este último valor tamén destacado por Saco Arce (1868: 198). en Sánchez 107. igual que (h). resulta e máis ben é. así mesmo. ahí tienes tu. tes moitísima (i) e máis inda máis tamén) De (d) e (e) di que negan e afirman con sorpresa "como adverbios de aseveración modal". . como non?) velaí. por outra parte. en tanto que de (i) di que se usa. tirados dos textos literarios galegos. pero que llegan a tener valor de adverbios de afirmación o de interjecciones". Repara. Véxanse exemplos da "funcionalidade pragmática" de velaquí Rei (2002a: 413-415). con estes (a) onte rifei con Xan. ¡he ahí lo que son las Incide Carballo (1979: 328-329). Gramática do texto resalta o seu uso como "adverbio modal ponderativo" tardan os rapaces! tardan os e o seu frecuente sentido irónico (¡case compriches a palabra! ben cumpriches a (Carballo 1979: 326). após se teren utilizado con anterioridade outros copulativos. cando se quere engadir un novo sumando. (b) vas moi elegante hoxe. e máis non o é (b) e máis hoxe non veu teu pai (c) e máis non foches ta (d) e máis non (e) e máis si por (f) e máis ben pesar de (g) e máis tes razón ben mirado. para a que achega os seguintes exemplos: (a) semella bo. logo? (pregunta pola causa) logo claro que si. Carballo (1979: 328) formas velaquí e "que pueden considerarse adverbios de lugar. nos valores conectivos da locución conxuntiva "de tipo adversativo o simplemente ilativo o continuativo o expletivo" e mais. exemplificándoa con verusos discursivos desta palabra (Carballo 1979: 330): (a) mesmo entrar non quixera na (b) mesmo da ve-la (c) esta nena é mesmo a sua nai (d) mesmo onte dixen sen primeiro pasar por En (a) e (b) prodúcese un uso discursivo ao afectar todo o texto.

achegándonos estes exemplos: (a) ¿ es a filia do alcalde. carece también de toda referencia sexual". nó. Regueira & Monteagudo 1986: 438): (a) facémolo logo (b) Primeiro entrei e logo entrou o Marcial (c) Logo. comer ben come Da gramática publicada por Galaxia na década dos 80. nó. veces "prolongado en até se confundir coa oh. descritivamente completa que as anteriores. tamén é moi freTi vas -Non ha. tamén. pon o seguinte exemplo: Este neno non crece. y gramaticalizado como un mero indicador enfático de carácter inquisitivo de la frase. e. Neste dicionario (Rodríguez González s. nó. o adversamente califica una afirmación de nuestro interlocutor". por lo que no se pueden dar fórmulas para su versión castellana". vaciado de sustancia significativa. ho! de afirmación cando menos. para Carballo ho interrogativo. que depende del contexto y de la situación psicológica de los hablantes. Nó. (d) Logo (e) logo 108. Por unha parte. nó. o primeiro elemento nó funcionaría como un adverbio que "de algún modo enerva o neutraliza. e en ocasións utilizado como home ou "vulgarmente" aínda con mulleres. ho (b) ¿poderei hoxe te ver a noite.RAMÓN MATO Presta Carballo (1979: 330-331) atención especial a partícula discursiva utilizada en galego. ho! 157 . pois. ho En (a) tradúceo ao español por ¿no? e en (b) por ¿no es así?. ouh. Esta forma posibelmente sexa consecuencia da de non ho. as diferentes expresións "un sentido variable. Carballo acode ao de Rodríguez González na procura dunha traslación ao castelán. De todas as formas. apócope do substantivo home "en vocativo". destacaremos algún aspecto moi concreto. ho! (e Si ha. logo. Na zona de cuente a fórmula de negación enfática Non ha. principalmente como marcador conversacional: o "adverbio de duda interrogativo" ho. ao tratar de logo resáltase a importancia da entoación tanto no estabelecemento dos seus valores de adverbio como de "partícula ilativa ou resultativa" (Álvarez. nó) amplíase a lista a por nó. indicando que ten este uso a locución galega ¿non si? Acrecenta este autor unha casuística de locucións formadas coa partícula citada por Saco (véxase que son nó. v. pois él. após afirmar de nó que inclúe "de ordinario algo de contradicción o restricción de lo que anteriormente se dijo por persona que habla o por otra con quien se habla".

como galegas máis frecuentes ah. Non fagas caso de todo o que che din En relación con ho. ei. ne. de pero cando menos na escrita é ambiguo". bah. cada unha con diferentes valores que encaixan dentro das funcións textuais e case todas frecuentes como conversacionais. a que xa nos referimos. sendo en (c) unha partícula resultativa equivalente a ou e en (d) temporal equivalente a En (e) "prodúcese unha oración con dous posibles significados. ne e aieu. nin o (b) -Disque pasa dos quince ferrados. ca. ai. ho. che. ¿pódeme dicir se Sanxenxo? Da gramática publicada pola editora Vía Láctea é digna de se resaltar a innovadora clasificación dos adverbios. Gramática do texto En (a) o adverbio logo equivale a despois. bótame unha man aquí. dámoslle o valor de tarde. especificadores (de identificación e de realce) e (de inclusión) onde están insinuadas diferentes funcións textuais (Costa. nomeadamente en contextos coloquiais. xa que non hai diferencia de pronunciación entre ámbalas dúas". hala. para do apartado dedicado de palabras (687-708). No segundo desta gramática aparecen referencias aos marcadores discursivos sobre todo ao tratar da expresiva dos adverbios. oi.G R A M Á T I C A DA LINGUA GALEGA. e a terceira tratamento de cortesía": (a) Non. estruturas informativas e á orde . citan as formas che. de (b) afirman que se se pronuncia "facendo breve pausa na entoación despois do logo. estes autores & Monteagudo 1986: 469-475) definen a como "a expresión emoción ou a apelación á atención ou alíeos" e. & Rábade 1988: 247-253). En (c) e (d) "o seu valor depende da entoación do enunciado". tamén encaixábel na gramática do texto. mentres que se o pronunciamos de seguido o senso máis concreto de seguida. canté. preposicións e 109. Citaremos algún caso non con de ca dise que serve para negar o que "o interlocutor acaba de afirmar ou para manifestar con estes exemplos: (a) -Xa me estás pagando eses cinco mil pesos. estás moi (b) Ai. podendo equivaler a ou Por outra parte. fou ou fo. González. Véxase Freixeiro (2000: e 595-620). após frases e palabras doutras clases. -Ca. ouh e vaites. a para apelar "a aquelas persoas que se trata de ti". a segunda "oponse a ho por apelar a persoas de sexo feminino ou a nenos". implicando dade. que eu xa non estou afeito (c) Aieu. cun grupo de declarativos. ola.

e as formas analíticas velo velos vela aquí. respectiva- . ou modificador nunha frase nominal) e. hai que prestar atención ao contributo tirado do a gramática de rez & Xove (2002). nada ou ningures función oracional ou frástica. normalmente para anunciar algo que está a seguir. corresponder mente (véxase adverbios con función extraoracional ou extrafrásicos.). poden subdividirse en: a) adverbios conectores: son aqueles que axudan "a relacionar e concatena-las distintas partes de que se un texto". Os que desempeñan esta última función son clasificados en tres 1. consecuentemente. finalmente. dos usos que desempeñan certas preposicións. os de afirmación si e si que se usan cando se quere en relevo o significado afirmativo. onde se tratan por extenso os adverbios que poden funcionar como marcadores discursivos. despois de todo etc. logo. constituínte da frase (modificador do núcleo dunha frase adverbial ou adxectiva. por iso. xa que logo etc. por súa vez. (con todo. son as formas velaquí. (véxase tamén Sánchez Rei 2. agora ben etc.) ou adversativa (agora. entón. Adverbios que funcionan a nivel da cláusula: poden incidir sobre a predicación en xeral ou sobre algún constituínte en particular (unha frase ou unha cláusula dependente). b) adverbios presentan ou localizan no contexto extraverpodendo tamén se referiren ao contexto lingüístico. en: a) adverbios de negación e de afirmación: excluidas as respostas concisas ás preguntas. velas alí.). cumprindo outros adverbios negativos como nunca. así. estabelecendo con frecuencia unha relación consecutiva (daquela. atributo). conxuncións e interxeccións como elementos textuais. por iso. complemento predicativo. complemento preposicional. ao cabo. Dentro das funcións do adverbio distinguen estes autores & Xove 600-609) a de oracional (complemento circunstancial.RAMÓN MATO Para este superficial repaso pola tradición gramatical. pois non son necesarios.. segundo Casado e Vilela. velo etc. Adverbios que inciden sobre toda a predicación son periféricos e non cumpren ningunha función oracional básica. como por certo. os de negación son non e nin. e polo xeral referido a algo dito con e reforzando a expresión de causa. función asimilábel á dos marcadores textuais. total. modificador da oración ou de constituíntes oracionais. así e todo etc. por último.

(en) caso de. Por outra parte. co gallo de). máxime. inclusive. especialmente. simplemente etc. concesión con. por amor de. ao trataren das preposicións. ben. de resultas de. Adverbios que inciden sobre un da cláusula: sitúanse no exterior das frases a que acompañan. c) adverbios o adverbio aínda é continuativo.). de. en lugar de. no sitio de). fin (para. que) ou imperativa (que). a pesar de). segundo. particularizándoas ou identificándoas. como seica disque (para indicar que as aseveracións están fundadas palabras doutros). utilizadas para cláusulas que expresan causa (por. de con) que poden introducir sintagmas que funcionan como modalizadores. como maiormente. de por parte etc. exactamente. incluso. con. e xa indica un cambio e un resultado cambio. ou seguramente (para atenuar aseveración). Gramática do texto b) adverbios modalizadores: para dos morfemas verbais. con exclusión doutros soamente. as ou locucións prepositivas estarían a funcionar como Así mesmo. por cousa de. condición (de. ou mellor dito ou canto (para introducir rectificacións ou anunciar da información). e contraposición (en vez de. polo uns e outros actúan como 3. así. pois expresa o temento da situación. con tal de). cando menos.). a. tampouco. os exclusivos limitadores o grupo ao elemento mencionado. outros adverbios funcionan como marcas de desiderativa (se. consonte. por causa de. sobre todo. sen. por introduciren cláusulas. por norte de. Nestes casos. ou polo sequera. tamén. aínda. o modo se pode expresar mediante adverbios. a causa de. d) inclusivos e exclusivos limitadores: os marcan a inclusión dentro dun grupo máis ampio. co adaxo de. a res.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. estes autores & Xove 2002: 643-645). por. tamén para reforzar a coordenación copulativa entre frases ou cláusulas (até. por mor de. co gallo de). se cadra. por riba. "marcando a posición dun dos participantes respecto dos feitos relatados". conforme. por culpa de. xusto. en troques de. te. (para facer valoracións a respecto da existencia). fin de. afirman que tamén poden indicar "relacións de tipo lóxico". precisamente etc. no canto de. sinalan preposicións (para. como etc. con. a resultas de. con estes exemplos: (a) Para todo o que dixo o conferenciante eran banalidades (b) Segundo o as autovías van estar rematadas antes de que acabe o milenio 160 .

relacionadas co alocutario: chaman a súa atención ou procuran asegurarse da comprensión (ei. eh. aleluia. o alocutario (che.RAMÓN MATO preposicións e locucións. epa. ou. pero non coordinan nin subordinan o sintagma que introducen co precedente". basta). polo xeral situadas ao inicio dunha cláusula. como sobre. dis- as que indican reacción. dan os exemplos: (a) -Pois agora vaiche de Deputado para o Hórreo. c) voces de resposta para faceren notar unha presenza (ei. sorpresa. anda. de que lado se vai (b) ¿Pero de onde iso? (c) Ti es Braulio e estás nunha mala Polo tanto. pero. sendo principalmente conxuncións copulativas ou de significado adversativo. respecto a/de. polo tanto. oi. decepción. canto a. bah. arre. úpalas. tocante a. . alto. isca. xo. sinalan outras funcións "que non son propiamente de relación intraoracional" ou. canté. verbo de. tes (d) logo que novidades traes? -Pois que a Carmela casa no outono A respecto do significado das interxeccións tinguen tres grupos: & Xove 2002: 670). ai. ou). mesmo a posibilidade de careceren "de toda función sintáctica" & Xove 2002: 650). eh. upa. vale). e logo. ca. che). tristeza. acerca de. hurra. tamén as hai que se dirixen a (churra. a expresaren "alegría. vaites. coiro. alerta). reserva mental. para do seu valor normal conectores interclausais. outras son imperativas ou exhortativas (ala. miau. boh. ou avisan dun (eh. para dos casos de que e se. noxo. ale. ai. dor. como ah. ei. como pois. en relación con. do locutor perante determinados feitos. opa. vaia etc. anda. so. mis. alivio. eh) ou para dar conformidade (amén. veces emocional. e. conteñen unha advertencia ou (ai. xó. puf. introducen sintagmas funcionan como dos argumentos. b) as apelativas. menosprezo. ninguén sabe (b) Tocante ó asunto da estou de ca Pepe Canto ás conxuncións. citan as que á progresión do discurso. oh. xo. concesivo e consecutivo. ó. e centrando o ámbito ó que é de aplicación o contido da con exemplos como: (a) Sobre oceanografía. convertidas en adverbios modalizadores (véxase supra). eh.

da forma ben por non presentar problemas de distribución dialectal nin de escolla normativa. as conxuncións). Claro está. máis ou menos. Casado (1993: 38-41) analiza algúns dos casos máis relevantes no español. como de feito xa está a acontecer. polo galego e outros nesta lingua son produto da interferencia. aínda dentro da súa heteroxeneidade. Igual que acontece en con todas as clases de palabras gramaticais (os diferentes tipos de pronomes. e 8. os marcadores discursivos son instrumentos gramaticais na do texto. que constitúen inventarios normalmente reducidos. ou relativamente reducidos en comparación coas palabras lexicais. ou menos explícitas. boh. conforman tamén un conxunto máis ou menos limitado de unidades de aparición moi frecuente en calquera tipo de construción textual. Tal frecuencia de uso conduce a un alto grao de polisemia. ambas a funcionaren como conectores interclausais. ao uso de marcadores e outros elementos lingüísticos discursivos en galego nalgúns adverbios que desempeñan funcións oracionais. e logo. son tamén son que acaban por asumir máis valores ou A multifuncionalidade dos marcadores discursivos tamén se fai tanto máis alta canto maior é a súa frecuencia de uso. Que non estea moi (c) Cando terminamos a eran as dúas da Ben. como. por seren os que teñen un índice de aparición. parece que xa van sendo horas de marcharmos. Gramática do texto De todo o visto neste repaso polas gramáticas galegas pódese deducir que referencias. estes son algúns dos seus usos discursivos. uns son compartillados. Partindo. consideramos que esta forma non resulta admisíbel como forma galega e. aínda que de forma minoritaria. os marcadores discursivos. acontece no campo dos onde -iño entre os apreciativos e -eiro entre os nocionais. adverbios. a dependeren tamén da entoación con que se emite: (a) Ben. logo. estes marcadores tamén teñen no portugués valores equivalentes aos do marcador castelán (Scotti-Rosin 1984: 205). como logo tamén se verá. por exemplo. por conseguinte. non é? (b) -Tomas un vaso de ribeiro -Ben. cal ou ben.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. por exemplo. conxuncións e nalgunhas preposicións. parécenos desexábel e factía súa substitución por outra que teña plena lexitimidade. como ficou patente nalgúns que se tirando da gramatical no apartado anterior: pois. hoxe utilizado en galego valores do que en castelán. e interferencia Como palabras gramaticais ou partículas invariábeis. e etc. caso máis relevante é o de bueno. e teñen unha grandísima frecuencia de uso tanto na lingua oral como na lingua escrita.4. as preposicións. as tres .

tamén en ocasións usado baixo a denominación castelanizada o sea. a introducir unha expresión que indica en (a). case (b) A cea comezará nove. entón. é entón: (a) Está a chover Entón. para a que Casado (1993: 38-39) propugna un valor de lingua de co sentido de "evidenciación". non parece ter ben o valor do bueno para "exteriorizar el desacuerdo total" (Casado 1993: 40). corrixilo. ou sexa. arquitecta técnica (d) público aplaudiu entusiasmado. como de os seguintes exemplos: galego é unha lingua que entende a práctica totalidade da poboación de Galiza. en (c) e en (d). distinguindo varios usos... e que tamén está suxeito a interferencia formal do castelán. en (b). que a foi un éxito (e) Ti es un cidadán galego de pleno ou sexa. non darei o paseo habitual (b) Debía terminar o traballo.RAMÓN MATO (d) -Cal é a súa opinión sobre o comportamento do afundimento do Prestige? desde logo. di este mesmo autor que "inicio ao depoimento de um dos interlocutores e traduz normalmente e espera. podes optar a esta praza (f) que dixeches estivo moi mal. Scotti-Rosin 205) di que ten a función de de respostas e aparece vezes quando lugar a outro locutor ou no inicio de novo canto a bom. acendín o computador (c) Os alumnos estaban a facer un grande balbordo na aula e. moi mal En (a). (b). Outro marcador que ten diferentes usos discursivos. ou sexa. (a) . Canto a en portugués. nada positiva no En ben funciona como introdutor dun enunciado que fecha o texto. en (b) indica ou asentimento. (c) e (d) ou sexa opera co valor de do dito. en (e) indica do que non se e en (f) do expresado inmediatamente antes. de carácter retardatario en tanto se procuran as palabras Outro exemplo de multifuncionalidade é o caso do marcador ou sexa. máis ou menos equivalente a un adverbio de afirmación. Ou sexa. Muitas vezes pausa que a retardante". dez (c) A miña filia é Ou sexa. en (c) opera como corrector ou matizador do dito anteriormente. nun principio. chegou a profesora (d) Entón dixo Uxía: cando Porén. imprimilo. Entón. e en (d) utilízase como fórmula de inicio de resposta. voltalo a imprimir. ou sexa.

baixo a forma de aquella. existe así mesmo outro marcador discursivo en galego que pode substituir entón en todos os usos anteriores. En tanto que o galego compartilla estes usos discursivos de entón que ten en español entonces. en canto. tamén que son estes os máis expostos á interferencia do castelán. deles provenientes das clases dos adverbios. porén. é precisamente o marcador e logo. das preposicións ou das conxuncións.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. os casos aqueles en que os marcadores discursivos do castelán se introducen no galego. preposicións (até*hasta. para Pereira 54) entón é un marcador de tópico que pode funcionar como introdutor. Se isto está a acontecer con estas palabras gramaticais e pasa o mesmo con outras palabras lexicais de grande uso na vida diaria (avó-*abuelo. no castelán en Galiza valores.). pasa o mesmo con algunhas formas pronominais (mesmo-*mismo. lóxico é que a interferencia castelanizadora afecte tamén os marcadores discursivos. onte-*ayer. por suposto. para do caso de daquela e de aquella. aínda que non semella afastarse do valor que posúe en (a). sendo as formas galegas as sacrificadas en favor das castelás. senou conxuncións (aínda mentres*mentras. e máis ou menos equivalente a por en (b) Casado (1993: 40) de valor pois ao (ou volver a liña discursiva. coas súas formas e a súa alta a que confire unha especial relevancia no avanzado proceso de en que a lingua galega se acha na actualidade e a que os converte en símbolos representativos da desnaturalización que está a .*según.). Así como son dos marcadores discursivos máis utilizados os que asumen funcionalidade. que curiosamente tamén se adoita empregar. en (c) e (d) é un indicador de de ou protagonista. trátase de daquela. mais a conservar os valores discursivos que posúe en galego (véxase Vázquez & Fernández Moitos máis son. en tanto. móbel-*mueble. segundo. após etc. forma tamén usada por aquel. Deus-*Dios. Non podían estes importantes elementos lingüísticos ficaren á da tendencia seguida pola Nun caso de interferencia entre dúas linguas como o que se en Galiza. en que unha opera como lingua A ou lingua teito (o castelán) e outra como lingua B ou lingua cuberta (o o normal é que o sentido da interferencia opere na dirección de B para A. traducido para o español como y luego. Gramática do texto En (a) entón ten valor entre de inferencia. tamén existen casos en que algunhas formas galegas ou usos lingüísticos do galego se introduciron no castelán. secuenciador e finalizador. perante. forte-*fuerte etc. ao mesmo que pode contribuir a reter a atención interlocutiva. un dos máis relevantes. ou simplemente acontece que se deixan de usar algunhas das partículas que non achan correspondencia no español (agás. adverbios agora-*ahora. Na realidade.

desde a óptica da interferencia lingüística. contrastivo de insuficiencia e contrastivo de valores que en galego tamén asume o marcador discursivo mais: Afirma a este respecto Harguindey ("A referencia". mais preteridos no uso normal: porén. de todos modos. nalgún caso. c) marcadores de dubidosa galeguidade. hasta. mismo. alen de aconsellábel priorizarmos as segundas. ou outro tipo de intervencións públicas. sin duda. de todas formas. anque etc. d) marcadores en que alternan formas coincidentes co castelán de uso e outras diferencialistas: en efecto con efecto. A Nosa Terra 3-9/4/2003): "se a xente nova de agora (e a non tan nova) está a incorporar o como fórmula de despedida. mais que levar a cabo. esto é. entrevistas en radio ou televisión. eso é. que acaba por dous valores en ambas as linguas. Sen intención do que unha leve aproximación ao tema.RAMÓN MATO padecer o galego. con respecto a a respecto de. certos marcadores discursivos que de forma notábel a galeguidade da súa expresión e que transmiten o estigma da alleación lingüística. Estes usos en galego e en castelán foron comprobados por Fernández (2002). de grande vixencia na lingua oral e escrita. en tanto. inclusive tamén en actos de grande como conferencias. centrada na propia intuición persoal e non en estudos rigorosos. hoxe por hoxe inexistentes. vamos a ver. e perfectamente prescindíbeis: entonces. até f) sinais conversacionais calcados do español: vale! Un caso especial constitúeo pero. xa desbotados da norma. utilice. sin embargo. pois hoxe resulta totalmente habitual que unha persoa galegofalante. hombre. en realidade na realidade. coincidente na súa forma e nos seus usos discursivos co que posúe o castelán como marcador de contraargumentación que pondera a suficiencia argumentativa 100). b) parcialmente adaptados ao galego: é decir ou quere mentras. pero etc. poderiamos clasificar. entre tanto. tamén a nosa xeración o que no seu momento . sen embargo. de todos xeitos. en canto a canto a. en cambio. os marcadores discursivos en varios a) tirados directamente do español: o sea. mesmo culta e especialmente coidadosa no bo uso da lingua galega. en primer lugar. en canto. e) marcadores plenamente galegos. verdaderamente etc.

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto

(a) A cerimonia ía ser pero houbo que a retrasar (b) -Pero mira, acabas de afirmar algo inexacto En (b) o marcador utilízase como estratexia discursiva para quenda de semellando perder o seu valor semántico e argumentativo e a ficaren como valores "os pertencentes aos niveis interaccional e cognitivo: o seu valor como estratexia discursiva e como marcador de relevancia" (Fernández 2002: 79), que tamén posúe en portugués mas, como se pode observar na frecuencia da fórmula mas repara 1984: Dado que a forma histórica do galego era de onde resulta a forma sincopada pro & RAG 1995: 183), a explicación máis acaída se pode para o predominio actual de pero é o feito de este ser o marcador utilizado en castelán, para doutras explicacións que tamén poderían lexitimar a forma en galego, mais taivez non o seu uso esmagador na actualidade. pois, sospeitas de pero ser un castelanismo no galego, e tendo en conta o carácter popular da forma galega pro (Ferreiro 1999: 205), seméllanos recomendábel nun modelo de lingua culta a súa substitución por mais, con ampia na nosa tradición literaria moderna, en especial no século XIX, e en ocasións por porén, segundo os casos: (a) Le mais estuda pouco (b) durante horas. Porén, o seu rendemento é baixo (c) -Mais eu acho que iso é incorrecto -Porén, eu acho que iso é incorrecto Deixando á parte o caso de pero, de todos os castelanismos introducidos neste importante ámbito da expresión lingüística, non hai dúbida de que o máis frecuente e chamativo, debido tamén á súa multifuncionalidade, é bueno, verdadeiro retrouso omnipresente en calquera acto conversacional, popular ou culto, formal ou informal, desenvolvido en lingua galega e inclusive tamén nos monólogos da máis diversa condición. De conseguirmos xunto marcadores discursivos que son produto da interferencia, a autenticidade do galego na súa audibilidade ou na súa visualización escrita altamente reforzada.

Para usos de mais en francés véxase, por exemplo, Anscombre & Ducrot (1994: 249-260). De todas as formas, debemos ter en conta que non existen equivalentes perfectos entre os marcadores das diferentes linguas, pois aqueles que os dicionarios bilingües consideran equivalentes "sólo coinciden en parte de su significado" 2001: 149); ao resultar insólita a equivalencia perfecta, non se deben esperar correspondencias directas lingua para outra sen termos en conta o contexto, pois se un marcador "está bien traducido en un determinado contexto por outro, unas líneas más abajo bien pudiera deber traducirse por un marcador diferente o simplemente dejar de traducirse"

RAMÓN

MATO

8.5. Conclusión De co visto anteriormente, interpretación ampia do concepto, tanto os adverbios modificadores oracionais como os conectores discursivos e os marcadores conversacionais poden incluirse dentro da nómina dos marcadores textuais. Para destes, caracterizados principalmente pola súa invariabilidade e gramaticalización, existen outras expresións que, sen teren a consideración de marcadores por posuíren variación formal ou por se non ter completado o proceso de gramaticalización, eventualmente poden desempeñar a función propia dos marcadores discursivos: (a) Por tanto, chegarei tarde (b) Por este motivo, chegarei tarde En (a) por tanto é un marcador discursivo, non propiamente por este motivo en (b), pois admite variacións como por aquel motivo, por estes motivos, igual que acontece con por esta causa, por esta razón etc. Mais en (b) por este motivo está a desempeñar función equivalente á de marcador discursivo, de modo similar ao que acontece coa expresión resumindo o dito con relación ao marcador discursivo en resumo. Por outra parte, os adverbios modificadores oracionais, do tipo francamente, realmente etc., xa tratados con anterioridade en 8.2, na súa condición de tales son marcadores discursivos, mais poden non o ser cando funcionan como complemento circunstancial ou aditamento dentro da cláusula: (a) Sinceramente, eu non coido que el (b) Eu non coido que el sinceramente En (a) sinceramente opera como marcador discursivo, en tanto que en (b) non. Por conseguinte, este tipo de adverbios non se deben incluir nun catálogo de marcadores que funcionan como tales. Tendo isto en conta, procuramos ofrecer a seguir unha clasificación dos marcadores discursivos propiamente ditos en

para isto na clasificación de 137-146), realizada, prudentemente, con criterios restritivos, criterios que canto á consideración de discursivos propiamente aínda que non na súa totalidade, como xa ficou dito. Canto este autor considera propiamente marcadores discursivos as chamadas coordenantes mais, e, talvez, aínda que, pola súa significativa a tamén se debe ter en conta o criterio de Fraser (ver de as considerar marcadores discursivos cando en relación dúas mensaxes diferentes. conxunto de elementos lingüísticos que, eventualmente, poden ser marcadores discursivos e algunhas das expresións que en ocasións poden desempeñar a función propia deles xa viñeron sendo ao longo das páxinas precedentes. A enumeración das diferentes unidades lingüísticas que a seguir realízase sen afán de exhaustividade.

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto

da información: son unidades que non posúen significado argumentativo e que permiten a creación de e comentarios, cona regular a organización informativa do texto. Entre pódense sinalar tres grupos: a) introducen un novo comentario, distinto do anterior; os son pois, pois ben, así as cousas, dito iso etc.

b) ordenadores: teñen, por un lado, a función de indicaren o lugar que ocupa un do discurso no conxunto dunha secuencia discursiva ordenada en varias partes, e, por outro lado, presentan o conxunto da secuencia como un único comentario en que cada parte constitúe un hai tres clases de (i) marcadores de apertura: serven para unha serie no discurso, como en primeiro lugar, primeiramente, por unha parte, por un lado, por unha banda, dunha parte, dun lado, dunha banda etc. (ii) marcadores de indican que o membro que acompañan forma parte dunha serie de que non é o elemento inicial; son en segundo (terceiro, cuarto lugar, por outra banda), por outro (lado), por súa parte, doutra (parte, banda), doutro (lado), de igual (modo, maneira, xeito), así mesmo, igualmente, logo, despois etc.; de precedidos da conxunción copulativa e adoita entenderse que fechan unha lista. (iii) marcadores de indican o final dunha serie discursiva; son por último, en último lugar, en último termo, en fin, por fin, finalmente, polo etc. c) digresores: introducen un comentario lateral a respecto da planificación do discurso anterior; son por certo, a propósito, a todo isto 2. son marcadores discursivos cuxo significado instru-

(1995: 54) denomínaos de e clasifícaos en introdutores, secuenciadores e "Sao os marcadores responsáveis pela do texto: bom, agora, entao, e, agora funcionam como introdutores. Entao pode funcionar como e E emprego ampio. de exercido a de como seqüenciador e Sobre a digresión, a súa relación coa coherencia do texto, e os tipos de digresión (case digresións, digresións baseadas no enunciado, secuencias inseridas e digresións baseadas na interacción) véxase Koch (2003b: 147-154). Sobre o concepto de nos diferentes estadios da teoría da argumentación na lingua, de Ducrot, que utilizou por vez o termo a propósito de mais en francés, véxase (2002). Por outra parte, Mateus et (2003: 104-105) de adverbiais e preposicionais", ofrecendo unha listaxe de formas e valores en portugués, e a acrecentaren que expressóes adjectivais e frases nao finitas ser utilizadas como conectores": primeiro, segundo, a seguir, continuando, para para terminar, recapitulando, etc.

RAMÓN

MATO

cións argumentativas que orientan as inferencias derivadas do conxunto dos membros relacionados; os conectores vinculan semántica e te un do discurso con outro anterior ou cunha suposición contextual de fácil acceso; poden ser de tres clases: a) conectores aditivos: a un membro discursivo anterior acrecéntaselle outro coa orientación argumentativa, así a inferencia das conclusions pertinentes; hai dous grupos: (i) os que vinculan dous membros discursivos que se ordenan nunha mesma escala argumentativa, como incluso, inclusive, é máis ou máis aínda. os que vinculan dous membros discursivos que non se ordenan nunha mesma escala argumentativa, como por riba, aínda por riba ou á parte. b) conectores consecutivos: presentan o membro do discurso en que figuran unha consecuencia dun membro anterior; son pois (cando posúe valor consecutivo), así (pois), entón, por tanto 2002: xa que logo, por conseguinte, de en consecuencia etc. c) conectores estabelecen tal vinculación entre dous membros do discurso que o segundo se presenta como supresor ou atenuador conclusión que se puider deducir do primeiro; existen varios tipos: (i) aqueles que presentan un contraste ou contradición entre os membros vinculados, como en troca, en troques, por contra, pola contra ou polo contrario. (ii) os que introducen contrarias esperadas dun primeiro membro, como porén, non obstante, con todo, así e todo, agora ben (iii) os que atenúan a forza argumentativa do membro anterior, como mais, pero (Fernández Ferreiro 2002) ou iso
Sobre os marcadores e a argumentación véxase Anscombre & Ducrot e Fernández Ferreiro (2002: 67-69); tamén Koch (2003: 29-46; 2002: 102-108; 2001: 65-70). Un estudo sobre os que a autora denomina argumentatipode verse en (1996: 61-87), onde se presta unha especial atención a mais, ao lado de pois ben, pois, porque, xa tamén trata dos desde a óptica do francés, en Maingueneau (1997: 159-185). A respecto das conxuncións como operadores de argumentación véxase (2002: 33-186). Por outra parte, Koch (2003a: 30-46) dos como elementos da gramática dunha lingua que teñen a función de indicaren a forza argumentativa dos enunciados, "a (sentido) para o appntam", e distingue: operadores que sinalan o argumento máis forte dunha escala orientada no sentido de determinada conclusión

que e ou. máis propia da escrita. como. como). Por outro lado. bueno. (ou) ben. é dicir. e operadores que se distribúen en escalas opostas (un pouco. e que pode ocorrer baixo a forma de ou reparos e de repeticións ou paráfrases saneadoras. tamén. de vogais. (dito) con outros termos. dito doutra maneira. Gramática do texto introducen un do discurso que realiza unha nova formulación daquilo que se pretendía dicir con un membro anterior. pouco. consecuentemente). aínda.. tan. neste último caso os "marcadores verbais". só. isto é. que estuda a corrección como acto de conversacional.. tanto.). constitutivos dunha clase bastante heteroxénea formada por dous grupos: (i) expresións verbais estereotipadas. operadores que suman argumentos a favor dunha conclusión (e. sexa. operadores que argumentos orientados para conclusións contrarias (mais. que. afirma que unha relación semántica de contraste non vén dada só pola estrutura do enunciado fonte e do enunciado senón que tamén se pode estabelecer a través dun "marcador ou iniciador de corrección". até inclusive). entoación. b) reformuladores rectificativos: introducen unha reformulación que ou a formulación contida no primeiro membro. Poden subdividirse en: a) reformuladores explicativos: introducen reformulación que explica ou clarifica o que se quixo dicir con outro membro anterior que puidese resultar algo difícil de comprender. máis frecuente na lingua oral. ou sexa. isto por e adverbios. con todo. a pesar de operadores que teñen por función introduciren no enunciado contidos presupostos (xa. Koch (2003b: 88-90) distingue entre cuxa principal función é reforzar a argumentación. pois). come e gosta tanto da carne como do peixe Se no caso dos conectores hai que ter en conta os dous membros do discurso para a súa continuidade de sentido. menos que.. ou quer. aínda que.. operadores que introducen unha xustificación ou explicación relativa ao enunciado anterior (porque. máis propias doutras formas de reformulación que de corrección (é dicir. sexa). son (ou) mellor dito. Fernández Salgado (1992: 74-75). por pois. son isto é.. logo. dito doutra dito doutro modo etc. xa que. aliméntase tanto de como de vexetais (b) Xacobe é omnívoro. . non mais tamén. c) reformuladores de distanciamento: introducen unha nova formulación que priva de pertinencia a contida no membro anterior do discurso. podendo ser este de natureza prosódica (pausas. (dito) noutros termos. 120. no entanto. operadores que estabelecen relacións de comparación con vistas a unha dada conclusión (máis que. (dito) con outras palabras. intensidade de voz etc. (dito) noutras palabras. case. en decorrencia. apenas. tal formulación pode ir desde a explicación dun primeiro membro mal comprendido até á súa (a) ser humano é omnívoro. quere dicir etc.. acentuación. operadores que introducen argumentos alternativos que levan a conclusións diferentes ou opostas (ou. e interxeccións como "marcador por excelencia da corrección total".GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. ou unha expresión verbal. agora). a saber. vacilacións.. no caso dos reformuladores é a nova formulación a que vai prevalecer no texto. a par operadores que introducen unha conclusión relativa a argumentos presentados en enunciados anteriores tanto.. e non). dito doutro xeito. aínda.

en especial. mais sen o relacionaren significativamente con outro membro anterior. en conclusión. na expresión pois si acha o autor dous signos diferentes. como en resumo. polo seu significado. en tanto que cualifica pois si. fronte a outros argumentos posíbeis. con efecto. Véxase García Represas (1992). que se verán así limitados como desencadeadores de conclusións. de calquera modo etc. d) presentan o do discurso que introducen como unha ou recapitulación a partir de un ou de varios membros precedentes. desde logo. Operadores discursivos: condicionan. a claro e xaora outórgalles o trazo [+evidencia] e considera abofé. entón!. e outro co trazo [+contradición] vés Non non? -Pois si) (García Represas 1992: 51). c) operadores de formulación: presentan un membro do discurso como unha formulación que transmite satisfactoriamente a intención 121. de todas as formas. abofellas e de certo como as "formas máis neutras de confirmación de certeza" que acrecentan unha enfatización. de todos os xeitos. en resumidas contas. en particular. uns mostran o membro discursivo en que aparecen como unha realidade ou un feito fronte a outros argumentos posíbeis. tanto explícitos como implícitos. por tanto.RAMÓN MATO facéndoa irrelevante para a deste. dándolle a xaora o valor de claro (xaora que si. despois de todo. de feito. . de calquera maneira. e outros. xaora que non). disto. poden introducir membros con orientación oposta. entón! e e logo! son consideradas formas de enfatización "que presentan o afirmado como algo evidente" (García Represas 1992: 55-57). como na realidade. como en fin. "innecesarios". Por unha parte. si tal e xa tal como formas de contradición. e máis si é caracterizada polos trazos e (García Represas 1992: 50. de calquera xeito. e máis si. 54). como por exemplo. de todos os modos. pois xaora ou por b) operadores de concreción: presentan o membro do discurso en que figuran como unha concreción ou exemplo dunha xeneralización que pode ou non aparecer nun membro anterior. ao cabo. e logo!. caso de claro. Por outra parte. en resumidas contas etc. no fondo. no fin de contas. son en calquera caso. así é. 4. en todo caso. uns poden introducir membros recapituladores que manteñen a orientación argumentativa dos anteriores. un trazos e [+acordo] -Pois si). de calquera forma. a verdade ou en rigor. en síntese ou en suma. outros presentan o membro discursivo en que figuran como evidente. total. García Represas (1992: 48) considera por suposto e é como "pouco e. as posibilidades discursivas do membro do texto en que se inclúen ou que afectan. en definitiva. en concreto ou verbi gratia. e ao cabo. Poden distinguirse os seguintes grupos: a) operadores de argumentativo: o seu significado como argumento o membro do discurso en que se acharen.

entendiches? ou A este tipo de marcadores de control de contacto Marques (2002) chámalles 122. mira. ollade. ou ben como fórmulas exhortativas e apelativas que implican o alocutario de activa. olla. como elementos retardatarios na comunicación. pois esta é unha lingua "more prosody-oriented". Esta trata da "polite function" de ¿me entiendes? en español. para a primeira lingua cita os marcadores oye. ouzan ou oe. aínda a tomarmos esta como a forma estándar do adxectivo. como chamadas de atención para ou comprobar o contacto. escucha. . and we will call it the marker of (Silva & Macedo 1992: 238). entendeu?. que ten outra correlativa (non non para a expresión de "certeza negativa". non si?. como acontece en portugués (Scotti-Rosin 205). Gramática do texto nicativa do falante. en inglés sabe entendeu? you ah bom e para estas autoras occurs most frequently in argumentation and will be called feedback occurs most frequently in narratives and procedures and will be called the sequencing marker. Por tanto. Marcadores discursivos de control de contacto: son aqueles que de a relación entre os participantes da conversación e a destes seus enunciados. por último. podendo servir tamén como ou xustificación dos razoamentos do locutor. estes últimos usos xustificados por procederen de vocativos ou imperativos. resalta a importancia deste tipo de análises. Romero Trillo (1997) de "attention-getting devices" ou "markers to draw attention to what is being talked about" en español e en inglés. mais si "may be as a DM [marcador discursivo] to encode interpersonal distance only in the medial and final position of an utterance" (Chodorowska 1997: 369). mais non así a forma normativa bo. Ah. e ouve. oiga. except for direct quotations. sabes?. para o galopante avanzo da forma castelá. mire e miren. Véxase Silva & Macedo (1992) e (1997). bom. as tors. onde se adoitan utilizar outros mecanismos pragmáticos para captar a atención do interlocutor. home. como se viu. usados para captar a atención do interlocutor. escuche. equivalente ao inglés you know e ao portugués entendeu? (Chodorowska 1997: 368). Parécenos que ben e bon poden cumprir ese papel en galego. Por parte. 124.GRAMÁTICA DA GALEGA. Para o estudo do marcador y'know en inglés. que pode ser usado como "an interpersonal discourse marker". é o caso de ben ou 5. en tanto que aquela "needs lexical expressions to highlight the most relevant information". se ben non pode ser usado como marcador discursivo en posición inicial da cláusula. Admiten certa variación morfolóxica e capacidade combinatoria. moi viva cando menos na fala de Ponteareas (García Represas 1992: 51). anda e ande. mira. aínda que rexeitábel por ser un caso de interferencia. non sabe?. Assim occurs in all genres. que "gains attention from the hearer to open an interactive focus on speaker-provided information". véxase Schiffrin (1987: 267-295). (ii) úsanse con máis frecuencia dúas linguas look e mira. feito que permite a súa maior independencia a respecto do discurso precedente. ouza. dentro do noso sistema lingüístico. 123. Silva & Macedo estudan os seguintes marcadores discursivos no portugués falado de Rio de Janeiro: (contracción de non é?. De con 145). tamén totalmente presente no galego (Fernández Salgado 1992: 75). son ho. (iii) o español fai un maior uso destes marcadores do que o inglés. Do seu estudo destes marcadores dúas linguas tira as seguintes (i) o falante tende a omitilos nun rexistro formal. En galego existe tamén unha peculiar de "certeza afirmativa". and olha are frequent in dialogues and citations. mais non posúen unha liberdade sintáctica ou de flexión completas. o que pon en evidencia que os verbos con capacidade visual cumpren un papel pragmático importante no proceso da fala. (2001: 144) que o único operador de formulación en é a interxección bueno. favorecéndose así o seu uso como modificador ou renovador da planificación discursiva. tal e como recollen as normas propugnamos a introdución de bon como marcador discursivo operador de formulación por o considerarmos un instrumento útil. oíde. aos que poderiamos acrecentar tamén non é?. pois "help communication and promote verbal interaction between people of different languages" (Romero Trillo 1997: 220-221). mire. e para a segunda look e listen (Romero Trillo 1997: 209). ouvide.

estás a ouvir. de carácter automático. na construción do sentido. de en final de cláusula. perfectamente válidos en galego coas leves adaptacións que (a) María. aínda non acabei (d) Estás a ouvir? que estabas tan calada! (e) Nunca máis saias sen me avisar. en tanto que en (e) e (f) indican unha á autonomía do pois cuestionan a súa competencia para desempeñar o papel comunicacional que corresponde. a exercer unha función reguladora da dos interlocutores.. . Trata esta autora o caso particular do conector fático portugués ouviu?. e (iii) seren unha marca cortesía (Marques 2002: 35).RAMÓN MATO que define como quase cíclicas. ao deseñan o estado emocional do locutor. é que maximiza o valor ilocutivo do acto de linguagem 125. por tanto. Marques (2002: 37-38) resalta a presenza do conector fático como fundamental. vexamos os exemplos achegados por Marques (2002: 36-37). pois inflúe tanto no nivel microdiscursivo macrodiscursivo. teren unha función social que regula un uso que o locutor tende a omitir nun rexistro formal. teñen un funcionamento e funcións diferentes. quero dicirche unha cousa (c) Ouve. Por outra parte. a marcaren a existencia dun entre os interlocutores en que transparece unha relación asimétrica caracterizada pola autoridade do locutor sobre o alocutario. ouviu? En (a). esvaéndose o semantismo verbal case por completo. coas variantes gramaticais ouviste? e estás a que testemuñan a física dos locutores e que ratifican os comunicativos asumidos por focalizando o serven para comprobar que o canal comunicativo está a funcionar e marcan unha relación interaccional cortés que tenta captar a benevolencia do alocutario cando ocono inicio do ou nun enunciado autónomo. da relación que estaentre si e da continuidade do discurso.. incapaz de cumprir a norma social de ser cortés. (b). (c) e (d) marcan unha relación de cortesía destinada a captar a vontade do alocutario. ouviches? (f) a última vez que o aviso. que pontuam o discurso dele parecerem fazer parte" e que caracteriza por (i) chamaren a atención para a mensaxe que está a ser transmitida seguinunha estratexia discursiva de "getting-attention". "na medida que todo o eixo da própria do discurso fica condicionado pelas imagens que se reforzar a imaxe positiva ou negativa dos intorlocutores significa marcar unha relación que condiciona a argumentatividade do discurso e que. Acrecenta Marques que estes marcadores en posición final transmiten unha "agressividade" derivada do feito de o locutor cuestionar o alocutario dose do seu excesivo poder sobre el e. claramente o semantismo do verbo. (b) Ouve. de modo que ouviu? "nao nunca acto de pergunta.

son propios dun discurso que implica a compresenza e a relación recíproca e asimétrica dos interlocutores.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Neste sentido. Estabelecen unha relación entre interlocutores identificados e identificábeis. pola función discursiva que desempeñan. Gramática do texto Os marcadores de control de contacto. Marques (2002: 38) fai notar a perda de forza ilocutoria de actos lingüísticos de orde dirixidos por un locutor despersonalizado a un tamén despersonalizado. feito que vén explicar a ausencia deste tipo de marcadores en textos escritos que seleccionan un universal. ouviu? . en contraste con outros actos dirixidos a unha persoa concreta: (a) Non fumar (b) Non fume.

.

.

un texto será coherente se os elementos ou esquemas cognitivos activados polas expresións lingüísticas foren conformes con aquilo que sabemos que é a dos estados. Sobre a teoría da pertinencia. en que esta consiste na congruencia entre as diferentes partes dun discurso a súa compatibilidade co coñecemento do mundo dos falantes. fronte escolas de lingüística do texto e de análise do discurso que explican a do texto mediante o mantemento da cohesión e da coherencia. un texto ten sentido porque o coñecemento activado polas expresións de que se vai unha de Se os receptores detectaren a ausencia desa continuidade. . Definición e caracterización A conectividade (véxase 2) é a propiedade máis destacada da textualidade. Brito. así como da configuración e contido dos esquemas cognitivos que definen o noso saber sobre o mundo. co que sabemos que son as relacións lóxicas entre estados de cousas e co que sabemos seren as propiedades características dos obxectos dun mundo De con Beaugrande & Dressler (1997: 135). A continuidade do sentido está. consecuencia da existencia dunha serie de desaxustes entre a organización dos conceptos ou das relacións expresadas no texto e o coñecemento previo do mundo que teñen os receptores. que é a interdependencia semántica das textuais que resulta dos procesos de apropiación do real. Porén. pois. na base da coherencia. procesos e eventos.9.1. Deste modo. o texto en algo sen sentido. de con esta teoría. Véxase Mateus. Con outras palabras. entendida como a regulación 126. como a denomina ou da en relación marcadores discursivos. a teoría da pertinencia 29) presenta unha posición distinta: o efecto de coherencia ou incoherencia dun discurso depende do logro dun contexto oportuno que facilite as inferencias desexadas. véxase tamén Montolío (1998). os falantes non pretenden construir discursos coherentes. existindo unha conectividade secuencial ou cohesión e unha conectividade conceptual ou coherencia. a coherencia textual é un factor de textualidade que resulta da interacción entre os elementos cognitivos presentados polas cias textuais e o noso coñecemento de mundo. Duarte & Faria (1994: 147). senón realizaren discursos pertinentes que o interlocutor obter as inferencias que se desexaren comunicar.

ambos enraizados na intención comunicativa global que preside o acto verbal e domina o seu (Fonseca Outras características definitorias na noción de coherencia textual. 127. que desta se definir. isto é. situacional. Tamén para & Koch 553) a coherencia "diz respeito ao modo como os elementos expresos na superficie textual e aqueles que se implicitados vém a permitir aos do texto a de um sentido. devido á de de fatores de cognitiva. aínda que adquira unha especial relevancia. como se a intención comunicativa global manifestada no texto e polo texto. Á do texto alude 447) cando distingue a coherencia exterior ao texto. interacional. e a óptica do receptor. como a consequente dos conteúdos manifestados cada dos ENs [enunciados] que concretizam o texto". . Gramática do texto da posibilidade de que os conceptos e as relacións que subxacen baixo a superficie textual sexan accesíbeis entre si e dun modo Na continuidade de sentido insiste tamén Joaquim Fonseca (1992: quen distingue no tratamento da coherencia do texto entre a óptica do locutor. que vén do suxeito que o interpreta. que atende ao modo como se interpreta o texto. que xustamente representa a normalmente aproximativa. senón que é propia de todos os produtos verbais manifestados en signos extensos. isto é. da intención comunicativa do locutor. que existe no propio texto. e a coherencia interior. por veces tomadas mesmo como exclusivas. con Fonseca.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. tanto conformen unha cláusula como un enunciado ou un texto. sendo o interpretante quen de a sua própria coeréncia. ser activo". sendo esta segunda óptica a que se na reflexión lingüística. de non contradición e de relevancia (comunmente chamadas cións de coherencia entre o comunicado en sucesivos enunciados e en sucesivas secuencias de enunciados do texto. A coherencia non é unha dimensión exclusiva do texto. para citar os mais importantes". Os enunciados que conforman o texto deben ordenarse e articularse de modo que se desenvolva a mensaxe na súa totalidade. que atende a unha intención comunicativa global que se torna no texto e polo texto. Esta organización subxacente nun texto é o que se denomina que non ten por que concordar coa visión intersubxectiva sobre o que se adoita compartillar socialmente. sen rupturas. a continuidade de sentido a que asegura esta e sobre repousa a posibilidade de atribuir un sentido global. coa visión das cousas considerada válida por un grupo social determinado ou pola sociedade en (Beaugrande & Dressler 1997: 136). Unha característica fundamental da noción de coherencia textual a configuración dun campo de referencias ou "campo temático" integrado e o de um rumo discursivo consistente". reconstruir os textos. son os principios de non tautoloxía. tal desenvolvemento é o que garante a coherencia do texto.

e á inversa. producíndose momentos en que cohesión e coherencia se aproximan ou confunden con ocasión do procesamento textual (a anáfora semántica ou profunda. Véxase Koch (2003b: 53-57). estabelecéndose nos niveis sintáctico. senón que é o resultado dunha feita polos interlocutores situación de interacción dada. mesmo hai textos poéticos modernos onde a cohesión pode resultar estraña. Mais nos textos en que a cohesión está presente pódese afirmar que ambas. científicos. se torna desexábel. que pode ser interpretada en sentido restrito ou en sentido ampio. vezes. 129. Para Koch (2003b: 53) sempre que se fai necesario algún tipo de cálculo a partir dos elementos expresos no texto. sociocultural e raccional. como os didácticos. quen. situacional. quen define a coherencia como o fenómeno que indica o modo en que os elementos subxacentes á superficie textual venen a constituir na mente dos interlocutores unha configuración vehiculadora de sentidos (Koch 2003b: 52). como afirma Koch (2003b: 45). Para esta autora a coherencia non constitúe unha propiedade ou unha mera cualidade do texto. conclúe: entre eles por coesáo e coeréncia consdo processamento textual". ora. semántico. estilístico e rial. mediante a actuación conxunta dunha serie de factores de orde cognitiva. xurídicos etc. A coherencia non está no texto. onde tamén se consideran ambos os conceptos como as faces da mesma . os encadeamentos por xustaposición A presenza de recursos cohesivos nun texto non garante a súa coherencia. temático. como adoita acontecer na dos casos. Pódense achar moi claros da existencia de coherencia sen cohesión. en Koch & Travaglia (2002b: 9-52). a referencia por medio de expresións definidas. cohesión e coherencia. así como da relación entre ambas. mais debe ser construida a partir del.. a constituir as duas faces de ou "o verso e o reverso desse complexo fenómeno que é o texto" (Koch 2003b: 128. aínda que noutros. de modo que serían estas as que conducen á súa interpretación. hai autores que centran a coherencia nos aspectos semánticocognitivos. aínda que non sexa fácil marcar as entre os fenómenos de cohesión e coherencia. a partir destes e doutros casos fenómenos diferentes. autores que integran a coherencia na cohesión e outros que inclúen a cohesión dentro da coherencia. a forma como se fai a remisión. xa se está no campo da coherencia. todos eles na da coherencia Segundo se viu. deixando os medios sintácticos. o que equivale a afirmar que a través da cohesión se chega á coherencia. a selección dos campos lexicais e do léxico en a ambigüidade referencial. a cohesión non é condición suficiente nin necesaria para un texto resultar coherente. pois "existem zonas ou menos ampias de entre na realidade trátase de "fenómenos distintos". sobre todo ao tratar de explicar o modo como esta funciona. Tamén hai quen insiste te pistas lingüísticas presentes no texto. onde subxacen diversas teorías.RAMÓN MATO Hai múltiplos puntos de vista a respecto da coherencia.

a entre coesao e coeréncia nao é nítida quanto vezes se pensa e sugere. entre os que destacan. texto deberá presentarse como coherente "tanto ao nivel local (ou como ao global (ou como afirma Fonseca (1993: 183). isto é.2. estilística e pragmática. Coherencia sintáctica: os elementos lingüísticos utilizados (os recursos cohesivos en conectores. dalgún modo teñen de ser relevantes para o desenvolvedo tema.) para expresar a coherencia semántica deben ser os adecuados. Véxase Vilela & Koch 554) e Koch & Travaglia (2002b: 42-47). Tipos de coherencia Existen diferentes tipos de coherencia parcial que contribúen para o estabelecemento da coherencia global do texto. Con relación a estes dous niveis de articulación hai que ter en conta que (i) a coherencia dun enunciado debe ser determinada conxuntamente desde un punto de vista local e global. no texto non se poden contradicir contidos expresos ou 2. anafóricos. darse unha adecuación ao esquema ou 5. Gramática do texto atención a teoría que considera o texto "como feito por e obedecendo a 1999: 448). do ponto de vista analítico seja interessante nao esquecer que duas faces do mesmo fenómeno" (Koch & Travaglia 2002b: 52). etc. e (iv) unha condición necesaria para que un texto sexa globalmente coherente é que se poida asociar. isto é. 9. . por unha secuencia de e microestruturas coherentes (Charolles 2002: 48). os Coherencia semántica: a relación entre os significados dos enunciados do texto ou dos seus constituíntes debe obedecer ao principio da contradición. 130. Coherencia temática: os enunciados do texto deben obedecer ao principio de relevancia. a a na medida que é um dos fatores que permite e. Coherencia temporal: os feitos referidos no texto deben sucederse "Como se pode notar. de co dito anteriormente. Coherencia xénero textual de que se trate. sintáctica. onde se fai referencia aos tipos de coherencia sinalados por Van & Kintsch (1983): semántica. (iii) certas restricións específicas aparecen no nivel macroestratural.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Na verdade. non hai diferenza fundamental entre as regras de macrocoherencia e de microcoherencia. Véxase tamén "Conceito de coeréncia e sua com a coesao" en Koch (2002a: 11-25). 4.

coherencia estilística etc. isto é. de non contradición e de relevancia garante a coherencia microestrutural (linear. poderíase falar de coherencia (exposición. As microestruturas e a coherencia linear do texto enraizan na súa macroestrutura. de coas diferentes turas que a tipoloxía textual. un texto será coherente se os feitos. por unha parte. Por outra parte. Microestruturas. existe. se retoca e mesmo se refai sobre as ras. e coherencia entre as sucesivas tomadas de palabra). dunha coherencia (a nivel de microtextos ou microactos de discurso). coherencia argumentativa (premisas e conclusión). que se gradualmente. (a nivel de macrotextos ou macroactos de discurso) e coherencia intertextual nos diálogos (coherencia no fragmento discursivo correspondente a cada intervención. Tamén se pode de con Fonseca (1992: 55-58).3. En resumo. pois é esta precisamente a que delimita un "universo de discurso a projectar ordenada e consequentemente" na cadea de enunciados que materializa o texto. desenlace. avaliación). acontecementos ou situacións que reproduce interligam á e do que no mundo cognitivamente ordenado pelos enquanto seres inteligentes. tal interacción é fundamental para a comprensión do texto (Fonseca 1992: 41). nó. e superestruturas Os enunciados que conforman o texto constitúen a súa cumplimento das condicións de non tautoloxía. coherencia retórica. o das microestruturas e o das macroestruturas. evitando unha excesiva fragmentación temporal se esta non vén exixida polo desenvolvemento da narración. coherencia entre os fragmentos discursivos que corresponden a todas as intervencións dun locutor. pois. Entre as microestruturas e a macroestrutura do texto hai un movemento continuo de interacción. A coherencia linear do texto é dominada por coherencia global. pois aquelas proxectan esta. a macroestrutura do texto é a representación semántica global que corresponde á "totalidade de intendida pelo locutor". Por outra parte. A macroestrutura . un duplo plano na coherencia textual.RAMÓN MATO raímente sen saltos demasiado longos non xustificados polo narrador ou. 9. por contra. ou imediata ou derivadamente acessível na base dos principios da do e do exercício do (Fonseca 1993: 184). a define o do texto. de modo que para que un texto sexa coherente deberá posuír coherencia microestrutural e coherencia macroestrutural. secuencial ou local) do texto porque esas condicións van referidas directamente a relacións entre o comunicado nos sucesivos enunciados que aquel.

Véxase Van Dijk & Kintsch (1983: 52): "Macroestructures were designed to capture the intuitive notion of the of a discourse Whereas the textbase represents the meaning of a text in all its detail. Gramática do texto constitúe. the macrostructure is concerned only with the essential points of a text. o nivel máis alto da macroestrutura pode ser expresado simplemente polo título. in our model the macrostructure consists of a network of interrelated propositions which is formally identical to the microstructures. A text can be reduced to its essential components in successive steps. ambas terán de obedecer condicións de conexión semántica (conectores. Indeed. a macroestrutura texto . is a coherent whole. é unha especie estratura profunda semántica do texto e está representada por unha macroproposición. pois. logo os diferentes capítulos. o seu sentido textual. un todo coherente e non unha lista de palabras clave ou unha lista dos puntos máis importantes. too. a microestratura será igual á macroestrutura. por tanto. A macroestrutura. resulting in a hierarchical macrostructure. substituíndo expresións e mesmo acrecentando proposicións que sexan tiradas da de longo do texto. apuntando para o que constitúe a esencia do De con Van Dijk a macroestrutura dun texto é unha configuración da conexión global do texto. identidade entre os referentes etc. . aínda que se ocupa dos puntos esenciais dun texto. o utente da lingua pode refacer o texto. o nivel pode ser o índice. concepto de macroestrutura é.é a que explica a súa coherencia.o u profunda textual. Se un texto estiver formado por unha única cláusula. As sitúanse a un nivel máis baixo e están formadas polas proposicións Un número determinado de proposicións pode constituir unha unidade de sentido no plano global. de modo que nun determinado texto normalmente hai varios niveis posíbeis de macroestrutura. seus peculiares obxectivos e experiencias ou previos.). como indican Fávero & Koch (2002: 79-80) ao tentaren explicar o concepto de macroestrutura en Van Dijk. But it. que se pola aplicación de macroestratexias ou 131. As serven para reducir un texto á esencial mensaxe comunicativa. Mais hai que ter en conta que cada lector. and not simply a list of key words or of the most important points.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. sendo diferente da estratura profunda dos enunciados simples e da estratura superficial dos textos singulares. Formalmente unha macroestrutura non se distingue pois ambas se dunha serie de proposicións. Un texto completo ten unha macroestrutura e determinadas partes del tamén posúen unha macroestrutura. un concepto relativo: unha macroestrutura é unha estratura global a respecto doutras menores ou dun nivel inferior. actúa co texto dunha forma diferente. with each higher level more condensed than the previous one". just like the textbase itself. cada un dividido en subseccións á base do texto que pode ser considerado o nivel máis baixo da macroestrutura. como síntese do contido semántico global do texto. e sitúase no dominio cognitivo e semántico. a estratura temático-semántica global. podendo producir unha macroestrutura tamén diferente. Tomando o exemplo dun libro (Van Dijk & 1983: 53).

Similarly. Thus. seleccionando a información relevante. reducindo e xerarquizando o seu (Van & Kintsch 1983: 190). son as seguintes: 1. as the speaker may assume that they are to. K. indicates when a proposition is an interpretation condition for other propositions. this knowledge set. que se eliminen aquelas proposicións que non son necesarias para a comprensión doutras proposicións que van aparecer secuencialmente no texto. Dadas as proposicións (a) Xosefa nace nunha (b) Xosefa estuda arquitectura na Coruña (c) Xosefa traballa en Roma 132. se temos as proposicións (a) Xoán chega ao aeroporto (b) El entra no avión (c) El vai para Bruxelas podemos eliminar informacións que. the hearer. Así. K specifies when a concept is a superconcept for other concepts. Supresión: a estratexia de supresión (ou selección) que se eliminen as ou sexa. the rules presuppose that a number of propositions can be supplied by the knowledge set of a language user. Van Dijk & Mintsch (1983: 191): "Many propositions need not be expressed. Estas que se aplican recursivamente até chegar a esa macroproposición global. Xeneralización: varios referentes textuais sexan substituidos polo seu hiperónimo ou por un concepto xeral que os inclúa Así. For the GENERALIZATION rule. or can be inferred by. con base no noso saber necesario e ficarmos coa seguinte proposición: Xoán vai en avión a Bruxelas 2. non é esta proposición: que as proposicións por outra proposición de modo que conteña o . specifies when a sequence of propositions jointly entails a higher level proposition as is required for the CONSTRUCTION rule". Just as for the establishment of local coherence. dados os enunciados (a) castiñeiro ficou sen follas (b) carballo ficou sen follas (c) A ficou sen follas podemos aplicar a regra de xeneralización e As árbores ficaron sen follas a construción (ou integración) explícitas ou implícitas no texto sexan xeral capaz de englobar (ou integrar) todas tema do texto.RAMÓN MATO proposicións que cada secuencia.

de modo que as relacións entre representan estruturas ou estratexias cognitivas que configuran relacións dun dominio da realidade. obterase a macroproposición 1. avaliación. As superestraturas. das cales a complicación é obligatoria por ser condición necesaria para a existencia deste de texto. cuxo coñecemento facilita a xeración. planos. e reprodución de Cada esquema ou as macrocategorías propias de cada tipo de texto (descritivo.4). descritas por Van Dijk en varias obras. inclusive termos de linguagem. superestraturas ou esquemas textuais) véxase Koch & Travaglia (2002b: 72-73). schemata that are peculiar to macrostruc- . podendo estaren subxacentes a un grande número de textos concretos. para explicaren a súa coherencia global. Estas son regras de e organización da información. however. complicación. todo o que varía nos exemplares de textos é lexical ou sentido secundario. casamento. narrativo. falándose no mundo da cognición de Unha definirá todos os textos que teñan un significado global.). son esquemas ou modelos para os diferentes tipos de textos convencionais 4). por exemplo. a superestratura do texto narrativo componse das categorías orientación. as fórmulas de as praxes jurídicas". Véxase Van Dijk & Mintsch (1983: 54): "There are. Desta forma. as teñen carácter sintáctico e corresponden a unha especie de macrosintaxe textual. e tamén a orde canónica da súa secuenciación no texto. en canto que a avaliación e a coda son categorías facultativas (véxase 4. onde se define os scripts como "conjuntos de conhecimentos sobre modos de agir altamente estereotipados dada cultura. Gramática do texto (d) Xosefa casa e ten dúas filias (e) Xosefa regresa coa familia á súa se a regra de natal obteremos o tema Percurso biográfico de Xosefa As do texto. A partir das microproposicións que a orientación. special types tures. scripts. mediante a aplicación das correspondentes macroestratexias. ope133. Os conceptos preséntanse unidos a outros conceptos na nosa mente. modificábel segundo a do autor. modelo cognitivo. the superstructures". 134.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. resolución e coda. argumentativo etc. pois grandes secuencias de semánticas complexas non poden ser adecuadamente manexadas sen algunha clase de estruturas de nivel (Van Dijk & Mintsch 1983: 194). Son as macrorregras as que permiten a separación do esencial do accidental Así como as macroestraturas son de carácter semántico. Sobre os diferentes tipos de modelos cognitivos esquemas. non serven para daren conta de nocións como o tema o esencial do texto. que poden ser ou facultativas. os rituais religiosos (batismo.

e así sucesivamente coas categorías de avaliación. un texto necesita para a súa propia existencia que haxa alguén que o procese como tal. como moitas veces. ou se foren. pois o texto é un evento comunicativo en que concorren non accións lingüísticas. varias secuencias. Non é que o sentido no texto. necessário o recurso aos social e a de processos e á metáfora do iceberg. resolución e coda. por exemplo. senón tamén cognitivas e Mais consun sentido do texto e non o sentido. obterase unha macroproposición de cada unha para logo chegar a unha macroproposición de toda a categoría mediante a nova aplicación das macroestratexias á aquelas. a macroestrutura de todo o texto pode ser diferente en cada caso. Un texto constitúese en texto cando os participantes nunha actividade comunicativa manifestada lingüisticamente son capaces de para un determinado sentido mediante a actuación dunha complexa rede de factores situacionais. cando menos semántica. que modo se convertería nun texto destituido de coherencia para aquel.RAMÓN MATO de igual forma coa secuencia da complicación. Tamén se podería dar o caso de que un lector ou ouvinte non fose capaz de construir unha macroestrutura dun determinado texto. chegarase á macroproposición 2. Para se chegar profundezas do implícito e dele extrair sistemas de conhecimento na enciclopédica ou cognitivas e interacionais". como consecuencia. feito que explicará a diversidade de lecturas que un mesmo texto permite. 135. que. cognitivos. o lector e o ámbito cultural en que se produce. pois. claro que fixar a macroestrutura dun texto é verificar a súa coherencia. senón que se a partir del no curso dunha interacción. as macroproposicións obtidas en cada categoría e. así. na da supresión ou selección o que resulta irrelevante para un pode non o ser para outro. Neste sentido. Fica. Véxase Vilela & Koch (2001: 560). superficie exposta e imensa área sentido. socioculturais e interaccionais. A partir do dialoxismo de Bakhtine. que se converterá na macroestrutura semántica do texto (Vilela & Koch 2001: 557). e a se basear na interpretación que del realiza afirma que o texto deixa de ser considerado como algo fixo para pasar a ser imaxinado como un diálogo ou o resultado dun diálogo entre o autor. pois este ten de se adecuar a un contexto determinado. e para finalizar. Unha vez obtida unha macroproposición para cada unha das aplicaranse novamente as macroestratexias a todas até obtermos a macroproposición global. afirman: "todo texto possui apenas pequesubjacente. a se inserir desa forma na como traxectoria diacrónica ou no contorno cultural como marco sincrónico. Debido a que os diferentes ouvintes ou lectores dun texto non aplican as macroestratexias de igual forma. .

REFERENCIAS BIBLIOGRÁFICAS .

Alvarez, M. (2000 Tipos de escrito I: Narración y descripción. Madrid: Arco Libros, 5 ed. Alvarez-Cáccamo, (1993): "The pigeon house, the octopus, and the people: The ideologization of linguistic practices in Galiza". Plurilinguismes 6, 1-26. C. (1996a): "Building alliances in political discourse: Language, institutional authority, and resistance". Folia 30, 3/4, 245-270. Alvarez-Cáccamo, C. (1996b): "The power of reflexive Code displacement in reported speech". Journal of Pragmatics 25, 33-59. Alvarez-Cáccamo, C. (1997): a Lingua no discurso Práticas e ideologias Agália 50, 131-150. X. L. & H. Monteagudo (1986): Gramática Galega. Vigo: Galaxia. Alvarez, R. & X. Xove (2002): Gramática da Lingua Galega. Vigo: Galaxia. & O. Ducrot (1994): La argumentación en la lengua. Madrid: Gredos. Austin, J. L. (1962): How to do things with words. Oxford: Oxford University Press. Azeredo, J. C. de (2001 Iniciaçâo à Sintaxe do Rio de Janeiro: Jorge Editor, ed. San José, (2002): Desde el hablar a la lengua. Prolegómenos a una teoría de la sintaxis y la semántica textual y oracional. Málaga: Agora. Bagno, M. (2001 A lingua de Novela sociolingüística. Sao Paulo: Contexto, ed. Bagno, M. (2003 Preconceito lingüístico. que é, como se faz. Sao Paulo: Loyola, 2 1 ed. Bakhtin, M. (2000 Estética da Verbal. Sao Paulo: Martins Fontes, 3 ed. Barros, D. L. Pessoa de (1992): "Mecanismos de da En R. Lorenzo (ed): Actas do XIX Congreso Internacional de Lingüística e Románicas (Universidade de Santiago de Compostela, 1989). Vol. 3. A Fundación "Pedro de la Maza", Barros, D. L. Pessoa de (2001): Semiótica do Paulo: Ática. Bassols, M. & A. M. Torrent (1997): Modelos textuales. Teoría y práctica. Barcelona: Octaedro Bastos, L. Cabrai (1995): "Adjetivo e predicaçâo: gramaticais e discursivas". En J. Heye Flores verbais. homenagem lingüística e para Eneida do Monteiro no seu 70° Rio de Janeiro: Editora 34, 87-102. Beaugrande, R.-A. de & W. U. Dressier (1997): Introducción a la lingüística del texto. Barcelona: Ariel. Benveniste, E. (1966): de Linguistique Générale. Paris: Gallimard. Blakemore, D. (1992): Understanding utterances. Oxford: Blackwell. Braga, M. L. (1995): "A seu fluxo e as clivadas". En J. Heye Flores verbais. homenagem lingüística e para Eneida do Rego Monteiro Bomfim no seu 70° Rio de Janeiro: Editora 34, 283-292. Brandâo, H. H. Nagamine (2002): Introduçâo à Análise do Discurso. Editora da ed. M. F. Viegas (1995): "Aspectos do falado Portugal e na In M. F. Viegas Brauer-Figueiredo (org. e Actas do 4 Congresso Internacional de Lusitanistas (Universidade de Hamburgo, 6 a 11 de Setembro de Lisboa: 35-54. Brown, G. & G. Yule (1983): Discourse analysis. Cambridge: Cambridge University Press.
a a o

a

Carballo Calero, R. (1979 Gramática elemental del gallego común. Vigo: Galaxia, 7 ed. Carré L. (1967): Gramática gallega. A Moret. Casado Velarde, M. (1991): "Los operadores discursivos es decir, esto es, o sea y a saber en español actual: valores de lengua y funciones textuales". Lingüística Española Actual

a

GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. Gramática do texto

Casado M. (1993): Introducción a la gramática del texto del español. Madrid: Arco Libros. Castro, R. de Follas novas. Habana: La Propaganda Literaria. M. (2002): aos problemas da dos textos teórica e estudo das práticas En Galves, E. Orlandi & P. Otoni texto: leitura & escrita. Pontes, 339-90. Chodorowska, M. (1997): the polite function of ¿me entiendes? in Spanish". of Pragmatics 28, Conte, M. E. (1977): La linguistica testuale. Feltrinelli Economica. Nunes (2001): da referencia: para (nova) proposta". En A. da Silva e A Perspectiva da Cognitiva. Braga: Portuguesa de Universidade Católica Portuguesa, 341-353. Coseriu, E. (1955): "Determinación y entorno. De los problemas de la del hablar". Romanistisches Jahrbuch 7: 29-54. Coseriu, E. (1987): "L'ordre des au Colloque de et perspectives". Travaux de Linguistique Costa Casas, X. M. A. González Refoxo, Fraga & X. Rábade (1988): • Nova gramática para a aprendizaxe da lìngua. A Láctea. Cueto Vallverdú, N. & J. Bobo (2003): La interjección. y Pragmática. Madrid: Arco Libros. F. (1974): Sentence Perspective and the Organization of the Text". In Papers on Functional Sentence Perspective. Praga: The Hague. Diessel, H. (1999): Demonstratives. Form, function, and grammaticalization. Amsterdam Philadelphia: John Domínguez Seco, L. (1993): "Na do galego legítima: análise dos textos de do bacharelato". Agália 34, 147-166. Escandell Vidal, M. Escandell Vidal, M. (1991): "Sobre las reduplicaciones léxicas". Lingüística Española Actual (1996): Introducción a la pragmática. Barcelona: Ariel.

Fávero, L. L. & I. G. Koch (2002 Lingüística Textual: Sao Paulo: 6 ed. Fernández M. (2002): "Marcadores do discurso e cognición: o caso de En Fernández Roca, X. A. & M. J. Martínez bonus docendi peritus. Homenaxe a José Pérez Riesco. A Facultade de Filoloxía Universidade da 65-83. Fernández Salgado, X. A. (1992): "Actos de reformulación conversacional: a corrección". de Lingua 6, 65-76. Ferreiro, M. (1999 Gramática galega I. Fonética e Santiago de Compostela: Laiovento, 4 ed. (2002): procedimento da anáfora resumativa: A propósito de A Caverna de José En I. M. J. Barbosa, S. Matos & T. Comemorativo dos 25 anos do Centro de da Universidade do Porto. 2. Porto: Centro de da Universidade do Porto, Figueroa, A. (1988): Diglosia e texto. Vigo: Xerais. A. da Mata Machado (1957): "Uso e abuso da Anais do Congresso de Vernácula. II. Rio de Janeiro: Casa de Rui Barbosa, 245-257. Fonseca, J. (1992): Lingüística e Texto/Discurso. Lisboa:
a a

RAMÓN

MATO

Fonseca, J. (1993): de e Pragmática do Portugués. Porto: Porto Editora. Fonseca, J. (1994): Pragmática e Descrigao do Portugués. Porto: Porto Editora. Fox, B. (ed.) (1996): Studies in Anaphora. Amsterdam/Philadelphia: Benjamins. Franco, A. (1990): do Revista da Faculdade de Letras de Porto 7, 175-196. Franco, A. (1991): Descrigao das Partículas Modais no Portugués e no Editora. Fraser, B. (1999): "What are discourse markers?" of Pragmatics 31, 931-952. Freixeiro Mato, X. R. (2000): Gramática da Lingua Galega II. Vigo: A Nosa Terra. Fuentes Rodríguez, (1998 La sintaxis de los relacionantes supraoracionales. Madrid: Arco Libros, 2 ed. Fuentes Rodríguez, (2000): Lingüística pragmática y Análisis del discurso. Madrid: Arco Libros.
a

García Represas, D. (1992): "A afirmación". de Lingua 6, 47-64. Givón, T. (2001): Syntax. An Introduction. John Benjamins, vols. I, II. M. (2002): conceito de nos diversos do sistema teórico de Ducrot e da sua equipa". En I. M. J. Barbosa, Matos & T. Comemorativo dos 25 anos do Centro de da Universidade do Porto. Vol. 2. Porto: Centro de da Universidade do Porto, 203-216. Grice, H. "Logic and conversation". In P. Cole & J. L. Morgan Syntax and Semantics 3: Speech Acts. Nova Academic Press. Gutiérrez S. (1997): remas, focos, tópicos y comentarios. Madrid: Arco Libros. Gutiérrez Ordóñez, S. (2002): De pragmática y semántica. Madrid: Arco Libros. Halliday, M. A. K. & H. Hasan (1976): Cohesion in English. London: Longman. Halliday, M. A. K. "Spoken and written modes of meaning". In R. Horowitz & S. J. Samuels Comprehending oral and written language. San Diego: Academic Press. Halliday, M. A. K. (1994): An Introduction to Functional Grammar. London: Arnold, Second Edition. Herrero M . J . (1993): "Guerre des et conflit glottopolitique: lignes de discours dans la sociolinguistique Plurilinguismes 6, Instituto da Lingua Galega & Real Academia Galega do idioma galego. Vigo: & RAG. Jiménez Normas ortográficas e

T. (1986): Aproximación al estudio de las funciones informativas. Málaga: Librería

Kleiber, G. (2001): "El posesivo via la anáfora asociativa". In M. L. Donaire Problemas de semántica y referencia. Oviedo: Universidad de Oviedo, Koch, I. G. (2002 e Linguagem. Sao Paulo: Cortez, 7 ed. revista. Koch, I. G. (1987): "Dificuldades na de textos: os conectores cos". In M. & E. Clemente Lingüística Aplicada ao Ensino de Portugués. Porto Alegre: Mercado Aberto, 83-98. Koch, I. G. (2001 A Textual. Sao Paulo: Contexto. Koch, I. G. (2003a A pela linguagem. Sao Paulo: Contexto, 8 ed.
a a

Matos & T. R. Koch. D. Mateus. (1976): "Fórmulas interlocutórias do diálogo no moderno coloquial". pragmática y sintaxis del español. Travaglia (2002b A Coeréncia Textual. Maingueneau. Petrópolis: Vozes. Barcelona: Fundamentos. Recife: Universidade Federal de L. J. R. R. (1983): Lingüística de Texto: o que é e como se faz. D. Lisboa: a a a o . Gramática do texto Koch. Homenagem a José Herculano de Carvalho. Maingueneau. Horizonte: UFMG. Viegas Brauer-Figueiredo (org. M. G. Gramática do Idioma Galego. a a Lugrís M. M. 2. Teoría y análisis. Meyer-Hermann. Martín Zorraquino. Porto: Centro de da Universidade do Porto. G. M. L. 31-39. A. e Actas do 4 Congresso Internacional de Lusitanistas (Universidade de Hamburgo. et (2003): Gramática da Portuguesa. 3 ed. (orgs. H. A. M. D. (2001 Análise da Sao Paulo: Ática. & D. Schmidt-Radefeldt Semiótica e e románica. Madrid: Arco Libros. L. R. Tübingen: Gunter 21-57. M. Montolío Los marcadores del discurso. En J. a (2003b texto e a construgáo dos sentidos. Sao Paulo: Contexto. I. Conhecimento e ensino. Maingueneau. M. En I. Herculano de & J. (1993): "Processos de e no portugués falado". Coimbra: Coimbra Editora. Coimbra: Almedina. Sao Paulo: Contexto. L. I. Sao Paulo: Cortez. H. Brito. Faria (1994 Gramática da Lingua Portuguesa. Lisboa: Caminho. Marques. Meurer. & E. Duarte. S. A. Recife: Universidade Federal de Pernambuco. In M. A. (1997 Novas Tendencias emAnálise do Discurso. M. Pontes. H. 6 a de Setembro de 1993). A. (1980): Lenguaje y pensamiento. A. Koch. G. 8 ed. Lisboa: 4 ed. a D. A Coruña: Moret. (1976): in the study of referentials Portuguese". 6 ed. (1996): Pragmática para o discurso Sao Paulo: Fontes. Biblos 55. A. (1995): e explicitude na entre fala e escrita. Comemorativo dos 25 anos do Centro de da Universidade do Porto. & L. R. Duarte & I. (2000 Termos-chave da análise do discurso. & M. Martín M. 2 ed. (1995): dados sobre a de palavras no portugués falado culto na cidade de Sao Paulo". I. Estudos de Portuguesa. In J. "Los marcadores del discurso desde el punto de vista gramatical". Travaglia (2002a Texto e Coeréncia. "Formas de no ensino do como lingua estrangeira". L. Metzeltin. Wilhelmsfeld: Gottfried Egert Verlag. M. G. de Azeredo Lingua portuguesa em debate. A. M. Barbosa. 173-194. Semántica. 14 ed. In J. Meyer-Hermann. Schmidt-Radefeldt Readings in Portuguese Publishing 267-287. (2002 hipertexto novo de escrita sala de aula".GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. In J. A. J. 153-266. Marcuschi.) (2002): Géneros textuais. I. Meyer-Hermann. 5 ed. (2002): "Conectores fáticos e da interlocutiva". & L. (1982): Semántica e Sintaxe do Portugués. Marcushi. 19-53.

a a Reyes. Martínez López: Vir bonus docendi peritus. A. P. Pécheux. Dias "Marcadores discursivos em de congresso em lingüística". Pontes. Saco Arce. Prieto Alonso. X. X. (2002b): "Sobre a deíxe e os pronomes demostrativos". M. D. 2 ed. La position des clitiques en galicien-portugais. J. Rodríguez González. En Fernández Roca. E. 205-221. Barcelona: Ariel. M. Madrid: Arco Libros. (1958-1960-1961): Diccionario enciclopédico gallego-castellano (3 Vigo: Galaxia. A. estudo de diretivos no discurso empresarial brasileiro". (1997): "Lingua.) (1986): Text from a psychological point Hamburgo: Buske. X. (2002 Análise de Discurso: Principios & Procedimentos. homenagem lingüística e para Eneida do Monteiro Bomfim no seu 70° Rio de Janeiro: Editora 34. X. Verba J. J. please: Pragmatic mechanisms to obtain the e's attention in English and Spanish conversations". En X. E. Lugo: Imprenta de Soto Sánchez Rei. Prieto Alonso. de e de interpretación Universidade de Santiago de Compostela. En J. Rodríguez Campos: As linguas e as identidades. 85-104. M.RAMÓN FREIXEIRO MATO Montolío E. Teoría y análisis. A Facultade de da 407-417. 3 Pereira. M. Gramática gallega. (2002 Rodís Martínez. . (1997): "Your attention. Leite de (1995): "Manda pode. A. Heye Flores verbais. 5 ed. (1986a): Prosodie et syntaxe. a de Lingua Rodríguez Campos. & E. Heye Flores verbais. M. In Actas do I Congresso Internacional da Língua Galego-Portuguesa Galiza (Ourense. Pereiro Rozas. Heye Flores verbais. (1986b): "Movimentos dos clíticos em galego-portugués". Hak Por Análise Automática do Discurso: á obra de Michel Editora da Unicamp. & M. 357-366. D. G. (2001): Marcadores del discurso. Pontes. a Paredes Silva. L. Montolío Los marcadores del discurso. En J. Ou nao juízo. "Procesos de exemplificación no discurso". (1997): "A Análise do Discurso: tres épocas In Gadet & T. homenagem lingüística e para Eneida do Monteiro no seu 70° Rio de Janeiro: Editora 34. Yournal 28. E. Orlandi. En J. Madrid: Arco Libros. J. 167-198. (ed. Pontes. "Ao correr da pena: aspectos da tópica cartas pessoais". V. (2002a): dos elementos deícticos adverbiais apresentativos". X. G. Martín M. A. 1984). Sánchez Rei. (1998): "La teoría de la relevancia y el estudio de los marcadores discursivos". 4 ed. Romero Trillo. J. El abecé de la pragmática. Groningen: Imprimerie Regenboog Stichting. paisaxe e identidade: unha aproximación entre a semántica e a pragmática da lingua galega". X. A AGAL. 73-86. (1987): tópico no do Brasil. M. Homenaxe a José Pérez Riesco. homenagem lingüística e para Eneida do Monteiro Bomfim no seu 70° Rio de Janeiro: Editora 34. Revista Galega de Filoloxía 3. & Juncos Rabadán (2000): "Referencia cohesiva no discurso narrativo na vellez".

(1972): Some aspects The Hague: Mouton. (1980): Macroestructures. 349-390. Porto: Faculdade de Letras. Gramática do texto Sánchez Rei. homenagem lingüística e Eneida do Rego Monteiro no seu 70° Rio de Janeiro: Editora 34. J. G. Coimbra: Almedina. Dijk. Schmidt-Radefeldt Estudos de Portuguesa. I.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. J. . A. & W. Text and context. A. Searle. Heye Flores verbais. a a H. E. A Monografía 1 da Revista Galega de Sanmartín Rei. J. Sanmartín Rei. & I. N. (1987): Discourse Cambridge: Cambridge University Press. & Silva Actas do Internacional de Cognitiva (Porto. A Universidade da Vigner. (2002): "Do e em demonstrativa En I. Coimbra: Editora. M. N. López & J. Dijk. Barbosa. Silva. Pérez (eds): Scripta in memoriam Manuel Taboada Cid. Van Van Van Van de para Dijk. Lawrence Erlbaum. X. Pontes. T. de Oliveira & A. T. 235-249. J. 195-212. M. En Galves. En J. (1984): "Fórmulas no texto In J. (1999): Gramática da Portuguesa. 2. A Espiral Maior. 2 ed. Hillsdale. Comemorativo dos 25 anos do Centro de da Universidade do Porto. & Fernández Bernárdez (1996): "Un caso de interferencia lingüística: la forma y luego en el castellano de Galicia". 141-156. Language and Change 4. Vázquez Veiga. Oxford: Blackwell. T. Vilela. Coimbra: Almedina. Estrutura e valores Santiago de Compostela: Universidade (Anexo 50 de Silva. (1974 Le Paris: Seuil. Domínguez. (1999): "A cognitiva na associativa: um exemplo". D. (2002c): Os demostrativos. A. (1969): Cambridge: Cambridge University Press. T. Herculano de Carvalho & J. D. G. de Macedo "Discourse markers in the spoken Portuguese of Rio de Janeiro". de El Eco Franciscano. Sperber. (1918): Filología de la lengua gallega. En M. (2002a): Lendo Lingua e compromiso (1863-1936). A. Travaglia. Communication and cognition. M. Schmidt-Radefeldt. Frases con posesivo en galego. (1995): entre de gramática e de textos e de léxico". (1994/1995): "Una aproximación a algunos marcadores con función textual de y Estudios de Lingüística 10. Silva. (2002b): Os (pre)textos galegos (1863-1936). M. Casado. Vázquez Veiga. G. L. E. M. Orlandi & P. Kintsch (1983): Strategies of discourse comprehension. Dijk. J. In M. Santiago de Compostela: Sotelo Blanco. Wilson (1986): Relevance. Matos & T. Nova Iorque: Academic Press. Porto: Centro de da Universidade do Porto. Koch (2001): Gramática da Portuguesa. G. T. "Partículas discursivas e interaccionais no e no espanhol em contraste o In J. (2002): "Técnicas de aprendizagem da escrita". & D. Homenagem a José Herculano de Gunter 63-78. S. Santiago y Gómez. 253-268. N. Santiago: Tip. London: Longman. 29/30-598). Otoni texto: leitura & escrita. M. A. F. 3 Vilela. G. Schmidt-Radefeldt Semiótica e portuguesa e romànica.

ÍNDICES .11.

.

86 alternancia de vez 20. 190. 161. 170. 190 anáfora resumativa nominal anáfora semántica 92. 66. 59 antonimia anuncios 36. 60. 116. 189. 53 50 59 anáfora 25. 85 36 cartas ao editor 47 case sinónimo 125 castelanismo 163. 181. 159 adverbios aspectuais 160 adverbios conectores 159 adverbios de cláusula 22. 116. 193 análise oracional 23 análise 22. 129 atenuación 69 aula 47 ausencia de pasivas auto sacramental 38 autonomía do alocutario 173 autor do texto 40 avaliación 53. 124 artigo de opinión asentimento 22. 91 antepretérito 128 50. 97 acento principal 98 aceptabilidade 30. 76. 19. 149. 17. 21 análise do discurso 177. 59 actividades 68 acto conversacional 166 acto de 41 acto de enunciación acto director 60 acto global 17 actor fixo 56 actor principal 56 actos comunicativos 46 actos actos da fala directivos 69 actos de fala 16. 49. 150. 133 asertivos 17. 174 alocutario universal 174 alteración do ton de voz 85 alteración do tópico 85. 194 anáfora asociativa 52. 57. 92. 117. 149 actitude comunicativa 127 actitude comunicativa do comentario 128 actitude comunicativa do relato 128 actitude do actitude do locutor actividade verbal 17. 179 anáfora temporal anaforizacións 53 análise da conversación 7. 115. 146 actos interaccionais 21 actos preparatorios 69 acumulación de marcadores 142 adición adverbial 87. 56. 157 alborada alético 149 aliteración 55 alocutario 30. 50. 192. 134 do discurso 173 46. 151. 117. 54. 124. 52. 173. 53. 149 asíndeto 59 asociación 49. 50. 119. 124. 38. 102. 20. 172 adxectivos especificativos 54 afirmación enfática 26. 62. 53 aspecto imperfectivo 55 aspecto verbal 127. 119. 31. 29. 171 argumento da persoa 50 argumento de autoridade 50 argumento por inercia 49 argumentos por asociación 49. 46. 62 anuncios por palabras 36 anuncios publicitarios 36 aposicións 54 apóstrofo 50 área da cognición 24 argumentación 19. 24 anteposición do rema 90. 50 argumentos por disociación 50 de argumentos 49 articulación dos temas 46 articulación son-sentido 67 articulación tema/rema 70 textuais 95 artigo 122. 172. 92. 170. 55. 168. 119. 59. 148 adverbios de enunciación 149 adverbios de lugar adverbios de modo 55 adverbios de negación e de mación 159 adverbios deícticos presentativos 123 adverbios exofrásicos 150 adverbios extrafrásicos 149 adverbios inclusivos 160 adverbios 149 adverbios modalizadores 161 adverbios 153 adverbios presentadores 159 adverbios pronominais 123 adverbios que inciden no dicere 149 adverbios que inciden no 149 adverbios que inciden no dicere 150 adxacentes adxectivación 54 adxectivo 25. 189 argumentar 48. 79 90. 5 1 . 5 1 . 85. 133. 49. 54 36. 169. 184. 50. 46. 107. . 193 carta oficial 47 carta persoal 39. 57. 54. 80. 21 alternancia dos locutores 37 alternancia dos suxeitos 37 nos turnos de palabra 62 ámbito de aplicación 45. 191 anáfora demostrativa conceptual anáfora demostrativa fiel anáfora demostrativa infiel anáfora nominal anáfora profunda 92 anáfora pronominal anáfora resumativa 117.11. 179. 48. 89. 2 1 .1. De materias acento contrastivo 96. 150. 45. 7 1 . 185 bagaxe cognitiva 67 base do texto bilingüismo 74 biografía cadro campo 66 campo de referencias 178 capacidades de acción 40 capacidades discursivas 40 capacidades lingüístico-discursivas 40 características textuais internas 46 caricatura 38. 31. 191. 163 aserción 16. 161.

126. 55. 39. 66. 3 1 . contradicións pragmáticas 73 contraste 100. 132. 142 categorías de significado gramatical 26 categorías textuais 47 cedencia de vez 20 certeza negativa 172 32 cláusula ecuacional 87 cláusula fragmentada 58 cláusula pseudoclivada 90 cláusulas cindidas 90 cláusulas clivadas 90. 135 cohesión temporal cohesión textual 90. 107. 168. 74. 65. 58. 134. 151. 152. 172. 133 en congresos 36 conclusión 102. 94. 194 contraxunción 133 control social 72 . conectividade secuencial 30. 109. 160. 140. 162. 181 condicións de non tautoloxía 181 conectividade 30. 90 cláusulas declarativas 87. 171. 107. 185 código 72 código vacilante 73 códigos simbólicos 30 coherencia argumentativa coherencia estilística coherencia exterior 178 coherencia global coherencia interior 178 coherencia intertextual 181 coherencia linear coherencia macroestrutural coherencia microestrutural 181 coherencia narrativa 181 coherencia parcial coherencia retórica 181 coherencia semántica 180 coherencia sintáctica coherencia 180 coherencia temática coherencia temporal coherencia textual 23. 113. 169. 129. 55 competencia 23. cohesión referencial 7. 96. 147. 182. 167. 139 colocación (ou contigüidade) colocación dos clíticos 102 columna 38 combinación de marcadores 142 comedia 38 comentadores 2 1 . cohesión lexical 3 1 . 148. 107. 173. 165 configuración prosódica 30 lingüístico 70. 191 50. 59. 133. 26 construción do sentido 68. 81.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 177 conectividade conceptual 3 1 . 109. 67 contexto cultural 66 contexto de situación 7. 25. 65. 74. 128. de subordinación 58 conectores aditivos 169 conectores 52 conectores 150 conectores consecutivos 169 conectores 169 conectores de introdución de argumentos 50 conectores de introdución de conclusión 50 conectores fáticos 192 conectores conectores de comparacións 55 conexión 50. 185 informativa 79 compresenza física dos locutores 173 comprobación 90. 70 contido temático 37 contigüidade semántica 3 1 . • 9 1 . 132. 163. 75. 130. 127. 80. 72. 57. 134. 168. cláusulas de relativo 54. 82. 135. 177. 32. 150. 129 continuidade do texto semántica 29 continuidade temática 66. 101 cláusulas marcadas polo foco 95 cláusulas marcadas polo tópico 95 cláusulas neutras 95 cláusulas propias da argumentación 50 cláusulas simples 97 57. 161. 184. 113. 110. 102. 184. 52. 169. 170. 68. 76 contexto 46 contexto histórico-social 32 contexto pragmático 23 contexto sociocultural 67. Gramática do texto 73. conto 71 contorno verbal 65 contraargumentativos 22. 159. 174. 71 contexto sociolingüístico 7. cohesión cohesión cohesión cohesión endofórica 107 exofórica 107 frásica gramatical 3 1 . 143. 173 construción pseudoclivada 96 construción tética 89 con tema e rema marcados 84 construcións é que construcións modais 52 construcións non marcadas 83 consulta médica 46 contacto acústico 46 contacto local 46 contacto temporal 46 contexto cognitivo 7. 80. 65. 170. 88. 70. 75 73 constatación de obviedades 49 constatativos 17 da frase 159 constituínte director 60. 61 constituínte focal 97 constituínte oracional 159 constituínte subordinado 61 constituíntes dialóxicos 62 construción (ou integración) clivada 96 construción de textos 25. 72. 167. 173 competencia en galego 74 competencia lingüística 75 competencia textual 23 complexidade sintáctica 36 complicación 56. 153. conexión entre os argumentos 50 conexión semántica conferencia(s) 36. 52. 99. 53. 66 contexto diglósico 47. 130. 177 conector(es) 3 1 . 131. 88 cláusulas desiderativas 101 cláusulas exclamativas 88 cláusulas imperativas 88 cláusulas inacabadas cláusulas interrogativas 61. 47. 55. 86. 115 catálogos 36 categoría gramatical 26. 50. 7 3 .

82. 82 debate televisivo 74 decodificación 69. 16. 86. 59. 25. 69. 101 entrevista 38. 155 encadeadores do discurso 132 135 encadeamento de accións lingüísticas 21 encadeamento de cláusulas 23 énclise 98. 52. 62. 60. 52. 79. 162. 128 coprodución discursiva 37 2 1 . 155. 141 determinantes dialectalismos 73 diálogo 19. 114. 56 descricións definidas 124 desencadeadores de 171 desenlace 56. 145 elementos retardatarios elementos textuais 65. 50 dispersión de enunciados 19 divagación 86 diversidade dos xéneros discursivos 7. 107. 30 discurso ideolóxico 39 discurso indirecto 58 discurso indirecto libre discurso literario 38 discurso político 38. 192 diálogo conversacional 62 diálogo reportado 60 diálogos humorísticos 36 diálogos literarios 62 dialoxismo 185 diglosia 7. 100. 37 elementos periféricos 141. 40. 56. 112. 55. 161. 153 enunciado enunciados categóricos 89 enunciados isolados 17. 99. 135. 57. 140. 124. 124. 194 densidade lexical 35. 117. 121 elipse clausal 109 elipse do verbo modal 109 elipse lexical 109 elipse nominal 109 elipse verbal 109 emisor 45. 168. 55. 83. 46. 190 correferencia 25. enlaces . 150. 113. 68 coñecemento 68 copretérito 55. 114. 123. 120 elemento destacado 86 elemento focal 90. correspondencia oficial 47 cotexto 65. 142. 97. deslocamento á dereita 96 deslocamento á esquerda deslocamento de constituíntes 83. 19. 33 documento oficial dominante secuencial dramaticum 38 editorial elemento cognitivo novo elemento coñecido 83 elemento de referencia 115. 60. 74 crítica literaria 56 crónica 38 dado/novo 70. 193. 189 discurso relixioso 38 discurso reportado 58 discusión científica 47 discusión por escrito 47 disociación 49. 52 comunicacional 68 coñecemento do mundo coñecemento enciclopédico coñecemento gramatical 67 coñecemento ilocucional 67 coñecemento 67 coñecemento lingüístico 67 coñecemento 68 coñecemento previo 177 coñecemento procedural 67. 170. 45. 75. 70 entrevista médica 70 entrevistas 36 enumeración 2 1 . 109. 36 descrición(s) 15. 108. 153. 141. 162. 46. 143. 3 1 . 46. 75 discurso público 74. 154. 30. 32. 2 1 . 39. 25. 52. 121. 190 digresión 168 digresores 168 discurso científico 39 discurso conversacional discurso descontinuo 60 discurso directo 58 discurso directo libre 58 discurso escrito 30. 131.140 ensino da gramática 25 entoación 22. 123. 193 deíxe indicial 123 demostrativo(s) 38. 96 elemento presuponente 108 elemento presuposto 109 elemento superordenado elemento topicalizado 86 elementos anafóricos elementos de cohesión 139. 158. 167. 100 endófora énfase 17. 60. 6 1 . 54. 115. 4 1 . 107. 157. 172 conversación ordenada 20 25. 58. 108. 56. 155. 159. 98. 53. 53. 24. 62. 151. 47 conversa radiofónica 47 conversa telefónica 46 conversación 7. 185. 58. 59. 102. 66 criterio de autoridade 49 criterio de forza crecente 49 criterio de forza decrecente 49 criterio funcional 83 criterio homérico 49 criterio posicional 83 crítica 38. 6 1 . 119. 50 deícticos 58. 164. 7 1 . 145. 62. 148 descrición impresionista 56 descrición obxectiva 53. 101. 170 inconexo de cláusulas 35 coñecemento 50. 167 enunciación 149. 169. 48. 144.RAMÓN MATO conversa familiar 46. 54. 146. 170 entoación enunciativa 100. 105 dedicatorias 57 definicións 32. 66. 159 elexía elipse 3 1 . 140 elementos enfáticos 22 elementos implícitos 60 elementos interactivos 62 elementos 29. 36. 76. 117. 20. 113. 158. 193 121. 109. 20. 60 enunciados téticos 89 epífora 59 . 56 detalle 60. 118. 62. 19. 153. 37. 74 discurso falado 20. 65. 4 1 . 84 deslocamento do foco 99 deslocamento do rema 83 deslocamento do tema 83 destinador 32 destinatario 18. 29. 132.

100. 102 focalización do suxeito 100. 81. forza perlocutiva 184 frase adverbial 87. 166. 161. 46. 25. 180. 100. 99. 71 figuras de estilo 59 do texto 73 filosofía da linguaxe 164. 115. 160. 99 folletos 36 forma elidida forma 114. 85. 140. 148. 101 focalización marcada 95 focalizadores 22. 159 frase complexa 87 frase composta 87 frase nominal 54. futuro 46. 157. 26 gramática transoracional 25 gramática xenerativa 23. 181 estilo 2 3 . 87. 160 foco marcado 99 foco-dado 95. 98. 123 función continuativa 90 función didáctica 53 función discursiva función localizadora 121 función metalingüística 53 función pragmática función secuenciadora función textual 25. 95. 113. 84. 182 estrutura temática 80. 90. 113. 184 estratexias de balanceamento 70 estratexias de formulación 70 estratexias de interacción 68 estratexias de procesamento textual 68 estratexias de referenciación 70 estratexias de rematización 90 estratexias de tematización 83. 48. 167 grao de contención 48 grao de incerteza 32 grao de 32 grao de pulidez 69 grao de relación afectiva 36 graos de integración sintáctica 90 guións televisivos 62 haxiografía 38 . 92. 173. 113. 66. funcións discursivas 84 funcións informativas 82. 40. 95 estrutura informativa 89 estrutura informativa tética 89 estrutura informativa unimembre 89. 26. 127 etopeia 54 eufemismos 69 84. Gramática do texto epístola 38 epítetos 54 escala argumentativa 169 escenario 184 escolla do xénero 39. 179 explicación 45. 118. 156. 59. 69. 88 funcións textuais 25. 87.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 153. 123 estrutura tópico-comentario estrutura total dun texto 86 do texto 30 da información estruturalismo 15 modalizadoras 52 61 estruturas sintácticas 55. 97. 40 escolla estilística escrituralidade 29 especificación ou 134 da diglosia 73 esquelas 36 esquema cognitivo(s) 3 1 . 101. 117. 152 galego culto 75 galego litúrxico 74 galego oficial 75 genera 38 genus deliberativum 38 gramática da cláusula 24. 5 1 . 75. 158. 38. 115 forma remisiva lexical 126 forma substitutiva formas formas de argumentación 49 formas de atenuación 69 formas de contradición formas de enfatización 171 formas de siloxismo 49 formas remisivas 124 formas repetidas formas verbais remisivas 124 fórmula de negación enfática ilocutiva 60. 26. 95 gramática da oración 26 gramática da palabra 24 gramática do enunciado 26 gramática textual 26 gramática tradicional 25. 177 esquema explicativo esquema narrativo 56 esquemas textuais estilística 74. 170 exposición 148. 116. 129. 181 expresión adverbial anafórica 124 expresión adverbial catafórica 124 expresións de valor cero 22 expresións 65 expresións verbais estereotipadas 170 extrema dereita da cláusula 97 extrema esquerda da cláusula 97 fábula 38 farsa 38 fecho da conversa 21 fenómenos de dúbida 69 fenómenos 25 fetiches 47. 159 frase preposicional 87 función anafórica función catafórica 117. 133. 155. 96. 25. 37. 88. 53. 52 argumentativa estratexia de 96 estratexia de supresión (ou selección) 183 estratexia de focalización 97 cognitivas 68. 146. 147. 90 estrutura marcada 99 estrutura non marcada 99 estrutura profunda estrutura profunda textual estrutura superficial 109. 40 142. 154. 162. 163. 80. 154. 90 estratexias interaccionais 69 estratexias sociocognitivas 24 estratexias textuais 70 argumentativa 50 bimembre 90 estrutura categórica 89 estrutura da información 7. 85. 69. 154. 128. 168 fluxo discursivo 36 focalización 7. 148. 82. 120.

181 macrocategorías 68. 90. 164. 183 integración argumentativa 62 intencionalidade 30. 194 internet 40 interpretación textual interrogación retórica 50 interrogativa parcial 88 interrogativa total 88 intertexto 39. 145. 79. 114. 47. 70. 46. 162. 153. 185 macroestrutura semántica do discurso 46 macroestrutura semántica do texto 185 macroproposición(s) 40. 52 interacción verbal 18. 18. 146. 185 global 183. 60. 79. 159. 36. 177 interferencia 8. 68. 7 1 . 183. 177. 32. 50. 16. 155. 13. 190 lingüística estrutural 15 lingüística pragmática 15. 145 intensidade tonal 96 interacción 16. 66. 184. 76. 149. homilía 38. 191 lingüística textual propiamente dita 23 liturxización do galego 74. 29. 162. 15. 150. 25. 19. 118 inserción 4 1 . 62. 157. 29. 181. 24. 23. 142. 52. 69. 3 1 . 29. 82. 144. 154. 172. 52. 75 localizadores 16 locucións discursivas locucións pragmáticas 144 locutor despersonalizado 174 lugares 49 17. 20. 40. 48. 40 intertextualidade 30. 155 isolacionismo 73 lazos cohesivos 107 da exhaustividade 32 da informatividade 32 lei da modalidade 32 letras de cancións 36 lexitimación do galego 75 libro de texto da cadea significante lingua lingua da diferenza 70 lingua de cultura 71 lingua de imposición 70 lingua minorizada lingua natural 30 lingua normalizada 72 lingua padrón 72 lingua ritual 74 lingua teito 164 lingüística cognitiva 24 lingüística da lingüística do texto 7. 184 macrocoherencia macrodiscursivo 173 macroestratexias 182. 142. 50. 162 dos xéneros discursivos 39 52. 164. 143. 80. 55. 68. 180.RAMÓN MATO hedges 69 heteroxeneidade 39. 141. 145. 97. 144. 3 1 . 70 institucionalización 72 de conexión 120 instrucións de consecuencia instrucións de sentido 126 instrucións referenciais instrumentos de cohesión integración 25. 96 intercambio 59. 60. 91. 177 inferenciación 92 información coñecida 7. 114. 164. 158. 154. 98. 17. 57. 60 imperativo 101 implicación 144 implicatura(s) 18. macroproposicións temáticas 68 macrorregra da supresión 184 macrosintaxe do discurso 23 macrotextos malentendidos 67. 145 implicatura conversacional 18 imprecisión semántica 143 indicadores actitudinais indicadores de ordenación textual 130 indicadores 150 índices de avaliación índices de dominio ou modo indirectividade 60 17. 93 información non coñecida 82. 18. 172 interxeccións impropias 145 propias 145 introdución do tópico 130 142. 185 46. 3 1 . 184. 31. 95. 149. 94. historia 38. 69 manutención de vez 20 manutención do tema 129 marca de cortesía 173 marcación do elemento focal 90 marcador de contraargumentación 165 marcador discursivo 84. 68. 86. 86. 62 intercambio confirmador 60 intercambio dialóxico 60 intercambio reparador 60 intercambios verbais 59 interdependencia semántica 30. 84. 59. 59. 99 ironía 50. 145. 79. 93. 177. 22. hiperónimo 183 58 58. 60. 92. 52. 55. 179. 141. 69. 79. 112. 20. 53. 83. 75 ideoloxía lingüística 75 ilocucionarios 16 56. 165. 84. 75. 37. 166. 184. 147. 163. 161. 94 hipertexto 40. 181. 96 información remática 93 información temática 93 30. 167 inversión do clítico 97 inversión do foco 95. 9 1 . 68. 169. 79 intervención 4 1 . 40. 57. 92. 116. 151. 181 intervención iniciativa interxección(s) 142. 165. 70. 182. marcadores argumentativos 22 marcadores contrastivos . 96. 56. 145. 69. 29. 75. información nova 79. 72. 185 interacción face a face 37 interacción social 16. 168. 170. 47 humor gráfico 38 185 identidade 108 ideoloxía 19. 32. 67. 9 1 . 146.

189 núcleo clasificador 45 núcleo da conversación 61 número de 48 obxecto da conversación textuais 30. 144. 189 narración breve 38 narrador 57. 59 moral 54. 117 metáfora(s) 50. Gramática do texto marcadores conversacionais 2 1 . 83. 59. 68 modelos textuais globais 68 modificación da voz 60 modificador da oración 159 modo 66 modo de 29. 140. 130. 87. 3 1 . noticia do 46 noticia radiofónica 47 noticias 36. 75. 135. 148 marcadores de pausa marcadores de presuposición 150 marcadores de situación 130 marcadores discursivos de control de contacto 172 marcadores discursivos propiamente ditos marcadores do discurso propiamente ditos 150 marcadores do suxeito enunciador 53 marcadores elaborativos marcadores inferenciais 152 marcadores pragmáticos 22 marcadores textuais 134. 139. 72 moralidade 57 movemento do clítico movementos das 37 mudanza de tópico 85. 166 multifuncionalidade dos marcadores textuais 135 múltiplo referenciamento mundo comentado 128 mundo narrado 128 mundo textual narración 38. 100 novela 38. omnisciencia 58 operacións explicativas 52 operador inherentemente focal 97 operadores 68. 189 operadores argumentativos operadores de concreción operadores de formulación 171 operadores de argumentativo operadores discursivos 68. 109. mensaxes megafónicas 36 114. 152. 150. 60. 90. 54. 48. 143. 189 operadores pragmáticos 140 óptica do locutor 178 óptica do receptor oralidade 61 orde categórica 90 orde de palabras 25. 184 modelos 65 modelos 86 modelos textuais 32. 167 marcadores de apertura 168 marcadores de atenuación 69 marcadores de cambio de tópico 152 marcadores de conclusión 22 marcadores de continuidade 168 marcadores de 168 marcadores de expresividade marcadores de foco marcadores de función textual 147. 140. 168 ordenadores do discurso 140 nivel nivel nivel nivel nivel nivel nivel nivel 180 macrosocial 69 . 173. 181 narrador heterodiexético 58 narrador homodiexético 58 38 negociación 59 neoloxismos 52 nexos 22 nexos consecuenciais 22 nexos contrastivos 22 nivel informativo 79 microsocial 69 pragmático semántico 79. 58. 140. 163. 185 metonimia 55 microactos de discurso microcoherencia microproposicións 184 microtextos 181 38 mobilidade distribucional 143 32. textual 24 xenérico xerais nominalizacións 125 non-texto 25 normas 69 nota de axenda 47 nota de servizo 39 noticia de 47. 55. 133. 153. 89 orde dos elementos 49 orde militar 39 orde normal 83 orde suxeito-verbo 89 orde tética 90 orde verbo-suxeito 89 ordenación dos argumentos 50 ordenación linear 30 ordenadores 130. 134. 79. 48. 4 1 . 72 modo indicativo 92 momento da enunciación 52 monólogo 47. 109. 161. 166 modelos cognitivos 67. 45. 158 orde dos constituíntes 88. 48. 160 modalidade no do tema 48 modalidades do discurso 38 modalización 148 modelo cognitivo modelo de lingua 12. 132. 162. 80. 46. 57. 148. 171. marcadores verbais marcas de expresividade 62 marcas gramaticais 48. 73. 143. 50 marcas prosódicas marcas verbais 46 materialidade lingüística 30 máxima da cantidade máxima da cualidade máxima da pertinencia máxima da relevancia máxima do modo máximas 50 mecanismos de referencia medios de atenuación 69 66 melloras da información melodrama 38 memoria do 129 memoria dos interlocutores memoria pasiva do alocutario 80 memoria textual 32 memoria textual colectiva 66. 135. 4 1 . sintáctico 79. 169. mudanza de vez 62 mudanzas de tópico 69 multifuncionalidade 8. 40. 139. 141.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 150. 86. 143. 153.

121. 122 pronomes pronomes posesivos 122 pronomes relativos 84. 123 pronomes demostrativos 108. 97. 141 36. 30. 118. 164 palabras 62 parábola 38 paráfrase(s) 37. 122. 8 1 . 2 1 . pronomes cuantificadores 120. 98. 16. 127. 2 3 . 194 pronomes identificadores pronomes interrogativos 122 pronomes ordinais 120. prosa poética 38 prosopopeia 54. 18. 50. 9 3 . 119. 101. 127. 58. 116. 113. 102 posición preverbal 99. 55. 152. 128 presente histórico 58 presenza distante do receptor 37 preservación das faces 69 prestixio do locutor 50 presuncións 49 presuposición 6 1 . 62. 191. 140. 40. palabra interrogativa palabras 162. 124 progresión con salto temático 94 progresión con tema derivado 94 progresión da información 93 progresión de tema constante 58 progresión de temas derivados 58 progresión por subdivisión do rema 94 progresión temática 7. 156. 153. 132. 68 proformas 120. 68. 100. 141. 68. 148. 77. 190. 93. 148. 29 poema 38 polifonía 19 posesivo 85. 162. 86. 177 pistas 9 1 . 193. ouvinte 16. 157. 91 organización da información 24 orientación 56. organización do texto 70. 172 posición posverbal 97. 62. 98. 130. 108. 58. 101. 124. 99. 94. 83. 54. 86. 193 pragmática conversacional 18 38 pregunta alternativa 69 pregunta alternativa negada 69 pregunta na rúa 47 preguntas premisa 48 premisa menor 48 premisas 49. 57. 95. 47 produción escrita en galego 47 produción verbal 29 produtor do texto 16. 144. 59. 141. 147. 69. 70. 100. 113. 88. 191 partículas secuenciadoras 130 partner 48 pausas 2 1 . 55 prospectos 36 proverbios 50 . 144. 75. 90. 82. 181 presente de indicativo 52.RAMÓN MATO ordenadores 130 ordenadores ordenadores organización da conversación 21 organización da información 7. 102 posición final 96. 4 1 . 194 posición dos clíticos 7. 158. 123. 46. 120. 116. 53 perlocución perlocucionarios 16 perspectiva contextual 82 perspectiva oracional 82 perspectiva retrospectiva pertinencia 18. 60. 40. 93. 55. 184 orientación argumentativa 132. 150 pretérito 55. prácticas sociais 35 prácticas socioculturais 29 pragmática 15. 52. 101 produción de textos 23 produción do discurso 29 produción do enunciado 16 produción escrita 29. 144. 102. 86. 194 parceiro(s) 22. 180. 170. 32. 170 17 perífrases 50. 164. 101. 69. 133. 168 plano escrito 29 plano oral 20. 130. 121. 123. 143. 118. 102. 90 planificación do discurso 59. 4 1 . 194 partículas de ligazón 109 partículas de realce 90. 128 pretextos plano do relato principio cooperativo 59 principio da non contradición principio de da conclusión principio de 80 principio de cooperación 18. 92. 55. 122. 17. 69. 93. 92. 46. 179 proceso inferencial 69. 99 pronominalización do CD topicalizado 84 proposición(s) 16. 100. 69. 98. 67. 4 1 . 100. 129 progresión temática linear 52. 50. 109. 75. 191. 170 saneadoras 170 parágrafo 40. 191. 20. 129 prólogos 57 3 1 . 6 1 . 144. 29. 101 posición pospretérito 69. 121. 52. 143. 58. 32. 173 posición inicial 8 1 . 148 partículas focalizadoras 144 partículas gradativas 148 partículas 144. 58. 67. 134. 164 palabras lexicais 110. 150. 32 principio de cualidade 80 de pertinencia 32 principio de relevancia principio de 32 proadverbio 147 problematización 57 de progresión temática 93 procedementos inferenciais 46 procedementos literarios 55 procedementos topicalizadores 84 procesamento inferencial 145 procesamento textual 23. 145 proceso interpretativo do texto 141 proceso orientado e complicado 56 procesos cognitivos 30 procesos de textual 105 procesos de secuencialización 30 procesos de topicalización 85 próclise 97. 81. 92 partícula focalizada 101 69. 58. 142. 162. 82. 192. 94 paralelismo sintáctico 127 paralelismos 50 7 1 .

7 1 . 73. 128. 66 significado procedural 144 significado proposicional 144 silencios 60 siloxismo 48. 56 secuencias explicativas 52 secuencias expositivas 48 secuencias instrucionais 48 secuencias narrativas 48 secuencias textuais secuencias 60. 111. 55 recursos non verbais recursos retóricos 50 recursos suprasegmentais recursos verbais 21 redacción escolar 47 redenominación anafórica demostrativa redución ao absurdo 50 reduplicación lexical 84 referencia comparativa referencia demostrativa referencia 55 referencia persoal 108 referencia textual 22. 120. 90. 59. 107. 118. 30 secuenciamento cohesivo de enunciados 106 secuencias descritivas 53.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 2 1 . 97. 139. 7 1 . 149. 121. 181. 59. 9 1 . 124. Gramática do texto proxecto de publicidade pulidez 69 40 54. 61 segmentación sintáctica do enunciado 83 segmento do discurso 141 segmentos textuais 40. 49 símbolo de identificación 72 sinais conversacionais 22. 120. 170. 66. 184 secuenciación con procedementos de recorrencia secuenciación frástica 129 secuenciación parafrástica 128 secuenciación sen procedementos de recorrencia 129 secuenciador secuencialización 2 1 . 123. 130. 93. 65. sinais de puntuación 37 sinais sinais indicativos de avaliación 53 sinécdoques 60 sinestesia 55 sinonimia 31. 115. 107 segundo plano dun relato 128 sentenzas clivadas sentido carnavalesco do texto 74 sermón 38. 150 sinónimo 86. reformulación conversacional 170. 193 rema 94 83. 26. 30. 55. 50. 91 32. 165 sinais conversacionais interactivos 22 sinais conversacionais 22 sinais de articulación 68. 116. 55. 95. 171 de distanciamento 170 reformuladores explicativos 170 reformuladores recapitulativos 171 reformuladores rectificativos 170 regra de inversión do foco 98 regra de proximidade 123 regra de xustiza 50 regras de topicalización 85 reintegracionismo 73 reiteración 65. 125 sintaxe 15. 114. 57 retomada de referentes textuais retórica 37. 181 retórica clásica 37. 45. relación comparativa relación de causalidade 131 relación de condicionalidade relación de relación de disxunción relación de mediación 131 relación de modo 132 relación de temporalidade relación entre os argumentos 50 relación médico-doente 70 relación remisiva relación tópico-comentario 25 relacionantes supraoracionais 140 relacións argumentativas relacións 22 relacións semánticas de inclusión 52 36 relevancia 18. 83. 140. 125. 127 relación anafórica 109. 128. 116. 145 situacionalidade 30. 111. 125. 62. 119. 127. 192 situación comunicativa 46. 117. 114. 113. 91. 66. 84. 70 referente 40. 190 153. 166. 119. 145. 113. 47 representación positiva do 69 res ficta 38 res gesta 38 reseña académica 47 resolución final 56. 126. 114. 178. 55. 39 rotulación 126 rótulos 36 salmo 38 salto de tema 86 saúdos 20. 56 quebra do tópico 130. 57 escrito 62 oral 62 ridículo 50 ritmo 29. 135. 164. 121. 107. 19. 62. 178 reciprocidade 50 recorrencia de contidos semánticos 127 recorrencia de estruturas recorrencia de recursos fónicos recorrencia de verbal recorrencia de termos 127 recuperación da información 107 recursos de cohesión 52. 107. 180. 76 receptor 50. 38 retrato 54. 52. 36. 158. 108. 126 70. 72. 38. 3 1 . 127. secuencia de comentario 127 secuencia linear 30 secuencia pronominal 113 secuencia temporal 56 secuenciación 83. querida de fala 166 59 receita de 46. 50. 56. 55. 85. 84. 127. 129. 65. 58. 37. 127 ritualización do galego 75 romance 38. 155 repetición léxica 58 reportaxe 38. 126. 70. 58. 179 renegociación implícita 69 reorientación temática 22. 47 receitas médicas 36 recepción 23. 79 sobreentendidos 46 . 80.

75 85. 105. 116. 47. 53 texto(s) falado(s) texto(s) 47. 163. 75. 87. 8 1 . 90 tempo da enunciación 46 tempo do enunciado 46 cero (sen perspectiva) 128 do mundo comentado 128 tempos do mundo narrado 128 tempos prospectivos 128 tempos retrospectivos tempos verbais 22. 156. 130. 84 suxeito produtor 50 teatro 38. 99 tópicos frásicos tópicos marcados tópicos non marcados tópicos oracionais 80 tópicos secundarios 86 topoi clásicos 49 tradición gramatical 8. 62 unidade comunicativa 29 unidade conversacional básica 20 unidade máxima monolóxica 60 unidade mínima dialóxica 60 unidades conversacionais 20 unidades globais 68 uso discursivo 156 uso dos deícticos 58. 76. 86 tema duplo tema fixado 46 tema marcado 87. 75. 178. tipos de cohesión 7. 139 substantivo 54. 84. 30. 46. 96. 166 substitución lexical substitución por cero subtemas 46. 53 textos instrucionais 48 textos narrativos 7. 17 teoría dos xéneros 38 teoría polifónica da enunciación teoría semiótica do texto 32 tese inicial 49 tese nova 49 teses coñecidas 49 texto argumentativo 49 texto dialóxico 29 texto didáctico texto escolar texto(s) escrito(s) 23. 177 teoría do texto 15. 58. 58. 107. 3 1 . 170 vulgarismos 73 . 69 verdades 49 versatilidade 143 verso 38. 48. 47. 35. 155. 2 1 . 24. 120. 114. 92. 20. 92. 48. 84. texto monolóxico 29 texto oral 29. 162 da conversa 21 transición heteroxénea tratado científico 53 traxedia 38 trazos suprasegmentais tropos 60 truncamentos 37 turno(s) de palabra 20. 179 suxeito gramatical 82. 25. 86. 89. 22. 19. 45. 85. 85. 72. 114. 46. 82. 36. 84. 3 1 . 141. 50 textos conversacionais 7. 43. 155. 48. 70. 54. 181 tipos de anáforas asociativas tipos de coherencia 8. 60. 2 1 . 79. 155 valor 149 valor 146 valoración do parceiro 75 valores abstractos 49 valores concretos 49 valores 49 valores informativos 79 de ton 62 verbalización 36. 53.RAMÓN MATO socio 48 socioloxía interaccional 20 soliloquio 59 soneto 38. 88 tema simple 87 tema-rema 83. 53 subxéneros 38 subxuntivo 69. 164. 155 topicalización 7. 56. 82. 106 textura externa 66 textura interna 66 tipo de rexistro 46 tipoloxía(s) de textos 7. 56 textos puros 48 textos utilitarios 47 textos 48 textualidade 29. 76. 37 verbo dicendi 58 verbos factivos 150 verbos 22. 67. 114. 86. 108. 112. 37. 69. 179 voz 2 1 . 129 7. 98. 85. 194 textos 48. 86. 105. 145 valor catafórico valor discursivo 145. 36. 92. tipos de digresión 168 tipos de xéneros 40 tomada de turnos 20 tomada de vez 20. 48. tópico-comentario 25. 159. 58 textos non espontáneos 47 textos dialóxicos 75 textos poéticos 179 textos políticos 48 textos publicitarios 48. 60. 162. 106. 121. 5 1 . 47. 147. 26. 162. 3 1 . 92 uso remisivo do verbo ser 124 usos discursivos 143. 25. 59 textos de estrutura heteroxénea 40 textos de estrutura homoxénea 40 textos descritivos 7. 95. 86. 23 teoría dos actos de 16. 66 subordinación 3 1 . 93. 129 teor 66 da actividade verbal 17 teoría da argumentación 168 teoría da enunciación teoría da frase 22 teoría da literatura 45 teoría da pertinencia 18. 102 topicalización semántica 85 tópico(s) discursivo(s) 80. 55 textos espontáneos 47 expositivos 48 textos galegos 73. 99. 59. 113. 29. 7 1 . 48. 85. 101. 83. 66. substantivos substitución 25. 165 valor anafórico 118. 52. 109. 90 texto 29 textos argumentativos 7. 174 texto(s) explicativo(s) 7. 107. 39 telegrama 46 tema da conversación tema(s) deslocado(s) 82. 153. 177 textura 35. 92 sucesividade 30 suficiencia argumentativa 165 sumarizadores superficie textual 30. 152.

116 xéneros primarios 39 xeración de implicaturas 145 entre entes 49 xestos faciais 37 xunción aditiva xunción alternativa xunción contrastiva xuntores de tipo lóxico xustaposición 19. 179 . 40. 129. 37.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 135. 130. Gramática do texto ou extensión 134 xénero deliberativo 38 xénero demostrativo (ou epidíptico) 38 xénero xudicial 38 xénero de discurso primario 39 xénero de discurso secundario 39 xénero 38 xéneros 7. 39. 33. 38. 56. 45.

de 23. 85. A. L. T. M. 158. 105. 169. P. 192. 190 Círculo de Praga 82 Nunes 115. T. 190. 116. 54. 141. 96. 146. 121. 185. 20. 3 1 . H. 22. A. 158. 82 Fonseca. 189 Casado Velarde. 16. 30 Fuentes Rodríguez. 37. 107. 62. 157. 48. 85. 89. 139. N. 189 M. 19. 3 1 . F. 153. 190. 69. 30. A. 164. 19. M. 148. 172. 142. 19. 190 Diessel. 190 Escola de Praga I. M. 75. 189 J. 48. R. 134. 190 Motta-Roth. 153. 59. 193. 113. 47. 16. 47. G. 16. 106. 35. H. 131. 15. 190 A. 83. J. 190 Chomsky. A. 191. 82 Matos. 96. M. U. 146. 83. 158. 74. B. H. 19 López Bobo. 190. 2 1 . 45. 193 Mateus. 25. 190 Fernández Salgado. 111. 189 Azeredo. 191 Gülich. 117. 81. 66. 84. 152. 150. 194 Ducrot. 2 1 . 141. A. 46. E. 47 R. 19 Fox. 30. J. M. 192 Luria. 191 Frota. A. 170. 57. 32. 190 Coseriu. de 2 1 . 46. J. 131. 154. 189 L. 80. 192 Brito. 191 Franco. Pessoa de 32. 30. 23.RAMÓN MATO De autores 40. 189. 168. W. 70. L. 115. 189 Montolío E. 32. G. 156. H. 189 Blecua. 162. 128. 84. A. 109. 148. 114. 40. 194 Castro. 87. 56. 37. 108. 192 Fávero. K. 80. 47. 192 L. 109. 70. 36. 190 Chodorowska. L. 45. 191 Halliday. 140. 189. 66. 25. 40. 106. 70. 194 Maingueneau. 189 Bassols. 126. 20. 190 J. 9 1 . 155. 70. 96. 17. 65. 190 Costa Casas. 180. 73. 168. 178. 184. 23 Gutiérrez Ordóñez. 191 Koch. X. 190 Ferreiro. 107. 59. V. 109. 110. 37. 139. M. 117. 90. 127. W. 192. 132. 16. 166. 193 Grice. R. B. 72. L. 70. S. 192 Marques. 31. 182. 141 Braga. 178 46 Benveniste. 57 Lacan. 45. 68. 9 1 . 32. G. A. 191 Juncos Rabadán. Viegas 109. 19. 18. E. I. 83. 105. 129. 192 Báez San José. de 7 1 . J. 2 1 . 30. 22. G. 172. V. M. 194 Kleiber. 143. 193 Fraga. 106. 166. M. V. 57. 88. 125. 15. 92. 190. 35. 29. 145. 182. D. 72. 36. 20. 139. 40. W. 115. 165. 172. 48. 102. M. 66. 19. Marica 127 Calero. 82. 191. J. 24. 50. 192 . 36. 190 Dressler. 74. 190 Figueiredo. M. 90. D. L. 190. 24. 190. H. 183. 79. 92. 169. 102. 57 Alcina. 194 Lugrís M. 114. 168. 39. E. 93. 72. R 40 Brown. 142. D. 163. 73. Fernández Bernárdez. 9 1 . J. 192. 147. 24. 129. 169 Aristóteles 49 J. 192. 191 Fraser. 189. 109. 189. 93. 190 J. 178. 80. A. 191 Givón. 192 Macedo. A. H. H. 191 García Represas. 109. J. 117. M. 194 Fernández M. 67. Martín M. 20. 158. 106. 144. 8 1 . 191 Labov. 49. de Mata Machado 121. A. 85. 191 Helbig 48 Herrero M. 193 Kintsch. 82. 90. 189 R. 30 Metzeltin. 177. 81. 148. 191 46 González Refoxo. 180. 105. 26. X. 159. Monteagudo. Nagamine 19. 47. J. 80. 151. 65. 94. M. 189 157. D. 79. 169. X. 2 1 . L. 25. 157. 80. 191 Instituto da Lingua Galega Jiménez T. M. 8 1 . 40. 145. Mira 30. 53. 169. 192 Figueroa. 3 1 . 190 H. 194 Vidal. 93 Bastos. 181. 177 Mathesius. 148. S. 171. 189 Barros. N. 189 Bagno. A. 17. 185. 18. 40 Brauer-Figueiredo. 113 Campo. M. 93. 107. 143. 191 Foucault. 180. 7 1 . 112. 144. M. 2 1 . 189 D. L. M. J. 32. 84. 180. 56. 189 2 1 . 89. 177. 166. 179. 190 Vallverdú. 172. 110. 165 113 H. J. 79. 120. 129. 48. 52. 141 Álvarez. 144. L. 81. M. 66. 192 Meurer. 47. Bronckart. 82. 170. M. 40 Domínguez Seco. 105. R. 140. Duarte.

M. 129. 46. 156. 19. 25. 194 82 Silva Domínguez 194 F. 93. 193 Pontes. 178. 159. 65. 161. L. 194 M. 194 Werlich 46. 194 J. G. 48 Wilson. T. Rodríguez González. 194 Silva. 16. G. 144. 90 24. M. 183. 65. 15. 84. 120. 95. E. 193 Pereira. 48. 126. 194 Orlandi. 184. 30. M. 46 Saco Arce. 23. 66. 193. 119. 96. 179. M. 154. 57. 127. 23 Xove. 162. 82. 159. B. Leite de 69. 59. L. 109. 157. 189 208 . 116. 156. A. 141. D. X. D. Travaglia. 192. 95. 193 Rábade X. M. 86. 166. 140. J. G. 189 Reyes. 193 Romero Trillo. D. 113. Dias 36. 189 19. Paredes P. 46 Rodís Martínez. 194 Vilela. 116. 167. D. 56. 40. 40. 30 Weil 82 Weinrich. Gramática do texto Oliveira. J. 194 Sandig 46. J. 18. G. 38. 24. Real Academia Galega 166. 37. 194 Sitta 46 Sperber. 36. 153. 189 Van Dijk. 150. J. 99. J. 193. 29. 45. 7 1 . 182. 82. 192. 47 Sanmartín Rei. G.GRAMÁTICA DA LINGUA GALEGA. 193 Rodríguez Campos. 30 M. 106. 66. 158. 193 Sánchez Rei. 168. 157. Scotti-Rosin. 193. M. 164. 142. 194 J. A. 153. X. 69. E. 47. 109. 142. 128. 172. 17. 19 A. 190. 40. E. 98. 114. 160. 117. 166. 123. 85. 39. J. 82. 97. 36. 148. 141. A. 152. 23. 25. 36. 164. 141. 154. 46. M. 18. 185. 127. Silva. de Oliveira 2 1 . 172. 62. 193 Roulet. 194 Villalva. 194 Santiago y Gómez. 109. 26. 180. 30. Ulrich. 46 Prieto Alonso. 140. 48. 45. 22. 121. 45. X. 172. 17. 191 Regueira. 194 M. N. M. 109. 40 Searle. 72. R. Schmidt. 194 Wunderlich. X. 184. X. A. 87. 149. Pécheux. 148. 46. 109. 67. 30. 50. 177. 93. 18. 193 Rieser. 159. 46. 193 Posner. 18. 180. 148. M. 193 Pereiro Rozas. D. 47. 2 1 . 139. 118. 30 Vigner. 165. L. H. E. 172. 194 163. 143. 85. 23. V. 184. 20. S. 194 Schiffrin. 194 Väzquez Veiga.