You are on page 1of 11

იმანუელ კანტი

1724-1804
განმანათლებლობა ევროპული მეცნიერებისა და
კულტურის ისტორიაში ეწოდება იმ პერიოდს, როცა
დამაჯერებლად ითვლება მხოლოდ ის, რასაც ადამიანის საღი, ნათელი გონება ტრადიციის, პოლიტიკისა
და რელიგიის მოთხოვნებისაგან დამოუკიდებლად
დაასაბუთებს. ეს ეპოქა იწყება ფრ. ბეკონისა (1561 –
1626) და რ. დეკარტიდან (1596 – 1650). იგი მრავალ
და ხშირად ურთიერთდაპირისპირებულ მოაზროვნეს
აერთიანებს. ამიტომ დაისვა კითხვა: „რა არის განმანათლებლობა?“ ბერლინის მეცნიერებათა სამეფო აკადემიამ 1784 წ.
გამოაქვეყნა მორიგი საპრემიო კითხვა: რა არის განმანათლებლობა?
მრავალ პასუხთა შორის იმთავითვე გამოიკვეთა დიდი გერმანელი ფილოსოფოსის, ი. კანტის პოზიცია: განმანათლებლობა არის ადამიანის
გამოსვლა არასრულწლოვანებიდან, ანუ გაბედულება სხვისი ზედამხედველობის გარეშე გამოიყენოს საკუთარი გონება, საკუთარი განსჯა და დაუჯეროს მას. იგი გაბედულებაა, რადგან მიღებული დასკვნები,
შეიძლება არა მარტო ტრადიციისა და არსებული პოლიტიკის, არამედ,
თავად ღმერთის არსებობის წინააღმდეგ იყოს მიმართული. მართლაც
განმანათლებელთა შორის მორწმუნეთა გვერდით, ბევრი იყო სკეპტიკოსი, რომელიც ღმერთის არსებობას საეჭვოდ მიიჩნევდა და ათეისტიც, რომელიც „ღმერთის პირადი მტრის“ სახელს იმსახურებდა (მაგ.
პ. ჰ. დ ჰოლბახი; 1723-1789).
მაგრამ კანტი არ იყო ათეისტი, თუმცა საეკლესიო რიტუალებს არ
ასრულებდა. იგი დარწმუნებული იყო, რომ ათეისტი, თუ იგი გულწრფელი იქნება, მივა ღმერთის არსებობის აღიარებამდე, რადგან ეს უადვილებს ადამიანს მის წინაშე მდგარი ურთულესი მსოფლმხედველობრივი პრობლემების გადაჭრას, უნარჩუნებს იმედს, მაგრამ ეს რწმენის

481

„პრაქტიკული გონების კრიტიკა“ (1788). პირველი ქართული კანტიანელი იყო ს. დანელიამ ბევრი გააკეთეს იმისათვის. ოღონდ ისე. რომ კანტის ნააზრევი ქართული აზროვნების შემდგომი განვითარების მნიშვნელოვან სტიმულად ქცეულიყო. ზნეობა. რომ სხვა ადამიანის უფლებებს და ღირებულებას არ შეეხოს. ბაქრაძემ. მ. ნუცუბიძემ. ეს წიგნი ემყარებოდა კანტის საყოველთაოდ ცნობილ. ხელოვნება) გონების გაბედული გამოყენების ნიმუშებს წარმოადგენენ. კ. ყველა ადამიანი შეუცვლელი. ეპოქისშემქმნელ შრომებს. გოგიბერიძემ. თავისთავადი ღირებულების მქონეა.იმანუელ კანტი სფეროა და იქ ყველა ადამიანს აქვს უფლება თავისი გზა აირჩიოს. ამ საკითხზე თავისი შეხედულებანი კანტმა გამოაქვეყნა თავის ცნობილ შრომაში – „რელიგია მხოლოდ გონების საზღვრებში“ (1793). ს. დოდაშვილი (1805-1835) შ. ისინი ადამიანის მოღვაწეობის სხვადასხვა სფეროში (მეცნიერება. ესენია: „წმინდა გონების კრიტიკა“ (1781). *** 482 . „მსჯელობის უნარის კრიტიკა“ (1790).

მიუხედავად ამისა. ეს საფრთხე ასე დიდი სულაც არაა. შიშის გამო სხვა მცდელობებისგან ხელს აღებინებს. თუ შემიძლია ფულის გადახდა – სხვები ჩემს მაგივრად შეასრულებენ მოსაბეზრებელ სამუშაოს. საკუთარი განსჯა სხვისი ხელმძღვანელობის გარეშე მოიხმარო. რომელიც განსჯას შემიცვლის. მთელი ცხოვრება უმწიფრად რჩებიან. შ. რომელიც სინდისის მაგივრობას გამიწევს. იმაზე ზრუნავენ. თუ მარტო გავლას შეეცდებიან. მაგრამ ამ სახის მაგალითი ადამიანებში გაუბედავობას იწვევს და მათ.პასუხი კითხვაზე: რა არის განმანათლებლობა? განმანათლებლობა – ესაა ადამიანის გამოსვლა უმწიფრობიდან. რომელთა გამოც ადამიანთა დიდი ნაწილი. მეურვეები. რომ ადამიანთა უდიდესმა ნაწილმა (მათ შორის მთელმა მშვენიერმა სქესმა) ეს რთული ნაბიჯი სიმწიფისკენ საშიშადაც ჩათვალოს. ჩვეულებრივ. უმწიფრობაში ყოფნა ძალზე კომფორტულია. რომელშიც ჩაკეტილები არიან – ყოველივე ამის შემდეგ ისინი მათ საფრთხეს აჩვენებენ. ექიმი. გადაწყვეტილებისა და სიმამაცის არქონაში ძევს. რომლებმაც ასე კეთილად აიღეს საკუთარ თავზე ზედამხედველობის საქმე. როცა მისი მიზეზი განსჯის ნაკლულობაში კი არა. რომელიც დიეტას ჩემს მაგივრად განსაზღვრავს და ა. თუ მაქვს წიგნი. მას შემდეგ. მოძღვარი. რადგან რამდენიმე დაცემით ისინი საბოლოოდ სიარულს ისწავლიდნენ. და რომელთა გამოც მათ მეურვეებად ადვილად იქცევიან ხოლმე სხვები. მას შემდეგ. – მაშინ საკუთარი ძალისხმევა აღარ მჭირდება. უმწიფრობა საკუთარი თავის ბრალია მაშინ. რაც ბუნებამ ისინი კარგა ხნის წინ გაათავისუფლა უცხო ხელმძღვანელობისგან. სიზარმაცე და სილაჩრე – ესაა მიზეზები. რომ ეს მშვიდი არსებანი ერთ ნაბიჯსაც კი ვერ გადადგამენ საბავშვო ეტლის გარეშე. არ მჭირდება აზროვნება. რომელიც ემუქრებათ. არადა. რაც მეურვეებმა საკუთარ შინაურ პირუტყვს ჯერ ჭკუა გამოაცალეს და საგულდაგულოდ უზრუნველყვეს. 483 . უმწიფრობა უუნარობაა. რომელიც მისივე ბრალია. Sapere Aude! გაბედე საკუთარი განსჯის გამოყენება! – ესაა განმანათლებლობის ლოზუნგი.

ამიტომაც ცოტანი არსებობენ. დადგენილებები და ფორმულები. ვინც ამ ბორკილებს მოიშორებს. მან ეს მდგომარეობა თითქმის უკვე შეიყვარა და თავდაპირველად მართლაც არ ძალუძს საკუთარი განსჯის მოხმარება. რევოლუციით ალბათ შეიძლება პიროვნული დესპოტიისა და მოგებასა ან ბატონობაზე მიმართული ჩაგვრის დამხობა. თუ ამისკენ მას ზოგიერთი ის მეურვე წააქეზებს. რადგან არაა მიჩვეული თავისუფალ მოძრაობას. 484 . რაც თავად გადააგდებენ უმწიფრობის უღელს. რომ საზოგადოებამ საკუთარი თავი გაანათლოს. ასე საზიანოა ცრურწმენების გავრცელება. ამის შემდეგ მათვე აიძულებს ამ უღელქვეშ დარჩენას. მუდმივი უმწიფრობის ბორკილებია. თუ მას თავისუფლება მიეცემა. რომლებიც. ვერგამოყენების ეს მექანიკური ინსტრუმენტები. მათ შორის დიდი მასების მეურვეებად დაყენებულთა შორის. ზუსტად ისევე. როგორც ძველები. უფროა შესაძლებელი. ყოველთვის გამოჩნდება რამდენიმე დამოუკიდებლად მოაზროვნე. მაგრამ ის. ირგვლივაც გაავრცელებენ საკუთარი ღირებულებისა და თითოეული ადამიანის დამოუკიდებელი აზროვნებისაკენ მოწოდების გონიერი დაფასების სულისკვეთებას. ყველაზე პატარა ორმოსაც კი არამტკიცე ნახტომით თუ გადაევლება თავს. რომელსაც მათ მანამდე უღელი დაადგეს.იმანუელ კანტი ასე რომ. ეს თითქმის გარდაუვალია. დიდი უგონო მასის დასაბმელ ღვედად იქცევა. რომელსაც თავად განათლება არ ძალუძს. განსაკუთრებით გასათვალისწინებელი აქ შემდეგია: ის საზოგადოება. ისიც კი. რადგან მისთვის არასოდეს მიუციათ ამისი ცდის შესაძლებლობა. მისი ბუნებრივი ნიჭის გონებრივი გამოყენებისა ან. უფრო სწორად. ახალი ცრურწმენები. რადგან ისინი საბოლოოდ საკუთარ შემქმნელებზე ან მათ მემკვიდრეებზე იძიებენ შურს. მეტიც. აი. მაგრამ არასოდეს – ნამდვილი აზროვნების წესის რეფორმა. რომლებმაც საკუთარ გონზე მუშაობით წარმატებას მიაღწიეს უმწიფრობიდან გამოღწევისა და მტკიცე ნაბიჯების გადადგმის საქმეში. ამიტომ საზოგადოება მხოლოდ ნელ-ნელა შეიძლება განმანათლებლობას მიუახლოვდეს. თითოეული ადამიანისთვის რთულია. გამოაღწიოს მისთვის ლამის უკვე ბუნებად ქცეული უმწიფრობისგან. მას შემდეგ.

საკუთარი გონების საჯარო მოხმარებაზე საუბრისას ვგულისხმობ გონების ისეთ გამოყენებას. ხელი ააღებინოს მათ ამ მიზნების განადგურებაზე. თანაც ყველაზე უწყინარი მათ შორის. რათა ამ ხელოვნური ერთსულოვნებით ხელისუფლებამ ისინი საჯარო მიზნებზე მიმართოს ან. საზოგადოებას ნაწერებით მიმართავს – მას. რამდენიც გინდათ და რაზეც გინდათ. არადა. ხოლო გონების კერძო მოხმარება შეიძლება ხშირად ძალზედაც შეიზღუდოს და ამით განმანათლებლობის პროგრესი დიდად არ დაბრკოლდება. აქ საჭიროა დამორჩილება. საკუთარ განსჯაზე დაყრდნობით. ივარჯიშეთ!“ ფინანსთა სამინისტროს მრჩეველი: „ნუ მსჯელობთ. არამედ სასარგებლოც კი? – ჩემი პასუხია: საკუთარი გონების საჯარო მოხმარება ყოველთვის თავისუფალი უნდა იყოს და მხოლოდ მას შეუძლია ადამიანებს შორის განმანათლებლობა მოიტანოს. რასაც თავისუფლება შეიძლება ეწოდოს. შეუძლია მსჯელობა იმის გარეშე. ყველაზე მცირე. რომ ამით იმ საქმეებს მიადგეს ზი485 . კერძო მოხმარებას კი იმას ვუწოდებ. აქ. ზოგიერთი საქმისათვის. მაგრამ რომელი შეზღუდვაა საზიანო განმანათლებლობისთვის. ყველა მხრიდან ეს მესმის: „ნუ მსჯელობთ!“ ოფიცერი ამბობს: „ნუ მსჯელობთ. რომელსაც მან მასზე მინდობილ სამოქალაქო პოსტსა ან თანამდებობაზე საკუთარი გონების გამოყენებისას შეიძლება მიმართოს. თავად მსოფლიო მოქალაქეთა საზოგადოების წევრად განიხილავს – ესე იგი მეცნიერის ხარისხში. გადაიხადეთ!“ სასულიერო პირი: „ნუ მსჯელობთ. რომლის დახმარებითაც საზოგადო ერთობის ესა თუ ის წევრი მხოლოდ და მხოლოდ პასიურად მოიქცევა. მსჯელობა არაა ნებადართული. რომელიც საზოგადო ერთობის ინტერესის გამო იწარმოება. მაგრამ რამდენადაც მანქანის ეს ნაწილი საკუთარ თავს ამავდროულად მთელი საზოგადო ერთობის. ცხადია. იწამეთ!“ (მსოფლიოში მხოლოდ ერთადერთი მმართველი ამბობს: „იმსჯელეთ. ოღონდ დამმორჩილდით!“) აქ ყველგან თავისუფლების შეზღუდვას აქვს ადგილი. რომელიც. აუცილებელია მექანიზმი. კერძოდ კი: თავისუფლება საკუთარი განსჯის საჯარო მოხმარებისა ყველა საკითხში. ხოლო რომელი – არათუ საზიანო. რომელსაც ადამიანი როგორც მეცნიერი მიმართავს მთელი მკითხველი საზოგადოების წინაშე. რასაკვირველია.რა არის განმანათლებლობა? ამ განმანათლებლობისათვის მხოლოდ თავისუფლებაა საჭირო.

მაგრამ რომელთა ქადაგებასაც შეუძლია ხელი მოჰკიდოს. რისი სწავლებაც არ შეუძლია საკუთარი ნება-სურვილისამებრ. როგორც პასიური წევრი.იმანუელ კანტი ანი. მაგრამ სამართლიანად ვერ აუკრძალავ მას. საკუთარ კათაკმევლებსა და მრევლს იმ ეკლესიის სიმბოლოს მიხედვით უქადაგოს. სამხედრო სამსახურის შეცდომების შესახებ შეხედულებების გამოთქმას და მათ საზოგადოების სამსჯავროზე გამოტანას. სასულიერო პირი ვალდებულია. როგორც ეკლესიის მსახურის. რადგან არაა შეუძლებელი. ასევე. რომლებზეც თვითონ მთელი დარწმუნებულობით ხელს ვერ მოაწერდა. ის იტყვის: „ჩვენი ეკლესია ამასა და ამას ასწავლის. მაგრამ როგორც მეცნიერს. ის მან უნდა გადმოსცეს როგორც სხვისი მითითებისა და სხვისი სახელის შესაბამისად მოქმედმა. ის უნდა დამორჩილდეს. როგორც სკანდალი. რასაც ის საკუთარი. სამსახურისას ამ ბრძანების მიზანშეწონილობისა და სარგებლიანობის შესახებ დაიწყებდა აზრების გამოთქმას. მეტიც. რადგან სწორედ ამ პირობით იქნა ის მიღებული სამსახურში. მოწოდებულიც კია – ყველა თავისი კარგად აწონილ-დაწონილი და კეთილად განზრახული აზრი როგორც ამ სიმბოლოს შეცდომებისა. მოვალეობის მიხედვით ასწავლის. მაგრამ იგივე ადამიანი არ ეწინააღმდეგება მოქალაქის ვალდებულებას. თუ ოფიცერი. თუ ის. ძალიან მავნებლური იქნებოდა. მას სრული თავისუფლება აქვს – მეტიც. ამის შემდეგ მას საკუთარი მრევლისთვის გამოაქვს ყველა პრაქტიკული სარგებელი იმ დებულებებიდან. რამაც შეიძლება მისი სინდისი შეაწუხოს. მას ის როგორც რაღაც ისეთს წარმოადგენს. გადასახადების კადნიერი კრიტიკა (რომელმაც შესაძლოა საზოგადო დაუმორჩილებლობა გამოიწვიოს) შეიძლება დაისაჯოს. როგორც მეცნიერი. ან. მართლაც. მათში არაფერი მოინა486 . მოქალაქე ვერ იტყვის უარს მასზე დაკისრებულ გადასახადთა გადახდაზე. ესაა საბუთები. ამ გადასახადების შემოღების შეუფერებლობისა და თუნდაც უსამართლობის წინააღმდეგ საჯაროდ გამოთქვამს საკუთარ აზრს. ყოველ შემთხვევაში. ისე რელიგიისა და ეკლესიის საქმეების უკეთ მოწყობის შესახებ საზოგადოებას გაუზიაროს. რომლებსაც ის იყენებს“. რომ მათში ჭეშმარიტება იმალებოდეს. რომელშიც მსახურობს. როგორც მეცნიერს. რომელსაც ზემდგომი ბრძანებას მისცემს. აქ არაფერია ისეთი. არის ჩართული. რომლებშიც იგი ნაწილობრივ.

მეცნიერი – როგორც სასულიერო პირი საკუთარი გონების საჯარო გამოყენებისას. იმიტომ. მათი საშუალებით – ხალხზე და ამ მეურვეობას სამარადისოდ გახდის? ჩემი პასუხია: ეს სრულიად შეუძლებელია. რადგანაც. რამდენადაც დიდი არ უნდა იყოს ეს მრევლი. ამის საპირისპიროდ. ანუ მსოფლიოს ესაუბრება – ფლობს შეუზღუდავ თავისუფლებას. რითაც უწყვეტ მეურვეობას მიაღწევს ყველა საკუთარ წევრზე. მაშინ მას არ შეეძლება სინდისიერად შეასრულოს საკუთარი სამსახური და ის უნდა დატოვოს. გამოიყენოს საკუთარი გონება და საკუთარი სახელით ილაპარაკოს. რომლებიც უკანონოდ და დანაშაულებრივად იქნა მიღებული. კრიტერიუმი ყო487 . მხოლოდ კერძო გამოყენებაა. რადგან ის სხვის დავალებას ასრულებს. უარყონ ის გადაწყვეტილებები. შეცდომებისაგან გაიწმინდოს და განმანათლებლობის საქმეში წინ წაიწიოს. რომ მისი მომდევნო ეპოქა ისეთ მდგომარეობაში ჩააგდოს. რომლის პირველადი განსაზღვრება სწორედ ამ წინსვლაში მდგომარეობს. რათა ფიცით გარკვეულ უცვლელ სიმბოლოზე შეთანხმდეს. რომელიც უაზრობათა უკვდავყოფას ნიშნავს. ხოლო შთამომავლებს სრული უფლება აქვთ. მაგრამ ხომ არ უნდა ჰქონდეს უფლება სასულიერო პირთა გარკვეულ საზოგადოებას. რომელიც ნაწერებით საკუთრივ საზოგადოებას. ეს იქნებოდა დანაშაული ადამიანის ბუნების წინააღმდეგ. მაგალითად ეკლესიის კრებას. მაშასადამე. სრულიად ბათილი და ძალადაკარგული იქნებოდა. ამის გათვალისწინებით. რომელსაც ადამიანთა მოდგმის შემდგომი განმანათლებლობის სამუდამოდ შესაჩერებლად დადებდნენ. გონების გამოყენება. ასეთი ხელშეკრულება. რომელსაც მღვდელი საკუთარი მრევლის წინაშე მიმართავს. თუნდაც უმაღლესი ხელისუფლების.რა არის განმანათლებლობა? ხება შინაგანი რელიგიის საწინააღმდეგო. მღვდელი არაა თავისუფალი და არც შეიძლება იყოს. რომელშიც შეუძლებელი იქნება მისი (პირველ რიგში. ყველაზე აუცილებელი) შემეცნება გაფართოვდეს. რომ რამე ასეთი საწინააღმდეგოს აღმოჩენა თუ დაიჯერა. გამოყენება მაინც შინაურობაში ხდება. ერთ ეპოქას არ შეუძლია შეთანხმდეს და დაიფიცოს. ხალხის მეურვეები (სასულიერო საქმეებში) რომ თავად უმწიფრები უნდა იყვნენ – ეს უაზრობაა. პარლამენტებისა და ყველაზე საზეიმო სამშვიდობო შეთანხმებების მიერ იყოს დადასტურებული.

მაგრამ სრულიად დაუშვებელია შეთანხმება – თუნდაც ერთი ადამიანის ცხოვრების მანძილზე – მუდმივ. ექნებოდა ნებართვა. რაც ხალხს როგორც კანონი შეიძლება დაეწესოს. რომ ის ხალხის მთელს ნებას საკუთარში აერთიანებს. რისი გაკეთება სურთ სულის გადარჩენისათვის. კიდევ უფრო ნაკლებად შეიძლება მონარქმა დაუწესოს ხალხს. რომ მათ შეუშალონ ხელი. რომ ყოველი ჭეშმარიტი თუ წარმოსახვითი გაუმჯობესება სამოქალაქო წესრიგთან თანხმობაში იყოს. განსაზღვრული მოკლე დროით. რომ მოქალაქეები საკუთარი ხმების გაერთიანებით (თუმცა არა ყველასი) ტახტს წინადადებით მიმართავდნენ. მეცნიერის ხარისხში საჯაროდ ე. ის მრევლნი მიეღო დაცვის ქვეშ. მას შეუძლია საკუთარ ქვეშევრდომებს მისცეს საშუალება. არავისგან საჯაროდ ეჭვქვეშ დაყენებად რელიგიურ მოწყობაზე და ამით კაცობრიობის სრულყოფის საქმეში წინსვლის ერთი ეპოქის განადგურება და მისი ქცევა შთამომავლობისათვის უნაყოფოდ და საზიანოდაც კი. თანამედროვე მოწყობის შეცდომებზე აზრი გამოთქვას. რაც უნდა იცოდეს. სასულიერო პირს. მაგრამ შემოტანილი წესრიგი იქამდე შენარჩუნდებოდა. რათა გარკვეული წესრიგი ყოფილიყო შემოტანილი: ყოველ მოქალაქეს. საკუთარი ნაწერებით. უპირველეს ყოვლისა.იმანუელ კანტი ველივე იმისა. უკეთესის მოლოდინში. თუ ის მხოლოდ იმას აქცევს ყურადღებას. მაგრამ მისი უკუგდება. იმის გარეშე. მისი საქმეა უზრუნველყოს. ის. გინდა საკუთარი თავისთვის და გინდაც – შთამომავლობისათვის ნიშნავს კაცობრიობის წმინდა უფლებების შელახვასა და ფეხით გათელვას. რომ ერთი მეორეს 488 . თავად გადაწყვიტონ. ადამიანს შეუძლია საკუთარი თავისთვის – და ისიც მხოლოდ გარკვეული დროით – გადადოს განათლება იმის შესახებ. მას ეს საერთოდ არ ეხება. ვისაც ძველ წესზე დარჩენა სურს. ი. რისი დაწესების უფლებაც საკუთარი თავისთვის ხალხსაც კი არ აქვს. რადგან მონარქის საკანონმდებლო ავტორიტეტი სწორედ იმას ეფუძნება. შემდეგ შეკითხვაშია: დაუწესებდა თუ არა ხალხი ამ კანონს საკუთარ თავს? ეს კანონი შესაძლებელი იქნებოდა. რომლებიც უკეთესი გაგების შესახებ საკუთარი წარმოდგენების შესაბამისად გაერთიანდნენ შეცვლილი რელიგიური მოწყობისათვის. სანამ ამ ვითარებების შესახებ ცოდნა საჯაროდ იმდენად არ გავრცელდებოდა და ცხადი არ გახდებოდა.

ხელისუფლების მხრიდან – უმწიფრობიდან გამოიყვანა და თითოეულს თავისუფლება მისცა. მისი მმართველობისას პატივსაცემ სასულიერო პირებს შეუძლიათ. როდესაც თავის უმაღლეს ძალაუფლებას იმდენად ამცირებს. რომ საკუთარ მოვალეობად მიაჩნია. მაგრამ ჩვენ ვცხოვრობთ განმანათლებლობის ეპოქაში. რელიგიურ საკითხებში საკუთარი განსჯა სანდოდ და სწორად მოიხმარონ სხვისი ხელმძღვანელობის გარეშე. რომ მთელი საკუთარი უნარით ამ გადარჩენის განსაზღვრასა და მიღწევაზე იმუშავოს. როგორც ის. როდესაც ამის შემდეგ კითხვა დაისმის: ვცხოვრობთ თუ არა ახლა ჩვენ განათლებულ ეპოქაში? პასუხი ასეთია: არა. რომ ადამიანებს ჰქონდეთ იმისი უნარი. როდესაც ამ სფეროში ერევა და ნაწერებს. ჯერ კიდევ ძალიან ბევრი აკლია იქამდე. საკუთარი თანამდებობის მოვალეობისათვის ზიანის მიყენების გარეშე. რელიგიის სფეროში ადამიანებს არაფერი დაუწესოს და მათ აქ სრულ თავისუფლებას ანიჭებს. მეფე. სინდისის საქმეებში საკუთარი გონება მოიხმაროს. მთავრობის ზედამხედველობას უქვემდებარებს – მაშინაც. ოღონდ ცხადი ნიშნები გვაქვს იმისა. ამ აზრით ეს ეპოქა განმანათლებლობის ეპოქაა ანუ ფრიდრიხის საუკუნეა. როდესაც ის ამას საკუთარი მაღალი გაგებით აკეთებს და საყვედურს იმსახურებს. რომელში ყოფნაც ადამიანების ბრალია – დაბრკოლებები მცირდება. რომლის მიხედვითაც „კეისარი არ დგას გრამატიკოსებზე მაღლა“. რომ მადლიერმა თანამედროვეებმა და შთამომავლობამ შეაქონ. რომლებშიც მისი ქვეშევრდომები საკუთარ აზრებში გარკვევას ცდილობენ.რა არის განმანათლებლობა? ძალადობრივად არ აბრკოლებდეს. რომ ახლა მათ წინაშე ეს ველი თავისუფალი დამუშავებისათვის გაიხსნა და ზოგადი განმანათლებლობის – ანუ უმწიფრობიდან გამოსვლის. რწმენის მიღებული 489 . თავად არის განათლებული და იმსახურებს იმას. განსაკუთრებით კი მაშინ. ვინც ადამიანის გვარი პირველმა – ყოველ შემთხვევაში. ის თავად აყენებს ზიანს საკუთარ სიდიადეს. შესაბამისად. საკუთარ თავთან მიმართებით ტოლერანტობის ქედმაღლურ სახელს უარყოფს. რომ მხარს უჭერს საკუთარ სახელმწიფოში ზოგიერთი ტირანის სასულიერო დესპოტიზმს თავისი სხვა ქვეშევრდომების წინააღმდეგ. და რომელიც. რომელიც უღირსად არ მიიჩნევს იმის თქმას.

სამყაროს საჯაროდ გაუზიარონ. მაგრამ სახელმწიფოს მეთაურის აზროვნების წესი. აჩრდილების არ ეშინია. ვინც თანამდებობრივი მოვალეობით არაა შეზღუდული. მეურვეების როლი შეასრულონ. თავად განათლებულს. რადგან ის ანათებს. განმანათლებლობის – ანუ ადამიანის გამოსვლისა უმწიფრობიდან. კიდევ უფრო მეტად კი მათ. ან თუნდაც თამამი კრიტიკა უკვე არსებული კანონებისა. როგორც მაგალითი იმისა. თუ მათ განზრახ გამოგონილი ხერხებით არ აიძულებენ. მაგრამ მხოლოდ მას. რომ საკუთარი გონება საჯაროდ გამოიყენონ და საკუთარი აზრები კანონების უკეთესი ჩამოყალიბების შესახებ. რომელიც რელიგიურ განმანათლებლობას უწყობს ხელს. გარდა ამისა. ისევე როგორც სხვა შემთხვევებში. რომელიც მისივე ბრალია – მთავარ საკითხად რელიგიის სფერო მივიჩნიე. ჩვენს წინაშე ბრწყინვალე მაგალითია. ეს უმწიფრობა ყველაზე უფრო საზიანო და ღირსების შემლახველია. უფრო შორს მიდის და ხვდება: თავად კანონმდებლობასთან მიმართებაშიც უსაფრთხოა საკუთარი ქვეშევრდომებისათვის იმისი უფლების მიცემა. მაგრამ ასევე კარგად დისციპლინირებული მრავალრიცხოვანი ჯარი ჰყავს საზოგადოებრივი მშვიდობის დასაცავად – შეუძლია თქვას.იმანუელ კანტი სიმბოლოსგან აქა-იქ განსხვავებული დასკვნები და შეხედულებები მეცნიერის ხარისხში თავისუფლად და საჯაროდ დადონ მსოფლიოს სამსჯავროზე. რომ თავისუფლების არსებობა საჯარო სიმშვიდისა და საზოგადოების ერთიანობის შესახებ წუხილს სულაც არ უნდა იწვევდეს. რასაც ვერ ბედავს რესპუბლიკა: „იმსჯელეთ. თავისუფლების ეს სული იქაც კი ვრცელდება. მასში დარჩნენ. სადაც მას იმ მთავრობათა გარეგან დაბრკოლებებთან უხდება ბრძოლა. ვისაც ჩვენ პატივს მივაგებთ. რადგან ხელოვნებათა და მეცნიერებებთან დაკავშირებით ჩვენს მმართველებს არ აქვთ ინტერესი. რომლებსაც საკუთარი ფუნქცია ვერ გაუგიათ. ადამიანები თანდათანობით თვითონვე ახერხებენ სიუხეშის მდგომარეობიდან გამოსვლას. რომელთან მიმართებაშიც არც ერთ მონარქს არ გადაუჭარბებია იმისთვის. ვისაც. რამდენიც გინდათ და რის შესახებაც გინდათ. როდესაც 490 . მაგრამ დამმორჩილდით!“ აქ თავს ავლენს ადამიანთა საქმეების უცნაური და მოულოდნელი მიმდინარეობა.

თავისუფლების უფრო ნაკლები ხარისხი კი მას უქმნის სივრცეს. მას შემდეგ. ადამიანს.რა არის განმანათლებლობა? მას მთლიანობაში ვუყურებთ. ეს უკანასკნელი ჯერ ხალხის გრძნობებზე ახდენს უკუგავლენას (რის შედეგადაც ხალხი მეტად და მეტად იძენს თავისუფლად მოქმედების უნარს) და. 491 . მისი ღირსების შესაბამისად მოექცეს. რაც ბუნება ამ მაგარი გარსისგან მარცვალს გამოათავისუფლებს. კერძოდ კი თავისუფალი აზროვნებისაკენ მიდრეკილებასა და მოწოდებას. რომელზედაც ის ყველაზე ნაზად ზრუნავს. რომ მთელი თავისი ძალით გავრცელდეს. რომელიც საკუთარი თავისათვის სასარგებლოდ მიიჩნევს. საბოლოოდ. მაგრამ ამავდროულად მას გადაულახავ საზღვრებს უწესებს. თავად მმართველობის პრინციპებზეც. ვინც უკვე მეტია. ვიდრე მანქანა. სამოქალაქო თავისუფლების უფრო დიდი ხარისხი ხალხის სულის თავისუფლებისათვის სასარგებლო ჩანს. ყველაფერი პარადოქსული გვეჩვენება.