Social software en het

nieuwe democratische web

contentmanagement
26

In dit artikel wordt ingegaan op het begrip social software, het ontstaan van de term, het belang ervan voor huidige ontwikkelingen, en het gebruik van nieuwe online toepassingen als wiki’s en blogs voor bedrijven en samenleving.

Anouschka Versleijen

M

et de introductie van internet is een heel nieuw scala aan sociale interactiepatronen ontstaan en dringt langzamerhand breed het besef door dat netwerktoegang tot ménsen vele malen waardevoller is dan netwerktoegang tot compúters. Vroeger vereiste het maken van een afspraak voor overleg met een hele groep dat iedereen tegelijkertijd op dezelfde plek aanwezig was; of er moest een langdurige briefwisseling of telefooncirkel worden opgezet. Tegenwoordig kunnen dit soort tijd- en plaatsgebonden beperkingen weggenomen worden door het gebruik van videoconferencing, instant messaging, chatrooms en mailinglists. Het zijn relatief nieuwe begrippen voor faciliteiten die andere vormen van interactie mogelijk maken. Recent is – op een in april dit jaar in Santa Clara, CA, gehouden O’Reilly Emerging Technologies Conferentie [1] – in de softwarewereld een nieuw begrip geïntroduceerd: social software. Op deze conferentie werden verschillende sessies aan dit onderwerp gewijd, met lezingen van onder meer Microsoft [2], Apple [3] en cyberworld goeroes als Howard Rheingold.

Sindsdien wordt er hevig gediscussieerd over de vraag of social software nu echt een nieuwe trend is of meer een geval van oude wijn in nieuwe zakken: een nieuwe ‘glossy’ naam voor reeds bestaande producten zoals groupware. Door verregaande nieuwsverspreiding vinden er nu op internet, via weblogs, hevige debatten plaats over mogelijke revoluties in het huidige medialandschap en het nieuwe ‘democratische’ web, die ontstaan door het gebruik van social software. En het aantal nieuwe bedrijven dat dit soort software en services waarmee groepscommunicatie ondersteund wordt, vertoont een duidelijke toename.

Groupware
In de brede definitie omvat social software [4] alle software die groepscommunicatie ondersteunt, die varieert van de ccmogelijkheid in e-mails tot de virtuele werelden van 3D games als Everquest [5], waarin spelers elkaar kunnen ontmoeten. In principe gaat het hier om software voor communicatie en samenwerking, maar het grote verschil tussen social software en traditionele groupware is dat groupware de relaties tussen mensen en groepen ‘top-down’ benadert. Groupware bootst als het ware de omgeving van een groot bedrijf

Intellectueel Kapitaal, tweede jaargang vierde editie, december 2003/januari 2004

na, waarin mensen volgens vooraf bepaalde regels kunnen samenwerken. Zo worden gebruikers ingedeeld in vooraf vastgestelde groepen, bestaan er meerdere autorisatieniveaus en wordt een hoge mate van regulatie van bovenaf opgelegd. Daarvan is social software in veel opzichten de filosofische tegenpool, omdat het ‘bottom-up’ werkt: mensen kunnen zich bij het systeem aanmelden en op een bijna vanzelfsprekende manier groepen vormen, bijvoorbeeld door mensen wel of niet in hun adresboek of ‘buddylist’ op te nemen.

code breder kunnen verspreiden onder vrienden en bekenden. En op het moment dat het aantal gebruikers uit de hand loopt verandert de beheerder de toegangscode weer. De nieuwe code verstrekt hij slechts aan de huurders, waarna het sociale proces (van het door de huurders onder vrienden verspreiden van de code) weer op gang komt. Deze ‘hot-tub’ methode garandeert de betrokkenheid van de actieve kerngroep en zorgt ervoor dat het gebruikersbestand niet vervuilt.

contentmanagement

Typen social software Karma of ‘hot-tubben’
In de vroege versies van social software [6] werden groepen beschouwd op basis van 3 vooronderstellingen: 1. groepen kunnen elke omvang hebben, 2. iedereen moet tot de groep kunnen toetreden, 3. en de vrijheid van het individu is belangrijker dan de doelen van de groep. Door het ongeorganiseerde karakter van social software ontstonden echter een aantal problemen, zoals met: • het in de hand houden van het aantal deelnemers aan een online groep, • het maken van een schifting tussen actieve en niet-actieve deelnemers, • het bewaken van het behoud van het originele onderwerp waarvoor de online gemeenschap in het leven is geroepen. Vandaar dat nieuwere versies meestal toch beschikken over een of meerdere beheertools. Zo bevat de software soms de mogelijkheid om een soort waardering of ranking mee te geven aan een nieuwe gebruiker, bijvoorbeeld: als een nieuw groepslid geïntroduceerd wordt door een reeds bestaande gebruiker, kan deze een hoger betrouwbaarheidskenmerk meekrijgen dan een onbekende nieuwe gebruiker. De meest geavanceerde sociale software karakteriseert een digitale reputatie (ook wel ‘karma’ genoemd) voor een gebruiker, gebaseerd op geregistreerde vrienden en de verwevenheid die een gebruiker in het netwerk heeft. Sommige groepen, bijvoorbeeld LinkedIn [7], houden hun gebruikers onder controle door de toegang strikt te controleren. Er zijn echter ook groepen die de methode van het ‘hot-tubben’ [8] volgen en periodiek hun gebruikersbestand terugbrengen tot een kleine kerngroep. Deze laatste methode is vernoemd naar beheerders van de hot-tub (warm bubbelbad) in appartementencomplexen die de toegangscode voor de hot-tub verstrekken aan een select aantal gebruikers – in dit geval huurders die de Ross Mayfield [9], CEO van SocialText [10], werkt aan een karakterisering van social software en onderscheidt momenteel 5 typen social software (zie Tabel 1): Explicit, Virtual, Physical, Private, en Conversational.

27

Network Type Explicit Virtual Physical Private

Connection Declarative Avatar In-person Referral

Conversational

Communication

Example Ryze Everquest Meetup LinkedInd, Friendster, INWYK LiveJournal, Weblogs

Tabel 1: Vijf typen social software Met een expliciet netwerk wordt aangegeven dat het hele netwerk voor iedereen zichtbaar is. Bij Ryze [11] kun je als gebruiker zelf contact opnemen met andere – op Ryze geregistreerde - mensen die gelijksoortige interesses hebben. Een virtueel netwerk bestaat alleen in een computerwereld. Veel online computerspellen vallen in deze categorie. De digitale representatie – de zogenoemde ‘avatar’ – van de gebruiker maakt in de virtuele wereld contact met het digitale karakter dat een andere gebruiker heeft aangenomen, zie bijvoorbeeld Simsonline [12] . Een voorbeeld van een fysiek netwerk is Meetup [13], dat het web gebruikt om ‘in persoon’ bij te wonen bijeenkomsten of ontmoetingen te regelen. Hierbij faciliteert de software de coördinatie. Naast het al eerder genoemde LinkedIn, zijn ook Friendster [14] en INWYK [15] voorbeelden van een privé-netwerk,

Intellectueel Kapitaal, tweede jaargang vierde editie, december 2003/januari 2004

28

waarbij een gebruiker zich niet zelf kan aanmelden, maar alleen aangemeld kan worden door een bekende die al deel uitmaakt van het netwerk. Bij deze diensten is het niet mogelijk om als deelnemer het gehele netwerk te overzien; zichtbaar zijn alleen de directe bekenden en de contacten van deze bekenden. Door via bestaande contacten te netwerken, kan een gebruiker introducties tot andere deelnemers verkrijgen en daarmee zijn eigen contactennetwerk uitbreiden. Voordeel van dit soort websites is dat het contactennetwerk van iemands bestaande contacten zichtbaar wordt en daardoor ook aangeboord kan worden. Een conversational netwerk draait om communicatie en vervangt als het ware een gesprek. In de volgende paragrafen wordt dieper ingegaan op deze variant (in de vorm van blogs) en op het verwante fenomeen wiki’s.

Blogs zijn eigenlijk onder te verdelen in drie categorieën: • de politieke en nieuwsblogs, die een functie hebben die vergelijkbaar is met die van bestaande media als dagbladen en kranten; • de traditionele weblogs, die fungeren als een soort dagboek (journaal) van een sociaal netwerk van (maximaal 150) vaste gebruikers; • de creatieve weblogs, die worden gebruikt door veelal kleine hechte teams (van circa 12 vaste gebruikers) die samen aan ideeën of producten werken.

contentmanagement

blogs
Weblog oplossingen/software: Blogger: http://www.blogger.com Traction Software: http://www.tractions.com Userland: http://www.weblogs.com 20six: http://www.20six.nl Nederlandse blogs: - Wim de Bie: http://bieslog.vpro.nl/programma.bieslog - VVD-minister en Vice Premier: http://www.gerritzalm.nl - D66-minister Thom de Graaf: http://www.ministerdegraaf.nl Weblogs en contentmanagement: - http://www.webcrimson.com/ourstories/blogsdisruptivetech. htm - http://www.theworkfoundation.com/research/isociety/social _capital_main.jsp

Blogs
Een blog, een afkorting voor weblog, omschrijft een nieuwe categorie webpagina’s, het is een soort logboek waarin de internetgebruiker (de blogger) de ontwikkelingen bijhoudt aangaande een onderwerp dat hem/haar interesseert. Een weblog is chronologisch opgezet, en de teksten zijn vaak kort en informeel geschreven. Meestal bevatten ze niet alleen feitelijke informatie over het onderwerp maar juist ook de visie of opinie van de blogger. Andere gebruikers kunnen daarop, via een soort discussieplatform, hun reactie geven en zich aanmelden voor het ontvangen van e-mail updates van nieuwe informatie op een blog. Blogs bestaan al enige jaren en zijn in feite een direct kanaal van-één-naar-velen voor het bijhouden van informatie en ideeën. Vandaar dat ze ook wel omschreven worden als een ‘personal publishing tool’. Het maken van een persoonlijke weblog is eenvoudig en wordt gefaciliteerd door bedrijven als Blogger, Userland, en Traction Software (zie kader blogs). Weblogs kunnen geschreven worden door mensen die expert zijn op een bepaald gebied, mensen die hun mening kwijt willen, of tieners die een elektronisch dagboek bijhouden. Ook onder politici, zoals in Nederland van VVD-minister Zalm, lijkt het bijhouden van een weblog een populaire bezigheid te worden. Veelvoorkomende onderwerpen van blogs in de VS zijn bijvoorbeeld IT, technologie, politiek, juridische onderwerpen en de oorlog in Irak (http://www.warblogs.cc/).

Wiki’s
Een wiki is in feite een webpagina waar een extra mogelijkheid aan is toegevoegd, te weten: <edit this page>. Hiermee kan de gebruiker direct in de webpagina schrijven en kan makkelijk tekst (content) worden toegevoegd. Daarbij kan ook gemakkelijk een link naar een andere pagina worden gemaakt door simpelweg de titel van die pagina in te tikken. De term wiki is afkomstig uit het Hawaïaans en staat voor ‘snel’. De allereerste wiki site werd in 1995 ontwikkeld en kreeg van programmeur Ward Cunningham de naam wiki wiki web, in plaats van het simpelere maar minder elegante quick-web. De omschrijving van een wiki was oorspronkelijk: de meest eenvoudige online database die nog zou werken. Eigenlijk is een wiki een stukje server software waarmee gebruikers vrijelijk inhoud voor webpagina’s kunnen creëren en wijzigen. In afgelopen jaren hebben vele programmeurs

Intellectueel Kapitaal, tweede jaargang vierde editie, december 2003/januari 2004

een bijdrage geleverd aan de wiki software door extra functies toe te voegen of door zelf vergelijkbare wiki-software te ontwikkelen. Het opmerkelijke aan wiki’s – ten opzichte van andere vormen van groupware – is dat er niet alleen inhoud (content) aan de pagina’s kan worden toegevoegd maar ook kan worden gewijzigd. Zelfs de indeling en opzet van de wiki kan door de gebruikers worden aangepast.

ke software uitgebracht, waaronder Nice Little Wiki, software waarmee password protected wiki’s kunnen worden opgezet en privé-wiki’s gecreëerd kunnen worden.

contentmanagement

Bedrijfstoepassingen
Social software overbrugt de kloof tussen online en fysiek samenwerken en kan een grote invloed hebben op de wijze waarop samenwerking binnen bedrijven wordt vormgegeven. Gebleken is echter dat de – in hoge mate gestructureerde – richtlijnen en processen van groupware niet altijd de feitelijke werkwijze van mensen weerspiegelen. Dat bedrijven baat hebben bij een betere samenwerking tussen werknemers, is evident: de voordelen lopen uiteen van efficiencyverbetering in bedrijfsprocessen tot versterking van het innovatieve vermogen van een bedrijf. Social software zou daartoe een simpel en ‘licht’ overlegplatform kunnen bieden dat beter aansluit bij de alledaagse werkwijze van mensen. Zo gebruiken telecombedrijf Verizon en fietsbandenfabrikant Composite Tech de social software van SocialText. Het gebruik van weblogs en wiki’s heeft bij Composite Tech geresulteerd in een – informeel opgebouwd – permanent bedrijfsgeheugen. Bedrijven kunnen weblogs inzetten om experts met elkaar te laten samenwerken. Een expert van de verkoopafdeling bijvoorbeeld, zou eenvoudigweg via een weblog een doorlopend persoonlijk verslag met commentaar en opmerkingen van klanten kunnen maken. Dat levert dan informatie op die een ontwikkelafdeling weer zou kunnen aanwenden bij het identificeren van – ook niet direct uitgesproken – wensen van klanten, om op basis daarvan verder te werken aan bijvoorbeeld productinnovaties. Bloggen vereist geen speciale computerkennis, wel blijkt dat er bij werknemers een initiële schroom kan bestaan om hun snelgeschreven teksten (inclusief typefouten) direct op een openbare intranetsite te publiceren. Dit kan ondervangen worden door werknemers een in eerste instantie afgeschermde blog te laten bijhouden die – zodra ze voldoende aan het medium gewend zijn – opengesteld kan worden.

Wiki’s
Voorbeelden van wiki’s: - http://www.wikipedia.org/ - http://joi.ito.com/joiwiki - http://www.kayakforum.com/cgi-sys/cgiwrap/guille/wiki.pl Wiki’s in Business: http://www.nytimes.com/2003/05/19/technology/19NECO.html Rondleiding langs een aantal wiki’s: http://www.usemod.com/cgi-bin/mb.pl?TourBus Overzicht wiki weblog combinaties: http://www.usemod.com/cgibin/mb.pl?WikiLog

29

Wiki’s worden gebruikt om het gezamenlijk ontwikkelen van software te vergemakkelijken, om gezamenlijk een stuk tekst te schrijven, gezamenlijk aantekeningen te maken, of om in een gemeenschappelijk project een archief of encyclopedie samen te stellen. Dit wordt momenteel gedaan in het Wikipedia project (zie kader wiki’s). Een voordeel is ook dat het vullen van wiki-pagina’s snel en gemakkelijk gaat, met hetzelfde gemak als het schrijven en verzenden van een email. Via een wiki samenwerken is vergelijkbaar met het om beurten schrijven op een whiteboard. Het via wiki’s samenstellen van informatiebronnen, zoals een encyclopedie, verloopt soepel omdat de informatie – zonder moeite tijdens de opbouw – heringedeeld en aangepast kan worden. Wiki’s zijn doorgaans vrij toegankelijk terwijl de inhoud en structuur volledig door de deelnemers wordt bepaald. Daarbij ontwikkelt elke wiki website na verloop van tijd een eigen sociaal stelsel met bijbehorende sociale etiquette, en wordt wikisquatting (het inzetten van een aantal pagina’s van een wiki voor persoonlijk gebruik) en wikispam (reclame maken op een wiki) over het algemeen als onfatsoenlijk beschouwd. Een aantal nieuwe bedrijven, zoals SocialText, heeft zich recentelijk in de wiki-wereld begeven, en specifie-

Intellectueel Kapitaal, tweede jaargang vierde editie, december 2003/januari 2004

Happenings
online conferenties: - Joi Ito: http://radio.weblogs.com/0114726/2003/02/15.html#a291 en - Social Text: http://www.socialtext.com/weblog/archives/021903happening.html - O’Reilly: http://conferences.oreillynet.com/cs/et2003/view/e_sess/3828 Software: - Webex: http://www.webex.com

Gebruikers
Eén van de grotere actieve gebruikersgroepen in bedrijfsomgevingen, bestaat uit de softwareprogrammeurs zelf. Om de samenwerking bij het ontwikkelen van nieuwe producten te vergemakkelijken, hebben softwareontwikkelaars altijd al gebruikt gemaakt van software, dus het is geen toeval dat zij ook social software gebruiken. Bij Sun, dat recent java.net heeft gelanceerd, worden weblogs en wiki’s ingezet om java-programmeurs een centrale plek [16] te bieden voor het gezamenlijk ontwikkelen van producten. De populariteit van dit medium is af te leiden uit de vele gemeenschappen die al kort na de lancering actief waren. Open source softwaregemeenschappen die wiki’s inzetten zijn bijvoorbeeld Technocrati [17] en de Social Software Alliance [18].

30

Marktpositie
Er gaan ook stemmen op die stellen dat wiki’s en weblogs zowel de traditionele manier van publiceren als de contentmanagement systemen zullen verdringen. Dat is echter niet de verwachting van Clay Shirky, hoogleraar in het ‘Interactive Telecommunications Program’ van New York University, die blogs en traditionele media vergeleek met Instant Messaging (IM) en e-mail. Bepaalde groepen, voornamelijk tieners, maken meer gebruik van IM dan van email. Toch kan er niet algemeen gesteld worden dat de opkomst van IM invloed heeft op het totale e-mail gebruik. In het mediaspectrum hebben weblogs de afgelopen tijd duidelijk een eigen plek veroverd, maar wijst niets erop dat dit ten koste gaat van de traditionele media. En wat contentmanagement betreft vormen wiki’s en weblogs, ook al laat de vormgeving en uitstraling nog veel te wensen over, een financieel absoluut aantrekkelijke manier om websites bij te houden en informatie vast te leggen. Het valt niet te ontkennen: in de toekomst zal social software een grotere rol gaan spelen. De hierna volgende twee voorbeelden geven een indruk van de toekomstige mogelijkheden.

een fysiek gesprek. Aan deze ‘vergadering’ werd deelgenomen door 23 personen verspreid over 3 continenten. De hoofdconversatie werd gevoerd via een conference call, maar daarnaast werd gebruik gemaakt van een chatbox en een wiki. Kortom, drie verschillende vormen van communicatie die voor verschillende doeleinden werden ingezet. De voorzitter van de via de telefoon gevoerde discussie, hield via chat bij welke volgende spreker het woord wilde – dit ter vervanging van handopsteken of andere vormen van lichaamstaal waarmee een spreker aangeeft het woord te willen in een discussie. Maar het chatten werd ook gebruikt ter vervanging van gefluisterde één op één communicatie tussen de deelnemers aan de vergadering. Verder kon het chatwindow gebruikt worden bij onder meer het stemmen over een voorgenomen besluit. De wiki werd gebruikt voor het openbaar maken van aantekeningen, voor het doorgeven van weblinks naar achtergrondinformatie, voor de spontane vorming van subprojectgroepen, en de wiki fungeerde als een soort algemeen archief voor allerhande aantekeningen. De deelnemers hebben het gebruik van deze gespreksondersteunende softwarevormen als zeer positief ervaren, maar plaatsten daarbij wel de kanttekening dat dit waarschijnlijk alleen geldt voor mensen die zich op hun gemak voelen met al die internettoepassingen.

contentmanagement

Presidentskandidaten
In de Verenigde Staten zijn de Democraten van plan om het internet zwaar in te zetten als campagnemiddel in de presidentsverkiezingen van 2004. Howard Dean, één van de democratische presidentskandidaten, heeft er tot nu toe het meeste succes mee geboekt. Hij voert een actieve online verkiezingscampagne voor de voorverkiezingen tot presidentskandidaat voor de Democraten in 2004, door gebruik te maken van de faciliteiten van Meetup, een algemene site die niet specifiek gericht is op politiek. Sterker nog, de meeste bijeenkomsten die via Meetup worden geregeld richten zich op fans van Harry Potter, Elvis, en bijvoorbeeld groepen die breipatronen uitwisselen. Totdat één van de gebruikers van Meetup het onderwerp Dean in 2004 aansneed, vanaf dat moment werd Deans campagne ongekend snel het belangrijkste Meetup onderwerp. Van de 373.000 Meetup deelnemers hebben zich binnen de kortste keren 35.100 geregistreerd op het onderwerp ‘Howard Dean’. En Dean gebruikt Meetup ook voor het wer-

Happening
Op 14 februari 2003 organiseerde Joi Ito, venture capitalist bij Neoteny, een happening rond Emergent Democracy [19]. Met deze ad hoc georganiseerde groepsbijeenkomst werden van de verschillende vormen van social software de mogelijkheden gedemonstreerd die deze biedt ter ondersteuning van

Intellectueel Kapitaal, tweede jaargang vierde editie, december 2003/januari 2004

ven van lokale vrijwilligers en het uitvoeren van lokale campagnes op plaatsen waar hij niet beschikt over een officiële campagnestaf. Op deze wijze vergroot Dean zijn reikwijdte zonder dat dit drukt op zijn beperkte campagnebudget. Zo heeft Meetup in belangrijke mate bijgedragen aan de bekendheid van Dean, die zo kon uitgroeien van een relatief onbekende antioorlog kandidaat naar één van de belangrijkste kandidaten in de Amerikaanse voorverkiezingen. Naast Meetup bemoeit ook de internet lobbyorganisatie MoveOn [20] zich met de voorverkiezingen van de Democraten. MoveOn – oorspronkelijk opgericht als digitaal platform tegen het impeachment proces tegen Bill Clinton – heeft in juni dit jaar een online voorverkiezing uitgeschreven onder hun 1,4 miljoen leden. De uiteindelijke winnaar van de voorverkiezingspoll krijgt een forse bijdrage in de verkiezingskas, de totale som van de door MoveOn leden gedane donaties: naar schatting 1,75 miljoen dollar. En Dean, die via internet al ruim 1,25 miljoen dollar campagnecontributies heeft binnengehaald, maakt een goede kans die MoveOn bijdrage binnen te halen. Ook al is de televisie er nog steeds het belangrijkste campagnemedium, de invloed van internet groeit onmiskenbaar.

ke lobbyproces. Zo gezien kan één van de meest belangrijke toekomstige bijdragen van social software liggen in het faciliteren van het collectieve actievoeren.

contentmanagement

Ir. Anouschka Versleijen –

siliconvalley@nost.org

– attaché TWA Silicon Valley. * Dit is een met Nederlandse voorbeelden uitgebreide bewerking van het artikel ‘Social software: communiceren met groepen in de VS’, zoals gepubliceerd in TWA nieuws nr. 4, 2003.

Bronnen
[1] O’Reilly Emerging Technologies Conferentie: http://www.oreillynet.com/et2003 [2] Microsoft sociale aspecten online communities: http://netscan.research.microsoft.com [3] Apple rendezvous: http://www.apple.com/macosx/jaguar/rendezvous.html [4] Algemeen social software: http://www.darwinmag.com/read/050103/social.html [5] Everquest: www.everquest.com [6] Vroegste verwijzing social software, Drexler: www.foresight.org/Updates/Update02/Update02.3.html [7] LinkedIn: www.linkedin.com [8] Hottubbing: http://www.plocktau.com/portfolio/online_community/hottub.html [9] Typen social software, Mayfield: http://radio.weblogs.com/0114726/2003/02/12.html [10] SocialText: www.socialtext.com [11] Ryze www.ryze.com [12] Simsonline www.ea.com [13] Meetup: www.meetup.com [14] Friendster: www.friendster.com [15] INWYK: http://www.itsnotwhatyouknow.com [16] Communities java.net: http://community.java.net/javadesktop [17] Technocrati: http://developers.technocrati.com/wiki [18] Social Software Alliance: www.socialsoftwarealliance.org [19] Emergent Democracy: http://joi.ito.com/static/emergentdemocracy.html [20] MoveOn: www.moveon.org [21] Smart mobs, Howard Rheingold: www.smartmobs.com

31

Toekomst
Ondanks het nog bestaan van enige onzekerheden rond de definitie van social software, is het duidelijk dat er momenteel een nieuwe golf online gemeenschappen ontstaat. De eerste golf online gemeenschappen was e-mailgebaseerd en bouwde sociale ontmoetingsplekken op het web via usenet, bulletin boards en forums. De huidige hoge vlucht in internetgebruik plaveit, mede door de nieuwe technologische mogelijkheden, de weg voor een tweede golf die gebruik zal maken van alle diversiteit die webgebaseerde software en het internet bieden. In de toekomst zal social software niet alleen op pc’s draaien maar op allerlei digitale apparatuur, van mobiele telefoons tot spelcomputers. Howard Rheingold, die zijn toekomstvisie ventileerde op de eerder genoemde Emerging Technology Conferentie, voorziet dat de combinatie van ‘ubiquitous computing’ (alomtegenwoordige rekenkracht in alledaagse voorwerpen) en social software, zal leiden tot zogenoemde smart mobs [21]: ad hoc gevormde collectieven van goed ingelichte individuen die zich gaan bezighouden met activiteiten variërend van het delen van muziek tot het geven van consumentenbeoordelingen en het politie-

Intellectueel Kapitaal, tweede jaargang vierde editie, december 2003/januari 2004