You are on page 1of 217

UNIVERSITETI HAXHI ZEKA

FAKULTETI I BIZNESIT

PEJ

Dr. Edmond Beqiri

INFORMATIK BIZNESI ME BIZNES ELEKTRONIK

PEJ 2013

Prmbajtja: Hyrje......................................................................................................................... 7 KREU I..................................................................................................................... 8 RRJETAT KOMPJUTERIKE ................................................................................... 8 Rrjeti kompjuterik ................................................................................................. 8 Puna n rrjet kompjuterik ...................................................................................... 9 LAN Rrjeti lokal i kompjuterve ........................................................................ 9 Mnyrat e lidhjes s rrjetit t kompjuterve ......................................................... 10 Protokolet............................................................................................................ 11 Protokolet e internetit ...................................................................................... 11 Klasat e rrjetit...................................................................................................... 13 Numrat e Rrjetit t klass A............................................................................. 13 Numrat e Rrjetit t klass B ............................................................................. 13 Numrat e Rrjetit t klass C ............................................................................. 14 Standardet n komunikimin e kompjuterve .................................................... 14 Kabllot pr ndrlidhje n rrjet .......................................................................... 15 Rrjetat e larguara njra nga tjetra ..................................................................... 16 Sistemi operativ i rrjetit ....................................................................................... 16 Stacionet punuese jan kompjuter q n t shumtn e rasteve prdorin sistem operativ Windows, DOS, OS/2 etj. Stacionet punuese startohen nn kontrollin e sistemit operativ t instaluar n to, e pastaj me procedur t automatizuar ose manuale ndrlidhen n server. Stacionet punuese n rrjet mund t lidhen e nprmes lidhjeve telefonike me an t modemit.................................................................................. 17 KOMUNIKIMET E AVANSUARA ....................................................................... 17 Rrjeti publik kompjuterik .................................................................................... 17 BBS (Bulletin Board System) .......................................................................... 17 Rrjeti global kompjuterik................................................................................. 17 Serviset online..................................................................................................... 18 Multimedia.......................................................................................................... 19 Integrimi i tekstit, fotografis dhe zrit ................................................................ 19 Hiperteksti........................................................................................................... 20 World Wide Web-i .............................................................................................. 21 Programet pr lexim t vebit - browsert ......................................................... 21 Lundrimi Srfimi npr Internet .................................................................... 22 Dokumenti parsor i WWW-s - Home Page....................................................... 22 HTML............................................................................................................. 23 URL - Lokatori univerzal i burimit ...................................................................... 24 Interneti-Infrastruktura teknike e biznesit elektronik................................................ 25 Koncepti dhe definimi i biznesit elektronik.......................................................... 25 Sektort e biznesit n internet .............................................................................. 25 Rrethina juridike e biznesit elektronik ................................................................. 27 Rregullativa juridike ndrkombtare n fushn e biznesit elektronik ................ 27 Mundsit e reja t ndrmarrsit t vogl............................................................. 28 KYJA N INTERNET ......................................................................................... 29 Historiku i shkurtr i Internetit ............................................................................ 29 Mundsit e lidhjes n Internet ............................................................................ 30 Lidhja n Internet nprmes Ruterit dhe Gateway kompjuterit ......................... 30 Mundsia e qasjes me modem nga distanca ..................................................... 31 Mundsia e qasjes s drejtprdrejt n Internet ................................................ 31

Internet-provajdert (ISP).................................................................................... 32 mimet e shrbimeve t ISP-s ....................................................................... 32 Adresimi n Internet............................................................................................ 33 Formati numerik i adresimit............................................................................. 33 Formati simbolik i adresimit ............................................................................ 34 Domenet n Internet-adres................................................................................. 34 Pajisjet e nevojshme pr kyje n Internet ........................................................... 35 Modemi analog................................................................................................ 36 ISDN-ja........................................................................................................... 36 Serviset e internetit.................................................................................................. 37 Prgatitja pr kalim n biznesin elektronik .............................................................. 41 Orientimi n hapsirn e internetit ....................................................................... 41 Karakteristikat e ndrmarrsit t tipit t ri............................................................ 41 Hapsira dhe koha n internet.............................................................................. 42 Analiza e gjendjes s prgjithshme dhe ngjarjeve n internet ............................. 43 Burimet e informatave pr gjendjen dhe ngjarjet n internet ............................ 43 Vlersimi objektiv i gjendjes n internet.............................................................. 45 Planifikimi, formsimi dhe nisja e biznesit elektronik.......................................... 46 ka duhet br q ti iket mossuksesit?............................................................ 46 Definimi i strategjis pr pranimin e biznesit elektronik ...................................... 47 Pajisja me teknologjin e duhur pr t zhvilluar biznesin elektronik .................... 48 Pajisjet teknike ................................................................................................ 48 Prgatitja programore ...................................................................................... 48 Vendosja e web faqes .......................................................................................... 49 Vendosja e web faqes n regji vetanake ........................................................... 49 Marrja n shfrytzim (Outsourcing) i Web vendit ................................................ 51 Aktivitet e ndrmarrsit t vogl n botn e biznesit elektronik ........................... 52 Marketingu elektronik ......................................................................................... 53 Interneti n funksion t informimit pr tregun...................................................... 53 Hulumtimi i tregut prmes internetit .................................................................... 54 Deprtimi dhe paraqitja publike n internet ........................................................ 55 Tregtia elektronike shitja e t ashtuqujturave t mira t forta ............................ 57 Modelet e vendeve t vogla t shitjes n tregtin e t mirave t forta ............... 57 Modeli shitoreve tradicionale on-line .................................................................. 57 Modeli i shitoreve virtuale................................................................................... 58 Model i shitoreve t prziera reale/virtuale .......................................................... 58 Modeli i shitoreve me sende atraktive.................................................................. 58 Modeli i shitoreve diskonte ................................................................................. 59 Modeli tregtis me banka .................................................................................... 59 Modeli i shitoreve n baz t kritereve ............................................................. 59 Biznes dokumentet n tregtin elektronike t t mirave t forta ........................... 60 Ndrlidhja e biznesit blerje - shitje .................................................................. 61 Statistika dhe analiza e aktiviteteve t shitjes....................................................... 61 Tregtia elektronike shitja e t ashtuquajturave t mira t buta ........................... 62 Interesi nga distribuimi elektronik i softverit.................................................... 62 Programet e prkohshme dhe t vazhdueshme pa pages ................................. 63 T lvizurit e tregtis s t mirave t buta ........................................................ 64 Porositja dhe furnizimi prmes Internetit ......................................................... 65 Hulumtimi i pavarur i Web faqeve................................................................... 66 Shtpit m t njohura t auksionit t internetit.................................................... 67

eBay................................................................................................................ 67 Consumer exchange Network .......................................................................... 67 First Auction ................................................................................................... 67 OnSale ............................................................................................................ 68 QXL................................................................................................................ 68 Ricardo............................................................................................................ 68 Krkimi i informacionit n Internet ......................................................................... 69 Zhvillimi i makinave krkuese............................................................................. 69 Arkitektura e makins krkuese........................................................................... 70 Organizimi i t dhnave n makinat k`rkuese ...................................................... 78 Rezultatet e krkimit ........................................................................................... 85 E ardhmja e makinave krkuese........................................................................... 91 Pagesa elektronike............................................................................................... 93 Pagesa prmes kartels kreditore ..................................................................... 93 Vetshrbimi n largsi dhe banka shtpiake ................................................ 94 Veprimtaria bankare e internetit .......................................................................... 95 Tregtia elektronike n shrbimet turistike dhe transportuese................................ 96 Sistemet e rezervimit kompjuterik ....................................................................... 96 Shitja e shrbimeve t transportit t udhtarve n internet .............................. 97 Shpalljet elektronike............................................................................................ 99 Llojet e shpalljeve elektronike ....................................................................... 100 Rreziqet n biznesin elektronik ...................................................................... 101 Hapat e sigurimit ............................................................................................... 102 Instrumentet e Pagess Elektronike ....................................................................... 103 Historiku i karteleve kreditore............................................................................... 103 Fig. 1 Kartela Diners Club International ................................................................ 103 Fig. 2 Kartela American Express ........................................................................... 103 Instrumentet e Pagess Elektronike ....................................................................... 104 Kartelet Debitore.................................................................................................. 105 Fig. 3 shenjat e maestros dhe Visa......................................................................... 105 Lshimi i Karteleve t Debitit................................................................................ 106 Prdorimi i karteleve t Debitit.......................................................................... 106 Kufizimi apo bllokimi i Kartels Debitore ......................................................... 106 Kushtet e pagess pr Kartelat e Debitit............................................................. 106 Ankesat pr transaksionet e blerjes me Kartelat e Debitit................................... 107 Kartelat e Debitit t humbura apo t vjedhura.................................................... 107 Skadimi i Kartels s Debitit ............................................................................. 107 Anulimi i Kartelave t Debitit ........................................................................... 107 Tarifat pr Kartelat e Debitit.............................................................................. 108 Kartelet Kreditore ................................................................................................ 109 Lshimi i Kartelave t Kreditit .......................................................................... 110 Prdorimi i Kartelave t Kreditit........................................................................ 110 Kufizimi apo bllokimi i Kartels Kreditore........................................................ 111 Kushtet e pagess pr Kartelat e Kreditit ........................................................... 112 Ankesat pr transaksionet e blerjes me Kartelat e Kreditit ................................. 112 Rigjenerimi i Kredit Kartelave........................................................................... 113 Rndsia e sigurimit t transaksioneve .............................................................. 113 Prfitimet dhe humbjet ...................................................................................... 115 Bankomatet (ATM)............................................................................................... 116 Pamja e bankomatit ........................................................................................... 116

Fig. 5 BankomatI (ATM) ...................................................................................... 117 Point of Sale - POS ............................................................................................... 120 CASH- i................................................................................................................ 121 Paraja sot .............................................................................................................. 121 Pjesmarrsit......................................................................................................... 121 Lshuesit e kartelave ............................................................................................. 121 Tregtart n kushtet e biznesit elektronik............................................................... 122 Tarifat shkmbyese ............................................................................................... 122 Bartsit e karteleve - Acquirers ............................................................................. 123 Tregtia elektronike ................................................................................................ 124 Pagesa me kartele pr mallra dhe shrbime.......................................................... 125 Kartelat e menura (Smart Card) ........................................................................... 126 Historiku i smart kartelave .................................................................................... 127 Llojet e smart kartelave ......................................................................................... 128 Prmbajtja e smart kartelave.................................................................................. 129 Komunikimi me smart kartela ............................................................................... 132 Aplikimi i smart kartelave ..................................................................................... 135 Aplikime t tjera t smart kartelave ....................................................................... 135 Teknologjia RFID ................................................................................................. 136 Aplikimi tek pasaportat elektronike ....................................................................... 140 Smart kartelat pr shndetsi ................................................................................. 141 Smart kartelat pr pagesa bankare ......................................................................... 142 Kartela pr pagesa elektronike MasterCard........................................................ 143 Visa Credit Card................................................................................................ 144 Siguria e kartelave smart ....................................................................................... 145 Prparsit kryesore t kartelave smart .............................................................. 147 Keqprdorimi i kartelave smart ......................................................................... 148 1. Skiming ..................................................................................................... 148 2. Phishingu................................................................................................... 148 3. Pharming metoda....................................................................................... 149 Biznesi Elektonik dhe Sistemin Bankar ................................................................. 151 Definimi i biznesit elektronik ............................................................................ 151 Modelet e biznesit elektronik............................................................................. 152 Afarizmi bankar elektronik................................................................................ 153 Siguria te E-banking.......................................................................................... 154 BARKODIMI ....................................................................................................... 155 Historia e zhvillimit t barkodit ............................................................................. 156 3. Funksionimi i barkodimit .................................................................................. 157 Barkodimi n sistemin UPC .................................................................................. 158 5. Barkodimi n sistemin EAN .............................................................................. 159 5.1. Ndrtimi i kodimit EAN ............................................................................. 159 5.2. Sekreti i kodimit me shtylla ........................................................................ 160 5.3. Shifra kontrolluese...................................................................................... 161 5.4. Mjetet pr lexim ......................................................................................... 162 Prfitimet nga barkodimi....................................................................................... 163 Simbologjia........................................................................................................... 165 Skanert (lexuesit e barkodeve) ............................................................................. 166 Aplikimet e lexuesve t barkodeve .................................................................... 168 Programimi i barkodeve ........................................................................................ 169 10 Hapat e marrjes se barkodit nga ndrmarrjes..................................................... 170

Standardet teknike................................................................................................. 177 Koncepte mbi Kontratn elektronike ..................................................................... 178 Kuptimi i kontrats................................................................................................ 178 Lidhja e kontrates.................................................................................................. 178 Format e lidhjes s kontrats ................................................................................. 180 Teknikat e lidhjes s kontratave............................................................................. 182 Lidhja e kontrats prmes personit t autorizuar ................................................ 182 Momenti i lidhjes s kontrats............................................................................... 182 Pavlefshmria e kontrats...................................................................................... 184 KONTRATAT ELEKTRONIKE .......................................................................... 186 Lidhja e kontratave elektronike ............................................................................ 186 Ofertat dhe pranimet online................................................................................... 187 Vlefshmria e kontratave elektronike .................................................................... 189 Nnshkrimi i kontratave elektronike...................................................................... 190 Dshtimi i kontrats s nnkuptuar................................................................. 191 Analiza e dshtimit te kontrats ....................................................................... 191 Nnshkrimet digjitale ............................................................................................ 194 Kuptimi dhe definimi i kriminalitetit kompjuterik ................................................. 196 LITERATURA ..................................................................................................... 217

Hyrje
Interneti do dit po bhet pjes e jets s prditshme t t gjith njerzve. N koht e fundit ka filluar q t zhvillohet Biznesi elektronik si nj disiplin shum e rndsishme e Internetit dhe e biznesit. N fillim t tekstit bhet shtjellimi i shkurtr i rrjetave kompjuterike dhe komunikimeve kompjuterike, mnyrat se si jan ato t organizuara, ka jan rrjetat LAN dhe WAN, ka jan protokolet, cilin sistem operativ duhet shfrytzuar pr rrjeta kompjuterike, ka sht rrjeti publik kompjuterik, cilat jan serviset online (n linj) etj. Kreu i ardhshm prmban konceptet themelore pr multimedia dhe pr Internet. N kt pjes shpjegohet World Wide Web-i, si punon dhe si shfrytzohet. N kreun tjetr jan prfshir temat me prgjigjet se ka sht posta elektronike (e-mail-i), si hapet e-mail adresa, si drgohen dhe pranohen mesazhet, si barten ato deri te adresa korrekte, si bhet bartja e mesazhit n m shum adresa, si ndrtohet libri i adresave etj. Pastaj ofrohen edhe disa fjal pr Internetin, mundsin e kyjes n Internet, lidhja n Internet nprmes kompjuterve ruter dhe Gateway, provajdert e Internetit, adresimi n Internet, disa fjal pr pajisjet e nevojshme pr kyje n Internet dhe si bhet qasja n Internet. Kreu i ardhshm prezanton kalimin e puns n biznesin elektronik, hapsirn e Internetit, planifikimin, formsimin dhe zhvillimin e biznesit elektronik. N kt kapitull jan shpjeguar shum koncepte t biznesit elektronik dhe sht krijuar prshtypja se si funksionon biznesi elektronik. Nj pjes e ktij kapitulli shpjegon hulumtimet akademike dhe profesionale. Shum njerz t shteteve t perndimit blejn dhe shesin mallra nprmes Internetit. Pr kt arsye jan shqyrtuar disa kategori t shopingut (shitblerjes) nprmes Internetit t cilat jan mjaft t dobishme dhe bukur t disenjuara.

KREU I RRJETAT KOMPJUTERIKE

Rrjeti kompjuterik Me ndrlidhje t dy ose m shum kompjuterve n mes veti realizohet rrjeti kompjuterik. Struktura e rrjetit kompjuterik mundet me qen e thjesht, por ndonjher sht mjaft e ndrlikuar.

Fig. 1. Komponentet kryesore t rrjetit kompjuterik Secili institucion apo lokacion q posedon m shum se nj kompjuter, vlen q ata kompjuter t'i ndrlidh n mes veti n rrjet kompjuterik. N kt mnyr realizohet shfrytzimi m racional i hapsirs n disk t kompjuterit, lehtsohet qasja n resurset e prbashkta kompjuterike si jan: shtypsi (printeri), faks-modemi, shpejtohet dhe thjeshtohet kmbimi i fajllave, hapen mundsit e kmbimit elektronik t porosive prbrenda dhe jasht institucionit etj. Pr nga lokaliteti apo regjioni i ndrlidhjes s kompjuterve n rrjet, mund t dallojm tre lloje t rrjetave kompjuterike: 1. LAN rrjeti lokal kompjuterik (ang. Local Area Network) 2. MAN rrjeti kompjuterik i qytetit (ang. Metropolitan Area Network) 3. WAN rrjeti i gjer kompjuterik (Wide Area Network). Rrjeti kompjuterik paraqet kuptim shum t gjer dhe ky kuptim prdoret n mnyr mjaft elastike. Rrjet kompjuterik formojn vetm dy kompjuter t ndrlidhur n mes veti, por poashtu rrjet kompjuterik formojn dy ose m shum rrjeta kompjuterike t ndrlidhura. Sot ekziston rrjeti ndrkombtar kompjuterik i cili bn ndrlidhjen e t gjitha rrjetave kompjuterike n bot i quajtur INTERNET (shkurtes nga anglishtja, INTERnational NETwork). Interneti mundsoi q nprmes tij t ndrlidhen mbi 50 milion shfrytzues t kompjuterve.

Puna n rrjet kompjuterik Puna n rrjet kompjuterik mund t bhet n dy mnyra (regjime) t puns: mnyra e puns online dhe mnyra e puns off-line. Mnyra e puns gjat kohs kur shfrytzuesi i kompjuterit sht i lidhur aktivisht n rrjet kompjuterik pr t komunikuar me ndonj shfrytzues tjetr ose me ndonj servis (shrbim) t rrjetit quhet regjim i puns online. N kt mnyr t puns shfrytzuesi sht aktualisht duke e shfrytzuar rrjetin kompjuterik. Leximi i porosive npr programe t ndryshme t serviseve t rrjetit gjersa shfrytzuesi sht n lidhje, nuk preferohet pr shkak t jokonforitetit dhe t harxhimeve t mdha telefonike. Pr kt arsye ekziston edhe regjimi i puns off-line, i cili bn t mundur leximin e porosive pasi q t ndrprehet lidhja me rrjetik kompjuterik. Kjo realizohet ashtu q gjat mnyrs s puns online, shfrytzuesi t dhnat e dshiruara i ruan s pari n kompjuterin e vet dhe pastaj, n regjimin e puns off-line, ato i lexon dhe i analizon n kompjuterin e tij pa qen fare aktivisht i lidhur n rrjet. Faqet e Internetit kur jemi t shkyur nga Interneti mund t shihen nga programi prkats (browseri) me an t ksaj procedure: 1. Para se t bhet shkyja nga Interneti shtypet menyja Tools dhe zgjedhet opcioni Synchronize. 2. Shtypet klik n menyn File dhe zgjedhet opcioni Work offline. 3. Nga regjistri i ofruar, zgjedhet faqja q dshirohet q t shihet. LAN Rrjeti lokal i kompjuterve Kompjutert personal dhe ata Macintosh mund t lidhen n rrjeta t karaktereve dhe t madhsive t ndryshme. Kur rrjeti sht i realizuar n kuadr t nj lokaliteti, ose t disa lokaliteteve t afrta, ather ky rrjet quhet rrjet lokal apo LAN (nga gjuha angleze Local Area Network). Projektimi i rrjetit sht m kompleks se projektimi i sstemit t veant kompjuterik. Realizimi dhe zhvillimi i suksesshm i rrjetit kompjuterik parashikon planifikimin e kujdesshm, projektimin si dhe mjaft prvoj n kt lm. Ndrlidhja e disa kompjuterve n rrjet lokal mund t realizohet me an t adapterve prkats t rrjetit (karteleve elektronike t cilat mundsojn ndrlidhjen sipas ndonj standardi t caktuar) e pastaj n mnyr korrekte ndrlidhen me an t kabllove. Rrjetin kompjuterik e prbjn: kompjutert, pajisjet lidhse dhe lidhjet n mes tyre. Kompjutert n prbrje t rrjetit kompjuterik mund t jen: me prparsi t njjt ose server me klient apo me stacione punuese. Rrjetat kompjuterike me kompjuter t prparsis s njjt zakonisht quhen rrjetat Peer to Peer.

Fig. 2. Rrjeti kompjuterik peer to peer Te rrjeti kompjuterik me kompjuter server-klient, njri ose disa kompjuter kryejn disa funksione t prbashkta pr tr rrjetin dhe quhen server, kurse kompjutert e tjer n rrjet quhen stacione punuese ose klient (client). N server ndodhet shumica e t dhnave t rndsishme pr rrjetin.

Fig. 3. Rrjeti kompjuterik me server dhe klient

Mnyrat e lidhjes s rrjetit t kompjuterve Kompjutert n rrjet mund t lidhen n topologji t ndryshme. Topologjit m t prhapura jan lidhjet n yll, n unaz dhe n magjistral. Ekzistojn edhe topologji dhe kombinime t tjera t lidhjes s kompjuterve n rrjet, por ato prdoren m rrall.

Fig. 4. Lidhja n yll e kompjuterve

10

Fig. 5. Lidhja e kompjuterve n unaz

Protokolet Rregullat t cilat prcaktojn mnyrn e komunikimit n rrjet t kompjuterve n mes veti quhen protokole. Ekzistojn protokole t ndryshme q u jan prshtatur kompjuterve, rrjetave dhe topologjive t ndryshme. Protokoli n t vrtet paraqet gjuhn e cila u mundson kompjuterve q t komunikojn njri me tjetrin. Protokolet e internetit Si konstatuam m lart, prshkrimi preciz i rregullave dhe mnyra n t ciln kompjutert e ndryshm mund t komunikojn n rrjet quhet protokol. Me an t protokoleve arrihet lidhja n mes t kompjuterve personal dhe qendrs s madhe kompjuterike. Softveri i cili mundson funksionimin normal t Internetit prbhet nga dy komponente t protokoleve t cilat sipas standaradeve ndrkombtare quhen: TCP (Transmission Control Protocol ) dhe IP ( Internet Protocol). ose shkurtimisht TCP/IP. Kto standarde jan prcaktuar nga organizata e ashtuquajtur Shoqata e Internetit (Internet Society). TCP ka pr detyr organizmin dhe shprndarjen e t dhnave n pakete t cilat duhet q t drgohen, kurse IP ka pr detyr bartjen e tyre npr rrjet, q n terminologjin kompjuterike quhet rutim (routing). Secili rrjet kompjuterik dhe secili kompjuter i ndrlidhur n rrjet i ashtuquajtur host i internetit, merr nj adres t veant t protokolit t Internetit (IP), p.sh. 129.144.50.56.

Fig. 6. Pjest e IP adress

11

Hostet e inernetit jan t organizuar poashtu edhe me emra t domeneve: p.sh. microsoft.com sht domen i firms Microsoft Corporation, kurse prapashtesa com tregon se ka t bj me organizat komerciale. Kshtu p.sh. ftp. microsoft.com sht nj host i internetit prbrenda atij domeni.

Fig. 7 Udhtimi i pakets s informacionit n protokolin TCP/IP Interneti sht nj ndrlidhje e shum kompjuterve individual dhe t shum rrjetave globale kompjuterike (NSFnet, EARN, etj. ), n nj rrjet logjik t veant, n t cilin t gjith e ndajn skemn e njjt t adresimit, duke prdorur protokolet TCP/IP.

Fig. 8. Hostet n shembullin e nj rrjeti

12

Interneti sht i konstruktuar duke e shfrytzuar virtualisht fardo lloji t mjedisit transmetues, si p.sh. linjat telefonike, radio dhe kanalet mikrovalore. N Internet mund t ndrlidhet pothuajse fardo lloji i kompjuterit apo sistemit operativ.

Klasat e rrjetit
Ekzistojn tri klasa t rrjetave TCP/IP. Secila klas shfrytzon adres IP 32 bitshe n mnyr t ndryshme, duke shfrytzuar m shum ose m pak bita pr pjesn e rrjetit (network part) t adress. Klasat jan t emrtuara me shkronjat e para t alfabetit anglez: klasa A, klasa B dhe klasa C.

Numrat e Rrjetit t klass A


Rrjeti i klass A shfrytzon 8 bitt e par t IP adress, si n figurn e mposhtme.

Fig. 9 Shprndarja n klasn A

24 bitt e tjer paraqesin pjesn e hostit t adress IP t ilustruar si n figurn e msiprme. Vlerat e prcaktuara pr bajtin e par t klass A shtrihen n mes vlerave 0 dhe 127. P.sh. adresa 75.4.10.4. Vlera 75 n bajtin e par indikon se hosti sht i klass A. Bajtet tjera me rend 4.10.4. tregojn adresn e hostit. Vetm 127 rrjeta t klass A mund t ekzistojn. Secili nga kta numra mund t prfshij deri n 16,777,214 hoste.

Numrat e Rrjetit t klass B


Rrjeti i klass B shfrytzon 16 bitt e par t IP adress, si n figurn e mposhtme dhe 16 bitet tjera pr numrat e hosteve.

Fig. 10 Shprndarja n klasn B

16 bitt e tjer paraqesin pjesn e hostit t adress IP t ilustruar si n figurn e msiprme. Vlerat e prcaktuara pr bajtin e par t klass B shtrihen n mes

13

vlerave 128 dhe 191. P.sh. adresa 129.144.50.56. Vlera 129 n dy bajtet e para indikon se hosti sht i klass B. Bajtet tjera me rend 144.50.56. tregojn adresn e hostit.

Numrat e Rrjetit t klass C


Rrjeti i klass C shfrytzon 24 bitt e par t IP adress, si n figurn e mposhtme dhe 8 bitet tjera pr numrat e hosteve.

Fig. 11 Shprndarja n klasn C

8 bitt e tjer paraqesin pjesn e hostit t adress IP t ilustruar si n figurn e msiprme. Vlerat e prcaktuara pr bajtin e par t klass C shtrihen n mes vlerave maksimalisht deri n vlern 192-254. P.sh. adresa 229.144.50.56. Vlera 129 n tre bajtet e para indikon se hosti sht i klass C. Bajtet tjera me rend. tregojn adresn e hostit.

Fig. 12 Shprndarja e khapsirave t adresave IP.

Standardet n komunikimin e kompjuterve Standardet q m s shumti jan zhvilluar n komunikimin e kompjuterve t ndrlidhur n rrjet lokal jan: Ethernet q prdoret pr ndrlidhje t kompjuterve n magjistrale, ARCnet q prdoret pr lidhje t kompjuterve n yll Token-Ring q prdoret pr lidhje t kompjuterve n unaz. Dallimi n mes ktyre standardeve sht n qasjen e bartjes s t dhnave npr rrjet. Te standardi Ethernet paketa me t dhna emetohet prnjher n t gjith kompjutert n rrjet, t cilt pranojn vetm ato paketa t t dhnave t cilat u takojn
14

atyre. Te standardi Token-Ring paketa me t dhna udhton n form t kompozicionit prej nj stacioni t rrjetit n tjetrin derisa t formohet nj rreth i plot, gjegjsisht nj unaz (ang. Ring). Aftsia momentale lshuese e standardit Ethernet sht rreth 10 Megabit n sekond (Mb/s), kurse e standardit Token-Ring sht rreth 16 Mb/s. N koh t fundit pr shkak t krkesave t shtuara jan paraqitur rrjetat me aftsi shum t madhe (rreth 100 Mb/s).

Fig. 13. Shembulli i rrjetit EtherNet Te ne m i prhapur sht standardi Ethernet, pr shkak t mimit shum m t ult. Ky rrjet mundson q stacionet t lidhen n mnyr sekuenciale njri me tjetrin, kshtu q shfrytzimi i kabllit sht minimal. Kjo gj shpesh shkakton edhe probleme, sepse ndrprerja e kabllit n fardo vendi shkakton edhe ndrprerjen e komunikimit n rrjet. Stanardi i rrjetit ARCnet nnkupton gjithsesi ndrlidhjen topologjike n yll, te e cila secila nyje (stacion) ndrlidhet drejtprdrejt n nj pik qendrore q shpesh quhet edhe Host. N kt mnyr, n qoft se paraqitet fardo problemi (ndrprerje), ai mbetet i izoluar dhe pjesa tjetr e rrjetit funksionon pa ndrprerje.

Kabllot pr ndrlidhje n rrjet Kablli i cili ndrlidh dy kartele t rrjetit duhet q tu prmbahet standardeve t parapara pr at rrjet. Ekzistojn variante t ndryshme t kabllove q prdoren si jan: Kablli koaksial (dy variante-i holl dhe i plot Ethernet), Teli i zakonshm telefonik, Teli i blinduar telefonik, Kablli me fije optike etj. Kablli m i mir pr lidhje t kompjuterve n rrjet lokal sht kablli me fije optike te i cili prdoret sinjali i drits, i cili udhton npr kabll. N sinjalin e drits nuk kan ndikim rrezatimet e ndryshme elektromagnetike gjat udhtimit t sinjalit,
15

t cilat zakonisht n kushte normale t puns jan t shumta (radio marrsit-dhnsit, drita fluorescente, afrsia e motorve t fuqishm etj. Kto rrezatime elektromagnetike mund t shkaktojn pengesa serioze n punn e rrjetit kompjuterik. N ann tjetr kabllot klasike t rrjetit edhe vet emetojn rrezatim elektromagnetik, gj q hap mundsin e prgjimit t rrjetit me pajisje prkatse. Kablli optik nuk ka kurrfar emetimi, prandaj t dhnat q udhtojn npr kt mjedis jan shum t sigurta. Poashtu dobsimi i sinjalit npr kabll optik sht shum m i vogl, prandaj bartja e sinjalit mund t bhet edhe n lartsi shum t mdha. Rrjetat e larguara njra nga tjetra Te rrjetat t cilat jan shum t larguara njra nga tjetra, problemet realizohen me an t pajisjeve t ashtuquajtura repetitor, ura dhe ruter. Me ndihmn e tyre rrjeti segmentohet, kshtu q realizohet qarkullimi pa pengesa n mes stacioneve m t larguara. Urat dhe rutert kualitativ jan n gjendje q npr rrjet t lshojn vetm ato pakete t informacioneve t cilat jan t adresuara n at segment. N kt mnyr zvoglohet ngarkesa e rrjetit dhe fitohet efikasiteti m i madh.

Sistemi operativ i rrjetit Komunikimet bashkkohore do dit diktojn m shum kompatibilitet n mes t sistemeve operative t ndryshme. Pr kt arsye nj nga vendimet m t rnda t cilat duhet marr gjat projektimit t rrjetit kompjuterik sht zgjedhja e sistemit operativ t rrjetit. Sistemi operativ duhet q t sigoroj komunikimin e sigurt dhe efikas t kompjuterve t ndryshm n rrjet dhe t mundsoj ndarjen efikase t resurseve t rrjetit n mes kompjuterve q e formojn at rrjet. Pra sistemi operativ duhet q t planifikohet pr m shum shfrytzues, dukuri q n gjuhn angleze njihet me emrin multiuser dhe q t kryej m shum pun prnjher, q n gjuhn angleze quhet multitasking. Momentalisht sistemet m t njohura operative t rrjetit jan Windows (versioni Windows 2000 dhe Windows NT) dhe Novel NetWare. Kto sisteme operative kryesisht jan t dedikuara pr ndrtimin e rrjetave me prparsi t njjt, t cilat jan t prshtatshme pr instalime m t vogla. Sisteme t tjera operative t rrjetit q prdoren n bot jan edhe: Windows for Workgroups, OS/2, Unix, Microsoft LAN Manager, Artisoft Lantastic, Performance Technology POWER-serve, DEC Pathworks etj. Sistemi operativ i rrjetit duhet q t ofroj mundsin q t mos vendoset i tri n nj kompjuter, por komponentt e tij duhet t jen t vendosura n m shum kompjuter. Ai duhet q t jet i pavarur nga hardveri lidhs n mnyr q shfrytzuesve tu ofroj prdorimin e kartelave lidhse elektronike t ndryshme. Te rrjetat n t cilat kompjutert jan t lidhur me prparsi t njjt, n t gjith kompjutert duhet q t instalohet pjesa e njjt e sistemit operativ, e cila mundson komunikimin n mes t kompjuterve t ktill. Sisteme t tilla operative t rrjetit jan Windows 2000, Windows NT, Novell Netware Lite etj.

16

Rrjetat kompjuterike q kan nj ose m shum server t rrjetit, pjesn kryesore t sistemit operativ e kan t vendosur n server. Npr stacione punuese vendoset vetm ajo pjes e sistemit operativ t rrjetit q mundson komunikimin e stacionit punues me server. Pr funksionimin e rrjetit sht e nevojshme q s pari t startohet serveri. Zakonisht pr server t rrjetit zgjedhet kompjuteri i ili e ka procesorin m t shpejt, disqet m t mdha dhe kujtesn punuese (RAM) m t madhe. Stacionet punuese jan kompjuter q n t shumtn e rasteve prdorin sistem operativ Windows, DOS, OS/2 etj. Stacionet punuese startohen nn kontrollin e sistemit operativ t instaluar n to, e pastaj me procedur t automatizuar ose manuale ndrlidhen n server. Stacionet punuese n rrjet mund t lidhen e nprmes lidhjeve telefonike me an t modemit. KOMUNIKIMET E AVANSUARA Rrjeti publik kompjuterik Rrjeti publik kompjuterik formohet nga nj ose m shum kompjuter t mdhenj t ndrlidhur n mes vete me linja t posame pr komunikim t shpejt (mbi 64000 baud). Njri ose m shum nga kta kompjuter jan t ndrlidhur edhe n rrjetin telefonik publik ashtu q secili posedues i modemit sht n gjendje teknike ti qaset atij. Kur lidhja realizohet me nj nyje, poseduesi i modemit mundet q t komunikoj me nyjet e tjera me ndihmn e vet rrjetit. Bartja e t dhnave n mes shfrytzuesit dhe nyjes me t ciln sht ndrlidhur sht mjaft m e ngadalshme nga bartja n mes t nyjeve t rrjetit (mesatarisht 2400 baud). Rrjeti kompjuterik mund t ofroj lloje t ndryshme t shrbimeve: huazimin e resurseve kompjuterike, shitjen dhe transferin e informacioneve, bartjen e t dhnave, postn elektronike etj.

BBS (Bulletin Board System) BBS-ja paraqet nj rrjet kompjuterik publik t vogl. Zakonisht ngaset nga nj kompjuter personal i pajisur mir, kurse pr komunikim me kompjutert e tjer, n dispozicion sht vetm nj numr telefonik. Varsisht nga ambiciet, BBS-ja mund t ofroj lloje t ndryshme t shrbimeve: krkimin e ndonj baze t t dhnave, postn elektronike, konferencat publike etj. Shrbimet e BBS-s jan zakonisht pa pages ose me pages simbolike. Rrjeti global kompjuterik Rrjeti global kompjuterik sht rrjet i hapur kompjuterik n t cilin mund t ndrlidhen shfrytzuesit individual apo dhe institucionet e ndryshme sipas dshirs. Zakonisht rrjetat e ktilla jan komerciale, pra krkojn pagesn e shrbimeve t tyre, por ekzistojn edhe rrjetat globale q ofrojn disa nga shrbimet e tyre pa pages.

17

Rrjetat globale kompjuterike kan filluar q t formohen n fund t viteve t gjashtdhjeta t shekullit XX. M 1969 Ministria amerikane pr mbrojtje (DOD Department of Defendence), ndrlidhi kompjutert me an t linjave telefonike, duke shfrytzuar fondet e Agjencis amerikane pr projekte bashkkohore hulumtuese (ARPA Advanced Research Projects Agency). Ky projekt i rrjetit kompjuterik sht quajtur ARPANet. Ky rrjet u mundsonte disa njsive hulumtuese t cilat bashkpunonin me DOD-in shfrytzimin e softverit dhe t hardverit specifik shum t shtrenjt pr at koh. Rrjeti Arpanet filloi i pari q t prdoret pr kmbimin e posts elektronike e-mail. Posta elektronike, vetvetiu mundsoi drgimin e porosis tekstuale me shpejtsit t cilat lejohen nga linjat telefonike. Gjat viteve t shtatdhjeta jan zhvilluar edhe rrjeta t tjera globale kompjuterike si jan ato BITNet, USENet, dhe UUCP. Kto rrjeta kryesisht jan projektuar n bashkpunim me Qeverin amerikane. Rrjeti ARPANet prfshinte disa kompjuter t mdhenj (mainframe) t cilt kan qen t ndrlidhur n mes veti. Shpejtsia e bartjes s t dhnave ka qen nga 9600 bit/sekond deri n 56 kilobit/sekond. Gjat viteve t tetdhjeta t shekullit XX sht zhvilluar edhe rrjeti NSFNET (National Science Foundation Network). Ky rrjet bri bashkimin e kompjuterve m t mir me njsit hulumtuese dhe me universitetet, duke shfrytzuar sistemin n t cilin secilit kompjuter n rrjet i mundsohej ti qaset ndonj kompjuteri tjetr n po at rrjet. N kt koh filluan q t paraqiten edhe rrjetat globale kompjuterike npr shtetet e zhvilluara evropiane. N fillim t gjitha kto rrjeta kishin rregullim t brendshm dhe nuk ishin t prshtatura (kompatibile) n mes veti, deri n vitet e nntdhjeta t shekullit XX kur filloi edhe standardizimi (prshtatja) e tyre si dhe ndrlidhja n mes tyre.

Serviset online Rrjeti kompjuterik nuk duhet q t mbyllet prbrenda institucionit t caktuar. Rrjetat globale kompjuterike ofrojn mundsi t kyjes n t ashtuquajturat serviset online. Serviset online jan t shumllojshme dhe n to mund t kyen shfrytzuesit e kompjuterve nga t gjitha ant e bots. Kjo mundson arritjen deri te informacionet dhe shrbimet e fardo natyre. N kt mnyr p.sh. mund t rezervohen bileta t fluturimit me aeroplan, t merren raporte momentale t bursave, t drgohet ose t pranohet posta elektronike n nivelin global etj. Rrjetat globale dhe serviset online m t njohur n bot, momentalisht jan: AOL - America Online (n SHBA, Britani t Madhe dhe Kanada) AT&T WorldNet Service (n SHBA, Porto Riko dhe n Ishut e Virgjr) CompuServe (n SHBA, Kanada dhe Britani t Madhe) MSN The Microsoft Network (n Australi, Kanada, Britani t Madhe, SHBA)

18

Prodigy Internet (n SHBA dhe n Kanada) etj. Multimedia Multimedia paraqet dukurin e prdorimit t kompjuterve pr prezantim kualitativ t animacionit t figurave me numr t madh t ngjyrave dhe t nuancave s bashku me prdorimin e efekteve kualitative t zrit t cilt jan t bashkuara n trsi t nj programi. Pr prdorimin e multimedias nevojitet kompjuteri i pajisur me hardver dhe me softver kualitativ, meqense me an t saj tregohen mundsit kreative t shfrytzuesit n krijimin e fotogrative t ndryshme n ekran, t lvizshme dhe t pasuruara me z. N zhvillimin e multimedias, rol t rndsishm kan luajtur memoriet e jashtme pr deponim t sasis s madhe t informacioneve. Ato jan edhe tashti faktori kryesor kufizues pr zhvillimin m t shpejt t sistemeve multimediale. Pr ekzistimin e multimedias, pjes kryesore n kompjuter jan kartela e zrit (audio kartela) si dhe kartela pr digjitalizim t fotografis, e cila mund t merret n mnyra t ndryshme nga video-kamera ose video- kaseta. Nj numr i madh i prodhuesve t pajisjeve, n koh t fundit zhvilloi prodhimin e shum komponentave pr multimedia, kshtu q pr shkak t konkurrencs s madhe sht mundsuar q me mjete relativisht modeste t pajiset konfiguracioni kompjuterik i cili mund t punoj si multimedia. Multimedia mund t quhet sistemi kompjuterik i cili prmban s paku: processor Pentium me frekuenc punuese m t madhe se 100 MHz, RAM memorie m shum se 32 MB, CD-ROM ngassin, hard diskun me kapacitet sa m t madh, karteln elektronike t zrit dhe konvertort e ndryshm t sinjaleve analoge n digjitale dhe anasjelltas. Gjithsesi, i tr ky hardver duhet q t prcjellet me softverin prkats. Me fjaln multimedia zakonisht mendohet n disa fusha t aplikimit t kompjuterve t ndrlidhura n nj trsi harmonike. Kto jan fushat e animacionit, programet muzikore, t prezantimit grafik dhe ndrlidhja e tekstit, fotografis dhe e zrit.

Integrimi i tekstit, fotografis dhe zrit Prparsia kryesore e multimedias sht kombinimi i tri mundsive kryesore q i ofron: i tekstit, fotografis dhe zrit pr prfitimin e dokumentave dhe prezantimeve efektive. Pr realizimin e sinkronizimit t plot t zrit, animacionit dhe t tekstit sht i nevojshm softveri prcjells shum i fuqishm. Multimedia interaktive krkon fleksibilitet t madh n zgjedhjen e rrugve pr zhvillimin e prezantimeve. Shfrytzuesi i multimedias duhet q t mundet vet t zgjedh kahjet e lvizjes, e ndonjher edhe t ndikoj n punn kreative t prgjithshme. Pr t realizuar t

19

gjitha kto sht zhvilluar softveri i quajtur Authoring Systems (sistemet pr autorizim). Vet procesi i krijimit t projektit multimedial mund t zhvillohet n dy mnyra. Mnyra e pare sht ajo q autori i projektit multimedial duke shfrytzuar gjuhen e posame pr prshkrim t ngjarjeve bn paketimin e ngjarjeve njri pas tjetrit, duke e mundsuar degzimin dhe komunikimin interaktiv t projektit dhe t shfrytzuesit. Mnyra e dyt bazohet n vizatimin e diagrameve t rrjedhs s ngjarjeve n projektin multimedial. Pr kt qllim shfrytzohen ikonat, t cilat kan kuptim saktsisht t caktuar si p.sh. kuptimin e dialogut me shfrytzuesin, t rrugtimin, t degzimit etj. Gjat gjith ksaj sht shum me rndsi q t posedohet ideja n baz t s cils punohet projekti multimedial. Mundet q lirisht t konstatohet se suksesi i krijimit multimedial varet n mnyr t njejt si nga ideja ashtu edhe nga veglat e domosdoshme pr at krijim. N fushe e multimedias shum shpesh ndodh q skenarin n baz t ides s caktuar pr multimedia e punojn disa njerz, t cilt nuk kan pajisje t fuqishme herdverike si dhe softverin prkats, kurse realizimin e projektit e bjn programert t cilt jan t pajisur me pajisjet m t mira pr kt pun. Hiperteksti Dukuria e ndrlidhjes s dokumenteve n mes veti n baz t kuptimeve t caktuara ose n baz t grupit t fjalve quhet hipertekst. Kur n tekst futet nj fjal e re, mundson q t shfrytzohet ndonj dokument tjetr i cili ofron m shum informacione pr at fjal. Pra, shfrytzuesi mundet q t hap dokumentin tjetr duke e zgjedhur fjaln e panjohur dhe n ekran fiton informacionin e duhur. Ky dokument tjetr mund t prmbaj lidhjet me ndonj dokument t tret n t cilin gjenden edhe informacionet tjera pr fjaln nismtare ose pr pjesn e fjals. Shfrytzuesi nuk ka nevoj q t di se ku jan t vendosura dokumentet e tjera dhe nuk ka nevoj q t parashtroj komanda pr prezantim ose listim pr t gjetur tekstin prkats. Bashksia e t gjith dokumenteve q jan n prbrje t puns s hipertekstit formon bazn e dokumentacionit. Puna me hipertekst sht shum e thjesht. Me lvizjen e treguesit t miut zgjedhet kuptimi pr t cilin dshirohen informacionet shtes dhe me shtypje t tastit Enter apo me klik t miut fitohet shpjegimi shtes. P.sh. le t jet dokumenti i par me kt pjes t prmbajtjes: Pr t shfrytzuar serviset e internetit, duhet q t jen t instaluara TCP/IP protokolet e rrjetit n kompjuterin me t cilin punohet, si dhe programet e klintve pr qasje n serviset prkatse. Si shihet fjala TCP/IP tsht e veuar dhe kjo tregon se pr t sht i ndrlidhur teksti n t cilin kjo fjal shpjegohet m gjersisht. Me zgjedhje t ktij kuptimi duke e lvizur miun dhe me shtypje t tastit Enter, fitohet teksti: TCP/IP sht shkurtes nga fjala n gjuhen angleze Transmision Control Protocol/Internet Protocol saktson kontrollin e transmetimit (bartjes) n mes dy kompjuterve t ndrlidhur n mes veti. N kt pjes t tekstit jan t veuar kuptimet Protocol dhe Transmision Control. Kjo do t thot se me zjedhjen e ktyre kuptimeve mund t fitohen informacionet shtes pr ato kuptime t cilat gjenden n dokumentet gjegjse, e q e

20

formojn bazn e dokumentacionit t hipertekstit. Hulumtimi n thellsi n kt mnyr sht i kufizuar vetm me numrin e dokumenteve n bazn e dokumentacionit. World Wide Web-i Mundsit e multimedias pr shfrytzimin e hipertekstit fitojn n vler n qoft se kompjuteri sht i ndrlidhur n ndonj rrjet global kompjuterik. Rrjeti m i prhapur kompjuterik sht Interneti. Pr prdorimin e hipertekstit, Interneti ka definuar Vebin (World Wide Web) i cili paraqet sistemin informativ t bazuar n hipertekst. Ky sistem informativ mudson lvizjen prej dokumentit n dokumentin tjetr prbrenda rrjetit t informacioneve t Internetit. Vebi shpesh n literatur haset me shkurtesn WWW (shkurtes nga World Wide Web). Vebi shfrytzon hipertekstin nprmes rrjetit, kshtu q dokumentet e lidhura mund t jen n cilindo kompjuter n at rrjet. Vebi mund t shfrytzoj formatet e ndryshme tekstuale dhe informacionet e organizuara n mnyra t ndryshme. Programet pr lexim t vebit - browsert Programet e ashtuquajtura brovser (ang. Browser) jan programet m t prshtatshme pr leximin dhe prezantimin e fajllave WWW me t gjitha karakteristikat e tyre grafike dhe karakterisikat e hipertekstit. Pra, Vebit t caktuar, shfrytzuesi mund ti qaset nprmes Veb programit pr lexim - browserit. Me ndihmen e browserve - programeve pr lexim dokumentet mund t: shfletohen, mund t jan n dispozicion nprmes protokolit pr transfer t t dhnave, mund t lexohet posta elektronike (e-mail) dhe n prgjithsi q t lvizet npr rrjet. Qasjen n resursin e caktuar t internetit, Vebi e realizon n prapavij dhe kshtu nuk e ngarkon shfrytzuesin me detale t pa nevojshme teknike. Pr shkak t organizimit t ktill deri te dokumentet mund t qaset edhe pa njohuri se si mund t vihet deri te ata dokumente. Dokumentet q jan t lexueshm pr Vebin nuk jan vetm me prbajtje tekstuale, por kan edhe fotografi, z dhe video. Pr kt arsye Vebi mund t njihet edhe si sistem hipermedial. Meqense dokumentet mund t gjenden kudo n rrjet, Vebi ka epitetin edhe t sistemit t distribuuar. Pra Vebi sht sistem i distribuuar hipermedial shum i thjesht pr prdorim. Kjo sht arsyeja kryesore pr t ciln Vebi sht br shrbimi m i popullarizuar i Internetit n disa vitet e fundit. Pr shfrytzim t suksesshm dhe efikas t mundsive t multimedias jan paraqitur edhe modemet multumediale. Kto jan pajisje t cilat paraqesin qendra komunikuese t vogla dhe mundsojn drgimin dhe pranimin e fakseve dhe porosis s shkruar apo t folur, fajllave dhe fardo informacioni tjetr. Prve kombinimit

21

klasik t faksit dhe t modemit, kto pajisje kan edhe modulin shtes pr incizim digjital dhe reprodukim t zrit. Brovsert m t njohur momentalisht t Veb-it jan Netscape Navigator dhe Microsoft Internet Explorer.

Lundrimi Srfimi npr Internet Hulumtimi i WWW-s dhe i numrit tejet t madh t informacioneve t cilet gjenden n t, quhet lundrim ose srfim (n gjuhen angleze surfing), sepse prkujton n lundrimin npr val me an t drrases me vela, vetm q deti ktu sht i zvendsuar me detin e informacioneve, kurse era me interesimin dhe me kurreshtjen e shfrytzuesit. Hulumtimi npr Internet n literatur shpeshher haset edhe me emrtimin navigacion. Vet fjala srfim, tregon lehtsin e shfrytzimit t WWW-s dhe mnyrn si kalohet prej nj teme n temn tjetr.

Dokumenti parsor i WWW-s - Home Page

Dokumenti parsor i WWW-s quhet home page. Kjo shprehje nga gjuha angleze mund t prkthehet si faqja hyrse. Kur hulumtohet npr WWW, m s pari haset n home page. Individt, universitetet, ndrmarrjet, institucionet e ndryshme etj. kan ndrtuar dokumentin e tyre parsor, ashtu q t shrbej si element prezantues i tyre, por edhe i cili ofron informacionet relevante pr at se ka ndodhet n dokumentin e tyre WWW. Home page -i prbhet nga teksti, nga fotografit, hiperteksti por edhe nga zri, video dhe t gjitha elementet tjera t cilat prdoren pr t treguar m mir se n far dokumenti gjendet momentalisht shfrytzuesi. Home page-i mund t ket prmbajtje t ndryshme n varsi nga autori i tij.

22

Fig. 1. Home page-i i pakos Alb@anian .com n adresn http://www.albanian.com/

Home page-i mund t jet informativ apo zbavits. Numri m i madh i ktyre dokumentave prbhet nga informacionet e rndsishme t cilt jan t ndrlidhur me shum faqe t tjera t dokumentit. N ato raste mund t shfrytzohen hipertekst lidhjet pr vegla t cilat kan shkurtesen FAQ (Frequently Asked Questions, q n prkthim t lir ka domethnien: Pyetjet m shpesh t parashtruara). Kjo vegl bn prgjigjen n pyetjet m t shpeshta n lidhje me dokumentet. HTML Home page-i krijohet me an t gjuhes e cila quhet HTML Markup Language), e cila sht gjuh relativisht e leht pr prdorim. (Hypertekext

Gjuha HTML krijon lidhjet n dokumente, t grafiks, zrit (audio) dhe videofajllave. Kjo nnkupton se shfrytzuesi mund t krcej prej nj dokumenti n tjetrin duke shtypur klik n njrn nga fjalt e nnvizuara ose nga fotografit. Ekzistojn shum programe pr prpunim t tekstit t cilt ofrojn mundsin e disenjimit t home page-it. Programet e ashtuquajtura brovser (ang. Browser) jan programet m t prshtatshme pr prezantimin e fajllave WWW me t gjitha karakteristikat e tyre grafike dhe karakterisikat e hipertekstit. Mbi frekuencn e fteses s home page-it t caktuar kompjuteri automatikisht mban evidencn, kshtu q secili pronar i home page-it mund t ket evidencn se sa her sht shikuar home page-i i tij.

23

URL - Lokatori univerzal i burimit Secila faqe e WWW-it, n mnyr q t mund t gjendet dhe t lexohet nga shfrytzuesit e ndryshm, e ka adresn e vet. Adresa e ktill quhet lokatori univerzal i burimit ose URL (q rrjedh nga emrtimi n gjuhen angleze Universal Resource Locator). Pra, pr tu gjetur ndonj faqe, duhet q t dihet adresa e saj URL. URL-adresa sht e ngjashme me Internet-adresn. Ajo duhet q t jet e shkruar n mnyr krejtsisht identike me at t definuar. D.m.th. hapsira e zbrazt mund t shfrytzohet vetem n qoft se sht e definuar. Vija e pjerrt ose fardo shenje tjetr poashtu shfrytzohet vetem n qoft se jan t definuara. Edhe regjimi i shkronjave sht i rndsishm, sepse n qoft se adresa sht e definuar me shkronja t mdha, ather ajo mund t gjendet vetm kur edhe ftohet me shkronja t mdha. T gjitha adresat URL fillojn me http://. Kjo shkurtes n fillim tregon adresen e cila prdoret n dokumentet WWW, gjegjsisht Hypertext Transport Protocol, i cili sht ashtu i formuar q i prkrah lidhjet e hipertekstit nmes dokumenteve t ndryshm, ashtu si sht shpjeguar m lart.

24

Interneti-Infrastruktura teknike e biznesit elektronik Koncepti dhe definimi i biznesit elektronik Biznesi elektronik (e-business) sht form bashkkohore e organizimit t biznesit, e cila nnkupton prdorimin intensiv t teknologjis informative, e veanrisht t internetit. Mund t thuhet se biznesi elektronik sot paraqet metodn m bashkkohore t biznesit, kah e cila tentojn t gjith ndrmarrsit pr prvetsimin e pozicioneve sa m t mira n tregti, dhe investimin intensiv n zhvillim e aktivitetit t biznesit. Arsyet m t rndsishme pr t cilat tentohet t prdoret koncepti i biznesit elektronik jan: shfrytzimi sa m i mir i t gjitha mjeteve t biznesit n disponim, veanrisht informats. Tentimi q t krijohet pozicioni sa m i mir n tregti, respektivisht pozicioni konkurrent i kompanis. Dshira pr realizimin e razultateve sa m t mira, veanrisht t atyre m precize matse-financiare. Prve faktorve themelor t lartprmendur, ekzistojn edhe disa faktor m pak t rndsishm por q nuk mund t mos prmenden: Komfori m i madh i puntorve n pun, puntorve ekzekutues dhe menaxherve t organizats n t ciln forma e till e puns zbatohet. Aftsimi m i mir dhe prparimi i pozicioneve t njerzve t prfshir n rrethinn e till t biznesit dhe t kulturs. Tentimi i mbajtjes s hapit n zhvillimin e prgjithshm teknologjik, q konsiderohet investim n ardhmri. Realizimi i t mirave t tjera, sikur q jan ato sociale, psikologjike dhe t natyrs politike Koncepti i biznesit elektronik sht i zbatueshm n t gjitha veprimtarit ndrmarrse. Por, ato n t cilat deri tani ka pasur rezultate m t mdha pozitive jan: Tregtia elektronike Marketingu elektronik Shrbimi bankar elektronik Sistemet e rezervimit kompjuterik Mirpo, prshkrimi i aktiviteteve n t cilat ndrmarrsi, veanrisht ai i vogli, mund t praktikoj elemente t veanta t biznesit elektronik dhe n t cilat interneti mund ti shrbej sht shum i gjat. Sektort e biznesit n internet N fillimin e viteve t 90-ta t shekullit XX fillojn t dalin n drit rezultatet e tregtis gati perfekte e cila deri n at koh nuk ishte shnuar asnjher n asnj form. N historin ekonomike t bots asnjher m hert nuk jan shnuar rastet e paraqitjes aq t shpejt t kompanive t reja, deri edhe t komplet veprimtarive dhe pasurimi aq i shpejt dhe legal i pronarve t tyre ose menaxherve.
25

Me koh hapsira e biznesit e internetit filloi t profilizohet, ashtu q jan kristalizuar 4 hapsira ekonomike t veanta: Sektori i prodhuesve t elementeve t infrastrukturs s internetit. Sektori i ofruesve t shrbimeve t internetit dhe aplikacioneve. Sektori i tregtarve elektronik dhe ndrmarrsve. Sektori i ndrmjetsuesve n tregtin elektronike dhe ndrmarrjet. N sektorin e prodhuesve t elementeve t infrastrukturs s internetit veprojn s pari kompanit q kan ekzistuar edhe m par por q jan reformuar si kompani telekomunikuese klasike, por paraqiten edhe nj numr i madh i kompanive t reja. Ktu jane, kryesisht, prodhuesit e t ashtuquajturave elementeve intelegjente pr prgatitje, memorim dhe bartje n distanc t informatave. Padyshim shembujt m t mir t kompanive q kan pranuar - ose m mir t themi, kan marr rolin kryesor t subjekteve kryesore n kt sektor t ekonomis s Interentit, para t gjithve jan, kompanit Cisco Systems dhe Dell Computer Company. Sektori i ofruesve t shrbimeve t internetit dhe aplikacioneve grumbullon kompanit t cilat si prodhim kryesor kan pranuar zhvillimin, ofrimin e shrbimeve dhe aplikacioneve t nevojshme pr pun, shfrytzuesve t internetit. Ktu duhet, s pari t prmendim gjithnj e m shum ofrues t shrbimit t krkimit t informatave n internet, por gjithashtu edhe t aplikacioneve pak sa m t komplikuara, si jan prpunimi i Web faqeve, zhvillimi i programeve pr tregtin elektronike dhe shrbimit bankar elektronik, shpikja e aplikacioneve elektronike (lojrat me kompjuter), dhe shum tjera t ngjashme, kryesisht t prmbajtjes programore. Ka shum ompani t ktilla, ndrsa m t njohura jan: N fushn e hulumtimit t informatave: Yahoo!, Northern Light, Altavista (Digital), etj. N fushn e aplikacioneve t internetit pr pun: Microsoft, Georgia Virtual University (GVU), America Online (AOL), etj. N fushn e aplikacioneve rekreative: IRC, MTV, Interplay, Electronic Arts, etj. N sektorin e tret - Sektorin e tregtarve elektronik dhe ndrmarrsve t profileve t ndryshme - vendin e vet e krkojn nj numr i pafundm i ofruesve t mallit dhe shrbimeve t ndryshme, si sht e zakonshme edhe n tregjet e zakonshme. Ktu vihet n spikam trendi i specializimit pr tregtim me lloje t caktuara t mallrave dhe shrbimeve nga fusha e aktiviteteve ndrmarrse, kurse n seciln segment (p.sh. librat, automobilat, ushqimim, kompjutert, barrat, aranzhimet turistike, biletat e udhtimit, arsimi, etj.) ka konkurrent m t suksesshm dhe m pak t suksesshm. Si m t suksesshmit n kt segment jan treguar sot AOL Shoping-Channel, iMALL, NetMarket, DigiCash, Transport Logic, etj. Sektori i ndrmjetsuesve n tregtin elektronike dhe ndrmarrjet, i cili sht sektori m i ri ndr sektort e ekonomis s internetit, mbledh kompanit t cilat organizojn dhe mbajn nj form t caktuar t berzs s biznesit elektronik, duke funksionuar n mnyr principiele si berzat konvencionale t mallrave ose shpalljeve. Ato fitojn duke i lidhur shitsit me blersit potencial n internet. Deri m tani udhheqs absolut n kt sektor sht shtpia licituese eBay, kurse mundohen t bashkangjiten edhe shum kompani m t vogla apo edhe
26

kompani q jan marr m hert me kt pun, por n mnyr konvencionale (p.sh. shtpit informatave, tregjet e institucionalizuara t kapitalit, etj.)

Rrethina juridike e biznesit elektronik


Rregullativa juridike ndrkombtare n fushn e biznesit elektronik
N hapsirat gjeografike m t afrta me neve - n hapsirat e shteteve t BEs jan n rrjedh disa aktivitete t rndsishme q kan t bjn me rregullimin juridik t disa shtjeve nga biznesi elektronik. Kshtu q Kshilli i Ministrave t Ekonomis n dhjetor t vitit 1999 ka miratuar rregulloren me t ciln rregullohet puna prmes internetit. Njri nga vendimet kryesore sht ajo q ndrmarrsi nuk duhet t krkoj kurrfar leje t veant q mallin apo shrbimet e veta ti ofroj n internet, por duhet q t paraqesin shnimet themelore pr veten dhe ofertn e tij (emrin, adresa, numri i regjistrimit n vendin am dhe eventualisht prejardhjen e mallit). Punohet pra, sipas rregullave t atij shteti prej t cilit e ka prejardhjen ofruesi, nse pjesmarrsit n pun nuk merren vesh ndryshe. Nga ajo q u prmend m lart rrjedh se secili pjesmarrs ne biznesin elektronik duhet t njoh, pikspari, t drejtat e veta ndrmarrse, ndrsa nse punon me shtetet e jashtme, ather edhe rregullat e shtetit prej nga vie pjesmarrsi tjetr. sht e dukshme se situata n lidhje me rregullativn juridike n hapsirn e biznesit elektronik n prmasat botrore mund t karakterizohet si e paprfunduar dhe problematike. Ndihm t madhe mund t japin informatat mbi ligjet e problematiks juridike t cilat mund t gjinden n Web adresat e caktuara. sht interesante faqja Internet Law & Policy Forum, n t ciln mund t gjenden interpretime t shumta t rregullave nacionale dhe ndrkombtare q jan me rndsi pr biznesin elektronik. Adresa e ksaj faqeje sht: www.ilpf.org

Risit n lidhje me rregullativn juridike t mardhnieve n internet dhe punve jan n dispozicion n adresn: www.mindspring.com Shum informata pr rregullat juridike Europiane n fushn e biznesit elektronik, dhe veanrisht, tregtis elektronike, ofrohen n adresn: www.weblaw.co.uk/semb.htm

27

Prfundimisht njra ndr web faqet m t mira n segmentin e t drejts s tregtis elektronike n internet sht ajo e kompanis The Nolo Press Self-Help Law Center. Ktu ofrohet nj enciklopedi e vrtet drejtuar nevojave specifike t ndrmarrsve t vegjl. mund t gjendet leht n adresn e thjesht dhe q mbahet leht n mend www.nolo.com

Mundsit e reja t ndrmarrsit t vogl


Prkundr gjith ktyre problemeve dhe kontraditave t natyrs juridike mund t prfundojm se koncepti i biznesit elektronik i hap secilit ndrmarrs e veanrisht atij t voglit, nj vistr mundsish t reja. Ndr mundsit m t rndsishme jan: Prezenca globale n ofertn e huaj dhe prezentimi i oferts vetanake. Me biznesin elektronik ndrmarrsit mund t zgjerojn rrethin e klientve t vet, sikur edhe biznes partnert, deri edhe linjat ekzistuese t prodhimit. Mardhniet e ngushta me klientt dhe biznespartnert. Interneti mundson vendosjne e mardhnieve t tipit Secili me secilin, me t ciln biznes partnert mund t njihen m mir dhe respektojne mundsit e tjetrit, e realisht mos t shihen. Zvoglimi i shpenzimeve t biznesit. Shpenzimet e biznesit mund t zvoglohen pr arsye se prania e vazhdueshme n internet mundson prshtatje dinamike t lvizjeve n treg, pra, shfrytzimi i mimeve reale t faktorve hyrs n prodhim (materialet, lnda e par, energjia, fuqia puntore) dhe prodhimeve dalse. Shpejtsia e prhapjes s informatave. T gjitha informatat e duhura nse ato ekzistojn, n internet praktikisht jan n dispozicion t secilit q i krkon. Kjo d.m.th. se informatat pr vetveten ndrmarrsi n internet mund tI a drgoj n afat kohor shum t shkurtr atij q dshiron, ose t marr informatat nga t tjert n afat kohor shum t shkurtr. Paraqitja e shpejt n treg. Pr shkak t shpejtsis s prhapjes s informats, ndrmarrsi mundet pa kurrfar pengese t paraqitet n

28

cilindo treg q dshiron dhe kur konsideron se sht e nevojshme. Nga kjo rrjedh mundsia e reagimit t shpejt, respektivisht prgjigjja n ndryshimet n krkesat e tregut. Lojaliteti i klientve. Arrihet me krijimin e standardeve ose rritjen e kualitetit t shrbimeve t ofruara pr shkak t mundsis s qasjes s shpejt t klientve informatave m t freskta, gjithashtu pr arsye se Web faqet nuk kan orar t caktuar t puns.

KYJA N INTERNET
Bota bashkkohore sht e mbshtetur n bashkpunimin e ndrsjellt npr projekte t nivelit global, n lmin e hulumtimit shkencor, zhvillimit, marketingut, prodhimit, shkollimit, zbavitjes Sot ekziston mundsia q t bisedohet me ndonj person n p.sh. Britani t Madhe, t punohet ndonj prezantim i cili n t njjtn dit do t mund t vlersohet nga vlersuesi diku tjetr n bot, t shihet se a e ka p.sh. firma IBM ndonj prodhim t ri n treg etj. Interneti, bn ndrlidhjen e rrjetave kompjuterike t cilat u mundsojn kompjuterve dhe programeve t cilat jan aktivizuar n ta t komunikojn drejtprdrejt.

Historiku i shkurtr i Internetit


Interneti sht paraqitur n vitet e tetdhjeta dhe t nntdhjeta t shekullit XX, por fillet e paraqitjes s tij jan n rrjetat globale kompjuterike t cilat jan paraqitur n fund t viteve t gjashtdhjeta t shekullit XX. Teknologjia e Internetit sht krijuar nga Vinton Cerf n vitin 1973 si pjes e nj projekti t udhhequr nga Robert Kahn dhe t organizuar nga Advanced Research Projects Agency, pjes e Departamentit Amerikan t Mbrojtjes. Me kt zbulim, Cerf la shum mundsi pr krijimin, ndrtimin dhe standardizimin e Internetit. M 1984 teknologjia dhe rrjetat i jan besuar sektorit privat dhe agjencive shkencore shtetrore, pr zhvillim t mtejshm. Zhvillimi vazhdoi n mnyr eksponenciale. Kompanit pr prcjellje t shrbimeve (network providers) mundsuan shfrytzimin e Internetit prve pr biznes edhe pr nevoja shtpiake. N vitin 1995, qasja n Internet ishte e mundshme n 180 shtete dhe prfshinte m shum se 30 milion shfrytzues. N fillim t viteve t nntdhjeta, rrjetat e para kompjuterike (ARPANet, BITNet, USENet, UUCP) kan filluar q t shuhen, kurse mbeti n prdorim rrjeti global kompjuterik NSFNet, i cili bashkoi edhe disa rrjeta t tjera t pavarura. Me kyjen e m shum rrjetave globale n NSFNet, ky rrjet sht shndrruar n INTERNET - rrjetin ndrkombtar t kompjuterve. Emrtimi Internet sht shkurtes nga shprehja angleze International Network. Interneti paraqet rrjetin e t gjitha rrjetave kompjuterike, gjgjsisht bashksin e mijra rrjetave kompjuterike t t gjitha llojeve.

29

Interneti, pra nuk sht vetm nj rrjet, por paraqet nj bashksi t koordinuar t shum rrjetave kompjuterike. Interneti funksionon si rrjet i veant global dhe sht i organizuar n principin e kmbimit t paketeve t t dhnave. Projektet aktuale parashikojn se gjat vitit 2000, n Internet do t jen t kyur mbi 100 milion kompjuter.

Mundsit e lidhjes n Internet


Kryesisht ekzistojn tri mnyra t ndryshme t ndrlidhjes s shfrytzuesit n Internet. Kjo ndarje sht e kushtzuar dhe ekzistojn variacione t shumta pr mnyrn e klasifikimit t ndrlidhjes s shfrytzuesve. Ndrlidhja n Internet mund t bhet nprmes: gateway kompjuterve, qasjes me modem nga distanca qasja nprmes lidhjeve terminale me lidhje telefonike t komutuara qasjes s drejtprdrejt n Internet

Lidhja n Internet nprmes Ruterit dhe Gateway kompjuterit


Kjo mnyr e lidhjes n Internet paraqet qasjen nga rrjeti i cili nuk sht realisht pjes e Internetit. T dhnat e internetit udhtojn npr linja t cilat mundsojn bartjen e t dhnave me shpejtsi shum t madhe, rreth 45 megabit n sekond. Kto linja formojn boshtin kurrizor t internetit dhe quhen linja backbone ose T3. N kt bosht kurrizor jan t ndrlidhura rrjetat tjera t cilat arritjen deri te kurrizi i internetit mund ta realizojn n disa mnyra t ndryshme. Mnyra m t zakonshme jan nprmes kompjuterve special t cilt quhen ruter (routers) ose nprmes kompjuterve t zakonshm q quhen gejtvej (gateways). Gateway mund t paraqitet vizuelisht me an t diagrameve t Venit me an t dy bashksive t cilat takohen vetm n nj pik (Gateway n anglishte Hyrja (porti) n rrjet).

INTERNETI

Gateway Rrjeti jasht Internetit

Fig. 2. Gateway - pika (kompjuteri) n t ciln takohet rrjeti jasht Internetit me Internetin

30

Te ne shum shpesh haset sistemi gateway i rrjetave Internet. Gejtvej sistemi i lidhjes u mundson rrjetave q t komunikojn n mes veti. Shfrytzuesit n rrjetat jasht Internetit nuk mund ti shfrytzojn t gjitha serviset e Internetit, por atyre serviseve n t cilat ju mundson qasjen ndrmjetsuesi (provider). Shkalla e madhe dhe universaliteti i rezultateve t Internetit n shfrytzimin e tij q t ndrlidhen shum rrjeta t tjera dhe shrbime kompjuterike n t - duke prfshir ktu edhe informacionet dhe shitblerjen online, realizohet nprmes sistemeve gateway.

Kta kompjuter bjn ridrejtimin apo rutimine paketes s t dhnave npr rrjet. Poashtu posedojn edhe informacionet mbi strukturen e rrjetit, kshtu q e prcaktojn rrugn m t shkurtr prej kompjuterit burimor deri n kompjuterin destinues. Komunikimi i trsishm n mes kompjuterve n rrjet realizohet me an t adresave t kompjuterit burimor edhe atij destinues. T dhnat deri te boshti i kurizit si sht konstatuar edhe m par, mund t barten fizikisht nprmes t gjitha mjediseve t mundshme: linjave klasike telefinike, kabllove optik, radio linjave ose lijnave satelitore t shpejtsive t ndryshme t bartjes.

Mundsia e qasjes me modem nga distanca


Qasja me modem nga distanca bhet zakonisht nprmes lidhjeve terminale me lidhje telefonike t komutuara. N kt rast me an t modemit mund t bhet qasja n host dhe kompjuteri merr rolin e terminalit t kyur n kompjuterin qendror (mainframe). Me an t ksaj mnyre t qasjes bhet kufizimi i shfrytzimit t serviseve t Internetit pr t cilat n kompjuter gjendet programi i veant i quajtur klient (client). Softveri klient n kompjuter, kur kompjuteri nuk sht i ndrlidhur nuk do t punoj asgj. N kt rast mund t shfrytzohen vetm ato programe t cilat jan t instaluara n host.

Mundsia e qasjes s drejtprdrejt n Internet


Qasja e drejtprdrejt n Internet paraqet nivelin m t lart dhe m t shtrenjt t lidhjes n Internet. Me an t ksaj mnyre kompjuteri sht drejtprdrejt i ndrlidhur n Internet dhe qasja mund t bhet 24 or n dit. Ekziston varianti i ksaj mundsie t ndrlidhjes n Internet i quajtur lidhja e drejtprdrejt sipas nevojs. Te ky variant i lidhjes prdoren protokolet PPP ose SLIP.

31

Internet-provajdert (ISP)
Firmat t cilat mundsojn lidhjen lokale n mes t shfrytzuesit dhe rrjetit Internet quhen provajder. Me ndrlidhje n ndonj provajder automatikisht krijohet lidhja me fardo lokacion n ruzullin toksor. N qoft se kjo ndrlidhje realizohet me linja ekzistuese telefonike, ather paguhen impulset telefonike deri te provajderi n t cilin jemi t ndrlidhur. Kshtu p.sh. n qoft se provajderi i Internetit gjendet n Prishtin, shfrytzuesi nga Peja, edhe pse ka realizuar lidhjen n internet p.sh. me Londr, impulset telefonike i paguan vetm pr lidhjen e realizuar me Prishtinn. Mnyra m e shpesht e qasjes n Internet nga shtpia sht nprmes modemit dhe telefonats deri te Internet Service Provideri (ISP). Kompjuteri ndrlidhet me an t modemit n ISP, i cili sht i ndrlidhur n Internet me ndonjrn nga lidhjet shum t shpejta telekomunikuese.

Kompjuteri

Modemi

ISP-ja

Interneti

Fig. 3.Qasja n Internet nga shtpia

Pjesa m e rndsishme gjat zgjedhjes s ISP-s sht q t gjendet nj me numr lokal t telefonit t cilin mundet q ta zgjedh shfrytzuesi. Shumica e ISP-ve kan disa numra telefonik n disponim t shfrytzuesve, ose pikat-e-prezencs (Points-of-presence) q zakonisht nga shfrytzuesit quhen POP. ISP-t zakonisht ofrojn edhe nga nj makineri pr krkim-hulumtim npr Internet (search engine) t cilat shum ndihmojn q t gjendet shpejt ndonj ISP tjetr.

Natyrisht provajdert e Internetit pagess s impulseve telefonike, e cila i bhet si edhe rregullisht shrbimit lokal t posts, ofrojn kushtet e tyre t parapagimit dhe dhnies s shrbimeve t kyjes, t cilat zakonisht nuk jan shum t larta.

mimet e shrbimeve t ISP-s


ISP-t zakonisht ofrojn disa mnyra t pagesave pr shrbimet e tyre (dial up services) t cilat mund t jen: Pagesa me or zakonisht bhet pr shfrytzuesit t cilt dshirojn q ta shfrytzojn Internetin disa or n jav. Pagesa e ult mujore mundson kyjen me 5 deri n 20 or t lidhjes n Internet.

32

Qasja e pakufizuar kohore n shtetet e zhvilluara kjo arrihet me nj mim parapagues shum t ult, prej rreth 35-40 DM pr muaj. Te ne ky lloj i qasjes momentalisht ofrohet shum rall, por shpresohet se shpejt do t mund t kyemi t gjith nga shtpit tona n lidhje t pakufizuar kohore. Shumica e ISP-ve ofron edhe shrbime t tjera si jan: Hapjen e e-mail adress private pr pranim dhe drgim t mesazheve elektronike, Qasjen n t ashtuquajturat Internet newsgroups, Hapsirn pr Veb-faqen personale t shfrytzuesit.

Adresimi n Internet
Pr tu identifikuar shfrytzuesit e shumt t Internetit, ekziston mnyra e veant e adresimit t tyre. Adresimin e rregullt e mundsojn disa sisteme t ndryshme. Njri nga kta sisteme, sht sistemi i adresimit IP (Internet Protocol Adressing System) i cili shfrytzon dy formate t adresimit: sistemin numerik dhe sistemin simbolik.

Formati numerik i adresimit


Secili rrjet kompjuterik dhe secili kompjuter i ndrlidhur n rrjet i ashtuquajtur host i internetit, merr nj adres t veant t protokolit t Internetit (IP), e cila zakonisht quhet internet-numr ose IP adres. Internet-numri sht nj numr 32-bitsh, por shpesh paraqitet me an t katr numrave t ndryshm t cilt jan t ndar me pik (. ) n mes tyre si p.sh. 172. 30. 1. 141. Secila pjes e internet adress e cila paraqet nj nga 8 bitt quhet oktet. IP adresat, nuk prcaktohen nga shfrytzuesi por Qendrs informative t rrjetit (NIC-the Network Information Center), i parashtrohet krkesa pr dhnien e IP adress.

Fig. 4. Shembulli i formatit numerik t adresimit

Shfrytzuesi nuk sht i obliguar q ta mbaj n mend Internet-numrin, por mjafton q t dij emrtimin e kompjuterit (gjegjsisht adresn elektronike t tij). Konverzionin e emrtimit n Internet-numr, e bjn automatikisht kompjutert nprmes t cilve bhet komunikimi.

33

Formati simbolik i adresimit


Formati simbolik dallohet nga ai numerik, vetm n at se n vend t numrit t caktuar prdoret ndonj fjal ose shkurtes, e cila shum m leht mbahet n mend. P.sh. nj adres simbolike n internet do t mund t duket: infed@zana. shle. pe. ac. al, n t ciln infed paraqet emrtimin e shfrytzuesit, zana paraqet emrtimin e provajderit, shle paraqet institucionin, pe paraqet qytetin Pej, ac paraqet domenin akademik t rrjetit, al sht shkurtes pr shtetin.

Domenet n Internet-adres
Domeni paraqet pjesn e hierarkis s emrtimit n rrjet. Emri i domenit n mnyr sintaksore paraqitet me bashksin e emrave t ndara me pik n mes tyre. Si edhe te adresa e zakonshme postale, e cila prbhet nga emri dhe mbiemri, rruga dhe numri, vendi dhe shteti edhe adresa elektronike e ka strukturn e ngjashme. Hostet e inernetit jan t organizuar me emra t domeneve: p.sh. microsoft. com sht domen i firms Microsoft Corporation, kurse prapashtesa com tregon se ka t bj me organizat komerciale. Kshtu p.sh. ftp.microsoft.com sht nj host i internetit prbrenda atij domeni. Forma e prgjithshme e internet-adress sht: shfrytzuesi@emri_kompjuterit Emri i kompjuterit prbhet nga dy pjes: vendi. domeni Nj shembull i internet shenjs s kompjuterit sht dhn m posht: bibl. shle. pe. ac. al Kjo shenj e deshifruar nga ana e djatht do t thot se bhet fjal pr nj kompjuter i cili gjendet n Shqipri, i takon rrjetit akademik n Pej, gjendet n Shkolln e Lart Ekonomike dhe prdoret pr nevoja t biblioteks s shkolls. N qoft se shikohen nga e djathta, domenet mund t jen si n vijim: Domeni i shtetit

Dy shkronjat e fundit paraqesin shkurtesn pr shtet:

34

us pr Shtetet e Bashkuara t Ameriks, ca pr Kanada, al pr Shqipri etj.


Domeni i cili paraqet llojin e institucionit Shenja e dyt nga ana e djatht, e cila paraqet llojin e institucionit n t cilin gjendet kompjuteri zakonisht shnohet me kto shkurtesa:

edu pr institucion edukativ, gov - pr institucion shtetror, net - pr institucion t rrjetit, com - pr institucion komercial, ac - pr institucion akademik etj.
Nndomenet

Nndomenet jan pjes t domenit t cilat p.sh. prfshinj lokacionin ku sht i instaluar kompjuteri dhe vet emrtimi i kompjuterit. Shenjat al, com e t ngjashme quhen domenet e adresave, kurse p.sh. ac. al, co. al dhe t ngjashme quhen nndomene t domenit al, e poashtu edhe pe. ac. al, ti. ac. al, pr. ac. al jan nndomene t ac. al.

Pajisjet e nevojshme pr kyje n Internet


Rrjeti Internet nuk parashtron krkesa t mdha pr resurse hardverike. Pr qasje n Internet mjafton kompjuteri personal me fardo lloji t procesorit. Mirpo preferohet q kompjuteri t jet me performanse sa m t mira. N qoft se qasja n Internet bhet nprmjet linjs ekzistuese telefonike, ather preferohet q t posedohet modemi me karakteristika sa m t mira. Nj numr i madh i kompjuterve gateway prkrahin ende modemt me shpejtsi 2400 bit/s pa protokol pr korrekcion dhe kompresim t t dhnave, por kta modem sht m mir t mos shfrytzohen pr qasje n Internet. Preferohet q modemt t kan shpejtsi s paku 14400 bit/s. Prve modemit, duhet prcaktuar edhe softverin komunikues. Softveri duhet q t ket prkrahje pr terminal VT 100 dhe protokolin Z modem pr bartje t t dhnave. Kompjuteri q kyet n Internet preferohet q t posedoj edhe audio kartele sa m kualitative.

Fig. 5. Audio kartela e tipit Antex StudioCard AV Pro

35

N koht e sotme ka filluar prdorimi masovik i mundsive pr kontakte audio dhe vizuale nprmes rrjetit, t cilat quhen video-konferenca (video-conferencing). N kt mnyr mundsohet q t dgjohet por edhe t shihet bashkbiseduesi i njohur apo i panjohur i cili gjendet diku larg n bot. Pr video konferenc nevojitet modemi i shpejtsis s paku 28800 bps, si dhe video kartela elektronike kualitative, e cila mund t tregoj fotografin televizive n ekran. Prpos modemit nevojitet edhe hardveri specifik i cili prbhet nga kamera e internetit dhe kartela elektronike e saj, si dhe softveri specifik.

Fig. 6. Kamera e tipit Logitech QuickCam Pro

Modemi analog
N qoft se kyja n Internet bhet nga shtpia, ather m s shpeshti kjo qasje realizohet me an t modemit analog duke operuar me an t linjs ekzistuese telefonike. Modemt analog jan jo t shtrenjt dhe shum leht instalohen n kompjuter. Shpejtsia e bartjes s modemve analog e cila ofrohet sht 14.4 Kb/s, 28.8 Kb/s, 33.6 Kb/s, 56 Kb/s etj. Shpejtsia e modemit shpesh her nuk garanton edhe lidhje m t shpejt n Internet. Shumica e linjave telefonike e prkrahin shpejtsin 28.8 Kb/s, por jo edhe 33.6 Kb/s.

ISDN-ja
ISDN-ja (shkurtes nga shprehja angleze The Integrated Services Digital Network) sht paraqitur si zvndsim pr rrjetin ekzistues telefonik analog, por kjo nuk sht realizuar. Mirpo ISDN-ja sht marr si nj nga mundsit pr prshpejtin t qasjes n Internet me mim t caktuar. Shfrytzimi i modemit ISDN, bhet nprmes linjs telefonike ISDN. Ky sht nj servis special t cilin mund ta shfrytzojn vetm shfrytzuesit t cilt kt e kan porositur nga posta lokale. Linjat telefonike ISDN nuk jan kompatibile (t prshtatura) me linjat e zakonshme telefonike, pr kt arsye duhet q t instalohet linja tjetr telefonike. Linja telefonike ISDN sht linj telefonike digjitale, e cila sht e kompozuar nga dy kanale-B, t cilt transmetojn secili me shpejtsi 64 Kb/s.

36

Serviset e internetit -World Wide WebMe rndsi t veant pr ndrmarrjen dhe menaxhert sht aftsia e internetit e njohur si World Wide Web (www) e cila ofron mundsi t mdha pr kryerjen e biznesit. World Wide Web sht nj rrjet kompjuterik e bazuar n internet e cila lejon q individt nga nj kompjuter t qasen n informatat e deponuara n ndonj kompjuter tjetr. Kshtu,ata mund t shikojn Web-sajtet, prkatsisht grupin e dokumenteve t cilat prezantojn informatat me t cilat disponohet. World Wide Web ka filluar t prdoret n vitin 1989 dhe sht nj sistem me standarde t pranuara universale pr gjetjen, furnizimin dhe paraqitjen e informatave n nj rrethin t re t kompjuterizuar. WWW paraqet servisin e rrjetit pr organizimin e t dhnave t cilat ju ofrohen shfrytzuesve t internetit n form t dokumentit t hipermediave (angl.Web Pages). Dokumentet e hipermediumeve kan dy karakteristika t rndsishme: - Nuk prezantojn ndonj radhitje specifike ose hierarkike t informatave. - Mundsojn q disa informata t jen n lidhje t dyfisht me informata t tera. Dokumentet e hipermediumeve (faqeve) krijohen duke prdorur gjuh t veant programore t quajtur HTML (angl. Hyper text mark up language). Kjo gjuh prcakton se si do t duket ndonj informat ose si do t paraqitet kur ta krkon shfrytzuesi n internet, prkatsisht krijon lidhjen n dokumente t grafiks, zrit dhe video-fajllave. Shfrytzuesi mund t kaloj nga nj dokument n tjetrin duke shtypur klik n ndonjrn nga fjalt e nnvizuara ose nga fotografit. Prmes World Wide Web-it informata paraqitet si nj pako elektronike e cila mund t prmbaj text, grafik ,animacione, z dhe video t organizuara n seksione t quajtura webfaqe. Prmes web-faqeve ndrmarrjet promovojn veten prmes lidhjes n distanc. Web-faqja mund t lidhet n mnyr elektronike me web-faqet tjera dhe mund t shikohet nga do lloj i kompjuterit, duke klikuar n fjalt e nnvizuara q paraqesin web-faqet. Web-faqja e lidhur mund t paraqet informata shtes, program softuerik apo lidhje me ndonj web-faqe tjetr. Ndrmarrjet dhe kompanit i prdorin web-faqet me qllim q te ofrojn prezencn e tyre n internet, prkatsisht kualitetin e mallrave q posedojn dhe shrbimeve q ofrojn. Qasja n WWW mund t bhet prmes aplikacioneve t quajtura brousver t web-it. (angl.web browswer). brousveret m t njohur jan netscape, navigator dhe microsoft internet explorer.

37

N kuadr t WWW servisin prdort protokolli HTTP (angl . hyperText Transfer Protocol) pr transmetimin e web faqeve respektivisht dokumentit t hipermediumeve. Shembulli: Urdhresa pr hulumtimin dhe paraqitjen e Web-faqes s internetit tyoutube sht:

Mund t konstatojm se World Wide Web servisi mundson: hulumtimin e Web faqeve parapagimin n Web prmbajtje krijimi i Web faqes personale.

_______________________________
http://sq.wikipedia.org/wiki/Internetihttp://en.wikipedia.org/wiki/World_Wide_Web

38

-Posta elektronikePosta elektronike nnkupton fardo mesazhi n form teksti, zrit, tingullit ose imazhi, t drguar me an t rrjetit t komunikimit elektronik publik q si i till mund t ruhet n rrjet ose n pajisjen e fundme t marrsit deri n momentin kur merret nga pranuesi marrsi. Posta elektronime, (E-Mail nga anglishtja E - Electronic dhe Mail) ose posteli (E-posta) sht nj ndr shrbimet m t krkuara q ofron interneti. Me ndihmn e ksaj poste bhet shprndarja e letrave elektronike (me t dhna t shkruara n t) nga drguesi tek pranuesi. Me prhapjen e ktij shrbimi n internet gjithnj e m tepr njerzit e sidomos ekonomistt e prdorin kt form t kmbimit t letrave n vend t formave klasike si posts, telefaksin etj. Shkaqet pr kt jan m s t njohura si p.sh: posta elektronike drgon letrn brenda disa minutash, pa marr parasysh distancn, drgimi i letrave me post elektronike kushton shum pak, n krahasim me posten etj.

Adresat e-mail-it zakonisht kan prapashtesat: .com- pr organizatat komerciale dhe profitabile .org- pr organizatat e prziera dhe joprofitabile .net- pr infrastrukturn dhe dhnsit e shrbimeve t internetit .edu- pr fakultete dhe universitete .gov- pr institucionet qeveritare

Shembull: Procredit Bank e cila operon ne Kosov e q sht organizat komerciale dhe profitabile do t ket adresn elektronike:

www.procreditbank-kos.com

39

3. Biznesi elektronik
Biznesi elektronik filloi n vitin 1996, kur kompania Amazon.com filloi t sjell n internet industrin e librave elektronik ,duke mundsuar prezantimin e katalogve, broshurave, kryerjen e pagesave etj. Modeli i biznesit ishte nj shits me shum blers. Biznesi elektronik sht biznes i cili zhvillohet me ndrmjetsimin e teknologjis informatike komunikues, e sidomos teknologjis s internetit. Biznesi elektronik vazhdimisht gjeneron modele t reja afariste, lloje t reja t partneritetit afarist dhe mnyra t reja t afarizmit. Biznes elektronik nnkupton : optimizmin e proceseve afariste (prodhimin, marketingun, distribuimin, shitjen, pagesat etj). prmirsimin e marrdhnieve (me publikun, me klient, furnizues, distributor etj). prmirsimin e shrbimeve afariste (n banka , agjensione t advokimit, t kontabilitetit etj).

Biznesi elektronik ka ndryshuar n mnyr rapide ekonomin, shoqrin dhe politikn. Kjo sht arsyeja kryesore sepse sot interneti dhe zhvillimi i afarizmave prmes rrjetave kompjuterik dhe n mnyr elektronike i kushtohet kaq shum rndsi viteve t fundit. Pa marr parasysh se far biznesi zhvillon sht kuptuar se pr mes internetit mund t sigurohen t hyrat e prgjithshme dhe t zvoglohen shpenzimet.

_______________________________________ Biznesi Elektronik http://sq.wikipedia.org/wiki/Biznesi_elektronik

40

Prgatitja pr kalim n biznesin elektronik Orientimi n hapsirn e internetit


Interneti krijon nj form t re t hapsirs ekonomike dhe tregje t reja hapsirn ekonomike virtuale (e parashikueshme dhe jo fizike) dhe tregjet elektronike, t ashtuquajtura Cyber-space. Asnj njeri, kshtu edhe asnj ndrmarrs i vogl nuk ka ndonj prvoj se si t sillen n cyber-space, ka n kt bot mund t presin, t mira, far rreziqe ju kanosen dhe me far dyshime dhe provokime do t hasin. Pr kt ndrmarrsit n fillim t shekullit XXI duhet t zhvillojn metoda, dhe kultur t sjelljes q i prshtatet hapsirs virtuale t ekonomis. Ata me thn m thjesht duhet prshtatur dhe me vetdije t ndrrojn doket e veta, sjelljet ndaj vlerave, mnyrn e sjelljes n pun si dhe paragjykimet e caktuara. Ajo ka krkohet sht ndrmarrsi i tipit t ri.

Karakteristikat e ndrmarrsit t tipit t ri


Ndrmarrsi i tipit t ri - ndrmarrsi n internet - duhet t dij t gjej prgjigjet n provokimet e reja dhe shoqrore. Krkesat minimale q ai duhet plotsuar jan: Duhet t ket edukim adekuat pr zbatimin e teknologjive t reja n biznes. N pun duhet t jet fleksibil, i prshtatur ndryshimeve, i hapur pr risi dhe i shpejt n reakcione. Globalizimi i ndrmjetsur prmes internetit nga secili ndrmarrs poashtu edhe atij m t voglit, krkon t bhet qytetar i bots dhe t l kornizn dhe horizontin e ngusht local. Nuk guxon t krkoj fatin e vet n lojrat politike dhe t dredhive (pr t cilat sht laik), por, me sjellje t shndosh ndaj puns s vet dhe t huaj, krijimtarin dhe vlerat e vrteta materiale dhe cilsore. Duhet t prgatitet pr mundsin q puna e tij e vogl Brenda nats t rritet n biznes t madh. Tradicionalisht i ngarkuar me kulturn lokale, kuptimin dhe adetet, duhet zhvilluar mnyra t reja t vendosjes s kontakteve t puns dhe komunikimeve me partnert. Duhet deri n fund t kuptoj faktin se n pun do t ket sa m pak kontakte me realitetin, subjektet fizike, e m shum me subjekte abstrakte pr t cilt di shum pak ose nuk di fare. Duhet ti prshtatet formave t reja t krijimit t vlerave dhe t mirave ekonomike, sepse ato dalin gjithnj e m shum nga kualiteti i prodhimeve dhe shrbimeve t ofruara q edhe m shum i fisnikrojn. N raport me konkurencn duhet t jet korekt maksimalisht, i sinqert dhe lojal, pr arsye se edhe mashtrimet e vogla, trathtit e vogla n hapsirn e globalizuar t ekonomis virtuale shpejt zbulohen, kurse dnimet vin edhe m shpejt. Duhet t zhvilloj nj raport krejtsisht t ri ndaj hapsirs dhe kohs n internet rrethin

41

Edhe pse n shikim t par duket se kto krkesa sht vshtir t plotsohen, ndoshta sht edhe e pamundur t plotsohen, prvoja e bots s zhvilluar na tregon se kjo nuk sht ashtu. Me m rndsi sht t kalohet bariera psiqike, bariera q ndan botn tradicionale nga bota virtuale e ardhmris e cila vetm sa ka filluar. Q kjo realisht mund t ndodh kan treguar, Bill Gates nga Microsoft, Jeff Bezos nga Amazon.com dhe udhheqsit e tjer n internet.

Hapsira dhe koha n internet


Shkaqet e suksesit dhe popullaritetit q i krijon interneti radikalisht jan t ndryshme nga ato pr t cilat jemi dshmitar pr t kaluarn. Interneti, n t vrtet , i ndryshon ligjet themelore t biznesit. M nuk vlejn rregullat si ato peshku i madh i han peshqit e vegjl, dhe vrapuesi m i shpejt gjithmon mbrin n cak para atij t ngadalshmit, q sht m s miri ngadal por sigurt dhe tjera t ngjajshme. N internet rrethinn e njerzve me me shum dije kontraktohen m shum pun t mira n krahasim me ata me edukim dhe informim m t vogl. Dituria dhe informatat jan, pra, elsat e suksesit n biznes. Edhe pse shum njerz ende besojn se koha dhe hapsira jan faktor t pandryshueshm, praktika n internet e demanton kt. Punt ktu, n t vrtet, rrjedhin plotsisht ndryshe n krahasim me botn fizike tradicionale. N vend se klientve tuaj tiu ofrosh shrbime prej ors 8 deri n 20, ose edhe m keq, prej 9 deri n 17, n internet pa mundim t madh punt do ti kryeni 24 or n dit, 365 dit n vit. Askush,nuk do t mrzitet q nj qytet ora do t jet 3 e mngjesit, kur, n nj qytet tjetr n Peking do t jet pasdite, kurse sht koha e vrtet pr kontraktim t punve. Derisa dikush n nj qytet bhet gati pr t fjetur nj e treta e bots zgjohet prej gjumit dhe sht gati pr biznese t reja. Pra, pr t mbetur gjithmon n rrjedha t biznesit duhet ndrmarr dika radikale. Teknologjia e internetit dhe informatika e ofrojn kt mundsi radikale q mungon - t ndrmirret. Zonat kohore dhe pengesat hapsinore jan t panjohura n internet. Kur njher t pranoni ligjet e komunikimit digjital dhe hapsirs virtuale, gjithka shndrrohet n tash dhe ktu.Edhe pse zonat kohore mbeten edhe m tutje t rndsishme n komunikimet ndrnjerzore (p.sh. telefonia) - sepse, askush nuk do t ju lejoj q ta zgjoni do nat dhe ta maltretoni me pyetjet e tua pamarr parasysh se ato munden me qen t menqura - n biznes kto bhen krejt jorelevante. Nse dikush do t dshiron q me ju t bj biznes n momentin kur ju sapo jeni zgjuar apo jeni t smur apo jeni duke shkuar n loj ose piknik, interneti kt do t ja mundsoj, kurse ju do t fleni, shroheni apo dfreheni. Por, kur prsri ti ktheheni puns ndoshta do t jeni m t pasur (pra edhe m t gzuar). Me prdorimin e internetit t gjitha ngjarjet kudo n bot ofrohen gati se n distancn zero, kurse koha n prgjigjen n provime apo krkesa gjithashtu tenton n zero. Shrbimet sa m kualitative n internet i ofrojn shansa secilit ndrmarrs q t jet i shpejt sikur konkurentt e vet dhe afrsin n vendin e krimit sikur t tjert. Distancat hapsinore, koha dhe shpejtsia m nuk paraqesin prparsi pr konkurentt. Kto prparsi tani

42

rrjedhin ekskluzivisht nga dija, kreativiteti dhe shkathtsia e prdorimit t internetit . Interneti, pra i redukton t katr dimenzionet klasike fizike t bots s biznesit (tri hapsinore dhe nj kohore) n nj pik t vetme-klienti (blersi), tani dhe ktu.

Analiza e gjendjes s prgjithshme dhe ngjarjeve n internet


Burimet e informatave pr gjendjen dhe ngjarjet n internet
N mnyr analoge me rritjen e popullaritetit t internetit dhe sasis s punve q prmes tij kryhen paraqiten edhe kompani qllimi kryesor i t cilave apo njra ndr funksionet kryesore t saja jan prcjellja e ngjarjeve n internet dhe prpunimi statistikor i tyre. Disa prej tyre, hulumtimet e t cilave sot konsiderohen si m t mirat dhe m t besueshmet jan kompanit Dataquest, Forrester, Georgia Tech GVU, International Data Corporation dhe Jupiter Communications. Informatat e tyre, raportet statistikore, analizat dhe studimet jan n dispozicion n adresat: www.dataquest.com ose www.forrester.com

www.gatech.gvu.edu ose www.idc.com

43

www.jup.com Duke ditur se ndrmarrjet e vogla dhe t mesme kohve t fundit jan n ekspanzion, disa nga agjencionet jan specializuar pr hulumtime t aktiviteteve n internet respektivisht n ato veprimtari. M t popullarizuarat jan The American Express Small Business Ezchange, The Microsoft Small Business Resource, Research Institute for Small and EmergingBusiness dhe Working Solo Online. Adresat e tyre jan: www.americanexpress.com/smallbusiness/

www.microsoft.com/smallbiz/ www.nemonline.org/sbfa/ www.workingsolo.com Informatat q kto kompani i prezentojn prputhen n nj aspekt: t gjitha kto tregojn n nj rritje eksplozive t aktiviteteve t internetit, veanrisht atyre n sfern e biznesit elektronik. Mirpo, gjendja faktike tregon se edhe nga nj vshtrim siprfaqsor vrehet se n informatat nga burimet e ndryshme ka mosprputhshmri, pabarazi metodologjike, deri edhe kontradita.

44

Kjo, kryesisht, megjithate nuk sht pasoj e mosaftsis ose siprfaqsis s hulumtuesit, qllimeve t kqija t tyre ose krijimit t qllimt t hutis tek shfrytzuesit. N t vrtet e kundrta, arsyet e ksaj gjendje duhet krkuar n natyrn dhe filozofin themelore t internetit: ky sht plotsisht rrjet i parregulluar dhe i pakontrolluar, n t cilin gjrat ndodhin spontanisht, nganjher edhe n mnyr kaotike, ashtu q nuk ka ndonj autoritet q do t mundet t dij plotsisht se ka n t vrtet po ndodh n internet dhe t ket nj pasqyr complete pr t gjitha q aty ndodhin. Pr kt arsye secili shfrytzues, e veanrisht ndrmarrsi i vogl pa asfar njohuri apo me njohuri t vogla pr internetin, informatat e forms statistikore t cilat i ka n dispozicion, e kryesisht ato t cilat dikush i a plason ose servon duhet ti marr me nj doz rezerve. Kshillat q do ti prmendim m posht munden q t shrbejn pr kt qllim.

Vlersimi objektiv i gjendjes n internet


Drejtimet themelore, n nj mnyr t prmbledhur do t ishin: Vlersimi i numrit t shfrytzuesve. Nuk ka dyshim se numri i shfrytzuesve n internet dukshm rritet dita dits. Pamvarsisht nga shifrat konkrete t treguara, tendenca sht e kjart. Vlersimi i gjendjes n fushn e biznesit elektronik. Ajo q vlen n prgjithsi pr t gjith shfrytzuesit n internet vlen edhe pr shfrytzuesit pr biznes. Ktu sht me rndsi, ajo se pas disa adresave n internet mund t fshihen m shum, deri edhe shum m shum shfrytzues fizik, d.m.th. individ. Kshtu p.sh Web adresa e nj fakulteti diku n nj shtet realisht paraqet m shum se 150 arsimtar dhe asistent, me qindra tjer t punsuar, dhe afro 8.000 student. Rrjedh, pra, se drgimi i nj porosie n nj Web adres mund t thuhet vurja n dispozicion t saj qindra personave, q mund t jet mir ose keq - mvarsisht nga qllimi q dshirohet t arrihet. Vlersimi i proceseve aktuale (rrjedhse) n internet. sht m pak e besueshme se vlersimi i gjendjes, pikspari pr arsye se kto procese zhvillohen shum shpejt, e disa prej tyre prhapen me rrjet, n form t efekteve zingjirore. Pr kt arsye kurr nuk mund t jeni t sigurt se apo ndodh ndonj efekt n momentin e caktuar apo jo. Dhe ather kur mendoni se do gj sht e qet dhe se asgj nuk do t ndodh mund t ndodh q mu ather t hasni n ndonj proces. Kjo veanrsiht sht me rndsi kur ka t bj me disa procese negative ose procese t rrezikshme n internet, si jan prhapja e virusve kompjuterik ose krimbave n rrjet. Pr kt arsye secili shfrytzues duhet t ndrmarr masat e veta t siguris, duke mos llogaritur n ndihmn e askujt nga jasht , por pr shkak t s mirs s prgjithshme, do t jet korrekte ti informojm tjert nse vrejm se dika e till po ndodh. Vlersimi i pozicionit vehtanak t shfrytzuesit. Pr shkak t dilemave dhe vshtirsive t prmendura m lart, dhe pr shkak t shfrytzimit specifik t secilit shfrytzues, m s miri sht q t veprohet sipas fjals popullore mbshtetu n vetveten dhe aftsit
45

tua. sht e kjart se n filllimin e puns s vet n cyberspace ndrmarrsi i vogl duhet t orientohet n disa informata dhe statistika pak apo m shum t besueshme nga burimet e huaja, por menjher duhet t bj edhe evidencat vetanake, dhe ato ti mirmbaj vazhdimisht, n mnyr statistikore ti prpunoj, analizoj dhe shfrytzoj ato pr vendime n biznes. Q m par dhe n mnyr t prgjithshme nuk do t jet e mundur se cilat evidence konkrete dhe analiza do te ishin ato, sepse ato mvaren nga natyra e puns me t ciln merret ndrmarrsi.

Planifikimi, formsimi dhe nisja e biznesit elektronik


ka duhet br q ti iket mossuksesit?
Kalimi n formsimin elektronik n prgjithsi nuk krkon investime t mdha. Nga mjetet q duhet investuar shum me rndsi sht investimi n vetedukimin e ndrmarrsit t ardhshm, n hulumtimin e e tregut dhe mundsis s biznesit, n organizimin e puns n kompanin e vet, n reformimin e punve, n koordinimin e punve me biznes partnert, n pregatitjen psikologjike t vetvetes dhe bashkpuntorve m t afrt, etj. E gjtih kjo, n shprehjen financiare, nuk sht investim i imadh, por kjo assesi nuk guxon t jet nnqmim pr pregatitjet e veta pr kalimin n biznesin elektronik. N t vrtet, n analizat e provave t pasuksesshme t nisjes s biznesit elektronik profitabil, faktort kryesor t mossuksesit jan: Papregaditja psikologjike e ndrmarrsit elektronik (internetit) t ardhshm. Jo rrall me kalimin n biznesin elektronik kuptohet se do gj do t shkoj vetvetiu. Ky lloj i t menduarit dhe qndrimeve duhet q t ndrprehen n themel, sepse nuk duhet pritur q dikush do t ju ndihmoj, edhe ate pr dy arsye: a) Interneti sht rrjet jo i rregullt, i padrejtuar n t ciln nuk ka asfar autoriteti i cili do t mund t kishte rolin e mentorit tuaj, dhe do ta kishit menjher n disponim kur t ju duhet ndihma apo kshilla. N internet punt kryesisht kryhen n formn mjeshtr i vetvets. b) Biznesi elektronik sht i hapur pr t gjith, q do t thot se secili ka shanse t njejta n fillim pr sukses apo mossukses. Ajo ka pot efekte t tregtis perfekte, mirpo n te mund t hasen edhe shum ndytsi. Konkurenca sht shum e madhe, e madhsive planetare, dhe nga ajo nuk duhet pritur as mshir e as bashkndjenj eventuale. Pra, kyqja n garn e internetit vetm pr t garuar zakonisht do t thot t ndalesh para kohe dhe pa mberri n cak. Frika dhe rezistenca e panevojshme. Kozervativiteti dhe rezistenca joracionale ndaj ndryshimeve teknologjike gjithashtu jan faktor psikologjik q qojn n mossukses. N t vrtet, me mos pranimin e risive teknologjike (interneti dhe zbatimet e tij padyshim jan) q m

46

par gjykojn n stagnim, dhe gradualisht mbetje pas tjerve dhe, ne fund humbje. Mirpo edhe pranimi i tyre pa u vrtetuar pr nevojn e tyre gjithashtu sht i rrezikshm. Mosdituria. Pr internetin tani di gjithkush, por kjo assesi nuk do t thot se pr t nuk duhet munduar dhe msuar dika. N t vrtet disa gjra elementare si surfimi, drgimi dhe marrja e posts elektronike munden shum leht t msohen kte munden edhe fmijt e vegjl, por duhet patur kujdes q n biznesin elektronik nuk do t kemi pun me fmij t vegjl, m afr mendsh sht t supozojm se do t kemi pun me lojtar t mdhenj, pra, duhet investuar shum n vetvete n mnyr q t jemi t aft t ballafaqohemi me partnert t cilt duhet supozuar se kan investuar shum n vete. Praktikimi i metodave t vjetra n kushte t reja. Vendimi pr kalimin n biznesin elektronik do t thot gatishmri n pranimin e ndryshimeve, e kjo do t thot se veprimet e vjetra duhet pjesrisht ndrruar. Emrtimi i ekspertve pr prshtatjen e kushteve ekzistuese t puns kushteve dhe proceseve t reja sht riingjiniering. Prkundr ktij emrtimi bombastik, bhet fjal pr nj gj shum t thjesht: metodat e puns t praktikuara m hert duhet analizuar n themel vrtetuar ka nuk sht n rregull dhe prmirsuar ate. Pra, gjith ajo q sht e mir nuk duhet ndryshuar, por, pa asnj sentimentalizm duhet analizuar gjith at q paraqet penges dhe ndryshuar pa hamendje. Forsimi i ndryshimeve me do kusht. Nse partnert tuaj nuk jan n gjendje ti pranojn ndryshimet dhe t kalojn n biznes elektronik ather kur ju jeni t gatshm, nuk duhet ndrpre mardhniet me ta por, duhet vazhduar biznesin n mnyr t vjetr dhe duke ju ndihmuar atyre q ti pranojn metodat e reja n kt mnyr do t merr rolin udhheqs dhe n nj far mnyre do t bhet lider i tyre. Kjo padyshim nuk do t ju pengoj t krijoni mardhnie me partner t rinj. Qllimet jo t sinqerta apo t kqija. Biznesit elektronik duhet ofruar sikur secils pun tjetr: Me besim dhe qllime t mira, ai i cili i hyn puns me qllime t mashtrimit t dikujt apo me qllime t kqija-n staza t gjata nuk do t ket shanse pr ekzistenc. Pr shkak t prezencs s gjithmbarshme t informatave n internet, mashtrimet shum leht dhe shpejt zbulohen.

Pra, prfundimi q rrjedh do t thot: kalimi n biznesin elektronik nuk krkon investime t mdha, duhet t investohet n ann psikologjike dhe arsimore t vetvetes, n organizimin m t mir t puns dhe mardhnieve m partnert.

Definimi i strategjis pr pranimin e biznesit elektronik


Nse diku ather patjetr n ndrmarrjet e vogla duhet me qen real n vlersimin e mundsive vetanake. Modestia e tepruar apo friga mund t rezultojn n lshimin e shanseve dhe pranimin e pozitave mbrojtse n treg, q konkurentt do t dijn ta shfrytzojn pr t sulmuar. Nga ana tjetr ambiciet e teprta do t na qojn ne megalomani e cila do t na drgoj n humbje. Duhet pra, q sa m realisht t vlersojm thellsin e ndryshimeve deri ku do t duhej shkuar e n t njejtn koh mos t shkaktojm zhvleftsimin e gjith asaj q e kemi br deri tani.
47

Gjat kalimit n biznesin elektronik duhet t kemi parasysh shkallt e zhvillimit t cilat kompania duhet ti kaloj n mnyr q t forcoj pozitn e e vet n cyberspace, dhe aty t bhet subjekt i respektueshm. Kto faza mund t prshkruhen: 1. Lajmrimi dhe ekzistimi n rrjet. 2. Vendosja e Web faqes s strukturuar. 3. Provimi i mundsive pr tregti elektronike. 4. Praktikimi i biznesit elektronik 5. Avancimi n subjekt t rndsishm n tregun e internetit.

Pajisja me teknologjin e duhur pr t zhvilluar biznesin elektronik


Pajisjet teknike
Jo rrall tek shfrytzuesit e paprvoj ekziston nj frik se do t gabojn gjat zgjedhjes s pajisjeve teknike pr pun n internet. Kt n mas t madhe e potencojn edhe shitsit e kompjuterve, duke e mistifikuar me qllim ofertn e tyre n mnyr q t mshehin mungesat e saj apo qmimet e larta, e nganjher blefojn. Por, nuk ka vend pr frig t tepruar-nse vendosni pr furnizuesin e besueshm, e ai sht ai me fotografi t mir t tregut, thjesht nuk do t mundeni me gabu seriozisht. Dikur ka mbizotruar besimi se firmat tregtuse-m t njohura jan t shtrenjta dhe m e favorshme sht t orietohemi n teknikn e firmave pa emr (Ang. No-Name) por, pasi q shum jan djegur vlen konstatimi se m mir sht t orientohemi n prodhimet e besueshme dhe me firm. Pasi q problemt paraqiten kur at pajisje duhet pastruar, servisuar, rregulluar, prparuar, lidhur me pajisjet tjera n rrjet etj, Nga sa u prmend m lart. Loja e ashpr n mes t prodhuesve dhe shitsve t pajisjeve t informatiks ka ndikuar n zvoglimin e qmimeve edhe t prodhimeve m kualitative t prodhuesve m t njohur, kshtu q sot qmimi nuk sht m vendimtar n vendosjen pr zgjedhjen e pajisjeve. Shum m me rndsi sht kualiteti i prkrahjes dhe siguria e garantimeve q japin furnizuesit.

Prgatitja programore
N t gjitha rrjetat kompjuterike zbatohen protokolet themelore, si bashksi rregullash t cilat caktojn mnyrn e puns s shfrytzuesve dhe shkmbimit t informatave. N internet zbatohen, si u prmend m heret TCP/IP protokolet. Zbatimin e ktyre protokoleve e mundsojn programet e caktura standarde kompjuterike t cilt mund t gjenden si t vetm n tregjet e softverve kompjuterik, mirpo zakonisht kto ju ofrojn dhnsit e shrbimeve kompjuterike. Kshtu p.sh shum dhns t shrbimeve t internetit n qmimin e parapagimit kan fut edhe dorzimin e programeve prgjegjse pr pun n internet. Kompjuteri dorzohet me sistemin bazik t programeve, t ashtuquajturin sistemin operativ, dhe nse ai sht Windows 95, 98 apo NT. Ather shfrytzuesi duhet t blej edhe paketin e programeve aplikative Office 2000, ku sht prfshi edhe programi pr pun me serviset kryesore t internetit (shihe 1.1.3.) Microsoft Internet Explorer. Gjtihashtu mund t prdoret edhe Netscape Navigator dhe n parim sht njejt se pr cilin do t vendosni.
48

Ndrmarrsi i vogl pr t kaluar nga shfytzuesi i informatave t huaja n dhns t informatave shfrytzuesve tjer duhet t siguroj programe pr krijimin dhe dizajnimin e Web faqeve vetanake.

Vendosja e web faqes


Vendosja e web faqes n regji vetanake
Vendosja e web faqes sht nj process kreativ i cili zhvillohet n katr hapa: Marrja e vendimit pr vendosjen e Web faqes Vendosja e Web faqes Krijimi i Web faqeve vetanake Mirmbajtja Web faqeve Hapi i par dhe themelor pr t kaluar n biznesin elektronik sht vendimi pr vendosjen e web faqes. Ky vendim duhet t jet pasoj e analizs s mir t qllimeve se ka dshirohet t arrihet me biznesin elektronik. Jo rral me paraqitjen e kompanis n internet nnkuptohet si akt i mjaftueshm dhe i cili do t bie deri te rezultatet pozitive vetvetiu. Kjo pr fat t keq sht shum larg prej t vrtets. N t vrtet vendosja e Web faqes, n shikim t par shum e thjesht: rezulton me hapjen e internet adress dhe krijimin e web faqeve respektive, q sht pra, hapi i dyt n procesin e fillimit t biznesit elektronik. Kjo praktikisht do t thot se tek dhnsi i shrbimeve t internetit duhet hapur llogarin e internetit, do t thot t kyqemi n internet, dhe t definojm emrtimin e Web faqes vetanake. Shfrytzuesi ka shkall t madhe t liris gjat zgjedhjes dhe definimit t Web adress s vet, dhe duhet patur kujdes q ajo t jet: Informative Serioze Trheqse Origjinale Informativiteti i Web adress do t thot se ajo mundet q shfrytzuesit potencial ti tregoj n prmbajtejn informatave, e ather edhe personalitetin dhe organizatn q mshihet pas asaj adrese. Padyshueshmria ka pr qllim q shfrytzuesit potencial t Web adress ti a largoj dyshimet pr prmbajtjen informatave q n t mund t gjendet. Trheqja (atraktiviteti) n t vrtet sht qllimi i Web adress, ndrsa qllimi sht q shfytzuesit potencial ti trhiqet vmendja n at adres dhe marrja e informatave q n t gjenden. Prfundimisht, Origjinaliteti krkon q t mos shfytzohen adresa ekzistuese, respektivishht emrat, pr t cilin zakonisht kujdeset dhnsi i shrbimeve. Krijimi i Web faqeve vetanake sht hapi i tret i rndsishm n procesin e gjithmbarshm t inicimit t biznesit elektronik. Web faqet realisht jan HTML dokumente (datoteka) q krijohen prmes zbatimit t mjeteve t ndryshme softverike, respektivisht gjuhve, si jan, prej t vjetrve Netscape Composer ose Microsoft FrontPad, apo, n kohn e re i popullarizuari, Microsoft Front Page, Claris Homepage dhe Adobe Photoshop. Msimi me kto mjete sht shum i leht dhe shum shpejt msohet, kshtu q sht e thjesht t vendossh nj web faqe t zakonshme apo t thjesht, Mirpo dokumentet hypermediale (pra, web faqet), n parim, jan multimediale, dhe aspekte teknike t prpunimit dhe strukturimit t tyre nuk jan t vetmit me rndsi pr suksesin e prezentimit prmes web faqes. Ndoshta
49

m me rndsi jan aspektet estetike, t cilt implikojn njohurit dhe kreativitetin e krijuesit t vet. N rastin e tregtis elektronike, Web faqet, veanrisht kur kan edhe ndonj dopkument t puns, duhet t jen edhe formalisht-juridikisht dhe funkcionalisht t knaqshme. Web faqet e kompanis e cila krkon biznes t suksesshm duhet t duken profesionale. Q kjo t mbrrihet. sht e kshillueshme ti prmbahemi ktyre kshilave: Web faqet duhet t jen vizuelisht t efektshme, dhe para s gjithash, t thjeshta. Prmbajtjet e komplikuara rezultojn me rezistencn e shfrytzuesit dhe e shtyjn t vizitoj ndonj faqe tjetr. Gjetja e vetive konkrete t prodhimeve t ofruara duhet t jet thjesht. Efektet m t mira mbrrihen zakonisht me ofrimin e mundsive t hulumtimit prmes menys-zgjedhsit, respektivisht fjalve kyqe. Duhet br gjithka q bartja e shnimeve nga Web faqja n kompjuterin e shfrytzuesit t bhet sa m shpejt. Me rrug elektronike sht udhzuese t ofrohen prodhimet t cilat blersit dshirojn ti blejn on-line, repsektinvisht prmes katalogjeve elektronike. Blersit potencial sht e nevojshme ti ofrohet nj siguri dhe besueshmri pr sigurin e transakcioneve, t shitblerjes, e veanrisht ato financiare. N hapsirat me biznes elektronik t zhvilluar sot, mendohet n mnyr serioze pr nj aspekt t veprimatris s biznesit elektronik-pr shpejtsin e reagimit n pyetsort apo krkesat e shfryrtzuesve. Natyrisht tentohet q shpejtsia n prgjigje t jet sa m e madhe, kurse ajo mvaret nga tre faktor. Nga fuqia e procesorit (t kompjuterit) n t cilin sht e lokalizuar web faqja. Nga Rezultatet, kjo do t thot nga shpejtsia e pajisjeve komunikuese prcjellse t kyqura. Nga Kualiteti i infrastrukturs s rrjetit komunikues n disponim.

Procesori, apo kompjuteri, duhet t ken fuqi t mjaftueshme q t mund t prkrahin dokumentet multimediale hypermediale, me grafik t mir, zrim, dhe ndoshta edhe video elemente, natyrisht, zgjedhja e kompjuterit do t mvaret nga krkesat e web faqeve q do t prezentohen prmes tij. Pajisjet e kyqura prcjellse duhet t jen sa m produktiv, e ndr ta dallohet modemi, i cili duhet t prkrah shpejtsin sa m t madhe t puns, repsektivisht futjes dsaljes s shnimeve (sinjalit) n/prej rrjetit N kualitetin e infrastrukturs s rrjetit komunikues shfrytzuesi kryesisht nuk ndikon, por, nse ka mundsi t zgjedhjes n mes t opcioneve t ndryshme, do t duhej q gjithsesi t prcaktohet pr at m kualitativen, ndoshta pa u bazuar n qmimin pak m t lart t shrbimeve. Duke shikuar nga perpsektiva e kohs njri ndr hapat q ndoshta i kushtohet m pak kujdes por q sht shum me rndsi sht ai i mirmbajtjes s Web faqeve. Me kte nnkuptohet q informatat n Web faqe t mirmbahen dhe aktualiteti i tyre t jet i freskt. Nuk jan t rralla rastet kur sht vendos web faqja

50

dhe sht harruar m n te dhe informatat q jan n t jan t para disa muajve q nuk prkojn me raelitetin. Nuk duhet harruar se mos mirmbajtja e web faqes mundet me qen kontraproduktive, pr kt arsye duhet me qen azhur dhe ndoshta edhe me angazhu dikend (kte mund ta bni edhe vet) q t bj freskimin dhe ndryshimet e nevojshme n kohn e duhur.

Marrja n shfrytzim (Outsourcing) i Web vendit


Q projektin e vendosjes s web faqes t mund t ja besoni dikujt tjetr, duhet t gjeni dhns t shrbimeve q do t strehoj Web faqen tuaj dhe do t ju ofroj kshillime, sikur ato t llojit t forms s web faqes. N kohn e fundit popullaritet t madh gzon kompania Vstore e cila n ofertn e vet mundson hapjne e vendit shits falas t gjith atyre q dshirojn. N marrveshje me pronarin e ri t vendit shits caktohen identiteti visual dhe emrtimi, repertoari dhe struktura e oferts. Ekspertt e Vstore- s propozojn dhe i drgojn pronarit t vendit t ri dokumentacionin prkats elektronik pr pun dhe programet adekuate pr prpunimin e tyre. Nga ai moment e tutje pronari udhheq vet :shitoren e tij, kurse vstore mbledh prqindjen e vet nga shitja e realizuar. Pra, ktu kemi t bjm me nj form t hapjes s shitores n stilin qelsi n dor, q mund t jet shum trheqse dh nj zgjidhje e mir pr shitsit e paprvoj n biznesin elektronik. Informata m t hollsishme pr kt kompani mund t gjeni n adresn: www.vstore.com

Nse vendosim q kujdesin pr vendosjen e Web faqes ti a besojm dikujt tjetr ather duhet t vrtetojm se ofruesi i shrbimeve t tilla a i plotson disa kushte themelore: A garanton prezenc t vazhdueshme n internet, respektivisht, a mund t krkoni nga ai, nse ka ndodh, kompenzimin pr kohn t ciln ofruesit e shrbimit t tij nuk kan punuar. A ofron shrbime komplete pr vendosjen e Web faqes tuaj, duke prfshi edhe formsimin e saj, lajmrimin pr vizitimin e web faqes tuaj, pagesa

51

elektronike dhe paraqitja e Web faqes tuaj t gjitha direktoriumeve me rndsi dhe humlumtuesve n internet? A ofron eventualisht ndihmn teknike t nevojshme 24 or n dit, 7 dit n jav? A mund t bj t mundur raportimin pr aspektet e krkuara t puns s web faqes tuaj n afat kohor t kuptueshm, mbrenda 48 orve? A i prkrah adresat e shumfishta t posts elektronike pr kompanin e njjt (p.sh loni@kompania.uk, blendi@kompania.uk, batoni@kompania.uk, etj) A garanton afate t caktuarta pr do lloj t shrbimeve? A ofron masa prgjegjse t siguris pr mbrojtjen e web faqes tuaj dhe klientve q me t punojn?

Pr fat t keq, edhe n pjesn e bots me zhvillim m t madh t biznesit elektronik sht vshtir t gjesh dhnsin e shrbimeve q i plotson kto krksa t rrepta.

Aktivitet e ndrmarrsit t vogl n botn e biznesit elektronik


Gati edhe ska aktivitete t tilla q ndrmarrsi i vogl skishte me i krye m mir dhe m kualitativisht prmes internetit. Prshkrimi i aktiviteteve t tilla kishte me qen shum i gjat, prandaj paraqitja e t gjitha atyre n kt libr nuk sht e mundur. Pr at do ti prkushtohemi vetm atyre m t njohurave, duke marr parasysh rezultatet e analizs s sjelljes t ndrmarrsit t vogl n biznesin elektronik q e ka br agjensia e njohur botrore International Data CorporationIDC (shihe 2.2.). Dhjet vendet e para n ranglistn e aktiviteteve m t shpeshta t ndrmarrsit t vogl, e ndihmuar me teknologjin informatave dhe t internetit, sipas t dhnave t IDC-s e zjn aktivitet vijuese: Marketingu Tregtia-shitja e t ashtuquajturave t mira t forta Tregtia- shitja e t ashtuquajturave t mira t buta Furnizimi, respektivisht porosia Pagesa Ankanti,respektivisht aukcioni Ndrmjetsimi n udhtime dhe turizm Shpalljet e vogla Investimi Kontabiliteti Jemi t bindur se kto aktivitete n t ardhmn edhe tek ne do ti praktikojn nj numr gjithnje e m imadh i ndrmarrsve.

52

Marketingu elektronik
Marketingu elektronik (e-marketing, telemarketing, on-line marketing) sht metod e realizimit t aktiviteteve tregtare t kompanis s orientuar n zbatimin intenziv t teknologjis informatave dhe komunikuese (internetit). Kto dy teknologji, rerspektivisht sinteza e tyre, jan t zbatueshme gjat realizimit t gjitha funksioneve t marketingut t rndsishm nga aspekti i biznesit t ndrmarrsit t vogl, e kto jan: Informimi pr tregun Hulumtimi i tregut Deprtimi dhe paraqitja publike Zbatimi i teknologjis s internetit prodhon realizimin e ktyre funksioneve t marketingut n mnyr esenciale t ndryshm nga ai i praktikuar n kufijt e marketingut tradicional. T shqyrtojm prandaj specifikat e marketingut elektronik n secilat nga tre funksionet kryesore.

Interneti n funksion t informimit pr tregun


Informimi pr tregun (Angl. Market Intelligence) sht funksion i marketingut e cila merret me grumbullimin sistemor t informatave relevanet pr tregun, pamvarur nga ajo se informatat e grumbulluara a do t jen t prdorura n biznes apo jo, respektivisht kur dhe pr qfar qllime. Me kt bashksi aktivitetesh mundohet t merret fotografia e gjithmbarshme e tregut t caktuar, shikimi n vetit e tija dhe pasqyr pr ndodhit n t. Sipas ksaj, aktivitetet e informimit pr tregun nuk kan qllim, respektivisht t orientuara grumbullimit t informatave t tipeve t caktuara dhe prpunimit t tyre, respektivisht krahasimit. Kjo sht nj lloj i grumbullimit preventiv t informatave, sipas parimit e keqja nuk duhet N ndrmmarjet e vogla burimet dhe mnyrat e grumbullimit t informatave pr nevoj t informimit mbi tregun tradicionalisht jan: komunikimi gojor, shikimi personalisht dhe njohja graduale e gjendjes, dhe eventualisht, ndonj publikim publik dhe i ekspertve, si jan gazetat dhe revistat e ekspertve, dhe radio televizioni. Besueshmria, saktsia dhe objektiviteti e informatave t grumbulluar n mnyrn e till jan, n parim t diskutueshme, prandaj sht problematike edhe fotaografia pr tregun q e krijon ndrmarrsi i vogl. Me paraqitjen e internetit kjo situat sht ndrruar esencialisht. Ai ofron mnyra m t shpejta, t thjeshta, prmbajtsore dhe t lira t grumbullimit sistemor t informatave q nuk kan qllim, relevante nga pikvshtrimi i marketingut, prmes WWW shrbimeve dhe listave drguese (shihe 1.1.3.). Me antarsimin, respektivisht n web faqet e zgjedhura edhe listat drguese gati pa asnj prpjekje tjetr do t merren, n mnyr relevante, informatat e azhuruara dh t plota t cilat mund t vendosen n bazn e shinimeve vehtanake e m von eventualisht t shfrytzohen n kornizat e ndonje projekti t marketingut. Gjat ksaj veanrisht jan t vlefshm ata hulumtues t informatave t cilt n ndonj mnyr e bjn recenzimin e web oferts, respektivisht vlerson informatn e

53

paraqitur sepse me krahasimin e saj do t largohet rreziku nga futja e informatave t tepruara dhe t parndsishme, t panevojshme apo kualitativisht problematike n bazn vehtanake t shnimeve dhe pamundson rritjen e pakontrolluar t saj. Pr kt qllim si mjete aktuale m t fuqishme pr ndihm tregohen hulumtuesit Excite dhe Northern Light. Prveq ksaj, n disponim sht edhe shrbimi i marrjes s datotekave nga kompjutert e largt t shrbimeve statiskore t ndryshme, institutive shkencore, bibliotekave, qendrave referuese, asociacioneve ekenomike (odave etj) agjensioneve informatave e veanrisht, institutive t ndryshme pr hulumtimet e tregut, qfar n shtetet e zhvilluara ka shum. Bhet fjal pr datotekat standarde digitale e jo ato hipermediale, t cilat mundemi pastaj n kompjuterin personal, respektivisht n sistemin vehtanak t informimit, sipas dshirs ti prpunojm dhe nga to t marrin informata t llojllojshme, zakonisht informata kualitative analitike dhe/ose sintetike pr subjektet tregtare, ndodhive dhe ngjarjeve.

Hulumtimi i tregut prmes internetit


Hulumtimi i tregut (angl. Market Research ) sht grup i aktiviteteve q krijojn projektin i cili i paraprin marrjes s disa vendimeve t rndsishme t marketingut ose biznesit. Zbatimi i vendimeve t tilla nxit prodhim t ri ose lanson prodhim t ri n treg. Pr ndryshim nga informimi pr tegun, secili projekt i hulumtimit t tregut paraqet informata qllimore t mbledhura pr arritjen e vendimeve konkrete. Metodat kryesore t mbledhjes s informatave n hulumtimin e tregut jan: a) anketa b) intervista Anketa, respektivisht anketimi, tradicionalisht prcillet me drgimin e listave anketuese hulimtuesve me post ose drgesa personale. Kjo ishte, normalisht, nj lvizje e shtrenjt, pr arsye se postn ose anketart duhet mir paguar, e problem i madh sht niveli i prgjegjjsis, e cila jorral ka qen shum e ult. N kohn kur sht trajtuar n mnyr tradicionale, niveli i prgjejgsis n nivelin nga 10 deri 20% sht marr si e mjaftueshme ose e lart. Komunikimi prmes internetit mundson, bile pjesrisht, largimin e dyshimit n anketa dhe organizatort e tyre, nse vrtetimi i anketave qaset n mnyr kualitative. D.m.th. n shembujt e nxjerr nga interneti anketat mund t organizohen dhe t kalojn shum m efektivisht, sa i prket shpenzimeve dhe realizimit t gjurms s prgjegjjes. M s thjeshti sht mnyra e drgimit t listave hulumtuse anketuese me post elektronike n adresat e njohura, me lutjen q plotsimi- t kthehet n mnyr t njjt. Por, problemi sht q ndermarrsi i cili bn anketn duhet prpara t dij adresat q do tiu drejtohet. Ashtu, ather, mund t anketoj vetm hulumtues t njohur. Megjithate, ende m interesante jan informatat q i marrim nga blersit t panjohur, t vrtet ose potencial t prodhimeve ose shrbimeve tona. Deri te informatat e tilla mund t vijm kur pyetset anketuese ti drgojm n adresn e zgjedhur t listave drguese, q do t prcillen menjher me numr t madh t parapaguesve t listave t tilla, pr t cilt nuk dim m par se ekzistojn, kush jan, ka jan dhe ku jan. Anketa duhet t prfshij vetm pyetjet e domosdoshme kushtuar qllimit t prcaktuar. Pyetjeve t prgjithshme dh deklarative, sikurse edhe atyre shum t

54

buta duhet ti iket, veanrisht n anketimet masovike, sepse ajo mund t iritoj hulumtuesin e zakonshm dhe t shkaktoj efekt negativ (p.sh. refuzimi i bashkpunimit, ndjenja q pyetsi jep prgjegjje jo t sakta ose absurde, ndjenja e jokompetencs s hulumtuesit, etj ). Me analizn e shnimeve t mbledhura prmes anketimit mund t vijm deri te informata t vlefshme pr nevojat dhe qndrimet e shpenzuesve, pr interesimin e tyre pr se ka i ofrojm, dhe n fund, pr raste q na ipen pr qllimet tona. Ndrmarrsit ambicioz mund t lshojn punn e shqyrtimit t anketave ndonj agjensie t specializuar. Anketat e tilla jan t shtrenjta, por zakonisht dhe shum m kualitative, pr arsye se ato i realizojn t dijshmit dhe profesionalistt. Anketat, duhet t jen anonime. Nse kjo nuk realizohet pr arsye t ndryshme, porositsi i tyre,respektivisht organizatori duhet q hulumtuesve potencial shprehimisht t ju garanton privatitetin dhe jombrritshmrin e prgjegjjeve t tyre ose parashtrimin nga anketat personave institucioneve t paautorizuara (p.sh. policis, konkurencs, faqeve politike etj ). Natyrisht duhet ti iket spam-it, respektivisht bombardimit me pyetje t shpenzuesve, deprtimit, krkesave t llojllojshme dhe drgesave t ngjajshme t prcjellura me post elektronike ose listave drguese, para s gjithash pr arsye se kjo sht sjellje jokorekte e biznesit, por edhe pr arsye se me kt mund t arrihen efekte t t kundrta me ato q krkohen-mllefi viktim e spamit, reaksion nervoz, rezistenc instiktive e marrsve ndaj porosive etj. Tek ne sa i prket spam-it, dhe, n prgjithsi, privatiteti i pjesmarrsve n biznesin elektronik ende nuk jan t rregulluara me ligj, prandaj viktimat nuk mund t mbrohen me mjete juridike. N rastin e intervists teknologjia e informimit dhe internetit nuk kishte me qen n ndim t madhe si do t ishte gjat vrtetimit t anketave t ndryshme, pr arsye se ktu kemi t bjm me kontakte personale t anketuarve dhe anketuesve, por pr udhheqjen e tyre duhet zbatohen serviset e internetit pr biseda dhe telefonimi, q deri diku i lehtson, nse edhe nuk i prparon dukshm.

Deprtimi dhe paraqitja publike n internet


Deprtimi dhe paraqitja publike ( Angl.Sales Promotion & Advertising ) e aktiviteteve jan ato q n t gjitha rrethet laike mirren si m t marketuarat. Shum nga kto jan t ndara nga marketingu, p rarsye se marketingu sht nj funksion q prfshin edhe shum aktivitete t tjera. Kjo, megjithat, nuk sht e sakt. Jo, kto jan aktivitete n vrtetimin e t cilave me zbatimin e teknologjis informative dhe t komunikimit arrihen rezultate m spektakulare dhe m kualitative. Me kuptimin deprtimi (propaganda) nnkuptohet njoftimi i shpenzuesve me dika t re q ofrohet n treg. N kundrshtim me at, qllimi i paraqitjes publike sht prkujtim n dika q ve ekziston. Edhe deprtimi edhe paraqitja publike tradicionalisht jan aktivitete t marketingut t orintuara mediumeve masovike, respektivisht mjeteve t lajmrimit publik (televizionit dhe radios ). Interneti sht mbas tyre, ndrsa mediumet e shtypjes jan n plan t tret. Megjithat, q jan masovike, tv dhe radio kan nj mangsi n krahasim me internetin: kta jan njkahor, kurse jo mediume interaktive. Marrsi i informatave nga tv dhe radio difuzioni nuk mundet t ndikoj as n prmbajtjen, as n

55

formn e tregimit t informatave t tilla. Pasojat e ktyre mangsive t tv radio mediumeve mund t jen negative t ndryshme, respektivisht reaksione t padshiruara negative t marrsit t porosive- nga informimi i gabueshm deri te ekspozimi tepr i madh i marrsve t informatave. Interneti sht, megjithat, medium interaktiv i cili njkohsisht mund t shrbej pr qllimet e komunikimit masovik dhe individual. M interesantt jan serviset i tij World Wid Web dhe listat drguese. Forma m e shpesht e prdorimit t Web serviseve n qllimet e deprtimit marketingut dhe paraqitjes publike sot jan shpalljet-transparenca (Angl. Banner). Ata n t vrtet paraqesin mundsin e internetit e cila bashkon. a) shpallje tekstuale dhe grafike n mediumet e shtypjes b) tv spotet c) radio porosi M s thjeshti pr t thn, shpalljet-transparenca nuk jan asgj tjetr nga Web faqet e ndonj subjekti t internetit. Dhnsi i shrbimeve t internetit t shpalljeve t tilla n disa Web faqe tjera ofron lidhjen hipermediale (linkun ) n baz t Web faqeve t shpalljeve- transparente dhe i thrret shfrytzuesit ti vizitojn. Pr dallim nga Web faqet e zakonshme, n t cilt aspekti informatave i porosis dominon ndaj aspektit estetik, n rastin e shpalljeve-transparenca kto aspekte jan t rndsis s njjt. Bile aq m shum mund t sigurohet se si n praktik, gjurmve t prgjithshme t dprtimit t marketingut dhe paraqitjes publike aspekti estetik jorral dominon mbi aspektin informativ. Qllimi sht, t trhjek vmendjen maksimale t shpenzuesve potencial t mallit dhe shrbimeve q prezantohen prmes shpalljeve-transparente (reklamave) dhe motivimi n perceptimin e informatave ofruese pr mallin e till ose shrbimin. Shpalljet-transparente jan t natyrs komerciale, dhnsit e web shrbimeve ato sigurisht q i paguajn. N praktik ekzistojn sisteme t ndryshme t pagess s shrbimeve t shpalljeve dhe dprtimeve e marketingut, ashtu q ato pranojn nndryshime kaotike. Jo, kjo sht n t vrtet vetm pasqyrim i ideve themelore n t cilat interneti fillon t krijohet dhe n t cilat zhvillohet-joekzistimi i kurfar mbikqyrjeje absolute mbi proceset t cilat ndodhin n te, kurse kt lojn tregtare e bn t vetmin rregullator dhe zhvillues t proceseve. Shpallsi duhet t mundohet q nga ky fakt t nxjerr interesin maksimal t zgjedh solucionin q kishte me i sjell sukses shum t madh n pun. Puna e servisit n grupet e diskutimeve t shfrytzuesve sht i prshtatshm edhe pr nj form tjetr t organizimit t aktiviteteve t marketingut elektronik. Kto jan t ashtuqujturit klubet elektronike (e- club ), q nnkupton zbatimin e marketingut antarsiv ( Angl. Affiliate Marketing ). Ka t bj me at se grupi joformal i shpenzuesve formalizon dhe shndrrohet ne klub t vijueshm, kurse antarve t klubit i ofron kushte t ndryshme. Kt lloj t marketingut e para e ka zbatuar prmes internetit libraria virtuale e prmendur m par Amazon.com, e cila n klubin e vet elektronik t librave mbledh m shum se 200.000 antar n disa dhjetra klube regjionale n bot. Antart e klubit kan kushte t caktuara, si jan, p.sh, lirim gjat blerjes s librave ape prparsi n blerjen e botimeve t rralla. E gjith forma m e popullarizuar e aktiviteteve shpallse dhe promovuese elektronike, n t cilin gjithashtu zbatohet puna e servisit t internetit n grupet e shpenzuesve, jan ad hoc, garat e volitshme dhe t vijueshme elektronike p.sh., kuizet e dituris, mbledhja e pikave elektronike, lojrat e modifikura shoqrore- n

56

t cilat marrin pjes numr i pakufizuar i shfrytzuesve t internetit, qllimi i t cilve sht promovimi i prodhimeve t caktuara, kompanive, rrethi idea tematike. Praktika n vendin ton tregon se si ndrmarrsit e vogl kryesisht qalojn kur sht n pyetje deprtimi dhe shpallja e vet atyre, sikurse edhe i prodhimeve dhe shrbimeve t tyre. Si arsye m e rndsishme e ksaj sht shtrenjtsia e shpalljeve n mediumet e vjetra , si televizioni, radio dhe gazetat. Shpenzimet e internet pr aktivitetet e tilla jan shum t ulta, nganjher t pavrejtura. Ky sht aduti m rndsishm i internetit n segmentin e till t biznesit t ndrmarrsit t vogl. Por, ka edhe shum t tjer, P.sh., gjithprania e internetit. Ai hyn n do banes, sot edhe n botn e shprndar, e edhe n kafene. Para s gjithash porosit e marketingut elektronik nuk jan agresive si ato t televizionit, por jo edhe t mrzitshme si jan jorrall ato t shpalljeve n revista. N vazhdim, sht e mundur q pa shpenzime t mdha t kohs dhe financiare koh pas kohe t ndryshohet, ka mundson t mos bhen monotone. Prfundimisht, me deprtimin dhe shpalljet n internet ndrmarrsi i vogl do t tregoj q i prcjell trendet e biznesit bashkkohor. Duket se jan arritur arsye t mjaftueshme dhe argument i fort q do ndrmarrsi t vogl i cili shpreson n sukses, duhet t bindet n deprtimindhe shpalljen e porosive t veta n internet, posarisht, n praktikimin marketingut elektronik.

Tregtia elektronike shitja e t ashtuqujturave t mira t forta


Me gjith vendosjen e sistemit elektronik t tregtis s mallit klasik , shitja e t mirave t forta ndrmarrsi i vogl para s gjithash duhet t vendos pr njrin nga modelet e vendeve shitse, t zbatuara n hapsirn e ekonomis n internet. N praktik deri sot sht zbatuar, ndrsa n litaratur prpunuar afr 20 modele t tilla, a secili prej tyre sht zbatuar me organizim t ndryshm n biznesin e tregtis, profil t ndryshm t tregtarit elektronik, me kshilla t ndryshme tregtare dhe kultur t ndryshme t biznesit.

Modelet e vendeve t vogla t shitjes n tregtin e t mirave t forta


Ndrmarrsi i vogl i cili ka vendosur n lvizjen e puns s vogl n pjest e tregtis s t mirave t forta mund t zgjedh njrin nga modelet e vendeve elektronike t shitjes: model i shitoreve tradicionale on line model i shitoreve virtuale model i shitoreve t prziera reale /virtuale model i shitoreve t sendeve atraktive model i shiterove diskonte Model i tregtis n klube Modeli i shitoreve n baz t kritereve

Modeli shitoreve tradicionale on-line

57

Kt model m s shpeshti do ta praktikoj ata ndrmarrs t vogl t cilt ve kan kompani tregtare tradicionale. Ky kishte me qen hapi i par m i madh n biznesin bashkkohor. Do t hap Web faqen e vet ku do t prezanton katalogun e shrbimeve t veta. Blersit do ta krkojn katalogun dhe do t vendosin pr blerje, mallin mund ta porositin me telefon, telefaks ose me post elektronike. Nse ju duket praktike ata mund t shkojn n shitoren q ekziston dhe atje t blejn mallin. Malli i ofruar fizikisht gjendet n shitoren e shitsit, ndrsa porosia mund t bhet n mnyr konvencionale.

Modeli i shitoreve virtuale


N kt rast ndrmarrsi i vogl synon n minimizimin e t gjitha elementeve reale, respektivisht joekzistencn e tyre. Shitore t tilla nuk ekzistojn n hapsirn e vrtet, por vetm n cyberspace. Ato nuk kan njerz shits, as rezerva t mallit. Ato jan n t vrtet vetm vende fiktive t shitjes q prbhen nga kompjutert dh programet prgjegjse n funksion t Web faqeve, natyrisht, njerzve q kujdesen q puna t ju ec . Modeli sht i sajuar n minimizimin e rezervave dhe infrastrukturs si elemente q domosdo duhet t ekzistojn n tregun tradicional. Nnkuptohet pranimi i porosis s blersit para se malli t jet i kryer nga prodhuesi, respektivisht ndonj kryersi tjetr. Punt e tregut jan plotsisht t automatizuara. Shpenzimet mbahen n nivel t ult kufizuar me numrin e kontakteve t blersve dhe prodhuesve gjat procesit t porositjes. Qelsi i suksesit gjat zbatimit t ktij modeli, prandaj edhe vet puns t t mirret malli pr koh t shkurt dhe ti ofrohet shrbim me kualitet t lart klientve. N prgjithsi, kualiteti i lart i shrbimeve t dhna ( p.sh. kshillimi, mundsia e kthimit t mallit, forma t ndryshme t pagess s mallit etj) bn kompenzimin e kohs s gjat eventuale t dorzimit t mallit.

Model i shitoreve t prziera reale/virtuale


Ky sht model t cilin sot ndrmarrsit e vogl m s shpeshti e praktikojn n tregtimi elektronik. Tregtia, zakonisht n t shumtn e rasteve kryhet ne shitoret fizike t vrteta, por ofrohen mundsi t tregtimit n largsi prmes internetit. Arsyeja kryesore pr t ciln ky model sht aq i shpesht n praktik duhet krkuar n faktin se tregtart q kan shitoret e vrteta prgjuese kan ndonj klientel t veten, t ciln me t drejt nuk dojn ta mohojn. Me lajmrimin n internet me shpenzime shum t ulta investojn n zgjerimin e popullimit me klient. Ashtu mund ti ikin konflikteve t kanaleve. Me kalimin e ktij lloj modeli t tregtimit n jetn e ndrmarrsit t vogl ai do t bagatoj punn e tij me forma t reja t porosive, me mbajtjen e gjith asaj q n tregti n mnyr t vjetr sht treguar e mir.

Modeli i shitoreve me sende atraktive


Me zbatimin e ktij modeli synimi i tregtari tsht q vmendja e klientit t koncentrohet n elementet senzacionale n hapa m t mdhenj sesa n mbajtjen e

58

elementeve t porosive. N kuptimin organizativ dhe teknologjik vendi shitjes nuk ndryshon nga dyqanet virtuale, por pr at shkak shum ndryshon nga ata pr nga asortimani i mallit dhe prezantimin marketing t tyre. Web faqeja e shitoreve t tilla m shum i prngjajn show programeve, se sa porosis kataloge t zakonshme. Me rndsi sht, q shitja e senzacioneve mos t jet cak i vetvehtes. Me fjal tjera, mbas senzacionit duhet t qndrojn edhe deri diku sendet atraktive. Modele t tilla jan modelet e shitoreve elektronike m t shpeshtit n tregun e arteve, antikviteteve, prodhimeve unikate industriale, stolive dhe gjrave t mueshme, lkurave dhe artikuj t ngjajshm ekzotik, t shumt jan dhe shembujt e praktikimit n tregun plot me mall t zakonshm , sikurse auto t shtrenjta, veshje t mods, enve t kuzhins, ver kualitative, etj.

Modeli i shitoreve diskonte


Shrben pr shitjen e mallit me kushte t veanta, n lirim, t prshtatshme ose lshim pa pages. Ndryshimi n raport me modelet e tjera nuk sht n teknologjin prodhimit, ve n kushtet prmes t cilave ajo realizohet. N kt model prfshihen edhe shitoret e mallrave t prdorura (Angl. Second Hand Shop), nga veshjet deri te automobilat. Shum t popullarizuara t prdorurave pjesve kompjuterike. Jorrall modeli till prmbane dhe elemente t ankanteve elektronike, respektivisht aukcion.

Modeli tregtis me banka


Supozon krijimin dhe mbajtjen e t ashtuqujtureve klubeve elektronike t shpenzuesve, t cilin si koncept n praktikn e tregtis elektronike e ka vu Jeff Bezos n kompanin e tij Amazon .com. Prparsi e madhe e mnyrs s till t tregtis prmes interneti tsht n ate se ashtu krijohet baz e madhe e shpenzuesve lojal, respektivisht klientve, t cilt koncentrohen rreth tregtarit t njjt megjith shprndarjen potenciale t madhe t tyre n hapsir. Tregtari elektronik i vogl duhet t mundohet ta krijoj bile s paku ndonj form t tregtis me banka, me ka do t kishte me e mposht diturin e vet lokaliste. Teknikisht kjo sht leht t realizohet, vetm duhet pas ide t mir. As ky model nuk ofron kurafar inovime teknologjike t rndsishme n karahasim me modelet tjera t prmendura, por mban nj strategji specifike bashkkohore t marketingut, gati t parealizuar n kushtet e tregtis konvencionale.

Modeli i shitoreve n baz t kritereve


Do t zbatohet n rastet n t cilat shitja bhet n baz kushteve t caktuara t blersit, edhe nse ka t bj me asortimanin e caktuar t mallit ekzistues ose t prodhimit i cili duhet pastaj t krijohet. Si i till, ai sht n baz t kritereve t ndrmarrsit t vogl, i cili prodhon n mas t serive t vogla ose n baz t porosive individuale. Ndr t tjerat, kjo sht form e tregtis elektronike e cila sot n internet fiton shum e m shum pasardhs edhe n mes t kompanive m t mdha botrore, ka vet pr veti dshmon pr atraktivitetin e vet.

59

Veanrisht sht interesant pr ndrmarrsit e vegjl t cilt merren me prodhimin e makinave dhe mjeteve elektronike, komponenteve dhe n prgjthsi mallit teknik, pr arsye se ather tregtia n largsi mund mir t lidhet me inxhinieringun n largsi. Komunikimi prmes internetit mes shfrytzuesit dhe dhnsit t shrbimeve t inxhinieringu do t zvogloj shpenzimet e kontakteve dhe shkurtoj kohn e krijimit t prodhimit t porositur.

Biznes dokumentet n tregtin elektronike t t mirave t forta


Kompanit e mdha tregtare elektronike do t shfrytzojn m s shpeshti biznes dokumentet t krijuara prmes standardit EDIFACT. Ndrmarrsi i vogl, bile pr sot, do t shfrytzoj biznes dokumentin t krijuar me at standard zakonisht kur n t sht i detyruar , kurse kjo do t ndodh kur merr pjes si kooperant i ndonj kompanie t madhe e cila e praktikon EDIFACTin. Arsyet e tyre jan shpenzimet e mdha n mjetet programore t cilat e mbajn, kurse pr arsye t sasis s vogl t dokumenteve t shfrytzuara n ndrmarrjen e vogl ato dot jet vshtir pr ti paguar. N vend t EDIFACT dokumenteve, tregtari i vogl elektronik do t shrbehet me disa lloje jostandarde t biznes dokumenteve elektronike, q do ti krijoj vet ose do ti ndihmoj ndonj programmer professional. Biznes dokumentet HTML jan dokumente hipermediale faqe q krijohen me zbatimin e gjuhs s veant programuese e cila quhet HTML (HyperText Markup Language). Kjo gjuh rregullon se si ndonj informat duket ose si do t sillet n ndihm shfrytzuesit kur ai e krkon nga interneti. Ekzistojn dy rregullues themelor HTML (Angl. Editor ) : Rregulluesit e dizajnit vizuel Rregulluesit e kodit HTML

Rregulluesit e dizajnit vizuel (Angl. Vizual Design Editor) i shrben trajtimit grafik dhe animimin e Web faqeve t pasuruara, q si t tilla shfrytzohen m s shpeshti per qllime deprtuese. Nga ana tjetr, rregulluesit e HTML kodit ( Angl. HTML Code Editor) jan dedikuar m s pari pr rregullimin informatave tekstuale, prandaj do t shrbejn pr prgaditjen e Web faqeve t cilat kan rolin biznes dokumenteve elektronike. Duket se HTML, n nj mnyr, ka luajtur rolin e vet historik, pr arsye se m shum ka t bj me zhvillimin e pasardhsit t ve gjuhs XML , ka do t jap mundsi edhe m t mdha. Pr fuqin dhe perspektivn e gjuhs s till dshmon dhe sht fakt q kompania Microsoft mundohet t prvetsoj si pjes t pakets programore Office. Por, pr sot, bile kur jan n pyetje ndrmarrsit e vogl t zakonshm , HTML ende mund shum mir t shrbej pr krijimin e biznes dokumenteve themelore. Me rndsi sht t kuptohet se gjat prgaditjes s biznes dokumenteve n asnj menyr nuk duhet t teprohet me stolisjen , pr arsye se ktu kemi t bjm vetm m dokumente, te t cilt vendimtar sht prmbajtja, e jo forma. Teprimi i zbukurimit t dokumentit t till do t vshtirsoj plotsimin e tij dhe jorrall pr
60

kt arsye do t iritoj at q e bn kte, e ky sht, mos ta harrojm, klienti i cili dshoron q punn ta kryej shpejt, leht dhe thjesht. Biznes dokumentet tipike elektronike punuar n tregtimin elektronik jan: Oferta Porosia Vrtetimi i porosis Fatura (llogaria) T dhnat t cilat dokumente duhet q ti prfshijn jan identike me ato t biznes dokumenteve klasike, kurse m s shpeshti jan t prshkruar me aktet prgjegjse ligjore.

Ndrlidhja e biznesit blerje - shitje


Kur deri m tash t gjitha supozimet e shqyrtuara t udhheqjes s biznesit tregtar jan plotsuar, duhet q prej s afrmi t ndalemi n punn e ndlidhjes s biznesit blerje shitje. Kryesisht me thn, ky akt realizohet me marrjen e hapave t ardhshm: 1) blersi krkon nga shitsi ofertn 2) shitsi blersit i drgon ofertn 3) shitsi njkohsisht ia qet parasysh blersit porosin elektronike ( Angl. Electronic Order, e-order ) n formn e prshtatshme t dokumentit ekranor ( HTML). 4) Blersi n kompjuterin e vet plotson t dhnat e nevojshme n porosit dhe ia kthen shitsit 5) Shitsi i drgon blersit vrtetimin e porosis 6) Shitsi i drgon blersit fakturn N kt mnyr ndrlidhet biznesi blersshits, ka sht puna themelore e secilit, pra edhe i tregtarit elektronik. Blersi edhe mund t paguaj mallin, q gjithashtu mundet n mnyr elegante t kryej punn elektronike n njrn nga mnyrat klasike. Aktiviteti i vetm n vazhdim, i cili nuk mund t realizohet n mnyr elektronike sht ndrrimi fizik i mallit me mjetet dhe mnyrat prgjegjse, n njsin e caktuar.

Statistika dhe analiza e aktiviteteve t shitjes


Baza pr krijmin e pasqyrimit ne suksesin e tregtis elektronike sht statistika dhe analiza e aktiviteteve t shitjes. N kt mnyr zakonisht do t prcillet : Vizitat e shfrytzuesit Web faqeve t kompanive tregtare Punt ndrlidhse Koha e zgjatjes s realizimit t punve Vizitat e shfrytzuesit do t prcillen n formn m t thjesht me numrimindhe regjistrimin e tyre n datotekat prgjegjse t shrbyesve t Web-it. Ekzistojn edhe programet e sofistikuara me t cilt shfrytzuesit do t prcillen jo vetm sipas numrit, por edhe sipas disa aktiviteteve ose karakteristikave t tyre (gjinis, nga vin, ka i

61

intereson, sa her jan kthyer ne Web faqen ton, sa her kan porositur mallin, si paguajn, etj.). Punt e ndrlidhura tregtare para s gjithash do t evidentohen financiarisht, n datotekat prgjegjse t kontabilitetit, por edhe duke i prcjellur sipas kontrollimeve t tyre (lloji dhe tipi i prodhimit, dinamika e ndrlidhjes s punve, reklamimi, punt e ndrlidhura por t parealizuara, etj ). Pr kt qllim do t shfrytzohet ndonj program kompjuterik statistikor ose analitik i ndrtuar ose prshkruar. Tregu i programeve sot sht prplot me programe t tilla, prandaj secili ndrmarrs i vogl mund t gjej at ka i duhet, me qmime t ulta. Puna tregtare e cila njher sht kontraktuar duhet t prcillet deri n fund, deri n momentin e prfundimit t saj, d.m.th., deri te moment i dorzimit t mallit. Pr at do t gjenerohet raporti prgjegjs q tregterit kishte me i shrbye pr rregullimin e prodhimit dhe gjetjes s mundsive pr prparimin e tyre.

Tregtia elektronike shitja e t ashtuquajturave t mira t buta


Pr dallim nga t fortat, t butat t mira jan ato q mund t digjitalizohen dhe n at form t transmetohen prmes rrjetit telekomunikues. Shembuj t mirave t tilla jan informatat burimore t treguara n forma t ndryshme (tekst, fotografi,z, fotografi t lvizshme ose video shnjim ), programet kompjuterike, lojrat kompjuterike, etj. Si sinonim pr tregtin elektronike t mirave t buta dikund haset edhe termi distribuimi elektronik i softverit ( Angl. Electronic Software Distribution EDS ), sepse nga kndvshtrimi funksional nuk sht e rndsishme se a sht kjo tregti e vrtet apo dhurat , respektivisht a paguhet softweri i till apo jo.

Interesi nga distribuimi elektronik i softverit


Gjat distribuimit elektronik t softverit t gjitha subjektet e interesuara mund t ken interes edhe prodhuesit, edhe shitsit, edhe blersit. Prodhuesit do t munden m leht t plasojn prodhimet e veta deri te shfrytzuesi i fundit, me shpenzime relativisht t ulta t dorzimit, deri ktu vie nga dy arsye: T mirat t buta ska nevoj paraprakisht ti materializojm duke i ruajtur n mediume fizike, si disketa, video shirita, CD ose DVD. Ulen shpenzimet e paketimit dhe transportit t drgusit fizik t t mirave t buta Interesi rrshqits sht edhe ai q prodhuesit e t mirave t buta munden shum thjesht t ofrojn dhe t distribojn shfrytzuesve pun plotsuese (Angl. Addition), avancimet (Angl. Upgrade), verzione t reja (Angl.News) dhe eventualisht korigjime t nevojshme ( arnime, Angl.Patch ) prodhimeve t veta t dorzuara. N botn e tregtis elektronike jan t njohur shembujt e kompanive t cilat kan prjetuar suksese n pun vetm ather kur kan filluar me distribuimin elektronik t t mirave t buta. N mesin e tyre veanrisht jan kompanit Previwe Software, MTV dhe RealNetworks, porosit e t cilave mund t gjenden n adresat: www.previewsoft.com www.mtv.com
62

www.realnetworks.com

Pr tregtart e t mirave t buta ajo form e distribuimit paraqet zgjidhje edhe m interesante: softverin nuk sht e nevojshme ruajtur n mnyr klasike, por duke mbajtur t ruajtur (me vetm nj kopje) n memorien e kompjuterit dhe kopjohet kur t nevojitet, ka d.m.th. Plotsisht ulen shpenzimet e rezervave dhe rreziqeve t lidhura me ruajtjen e tyre. Respektivisht mu pr kte, tregtart mund t ofrojn raport m t madh pr t mirat e buta prve n kushtet e shitjes klasike, respektivisht tregtis. N fund, blersit e distribuimit elektronik t softverit prjetohen si mnyra t thjeshta dhe t shpejta deri te arritja e asaj q i duhet, respektivisht ka dshirojn t ken. Nga aspekti i tyre me rndsi sht ajo q ulen shpenzimet e dorzimit fizik t mediumit me softver dhe q dorzimi prmes internetit praktikisht sht momentale. Me rndsi sht edhe ajo q tregtart elektronik t t mirave t buta vazhdimisht zbatojn thnjn provo para se t blesh , ka blersit i mundson t vrtetoj se a sht ajo q i ofrohet at ka e krkon. Ashtu p.sh. blersi potencial i CD-ve muzikore mundet njher t ndgjoj prmbajtjen e tij , e pastaj t vendos a ta blej, do ta fitoj nj prdorim t gjat. Njjt sht edhe me ata t cilt dyshojn t blejn lojra kompjuterike, kur ato i provojn deri n kufij t caktuar, dhe kur ti plqejn ather edhe i blejn. Oferta e till d.m.th. ofrimi i shrbimeve blersve, ka n tregtin elektronike sht nj nga mnyrat e prparimit t shitjes dhe prvetsimit t tregjeve t reja, respektivisht blersve. Por, ka shum mnyra m t mira. N rrethin e programeve kompjuterike sht distribuim i prkohshm ose gjithmon programe pa pages.

Programet e prkohshme dhe t vazhdueshme pa pages


Programet e prkohshme papages ose Shareware sot jan segmente t domosdoshme softverike t do kompjuteri bashkkohor t kyqur n internet. N t vrtet jan rndsishm m t lir se programet q shfrytzuesit i blejn dhe i

63

distribojn n mnyr klasike, dhe ka sht shum me m rndsi, mundsojn prdorim plotsisht papages n kohn e caktuar. Me kalimin e ktij afati, i cili m s shpeshti sht 30 dit, blersi i cili dshiron ende ta shfrytzoj at program, autorit duhet ti paguaj nj shum t caktuar, a si kthim fiton dokumentet programore t hollsishme, prkrahjen teknike dhe avancimin e rregullt (Angl. Upgrade), t cilve prodhuesi i rregullon gabimet e bra ose i jep funksione t reja programore. Programet mirren nga prodhuesit prmes servisit pr marrjen n largsi t datotekave dhe FTP protokolit, ndrsa munden q pakufi dhe pafrik nga shfrytzimi i t drejtave t autorit ti inqizojn dhe distribojn off-line, p.sh. n CD-ROMa. Ekzistojn edhe programet e vazhdueshme papages t ashtuquajturit Freeware t cilat prodhuesit i a dorzojn ose i distribojn shfrytzuesve pa kurfar qllimi. Nuk duhet t jemi naiv dhe t kuptojm se shtr fjala pr ndonj mshirues , sepse mbrapa ksaj oferte zakonisht sht ndonj qllim nntoksor. Kryesisht kemi t bjm me mnyrat e sofistikuara t trheqjes s blersve dhe kapjes s tyre n rrjetn e prodhuesve t caktuar t programeve. Ashtu q jorrall Freeware ofron verzione t demostrimit t programeve q mundohen t intrigojn shfrytzuesit q ti provoj dhe ti josh n blrjen e programeve t vrteta. Njjt sht edhe programet pa pages t cilt i trheqin blersit n prdorimin e disa programeve tjera, shrbimeve t dhna, kshilla ose prodhime t forta t ofruesit Freeware. Edhe me kt mnyr t tregtis me softver prpaesi kan kompanit MTV, RealNetworks dhe Preview Software.

T lvizurit e tregtis s t mirave t buta


Gjat hyrjes n biznesin elektronik t tregtis s t mirave t buta els sht pyetja pr koordinimin me kompanit e tjera pr pun t ndryshme. Si problem i madh, prin piratimi softverik, sepse shum leht mund t ndodh q keqbrsit t blejn ndonj softver nga pronari ose distributori i autorizuar dhe t fillojn ta shesin vet. Pr kt arsye tregtari elektronik i t mirave t buta duhet me kujdes t siguroj prodhimet e ofruara, e kt zakonisht nuk mund ta bj vet, por n bashkpunim me subjektet e tjera n tregun e internetit. Konkretisht para se t niset ky lloj i puns tregtari elektronikduhet q n mnyr precize t mirret vesh me prodhuesit e softverve, tregtarve dhe distributorve tjer n ndarjen e punve dhe biznes bashkpunimit. Nse nuk bhet kjo, do t mund t ndodh q sdo t ket ka tiofroj blersve, sepse tregtart tjer do ta sabotojn. Ose mund t ndodh edhe m e keqja q edhe vet t futet n botn e piratizimit softverik. Megjithat, marrveshje t tilla pr bashkpunim ende nuk zgjidhin problemin e vjedhjes s softverit, respektivisht t drejts s autorit n softver. Kshtu n internet me koh jan lajmruar kompani qllimi i t cilave sht mbrojtja nga piratizimi softverik. Ajo ka ato ofrojn sht nj mnyr veant e paketimit ( Angl. Wrapping ) t t mirave t buta n paketime digjitale ( Angl. Wrapper) t cilt pamundsojn ose s paku pengojn kopjimin e softverit t marr. Porosia sht q kto lloje t mbrojtjes shfrytzohen, sepse nuk jan t shtrenjta, ndrsa jan mjaft t besueshme. Prandaj, edhepse sht e realizueshme kjo form e tregtis elektronike t t mirave t buta duhet kuptuar ballafaqimin me shum kurthe q skan lidhje t

64

drejtprdrejt me teknologjin, por kan me biznes zakonet, moralin, dhe normat e drejtsis. Pr at ndrmarrsit t vogl me ambicje t shprehura q t hyj n at lloj pune e kshillojm q t ket kujdes, inqizimin dhe marrjen e nj numri t caktuar t prgaditjeve ashtu q kishte me i ik reziqeve, dhe shpresojm n sukses n qllimet e veta.

Porositja dhe furnizimi prmes Internetit


Kur dika porositet, respektivisht bhet me internet ndrmarrsi i vogl sht n rolin e blersit, prandaj edhe ashtu sillet. Por, duhet pas parasysh faktin se n zinxhirin e furnizimit, ose zinxhirin logjistik, ekzistojn shum hallka: prodhuesi, kompanit logjistike, drguesit, pranuesit tregtart me pakic. T gjith n nj far mnyre bashkpunojn pr at se si do t koordinojn krijimin e porosive, veanrisht kur kan t bjn me at t madhen dhe t vlefshmn, t mundsimit t dorzimit. Por, problemi m i madh gjat porositjes sht kur gjindemi n nj hapsir shum t madhe t internetit t porosis prgjegjse, respektivisht porositsit. Gjat blerjes s nj sasie t mdhe t mallit ose me vler shum t madhe m s shpeshti shpallen tenderet pr mbledhjen e porosive t prodhuesve t ndryshm ose tregtarve dhe zgjidhet, ai m i miri. Interneti ofron mundsin e shpalljes s tendereve prmes s Web serviseve ose listave drguese. N biznesin elektronik sot dukshm vrehet tendenca e forcimit t tregtis n relacionin kompani kompani (Angl. Business-to-Business), kurse disa parashikime flasin q ajo form e tregtimit s shpejti do ta kalojn tregtin me shpenzues ekstrem, respektivisht shitje masovike. A ka, ndoshta, ndrmarrsi i vogl dikend ose disa furnizues me t cilt veq punon ose mendon kontinualisht t bashkpunoj, kurse ata shfrytzojn standardet EDIFACT dhe dokumente n biznesin elektronik, kishte me qen mir me iu prshtat. Ather duhet br programet prgjegjse, ndrtuar ato n kompjutert e vet, prshtat atyre punt e veta furnizuese, bile n pjesn administrative duhet filluar n ndonj mnyr tjetr. Kjo sigurisht dika do t kushtoj, prandaj duhet vlersuar mir se a paguhet ajo pun. N prgjthsi me thn, mund t pritet q do t paguhet, por prapseprap varet nga karakteri i puns me t ciln mirret, sasirat e furnizimit, raportet me furnizuesit, pr rndsin e atij furnizuesi i cili praktikon standardet EDIFACT pr ndrmarrsin e vogl dhe biznesin e tij, sa kishte me pas humbje kur prshkak t mos zbatimit t EDIFACT-it do t ndrpreheshin punt me furnizuesin e till, dhe me numrin m t madh t faktorve objektiv e veanrisht t natyrs subjektive. Me rndsi sht q ndrmarrsi mendje matun t largohet nga shpenzimet dhe interesi nga zbatimi i mundshm i EDIFACT-it dhe n themel t asaj t bie vendimin, t mos i nnshtrohet kurfar paragjykimeve t hyj n ato ndryshime n mnyr t ngutshme, apo t mos hyj fare kur ajo sht m se e nevojshme. Kur kemi t bjm me qllime t vogla, respektivisht porosive, hulumtimi i informatave me qllim t gjetjes s porosive dhe porositsve m t mir ndrmarrsi i vogl mund t realizoj n dy mnyra: Hulumtimit t pavarur t Web faqeve Me ndihmn qendrave konsumuese informatave

65

Hulumtimi i pavarur i Web faqeve


N rastin e krkimit t pavarur t porosive dhe porositsve m t mir n tregtin reale porositsi si blers, sht n njfar mnyre, n pozit m t mir se n tregtin elektronike, m s thjeshti sepse porositsit dhe kualitetet e porosive t tyre mund ti shqyrtoj me pasqyrn krahasuese prmes mbledjes s informatave. Furnizuesi si edhe do blers thjesht mundet, ka edhe zakonisht e bn, n baz t adress q ia ka dhn ndonj hulumtues i internetit, do t shkoj n shitore dhe shikoj ka ofrohet atje, por edhe kush ofron dhe n far mnyre. Konkretisht, blersi mund t shoh si duket malli i ofruar, si sht personeli shits, si sht e rregulluar shitorja, etj, n baz gjitha ktyre mund t vlersoj pr modelet e porositsve t shrbimeve t kvaiteteve t ndryshme dhe mallit q e krkon. N porositjen dhe furnizimin elektronik t gjitha kto nuk i kemi. Pasqyra trheqse e Web faqeve n kurfar mnyre sdo me thn shum, sepse prkundr syve t bukur askujt nuk duhet prpara ti besohet. Por, kjo sdo me thn q edhe n tregtin elektronike ska kurfar mnyre t ndarjes s porositsve t mir nga ata t kqinj dhe zgjedhjes s atij m t prshtatshmit. Prandaj sht e rrugs q blersi para se t blej n largsi t marr hapa t sigurt, duke kontrolluar ashtu seriozitetin e vendit elektronik t shitjes. Nse ndrmerr ate, mund t jet mjaft i sigurt se ka me b biznes me nj furnizues t ndershm, i cili nuk do ta trathtoj. Hapi i par ka t bj me prforcimin e politiks s dorzimit, kthimi i mallit garancia pr korektsin e saj si e deklaron furnizuesi. Pr kt duhet gjetur prgjegjjet n pyetjet e ardhshme: A ekzistojn n Web faqet e ofruesve informatat e nevojshme? Nse ato nuk i kemi, a mund ti marrim prmes posts elektronike? A sht prgjegjja e ofruesit precize, bindse dhe e shpejt? Nse deri te kto informata smund t vihet ose t tregohet se sjellja e ofruesit ndaj klientve sht e pandryshuar, m s miri sht q menjher t largohemi nga blerja dhe t kursehemi nga komplikimet e mvonshme. N hapin e dyt porositsit i preferojm analizat e informatave t grumbulluara pr tregtarin dhe propozimin e tij. Me rndsi jan pyetjet q krkojn prgjegjje: far informata paraqet ofruesi? A e jep adresn e vrtet t vendit t vet ose ndoshta ka t bj me t ashtuquajturit kompanit n arkzat postale (Angl. POB Firm)? A ekzistojn ndonj numr telefonik, telefaksit dhe t formave tjera t komunikimit? A mundet q sipas nevojs me tregtarin t vihet kontakt personal? Sa m shum informata t tilla q t ket, kjo sht e vrtet q furnizuesi potencial sht korekt dhe me t mund t punohet. Disa kompani kan n Web faqet e veta t ashtuquajturat pllakat e shpalljeve elektronike (Angl. Electronic Message Board), n t cilat vizituesit mund ti ln porosit e veta pronarit t Web faqeve ose edhe m shpesh vizitorve tjer. Nse furnizuesi potencial ka pllakn e shpalljeve n Web-in e vet, mir sht, n hapin e tret, shikojm se ka mund t lexohet n te. Vetm pasqyra n numrin e porosive n pllak do t jep ofruesin i cili komunikon me biznes partnert, kurse kjo sht nj shenj q ka qllime t mira t mbaj dhe zhvillon raporte t mira me klientt e vet. Nga letrkmbimet me vizitort, mund t msohen shum gjra interesante. Njashtu, ofruesit e mallit dhe shrbimeve t cilt thell brejn n biznesin elektronik nganjher n Web faqet e veta ofrojn edhe t ashtuqujturn listn e prgjegjjeve n pytjet m t shpeshta t parashtruara (Angl. Frequently Asked
66

Questions, FAQ ), e cila klientve mund ti ndihmoj n mbledhjen e informatave themelore pr kompanin Web faqen e s cils e ka vizituar edhe pa paraqitjen e pyetjeve t veanta, drgimin e prosive me post elektronike ose ndoshta sqarime t gjata telefonike.

Shtpit m t njohura t auksionit t internetit


eBay
Sigurisht sot sht m e njohura dhe m e prmendura Web faqeja e auksinot n cyberspace tregtin elektronike. N do moment ofron mnesatarisht afr gjysm miliona artikuj, t radhitura n m shum se 900 kategori. Mundson blerjen vetm nga ofruesit privat, por ofron edhe mundsi interesante t kontrollimit t seriozitetit t ofruesve dhe blersve. Ruajtja dhe pllakat elektronike t shpalljeve, organizojn punn n grupet diskutuese, prmes s cils rrug klientt e auksioneve) ofruesit dhe blersit, t cilt vazhdimisht i ndrrojn rolet) mund t komunikojn n m nyr t shtuar. Adresa : www.ebay.com

Consumer exchange Network


Ofron nj diapazan t gjer t artikujve dhe punon n baz t parimeve t auksionit n t cilat ofertat e qmimeve i japin shitsit. Veanrisht sht e njohur n montimin e punve. Adresa :www.cnx.com

First Auction
Ofron mundsin e blerjes s drejtprdrejt nga konkuruesit. sht e specializuar pr kompjuter dhe paisjet, t shtpive elektronike. sht e njohur me auksionet e veta flesh (Flash Auction), ankanteve t cilat zgjasin shum shkurt, kurse malli ofrohet me qmime t volitshme rrshqitse. Malli sht ekskluzivisht nga firma t njohura dhe me garancione. Adresa :www.firstauction.com

67

OnSale
Shitja e drejprdrejt e mallit, pa mundsin e kontaktimit me ofruesin real. Artikujt e ofruar jan kryesisht t paprdorur, kurse veqoria e ktyre shtpive t auksioni tsht e ashtuquajtura auksioni Holandez, kur sasit e prodhimeve t ofruara jan t kufizuara. sht e njohur pr ofert t mir kompjuterike, pr paisje t rregullta dhe sportive. Adresa :www.onsale.com

QXL
M e njohura sht shitorja e auksioneve britanike t internetit e cila prcjell traditat e mira t berzave t zakonshme dhe eprsit publike spektakulare q me qindra vite organizohen n Mbretrin e Bashkuar. Secilit i ofron mundsin q t luaj disa role: rolin e udhheqsit t auksioneve vehtanake, konkuruesit n ankante q i organizon dikush tjetr ose t dy rolet njkohsisht n dy ankante. E gjith kjo mund t jet shum argtuese, por pr ndrmarrsin e vogl sht me rndsi q n at mnyr mund nganjher t bj pun t mir. Por, nuk duhet larguar nga mendja as reziqet e puns t cilat gjithmon me vehte bartin biznesin e berzave. Adresa:www.qxl.co.uk

Ricardo
sht berza m madhe dhe m e njohura n Gjermani, kurse e ka marr emrin n festn e njrit nga themelusit e mendimeve bashkkohore ekonomike David Ricardo. Sipas t dhnave n Web faqet e veta, n muaj kt shtpi t auksionit e vizitojn afr 2 milion klient, kurse mesatarisht shitet malli ose shrbimi afr 20 milion DM. N ankante ofrohen mallra t llojeve t ndryshme nga gjilpra deri te lokomativa - kurse zbatohen rregulla shum t forta t ankanteve, qllimi i t cilave sht mbrojtja e punve serioze t njerzve. www.ricardo.de

68

Krkimi i informacionit n Internet Zhvillimi i makinave krkuese


Krkimi pr nj dokument a informat n mnyr elektronike nuk ka lindur me lindjen e webit, por para saj, n t 90-tat e hershme ekzistonin hapsirat pr diskutime e shkmbime t informatave apo si quhen n anglisht bulletin boards, ku universitetet e ndryshme t ndrlidhura ndrmjet veti ofronin dhomat e bashkbisedimit (ang. Chat) dhe shkmbimin e punimeve shkencore n mes profesorve, pastaj depot elektronike t departamentit amerikan t mbrojtjes q shrbenin pr shkmbimin e skedarve dhe ruajtjen e bartjen e t dhnave n mes pikave t athershme strategjike pr deponim elektronik. T gjitha kto shrbime realizoheshin prmes shrbimeve t athershme komunikuese si telnet-i, posta elektronike (ang. e-mail), usenet grupet e FTP faqet. Transferi i ktyre skedarve ishte detyra e shrbimit FTP, por, leximi apo ekzekutimi i tyre ishte ngusht i lidhur me pajisjen me softuer q prkrahte tipin specifik t atij skedari. Tabela 1: Makinat krkuese Makinat krkuese Mjeshtria Arkevimi i FTP Archie 1990 Alan Emtage Student-Univ. McGill skedareve Student-Univ. i Arkevimi i FTP Minesotas skedareve Gopher 1991 Mark McCahill WWWWorm 1993 Martin Koster Indeksimi i Student-Univ. i tekstit n web WebCrawler 1994 Brian Pikerton Washingtonit faqe David Filo & Jerry Student-Univ. i Yahoo! 1994 Jang Stanfordit Direktorium Stud.-Univ. i Lycos 1994 Michael Maldin Carnegie Mellon Direktorium Eric Selburg & Oren Student-Univ. i Meta krkues i MetaCrawler 1995 Etizioni Washingtonit par Digital Equipment Corp. AltaVista 1995 MSN Search 1998 Microsoft Larry Page & Sergey Student-Univ. i Merret parasysh Google 1998 Brin Stanfordit struktura e lidh. Makina e par krkuese q paraqitet n Internet sht Archie, m 1990, e dizajnuar nga Alan Emtage, atbot student i Universitetit McGill, Montreal, Qubec, Kanad. Detyra e Archie-t ishte t indeksonte skedart e FTP serverve n rrjet. N kt koh u paraqit edhe Gopher, apo GopherSpace si u quajt sistemi i t gjith kompjuterve Gopher q ofrojn katalogun e FTP qendrave t lidhura n rrjet dhe skedart q ato prmbanin. Paraqitja Projektuesi Profesioni projektuesit i

69

Pas vitit 1993, me paraqitjen e web shfletuesit t par, paraqitet edhe web-i (World Wide Web), si nj mnyr universale e leximit t t dhnave, duke ln qasjen prmes FTP-s vetm pr transfer skedarsh. Zhvillimi i internetit drejt teknologjis HTML (HyperText Markup Language) bri t mundur q t gjith shfrytzuesit q kan qasje fizike n internet dhe nj shfletues t fardoshm, pa pasur nevoj pr ndonj program shtes t vizitojn qendra t ndryshme informative n internet. Ishte e qart se me paraqitjen e HTML-s nj dimension i ri i krkimit n internet po merrte form. Makinave krkuese iu imponua qasja e re q duhet t kishin n internet. Ato tanim nuk ishin vetm krkues t skedarve por edhe krkues t informacionit, t vn prmes HTML-s n form t materialit tekstual, grafik apo tingullor. Marr parasysh se kufizimet softuerike/harduerike pr komunikim i takonin t kaluars, shfrytzuesit e internetit, ku tashm prfshihen prezantuesit e informatave, si universitet, institucionet, bizneset e t tjer, dhe vizituesit e tyre apo web lundruesit (nga ang. web surfers) filluan t rriten eksponencialisht. Numri i web faqeve rritej, shumfishohej nga viti n vit n mnyr marramendse. N shtator 1998, Sergey Brin dhe Larry Page, student n Universitetin e Stanfordit, propozojn Google, nj projekt t tyre pr krkimin e informatave n internet. Ky projekt prfshinte algoritmin pr radhitjen e veant t rezultateve t krkimit. Algoritmi PageRank sht patentuar n SHBA m 1998. Ky algoritm ishte e veanta m e madhe e Google si makin krkuese, dhe arriti q Google ta bnte makinn krkuese m t shfrytzueshme n internet. Sipas statistikave m 2000, nj qytetar i rndomt i SHBA-ve kalon afrsisht 1 or e gjysm gjat javs duke krkuar prmes makinave krkuese dhe ktu marrim parasysh se prqindja e t gjitha krkimeve n internet q i takon Google sht 43%, prllogaritet leht, sa i vizituar sht Google dhe sa e dobishme do t ishte nj reklam biznesi n kt web faqe. Me rritjen e frekuentimit, Google fillon me politikat komerciale si Pay-per-click dhe AdWords, t dy kto mundsi pr reklamim, nga t cilat Google korr nj shum t jashtzakonshme parash.1

Arkitektura e makins krkuese


Arkitektura e klasterve t Google Google posedon nj arkitektur trsisht jokonvencionale sa i prket strukturs s sistemit harduerik. Pr ti ikur shpenzimeve t mdha pr blerjen e serverve t sofistikuar (ang. high-end servers), t cilt posedojn fuqi t madhe t prpunimit t t dhnave, zn pak hapsir e jan t thjesht pr tu menaxhuar, Google zgjodhi nj qasje tjetr e cila doli t jet mjaft efektive dhe mjaft e volitshme financiarisht. Ideja sht q t blihen shum kompjuter t klasit t mesm, t cilt kushtojn lir, e q me nj ndrlidhje t duhur softuerike do t mundsohej prpunimi paralel, ku si rezultat do t kishim performancn konkurruese me servert e sofistikuar, t cilt prdoren nga rivalt e pasur. Megjithat, shum kompjuter, prve q krkojn nj sistem operativ t veant dhe t distribuueshm, pr t siguruar prpunimin paralel t t dhnave n t gjith kompjutert, krkojn edhe hapsir t mjaftueshme pr vendosje, kapacitet t
1 2

Prof. Dr. Edmond Beqiri Interneti komunikimet kompjuterike Prof. Dr. Edmond Beqiri Interneti komunikimet kompjuterike 70

mjaftueshm elektrik dhe t ftohjes. Klaster arkitektura e Google lind si zgjidhje mjaft e mir dhe ajo bhet njra nga shum shtyllat t cilat e bjn Google t veohet nga sistemet tjera n pothuaj t gjitha aspektet. Klaster arkitektura n esenc paraqet vendosjen n nj hapsir t prbashkt dhe jo shum t madhe, t nj sasie t konsiderueshme t kompjuterve t tipit x86 dhe sigurimin e bashkveprimit mes tyre. Nj grumbull i till i kompjuterve t Google, apo nj stend me kompjuter, 2 mund t vendoset komforn n nj hapsir prej rreth 2.5 m . Kjo ka br q Google t investoj n krijimin e shum stendave t kompjuterve dhe ti distribuoj ato n shum vende t bots, ashtu q sistemi si trsi t mos varet vetm nga nj qendr e prpunimit t t dhnave dhe e reagimit ndaj krkesave. Stenda t ktilla jan t vendosura n shum qendra botrore dhe n rast t dshtimeve fatale t ndonjrs nga to, ndrlidhja e sistemit prmes rrjets globale i mundson Google q t rikuperohet pothuaj pa u vrejtur fare. Stendat e Google klaster arkitekturs prbhen prej 40 deri 80 kompjuter t tipit x86. Gjat projektimit t stendave i kushtohet kujdes diferencs n fuqi n mes kompjuterve, ashtu q ajo t mos jet shum e dallueshme e n dobi t balancimit t ngarkess n mes pjesve. Kshtu q, npr kompjutert e vendosur n stenda mund t hasim lloje t ndryshme procesorsh q kta kompjuter prmbajn, por diferenca e tyre n kuptim t fuqis prpunuese nuk sht e madhe. N stend ekziston edhe nj ndrmjets pr balancimin e ngarkess, i cili vepron menjher pasi q t pranohet krkesa, duke i ndar punt q duhet kryer n mnyr t barabart mes kompjuterve n stend. Ky ndrmjetsues ka natyr harduerike. N kt mnyr fitohet edhe paralelizmi i nj shkalle t lart t prpunimit t t dhnave por, edhe sigurohet q n rast t dshtimit t ndonj komponenti n stend (p.sh. hard disku i ndonjrit nga kompjutert e stends), sistemi t reagoj shpejt duke ia ndar at detyr ndonjrs nga makinat tjera n kuadr t stends. Shkalla e amortizimit t ktij sistemi, prkatsisht dallimi n vjetrsi i komponentve n kto stenda vlersohet t jet jo mbi tre vjear pasi q vendosja e disa komponentve t kompjuterve n t njjtn stend far jan, procesort, e q kan dallim n koh t prodhimit njri nga tjetri m shum se 3 vjet, do t shkaktonte zhbalancimin e fuqis n stend, pasi si e dim fuqia e prpunimit t procesorve t sotm vetm sa po vjen e rritet, dhe kjo do t ndrlikonte punn e ndrmjetsuesit pr balancimin e ngarkess n stend, dhe si rezultat do t kishim vonesn e reagimit t sistemit. Ndrmjetsuesi i balancimit t ngarkess me pranimin e nj krkes e cila po e zm do t krkonte 10 miliard operacione procesorike, do ta ndante prpunimin n, t themi 10 procesor me fuqi prpunimi 1 GHz (1 miliard operacione pr sekond), n mnyr q i gjith procesi t prfundoj pr nj sekond. Si rezultat do t kishim reagimin linear dhe t njkohshm t t gjith procesorve. Por nse njri nga kta procesor nuk ka fuqi 1 GHz, por ta zm vetm 500 MHz, ather i tr sistemi do t ishte n pritje t reagimit t ktij procesorit t fundit dhe kjo do t kishte ndikim jo edhe aq t vogl n kohn e prgjithshme t reagimit t sistemit. Nse n t parn sistemi i prbr prej 10 procesorve do t reagonte brenda nj sekonde, n t dytn edhe pse 9 procesort e par kan prfunduar punn pr nj sekond, i tr procesi zvarritet edhe pr nj sekond tjetr pr shkak t procesorit 500 MHz, t cilit do ti duhen 2 sekonda pr ta prfunduar sasin e njjt t operacioneve. Prandaj, m e dobishme sht t kemi server me konfigurim t ngjashm sesa t krijojm nj lloj t dyt ndrmjetsuesi t balancimit t ngarkess por ksaj here n nivelin softuerik, n mnyr q ai t kontrolloj se cila pjes e stends far mund t kryej dhe pr sa koh mund ta kryej.

71

Sa i prket komponentve tjera konfigurimi i serverve dallon varsisht prej natyrs s puns q ka pr t kryer serveri. N kuadr t stends s klaster arkitekturs ka server t cilt kryejn pun pr t cilat krkohet gjersi m e madhe e brezit frekuencor n kanalet q bartin t dhnat pr te memoria punuese pr t evituar t ashtuquajturin fytin e shishes (nga ang. bottleneck), prderisa te disa t tjer qensore sht hapsira n disk, apo fuqia e prpunimit. N ann tjetr, t gjith kompjutert n stend jan t lidhur ndrmjet veti prmes arkitekturs Ethernet, me shpejtsi t bartjes 100 Mbps. Ethernet switch-i q ndrlidh servert brenda stends ka nj apo dy lidhje me gigabit switch-in q ndrlidh stendat ndrmjet veti. Klaster arkitektura e Google, ka br at q edhe pritej. Fal saj Google gzon prparsi ndaj rivalve q paguajn rreth 3 her m shtrenjt pr efektshmri t njjt. Kjo del nga nj studim i br nga inxhiniert e Google, sipas t cilit n fund t 2002 nj stend me 176 CPU 2-GHz t Xeon-it, 176 GB RAM dhe 7 TB (terabajt) hapsir n disk kushtonte rreth 278,000 dollar amerikan, prderisa nj konfiguracion i serverit t sofistikuar me 8 procesor 2-GHz t Xeon-it, 64 GB RAM dhe 8 TB hapsir disku mund t blihej pr rreth 758,000 dollar amerikan. Nga ky prshkrim shihet q jo vetm financiarisht zgjidhja e Google sht m e mir, por ajo ka 22 her m shum fuqi prpunuese dhe rreth 3 her m shum hapsir punuese n RAM, me nj disfavor t vogl n hapsirn e diskut. Google, pasi q filloi me politikat komerciale, ka pasur n posedim rreth 30 stenda me kompjuter, gjersa tani nuk dihet saktsisht numri i tyre, por vlersohet t jet shum m i madh, ngaq Google ruan dhjetra kopje t uebit npr kompjuter. Sipas vlersimit t Stephen E. Arnold, Google posedon rreth 150,000 deri 170,000 server dhe sht zgjeruar n m se 60 qendra t prpunimit t t dhnave npr bot. Prparsi e veant e ksaj arkitekture, sht se ajo sht shum e prshtatshme dhe shum fleksibile ndaj rritjes s sistemit me koh. Thjesht, me rritjen e vllimit t uebit, mund t shtohen server npr stenda dhe me kaq zgjidhet problemi. Pa formula matematikore! Pra, zgjidhja le q sht lineare, por sht edhe e volitshme financiarisht dhe lejon parashikimin e t ardhmes s sistemit. Natyrisht, ky prfundim rrjedh duke mos marr parasysh problemet e konsumit t energjis dhe kapacitetet e ftohjes brenda stends. Sistemi i skedarve t Google Nevojat praktike n shum raste nuk prkojn me teknologjit standarde dhe si rezultat ne bjm modifikimin e sistemeve tona, duke i prshtatur sistemet me teknologjit q disponon tregu, ose n raste t rralla, far sht Google, projektuesit ndrmarrin projekte t prmasave t mdha si projektimi i teknologjive t veanta t cilat prkojn me sistemet tashm t zhvilluara n kompani. Google ka dizajnuar sistemin e vet t skedarve, q ndryshon mjaft nga sistemet e popullarizuara t skedarve, e t cilat prkrahen nga sistemet moderne operative si Windows e Linux. Sistemi i skedarve t Google SSG (nga ang. GFS Google File System), parimisht sht dizajnuar pr prkrahjen e skedarve t mdhenj shum megabajtsh apo shum gigabajtsh, dhe kjo sht njra prej arsyeve kryesore pr projektimin e ktij sistemi, krahas edhe nevoja t tjera si qasja m e shpejt n t dhna n disk pr koh minimale, apo sistemi q do t toleronte gabimet. SSG i konsideron t gjitha disqet, prkatsisht pajisjet pr regjistrim brenda nj stende si nj njsi e vetme pr ruajtjen e t dhnave, mirpo ekziston nj ndarje logjike e sistemit e cila mundson

72

funksionimin e nj rregullimi t till. Sipas ksaj ndarje SSG paraqitet si sistem i nyjave Master dhe Chunkserver. Ky grumbullim i hapsirave deponuese n nj mega depo, na jep iden pr analogjin me stendat e Google. Tek stendat kishim grumbullimin e shum makinave t cilat funksionojn si nj sistem unik pr prpunimin e t dhnave, derisa te SSG kemi grumbullimin e disqeve t cilat funksionojn si nj hapsir unike pr regjistrimin e t dhnave. 3 Sa i prket operacioneve themelore t sistemeve t skedarve, SSG posedon pothuaj t gjitha operacionet standarde si create, delete, open, close, read dhe write, por po ashtu prmban operacione shtes si snapshot dhe record append. SSG prmban nj Master dhe shum Chunkserver dhe ktij rregullimi mund ti qasen shum klient njkohsisht. Master-i i SSG bn kontrollin e prgjithshm t sistemit, por disa nga detyrat e tij i delegohen edhe chunkserver-ve. Master ka t gjitha informatat pr sistemimin e chunkserverve dhe skedarve n to. Skedart baz ose m mir thn pjest fundamentale t skedarve quhen chunk (shqip: copz), dhe jan t madhsis fikse 64 MB, q sht format vrejtshm m i madh n krahasim me formatet e skedarve t sistemeve operative Linux e Windows . Secili chunk identifikohet me nj numr 64-bitsh, i cili quhet chunk handle. T drejtn ekskluzive pr ndarjen e chunk handles-ve e ka Master-i, dhe kjo e drejt i jepet klientit/shfrytzuesit pr nj koh t caktuar, t fundme. Duke pasur parasysh se stendat e Google prbhen nga kompjuter t kualitetit t dobt, pra ktu skemi t bjm me server t sofistikuar, kuptojm q besueshmria se skedart do t jen t sigurt me vetm nj kopje t regjistruar, bie, sidomos duke e ditur se mundsit q komponentt e stends t dshtojn papritur, jan mjaft t mdha. Kshtu q, Google, ruan s paku tre kopje t secilit chunk, n disqe t ndryshme, duke prfshir ktu edhe ruajtjen e chunk-ve edhe n stenda t tjera prpos asaj burimore. Veprimi i fundit kryhet me qllim t siguris sa m t madhe t t dhnave dhe pr qasje n t dhna edhe nse e tr stenda del nga sistemi, si rezultat i dshtimeve n rrjet, apo pr shkak t lidhjeve t shkurta n qarqet e rryms elektrike. Si funksion t Master-it t SSG, do t definojm edhe nj koncept, metadata, apo n shqip t dhnat pr t dhnat meta t dhnat, me ka kuptojm ruajtjen e t dhnave t cilat na ojn tek t dhna t tjera, sigurisht m t dobishme. Meta t dhnat mirmbahen si nga Master-i ashtu edhe nga chunkserver-et dhe kan qllim informimin e klientve lidhur me vendndodhjen e skedarve, prkatsisht n nivel m t ult, chunk-ve. Meta t dhnat, meq nuk zn vend t madh, ruhen n memorien e Master serverit, duke e br t mundshme qasjen e shpejt n to me rastin e kthimit t prgjigjes, klientve. Meta t dhnat jan t tri llojeve: ato q kan t bjn me skedart dhe me domenet e chunk-ve, lidhjet n mes t skedarve dhe chunk-ve, dhe vendndodhjen e secils kopje t chunk-ve. Kto t llojit t fundit, ruhen n mnyr t prhershme vetm nga chunkserver dhe n rast se Master-i nuk posedon ndonj informat t atij lloji, ia krkon at chunkserver-it prkats. Meta t dhnat nuk i jepen shfrytzuesit n secilin operacion q ai krkon/ndrmerr meq kjo do t shkaktonte ngarkes t madhe n linjat e komunikimit, sikurse edhe do ta ngarkonte pamas Master-in, duke shkaktuar kaos n sistem, ku Master-i n pjesn m t madhe t kohs do t merrej me identifikimin e vendndodhjes s t dhnave dhe me kthimin e prgjigjeve shfrytzuesve, gj q do ta
3

Prof. Dr. Edmond Beqiri Interneti komunikimet kompjuterike 73

bnte thuaja t paprdorshm Master-in pr operacionet si krijimi i chunk-ve ndryshimi i emrave t skedarve e t tjera. Si zgjidhje pr kt problem, sht pranuar zgjidhja q ofrohet prmes ruajtjes s t dhnave n ann e klientit peshimi (cache). Kshtu q, fillimisht shfrytzuesi krkon informata pr nj skedar t caktuar, Master-i ia jep ato informata, t cilat shfrytzuesi i keshon dhe i shfrytzon pr inicimin e operacioneve, duke kontaktuar chunkserver-t drejtprdrejt pa e munduar Master-in. Master-i, me rastin e startimit apo ristartimit t sistemit komunikon me t gjith chunkserver, me qllim marrjen e informatave pr secilin prej tyre, informata kto q kan t bjn me gjendjen e chunkserver-ve (a sht n funksion chunkserver-i, a mund ti pranoj urdhrat etj.). Mirpo, edhe n gjendje stabile, Master-i komunikon me chunkserver n intervale t kohpaskohshme prmes porosive q quhen porosit rrahja e zemrs (nga ang. Heart-beat messages), pr t verifikuar rnien eventuale nga sistemi t ndonj chunkserver-i, dhe me kt vrtetimin nse chunkserver-i sht duke i kryer punt e parapara. SSG gjithashtu mirmban edhe nj ditar t operacioneve apo operation log, ku regjistron t gjitha veprat e ndrmarra nga Master-i dhe n rast t dshtimit t Master serverit, Master-i jo q startohet pothuaj menjher por edhe do ti kaloj pikat verifikuese sipas ktij ditari. Me kt sistemi, do ti kthehet puns aty ku sht ndrprer, apo me fjal t tjera do t rikuperohet plotsisht, me mundsi gabimi shum t vogl. N rast dshtimi, Master-i lexon ditarin e azhurnuar m s fundi (nga ang. most up-to-date operation log) dhe nse ai sht me gabime ather merr ndonj version m t hershm t tij . Gjithsesi, edhe pse Master serveri ka fjaln kryesore, n do klaster t SSG-s prve Master-it, veprojn edhe mastert n hije (nga ang. shadow masters), t cilt e mirmbajn sistemin njkohsisht dhe bashkrisht me Master-in kryesor, por edhe n raste kur ai ka rn nga sistemi. Mirpo, Master-t n hije nuk i kan t gjitha kompetencat pr t vepruar, ata kan t drejt t japin doreza (nga ang. handle) pr lexim t skedarve, por jo edhe pr shkrim apo bashkngjitje. Regjistrimi (inizimi) i skedarve n disqe kryhet n njrn nga dy mnyrat e parapara me SSG, prmes t shkruarit apo prmes bashkngjitjes (nga ang. record append). Prvec ksaj, t shkruarit apo bashkngjitja sht e lejuar pr m shum se nj klient. T shkruarit vazhdon n fund t pjess tashm t mbushur t skedarit apo fillon n pjesn e par t skedarit t sapokrijuar, dhe dallojm shkrime t gjata t vazhdueshme, dhe t shkurta e t rastsishme. Me t parn nnkuptohet mundsia e nj shfrytzuesi pr t shkruar n sekuenc pr nj koh m t gjat, ndrsa me t dytn synohet arritja e paralelizmit n t shkruar, duke i dhn secilit shfrytzues mundsin q t shkruaj nga pak, dhe quhet e rastsishme, pr shkak se shfrytzuesi i par nuk do t vazhdoj shkrimin aty ku e ka ln por pas pjess t ciln e kan shkruar shfrytzuesit tjer. Ky regjistrim sht i nivelit t pak kilobajtve, dhe mirmbajtja e t shkruarave (far u shkrua, nga kush, dhe si t lidhen pjest q i ka shkruar i njjti shfrytzues) sht mjaft sfiduese, andaj jo rastsisht quhet regjistrim atomik. T gjitha shkrimet drejtohen ekskluzivisht nga Master-i, gj q e bn m t besueshm sistemin. Mirpo, duke marr parasysh se mund t ndodhin gabime edhe n kt nivel, Google ka zhvilluar nj model me t cilin prcaktohet niveli i konsistencs s skedarve. Sipas ktij modeli, i cili aplikohet si pr t shkruar ashtu edhe pr bashkngjitje, apo prgjithsisht pr fardo mutacioni t skedarve, nj pjes e skedarit mund t quhet konsistente, nse t gjith shfrytzuesit gjithmon shohin t njjtat t dhna n t gjitha kopjet. Nse gjat t shkruarit, nuk ndrhyn asnj shfrytzues, dhe me kt azhurnimi bhet vetm nga nj shfrytzues, ajo pjes quhet e definuar, meq shfrytzuesit gjithnj do t shohin t njjtat t dhna, gj q implikon edhe konsistencn e asaj pjese. Nse mutacionet jan konkurruese (shum shfrytzues

74

shkruajn n pothuaj t njjtn koh) dhe t suksesshme, pjesa e azhurnuar do t jet konsistente por e padefinuar. Ndrsa, nse mutacionet dshtojn pr arsye t ndrprerjes s energjis elektrike gjat t shkruarit, apo pr ndonj arsye tjetr, kjo e l at pjes t skedarit jokonsistente dhe me kt edhe t padefinuar. Ndrprerja e befasishme e t shkruarit jo q mund t ndodh n t gjitha kopjet, por mund t ndodh edhe vetm n ndonjrn prej ktyre kopjeve, duke e br edhe m t vshtir detektimin e gabimeve. Kshtu krijohen t ashtuquajturat kopje bajate (stale replicas). Fatmirsisht, Master-i ruan edhe numrat e versioneve t chunk-ve, ashtu q n rast t thirrjes s ndonj kopjeje, Master-i verifikon numrin e versionit, dhe n rast se detektohet ndonj kopje bajate, ajo fshihet. Si siguri shtes, secili chunkserver shfrytzon checksum-in (vler e cila derivohet nga t dhna t caktuara), pr t detektuar t dhnat e korruptuara. Secili chunk ndahet n blloqe 64 KB, dhe secilit prej tyre i ndahet nj checksum 32-bitsh, i derivuar nga t dhnat n bllok, i cili ruhet bashk me meta t dhnat tjera t chunkserver-it. Mjaft esenciale dhe mir t rregulluara jan edhe bashkveprimet n kuadr t sistemit. Nj mutacion kryhet n shtat etapa: 1. Etapa e par - Shfrytzuesi (klienti) i krkon Master serverit ti raportoj nse ndonjri nga chunkserver-t q i interesojn e posedon t drejtn e shfrytzimit ekskluziv t ndonj chunk-u dhe vendndodhjen e kopjeve t tij. 2. Etapa e dyt - Master-i i kthen prgjigjen se cili prej tyre e ka kt t drejt, ose nse jo, ia jep t drejtn e shfrytzimit, shfrytzuesit t par q e krkon. 3. Etapa e tret - Chunk-u i cili shfrytzohet ekskluzivisht quhet parsor (primary replica), ndrsa kopjet tjera quhen dytsore (secondary replica). N kt sekuenc, shfrytzuesi pasi t merr t drejtn e shfrytzimit ekskluziv, iu drgon t gjitha kopjeve t dhnat pr mutacion. 4. Etapa e katrt - Pasi q t gjitha kopjet ti ken marr t dhnat, shfrytzuesi i drgon kopjes parsore krkesn pr regjistrim. 5. Etapa e pest - Ajo e pason at n kopjet dytsore. 6. Etapa e gjasht - T gjitha kopjet dytsore i raportojn kopjes parsore pr kryerjen e operacioneve. 7. Etapa e shtat - Dhe n fund kopja parsore lajmron klientin pr zhvillimin e operacioneve, dhe pr dshtimet eventuale. Rrymimi apo rrjedhja e t dhnave n rrjet, nuk bhet sipas topologjive si ajo e degzimit, ku paketat e t dhnave i drgohen ve e ve t gjith chunkserver-ve sipas nevojave/krkesave, por shfrytzohet i tr brezi frekuencor i rrjets, ashtu q t gjitha t dhnat i drgohen chunkserver-it m t afrt, e pastaj ai i bart ato tek chunkserver-i tjetr m i afrt dhe kshtu me radh. SSG ofron edhe nj operacion jo t zakonshm q bn kopjimin e skedarit apo t tr direktoriumit (snapshot operation), pothuaj njkohsisht me mutacionet q mund t bhen n at skedar apo n skedart e atij direktoriumi. Mirpo, nse snapshot-i ka filluar para se n ndonj chunk t filloj ndonj mutacion, ather krkesa pr mutacion n at chunk dhe n t gjitha kopjet e tij refuzohet. Por, situata nuk sht edhe gjithaq e pashpres. Nse arrihet n kt gjendje, SSG urdhron ndonjrin nga chunkserver-t q prmbajn nj kopje t chunk-ut n fjal q t krijoj nj chunk t ri identik n t cilin mund t bhen mutacionet. Si mund t kuptohet nga pjesa e msiprme Master-i e rezervon t drejtn pr bllokuar nj chunk, apo nj numr t tyre, apo edhe ndonj direktorium t tr, n

75

rastet kur i jep t drejtn e shfrytzimit mbi te, ndonjrit prej shfrytzuesve. Nse i prmbahemi sistemit t skedarve t Linux nse n shtegun /me/docs/professional/thesis (Google shfrytzon Linux-in si sistem operativ me disa modifikime n kernel), nj shfrytzues ka t drejtn ekskluzive t shfrytzimit pr thesis, ather asnj shfrytzues nuk mund t ket t drejtat e shfrytzimit (shkrimit) pr me, docs, professional, thesis apo pr fardo skedari q mund t gjendet n kuadr t ktyre direktoriumeve, pasi q sistemi operativ vn bllokad t leximit mbi me, docs, professional, dhe bllokad t shkrimit apo leximit mbi thesis, varsisht nse thesis sht skedar apo direktorium. Master-i prve q i krijon kopjet e chunk-ve, ai po ashtu edhe i rikopjon ato nse numri i kopjeve t tyre sht m i vogl se ai i planifikuar. Gjithashtu, SSG prcakton prioritetin e kopjimit t chunk-ve, ashtu q prioritet m i madh i jepet kopjimit t chunk-ve q kan m s paku kopje t regjistruara n krahasim me ato t planifikuara. Pr shembull, nse pr dy chunk- t ndryshm jan parapar q t ruhen nga tri kopje (tri kopje sht edhe numri i nnkuptueshm i kopjeve q ruan sistemi) pr secilin, dhe nse i pari ka humbur dy nga tri kopjet e tjetri vetm nj, ather prioritet i jepet t parit. Ribalancimi i hapsirs dhe ngarkess, sht gjithashtu pjes e puns s Master-it. Master-i gjithnj krkon nse ndonjri nga chunkserver-t sht shum i ngarkuar, pra, hapsira deponuese i sht konsumuar mjaft, dhe n ann tjetr ka chunksever- t till q jan t pashfrytzueshm apo pak t shfrytzueshm, ather Master-i bn zhvendosjen e chunk-ve pr t balancuar hapsirn dhe me kt edhe ngarkesn n stend. Kur nj skedar fshihet, ky operacion nuk e imponon drejtprdrejt largimin e prhershm t ktij skedari nga disqet, por si faz e par bhet ndrrimi i emrit t skedarit dhe fshehja e skedarit nga shfrytzuesit. Pastaj nis procesi i ashtuquajtur i mbledhjes s mbeturinave, kur bhet largimi i prhershm. Fshirja zakonisht ndodh pr kopjet bajate, chunk-t e korruptuar apo chunk-t jetim, si quhen chunk-t t cilat pas disa mutacioneve apo modifikimeve t skedarve, nuk jan t lidhura m me asnj skedar. E veant e ktij sistemi t skedarve, sht se shfrytzuesit i jepet mundsia q t lexoj mbi pjest t cilat njkohsisht jan duke u modifikuar dhe kjo nuk i shkakton sistemit gabime n shkrim mu pr shkak t prsosmris s lart t kontrollit t operacioneve.

Ky sistem i skedarve, edhe pse duke mjaft i prsosur, sht m shum i orientuar n shrbim t makinave krkuese, dhe si i till nuk sht nj zgjidhje e mir pr tu aplikuar edhe n sistemet tjera. Vet fakti se ky sistem sht projektuar kryesisht pr prpunimin e skedarve t mdhenj, e bn t mundimshm aplikimin e tij n kompjutert pr shfrytzim personal apo pr biznese tjera.

Struktura e t dhnave Strukturimi dhe ruajtja e t dhnave bhet prmes BigTable, sistem ky i zhvilluar nga Google. BigTable, me paraqitjen e saj ka arritur nj zgjerim jashtzakonisht t madh, duke u prdorur n m se 60 aplikacione/shrbime t Google. BigTable sht e

76

ngjashme me nj baz t t dhnave jorelacionale, duke mos prkrahur modelet relacionale t t dhnave, respektivisht i jep m shum mundsi klientit q n mnyr dinamike t kontrolloj formatimin e t dhnave dhe dukjen e jashtme t tyre. BigTable paraqitet n form shum-dimensionale, prderisa t dhnat jan t renditura sipas nj elsi t caktuar. T dhnat indeksohen prmes tri vlerave, elsit t rreshtit, elsit t kolons dhe vuls q prmban kohn reale t futjes s t dhnave. Pra, pr t arritur deri tek nj e dhn e caktuar duhet ti kemi q t tri kto indekse: (rreshti: string, kolona: string, time: int64). elsat e rreshtave dhe kolonave, mund t jen vargje shkronjash e jo domosdoshmrish numra, ndrsa indeksi i tret q paraqet kohn, jepet si nj vler 64-bitshe e numrave t plot. Do t marrim si shembull nj tabele q prmban t dhna t web-faqeve t ndryshme. Kshtu q, URL-t e web-faqeve do t jen elsat e rreshtave. elsat e rreshtave mund t jen t gjat deri 64 KB. T dhnat jan t renditura n mnyr leksikografike sipas rreshtit. do tabel ndahet sipas nj rangu vlerash duke krijuar tabelzat e quajtura tablets, t cilat prmbajn n vetvete nj pjes t t dhnave t tabels s caktuar. Ndarja npr tableta bhet, n mnyr q t mundsohet ngarkimi i balancuar npr komponentet e klasterve, ndrsa prfitojm edhe n shfrytzimin efikas t rrjetit, pasi q leximet do t jen m t rralla dhe t dhnat e bartura m t pakta (nuk do ta bartim tr tabeln, por vetm nj pjes t saj: tabletn). Meq, www do t ishte e prbashkt pr t gjith elsat e rreshtave, Google bn rigrupimin e pjesve t URLs dhe rivendosjen e tyre, ashtu si sht paraqitur n figur e msiprme (n vend t www.cnn.com, ruhet com.cnn.www). Kolonat, prkatsisht, elsat e kolonave, pr dallim nga rreshtat, grupohen npr sete t quajtura familje kolonash. Zakonisht t gjitha t dhnat e tipit t njjt jan t grupuara n nj familje t caktuar. elsat e kolonave, sikurse edhe familjet krijohen para se t futen t dhnat, ashtu q, me rastin e futjes s t dhnave mund t prdoret cilido els i familjes. Kolonat paraqiten n formn: family:qualifier, ku s pari paraqitet emri i familjes, e pastaj elsi. Nj rast konkret do t ishte familja language, e cila ruan numrat identifikues t gjuhve n t cilat paraqitet prmbajtja e ueb-faqes. Timestamp, apo vula e kohs reale, shrben pr t br t mundshm vendosjen e t dhnave n formn e matricave shum-dimensionale. Prderisa, me rresht dhe kolon, paraqitnim t dhnat prmes matricave dy-dimensionale, timestamp, na mundson shtimin e dimensioneve tjera. N nj rast konkret, nj qeli e tabels mund t ket t dhna t ndryshme, pr shembull prmbajtja e nj web-faqeje mund t ndryshohet n intervale t caktuara kohore. Ather, n mnyr q ti ikim shtimit t nj rreshti t ri vetm e vetm pr nj qeli ne krijojm faqet e matricave, ashtu q nj qeli e caktuar mund t ket m shum se nj version, dhe indeksimin e ktyre versioneve do ta bj timestamp. Me hapjen e tablets t dhnat e para q do t na paraqiten do t jen celulat me t dhnat e azhurnuara m s fundi, e pastaj versionet e mhershme t renditura n mnyr kronologjike. BigTable mbshtet n SSG (Sistemin e skedarve t Google), pr ruajtjen e t dhnave n disk, ashtu q formati i skedarve SSTable, prdoret pr ruajtjen e ktyre t dhnave npr servert e klasterve. SSTable paraqitet si nj hart e t dhnave t renditura e t lidhura prmes logjiks els-vler. Ato jan t ndrtuara nga blloqet sekuenciale (zakonisht kto blloqe kan madhsi t prcaktuar 64 KB, por trajta e tyre mund t ndryshohet). N kuadr t SSTable gjendet edhe nj hart e blloqeve, n t ciln ndodhen indekset e blloqeve, t cilat, rrjedhimisht, jan t indeksuara n mnyr q t ofrojn krkim efikas. Kjo zvoglon kohn, pr t ciln t dhnat do t arrinin pr prpunim, pasi q do t duhej vetm t gjenim bllokun n hart dhe pastaj prmes vetm nj krkimi n disk do t gjenim t dhnat e krkuara, ose edhe m mir,

77

SSTable sht e mundur q e tra t vendoset n memorien punuese, me ka do t evitonim krkimin npr disk. Pr ti evituar mutacionet e padshirueshme t t dhnave BigTable mbshtet n nj shrbim mjaft efikas pr bllokimin (lock) e t dhnave Chubby. Chubby krijon 5 kopje, nga t cilat njra zgjidhet master. do klient mban nj sesion me Chubby shrbimin, ashtu q do ndryshim eventual, do t ndodhte vetm me bekimin e Chubby master kopjes. Nse, klienti nuk arrin q ta mbaj sesionin t gjall apo nse e humbet bllokimin mbi skedart n ndonj mnyr tjetr, ather ai klient nuk mund t bj ndryshime t mtutjeshme pa marr prsri t drejtn mbi to. BigTable sht e implementuar n at mnyr q prmban nj librari, n t ciln jan t lidhur t gjith klientt, nj master server, si dhe disa tablet servera. Master serveri bn ndarjen e tabletave, tablet serverve, t cilt pastaj menaxhojn me to. Master serveri po ashtu sht prgjegjs pr detektimin gjendjes s tablet serverve, balancimin e ngarkess npr tablet server, si dhe pr pastrimin e diskut nga skedart e panevojshm. do tablet server menaxhon nj set me tableta, duke prfshir leximin dhe shkrimin npr ato tableta, sikurse edhe ndarjen e tyre n rastet kur ato rriten shum. sht e rndsishme t potencohet se klientt nuk komunikojn me master serverin pr ndryshimet npr tableta, por direkt me tablet serverin, gj q mundson nj efikasitet m t madh t master serverit. Hierarkia e vendosjes s tabletave paraqitet n tri nivele. N nivelin e par sht skedari i Chubby-t, i cili ruan t dhnat pr tabletn kryesore (rrnj). Tableta kryesore prmban t dhnat pr tableta e tjera prmes nj metadata tabele. do metadata tablet, prmban vendndodhjen e nj seti t tabletave t shfrytzuesve. Nj gjendje persistente e SSTable skedarve ruhet n disk, prderisa azhurnimet e fundit q bhen npr tabela ruhen n t ashtuquajturn memtable. Pasi kemi azhurnime t vazhdueshme, BigTable posedon edhe dy metodat e saja pr kompaktizimin e tabletave. Dallojm minor compation, e cila shrben pr krijimin e SSTable, ashtu q minimizon t dhnat q do t duhej t rikuperoheshin nga ndonj dshtim eventual, dhe major compaction, q shrben pr bashkimin e SSTable t krijuara gjat kompaktizimit t mparshm.

Organizimi i t dhnave n makinat k`rkuese Struktura funksionale e komponentve t klasterve t Google Sistemi i grumbullimit dhe i manipulimit me t dhna sht po aq kompleks sa edhe ai renditjes s rezultateve, apo shprndarjes s ngarkess npr kompjutert e klasterve. Pr grumbullimin e t dhnave prdoren t ashtuquajturit web crawler (nga ang. crawler - zvarrits) apo si preferojn ti quajn disa autor t tjer, merimanga. Google makina krkuese, lshon n qarkullim shum crawler n t njjtn koh, t cilt luajn rolin e agjentit duke grumbulluar t dhna nga ueb faqet e prezantuara n web. Njri nga servert e klaster arkitekturs sht i parapar q t shrbej vetm si furnizues i crawler-ve me URL, do t thot q ti orientoj ata fillimisht se cilave web faqe ti referohen pr ti grumbulluar t dhnat dhe quhet URL Server.

78

T gjitha t dhnat e mbledhura nga crawler-t destinacion primar e kan serverin, i cili shrben pr ruajtjen e prkohshme t t dhnave, e i cili quhet Store Server. Hapi i ardhshm n organizimin dhe prpunimin e t dhnave, i takon prsri Store Serverit, i cili bn ngjeshjen e t dhnave, kompresimin, n mnyr q t prfitojm sa m shum n hapsirn e diskut. Pasi q t kompresohen t dhnat, ato i dorzohen rezervuarit, prkatsisht depos s t dhnave q njihen me emrin Repository. Me kt rast secils web faqe t analizuar, i jepet nj ID unike e cila quhet docID. Ky element identifikues sht unik pr seciln web faqe pasi nxirret si hash funksion i secils URL t web faqeve t prpunuara. Pasi q t dhnat t jen t deponuara n rezervuarin e sistemit, fillon funksioni i indeksimit, q si e dim parimisht mundson krkimin m t shpejt npr depot e t dhnave. Indeksimin e t dhnave e kryejn komponentt e destinuara pr kt pun si Indexer dhe Sorter. Indeksuesi (Indexer) prve tjerash bn leximin e t dhnave nga rezervuari, i dekompreson ato, dhe fillon me analizn e ktyre dokumenteve. do dokument i analizuar, tashm shndrrohet n nj set fjalsh t cilat paraqiten m s shpeshti n dokument, e q quhen hits. Nj shnim (hit) regjistron fjaln, pozitn e saj n dokument, madhsin e shkronjave t prdorura pr kt fjal n dokument dhe formn n t ciln sht shkruar (me shkronja t mdha, t vogla apo t prziera). Indeksuesi, pasi q ti kryen t gjitha kto manipulime me dokumentin prkats i shprndan rezultatet e analizave (hits) npr fuqit (barelt) e t dhnave. Mirpo, puna e indeksuesit nuk prfundon me kaq. Ai po ashtu i analizon t gjitha linet nga ueb faqet e shqyrtuara, dhe i regjistron t gjitha t dhnat relevante lidhur me ato line, n nj skedar t dizajnuar vetm pr to, Anchors. N Anchor, ka informata t mjaftueshme, pr seciln lidhje (lin), nga ku dhe pr ku sht i drejtuar, sikurse edhe teksti q i sht shoqruar atij lini. Pjesa e ardhshme e prpunimit i takon komponentit URL Resolver, i cili lexon skedarin e lineve, dhe i konverton t gjitha URL-t e lineve n URL absolute, e po ashtu edhe n docID. URL Resolver-i, kryen edhe nj funksion tjetr. Ai vendos tekstin prreth linit n indeksin e avancuar, duke ia shoqruar atij edhe docID-n, n t ciln ai lin sht i drejtuar. Si rezultat final, URL Resolver-i gjeneron nj baz t t dhnave, t prbr vetm nga linet, e n form t docID-ve. Kjo baz e t dhnave shrben m von pr t llogaritur rndsin e secils ueb faqe, prmes algoritmit t Google, PageRank. Indeksuesi i dokumenteve shrben pr t ruajtur t dhnat relevante pr t gjitha dokumentet, t cilat npr barela jan t radhitura sipas docID elementit. Ndr informatat relevante q ruhen pr dokumentet jan statusi i dokumentit, treguesi se ku gjendet dokumenti n rezervuarin e sistemit (Repository), numri i gjeneruar nga docID (checksum), i cili siguron se nuk sht br asnj ndryshim i rastsishm n prmbajtjen e docID, si dhe statistika tjera. Nse dokumenti n fjal sht prpunuar nga crawler-t, ather do t gjendet edhe informata se ku gjendet docinfo, variabl kjo q prmban URL-n e dokumentit dhe titullin e tij. Leksikoni, si pjes e sistemit, shrben pr ruajtjen e t gjitha fjalve t cilat jan hasur gjat prpunimit t dokumenteve (ueb faqeve). Fjalt identifikohen prmes wordID-s, e cila sht unike pr seciln fjal. Leksikoni sht i implementuar n at mnyr, q ruan n njrn an t gjith wordID-t dhe n ann tjetr ju shoqron atyre hash tabelat me tregues, se ku jan hasur ato fjal npr dokumente. Radhitsi apo Sorter, merr t dhnat e radhitura sipas docID-ve npr barela dhe i riradhit ato n baz t wordID elementit, pr t gjeneruar indeksin e prmbysur (inverted index).

79

Hit listat apo listat e shnimeve, shrbejn pr t ruajtur numrin e paraqitjeve t fjalve t veanta npr secilin dokument ve e ve. Aty ruhen edhe t dhnat q kan t bjn me pozitn e fjals n dokument, fontin q sht prdorur, dhe informata lidhur me formn n t ciln sht shkruar fjala (me shkronja t mdha, t vogla apo t prziera). Hit listat zn hapsirn m t madhe n indekset e avancuara dhe t prmbysura. Kshtu q, pr t prfituar sa m shum hapsir sht prdorur nj lloj kodimi i informatave, i cili mundson shfrytzimin optimal t hapsirs n disk. Sipas ktij kodimi, prdoren 2 bajt pr do shnim (hit). Ekzistojn dy lloje t shnimeve: shnimet e prfytyruara dhe ato t dukshme (fancy hits and plain hits). Shnimet e prfytyruara paraqesin shnimet t cilat hasen n kuadr t URL-s, titullit t ueb faqes, tekstit prreth lineve, ose n etiketave (tag) meta. Ndrsa shnimet e dukshme paraqesin tr pjesn tjetr, duke prfshir ktu bitin e forms s shkronjave, madhsin e fontit, dhe 12 bit pr pozitn e fjals n dokument (t gjitha pozitat t cilat e kalojn shifrimin mbi 4095, shnohen si 4096). Madhsia e fontit paraqitet me tre bit, por vetm 7 nga mundsit e permutacionit shfrytzohen pr t koduar at, pasi q permutacioni 111, lajmron se kemi t bjm me shnim t prfytyruar. N ann tjetr, shnimet e prfytyruara prmbajn bitin e forms s shkronjave, 3 bit pr t sinjalizuar se kemi t bjm m shnim t prfytyruar, 4 bit pr kodimin e llojit t shnimit t prfytyruar, dhe 8 bitt e mbetur pr pozitn e fjals. Pr shnimet q kan t bjn me tekstin e lineve 8 bitshi i fundit ndahet n dy pjes, ku 4 bitt e par prdoren pr hashin e docID-s t cilit i referohet lini dhe 4 t tjert pr pozitn e fjals n tekstin e linit. Indeksi i avancuar sht i radhitur pjesrisht me rastin e indeksimit t dokumenteve nga ana e indeksuesit dhe si i till sht i vendosur n barelat e sistemit. Meq nevojitet hapsir e madhe pr ti vendosur t gjitha t dhnat, numri i barelave n sistem sht gjithnj m i madh se nj. Secili prej barelave prmban n vete nj rang t vlerave t wordID-s. Fjalt e regjistruara npr barele, prmbajn n listat e tyre edhe referencn n dokumentin prkats nga i cili burojn. Dhe, sigurisht, duke pasur parasysh se qllimi i sistemit sht q t ruhet sa m shum hapsir e diskut, wordID-t nuk regjistrohen me numrat e tyre prkats, me rast do t na duheshin 32 bit, por, me nj teknik tjetr, ku wordID-t paraqiten vetm si diferenc relative nga numri minimal i wordID-s n at barel. Indeksi i prmbysur prdor t njjtat hapsira pr t deponuar t dhnat sikurse indeksi i avancuar (barelat), prvese indeksi i prmbysur paraqet t dhnat e prpunuara tanim nga radhitsi Sorter. Pr do wordID, leksikoni prmban informatn se n ciln barel gjendet ajo fjal dhe referencn e saj n listn e dokumenteve, prkatsisht n dokumentet, t cilave ajo fjal iu referohet. Nj shtje pr t ciln, sht menduar mjaft, sht se n far radhitje duhet t paraqiten dokumentet n listn e dokumenteve. Prej tyre, ideja e par ishte t paraqiten t radhitura sipas docID-s, ndrsa tjetra sipas numrit t prsritjes s fjals prkatse n at dokument. Si zgjidhje, u morr nj kompromis n mes ktyre ideve, sipas t cilit do t gjeneroheshin dy sete barelash, njri me informata nga teksti prreth lineve (anchor) dhe titujt e dokumenteve, e tjetri me t gjitha t dhnat tjera, ashtu q, me rastin e krkimit s pari do t krkohej npr setin e par, dhe nse nuk do t ktheheshin mjaft informata, ather do t fillonte krkimi n setin e dyt. Mbledhja e informative n web

80

Grumbullimi i t dhnave nga tashm m shum se 10 miliard dokumente, nuk sht pun q do t mund t kryhej nga nj proces i paautomatizuar. Vshtir mund t mendohen qindra puntor fizik q do t regjistronin materialet nga web-i. Kjo jo q do t ishte e shtrenjt dhe e mrzitshme, por edhe do t merrte aq shum koh, sa q do t mund t vinte deri te dshtimi i projektit, sidomos duke pasur parasysh se web-i i sht drejtuar nj dinamike t ndryshimit t t dhnave, sa q t dhnat e mbledhura sot, nesr do t ishin t vjetruara. Si zgjidhje pr kt problem vjen n konsiderim zhvillimi aplikacioneve t cilat do t bnin mbledhjen e ktij materiali. Mu ktu edhe fillon historia e programeve t njohura sot si crawlers (zvarritsit), q m par quheshin edhe me emrat si wanderer (endacak), robot, merimanga, peshq, krimba etj. N formn e tyre m t thjesht crawler-t fillojn me nj faqe brtham, e pastaj vazhdojn me linet e jashtme t cilat i hasin n kuadr t dokumentit, t cilin jan duke e ekzaminuar. Procesi vazhdon me ekzaminimin e dokumenteve t cilat buronin nga linet e faqes brtham dhe vazhdon me dokumentet t cilat vijn si rezultat i lineve t jashtme n kto dokumente. Pak a shum kjo paraqet jetn e nj crawler-i, e cila prfundon kur ai t ndalet nga personi q e mbikqyr, pasi q ti harxhohen t gjitha linet e nxjerra nga analiza e dokumenteve, apo pasi q t jet arritur ndonj objektiv tjetr. Crawler-t mund t jen selektiv sa i prket natyrs s web faqeve q ata marrin n shqyrtim. Kta t fundit quhen crawler preferencial. Crawler-i mirmban nj list me URL t cilat nuk i ka vizituar, e cila quhet frontier (nga ang. frontier - zona t pashkelura). Frontier-i paraqet listn e detyrave q duhet ti kryej crawler-i. Mirpo, gjat ekzaminimit t dokumenteve paraqiten edhe line t tjera, kshtu q lista nuk prfundon me detyrat e parapara n fillim. sht shum e zakonshme q nj frontier me 10.000 URL t web faqeve t futura n fillim t rritet n nj list prej m se 60.000 URL-ve. Procesi i mbledhjes s informatave nga web faqet, i rikthehet piks fillestare pasi q t jet ekzaminuar dokumenti prkats, duke krkuar URL-n e ardhshme n list dhe pr t marr n shqyrtim dokumentin, t cilit ajo i referohet. Procesi, n mnyr t zakonshme prfundon kur nuk mbetet asnj URL n frontier pr tu ekzaminuar. N disa raste, mund t ndodh q crawler-i t hyj n t ashtuquajturn spider trap (kurthin e merimangs). Kjo paraqitet ather, kur crawler-i has n shum URL t ndryshme t cilat i referohen t njjts ueb faqe. Rastet m t shpeshta jan ato kur ueb faqet n kuadr t nj web sajti i referohen njra tjetrs, ashtu q pas ekzaminimit t njrs prej tyre prmes lineve t jashtme (eksterne) crawler-i kalon n faqen tjetr, e cila prmes lineve t saja eksterne (por t formuluara ndryshe), e kthen prsri n faqen paraprake, dhe kshtu crawler-i hyn n nj rreth vicioz. Po ashtu URL-t t cilat prmbajn ndryshore (variabla) si : http://www.cfaredodomeni.com/index.php?moduli=FaqjaKryesore&Pjesa=1 http://www.cfaredodomeni.com/index.php?moduli=FaqjaKryesore&Pjesa=4 mund t jen line t cilat i referohen t njjts faqe. Pr ti evituar kto kurthe Google ka vendosur politika, me t cilat i dekurajon shfrytzuesit q t prdorin URL n forma t tilla, natyrisht, nse ata dshirojn q Google ti vizitoj faqet e tyre. Nj qasje tjetr, sht ofruar nga frontieret, ku thuhet se ky problem mund t zgjidhet edhe me kufizimin e numrit t faqeve q do t merren n shqyrtim nga nj domen i caktuar. Crawler-t e avancuar, prdorin edhe metoda t tjera pr tiu ikur kurtheve. Ndr to sht edhe kthimi i URL-ve n form kanonike. Procesi fillon me kthimin e t gjitha

81

shkronjave n URL n shkronja t vogla, ashtu q crawler-i t mos bj dallimin n mes t: http://www.CFAREDODOMENI.com dhe http://www.cfaredodomeni.com. Pastaj, vjen kodimi i URL-ve n form standarde, ashtu q crawler-i t mos bj dallimin mes t: http://www.cfaredodomeni.com/Faqja e pare.html dhe http://www.cfaredodomeni.com/Faqja%20e%20pare.html Sikurse edhe standardizimi i forms s paraqitjes s URL-ve si n rastin: http://www.cfaredodomeni.com/modulet/shitja/pagesat/keshi.html dhe http://www.cfaredodomeni.com/modulet/shitja/pagesat/transaksionet/../keshi.ht ml Po ashtu, edhe rregulla t tjera pr kthim n formn kanonike t URL-ve mund t aplikohen, duke filluar nga numri i portit q vendoset ose nuk vendoset n URL e deri tek ato q kan t bjn me kufizimin e shkronjave t mara n shqyrtim nga nj URL. Crawler-t kan pr detyr, prve mbledhjes s materialit, edhe ta bjn analizn e t dhnave npr dokumente. N mnyr q ky qllim t arrihet ather do t na duhej nj HTTP klient, i cili do t na mundsonte drgimin e HTTP krkesave dhe shqyrtimin e prgjigjeve t kthyera. Kta klient zakonisht jan t konfiguruar ashtu q t presin prgjigjen pr nj koh t caktuar, dhe jo prjetsisht, pasi q kjo do ta bllokonte tr procesin, pasi q tek Google, nj crawler mund t mbaj deri 300 lidhje t hapura me servert npr bot, n t njjtn koh. Gjithashtu, crawler-t zakonisht jan t konfiguruar q t lexojn ueb faqet m t vogla se 20 KB, prderisa ato m t mdha se 20 KB, ose nuk i lexojn fare, e ose e lexojn vetm pjesn fillestare t tyre. Nj problem i paraqitur me rastin e mbledhjes s informatave, ka t bj me faqet pr t cilat autort nuk dshirojn q informatat e publikuara n to, t regjistrohen diku tjetr, disa pr shkak t t drejtave autoriale, e t tjerat edhe pr shkak se n to mund t kishte informata t fshehta, si numrat e kredit kartelave t klientve etj. Google, sht ballafaquar q n ditt e para me kt problem. Si prgjigje ndaj ksaj u krijua i ashtuquajturi Robot Exclusion Protocol, sipas t cilit n t gjitha dosjet (folders) n t cilat crawler-i nuk do t duhej t hynte t gjurmonte, prkatsisht t mblidhte material, duhet t ken nj skedar t vogl t shkruar, e t emruar si robots.txt. E tra q duhet t shkruhet n kt skedar sht prcaktimi i crawler-ve q dshirojm apo nuk dshirojm ti lejojm t vizitojn pjes t caktuara t web sajtit. Pr shembull: User-agent: BadBot Disallow: / Do tia ndalonte qasjen crawler-it me emrin BadBot n gjith skedart e web sajtit, prderisa me: User-agent: * Disallow: /administrata/ Disallow: /pagesat/ Do ti ndalonim t gjith crawler-t q t gjurmonin n dosjet (folders) administrata dhe pagesat. Mnyra e puns s crawler-ve prcaktohet me algoritmin mbi t cilin ato jan zhvilluar. Duke iu referuar literaturs gjejm nj numr t konsiderueshm t algoritmeve mbi t cilat jan zhvilluar kto programe. Naive Best-First crawler algoritmi mbshtet n krijimin e nj vektori me fjal t paraqitura n dokumentin e shqyrtuar, e t renditura sipas frekuencs s paraqitjes s

82

atyre fjalve n dokument. Pas ksaj, crawler-i bn llogaritjen e ngjashmris n baz t kosinusit, t web faqes me pyetsin apo prshkrimin e formuluar nga iniciuesi i crawler-it, dhe n baz t saj i jep vlera t caktuara URL-ve t pavizituara q rrjedhin nga kjo ueb faqe, duke prcaktuar kshtu rndsin e tyre n form artificiale. SharkSearch crawler algoritmi prdor t njjtat masa pr prcaktimin e ngjashmris sikurse edhe Naive Best-First algoritmi. Mirpo, pr dallim, SharkSearch, iu jep vlerat URL-ve t pavizituara edhe duke marr parasysh vlerat q kan pasur URL-t paraardhse dhe tekstet prreth lineve. Focused crawler algoritmi i klasifikon faqet e mbledhura sipas kategorive prmes taksonomis s prmbajtjes s tyre. N fillim ky crawler krkon t prcaktohet taksonomia e prmbajtjes s faqeve. Iniciuesi mund q t kyet n proces duke krijuar kategori t reja, apo t heq ato q mendon se nuk mund t cilsohen si t mira. Secila faqe, cils kategori do ti takoj, prkatsisht n ciln kategori do t futet, prcaktohet prmes t ashtuquajturit Bayesian classifier, i cili shfrytzon probabilitetin pr t prcaktuar se nj faqe e caktuar f i takon nj kategorie t caktuar k. Context Focused crawler algoritmi gjithashtu prdor klasifikuesit Bayesian, pr ti drejtuar crawler-t. Por, pr dallim nga algoritmit e tjera, ky algoritm shfrytzon edhe vlersimin e distancs mes faqeve pr t arritur te rezultatet e dshiruara. Crawler-t t cilt nuk jan t dizajnuar mir mund t hasin n shum probleme, sidomos duke pasur parasysh at sasi marramendse t t dhnave n web. Google crawler-t duke provuar q t mbledhin t dhnat npr ueb faqet e nj domeni, kishin filluar t mbledhin t dhnat e disa skedarve q ishin pjes e nj online loje, me rast npr ekranet e shfrytzuesve t ksaj online loje kishin filluar t paraqiteshin gabime t ndryshme. Andaj, do crawler, i cili mendohet t futet n prdorim n web, duhet t prgatitet n at form, q t tejkaloj edhe objektivat shoqrore. T marrsh informata, por t mos shkaktosh probleme. Indeksimi i webit dhe MapReduce modeli do indeksimi i paraprin analiza e dokumenteve t mbledhura. Meq, dokush mund t zhvilloj web faqe prkatsisht ueb aplikacione, duhet pritur q do t na paraqiten standarde t llojllojshme dhe gabime t llojllojshme gjat analizs s tyre. Prve problemeve si ballafaqimi me karaktere t cilat nuk jan n listn ASCII, q paraqet standardin amerikan t shkrimit, ballafaqimit me shkronjat jo latine, si cirilike, arabe, kineze etj., nj problem t madh paraqet edhe shqyrtimi i kodimit t dokumentit sipas gjuhs HTML. Shum shfrytzues i shkruajn dokumentet e tyre pa pasur fare kujdes n vendosjen e etiketave (tags). Jan t shumta dokumentet t cilat as q i kan etiketat mbyllse, gjith kjo n saje t fleksibilitetit t gjuhs HTML. Si pasoj e ksaj, shqyrtuesit t ueb faqeve do ti duhej q ti bj kto pun, n mnyr q t kemi nj pasqyr t mir t dokumenteve, dhe natyrisht, edhe pr ti evituar problemet e mundshme. <html> etiketa paraqet kreun e dokumentit dhe tregon se nj dokument i bazuar n gjuhn HTML pason. Pastaj kemi pjesn <head> e cila nuk iu paraqitet vizitorve, mirpo kjo pjes sht jashtzakonisht e shfrytzueshme pr crawler-t, pasi q n kt pjes vendosen titulli i dokumentit, n kuadr t etikets <title>, sikurse edhe etiketat <leta>, ku mund t vendoset prshkrimi i dokumentit, apo edhe fjalt kye (keywords), sikurse edhe informatat pr gjuhn n t ciln sht shkruar dokumenti. Pjesa tjetr <body>, paraqet pjesn e cila do t prmbaj informatat t cilat do ti paraqiten secilit klient, i

83

cili viziton kt faqe prmes ndonjrit nga shfletuesit e ueb faqeve, q jan n dispozicion. Gjat analizs s dokumenteve mund t paraqiten fjal t cilat paraqiten aq shpesh, si lidhzat apo parafjalt, sa q analizuesit i injorojn ato dhe nuk i vendosin n listat e fjalve q i referohen dokumenteve, gjat indeksimit. Si shembull kemi fjalt n gjuhn shqipe si: dhe, t, do, pr etj., apo n gjuhn angleze fjalt: an, and, by, it, can, for, from e t tjera. Procesi i mos indeksimit t ktyre fjalve quhet Stoplisting. Gjat indeksimit dallojm edhe procesin Stemming, i cili mundohet q ti reduktoj fjalt deri n rrnjt e tyre, pr t kthyer rezultate sa m t mira, si pr shembull fjalt connected, connection mund t reduktohen n rrnjn e prbashkt connect. Si Stoplisting ashtu edhe Stemming, prdoren mjaft nga makinat krkuese si gjat indeksimit ashtu edhe gjat prpilimit t rezultateve. MapReduce paraqet nj model programimi me an t t cilit prpunohen dhe gjenerohen sete t mdha t dhnash, brenda nj kohe t arsyeshme. MapReduce prbhet nga dy funksionet e njohura map dhe reduce t gjuhs funksionale Lisp. Map funksioni prpunon iftet els/vler pr t gjeneruar nj set t ndrmjetm t ktyre ifteve. M saktsisht map funksioni merr setin hyrs t ifteve els/vler dhe prodhon nj set dals t po ktyre ifteve. Prderisa, funksioni tjetr, reduce merr setin dals dhe shkrin t gjitha iftet q kan elsin e ndrmjetm t prbashkt n nj t dhn t vetme. Kto funksione jan jashtzakonisht t shfrytzueshme sidomos gjat krijimit t indeksit t prmbysur. M kt rast map funksioni analizon do dokument dhe emiton nga nj ift n sekuenc <word, docID>. Reduce funksioni pranon t gjitha rezultatet nga map funksioni dhe prodhon nj ift <word, list(docID)>. Seti i t gjitha rezultateve dalse nga funksioni reduce formon indeksin e prmbysur. Thirrjet e map funksionit nuk bhen vetm nga nj makin e klasterit, por ato distribuohen npr disa makina, n mnyr q t shkurtohet koha e realizimit t funksionit. Kjo realizohet duke i ndar t dhnat n M pjes splits (split 0, split 1...). N ann tjetr thirrjet e funksionit reduce bhen nga disa makina, mirpo ktu bhet ndarja e hapsirs s elsave t ndrmjetm n R pjes duke shfrytzuar ndonj funksion pr ndarje. Procesi fillon me ndarjen e skedarve n M pjes t cilat jan t madhsis nga 16 MB deri 64 MB. Pas ksaj startohen disa kopje t programit n disa makina t klasterit. Si zakonisht, njra nga kopjet sht master, ndrsa t gjith t tjert jan puntor t cilt kryejn punt e dhna nga master kopja. Jan saktsisht M pun pr map funksionin, dhe R pun pr reduce funksionin. Puntori, t cilit i sht ndar njra nga M kopjet, bn regjistrimin e ifteve els/vler. T gjith elsat e ndrmjetm t prodhuar nga map funksioni regjistrohen n memorien punuese. Nganjher, t dhnat e regjistruara n memorien punuese shkruhen n disk, i cili sht i ndar n R regjione nga funksioni pr coptim. Vendndodhja e ktyre t dhnave, i jepet n form informate master kopjes s programit, i cili sht prgjegjs q kto t dhna tiu jep puntorve t cilt jan t ngarkuar me detyrn e reduktimit (reduce function). Pasi q puntort reduktues t jen informuar m vendndodhjen e ktyre t dhnave ata prdorin thirrjet e procedurave n largsi (remote procedure calls) pr ti lexuar kto t dhna nga disku apo memoria punuese. Me rastin e leximit t t gjitha t dhnave t ndrmjetme, puntort reduktues bjn radhitjen e ifteve sipas elsit

84

t ndrmjetm, me qllim grupimin e t dhnave t cilat kan t prbashkt elsin e ndrmjetm. Puntori reduktues pasi q ti kalon t gjitha vlerat e ndrmjetme i drgon reduce funksionit, elsin unik t ndrmjetm q ka gjetur dhe setin e vlerave t ndrmjetme q i bashkngjiten atij. Rezultati i reduce funksionit i bashkngjitet nj skedari i cili prmban rezultatet e ksaj pjese t reduktimit. Pasi q t ken prfunduar t gjitha map dhe reduce funksionet e thirrura, master kopja e lajmron shfrytzuesin. Sa i prket gabimeve n t cilat mund t has programi, ekziston nj funksion (ping) me t cilin master kopja n mnyr periodike i kontrollon puntort dhe n rast se ndonjri nga ta nuk kthen prgjigje, puna e parapar pr te i jepet njrit nga puntort t cilt jan t lir. Ndrsa nse master kopja vdes, ather si zgjidhje mund t merret zgjedhja e ndonjrs kopje aktive t programit pr master, n mnyr q t udhheq me punt aty ku kan mbetur. Mirpo n Google, preferojn q t ndrpresin tr operacionin MapReduce me rastin e vdekjes s Master kopjes, meq vdekja e master kopjes shihet si dukuri e rrall.

Rezultatet e krkimit
Analiza e pyetsorve dhe prpilimi i rezultateve preliminare t krkimit Mund t thuhet se makinat krkuese, prkatsisht vet krkimi i informative n web prmes ktyre makinave e ka ndryshuar perceptimin e popullats s rndomt q shfrytzon webin, pr vet webin. Por, jo vetm ata jan prfitues t ksaj teknologjie. Bizneset, hulumtuesit dhe pothuajse pr secilin individ q sht n kontakt me teknologjit e sotme t shkmbimit t informacionit, nj epok e re ka filluar me paraqitjen e makinave krkuese. Web-i ndoshta edhe nuk do t ishte ai q sht sot, me m shum se 10 miliard web faqe t deponuara n mijra servert e vendosur kudo n bot. Makinat e sotme krkuese, edhe pse larg ideales q t ofrojn rezultatet e qlluara t krkimit prmes disa fjalve kye, jan n rrug t mbar pr t kuptuar nevojat e njerzve. Duke pasur parasysh, se webi paraqitet si nj baz e madhe e t dhnave (m e madhja e njohur), krkimi pr informacion na detyron qasjen e krkimit, t ngjashme me at t pyetsorve q realizohen npr bazat e t dhnave. Prmes fjalve kye q iu ofrojm makinave krkuese, rrjedhin edhe rezultatet e krkimit. Makinat krkuese ekzekutojn pyetsort n bazat e tyre t t dhnave duke krkuar mu kto fjal kye npr dokumentet e deponuara n rezervuart e sistemit. Natyrshm, rezultatet preliminare t renditura s pari n rezultatet e krkimit (pr disa makina krkuese kto jan edhe rezultate finale) do t jen ato dokumente q do t prmbajn fjal q jan m s afrmi t prshtatshme me fjalt kye, dhe dokumentet, n t cilat afrsia fizike n mes t fjalve kye sht e vogl. Pastaj vijn rezultatet nga dokumentet n t cilat fjalt kye gjenden n t njjtin dokument, mirpo nuk jan afr njra tjetrs, dhe s fundmi rezultatet nga dokumentet q prmbajn vetm ndonjrn nga fjalt kye apo jo t gjitha fjalt nga vargu i fjalve kye. N prapavijn e Google, fjalt kye prdoren pr t formuluar pyetsorin. T gjitha fjalt kthehen n wordID. Si hap i ardhshm krkohet npr barelat e lists s

85

dokumenteve pr fjalt kye, dhe fillon krkimi npr dokumente derisa t gjendet prshtatja ndrmjet fjalve kye dhe fjalve q prmbahen n dokumente. 4 Shumica e makinave krkuese, krkimin e par e bjn npr barelat q prmbajn t dhna mbi tekstin prreth lineve, titujt e dokumenteve dhe etiketave (tags) meta. Pas ksaj, nse nuk ka rezultate t mjaftueshme fillohet me krkimin e prgjithshm npr dokumente. Kjo bhet pr arsye efektshmrie, meq barelat me informatat si ato m lart jan m t vogla n madhsi dhe krkimi mund t kryhet m shpejt, dhe pa e ngarkuar shum sistemin. Prve prdorimit t fjalve kye pr t gjetur informatat e dshiruara ekzistojn edhe teknika t shumta, me an t t cilave ne bjm filtrime t ndryshme n krkim me qllim gjetjen e informatave sa m t sakta dhe relevante. Nse dshirojm q makina krkuese t na kthej vetm dokumentet t cilat, prmbajn t gjitha fjalt kye q kemi prdorur n fushn e krkimit, ather sikurse edhe te do sintaks e pyetsorve mund t prdoren operatort AND dhe + si: produkte + qumsht ose produkte AND qumsht. Me kt e kemi udhzuar makinn krkuese, se ne dshirojm t shohim vetm dokumentet q kan t bjn me produktet e qumshtit, duke i mnjanuar kshtu nga rezultatet e krkimit, dokumentet q kan t bjn me produkte tjera, sikurse edhe dokumentet q kan t bjn vetm me qumshtin. N rastin e anasjellt mund t prdoret operatori OR, mirpo ky sht nj operator i nnkuptueshm gjat rezultateve t krkimit. N rast se shtypim, po e zm vetm George n fushn e fjalve kye, sht shum e mundshme q t kemi prplot rezultate me dokumente q i referohen ish presidentit amerikan George Bush. Pr ti eliminuar rezultatet q kan t bjn me ish presidentin amerikan, n mnyr q t kemi rezultatet q kan t bjn me George-t tjer na mjafton t shkruajm: George Bush ose George NOT Bush Nse fjalt kye i fusim nn thonjza si p.sh. Universiteti i Prishtins, makina krkuese do t kuptoj se ne dshirojm ti shohim vetm dhe vetm dokumentet q e prmbajn kompozicionin e fjalve n t njjtn mnyr. M kt jo q kemi mnjanuar rezultatet pr dokumentet q prmbajn vetm njrn nga fjalt, por edhe rezultatet me dokumentet q mund t ken fjalt si Universiteti Prishtins apo Universiteti i Prishtina. Ka edhe teknika tjera filtruese si n rastet kur e dim se fjala jon kye gjendet n kuadr t URL-s s web sajtit q dshirojm ta vizitojm, me rast eliminojm rezultatet me dokumentet q e prmbajn at fjal kye. Si shembull, rastet kur nuk jemi t sigurt pr URL-n e Kuvenditt Kosovs shkruajm n fushn e krkimit allinurl: kuvendi. N kt rast Google do t na i kthej t renditura m s larti web faqet e Kuvendit t Kosovs, dhe me gjas edhe t Kuvendit t Shqipris, nse pjes e URL-s s ueb sajtit t Kuvendit t Shqipris sht fjala kye kuvendi. N rastet kur dshirojm t shohim vetm rezultatet t cilat prmbajn vetm nj tip t veant t skedarve si shembull .pdf skedart, ather shkruajm pdf: tatimet. Me rast do t na kthehen t gjith skedart me prapashtesn .pdf q prmbajn fjaln kye tatimet. sht e rndsishme t theksohet se edhe gjat krkimit makinat krkuese prdorin funksionet Stoplisting dhe Stemming. Me t parn eliminojn nga rezultatet e krkimit fjalt q prdoren shpesh, e me t dytn makinat krkuese mundohen t hamendsojn rezultatet n baz t rrnjve t fjalve.
4

Prof. Dr. Edmond Beqiri Interneti komunikimet kompjuterike 86

Renditja e rezultateve t krkimit prmes algoritmit PageRank Projektuesit e Google thon se qllimi i krkimit sht q t kemi sa m shum rezultate cilsore t kthyera nga makina krkuese. Pjes e rndsishme e implementimit t makinave krkuese sht edhe renditja logjike e rezultateve t kthyera, bile Google triumfon mbi makinat tjera krkuese mu n saje t ksaj vetie specifike. Google prdor nj algoritm special pr renditjen e rezultateve, i cili quhet PageRank. Pasi q t realizohen rezultatet preliminare t krkimit, fillon procesi i renditjes s rezultateve n baz t rndsis duke iu referuar po ktij algoritmi. S pari paraqiten dokumentet q kan rezultatet m t prafrta, e q kan vlern m t madhe t PageRank-ut t tyre. Nj baz e lidhur e t dhnave (si fjalort, uebi, rastet e gjykatave etj.) mund t paraqiten si graf i drejtuar i N nyjeve, ku secila nyje korrespondon me ndonj ueb dokument dhe ku lidhjet e drejtuara n mes nyjeve korrespondojn me linet nga nj dokument n tjetrin. Nj nyje e caktuar prmban nj grumbull linesh q na drejtojn drejt nyjeve fmij, dhe nj grumbull linesh q na drejton praptazi te nyjet prind. Marrim nj shembull dhe e thjeshtsojm problemin n tri web dokumente. Themi se web faqja B dhe C kan line t drejtuara prpara drejt web faqes fmij A, dhe themi se web faqja A ka dy line t drejtuara praptazi drejt web faqeve prind B dhe C. Metoda e renditjes s rezultateve sipas PageRank, bazohet parimisht n numrimin e thirrjeve nga dokumentet tjera, mirpo kjo metod sht m komplekse sesa vendosja e vlerave n baz t numrit t thirrjeve. N rastin m t thjesht dokumenti A i cili ka N thirrje t drejtuara praptazi do t kishte rangun r(A) = N. Prve faktorve q prmendm, po ashtu n shqyrtim gjat renditjes s rezultateve merren edhe faktor t tjer. Pr shembull, mund t vijm n prfundim se n shumicn e rasteve faqja e par e nj ueb sajti sht m e vizituara, dhe t supozojm se edhe sht m s larti e renditur n rezultatet e krkimit. Ather, cilado ueb faqe q mund t ket linin n faqen e par do t ket rangun m t lart t trashguar nga faqja e par sesa ueb faqet tjera, t cilat nuk kan linet e tyre n faqen e par. Pastaj, linet t cilat jan mjaft t dukshme n maje t faqes, me shkronja t mdha, a me madhsi t fontit m t madh iu jepet rndsi m e madhe se ndonj lini q nuk sht edhe aq i dukshm. Rndsi e veant iu jepet edhe teksteve prreth lineve (anchors), pasi q shpeshher ato prshkruajn web faqen m mir se vet materiali q ajo web faqe prmban.

5.3 Efektshmria e sistemit Google garanton se me algoritmin e saj pr renditjen e rezultateve, n rezultatet e krkimit do t paraqiten dokumentet m t rndsishme, me kt me gjas edhe dokumentet m relevante, duke pasur parasysh fjalt kye q i prdorim n fushn e krkimit t makinave krkuese.

87

Efektshmria e ktij sistemi mund t vrehet qart nse bjm fardo krkimi, pr t cilin e dim pak a shum se far rezultatesh duhet pritur. N nj eksperiment t br n vitin 1998 nga themeluesit e Google pr fjalt kye bill clinton, rezultatet e kthyera nga makina krkuese, e cila mbshtetej n bazn e t dhnave me m se 24 milion web faqe t indeksuara, ishin befasuese. Sipas ktij eksperimenti, rezultatet e renditura m s larti jan njkohsisht edhe m relevantet. Shohim, ndr rezultatet e para paraqiten web faqet q jan n kuadr t web sajtit t Shtpis s Bardh, pastaj lini q na drejton tek posta elektronike e presidentit. Ndrsa m posht jan paraqitur faqet m pak relevante si web faqet jozyrtare t admiruesve t tij apo edhe shkrimet e ndryshme diskredituese pr presidentin. Google dhe makinat tjera krkuese sht theksuar shum her n kuadr t ktij teksti se prparsia e dukshme e Google sht PageRank algoritmi pr radhitjen e rezultateve. Kjo ishte edhe fush beteja, n t ciln Google fitoi mbi makinat tjera krkuese. Google sot sht makina krkuese m e shfrytzueshme n internet. Pr t demonstruar kt veori superiore t Google ndaj makinave tjera krkuese do ti komentojm disa nga rezultatet e mara nga krkimet n Google dhe Altavista. N kt eksperiment sht prfshir krkimi prmes fjalve kye q gjenden n kuadr t bazs s t dhnave q prmban titujt e dokumenteve, e q ka t regjistruara rreth 16 milion dokumente. Pr fjaln kye university, marrim nj shembull ku shohim rezultatet e krkimit nga t dyja makinat. Shihet qart se n rezultatet e paraqitura nga Google prijn universitetet amerikane me renome botrore si Stanford University, University of Illinois, Indiana University etj., prderisa Altavista e ka par t arsyeshme q me krkimin pr fjaln kye university, ti jep rndsi m t madhe departamentit t fiziks optike n Universitetin e Oregonit, sesa web faqeve fillestare t universiteteve, apo edhe vet faqes fillestare t Universitetit t Oregonit. N shembullin vijues do t demonstrojm fuqin e rezultateve t Google, t krahasuar m tri makinat tjera krkuese, Yahoo, MSN Search dhe WebSearch. Q t tri kto makina kan renome botrore. Eksperimenti sht kryer n vitin 2007, prderisa sht krkuar pr fjaln kye qeveria. Krkimi sht br n ueb sajtin http://www.multi-search-engine.com, i cili mundson prmes ndrfaqes s tij krkimin e prnjhershm n m shum se nj makin krkuese. Prderisa Google pr fjaln kye qeveria ka kthyer adresat m t rndsishme, si web portalin e qeveris shqiptare n rend t par dhe at t qeveris s Kosovs n rend t dyt, makinat tjera krkuese duket se nuk iu kan dhn edhe aq rndsi ktyre web portaleve. Rezultatet m t knaqshme nga makinat tjera krkuese, edhe pse larg efektshmris q ka Google, i ka dhn MSN Search, ku pas lineve q t drejtojn n web sajtin e qeveris studentore shqiptare n rendin e tret sht paraqitur web portali i Qeveris s Kosovs. N ann tjetr, Yahoo dhe WebSearch, nuk kan paraqitur kto dy ueb faqe, e as rezultate t prafrta me to, as n 10 rezultatet e para t ktij krkimi.

Si t prdoret nj makin krkuese?

88

Teknikat pr manipulimin e rezultateve t krkimit t Google makins krkuese PageRank sht algoritmi m i avancuar pr renditjen e rezultateve t krkimit, mirpo PageRank nuk sht nj algoritm i prsosur. Kur Larry Page, projektuesi i ktij algoritmi, hodhi iden pr krijimin e Google makins krkuese s bashku me Sergey Brin, ata vendosen q ta patentojn kt algoritm, por njkohsisht edhe ta bjn publik punimin. Kjo prve q iu ndihmoj pa mas makinave krkuese konkurrente n treg, e q edhe sot shihet nga shum analist biznesi si gabim i Google, iu ndihmoj edhe shum individve q t gjejn pikat e dobta t ktij algoritmi. Kjo padyshim, iu erdhi n ndihm atyre pr manipulimin me rezultatet e krkimit. Teknika e manipulimit jo t drejt t rezultateve t krkimit t makins krkuese Google, quhet Google Bomb ose link bomb. Me kt shprehje nnkuptohen tendencat e llojllojshme pr t influencuar rangun e rezultateve t krkimit t kthyera nga makina krkuese Google, zakonisht me qllime satirike apo politike. Meq, si tham edhe n kapitullin e kaluar, Google i jep rndsi t madhe teksteve prreth lineve (anchors), duke i pranuar ato si prshkruesit m t mir t nj web faqeje t caktuar, nga kjo rrjedh q sa m koherent t jet teksti prreth lineve, aq m lart n renditjen e rezultateve do t vendoset ajo web faqe. Do t themi se nj Google Bomb sht krijuar, nse nj numr i madh ueb faqesh prmban linin me prshkrim koherent drejt nj ueb faqeje t caktuar (ueb faqes e cila sht cak i ktij manipulimi). Google Bomb sht e ngjashme me spamdexing, teknik kjo q mundson ndryshimin e qlimshm t HTML faqeve me qllim manipulimin e rezultateve t krkimit. Shum analist t ktyre teknikave, bien dakord se Google Bomb-at e para ishin aksidentale, dhe njerzit kan filluar t kuptojn se prmes ca termave t caktuara mund t arrijn deri te qllime t caktuara. Ndr Google Bomb-at m t njohura, dhe ndoshta edhe m me ndikim, ishte ajo q kishte t bnte me ish presidentin amerikan George W. Bush. N shum web faqe, n at koh, do t mund t gjenit linet me prshkrimin miserable failure (dshtim fatkeq), t cilat t drejtonin n web faqen q prmbante biografin e presidentit amerikan Bush, e q ishte n kuadr t web sajtit zyrtar t Shtpis s Bardh. Edhe prkundr presioneve t mdha mbi Google pr t hequr nga rezultatet e krkimit kt lin, Google vendosi q ti qndroj besnik algoritmit PageRank, duke u arsyetuar se kjo sht vetm reflektim i opinionit publik n internet. George W. Bush, nuk ishte caku i vetm i t pasionuarve pas Google Bomb, kryeministrin britanik do t mund ta gjenit t renditur t parin n rezultatet e krkimit pr fjaln kye liar (rrenacak). Cikli jetsor i nj Google Bomb-e prfundon kur ajo t bhet e popullarizuar, dhe kur t prmendet n ueb sajtet e njohura apo edhe npr media. E gjith historia e Google Bomb-ave duket ta ket par fundin n janar t ktij viti, kur Google lajmroi se prmes disa prmirsimeve q ka br n algoritm do t minimizohet efekti i ksaj teknike. Pas ca ditsh nga ky lajmrim, ishte e pamundur t gjinden n rezultatet e krkimit t Google linet e famshme q i drejtonin vizitort drejt faqeve t presidentit amerikan apo kryeministrit britanik. Mirpo, jo ktu prfundon historia e manipulimit t rezultateve t krkimit. Sot, kudo n bot jan themeluar kompani t shumta q merren me biznesin e optimizmit t makinave krkuese, ose m mir thn me manipulimin e rezultateve t krkimit. dokush q dshiron ti radhitet ueb sajti n rendin e par t rezultateve, do t mund tiu drejtohej SEO (Search Engine Optimization) kompanive, q kt ta bj pa investuar edhe aq shum. Bile, profiti q

89

do t vilet si rezultat i shtimit t numrit t vizitorve n web sajt, dhe me kt edhe rritja e shitjes online i mbulojn, e edhe i tejkalojn investimet pr t qen i pari n rezultatet e Google. Te optimizimi i makinave krkuese dallojm teknikat e ashtuquajturat kapela e bardh dhe kapela e zez. Me kapela e bardh, nnkuptohet arritja e synimeve prmes teknikave t ndershme dhe t prkrahura nga makinat krkuese. Vet Google ka dhn njoftimin pr t gjith ata q jan t interesuar t renditen sa m lart n rezultatet e krkimit, se prmes prmbushjes s disa kritereve, web faqet e tyre do t renditen sa m lart nprmjet algoritmit PageRank. Ndr kriteret q krkohen jan freskimi sa m i madh i informatave n web faqe, pra, nga ky kriter psojn web faqet statike. Pastaj, projektimi i lineve, i till q t mos shkaktoj konfuzionin e crawler-ve, si sht rasti me spider trap. N ann tjetr, kapela e zez, nnkupton shfrytzimin e teknikave t cilat nuk prkrahen nga makinat krkuese, ku bn pjes, n rend t par, teknika spamdexing. Ktu prdoren mnyra t ndryshme pr arritjen e qllimit si fshehja e tekstit n fillim t faqeve. N kt tekst zakonisht paraqiten fjalt kye dhe t dhna t tjera, t cilat indeksohen nga makinat krkuese, por nuk shihen nga vizitort. Fshehja e tekstit bhet n mnyra t ndryshme, duke i dhn atij ngjyrn e njjt si t prapavijs s web faqes, apo vendosjen e tekstit n kuadr t etiketave <div>, t cilat e kan opsionin q t fshihen nga syt e vizitorve. Pastaj, teknikat si cloaking, me rast i jepet nj version i web faqes crawler-ve, e nj tjetr version iu paraqitet shfrytzuesve. Gjithsesi, teknikat e zeza jan nn mbikqyrjen e plot t makinave krkuese. Makinat krkuese marrin masa t rrepta ndaj ueb faqeve t cilat mundohen ti thyejn rregullat e lojs. Teknikat e makinave krkuese pr mbrojtje kundr mashtrimeve Jo gjithka sht e leht, kur bhet fjal pr mashtrimet. T mashtruarit, gjithmon tentojn t jen nj hap para, pr ti parandaluar mashtrimet e radhs. E njjt sht edhe situata me makinat krkuese. Google dhe makinat tjera krkuese jan vazhdimisht t involvuara n procesin e mbrojtjes kundr mashtrimeve, duke krijuar teknika anti-mashtrim. Por, jo vetm makinat krkuese jan t interesuara t minimizojn efektin e manipulimit me rezultat e krkimit. N rastin e Google Bomb-ave, individ t fyer me manipulimin e br me rezultatet e krkimit, filluan procesin e ashtuquajtur, t dekonstruktimit t Google Bomb-ave. Nj armat e tr individsh, prkrahs t presidentit amerikan Bush, filluan anti-kampanjn pr Google Bomb-n miserable failure. Kjo u realizua ashtu q u krijuan qindra web faqe q prmbanin linet me prshkrimin miserbale failure, por ksaj radhe t drejtuara n caqe tjera, n rend t par kundr figurave t partis demokratike n SHBA. Kjo balancoj disi rezultatet e krkimit. N ann tjetr, makinat krkuese ndrmorn fushat t egr kundr kapelave t zeza, duke i br SEO kompanit t pendohen pr t bmat e tyre n t kaluarn. Google, si prijs i ktij procesi, ndrmori hapa, prmes t cilave ndshkoi rnd ueb faqet q prdornin kto teknika duke i eliminuar trsisht nga indeksi i ueb faqeve, t gjitha ueb faqet n t cilat sht gjetur material q do t mund t shkaktonte spamdexing.

90

Mjaft sht prfolur edhe pr teknikn Sandbox, pr t ciln n Google mohojn ta ken prdorur. Sipas ksaj teknike, domenet e regjistruara rishtazi, apo domenet q ndrrojn shpesh pronarin, edhe pse t indeksuara nuk paraqiten n rezultatet e krkimit, pr nj koh t caktuar, prderisa Google t vrtetoj se ueb sajti sht serioz, ose s paku sht krijuar me qllime serioze. Kjo teknik duket t mos i ket ndikuar rezultatet e krkimit t makinave tjera krkuese. Lufta kundr prfituesve jo t ndershm tashm ka filluar, prderisa Google duket t jet mjaft vigjilent n prcjellje t ktyre zhvillimeve dhe n ndrmarrjen e masave ndshkuese, kundrejt gjith atyre q nuk jan konform rregullave.

E ardhmja e makinave krkuese


Zhvillimi i vetive semantike te makinat krkuese Drejtimet e zhvillimit q tani po marrin makinat krkuese, ofrojn hapsir pr projektim m t mir t vetive t tyre semantike. N garn globale pr t qen n krye t tabels s klasifikimeve pr makinat krkuese, po imponohet nevoja pr zhvillimin e kuptueshmris apo t inteligjencs artificiale pr makinat krkuese dhe jo vetm pr to. Google sht duke e mbajtur primatin si makin krkuese, vetm duke u vlersuar si makina m e mir krkuese n aspektin e kuptueshmris s krkesave njerzore, dhe kthimin e prgjigjeve n mnyrn m t afrt me perceptimin njerzor. Por, sht e qart se Google sht larg t qenit ndrrs, pr nj bashkpunim inteligjent makin-njeri. Strukturat mikroskopike dhe idiomat n web kan vn themelet e tyre n hulumtimet pr krkimet n web. Prpjekje t shumta jan duke u br n hulumtimet pr montimin e ueb faqeve npr regjione t vogla e t definuara m mir, ashtu q t arrihet deri te ndonj prfundim logjik nga frazat dhe fjalit e nxjerra. Informatat e nxjerra n kt mnyr po integrohen s bashku me bazat e tjera t njohurive si fjalort, katalogt e ndryshme t domeneve t veanta e t tjera, sikurse edhe t dhnat e nxjerra nga burime t ndryshme po ndrthuren s bashku pr tiu qasur problemeve t informacionit. E gjith kjo po arrihet prmes XML-it, duke shfrytzuar strukturn e tij pr ti paraqitur t dhnat n njrn an, dhe pr ti prshkruar ato t dhna prmes meta t dhnave q XML disponon. Kjo, njherit po e bn m t thjesht dhe m t leht shkmbimin e t dhnave ndrmjet bazave t njohurive. Duke supozuar se nj analisti i duhet ta mbaj t azhurnuar nj baz t t dhnave ku regjistrohen ndryshimet n departamentin e burimeve njerzore n nj kompani, dhe se shablloni i informatave n bazn e t dhnave jepet n formn X ka zvendsuar Y n pozitn P t kompanis K. Kt vshtir se do ta gjenim duke krkuar prmes fjalve kye t formuluara n pyetsor, pasi pyetsort e bazuar n fjal kye zakonisht krkojn pr nj entitet t specifikuar prmes nj emri apo grupi emror. Kta pyetsor nuk jan t konstruktuar pr t br krkime apo filtrime n baz t shablloneve ku n mes t antarve ky ekziston nj relacion, emrat e t cilve do t duhej t nxirreshin nga nj dokument i caktuar. Kto jan probleme bazike n nxjerrjen e informacionit. Zakonisht, hasim n forma prplot me fusha t cilat duhet mbushur me t dhna, n mnyr q ato t krahasohen me shabllonet prkatse n kuadr t nj dokumenti. Nj hap para drejt nxjerrjes s informatave, jan vet makinat krkuese, t cilave kryejn detyrat si

91

nxjerrja e t dhnave q kan t bjn me URL-n e ueb faqes, pjeszat e nnvizuara t dokumentit e t tjera. Pjes m e komplikuar n kt drejtim sht nxjerrja e shnimeve si pr shembull pr nj punim prplot me citate. Kjo sht gj e leht nse i referohemi lists s referencave, mirpo duket shum e komplikuar nse do t duhej ti nxirrnim kto t dhna nga vet brendia e punimit, ku emrat e autorve mund t jen shkurtuar, viti i publikimit t librit q sht cituar mund t paraqitet me vetm dy numra, dhe nuk ekziston ndonj standard i caktuar se me far fonti duhen t shkruhen apo n far forme. Kuptimi i porosive duket t jet pjesa m s vshtiri e realizueshme sa i prket nxjerrjes s informacionit. Ktu bn pjes si shembull nxjerrja e nj tregimi t nj zhanri t caktuar nga artikujt e lajmeve. Teknikat e nxjerrjes s informatave mund t bazohen n vetit e induksionit t rregullave apo t msimit statistikor, far edhe ofron modeli i fsheht i Markov-it (HMM) pr makinat e gjendjes fundore (finite-state machines). Nj HMM sht makin e gjendjes fundore me mundsi tranzicioni probabil n nj set gjendjesh Q. Kjo makin fillon me nj gjendje fillestare qI dhe zhvendoset rastsisht nga nj gjendje n tjetrn derisa t arrij gjendjen e fundit qF. N do gjendje ajo hedh nga nj monedh t shumanshme pr t vendosur se cilin lin ta prcjell nga gjendja e tanishme. Prmes formuls s probabilitetit Pr(qq) jepet probabiliteti i zhvendosjes nga gjendja q n gjendjen q. Po ashtu ekziston edhe nj shprndarje polinomiale e termave q i shoqrohet secils nyje, e q jan pjes e nj seti t prgjithshm t simboleve dalse. Probabiliteti Pr(q) shfaq mundsin q simboli t emitohet si simbol dals kur makina t jet n gjendjen q. Vargu i simboleve dalse t HMM makins sht x = x1x2...xl$ ($ sht simboli dals prmbylls q ka probabilitetin nj se do t paraqitet kur makina ta arrij gjendjen e fundme). Prve nxjerrjes s informatave, edhe prpunimi i gjuhs natyrale hyn n zhvillimet e vetive semantike t makinave krkuese. Teknikat e paraqitura pr prpunimin e gjuhve natyrale arrijn q me mjaft saktsi ti analizojn fjalit n shum gjuh t bots. N mnyr q kjo teori t avancohet edhe m tutje duhet q t krijohen leksikone me fjal t cilat jan t ndrlidhura n nj rrjet leksikor. WordNet, nj fjalor anglisht, ka arritur q t krijoj nj rrejt t till leksikor. N kt rrjet konceptet unike jan t paraqitura si nyje t quajtura synsets (synonim sets) n nj numr grafesh. Nga nj graf pr seciln pjes t ligjerats. N secilin graf, synsets jan t lidhura prmes nyjeve t etiketuara. Grafi i emrave sht grafi m i pasur me linqe, meq n kuadr t tij gjenden hiponimet (sht i llojit t) dhe metonimet (sht pjes e). Kto grafe mund t ju dalin shum n ndihm makinave krkuese n perceptimin e krkesave t shfrytzuesve, edhe pse fjalt e shumkuptimta vazhdojn t paraqesin problem pr digjitalizimin e gjuhve

92

Pagesa elektronike
Pagesa sht kuror e do pune, prandaj edhe e atyre q bhen n mnyr elektronike. N tregtin tradicionale sht zhvilluar nj numr i madh i mnyrave t pagess pr mallin e bler ose shrbimin, kurse biznesi elektronik ato t gjitha i prkrah, por hap edhe mundsi tjera. Ktu nuk do t ndalemi shum n analizn e mnyrs klasike t pagess, sepse ato prjetojn shum pak ose fare, modifikim n biznes n t cilin segmentet tjera realizohen n mnyr konvenciale. Praktikisht asgj nuk ndryshon nse, p.sh. ndonj pun tregtare mbyllet prmes internetit, kurse sht marrur vesh q pagesa t bhet me para t gatshme ose me ndonj form klasike pa para t gatshme. E njjta vlen edhe me rastin pagimit me kundrpages, raportet kreditore, kompenzimet etj. Por, situate sht krejt ndryshe nse mirret vesh q pagesa t bhet me kartela, ose shfrytzohen shrbimet bankare m larg se nga shtpia (vetshrbime), kurse ndaras kur t vendoset t zbatohet pagesa me para elektronike dhe shrbimet bankare t internetit. N vazhdim do t shqyrtojm kto lloje t pagesave.

Pagesa prmes kartels kreditore


Pagesa prmes kartels kreditore sot sht mnyra m e popullarizuar e pagess n tregtin elektronike masovike. Megjith kt, secili shpejt do t kuptoj prparsit e on-line porositjes dhe blerjes dhe do ta pranoj. Por, shum jan ende skeptik n lidhje me pagesn me kartele kreditore, ka sht shkak i friks nga mundsit e keqprdorimit t karteleve, respektivisht, n t vrtet, shnimeve t fshehta t koduara n kartel. Dyshimet e tilla duhet menjher ti kundrshtojm. N baz t ksaj, nuk mund t vrtetohet se keqprdorimet gjat pagess me kartel kreditore nuk jan assesi t mundshme, larg nga ajo, por gjithashtu mund t vrtetohet se ato nuk jan as afrsisht t vrteta sikurse jan keqprdorimet e karteleve n biznesin konvencional. Mendoni kthjellt: njher kur ia keni dhn karteln n dor ndonj tregtari klasik, ia keni dhn n pjat t gjitha mundsit q ta keqprdor karteln nse dshiron. Edhe ather kur tia kthej karteln, slip mbetet tek ai dhe mund t bj ka t doj. Poashtu, pyetje e madhe sht se a e vlen t lshohemi n at pun Krcnimi me sanksione sht shum serioz. Plotsisht t njjtn logjik e vlen t zbatohet edhe n pagesn prmes karteleve n biznesin elektronik, me ndryshim q ktu duhet marr parasyshedhe hakert , keqbrsit t cilt shnimet e fshehta nga kartela (mspari t famshin PIN numrin personal identifikues t shfrytzuesit) dshirojn me vjedh gjat transmetimit nga blersi deri te tregtari. Poashtu ky sht marr si nj problem shum i madh q n fillim t tregtis elektronike, prandaj kaher jan zhvilluar metoda t cilat praktikisht pengojn kt mnyr t keqprdorimit. Zgjidhja quhet enkriptimi, ka sht emr kompetent pr at q n jetn e prditshme quhet shifrimi i shnimeve. Shnimet para drgimit t tyre shndrrohen n ndonj form tjetr nga ajo burimore, prandaj, kodohen n formn e pakuptueshme pr shfrytzuesin e paautorizuar. Tash pr tash sht me rndsi t prmendet se si gjat kryerjes s operacioneve delikate t transmetimit t shnimeve, e n mesin e tyre t pandashme
93

prfshihen edhe transaksionet financiare, prandaj edhe pagesa me kartele, duhet zbatuar protokolet siguruese pr transmetimin e shnimeve. Protokolet e tilla mund ti zbatoj do shfrytzues i internetit, qoft n rolin e dhnsit ose pranuesit t shnimeve, do me than edhe ather kur drgon para edhe ather kur pranon para. N prfundim t shqyrtimit t problematiks s pagess me kartel kreditore mund t mirren edhe kto n vazhdim: pagesa sht edhe sot mjaft e mbrojtur nga keqprdorimet nse zbatohen protokolet siguruese pr transmetimin e shnimeve n transaksionet financiare t internetit; ndrmarrsi i vogl i cili dshiron e klientve t vet tia mundsoj pagesn me kartel kreditore prmes internetit duhet q paraprakisht t mirret vesh me kompanin q ofron shrbimet e pagess me kartel ( p.sh. Visa, Diners, American Express, etj. ), respektivisht, me prfaqsuesin e autorizuar t tij. Me sa ndihet npr rrethe t ndyshme, tek kompanit e karteleve ende padshir i lejojn ndrmarrsve t vogl mundsi t tilla, sigurisht prshkak t niveleve t ulta t zhvillimit t prgjithshm t biznesit elektronik dhe kulturn e sjelljeve n at rreth. Pritet q situate t ndryshoj n t mir. Blersi duhet t vrtetoj a i mundson ai t cilit duhet dika ti paguaj me kartel prmes internetit shfrytzimin e protokolit t sigurt. Nse nuk sht ashtu, rreziku sht i madh pr tu lshua n blerje, prandaj ose do t trhiqet nga puna ose t krkoj informata nga shitsi pr mundsit alternative t pagess; Ndrmarrsi serioz i cili punon prmes internetit duhet q klientve t vet tu siguroj prdorimin e protokoleve t sigurta gjat kryerjes s transaksioneve t pagess. Pr at duhet s pari t mirret vesh me dhnsin e shrbimeve t internetit (ISPn ) shrbimet e t cilit i shfrytzon. Vetm pagesa me kartele na bie deri te ajo q shfrytzuesi n fushn prgjegjse t porosive elektronike t shkruaj numrin e kartels s vet, kohn e kalimit t afatit t kartels, PIN-nin, t shifruara me protokol t siguruar i drgon me porosit e tjera t pranuesve ( shitsve ). Vlen t prsritet edhe njher, pagesa me kartele prmes internetit sot nuk sht kurfar problemi serioz i siguris nse iniciativat e mparshme jan t gjitha t nevojshme pr organizimine prgaditjes dhe parapuns. Nse kjo nuk sht kryer, m mir sht q n ato mnyra t kryerjes s transaksioneve finansiare t mos lshohemi fare.

Vetshrbimi n largsi dhe banka shtpiake


Q n fillim duhet larguar nj huti e cila jorrall ekziston mes gjykatsve n biznesin elektronik, veanrisht mes atyre ka vetm se dshirojn t bhen: vetshrbyese (n largsi dhe shtpiake ) bankare nuk sht njjt si bankimi i internetit. Bankimi n largsi (Angl. Telebanking) dhe bankimi shtpiak (Angl. Home Banking) jan sinonime pr shrbimet t cilat banka ia mundson antarve t vet
94

kryrjen e transaksioneve finansiare pamvarsisht, me transmetimin n largsi t shnimeve prmes rrjetave kompjuterike. Banka antarve t vet, i cili tregon dshir t till, n kompjutert e vet ia mundson prdorimin e programeve prgjegjse ose n kompjutert e tyre t transmetoj programet e nevojshme pr kryerjen e transaksionit t parave n largsi. Kto programe me iniciativn e shfrytzuesve hapin lloje t ndryshme t dokumenteve ekranore (formulare t zbrazta n kompjuter) me lloje t ndryshme transaksioneve t parave t antarve (p.sh. blerja e mjeteve devizore n llogarin rrjedhse dhe deponimi n llogari devizore t klientit t njjt) ose pr llogari t antarve (p.sh. pagimi i komunalive nga llogaria e kursyer e komitetit). Klienti plotson rubrikat e nevojshme t dukumenteve ekranore, gjat s cils programi eventualisht i ndihmon n plotsimin automatic t dis rubrikave q kompjuteri di ti plotsoj (sepse shnime t tilla veq m par ekzistojn n kompjutert e bankave ose s paku n kompjutert e klientve). Kur ta plotsoj dukumentin n ekran, klienti e drgon prmes rrjetit kompjuterit i cili rrin kot, q e kontrollon n trsi, dhe kur mundet kte, saktsia na bie deri te dokumenti i pranuar. Saktsia e disa propozimeve nuk mund t kontrollohet, sepse ato varen nga dshirat dhe qllimet e shfrytzuesit (p.sh., shuma q dshiron me e transmetu nga llogaria e vet n ndonj llogari t huaj). Nse dokumenti sht i plot dhe sakt i plotsuar, kompjuteri i papun e zgjedh dhe kryen transaksionin e krkuar pr rezultatet e tyre, prap me ndihmn e rrjetit, e lajmron klientin. Nse, klienti krkon ndonj transaksion q sht i pamundur ose nuk sht i lejuar n baz t rregullave t biznesit banker (p.sh., transmetimi i paisjeve t cilat n ndonj llogari nuk jan), kompjuteri i kot do t kundrshtoj kryrjen e tyre dhe do ta lajmroj klientin. N ann teknike, ofrimi i shrbimeve t tilla bankare nuk sht m absolutisht kurfar problemi problemi sht te joprgaditja dhe joaftsia e bankave q t futen n probleme t tilla, respektivisht, n rastin e bankave q ofrojn shrbime t tilla, n shrbimet e ofruara q u mungojn antarve.

Veprimtaria bankare e internetit


Veprimtaria bankare e internetit sot n bot konsiderohet si nj ndr veprimtarit m t sukseshme t zbatuara n internet. N kt mnyr shfrytzuesve ju mundsohet q drejtprdrejt ti qasen llogarive t veta dhe t kryejn transaksionet e parave prmes Web faqeve t bankave. Prdorimi i shrbimeve t Web faqeve t bankave bhet thjesht, kurse shfrytzuesi pr ato qllime nuk ka nevoj t bj programe t posame mjafton t ket Internet Explorer, Netscape Navigator ose ose ndonj program t ngjajshm krkues. Numr i madh i bankave shrbimet e tilla nuk i huazojn, kurse t tjerat, me rregull, i huazojn m pak se shrbime t gjalla . N kt mnyr veprimtarit bankare t internetit kursejn parat dhe kohn e bankave dhe komitetet e tyre. Prapseprap te nj numr i caktuar i klientve jan shnuar edhe reaksione t tilla: Pse un t marr prgjegjsin pr pun finansiare, kur mund tia l bankave? Pse me lejua q me parat e tua t knaqet dikush tjetr dhe tiu jap mshir kur ju duhet? Prandaj, pranimi i veprimtaris bankare t internetit nga ana e klientit, veanrisht kjo vlen pr ndrmarrsit e vogl, d.m.th., marrja e nj pjese t prgjegjsis, por edhe fuqin e banks n duart e tua. Lshimi i ktij segmenti t puns si sht pjesa finansiare dikujt tjetr sht shenj e papjekuris pr kryerjen e

95

puns komplete, prpjekje q t shkohet linjs me m pak durim dhe konformizm. Mundsit e tjera t internetit krkojn edhe shpirt tjetr ndrmarrs, q sht pasqyra dhe prgaditja n rrezik, e jo vetm prgaditje tradicionale dhe e parezerv e fitimit. Nn prdorimin e shrbimeve t veprimtarive bankare ndrmarrsi i vogl mundet q pa kurfar prgaditje dhe shpenzime t posame, vetm, sipas nevojave t veta dhe mendimeve , t kryej s paku punt e ardhshme: Shikimi dhe analizimi detal i gjendjes s llogarive t veta bankare, Shikimi dhe analizimi i lvizjeve (zbrazje dhe mbushje) t mjeteve n llogarit e veta n fazn kalimtare Prcjelljen e mjeteve n llogarit e huaja me dinamikn q vet e rregullon, Prshtatjen e evidencs vehtanake finansiare me evidancat bankare, Reagim conform me reklamimet n gabimet eventuale n prpunimin dhe evidentimin bankier, N prgjithsi, administrim me mjetet vehtanake t financave.

Tregtia elektronike n shrbimet turistike dhe transportuese


Sipas natyrs gjrat, shrbimet turistike dhe transportuese krkojn komunikime t biznes personave n largsi, sepse zotnimi i hapsirs toksore do t bhet prmes shrbimeve t tilla. Nuk habit shkaku q, zbatimi i internetit n kt hapsir t ekonomis sht shum intenziv. Pjesn m t gjr t shrbimeve t ktij tipi t tregtis n internet e mbikqyrin kompanit transportuese (kryesisht rrezelundruese), operatort turistik t njohur botror dhe agjensionet turistike. Por, kjo kursesi nuk d.m.th. q pr ndrmarrsin e vogl n kt tregti nuk ka vend kishte me qen m korekt q t vrtetohet e kundrta. Ndrmarrsi i vogl kishte me funksionuar mir n nj rreze lokale t vogl (n strehn tregtare), dhe prap t kryej punt gjithkah n bot. Kjo, n vazhdim, sht prparsia m e madhe e t gjithve, kurse veanrisht e zbatimeve t tilla t internetit. Shrbimet e ktij lloji na bien kryesisht n rezervimin e vendeve n mjetet e transportit, n objektet turistike dhe mikpritse. Pr kt duhet thn dika m shum, pr sistemet e rezervimeve kompjuterike.

Sistemet e rezervimit kompjuterik


Iniciatort dhe finansuesit kryesor t zhvillimit t sistemeve kompjuterike t rezervimeve (Angl. Computerized Reservation System, CRS) kan qen kompani t mdha rrezelundruese dhe bashkimi ndrkombtare i tyre IATA. Sigurisht se nuk duhet tepr skjaruar se ka i detyroi ato n te nevoja objektive q del nga natyra e punve t tyre. Rrezelundruesit fluturojn gjithkah, portet rezatuese shprndahen n tr botn, pjest reserve dhe lnda djegse jan gjithkah t nevojshm, kurse udhtart krkojn shrbime kualitative, ushqim dhe pije, pamarrparasysh se ku gjinden. Pr at arsye paraudhtart rrezatues sponzorojn shum projekte t zhvilluara informatike dhe telekomunikuese, veanrisht n vitet e shtatdhjeta t shekullit 20.

96

Rezultatet jan shum m t mdha se sa duken. Kta jan sistemet e shumshfrytzuesve kompjuterike t rezervimit (Angl. Multi user Computerized Reservation System), pa t cilat sht e pamundur t paramendohet funksionimi rrezelundruesit bashkkohor, kurse pastaj, kalimthi, dhe pjest e tjera t transportit, si edhe turizmi dhe hotelet mikpritse. Por, n t vrtet situata n kt rreth t biznesi tsht larg nga ajo ideale. Pr kt, edhe kur sht pjek ideja pr nevojn e ekzistencs s sistemeve shum shfrytzuese kompjuterike t rezervimit, numr i madh i subjekteve n qarkullimin e prgjithshm global nuk kan arrit t mirren vesh pr vendosjen e sistemit t njjt, i cili kishte me i shrbye t gjithve. Disa grupacione t kompanive rrezelundruese kan ngritur zhvillimin e sistemeve private t rezervimit, kurse disa tjera, themelimin e kompanive t specializuara t ngarkuara pr rimkembjen, mbajtjen dhe punn e sitemeve shumshfrytzuese. Kshtu ka ndodh q sot n bot ekzistojn me dhjetra siteme t tilla t rezervimit, n mesin e t cilave katr jan: Amadeus 28.0 % Galileo 22.0 % Sabre 21.5 % Worldspan 11.0 % T gjitha kto sisteme prezantojn, n themel, shum baza t shnimeve me ann e t cilave mund t marrim pjes n rrjetin telekomunikues, praktikisht nga do an e bots. Nga e para t gjitha kto sisteme kan shfrytzuar rrjetin vehtanak kompjuterik pr transmetimin e shnimeve n largsi, q me koh t integrohen n internet. Kur kjo ka ndodh ka qen ky sinjal i kompanive t vogla dhe t mdha q t fillojn shitjen e biletave t aeroplanve. Rrethina e punve t tyre shkall shkall sht zgjeruar, kshtu q ka filluar t prfshij edhe shrbime tjera transportuese, shrbimet e dedikuara pr udhtime dhe lundrime, turistike, hotele mikpritse, sportive dhe shrbime rekreative.

Shitja e shrbimeve t transportit t udhtarve n internet


Transportuesit ajror kan m shum pun n mbajtjen teknike t rrezelundrimeve, organizimin e transportit, paisje me lnd djegse, furnizimi me ushqim dhe pije q i ofrojn udhtarve, etj., q t mund plotsisht ti prkushtohen shitjes s shrbimeve t veta. Pr at kto pun ju lihen n dor tjerve, q kan t bjn me organizatave turistike ose kompanive t specializuara pr shitjen e shrbimeve t transportit t udhtarve. Kjo i hap shum mundsi ndrmarrsit t vogl, t cilve do ti gravitoj klientela e cila sht jasht duarve pa nevojn e shkuarjes deri te portet e zakonshme ajrore t larguara dhe qytetet e mdha, ku m s shpeshti jan t vendosura selit e kompanive ajrore. Ndrmarrsi i vogl kshtu do t bj t veten, tregun lokal me dritare kah e tr bota q atij prmes Web faqeve t veta do ti ofroj shrbimet e rezervimit dhe shitjes. N ann teknike Web faqet nga t cilat ofrohen shrbimet e tilla nuk ndryshojn shum nga vendet e shitjeve tjera elektronike. Ndryshimet vrehen kryesisht n raportimin e shrbimeve t ofruara shrbyesve. Shrbimet m t shpeshta jan:

97

Ofrimi i informatave pr fluturimet e rregullta t kompanive ajrore, pr shrbimet e porteve ajrore, tarifat, respektivisht qmimeve t transportit, mnyrave t pagesave, etj., Rezervimet on-line dhe shitja e biletave t aeoroplanve, Shrbimet shitjes s biletave t aeroplanve n momentin e fundit , Auksioni i biletave t aeroplanve, Programet e veanta pr fluturuesit e vazhdueshm , Rezervimi i aotomobilave me qasje n vendin e caktuar , Shrbimet e sigurimit t udhtarve, valixheve dhe ngarkesave.

N Web faqn e vet ndrmarrsi i vogl, i cili vendos n kt lloj biznesi duhet t vendos sa m shum informata relative q kishin me knaq edhe fluturuesit rutinor edhe ata q udhtojn pr her t par. Q vizitort e Web faqeve t veta mos ti ngarkojn me informata q nuk i interesojn, duhet q me kujdes t klasifikohen. Klasa obligative e informatave, nn informatat themelore t paevitueshme pr kohn e fluturimeve, transportuesve ajror, tarifave, qmimeve, etj., kan me qen prgjegjje pr pyetjet e vazhdueshme ( FAQs ), pr t cilat kemi folur m par ( 5.4.1. ). Ktu kjo ka me qen prgjegjet n pyetjet: Pr slljelljet gjat fluturimit, Pr zonat kohore n bot, Pr shrbimet shtes n fluturime (lidhjet telefonike, shrbimi i ushqimit dhe pijeve, video projektet, etj.), Pr mundsit e blerjeve t padoganuara n fluturime, Pr sjelljet n rrethanat e jashtzakonshme gjat fluturimit, Pr zakonet e vendeve t caktuara, Pr valutn e vendit t caktuar dhe valutat qarkulluese, etj. Me rndsi sht t prmendet q informatat q ofrohen n Web faqe mund t jen t azhuruara, respektivisht mbajtja e ndryshimeve eventuale q ndrkoh kan ndodh. Kjo d.m.th. q ndrmarrsi n kt lloj pune duhet t jet vazhdimisht n ndgjim me kompanit ajrore, sepse ska lshim m t madh se dhnja e gabueshme e informatave klientit i cili na drejtohet n besim. Rezervimet e zakonshmeon-line dhe shitja e biletave t aeroplanve realizohen n mnyrat e njjta t shitjeve prmes internetit t kado tjetr. Auksioni i biletave dukshm ndryshojn nga auksioni i mallrave t forta, ktu nuk takohen blersit potencial, por prodhuesit, duke ofruar qmime sa m t volitshme. Ndrmarrsi i vogl, i cili mund t jet konkurent m i qmueshm s tregtari i madh (pr shpenzime t prhershme m t ulta, shpenzimet e fuqis puntore, etj.), duhet me u kyq n vendet e auksionit t ktij lloji n internet, sidomos sepse ato praktikisht asgj nuk kushtojn. N rastin m t tjesht, do t ket sukses q t dgjohet pr te. N kompanin veq t prmendur PriceLine (4.3.) n internet sht njra ndr shtpit m t mdha t auksionit n rrethinn e shrbimeve t transportit t udhtarve kompania n adresn: www.travelbids.com

98

Programet e veanta pr fluturuesit e vazhdueshm (Angl. Frequent Flyer Programs ) jan pjest sistemore t ofertave t t gjitha kompanive ajrore serioze ( 4.3. ), kurse ndrmarrsi i vogl duhet q medomos ti rradhit n ofertat e veta pr qllimet e kuptueshme fluturuesit e vazhdueshm jan blers t vazhdueshm. Shrbimet e rezervimit t automobilave dhe mjeteve tjera transportuese t cilat rezervohen pr vende t caktuara, rruga pr t ciln shitet bileta, krkohet nga ndrmarrsi i vogl i cili ju ofron prpjekje shtes t rndsishme, sepse nnkupton ndrlidhjen e aranzhmaneve speciale me kompanit q mirren me shrbime t tilla. Njjt vlen edhe pr shrbimet e sigurimit. Me shrbimet e tilla mund t mirren vetm ata ndrmarrs t vogl t cilt n njfar mnyre jan rritur , respektivisht kan zotnue ligjet e biznesit me bileta t aeroplanve dhe kan fuqi ti zgjerojn n drejtimin q synon ofrimin e shrbimeve turistike. Gjat planifikimit t punve t rezervimit dhe shitjes s biletave t aeroplanve prmes internetit, organizimi i Web faqeve, mir sht t shikohet si kt e realizojn t tjert (q punojn mir). Prandaj ju kshillojm t vizitoni disa Web faqe m t mir t ktij lloji, p.sh. n adresat: www.ltravel.com www.itn.com

Shpalljet elektronike
Shpalljet, ka t bj me shpalljet e vogla ose revistat e specializuara, gjithkah n bot, sht njra ndr mnyrat m t popullarizuara t lidhjes s punve shitblerse individuale t vogla por n mas t madhe t rndsishme. Informatat (oferta ose krkesa, respektivisht ndonj form e tret e shkmbimit t t mirave dhe shrbimeve) t plasuara prmes shpalljeve i huazohen , nganjher atij q i jep, kurse ndoher atij q i krkon. Shum do t pajtohen me at se blerja prmes shpalljeve pr disa individ sht forma m komfore e ardhjes deri te krkimi i t mirave, edhepse jan t vetdijshm se kjo form e tregtise bart me vete rreziqe t ndryshme. Nuk sht pr tu uditur prandaj, se n fillim t hapave t par t Web-it dhe tregtis elektronike sht lajmruar Web faqeja me t vetmin qllim q t bhen shpallje elektronike (Angl. Electronic Classified Ads). Mbledhja, klasifikimi dhe distribuimi elektronik i shpalljeve sht burim i t ardhurave t kompanive q mirren me t.
99

Q t fillohet me kt lloj pune, duhet msuar disa zanate t vogla t fshehta me analizn e asaj se ka po ndodh n botn e bardh.Ja nj pasqyrim i shkurtr i gjendjes n kt pjes t biznesit elektronik.

Llojet e shpalljeve elektronike


N internet me koh jan kristalizuar tipe t ndryshme t shpalljeve elektronke: Shpalljet elektronike t prgjithshme, q ofrojn informata pr mundsin e kmbimit t t gjitha llojeve t t mirave dhe shrbimeve, Shpalljet elektronike t specializuara, qllimi i s cils sht q ti knaq interesat e veanta t shfrytzuesve, ashtu q mbledhen vetm shpalljet pr kategorit e caktuara t t mirav dhe shrbimeve, Shpalljet elektronike ofrojn dhe krkojn forma t ndryshme t ndihms ( serviset industriale, ndihma n shtpi, instruksionet, shrbime mjeksore etj. ) q funksionojn si lloje t veanta t berzave t puns dhe shrbimeve, Shpalljet elektronike lokale dhe gazetareske, i cili kryesisht mban mediumin ekzistues t shtypjes, por tash n Web.

N teorin e shpalljeve t prgjithshme elektronike sot n internet, m t popullarizuarit jan n adresat: www.classifieds2000.com

www.freeclassifiedads.com Shpalljet e specializuara elektronike munden q n internet t gjinden me dhjetra ose qindra, ashtu q ska kuptim q ti ndajm vetm disa nga ato. N mesin e shpalljeve elektronike t ofertave dhe krkesave pr lloje t ndryshme t ndihms sigurisht m interesantt jan ato n t cilat shpallen nevojat pr fuqin puntore, respektivisht ofrohet punsimi. Sot m t popullarizurat jan dy: www.careermosaic.com

100

www.headhunter.net N fund, gati edhe ska shtpi gazetareske, nga ato m t mdhat botrore e deri tek ato lokale t vogla, t cilat nuk mbajn shpallje elektronike vehtanake si pjes sistemore e ofertave n Web faqet e veta.

Rreziqet n biznesin elektronik


Interneti paraqet hapsirn ku nj numr i dukshm i tipeve sulmojn n sigurin e subjekteve t prfshira; edhepse shum nga ato rreziqe shprehimisht jan pak t besueshme, prap n ta duhet llogaritur e mos t sillemi si strukthi q e fut kokn n zall ose duke besuar se kjo mua nuk mund t m ndodh . Sulmuesit e siguris s shfrytzuesve n internet ndahen n dy kategori: ekzistojn t ashtuquajturit hakert (Angl. Hacker) dhe krakert (Angl. Cracker). Edhe njri edhe tjetri jan persona (kraker sht edhe emri i programit q e krijojn krakert) q prpiqen t rrnojn shnimet e fshehta dhe t mbrojtura kompjuterike, prmes rrjetit. Prap, mes tyre ekziston nj ndryshim i madh: hakert kt e bjn nga ndrgjegjia, argtimi ose q t realizojn ndonj interes t lshuar pr vete, deri qllimi i krakerve sht q ti shkaktojn dikujt tjetr pasoj materiale ose jomateriale, nganjher edhe pasoja palidhje. Krakert n publik prjetojn padi padyshueshm. Deri sa n rastin e hakerve herher vrehet nj doz e paqart e simpatis dhe tolerancs. Shembull: N Gjermani ekzistojn klubet e lagalizuara t hakerve, t cilt kan amblemat dhe emrat e vet, internet adresat, hapsirat ku organizojn ahengje, si dhe revista legale t internetit n t cilat shtjellojn tema shkencore dhe i falenderohen sukseseve t tyre. Nga ata papenges mund t bleni ose t huazoni pr nj koh programet t cilat edhe vet mund ti hakoni ! Hakert dhe krakert nuk jan asgj tjetr ve se sulmues n sigurin e shfrytzuesve t internetit, do me than kriminel m t zakonshm. Vetm si t till duhet kuptuar dhe trajtuar! T gjitha rreziqet n biznesin elektronik mund t rradhiten n tri kategori themelore: Humbja e integritetit t shnimeve Sulmuesi ndryshon, vjedh ose shkatrron biznes shnimet tona ose s paku na krijon informata t rrejshme; Kanosja e informatave private Shnimet private pr personat fizik ose juridik arrijn n duart e shfrytzuesve t pautorizuar; Pamundsia e shfrytzimit t shrbimeve t caktuara Aktiviteti i sulmuesve shfrytzuesin e bie n pozitn q nuk mund, vazhdimisht ose koh pas kohe, t praktikoj shrbimet e internetit q i nevojiten; Humbja e kontrolls Shrbimet e internetit shfrytzohen n mnyr t lejueshme, por pakontrollueshm, ku dikush tjetr mund t rrezikohet ose i sjellen pasoja. Shum jan ata q mundohen t gjejn vrima n programe ose paisjet kompjuterike si t deprtojn n sistemet e huaja kompjuterike. M t ekspozuarat jan sulmet ndaj sistemeve ushtarake, bankave dhe institucioneve t ngjajshme, sepse
101

ato prmes rrjetit bartin parat (t dhnat pr para) kurse kjo sht nj motivacion shum i madh ku secili vazhdimisht ose n mnyr jo t fsheht fshihet hajni i vogl. Krakert zakonisht lansojn programe t mbrapshta me t cilt sulmohet n mnyrn e quajtur kundrshtimi i shrbimeve ( Angl. Denial of Service, DoS ). Qllimi gjat ksaj sht t pamundsojn shfrytzuesit e paautorizuar t punojn, respektivisht n zbatimin e disa shrbimeve t internetit. Kjo realizohet me sulmin n disa komponente t rrjetit, programeve t shfrytzuesve ose sitemeve operative t kompjuterve t tyre. Lloji m i rrezikshm i sulmuesve t till t programeve jan t ashtuquajturit virust ose krimbat kompjuterik. Teknologjit bashkkohore t siguris me t madhe pamundsojn sulmin n sistemet e siguris n internet ose me t madhe i vshtirsojn ato. Por, problemi sht n ate se sulmuesit keqbrs imagjinues dhe praktik do dit trillojn metoda t reja pr realizimin e qllimeve jo t ndershme t tyre. Pr at secili shfrytzues i interneti, e veanrisht ndrmarrsi i vogl i cili ka vendos t punoj prmes rrjetit, duhet t ndrmarr t gjith hapat e njohur t mbrojtjes nga aksionet e hakerve dhe krakerve, dhe t lus Zotin t mos jet viktim e ndonj tipi t ri t sulmeve!

Hapat e sigurimit
Hapat e siguris t zbatuar n internet, respektivisht n biznesin elektronik mund t rradhiten n pes kategori: a) hapat e autorizimit b) hapat e mbrojtjes kriptografike c) hapat e autentifikimit d) hapat mbrojtjes antiviruse e) hapat e mbrojtjes s privatizimit T gjitha kto jan njjt t rndsishme dhe sistemi i plot i sigurimit t Web faqeve ka nnkupton zbatimin e ekuilibruar t secilit prej tyre. Nuk sht mir p.sh., vendosja e hapave themelore nga nj kategori, kurse mosprfillja e tjerave, sepse sulmuesi potencial do t krkoj sistemin ku ai sht m i fsheht dhe pikrisht aty t sulmoj.

102

Instrumentet e Pagess Elektronike


Pagesa elektronike me kartel tani m sht br pjes e pa ndashme e jets s prditshme. Mund t themi se biznesi elektronik sht nj ndr metodat m bashkkohore t biznesit, ku t gjith ndrmarrsit tentojn t zn nj pozit t mir n tregti. Kohn e fundit bankat n vendin ton kan hedhur n treg karta nga m t ndryshmet, me qllim q qarkullimi i parave t behet prmes banks e jo me para t gatshme. Ndr bankat e para n Kosov q ofroi kartele ishte Pro Credit Bank si pr shembull: Master Card, VISSA Clasic, VISSA Elektronik, Maestro t pajisura me CHIP-in m t prsosur q sot gjendet ne treg. M konkretisht nj kartele e pajisur me CHIP sht m multifunksionale dhe mund t prdoret si element sigurie nga bankat. Si dhe duhet t prmendim se kjo bank ka lancuar n treg shrbimin m t ri dhe m t prshtatshm Trhiq para edhe n pikat terminale t shitjes pr ata q dshirojn t trheqin para dhe t kursejn koh.

Historiku i karteleve kreditore


N vitin 1914-t filloi historiku i kartele nga nj kompani Amerikane telegrafike Wester Union e cila kompani ju ofroi klientve t vet m t privilegjuar prdorimin e karteleve vetm gjat udhtimeve zyrtare. Me kt nnkuptojm pagesn e biletave t udhtimit dhe ushqimin n restorant, kshtu q klienti kishte mundsi kredie dhe kthim t saj pa ndonj interes ose me nj interes shum t ult.5 M 1950-t u lshua kartela e par Diners Clubs si kartele mbushse interne (shih fig. 1).

Fig. 1 Kartela Diners Club International

Po n t njjtin vit filloi edhe prdorimi i karteleve American Express, me prdorimin e ktyre karteleve kreditore erdhn n prfundim se ata t cilt posedojn kartele kreditore shpenzojn m shum t holla se sa me kesh, kjo dukuri edhe sot sht aktuale (shih fig. 2).

Fig. 2 Kartela American Express

5 6

Marr nga internet History of CreditCard 08/2009 www.westerunion.com Marr nga Interneti www.how Credit Card Work 103

M 1951 domethn nj vit m von, n mas t konsiderueshme filloi prdorimi i karteleve. Diners Clubs lshoji rreth 200 kartele t cilat mund t prdoren n qytetin e NewYork-ut. Dhe vetm n ato dyqane q i ka lshuar kompania. Kjo metod e re e kryerjes s transaksioneve financiare filloi t prhapet n tr territorin e Ameriks dhe zgjati vetm deri tek zhvillimi i standardeve t shiritave magnetik e q vazhduan t bhen pjes e epoks informative. N vitin 1958-t Banka Amerikane filloi t lshoj n prdorim BankAmeriCard por, vetm brenda Kalifornis. N vitin 1966-t Bank of America lidhi marrveshje me bankat tjera, ku nga kjo marrveshje u krijua nj sistem i cili ishte sistemi i par q kredit prmes ksaj banke t lshohen n masa m t gjra prmes ktyre bankave, e q m von kjo kartele prfundimisht n vitin 1976-77-t evuloi n Visa sistem. N vitin 1967-t katr bankat e Kalifornis e formuan Western State BancCard Association e q m von u shndrua n Master Card. Kshtu shumica e bankave organizon sisteme t karteleve kreditore n baza lokale dhe regjionale dhe m pas vendosn t bashkohen n sisteme m t mdha q dal ngadal sa vin e prhapen n katr ant e bots. N vitet e 70-ta prdorimi i karteleve kreditore ishte i vogl n Evrop, bankat e ndryshme iu bashkngjitn asociacioni t Visa dhe Master Card, gj q mundsoi antarsimin dhe lansimin e karteleve kreditore institucioneve me financime t vogla. Kto jan dy kartelet debiti m t pranuara ndrkombtarisht. Kto dy kartele krediti sot prdoren n m shum se 32 milion pika tregtare dhe 900 000 bankomate. Kto kartele na mundsojn t kemi qasje n t holla kudo q jemi dhe n far do kohe, 24 or gjat 7-t ditve t javs. Kartelet bakare lshohen nga bankat t cilat kan licenc prej institucioneve bankare ndrkombtare dhe njkohsisht jan edhe pronar t ktyre karteleve.

Instrumentet e Pagess Elektronike


N sfern e qarkullimit t pagesave pa t gatshme jan evidentuar instrumentet e pagess elektronike Kartelet Debitore dhe ato Kreditore. Me kto kartele mund t pajisen t gjith personat mbi moshn 18-t vjeare. Poseduesit e Karteleve Debitore dhe Karteleve Kreditore kan t drejt edhe trheqjen e parave t gatshme por, vetm vlern e shnuar n kartel apo sipas t dhnave kontraktuese. Prdorimi i karteleve mund t bhet edhe jasht vendit me rast i shmanget edhe konvertimit t valuts. Pagesa bhet n mnyr t thjesht dhe t njjt, si n vend ashtu edhe jasht vendit. Por prdorimi i tyre sht nj procedur e thjesht. Shfrytzuesi prezanton tek shitsi, firmos faturn pastaj banka i kryen transaksionet. Prparsit e karteleve bankare jan : Siguria m e madhe Praktike 24 or qasje tek parat Kontroll m i leht i parave n qarkullim etj. Pagesa elektronike kalon n tre faza: Hapja e llogaris- ku si klienti po ashtu edhe tregtart t cilt kan dshir t pranojn llogari elektronike duhet t hapin nj llogari bankare.

104

Blerja- ktu kemi t bjm me blerjen e mallrave dhe shrbimeve dhe si kmbim t ksaj klienti merr faturn, n t ciln i ka informacionet rreth shums s shpenzuar, datn dhe orn kur sht kryer ajo blerje. Vrtetim- emetuesi i paras elektronike vrteton transaksionin, ky proces kryhet n mnyr elektronike.

Kartelet Debitore
Me kartele Debitore mund t blesh mallra dhe t shfrytzosh shrbime vetm deri n at vler q sht e shnuar n llogari t kartels. Mbajtsi i kartels po ashtu mund ta prdor karteln e Debitit pr t trhequr para t gatshme n t gjitha Makinat Automatike t Keshit (ATM) n vend dhe jasht vendit ku duket shenja prkatse e Kartels s Debitit. Gjat trheqjes s parave, mbajtsi i kartels duhet ta identifikoj vetn duke shnuar numrin personal (PIN kodin) t tij/saj, kurse trheqjen e parave n sportelet e bankave, mbajtsi i kartels prve PIN kodit duhet t nnshkruaj edhe flet pagesn. Prdorimi i kartels s pa vlefshme pr qllime t paligjshme apo lojra sht e ndaluar dhe mund t ndiqet penalisht. Prandaj n rast se kartels i skadon afati apo dmtohet, mbajtsi i saj duhet ta dorzoj at n objektet e banks, kurse kshilltari i banks q e pranon karteln duhet ta pres n dysh n prani t mbajtsit t kartels. Gjithashtu nse kartela humbet, mbajtsi i saj duhet ta informoj bankn, e pastaj banka e lshon nj kartel Debiti zvendsuese, me {rast t hollat barten nga kartela e m pashme n llogarin e kartels s re, kurse e vjetra bllokohet. Nse kartels i skadon afati i prdorimit, kartela e Debitit do t riprtrihet automatikisht nga banka. N momentin e pranimit t kartels s re, kartela me afat t skaduar duhet t kthehet n bank. Ndr t tjera sht e rndsishmet ceket se edhe tregtart kan t drejt ta konfiskojn Karteln Debitore, ta presin n dysh n prani t mbajtsit t kartels dhe ta dorzojn n bank. Sigurisht gjith kjo bhet pr arsye t prdorimit t kartels nga ndonj person tjetr apo nse ka marr udhzime t tilla nga banka. Gjithashtu duhet t prmendim patjetr se Maestro dhe VISA Elektronike jan ndr kartelet e debitit m t njohura n bot, ka do t thot se ato mund t prdoren kudo q shihni shenjn e tyre (shih fig. 3).

Fig. 3 shenjat e maestros dhe Visa

105

Lshimi i Karteleve t Debitit


Rregullat ekzistuese n lidhje me kartelat e debitit zbatohen pr t dy llojet e kartelave si pr Maestro ashtu edhe pr Visa Elektron. Kartelat e Debitit dhe PIN kodet duhet t merren n godinat e banks. Kartela e Debitit sht dhe mbetet pron e banjs gjat gjith kohs dhe duhet ti kthehet menjher banks nse banka e krkon. Mbajtsi kryesor i llogaris Pako/mbajtsi i kartels sht prgjegjs edhe pr kthimin e kartels shtes. Banka gjithashtu, mund t lshoj kartel shtes, vetm nse sht e knaqur me mbushjen e t gjitha krkesave t domosdoshme nga aplikuesi. Mbajtsi i kartels shtes sht prgjegjs pr t gjitha transaksionet dhe shpenzimet e shkaktuara gjat prdorimit t Kartels s Debitit, q mban emrin e tij/ saj. Po ashtu edhe mbajtsi kryesor i llogaris bashkrisht sht i prgjegjshm pr t gjitha mbar vajtjet e transaksioneve t kryera gjat prdorimit t Kartels s Debitit shtes.

Prdorimi i karteleve t Debitit


Mbajtsi kryesor i llogaris merr prsipr detyrimet t paguaj t gjitha shpenzimet e dala nga prdorimi i Kartels s Debitit. Mbajtsi i kartels mund t prdor Karteln e Debitit pr t kryer blerje apo pagesa pr mallrat dhe shrbimet n t gjitha hapsirat tregtare n vend dhe jasht vendit ku duket shenja prkatse e Kartels s Debitit. Mbajtsi i Kartels po ashtu mund ta prdor Karteln pr t trhequr para t gatshme n t gjitha makinat Automatike t Keshit (ATM), n vend dhe jasht vendit ku duket shenja prkatse e Kartels s Debitit

Kufizimi apo bllokimi i Kartels Debitore


Kartela e Debitit mbetet pron e banks, e cila mundet ta bllokoj at n do koh. Mbajtsi i saj, duhet q menjher ta kthej karteln n bank, sepse ai/ajo mban prgjithsi ligjore. Marrveshja pr lshimin dhe prdorimin e Kartels Debitore prmban definicionet dhe kushtet e prgjithshme dhe formularin e aplikimit prkats t plotsuar. Banka rezervon t drejtn t ndryshoj definicionet e prgjithshme dhe t njoftoj mbajtsin e karteleve. Nse mbajtsi i kartels nuk pajtohet me kto ndryshime, ai/ajo mundet me anulua marrveshjen. Banka merr prsipr prgjegjsit pr ruajtjen dhe mbajtjen e t gjitha t dhnave t mbajtsit t kartels sekrete pr prputhshmri me ligjin e zbatueshm. Nse gjat prdorimit t kartels, sht ndonj mos prputhje me definicionet dhe kushtet e prgjithshme, rezulton me anulim t menjhershm t Kartels Debitore, dhe banka ka t drejt ti ndrmarr t gjitha hapat ligjor t nevojshm kundr mbajtsit t kartels.

Kushtet e pagess pr Kartelat e Debitit


Kartela e Debitit sht gjith nj e lidhur me llogarin rrjedhse t mbajtsit t kartels n bank. Mund t prdoret vetm nse ka fonde t mjaftueshme n llogari. Mbajt1si i kartels e autorizon bankn t debitoj llogarin rrjedhse t tij/saj me shumn e do transaksioni, pagese apo tarife t aplikueshme me rastin e prdorimit t kartels n vend dhe jasht vendit.

106

Me rastin e prdorimit t kartels s Debitit n shtet t cilat kan n prdorim valutat tjera nga euro, mbajtsi i kartels duhet ta pranoj kursin valutor dhe tarifat e aplikueshme nga Maestro Internacional prkatsisht VISA internacional.

Ankesat pr transaksionet e blerjes me Kartelat e Debitit


N raste t ndonj ankese q ka t bj me cilsin dhe sasin e mallrave dhe shrbimeve. Mbajtsi i kartels duhet ta zgjedh kt mosmarrveshje me tregtarin. Banka nuk sht prgjegjse pr cilsin dhe sasin e mallrave apo shrbimeve t blera me Kartel Debiti. Pa marr parasysh ankesn, mbajtsi i kartels sht prgjegjs pr gjith shumn e harxhuar nga prdorimi i Kartels s Debitit.

Kartelat e Debitit t humbura apo t vjedhura


Mbajtsi i kartels mban prgjegjsi ligjore n rast t ndonj keqprdorimi t Kartels s Debitit. Nse Kartela e Debitit. Humbet ose vidhet, mbajtsi i kartels duhet t raportoj menjher humbjen apo vjedhjen e Kartels s Debitit n qendrn pr shrbim t konsumatorve n bank. Nse Kartela e Debitit gjendet pasi t jet raportuar si e humbur apo e vjedhur ajo nuk mund t prdoret. Mbajtsi i kartels duhet t informoj bankn dhe duhet ta kthej Karteln e Debitit n bank pr shkatrrim. Kur mbajtsi i kartels e ka informuar bankn pr humbje apo vjedhje t Kartels s Debitit, banka do t lshoj nj Kartel Debiti zvendsuese. Shpenzimet pr zvendsimin e Kartels s Debitit do t debitohen nga llogaria e mbajtsit t kartels.

Skadimi i Kartels s Debitit


Pas dats s skadimit, Kartela e Debitit bhet e pavlefshme dhe nuk duhet t prdoret. Pas skadimit, Kartela e Debitit do t riprtrihet automatikisht nga banka. Kartela e Debitit e skaduar duhet t kthehet n bank n momentin e pranimit t Kartels s Debitit t re.

Anulimi i Kartelave t Debitit


Banka mund t trheq t drejtn e shfrytzimit t Kartels s Debitit mbajtsit t kartel n do koh. Nse mbajtsi kryesor i llogaris dshiron t anuloj prdorimin e Kartels s Debitit shtes ai / ajo duhet ta informojn bankn menjher. Tregtaret mund ta konfiskojn Karteln e Debitit, ta presin at n dysh n prani t mbajtsit t kartels dhe ta dorzojn n bank, n rast se sht prdorur nga ndonj pson tjetr e jo nga mbajtsi i kartels, apo nse ka marr udhzim t till nga banka.

107

Tarifat pr Kartelat e Debitit


Tarifat pr lshimin e Kartels s Debitit duhet t paguhen deri n lshimin e Kartels s Debitit shtes. Banka i prcaktojn tarifat pr pages n mimorn e saj dhe i ndryshon tarifat e tilla sipas vendimit t vet. Ndryshimet n strukturn tarifore mund t bhen n do koh nga banka pa ndonj paralajmrim t klientit dhe do t publikohen n mimoren e fundit t banks.

108

Kartelet Kreditore
Banka ju ofron klientve t vet dy lloje t ndryshme t karteleve kreditore; -MasterCard -VISA Classic T gjith klientt e pajisur me kartele Krediti kan nj kufi standard mujor t shpenzimeve dhe nuk paguajn interes deri n datn e caktuar pr shlyerjen e shpenzimeve.

Fig. 4 tregon 2 llojet e karteleve sht nj kartele elektronike unikate pr pages, sht dhe do t mbetet pron e banks gjat gjith kohs dhe nse banka e krkon pr ndonj arsye, kartela duhet t dorzohet menjher. Kredit Kartela nuk i lejohet ti jepet pr prdorim ndonj personi tjetr, sht e vlefshme dy vite nga data e lshimit t saj, dhe riprtrihet automatikisht edhe pr do dy vitet e ardhshme nse nuk anulohet m hert nga banka ose nga mbajtsi i kartels. Mbajtsi i kartels mund t prdor kredit Karteln pr t kryer blerje apo pagesn pr mallra dhe shrbime n t gjitha hapsirat tregtare n vend dhe jasht vendit ku duket shenja prkatse e Kredit Kartels, brenda limitit shpenzues. Gjithashtu mbajtsi i kartels mundet me trheq para t gatshme n t gjitha Makinat Automatike t Keshit (ATM) n vend dhe jasht vendit ku duket shenja e krediti Kartels. Gjat trheqjes s parave n Makinat Automatike t Keshit (ATM), mbajtsi i kartels duhet ta identifikoj veten duke shnuar numrin personal t identifikimit (PIn kodin). Gjithashtu edhe gjat pagess s shrbimeve n pikat terminale t shitjes (POS terminal), mbajtsi i kartels duhet ta identifikoj vet vetn me PIN kod dhe t nn shkruaj flet pagesn. do Kredit Kartele ka n veanti nj limit shpenzues mujor, nse ky limit tejkalohet, banka ka t drejt ta bllokoj karteln. Prdorimi i Kartels Kreditore t bllokuar, pr lojra apo pr ndonj arsye tjetr sht i ndaluar, sepse mund t rezultoj me ndjekje penale t mbajtsit t kartels, sepse ai mban prgjithsi t plot pr dmet e shkaktuara. N rast se Kredit Kartels i skadon afati, sht e dmtuar etj., mbajtsi i kartels duhet ta sjell Kredit Karteln n objektet e banks dhe kshilltari i klientit duhet ta pres n dysh karteln n prani t saj/tij. Banka prgatit pr mbajtsin e kartels gjendjen mujore t pagess ku paraqiten t gjitha transaksionet e bra. Gjendja mujore e pagess duhet t merret prej dats 1-15-t dit t muajit vijues dhe sht prgjithsi e mbajtsit t kartels ta marr at n objektet e banks. Gjat ksaj periudhe, t gjitha shpenzimet e bra gjat prdorimit t kartels s Kreditit pr nj
109

muaj duhet ti paguhen banks. Nse mbajtsi i kartels dshton ta kredit llogarin e tij/saj rrjedhse deri n datn 15-t t muajit, Kartela Kreditore do t bllokohet. Po ashtu mbajtsi i kartels do t ngarkohet me tarif ndshkuese pr do dit vones pr shumn e mbetur. Tarifa ndshkuese mund t ndryshohet nga banka n do koh pa paralajmruar klientin. N rast t mbetjes s shums s pa paguar edhe pas dits s 30-t t muajit, banka e anulon marrveshjen m mbajtsin e kartels dhe krkon Kredit karteln pr kthim n bank. Pas bllokimit t kartels, mbajtsi i saj mbetet prgjegjs pr shumn e prgjithshme rezultuar nga prdorimi i kartele.

Lshimi i Kartelave t Kreditit


Rregullat ekzistuese n lidhje me Kredit Kartelat zbatohen pr t dyja llojet e kartelave. Kredit Kartelat dhe PIN kodet duhet t merren n godinat e banks. Kredit Kartela sht dhe mbetet pron e banks gjat gjith kohs dhe duhet ti kthehet menjher banks nse banka e krkon. Mbajtsi kryesor i llogaris pako / mbajtsi i kartels sht prgjegjs edhe pr kthimin e Kredit Karteleve shtes. Kredit Kartela mund ti lshohet t gjith personave mbi moshn 18-t vjeare, e q i prmbushin kushtet e parashtruara nga banka. Banka merr vendim pr lshimin e Kredit Kartels dhe informon aplikuesin pr vendimin e marr. Kredit Kartela shtes mund t lshohet me krkes t mbajtsit t kartels pasuar me miratimin me shkrim nga mbajtsi kryesor i kartels. Mbajtsi shtes sht prgjegjs pr t gjitha transaksionet dhe shpenzimet e shkaktuara gjat prdorimit t Kredit Kartels, q mban emrin e saj/tij. Pr t gjitha mbarvajtjet e transaksioneve t kryera gjat prdorimit t Kredit Kartels shtes. Kredit Kartela nuk lejohet ti jepet pr prdorim ndonj personi tjetr, sht e vlefshme pr dy vite nga data e lshimit t saj, dhe riprtrihet automatikisht edhe pr do dy vitet e ardhshme nse nuk anulohet m hert me krkesn e mbajtsit t kartels ose t banks. Me kt rast, mbajtsi i kartels do t pranoj kartele dhe PIN kod t ri. Banka mbshtet ndrrimin e PIN kodit nse sht e nevojshme.

Prdorimi i Kartelave t Kreditit


Mbajtsi kryesor i kartels merr prsipr detyrimin t paguaj t gjitha shpenzimet e dala nga prdorimi i Kredit kartels. Mbajtsi i kartels mund t prdor Kredit Karteln pr t kryer blerje apo pagesa pr mallrat dhe shrbimet n t gjitha hapsirat tregtare n vend dhe jasht vendit ku duket shenja prkatse e Kredit kartels, brenda limitit shpenzues. Mbajtsi i kartels po ashtu mund t prdor Kredit Karteln pr t trhequr para t gatshme n t gjitha Makinat Automatike t Keshit (ATM) n vend dhe jasht vendit ku duket shenja e Kredit Kartels. Gjat prdorimit t Kredit Kartels npr Makinat Automatike t keshit (ATM), mbajtsi i kartels duhet ta identifikoj veten duke shnuar numrin personal t identifikimit (PIN kodin) t saj / tij. Gjat prdorimit t Kredit kartels n POS terminale (terminale t pikave t shitjes), kur bhen blerje t mallrave dhe shrbimeve apo trheqje e parave n bank mbajtsi i kartels duhet ta identifikoj vetveten duke shnuar PIN kodin e saj/tij dhe nnshkruaj me nnshkrim (identik si paraqitet n Kredit Kartel) ose vetm duke e nnshkruar flet pagesn me nnshkrimin e tij/saj. Mbajtsi i kartels sht i obliguar t mbaj
110

nj kopje t flet pagess pr t dhnat e saj/tij. do trheqje e parave n Makinat Automatike t Keshit (ATM) i nnshtrohet apo i shoqrohet me tarif pr shrbim, si prcaktohet nga vendimi i banks pr tarifat shrbyese. do Kredit Kartel ka n veanti nj limit shpenzues mujor. Nse total limiti shpenzues i Kredit Kartels sht tejkaluar, banka ka t drejt t bllokoj karteln. Banka ka t drejt n do koh t ndryshoj limitin shpenzues t prcaktuar ose t anuloj plotsisht pa e paralajmruar mbajtsin e kartels. Legjitimiteti me PIN kod dhe Kredit Kartel zvendson identifikimin me nnshkrim dhe pranohet nga mbajtsi i kartels. Mbajtsi i kartels i pranon t gjitha debit pr transaksionet e bra me Kredit Kartel pa nnshkrim dhe/ose pa PIN kod. P.sh. prmes blerjeve me porosi postare / transaksioneve t bra me porosi telefonike, blerje prmes internetit, etj. Prdorimi i Kredit Kartels s bllokuar, jo t vlefshme apo t skaduar si dhe prdorimi i saj pr lojra apo qllime t paligjshme sht i ndaluar, dhe mund t rezultoj n ndjekjen penale t mbajtsit t kartels. Mbajtsi i kartels mban prgjegjsi t plot pr dmet e shkaktuara. Mbajtsi i kartels q, me rastin e marrjes s Kredit Kartels s saj/tij, duhet ta nnshkruaj at n hapsirn e caktuar. Ai/ajo merr prsipr t mbaj PIN kodin sekret dhe ta ruaj karteln dhe PIN kodin ndaras n vend t sigurt. PIN kodi nuk duhet t shnohet n Kredit Kartel. N rast se Kredit Kartela ka skaduar, sht dmtuar, sht shpallur e pavlefshme etj., mbajtsi i kartels duhet ta sjell Kredit Karteln n objektet e banks dhe kshilltari i klientit q e pranon duhet ta pres Kredit Karteln n dysh n prani t mbajtsit t kartels. Mbajtsi i kartels duhet ti ruaj flet pagesat s paku derisa pagesa t kryhet n trsi.

Kufizimi apo bllokimi i Kartels Kreditore


Mbajtsi i Kartels kreditore ka prgjithsi ligjore n rast t ndonj keq prdorimi t saj. Nse Kartela Kreditore humbet apo bllokohet nga banka mbajtsi i kartels, duhet ta ndrpres prdorimin e saj dhe menjher t raportoj n bank. Mirpo, edhe mbajtsi i kartels mund ta ndrpres marrveshjen n do koh me nj lajmrim me shkrim drejtuar banks dhe duke ia bashkngjit Kredit Karteln pr kthim s bashku me kartelat tjera shtes pr t cilat ai mban prgjithsi. Mbajtja e kushteve dhe juridiksioni gjyqsor- Marrveshja pr lshimin dhe prdorimin e Karteleve Kreditore prmban definicione dhe kushtet e prgjithshme dhe formularin e aplikimit prkats t plotsuar. Banka rezervon t drejtn t ndryshoj definicionet dhe kushtet e prgjithshme dhe t njoftoj mbajtsin e kartels. Nse mbajtsi i kartels nuk pajtohet me kto ndryshime, ai/ajo duhet ta anuloj menjher marrveshjen pr karteln dhe ta kthej at pr shkatrrim n bank. Nse klienti nuk vepron n at mnyr brenda 30-t ditve, ather banka e kupton q ai/ajo i ka pranuar kto kushte. Banka merr prsipr prgjithsin pr ruajtjen dhe mbajtjen e t dhnave t mbajtsit t kartels sekrete dhe n prputhshmri me ligjin. do prdorim i Kartels Kreditore, q nuk sht n prputhshmri me kto kushte rezulton n anulim t menjhershm t Karts Kreditore.

111

Kushtet e pagess pr Kartelat e Kreditit


Mbajtsi i kartels e autorizon bankn t debitoj llogarin rrjedhse t tij/saj me shumn e do transaksioni, pagese apo tarife t aplikueshme n rastin e prdorimit t kartels n vend dhe jasht vendi. Banka lejon pagesa t mvonshme pr shpenzimet e bra me prdorimin e Kredit Kartels. Banka prgatit pr mbajtsin e kartels gjendjen mujore t pagess kur paraqiten t gjitha transaksionet e bra. Gjendja mujore e pagess duhet t merret prej dats 1 - 15-t t muajit vijues dhe sht prgjegjsi e mbajtsit t kartels ta marr at n objektet e banks. Gjat ksaj periudhe, t gjitha shpenzimet e bra gjat prdorimit t Kredit Kartels pr nj muaj duhet ti paguhen banks. Nse mbajtsi i kartels dshiron ta kreditoj llogarin e tij/saj rrjedhse deri n ditn e 15-t t muajit, Kredit Kartela e tij/saj do t bllokohet. Po ashtu mbajtsi i kartels do t ngarkohet me tarif ndshkuese pr do dit vones pr shumn e mbetur. Tarifa ndshkuese nuk t ndryshohet nga banka n do koh pa paralajmruar mbajtsin e kartels dhe sht e cekur n udhzuesin m t ri t zbatueshm t mimit nga banka. N rast mbetjeje t shums s pa paguar pas dats 30-t t muajit q vijon, banka e anulon marrveshjen me mbajtsin e kartels dhe krkon kthimin e Kredit Kartels pr shkatrrim. Pas bllokimit t Kredit Kartels ose shpalljes s saj t pavlefshme, mbajtsi i kartels mbetet prgjegjs pr shumn e prgjithshme rezultuar nga prdorimi i kartels. Prdorimi i Kredit Kartels s bllokuar apo jo t vlefshme sht i ndaluar dhe mbajtsi i kartels mund t ndiqet penalisht. Gjat prdorimit t Kredit Kartels pr trheqjen e t hollave t gatshme, banka do t debiton llogarin e mbajtsit t kartels pr shumn e marr n avans si dhe pr shpenzimet shtes pr shrbimin. Nse brenda 30 ditsh nga data e prdorimit t Kredit Kartels, transaksioni i kryer nuk shfaqet n gjendjen mujore t pagess s mbajtsit t kartels, ai/ajo duhet menjher ta lajmroj bankn. Gjat prdorimit t Kredit Kartels n shtete q prdorin valuta t ndryshme nga euro, mbajtsi i kartels duhet ta pranoj kursin valutor dhe tarifat e aplikueshme nga MasterCard, Internacional, prkatsisht VISA Internacional.

Ankesat pr transaksionet e blerjes me Kartelat e Kreditit


Mbajtsi i kartels zotohet tia kontrolloj gjendjen mujore t pagess dhe n rast t ndonj mosprputhjeje ti raportoj banks me shkrim pa vones., m s voni 30 dit pas gjendjes mujore t pagess. Mbajtsi i kartels duhet ti bashkangjes t gjitha fletpagesat dhe dokumentacionin tjetr q mund t krkohet nga banka letr ankess. N rast t mos kundrshtimit me llogarin, gjendja mujore e pagess do t konsiderohet si e pranuar 30-t dit pas dats s llogaris. N rast t ndonj ankese q ka t bj me cilsin dhe sasin e mallrave dhe shrbimeve, mbajtsi i kartels duhet ta zgjidh kt mos marrveshje me tregtarin. Banka nuk sht prgjegjse pr cilsin dhe sasin e mallrave apo shrbimeve t blera me Kredit Karteln. Pa marr parasysh ankesn, mbajtsi i kartels sht prgjegjs pr gjith shumn e shpenzuar / harxhuar nga prdorimi i Kredit Kartels.

112

Rigjenerimi i Kredit Kartelave


Mbajtsi i kartels mban prgjegjsi ligjore n rast t ndonj keqprdorimi te Kredit Kartels. Nse Kredit Kartela humbet apo vidhet, mbajtsi i kartels duhet ta raportoj menjher humbjen apo vjedhjen n qendrn pr shrbim t konsumatorve n bank. Nse Kredit Kartela gjendet pasi t jet raportuar si e humbur apo e vjedhur, nuk mund t prdoret. Mbajtsi i kartels duhet t informoj bankn dhe duhet ta kthej Kredit Karteln n bank pr shkatrrim. Kur mbajtsi i kartels ta ket informuar bankn pr humbjen apo vjedhjen e Kredit Kartels, banka do t lshoj nj Kredit Kartel zvendsuese. Shpenzimet pr zvendsimin e Kredit Kartels do t debitohen nga llogaria e mbajtsit t kartels. Poashtu, pas dats s skadimit, Kredit Kartela bhet e pavlefshme dhe nuk mund t prdoret. Softueret bankar kan mundsuar q pak para skadimit t prgatitet kartela e re pr klientin i cilit do ti skadon afati kartels. Kredit Kartela e skaduar duhet t kthehet n bank n momentin e pranimit t Kredit Kartels s re.

Rndsia e sigurimit t transaksioneve


Nn ndikimin e zhvillimit t madh t sistemit t kompjuterve elektronik dhe mjeteve t tjera moderne t komunikimit t shpejt lidhur me sigurimin dhe llogaritjen e t dhnave, prdorimit t kartelave po i ngritt popullariteti n mbar rruzullin toksor. Sigurimi sht organizat e cila mbledh krkesat e karteleve t autorizuara nga tregtart dhe ju siguron tregtarve pagesa me garancion. Me rastin e marrjes s ktij autorizimi ajo vrteton transaksionin pr regjistrim dhe vlefshmri n shiritin magnetik pr: Prdorimin e karteleve ID e tregtarit Limitin e kartels Shifrn valide t kartels Data skadimit Pastaj poseduesi mund ta prdor karteln n ATM, POS-terminale dhe prmes internetit pasi fut karteln n automatin prkats dhe t shtyp kodin personal t identifikimit (PIN ), i cili sht i enkriptuar (i shifruar n bazn e t dhnave apo edhe n kartel, shnimet e t cilit para drgimit t tyre shndrohen n nj form tjetr nga ajo burimore e q pr shfrytzuesin e paautorizuar sht e pakuptueshme. Ky lloj i transformimit t kriptografig prmes ATM-s sht quajtur One Wey q do t thot nj mnyr, me rast ATM-ja i drgon banks dhe automatikisht verifikon t dhnat mbi poseduesin e kartels. I tr ky sistem sht i projektuar me qllim t mbrojtjes s poseduesve t karteleve nga mashtrimi i atyre t cilt mund t hyn n t dhnat kompjuterike bankare. Relativisht siguria e ult e sistemit t karteleve kreditore paraqet shum mundsi pr mashtrime, sido oft kjo nnkupton se sistemi sht i dshtuar. Qllimi i kompanive t karteleve kreditore nuk sht pr ti eliminuar mashtrimet (gabimet), por pr ti reduktuar ato, ku shpenzimet e prgjithshme pr mashtrime dhe parandalim t tyre tani jan n minimum. Kjo nnkupton q shpenzimet e larta t masave parandaluese pr mashtrime dhe parandalim t tyre tani jan n minimum.

113

Kjo nnkupton q shpenzimet e larta dhe parandaluese pr mashtrime nuk do t prdoren nse shpenzimet tejkalojn rritjen e potencialit pr reduktimin e tyre (d.m.th. nse shpenzimet e menaxhimit pr evitimin e mashtrimeve tejkalojn potencialin e duhur, ather ky veprim nuk do prdoret). Mundsit e mashtrimeve kan krijuar nj treg t zi Black market n vjedhjen e numrave dhe karteleve e q zakonisht duhen t lajmrohet menjher banka lshuese apo ndonj bank tjetr e cila sht antare e banks lshuese, para se kartela t prdoret nga persona t pa autorizua. Raportimi i kartels s humbur apo vjedhur duhet t konfirmohet personalisht n zyrn e degs s vet, ose t drgohet nj konfirmim me shkrim prmes fax-it jo m von se tri dit pune pasi kartela t jet bllokuar. Gjithashtu, pr riaktivizimin e kartels poseduesi duhet t konfirmoj personalisht ose prmes personit t autorizuar n zyrn e degs s tij. Tri rregulla shtes pr sigurimin e karteleve jan q gjat kohs s prdorimit t saj t jesh i kyur n m shum rrjete unike t karteleve. E para Sistemi i verifikimit on-line nga tregtart, t ndiqet procedura sipas kodit personal identifikues i cili prbhet nga katr numra. Merren personalisht n bank dhe mbahen sekrete. E dyta Kartelet kreditore jan vetvetiu t mbrojtura me logon dukjen e tyre t krahasueshme q jan rezistente ndaj keq prdorimeve. Smard card pr t ciln mendohet se sht shum vshtir t bhet falsifikimi i tyre sepse pjesa m e madhe e Smard card sht e bazuar n kartele q jan n pajtim me standardet EMV (Europay Visa Master Card) dhe ofron mekanizm t sigurt t pagess. E treta Si shits 3 apo 4 kodet digjitale q tani jan prezent n pjesn e prapme t shum karteleve pr prdorimin e transaksioneve n t ashtu shnuarn Kartela jo e njohshme apo jo prezent Card not present. Gjithashtu shfrytzuesit t cilt punojn prmes rrjetit pr tu mbrojtur nga hakert persona t cilt prpiqen t rrnojn shnimet e fshehta dhe t mbrojtura kompjuterike, t lshuara pr vete, sht mir q ti prmbahen pes hapave t siguris: Hapat e autorizimit Hapat autentifikimit Hapat e mbrojtjes kriptografike Hapat e mbrojtjes antiviruse Hapat e mbrojtjes s privatizimi Q t gjitha hapat paraqesin sistem t plot t siguris n ueb faqet, prkatsisht zbatimi i secils prej tyre ka rndsi identike, meqense sulmuesi potencial gjithmon krkon pjesn e sistemit ku sht m i pa mbrojtur pr ta sulmua. Poashtu ekzistojn arsye t ndryshme pr dshtim t kryerjes s transaksioneve n pikat e shitjes jan7: 1. Kartela e dmtuar 2. Transaksioni i mohuar nga qendra e autorizimit (bilanc i pa mjaftueshm, shtypja gabim e PIN kodit, etj). 3. Probleme teknike gjat lidhjes me qendrn e autorizimit si p.sh. mos funksionimi i rrjetit t t dhnave.

Marr nga Biznesi elektronik Prof. Dr. Edmond Beqiri 2002 dhe nga Pro Credit Bank

114

Prfitimet dhe humbjet


Lshuesit e karteleve kreditore-Bankat apo institucionet tjera financiare i mbulojn shpenzimet e tyre duke prfshir shpenzimet e interesit pr mjetet q paguajn tregtart paraprak banks e t cilat jan m par t parapaguara nga konsumatort dhe krijojn prfitime nga:*--1. Tregtart q kan t bjn me kartele kreditore ngarkohen me tarifa, dhe sht tipike t paguhen 2-3% tarif dhe kjo sht nj ndr arsyet pse tregtart preferojn prdorimin e parave t gatshme ose ee t rregullta. Gjithashtu mashtrimet nga ana e tregtarve jan t mdha, mnyra e pagesave prmes karteleve jan t pa evitueshme pr keqprdorime. 2. Interesi i grumbulluar ndaj bilancit t vonuar-konsumatort t cilt nuk i kryen obligimet e tyre ndaj banks n baza mujore dhe e kalojn t ashtuquajturn periodn e mirsis Grace period i nnshtrohen pagess me interes t ngarkuar pr ditt e vonuar mbi shumn (borxhin) total. Ndrsa te paguesit e rregullt interesi i ngarkuar ndryshon plotsisht. N SHBA rregullat kryesore pr ratat e interes jan t vendosura n nivel t shtetit, disa banka kan zgjedh q operatort e karteleve kreditore t shteteve t tyre t ken m pak instruksione kufizuese si sht DAKOTA e veriut. 3. Pagesat m t rndsishme jan: a. Pagesat e marrura me vones nga konsumatort pasi t kaloj perioda e mirsis, b. Fitimet q rezultojn me limite t larta t kredis me kartele (nse sht br ndonj gabim apo qllimisht), c. Transaksionet n valut t huaj ( m shum se 3% e vlers totale). Marr nga Interneti-Literature of the CreditCard Zakonisht kompanit e karteleve ju garantojn tregtarve q do t jen t paguar pr transaksione legjitime nse konsumatort kryen obligimet e tyre me koh. Por nse konsumatort nuk i kryen transaksionet legjitime, ather kompanit t lart prmendur do ti gjobisin, e q fatkeqsisht ata sot jan n numr t madh dhe si t tilla nuk do t mund ti rimbushin kartelet e tyre. Koht e fundit prdorimi i karteleve kan qen jashtzakonisht profitabile apo t themi nj bum ekonomik. Si po shihet kjo mnyr e re e pagess mundson rritje t kapitalit dhe t qarkullimi

115

Bankomatet (ATM)
ATM (Automatic Teller Machine) sht nj makin e autorizuar sporteli nprmjet t cils klientt e bankave me nj kartele Maesrto, MasterCard. VISA Elektron dhe Visa Classic dhe PIN kodin mund ta kryen trheqjen e parave cash dhe shrbime t tjera bankare 24 or n dit gjat 7 ditve t javs. Mendohet dhe realisht sht nj ndr format m t rndomta t transferimit t parave elektronike, q i lehtson konsumatort ti qasen llogaris s tyre dhe t depozitojn, marrin kesh, dhe t transferojn fonde nprmjet kontove. Afarizmi bankar elektronik fillon me prdorimin e bankomatit ose makins ATM (angl. Automted teller machine ). Ndonse pagesa me para t gatshme sht n kundrshtim me biznesin elektronik, automatizimi i pagesave me para t gatshme ka filluar me prdorimin e automatve: o transferimin e mjeteve n xhirollogari o pagesat nga llogarit tjera o depozitat N ATM-t moderne klienti prdor kartel plastike me ip magnetik q e ka t koduar numrin e llogaris s klientit, dhe futur nj kod numerik q quhet PIN (personal identification number), i cili n disa raste mund t ndryshoj duke prdorur makinn. N qofte se PIN numri shnohet disa her gabim ATM mund ta bllokoj karteln si mbrojtje nga keqprorimet. Verzionet e vjetra prdornin nj lloj vaueri pr nj prdorim, kurse ATM-t moderne lexojn dhe shnojn t dhna n karteln e klientit (smartcard).

Pamja e bankomatit
KESH makina apo makina treguese automatike (automated teller machine, ATM),u lejohet prdoruesve t bjn trheqje t keshit, t kontrollojn bilancin e llogaris s tyre, t porositin libra me ek, t ndryshojn pinin e tyre, te krkojn deklarata, t paguaj fatura, t bj depozita, transferoj para dhe t prosis mini deklarata n fund t butonit. Shum makina kesh thash gjithashtu sigurojn nj lehtsi pr prdoruesit n telefonat mobil.

116

Shumica e ATM-ve jan t lidhura me rrjetet ndrbankare, duke u mundsuar njerzve q t marrin depozitet e tyre nga makina q nuk u takojn bankave ku ata i kan llogarit bankare. Kjo sht prparsi e madhe , sidomos pr njerzit qe udhtojn: kan mundsi q t trheqin parat n vende ku banka e tij nuk ka deg, madje ka edhe raste kur t marr valut lokale n nj vend t huja, shpesh me kmbim m t mir se sa me para n dor (kesh). N vijim kemi nj foto se si duket nj bankomat (ATM).

Fig. 5 BankomatI (ATM)

Kartelet e hershme mbaheshin gjat n makinat e ATM-s dhe punonin n principe t ndryshme, si p.sh. duke prdorur rrezatim dhe magnetizm q i fshinte t dhnat nga kartela nprmjet lexuesit q keq prdorimi i tyre t jet m i vshtir. Versionet e vjetra prdornin nj lloj vaueri i cili ishte pr nj prdorim. Kurse n ATM-t moderne, klienti prdor kartel plastike me ip magnetik q e ka t koduar numrin e llogaris s klientit dhe nj kod numerik q sht i njohur si PIN cod, i cili cod nse shnohet disa her gabim ai automatikisht nga makina bllokohet pr rast sigurie.
117

Duke zgjedhur informacionin Informacione mbi gjendjen e llogaris, n ekranin e bankomatit, do t shihenn dy vlera t paraqitura - gjendja n llogari e cila tregon gjendjen e parave q dispononi aktualisht n llogarin tuaj rrjedhse, - dhe gjendjen apo shumn t ciln e keni n dispozicion pr ta trhequr nga bankomati brenda 24 orve. Kartela mund ta shfrytzohet pr te trhequr para nga bankomati q ka logon e VISA/ MASTERCARD. Kur t trhiqni parat, vepro n pajtim me parimet e dhna t siguris dhe prit pr udhzimet q do t paraqite n ekran. Hapat pr kryerjen e trheqjes se parave nga bankomati do ti prshkruajm n vijim: 1. Futet kartela n bankomat ashtu q shiriti magnetik mbetet posht n ann e djathte . 2. N ekran paraqitet mesazhi Ju lutem zgjidhni gjuhen Shqip Anglisht

Fig. 6. N ket figur mund t shini se mund ta zgjidhni gjuhen n Bankomat Zgjidhetn gjuha e dshiruar, duke shtypur n pulln anash prej gjuhs se zgjedhur. 3. N ekran t Bankomatit paraqitet mesazhi: Ju lutem shtypni PIN-in tuaj 4. Pas ksaj n ekran paraqiten kto opsione:

118

Fig. 7. Ktu mund t shihen opsionet qe i jep Bankomati Trheqje Bilancin Pagesat Vala e top up (Mbushja e telefonit mobil nga Bankomati) IPKO mat Si n figurn e mposhtme

Fig. 8. Ju lutem shtypni PIN-kodin tuaj Pasi ta shtypni PIN-in tuaj dhe shumn e parave t ciln dshironi ta trhiqni, shtypni ENTER Po ashtu mund ti shfrytzohen informacionet gjate transaksionit duke shtypur CANCEL ose t dilet nga transaksioni duke shtypur STOP. Nse shtypet PIN-i i gabuar tri here radhazi, kartela juaj do tju kthehet dhe do t bllokohet pr trheqje t tjera. Nse vepron n mnyrn e duhur, bankomati zakonisht se pari ua kthen karteln e me pastaj ju ofron parat e krkuara. Bankomati me pastaj do t printoj faturn mbi transaksionet e klientit, nse ai kt e krkon. Duhet q t verifikohet fatura, nse ka ndonj mosprputhje, ruaje faturn pr t parashtruar vrejtjen. Merreni karteln dhe parat tuaja sa me shpejt q sht e mundur. Kartela q nuk mund t trhiqen nga makina brenda nj periudhe t arsyeshme kohore, mbahen nga bankomati pr arsye sigurie. Tarifa aplikohet pr seciln trheqje t parave sipas lists se tarifave t banks n t ciln kemi llogari bankare. N prgjithsi t gjitha bankomatet jan t besueshme. Sigurisht q mund t ket ndonj gabim ndonjher tek makinat apo mundet edhe poseduesi i kartels t bj ndonj gabim. Ndonjher, ka pasur raste kur jan vendosur tastiera t rrejshme n makinat ekzistuese, nga vet puntort e pandershm t banks. Kjo sht br me qllim t marrjes s PIN kodit q pastaj t ken qasje n llogarit e tyre bankare. Mirpo, banka gjithnj ka qen n shrbim t ktyre klientve, me kt nnkuptojm se ka qen e gatshme tju kthej parat e vjedhura, edhe pse ka pasur raste kur me vshtirsi klientt i kan marr ato t holla.

119

Point of Sale - POS


POS terminalet apo Point of Sale prdoren si pika t shitjeve. Pr t realizuar nj transaksion duhet t kemi t kemi kartel me shirit magnetik apo me ip. POS terminalet ofrojn mundsi edhe pr realizimin e transaksioneve ndrkombtare me kartela q kan edhe shirit magnetik edhe EMV ip. POS terminalet mund t lidhen edhe me telefon, me internet apo me GPRS, e cila lidhje sht e njohur si lidhje pa tela. Vendoset npr lokale t shitjeve, npr banka, npr etj. Gjat blerjeve me kartele kreditore n mnyr elektronike n POS-terminale zhvillohen nj sr procedurash. Pr njohjen e ktyre procedurave, n radh t par do t paraqesim kriterin q involvohet n kt proces: Kmbimi n mes t bankave sht transaksion n mes t bankave afariste dhe banks imituese t karteleve kreditore. Banka Afariste jan bankat t cilat krijojn marrdhnie pune kontraktuese me tregtart me rast q t dyja palt akceptojn kushtet e prcaktuara pr prpunimin e transaksioneve pr pun bankare acquiring bank q kryhet prmes POSterminalit. Kartela Bankare jan kartele t lshuara nga banka imituese apo ndonj kompani q kan autorizim pr t si p.sh. Visa, MasterCard etj. Shifra e autorizimit sht shifr e dhn nga banka e cila u jep tregtarve, me rastin e kryerjes s transaksioneve prmes karteleve me dat t regjistruar, se kur sht i autorizuar transaksioni. Autorizimi pr kartele kreditore sht akt i miratuar i banks e cila lshon tregtarve prdorimin e transaksioneve me kartele kreditore. Organizatat e pavarura t shitjes organizata kto q luajn rolin ndrmjetsues dhe t rndsishm n t gjith veprimtarit e autoriteteve n mes t bankave tregtare dhe tregtarve. Kurse ndrmarrsit t cilt pr ndonj arsye nuk arrin statusin tregtar, at e arrin prmes organizatave t pavarura t shitjes. Statusi tregtar tregtart me rastin e akceptimit t autorizimit t kartels kreditore nga ana e ndonj banke tregtare, apo institucioni financiar,q n at moment ai automatikisht fiton statusin tregtar pr kartele kreditore. Regjistrimi elektronik i faturs tregtari i autorizuar pr realizimin e mallrave dhe shrbimeve prmes karteleve kreditore, prkatsisht pas realizimit t mallit me rastin e trheqjes s kartels n POS-terminale ai ka pr detyr q kto t dhna ti bart nga fatura n prpunim. Ata t cilt kan mundsi ti drgojn n mnyr elektronike mund ti bjn edhe me shkrim dhe ti drgojn banks pas prfundimit t orarit t puns (ditore). Fatura sht letr dokumentacioni pr realizimin e mallrave dhe shrbimeve, elementeve kryesore t nj fature jan: nr. I faturs, data, prshkrimii mallit, sasia, vlera, vula dhe nnshkrimi, e gjith kjo dedikuar konsumatorve q t bjn pagesn e shums n fjal pr mallin e realizuar. Provizioni pr kmbim banka afariste i paguan banks imituese provizion pr punim t transaksioneve financiare prmes kartels t cilt barten nga llogaria e

120

poseduesit t kartels, zakonisht shprehet n form t prqindjes nga shuma totale e transaksionit. Kto provizione i rregullojn kompanit si: Visa dhe MasterCard. Rabati tregtar tregtari i paguan banks afariste pr prpunim t transaksionit me kartele kreditore n form t interesit me vler m t madhe se sa ai q banka i paguan banks imituese.

CASH- i
Tashm, modernizimi i sistemit bankar ofron mundsi t shumta pr mnjanimin e prdorimit t paras s gatshme. Nj prej ktyre mundsive sht prdorimi i paras elektronike. Pr t krijuar nj ide m t qart mbi kt mundsi, bankat ju ofrojn t gjith prdoruesve t cesh-it, informacion baz mbi kt form t re t paras, avantazhet, disavantazhet e saj dhe mnyrat e ndryshme t prdorimit.

Paraja sot
Paraja sht ajo q ekonomistt e prkufizojn si mjet pagese , t ciln ne e shkmbejm pr t mirat dhe shrbimet q ne i blejm. Njkohsisht, paraja sht njsi llogaritjeje dhe ruajtse e vlers. Praja sot merr forma t ndryshme fizike. Kto forma prfshin monedhat, kartmonedhat dhe llogarit rrjedhse pran bankave tregtare. Por far i bn kto forma paraje t besueshme? Ne i pranojm ato sepse jemi t bindur se mund ti prdorim pr ti shkmbyer me mallra dhe shrbime. Kjo bindje ushqehet prej faktit q paraja sht e njohur prej ligjit dhe ne kemi besim t mjaftueshm pr ta pranuar at si mjet pagese. Megjithat, zhvillimet e teknologjis moderne i kan dhn prmasa t reja konceptit t paras.

Pjesmarrsit
Pjesmarrsit n rrjetin e karteleve kreditore jan: - Lshuesit - Tregtart - Bartsit (prfituesit e karteleve) dhe - Operatort e rrjetit

Lshuesit e kartelave
N t shumtn e rasteve, lshues t karteleve jan bankat emetuese q lshojn kartele nga bankat por, ekzistojn edhe ato sponzoruese (Co-branded) t cilat mund t jen prezent n mes t nj tregtari apo grup tregtarsh dhe kartele pagese t veanta. Emrtimi i ktyre karteleve sponzoruese jan t propozuar nga firma apo institucionet e ndryshme me dizajnet e tyre t botuara n sistemin lojal t cilt vendosin pr segmente t caktuara t tregut se cilat mund ti mbulojn me kartele. Lshuesit e kartelave kreditore kan prfitime nga konsumatort (bartsit e karteleve), konsumatort mund t paguajn n baza vjetore, ngarkesa financiare nse ata i

121

prtrin edhe tatimet tjera sikurse pagesa avans (cash) dhe tatime tjera t mbi kufizuara. Garuesit garojn pr barts t kartelave n dimensione t ndryshme si jan; tatimet e ndryshme, shprblime t shpejta shfrytzuese, ngarkesa financiare si dhe karakteristika tjera n segmente t ndryshme. Poseduesit e karteleve kreditore paguajn tatimin e shkmbimit lshuesve n mnyr q t kompozojn shpenzime rreth mirmbajtjes s bares s poseduesve. Kto tatime jan t vendosura n nivel t rrjetit. N SHBA-t ky lloj tatimi varet nga tregtart dhe nga karakteristikat e tjara t transferim si p.sh. a i shohin tregtart kartelet n mnyr fizike apo i procedojn ato n mnyr elektronike. N Australi tarifat e interesave jan t njjta pr t gjith tregtart, dallimi varet se a jan kryer pagesat me kartele n mnyr elektronike dhe se a sht bartsi i karteleve kreditore prezent apo jo. Derisa shpenzimet kryesore n SHBA pr lshuesit shoqrohen nga fondet e shpenzimeve dhe dshtimi i konsumatorve n prfshirjen e rreth 50% nga shuma totale, ku rreth 22% e shpenzimeve t tyre shoqrohen me veprimin dhe marketing t programit t tyre t karteleve kreditore, sido q t jet mbi 70% e t hyrave t tyre jan t hyra nga interesi nga t ashtuquajturit revolveristt (qarkulluesit), dhe vetm m pak se diku 13% nga zbritja e tregtarve. Kostot totale vjetore prfshin vetm 2% t t hyrave totale.

Tregtart n kushtet e biznesit elektronik


Tregtart bjn marrveshje kontraktuese me bankat n t ciln krkohet respektimi strikt i ktyre elementeve: servisimi i rrjetit tregtar, instalimi dhe mirmbajtja e POS terminaleve, mirmbajtja e sistemit t transaksioneve n terminale dhe furnizimi i tregtarit Tregtart jan ofruesit e llojllojshm t mallrave dhe shrbimeve t llojllojshme. Kartelet kreditore gjithashtu u sjellin prfitime tregtarve. Ata zakonisht paguhen n fonde t mira n afat prej 48-t orsh nga koha e dorzimit t transferim. N nj analiz t br n SHBA 83% t tregtarve thon se shitjet e tyre jan rritur, ndrsa 58% thoin se profitet e tyre jan rritur me futjen apo pranimin e karteleve kreditore.

Tarifat shkmbyese
Jan tri gjra t cilat rezultojn mbi tarifat e shkmbimeve. S pari pse nevojitet nj tarif shkmbyese E dyta cilat jan kundrshtimet n t cilat has vnja e nj tarife shkmbyese t vetme, dhe E treta si dallohet profiti maksimal i tarifs shkmbyese nga ai i tarifs optimale shoqrore. Niveli dhe prcaktimi i tarifs shkmbyese ka pasur prkujdesje t ndryshme n vende t ndryshme t bots. Si rezultat i vshtrimit hetues, tarifat e shkmbimit kan pasur prkujdesje t rndsishme nga ekonomistt. N nj letr baz Bazter (1983) ka konkluduar se tarifa shkmbyese sht domosdoshme n mnyr q t bhet ballansimi i krkess s konsumatorve dhe tregtarve pr shrbime t karteleve n mes t lshuesve dhe bartsve t tyre. Ai ka argumentuar se vendosja e nj mimi t
122

nyejt t tarifs s shkmbimit sht m e lir se sa vendosja e t njjts n nivel qendror e cila sht negociuar n formn bilaterale mes t lshuesve t karteleve dhe bartsve t tyre. Gjithashtu ka ardhur n prfundim se krkesat totale pr shrbimet e karteleve jan t prcaktuara nga konsumatort dhe krkesat e tregtarve bashkrisht si dhe shpenzimet pr shrbimin e kartels prfshin shpenzimet apo harxhimet e t dyja palve, si lshuesit ashtu edhe bartsit. Kritika e paraqitur pr modelin Baxter-it sht ajo se ky model nuk i konsideron tregtart, lshuesit, bartsit si lojtar strategjik. Gans dhe King (2003) kan marr n konsiderat kushtet e tregut ku niveli i tarifs shkmbyese sht neutral. Ata zbuluan se tregtart konkurrues jan n gjendje t vendosin mime t ndryshme nse te tregtart tarifat shkmbyese sht neutrale. Ky rezultat sht i pavarur nga fuqia e tregut t lshuesve apo bartse t karteleve. Ata nuk pajtohen se a ka vrtet efekt tarifa shkmbyese, gj q varet nga natyra e konkurrencs n treg. N rast se ekziston politika e venjs s nj mimi t vetm dhe nse tregtart kan nj fuqi t tregut t dukshm Gans dhe King kan arritur deri te rezultatet ambicioze lidhur me at se a do t prpiqen lshuesit t risin profitin nga ngritja e tarifs shkmbyese mbi nivelin optimal t standardit shoqror. Gans, King pastaj Rochet, Tirole dhe Schmalensee kan ardhur n prfundim se tarifa shkmbyese sht neutrale ather kur tregtarve u lejohet t imponojn mbi ngarkesa n lshimin e karteleve.

Bartsit e karteleve - Acquirers


Bartsit prfitojn nga tregtart n form bilaterale duke shfrytzuar zbritjen dhe pagesat e tarifs s interesit. N SHBA disa tregtar t mdhenj ngarkohen me pages pr zbritjen e tregtarve se cila pages sht e prafrt me tarifn e interesit duke sugjeruar se disa nga segmentet e caktuara mund t jen konkurruese. N mnyr alternative tregtart qoft vetm apo n grupe mund t ken fuqin e rndsishme q t mund ta shfrytzonin pr t negociuar lidhur me nivelin m t ult t rats. Sido q t jet ka dallim n mes t zbritjes dhe tarifs s interesit, varsisht nga vendi / shteti. Disa vzhgues kan ardhur n prfundim se me futjen n prdorim a[po pranimin e karteleve kreditore do t mund t trheqin konsumatort nga tregtart. sht e qart se ky lloj prfitimi nuk mund t realizohet pa shpenzime. Tregtart paguajn institucionet financiare nj prqindje nga mimi shitjes pr blerjen e kartels kreditore t njohur si tatim i zbritshm pr tregtart. Prgjithsisht n SHBA ky lloj tatimi sillet nga 1-3% nga shuma totale e transaksionit. Tregtart kan korr suksese t lidhura uljen e shums pr tatimin e zbritur pr tregtart, pr dallim nga periudha e paraqitjes s par t kartels. Sa i prket prdorimit t kartelave On-line disa vzhgues financiar shprehin dyshimin n qndrueshmrin apo rentabilitetin e tyre, gjat viteve t para shum nga lshuesit doln nga biznesi n mnyr q t rikthehen m von. Sido q t jet sot drmuese e vzhguesve pajtohen me at se kartelet ofrojn prfitime unike konsumatorve, tregtarve dhe bankave. N shum vende t bots autoritetet e ashtuquajtura antitrust (kundrbesueshm0 qndruan syhapur pr industrin e karteleve, si Austria, Unioni Evropian, Mbretria e Bashkuar dhe Shtetet e bashkuara. Ata gjith ashtu krkuan disa zbatime n biznesin e Mastercard dhe VisaCard n t cilin prfshihen:

123

Jo mbi shpenzimet Jo diskriminime Respekt ndaj do bartsi t kartels Niveli dhe prcaktimi i interesit Respekt konkurrentve t karteleve kreditore.

Rezultatet e modeleve jan varur nga supozimet e paraqitura t ndikuara nga elasticiteti i krkess s konsumatorve dhe pagess pr mallra dhe shrbime, si dhe shkalls garuese t konkurrencs n tregje pr mallra dhe shrbime me kartel. N rast se konkurrenca e tregjeve do t kishte t drejtn e vendosjes s mimeve duke u mbshtetur n shpenzimet dhe prfitimet, ather shkalla e tarifs s internetit nuk do t kishte ndikim n mirqenie. Nn kushte t ktilla rregullimi i tarifs s interesit nuk sht i garantuar, alternativa qndron aty ku tregtart kan fuqin e mjaftueshme n treg, tarifa optimale shoqrore e interesit mund t mos jet ndryshe nga lshuesit e karteleve dhe prfituesve t cilt prfitojn maksimalisht nga tarifa e interesit. Fatkeqsisht, as nj nga modelet nuk sht n gjendje q t prfshij t gjitha elementet thelbsore t t gjitha marrdhnieve bilaterale, mirpo modelet teorike ofrojn disa udhzime ligjvnsve respektivisht krijuesve t politiks s tregut. Disa shtje sikurse konkurrenca e dhnies s karteleve, aplikimi i tyre prmes rrjetit dhe instrumentet tjera t pagess ende mbesin t pa studiuara definitivisht.

Tregtia elektronike
Nj ndr faktort q ndikoi m shum n shprndarjen e internetit ishte mundsia t ciln e ofronte pra, blerjen e t mirave dhe shrbime me rrug elektronike. Paraja elektronike i gjen fillimet n gjysmn e dyt t viteve 80-ta n Japoni. Shum kush mund t mendoj q e gjith kjo ka lindur si nevoj e bankave tregtare, n fakt si arsye kryesore e hedhjes n treg e ktij produkti, ishte zvendsimi i paras kesh, dhe se e gjith kjo lindi nga disa kompani telefonike dhe kompani t transportit. N vitin 1987, filluan t krijohen ndrmarrje midis kompanive jobankare, t cilat prodhuan nj kart t prbashkt, e pranuar nga t gjitha degt e ktyre kompanive. Tregtia elektronike konsiston n kryerjen e aktiviteteve t ndryshme si: tregtimi i t mirave dhe shrbimeve me rrug elektronike, shprndarja on-line e prmbajtjeve digjitale etj. Pr shum vite prvoja m domethnse amerikane ka qen amazon.com, nj realitet shum dinamik, ishte nj pik referimi i sigurt, ku blersi ndihej si nj mik. Motoja e Amazon ka qen q n fillim shop as you like (blej ka t plqen). Amazon, n fillim shiste libra, pastaj cd-ja, pastaj ka mbushur m tej mnyrn e saj me softuer dhe cd-rom. Kurse, nga nj studim i br nga Universiteti i Milanos del se prmes rrugve elektronike m s shumti jan shitur produktet t cilat jan t lidhura me elektronikn dhe me informatikn. Prqindja e produkteve t shitura nprmjet internetit n Itali jan: Harduer & Softuer . . . . . . 11% Ushqime . . . . . . . . . . . . . . . 10% Veshmbathje . . . . . . . . . . . 10% Industria librave . . . . . . . . 10%

124

Turizmi . . . . . . . . . . . . . . . . . Shrbime interneti . . . . . . . . 6% Tjera . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


Burimi: Universiteti i Milanos

7% 18%

N momentin kur bhet ndonj porosi prmes internetit, q nga ai moment shitsi obligohet q mallin e porositur tia dozoj blersit (n koh, n gjendje t -mir fizike, kimike dhe juridike), si dhe blersi obligohet q tia paguaj shumn e caktuar pr mallin e bler.

Pagesa me kartele pr mallra dhe shrbime


Realizimi i transaksioneve financiare n mnyr klasike zhvillohet n kt mnyr: - Konsumatori zgjedh mallin apo shrbimin e nevojshm dhe i drejtohet tregtarit me kartele pr pages. - Tregtari kalkulon vlern e mallit t realizuar dhe trheq karteln n POSterminal, me rast vlera shnohet nga regjistri. Fatura mund t shnohet edhe me dor. N prfundim t orarit ditor t puns tregtari i mbledh faturat e firmosura dhe i krahason me ato t autorizuara nga memoria e POS- terminalit. Tregtari i drgon banks s vet t dhnat e mallit t realizuar, me krkes pr autorizim i cili autorizim, sht i krkuar nga programi i POS-terminalit q n momentin e realizimit t mallit, faturat mund t drgohen edhe personalisht. N baz t krkess pr autorizim nga banka imituese. Banka afariste e kryen transaksionin e pranuar nga tregtari, duke identifikuar llojin e kartels, numrin (shifrn autorizimit) dhe llogarin e poseduesit t karts. Bazuar n aprovimin e linjs kreditore dhe llogarin e vet poseduesit t kartels, banka imituese e ndan vlern ekuivalente t mallit t realizuar, zbret provizioni pr kmbim dhe gjeneron shifrn e autorizimit t klientit dhe prsri ia kthen banks afariste. Banka afariste zbret provizionin n rabat dhe prsri e drgon shifrn e POSterminalit tregtarit, e cila shifr sht e veant dhe identifiko

Terminalet elektronike n vendin e shitjes (sistemi elektronik pr transfer n vendin e blerjes/shitjes POS-terminale) mundsojn verifikimin e t dhnave n kartele pr 15 sec. Duke u mbshtetur n rrjetin i cili lidh tregtart me tr botn, me emetimin e kartels dhe banks q kryejn prpunimin e karteleve. N vijim kemi nj foto

Fig. Nr. 9-t. Skema, pagesa me kartele pr mallra dhe shrbime

125

Kartelat e menura (Smart Card)


Smart kartela quhen t gjitha pajisjet q kan nj qark t integruar - Integrated Circuit (IC) q posedon nj form sa do t vogl t inteligjencs dhe q jan t ngjitura n nj cop plastike. Prania e inteligjencs n kartela iu ka dhne ktyre kartelave emrin smart t menura. Smart kartelat kan lindur si nevoj pr ti ruajtur dhe prpunuar shnimet n vend dhe form t sigurt. Sistemet e avancuara t smart karts prdoren sot n disa prej aplikimeve kyqe duke prfshir: kujdesin mjeksor, sistemin bankar, aktivitetet argtuese dhe sistemin transportues. N shkall t ndryshme t gjitha aplikacionet mund t prfitojn nga veorite e shtuara dhe siguria q ofrojn kartat smart. Bazuar n t dhnat e Dataquest, shitja dhe aplikimi i karts smart sht rritur prej 6.8 miliard n vitin 2006 n 11 miliard n vitin 2008.8 Kartat e vjetra t ATM-ve dhe kartat tjera me shirit magnetik nuk ofrojn siguri dhe nuk kan ndonj harduer t instaluar n to. Kartat Smart jan me t vrtet nj zgjidhje e menur pr t garantuar sigurin duke ofruar edhe lehtsi n prdorimit e tyre. Shumica e kartelave Smart, nse jo t gjitha, kan t inkorporuar nj ip me qark t integruar (ICC) mbi kart plastike. ICC sht zakonisht nj mikro-kontrollues me mundsi t kufizuara kompjuterike dhe mbshtetje t pajisjeve hyrse-dalse I/O. ISO prdor termin kartel me qark t integruar (ICC) pr t identifikuar t gjitha ato pajisje q kan nj qark t integruar brenda nj ISO ID1 kartele identifikuese plastike. Karta ka dimensione 85.6mm x 53.98 mm x 0.76 mm dhe sht e t njjtit standart si cilado kart me shirit magnetik9. Krkesa do her m e madhe pr ruajtjen e sa m shum informatave elektronike dhe pr siguri sa m t lart t informatave n kartel ka shtuar nevojn pr inplementimin e Smart kartelave. ipi karakterizohet me memorje m t madhe se shirti magnetik me kapacitetin prej 2 MB. Kjo ka mundsuar aplikimin e siguris prmes kodimeve t ndryshme n informata. Ekzistojn dy lloje t Smart ipave: Smart ipave memorik dhe Ata q prve memorjes kan edhe mikroprocesor. Teknologjia e fundit e Smart ipave me mikroprocesor dhe memorje t madhe ka br q prdorimi i ksaj kartele t gjej zbatim n lmi t ndryshme ku krkohet vendim marrja nga vet kartela gjat realizimit dhe autorizimit t transaksioneve t ndryshme. Pjesa m e madhe e kartelave bankare jan t pajisura edhe me Smart ip pr shkak t mundsis q kartela t prdoret edhe n ato vende ku teknologjia e Smart ipit nuk ka deprtuar. Telekomunikacioni sht e vetmja lmi q prdor vetm

8 9

Nga Interneti http://www.smartcardbasics.com/overview.html http://www.devshed.com/c/a/Practices/Smart-Cards-An-Introduction/1/ 126

Smart ipin n kartel dhe at n forma t ndryshme si GSM kartel ose si kartel pr telefoni npr kabina. Kartela me Smart ip gjen zbatim npr kto fusha: kartel bankare ID e puntorve ID e vizitorit kartel mjeksore kontroll e hyrjes-daljes debit dhe kredit kartel GSM kartel kabina telefonike, etj.

Historiku i smart kartelave


Paraardhsit e Smart kartelave, kartelat me shirit magnetik n t ciln kan mundur t ruhen vetm shnimet prej 300-400 bajt nuk kan pasur mundsi t prpunimit t shnimeve. Kartelat e para me qllime pagese jan paraqit n treg nga Diners-Club n fillim t viteve t 50-ta. Smart Kartela apo kartela me ip sht zbuluar nga nj shkenctar gjerman Helmut Groettrup dhe nga kolegu i tij Juergen Dethloff ne vitin 1968, por patenta u pranua trsisht me 1982. Kartela e till e par sht prdorur n Franc si kartel telefoni pr pages (Telekarte). Roland Moreno ka patentuar konceptin e tij t par n memorie kart n vitet 1974 1977, Michel Ugon nga Henowell Bull zbuloi mikroprocesorin e smart karteles. Bull patentoi t ashtuquajturin SPOM (Self Programmable One-chip Microcomputer) q karakterizonte domosdoshmrin e autoprogramit n chip. Tre vjet m von pr her t par i ashtuquajturi CP8 i bazuar ne ket zbulim ishte prodhuar nga Motorolla. Sot Bull ka m se 1200 patenta t orientuara n Smart kartela10. Zbulimi i ktyre kartelave, prdorim tjetr gjeti n mikroipat e integruar n gjith kartelat bankare n Franc q u prsos trsisht me 1992. Futja e kartels s till n terminalin konvencial e pastaj shtypja e pinit (numrit t fsheht) bhet para se ndonj transaksion t jet i aprovuar. Smart kartelat elektronike tani kan hy n prdorim sidomos n sistemin bankar n t ciln mimi apo vlera sht e ndrtuar n ipin e kartels e jo n aparatin regjistrues, kshtu q makina e posame pranon kto kartela pa ndonj hyrje t posame n sistemin bankar11. Ky sistem i prdorimit t kartelave t tilla u b i njohur n tr Evropn qysh nga mesi i viteve 90. Pasi q n shum vende filloj t aplikohet prdorimi i tyre, ato edhe u emruan me emra t ndryshm si psh: n Gjermani si Geld-karte (Kart-para) n Austri si Quick - karte, n Belgjik si Proton karte e t tjera.
10 11

http//:en.wikipedia.org/wiki/Smart_cards http//:en.wikipedia.org/wiki/Smart_cards

127

Figura 1. Smart kartela e ditve t sotme Kulminacionin e prdorimit kto kartela e kan arrit si SIM kartela t prdorura n GSM telefonin mobile n Evrop. Branshet Internacionale t pagesave si Master Card, Visa dhe Europy miratuan n vitin 1993 q t punojn s bashku n prpunimin e specifikacioneve pr prdorimin e smart kartelave n kartelat e pagesave t prdorura gjithashtu si debit kartela dhe kredit kartela. N ditt e sotme nuk mund t paramendohet jeta pa prezencn e ktyre kartelave.

Llojet e smart kartelave


Smart kartelat mund t ndahen n grupe t ndryshme. Varsisht nga madhsia e plastiks, ku sht ngjitur IC-ja smart kartelat ndahet n dy grupe t mdha: smart kartela me madhsi t kartelave t banks (ID-1 formati), dhe smart kartela me madhsi t kartelave t telefonave mobil (ID-001 formati), pra SIM kartela. Varsisht prej kontaktit me lexuesin (shkruesin) e smart kartelave, smart kartelat ndahen n: smart kartela me kontakt dhe q jan t standardizuara prmes standardit International Standardization Organization (ISO) 7816, dhe smart kartela pa kontakt, komunikimi me lexuesin e smart kartelave bhet prmes fushs magnetike dhe jan t standardizuara me an t standardeve ISO10536 dhe ISO14443, shih Fig. 1. Smart kartelat pa kontakt me tutje ndahen n tri nngrupe, varsisht nga largsia e smart kartels prej antens: o 2-3 mm close coupled smart kartela, o 2-3 cm proximity smart kartela, dhe o deri n 1 m largsi, vicinity smart kartela smart kartela me dual interface q komunikimin me lexuesin mund ta bjn n dy mnyra: o prmes kontakteve dhe o prmes fushs magnetike.

128

Varsisht prej procesimit t shnimeve n smart kartel, smart kartelat mund t ndahen n: smart kartela qe posedojn mikroprocesor pr prpunimin e shnimeve, dhe smart kartela vetm me memorie. N figurn 2 jan paraqitur ndarjet e prshkruara m lart dhe sipas standardeve t International Standardization Organization.

Figura 2: Llojet e smart kartelave dhe ISO standardet12 Smart kartelat mund t ndahen edhe sipas numrit t aplikacioneve q kan, pra kemi smart kartela: q kan vetm nj aplikacion, si kan qen smart kartelat e para n treg, kartelat pr telefonim nga kabinat publike, SIM kartela apo kartela e banks, q kan shum aplikacione si jan smart kartelat e kohs se fundit (Java smart kartela etj.). Meqense siguria e shnimeve sht roli primar i smart kartelave ato zbatimin m t gjer e kan gjetur n banka dhe n sigurimin e sistemit t pagesave.

Prmbajtja e smart kartelave


Mikroprocesori i smart kartels sht zakonisht 8 ose 16 bitsh. Sikurse kompjutert e viteve 80- ta mikroprocesori i smart kartels e ka njsin pr hyrje/dalje, memorien e
12

Dr. tech. Blerim Rexha, Smart Kartelat, ka jan ato, Prishtin, 2005 129

prkohshme (Random Access Memory - RAM), memorien e lexueshme (Read Only Memory - ROM), memorien prhershme dhe t ndryshueshme (Electricaly Erasable Programmable ROM EEPROM), si sht paraqitur n figurn 3. Disa smart kartela me krkesa t larta t siguris s shnimeve e prmbajn edhe nj kriptoprocesor pr operacione kriptografike.

Figura 3: Prmbajtja e smart kartels N figurn 3 sht paraqitur prmbajtja simbolike e nj smart kartela me kontakt dhe pa kontakt (me fush elektromagnetike). Meqense smart kartela nuk prmban njsin pr furnizim ajo sht gjithmon pasive, duke pasur parasysh modelin masterslave smart kartela sht gjithmon slave, pra ajo vetm prgjigjet n pyetjet nga ambienti jashtm13. Qasjet n shnimet n memorien e prhershme, EEPROM mbrohen nga qasjet e paautorizuara me an t ashtuquajturit Personal Identification Number (PIN). Vetm pasi q pronari i smart kartels e bn prezantimin e suksesshm t PIN-it smart kartela i lejon qasjen n shnimet n EEPROM. PIN-i sht i gjat 4 deri n 8 shenja. N rast se shfrytzuesi e jep gabimisht PIN-in disa her radhazi (zakonisht tri her) smart kartela e bllokon plotsisht qasjen n EPROM, me ka smart kartela shndrrohet n nj plastik t rndomt dhe t pavler.

13

Scott B. Guthery & Timoty M. Jurgensen, Smart Card Developement Kit, 1998, 130

Figura 4: Fajll sistemi i smart kartelave Smart kartelat e kan fajll sistemin n formn e pems (tree), si sht paraqitur n Figurn 4. Rrnja e fajll sistemit quhet Master File (MF) dhe ka vlern 3F00 heksadecimal dhe mund t prmbaj disa Dedicated File-s (DF) dhe Elementary File-s (EF). Emrat e fajllave jan t normuar sipas ISO 7816- 4 standardit. Secili fajll prbehet prej File IDentifier (FID) t gjat 2 bajt, dhe q brenda nj DF sht unik. N disa smart kartela DF-at mund t referencohen edhe sipas emrit, i cili mund t jet i gjat deri n 16 bajt. Shnimet e shfrytzuesit, pronarit t smart kartels ruhen n nj EF.

131

Komunikimi me smart kartela


Smart kartela komunikon me lexuesin e smart karteleve (apo terminalin si quhet ndryshe) me shpejtsi deri n 115.200 bit pr sekond (bps) 14 . Komunikimi i terminalit me smart karteln sht gjysm dupleks (half douplex), pra n kohen kur terminali drgon shnime smart kartela duhet t jet n gjendje pranimi, dhe kur smart kartela drgon shnime terminali duhet t pranoj shnime, n rast t kundrt vjen deri t kolizioni n kanalin transmetues. Komandat dhe shnimet q i merr smart kartela nga terminal i ruan n RAM dhe meqense sasia e RAM n smart kartela sht shum e kufizuar (disa qindra bajt) komandat q i drgohen smart kartels duhet t coptohen n paketa m t vogla se 255 bajt dhe t drgohen n form sekeunciale. Sa her q smart kartels i vendoset tensioni i furnizimit, ajo i prgjigjet terminalit me t ashtuquajturn Answer To Reset (ATR) prgjigje. N ATR jan t koduar shnime mbi aftsit komunikuese t smart kartels, prodhuesit, versionit t sistemit operativ etj. ATR mund t jet i gjat deri n 33 bajt. Dy protokollet m t prhapura pr komunikim me smart kartela jan: protokolli T=0 dhe T=1. Duke pasur parasysh Open System Interconnection (OSI) modelin shtat shtresor, pr protokollet T=0 dhe T=1 mund t thuhet se jan n shtresn 2, n data link. Pas vendosjes s lidhjes n nivelin 2, protokollet n nivelin e aplikacionet n lexues dhe smart kartel mund ti shkmbejn informatat, si sht paraqitur n figurn 5.

14

Dr. tech. Blerim Rexha, Smart Kartelat, ka jan ato, Prishtin, 2005 132

Figura 5: Komunikimi me smart kartel Aplikacioni i shkmben informatat me smart karteln n form t strukturave t shnimeve q quhen Application Protocol Data Unit (APDU). Aplikacioni i drgon nj APDU komand smart kartels dhe smart kartela i drgon aplikacionit nj APDU prgjigje, shih figurn 5. APDU komandat dhe prgjigjet jan t normuar me ISO 7816-4 standardin. APDU komanda prbehet prej header-it (koks) dhe body (trupit). Header-i prbehet prej 4 bajtve: klasa (class CLA), instruksioni (INS), parametri i par (P1) dhe parametri i dyt (P2). Header-i APDU komands sht obligativ. Trupi i APDU komands mund t prmbaj shnime, gjatsia e t cilave prcaktohet me an t parametrit Lc (Length of command). Me an t parametrit Le (expected Length), i terminali i bn me dije smart kartels se pret prgjigjeje me gjatsi Le bajt. Trupi i APDU komands mund ti ket katr forma: nuk as shnime pr n smart kartel as prgjigje nga smart kartela, nuk as shnime pr n smart kartel por ka prgjigje prej smart kartels, pra ekziston nj vler pr Le parametrin, ka shnime pr n smart kartel (Lc sht e ndryshme prej zero) dhe nuk prgjigje nga smart kartela, dhe ka shnime pr n smart kartel dhe ka prgjigje nga smart kartela (Lc dhe Le jan tndryshm nga zero, shih figurn 5.). APDU prgjigja prbhet nga trupi dhe status fjala (Status Word - SW) prej 2 bajtve, shih figurn 5. Trupi i APDU prgjigjes mundet t mungoj, n rastin kur smart kartela nuk ka shnime pr lexuesin e smart kartels, ndrsa status fjala sht

133

gjithmon prezent. Nse ekzekutimi i komands sht br me sukses smart kartela i prgjigjet terminalit me prgjigjen 9000 n form heksadecimale. APDU komanda pr selektimin e MF (Master File) do t dukej: CLA INS P1 P2 Lc Data Le 00 A4 00 00 02 3F 00 00 ............................................................. (1) Prgjigja korrekte nga smart kartela do t dukej: SW1 SW2 90 00 ............................................................................................ (2) Komandat e zakonshme si jan: selektimi, leximi dhe shkruarja e nj fajlli, verifikimi i PIN-it jan t standardizuar me ISO7816-4 standardin15. Me paraqitjen e Personal Computer Smart Card (PC/SC) standardit n vitin 1997 smart kartelat dhe lexuesit e smart kartelave jan bre pajisje standarde t kompjuterve personal.

Wolfgang Rankl & Wolfgang Effing: Handbuch der Chipkarten Aufbau Funktionsweise Einsatz von Smart Cards, ISBN=3-446-21115-2, 1999 134

15

Aplikimi i smart kartelave


Smart kartelat e para jan prdorur n kabina t telefonave publik pr ti zvendsuar monedhat metalike. Kto smart kartela kan nj numrues, i cili mundet vetm t zvoglohet dhe gjat thirrjes telefonike ky numrues zvoglohet n proporcion me impulset e harxhuara. Kur numruesi e arrin vlern zero, pra kartela sht zbrazur ajo mund t hidhet si e pavler. Logjika e vetme q kto kartela e kan sht aftsia e zvoglimit t sigurt e numruesit dhe n disa raste edhe autentifikimi aparatin telefonik n kabin. Kartelat e banks pothuajse n gjith boten jan t pajisura me qark t integruar (ip). N EEPROM, m saktsisht n nj EF ruhen shnimet e pronarit t kartels, xhiro llogaris si dhe transaksionet e fundit t bra me kartel. T gjitha kartelat e banks jan t afta t bjn edhe llogaritje kriptografike (simetrike ose/dhe asimetrike). Pra do transaksion ta nnshkruajn n form digjitale ose ta sigurojn me nj Message Authentication Code (MAC). T gjitha llogaritjet kriptografike q i bjn kartelat e bankave sot bazohen ne enkriptimin simetrik dhe n elsa t derivuar. PIN-i i kartels s banks ruhen n nj EF t veant n smart kartel. Autentifikimi me PIN bazohet n enkriptimin simetrik, elsa t derivuar dhe numrin serik t smart kartels. Smart kartelat16 e kohve t fundit po pajisen me mikroprocesor t fuqishm, me ka mundsohet qe n smart kartel t zhvillohen operacione kriptografike si jan: gjenerimi i elsave privat dhe publik, krijimi i nnshkrimit digjital si dhe dekriptimi me elsin privat. Smart kartelat paraqesin mediumin m t sigurt pr ruajtjen e shnimeve private si xhiro llogarit bankare dhe transaksionet tjera financiare. Pagesat e sigurta me smart kartela dhe prmes Internetit bazohen pikrisht n vetit kriptografike t smart kartelave.

Aplikime t tjera t smart kartelave


Smart Kartelat pasi q jan aq shum te prdorshme do t ishte mir t prdoren edhe n shrbimet komunale ktu tek ne n dobi t qytetarve. Pyetja bie si?. Po pasi ato mund t prdoren npr banka q ky prdorim krkon nj siguri aq t madhe, do t gjenin edhe prdorim shum adekuat edhe npr shrbimet komunale.

16

Dr. techn. Blerim Rexha Smart Kartelat, ka jan ato, Prishtin, 2005 135

Figura 6. Aplikimet e karts Smart Pr ta nxjerr nj certifikat t lindjes apo ndonj tjetr si ertifikatat mbi shtjen familjare duhet ta humbassh nj dit t tr. Duhet t ballafaqohesh me burokracin q mbretron npr zyrat e komuns. Komuna mund t marr iniciativ t ndrtoj aso Doc-automata t cilt do t punonin n t njjtin princip si bankomatat q i kemi pothuajse n do knd t Prishtins por edhe npr qendrat e tjera t Kosovs. Paramendoni sikur t ekzistonte nj gj e till brenda ndrtess s komuns apo edhe jasht saj, dhe qytetari t ket qasje n dokumentacionin e vet personal. T ket nj smart kartel t till dhe nj doc-mat i caktuar pr seciln certifikat q do t posedonte numrin personal si n letrnjoftim pra ai t jet numri i fsheht (PIN), dhe me futjen e kartels dhe shtypjen e numrit personal ti nxjerr qytetari dokumentet q i nevojiten. Pyetja bie se si t paguhen taksat administrative? Taksat administrative dhe kto shrbime mund t kryhen edhe prmes transaksioneve bankare qe do e mundsonte nj Portal Qeveritar n t cilin do t kryheshin t gjitha shrbimet e nevojshme t qytetarve. Nj projekt i till ka qen vazhdimi i patent shoferve prmes ktij portali, mirpo nj udhzim administrativ i pamiratuar me koh ka penguar implementimin e ktij projekti. E njjta gj mund t bhet edhe pr shrbimet e tjera, ku smart kartela ktu do te ndihmonte shum n rregullimin e ktyre shrbimeve.

Teknologjia RFID
N ditt e sotme, ku siguria, lvizja, informacioni dhe identifikimi luajn nj rol vazhdimisht n rritje, teknologjia e radio frekuencave ofron nj potencial t

136

jashtzakonshm pr tregun e sotm. Pasi q mimet n komponentet RFID po bien n mnyr konstante, do dit paraqiten aplikacione t reja por edhe nevoja t reja t kohs. Prandaj smart kartelat me teknologji RFID na japin mundsin e pjesmarrjes aktive n zhvillimet e reja t kohs17.

Figura 7. Teknologjia RFID KosovaCard n bashkpunim me partnert e saj sjell n tregun kosovar produktet RFID t cilt do dit e m tepr po gjejn prdorim n jetn ton t prditshme industriale. Pr institucionet, fabrikat, dyqanet, dhe organizatat e ndryshme t cilat dojn t identifikojn personelin e tyre, mallrat e tyre, paketimet me ip i cili mund t lexohet nga distanca nevojiten kto pajisje: Kartelat me ip pa kontakt, Tagje me ip, Barkode me ip, Identifikues t mallrave me ip.

Kartela me ip pa kontakt n rast nevoje pr prdorim multilateral mund ti shtohet nj shirit magnetik shtes (HiCo, LoCo). Veorit18: Lloji Mifare 1k Mifare 4k Mifare DESfire
17 18

Format standard Iso 7810, 7816. Siprfaqe t ngjyrosura apo t shkelqyeshme Temperatur operuese prej - 20C deri n 50C Chip-i EEPROM 1024 byte 4096 byte 4096 byte Aplikacionet Qasje, tiketim, transport Qasje, tiketim, transport Pagesat, transporti publik, stadiumet

SLE66R35 (Infineon) MF1 IC S50 (Philips) MF1 IC S70 (Philips) MF3 IC D40 (Philips)

http://www.kosovacard.com/shqip/ http://www.kosovacard.com/shqip/ 137

Hitag1 Hitag2 EM I-CODE my-d proximity my-d vicinity

Hitag1 (Philips) Hitag2 (Philips) EM 4102 SL2 ICS20 (Philips) SLE55R16 (Infineon) SRF 55V10S

2048 bit 256 bit ROM only 1024 bit 2048 byte 8 kbit

Qasje Qasje Qasje Qasje Pagesat, tiketimet Gjurmimet, identifikimet

Tabela 1. RFID Produktet Prodhuesi Infineon Infineon Infineon Infineon Emosyn Philips Philips Philips Philips Chip-i SLE66CX322p SLE66CLX320p SLE66CX322p SLE66CX642p SLE66CX165p SLE66CX322p Memoria 32 kbyte 32 kbyte 64 kbyte SO SICRYPT CardOS jTOP Aplikacionet PC Siguria, PKI, Ndrfaqe e dyfisht Nenshkrime digjitale, PKI CL Banking JavaCard Platforma Multipurpose High End Platforma Low End multi purpose platforma Multi Purpose JavaCard Platforma Multi Purpose PKI JavaCard Platforma Multi Purpose PKI Dual Interface JavaCard Platforma Multi Purpose PKI Triple Interface JavaCard Platforma

SLE88CFX4000p 400 k flash smartFlash TP62 P8 WE 6033 P8 WE 5033 P8RF5016 P5CT072 62 k flash 32 kbyte 32 kbyte 16 kbyte 72 kbyte flashCOS JCOP10 JCOP20 JCOP30 JCOP41

Tabela 2. Kontrollert e smart kartelave Prodhuesi Infineon Chip-i SLE6635 SLE7736 SLE4418 SLE4428 SLE4432 SLE4442 Memoria 32 bit 256 - 1024 byte SO Eurochip Aplikacionet Kartela telefonike Loalty skemat, kartela klubi

Infineon

memory

138

Atmel Atmel

AT24C08SC AT24C16SC AT88SC1608 AT88SC1616C

up to 2048 byte up to 2048 byte

memory secure memory

Loalty kartela Crypto Memorie

Tabela 3. Smart kartelat - Memoriet19 Qasja dhe siguria Sistemi pr kontrollimin e hyrje/daljeve prfshin komplet infrastrukturn, pajisjet pr lexim, kartelat, pajisjet pr personalizim, pajisjet pr monitorim kamerat, softueri n disa gjuh dhe databaza. Nj sistem pr kontroll aksesi duhet t siguroj akses t leht dhe t sigurt dhe n t njejtn koh t mbroj nj ndrtes apo zon nga vizitort e padshiruar. Teknologjia RFID i mundson t dyja kto veori.

19

http://www.cse-ks.com/index.php?emri=scoveral 139

Aplikimi tek pasaportat elektronike


Pasaporta elektronike sht nj pasaport klasike, e cila prve elementeve t saj t siguris dhe t identifikimit, ka n prbrje t saj edhe nj ip elektronik, i cili ka t stokuar n t gjurmt e gishtave t mbajtesit, si dhe t dhnat e fytyrs s tij. ipi n fjal prodhohet n mnyr t sofistikuar dhe vetm nga disa ndrmarrje t specializuara pr kt problem. Ai i bashkngjitet flets s par ose t fundit t pasaports20. Konsultimi i t dhnave n ip mundsohet nga nj paisje, e cila do t instalohet n vendkalimet kufitare t vendit ton dhe t vendeve t tjera. N kt mnyr pasaporta elektronike sht nj dokument i besueshm, pasi mundsia e falsifikimit materialisht sht zero. Pr do dyshim, shenjat e gishtave q ndodhen n ip, mund t krahasohen me ato t prdoruesit q paraqet pasaportn. Krahasimi i gjurmve t gishtave sht nj prov e pakundrshtueshme dhe e njohur me ligj. Nj pasaport e till sht tepr e besueshme dhe krijon premisa t mira pr liberalizimin e kalimit t kufirit. Pasaportat aktuale do ta ruajn vlefshmrin e tyre dhe zvendsimi i tyre do t bhet n mnyr graduale. Pasaportat elektronike q prdorin smart ip pa kontakt shihen si zgjidhje imediate sigurie pr aplikacione prgjat kalimeve t kufinjve dhe aplikacione identifikimi. Pr kt arsye ICAO International Civil Aviation Organization, organizat me baz n Montreal e prbr nga 188 kombe q luan rol udhheqs n vendosjen e standardeve globale t dokumenteve t udhtimit ka prcaktuar identifikuesit biometrik dhe teknologjin e smart kartelave pr dokumente udhtimi. Me prvojn dhe lidershipin n tregun botror n t dy teknologjit me dhe pa kontakt, Gemalto sot sht duke krkuar n evoluimin e teknologjis pr t futur n prdorim pasaportat elektronike. Gemalto siguron zgjidhjet e saj n forma t ndryshme si: dizajnin e jashtm, sistemet operative madje edhe broshurat e prfunduara. Pasaporta e re e Gemaltos i plotson t gjitha krkesat n rritje t trasabilitetit npr kalime kufijsh, duke i lidhur dokumentet e udhtimit me njerzit prmes identifikuesve biometrik dhe duke prkrahur urgjencn e standardeve ndrkombtare me: Sisteme operative n pajtim me standardet e ICAO-s, Kompatibilitet i plot me pasaportat tradicionale, Zgjidhje me qndrueshmri me mbrojtje prforcuese t ipit pa kontakt.

Pasaportat elektronike t Gemaltos jan t holla dhe me aplikacion fleksibil mund t prdoret pa ndonj modifikim n pajisjet prodhuese t pasaportave tradicionale. Ajo
20

http://asp.gov.al/2006/korrik/27pasaporte_elektronike.htm 140

ofron qndrueshmri dhe fortsi me veorit e saj t larta ngjitse, shtresa homogjene dhe mbrojtje t prforcuar t ipit. Veorit kryesore: Platform sistemi operativ n ipin pa kontakt n pajtim me standardet e ICAO-s, Deri 72K EEPROM, Pajtueshmri e plot me specifikacionet e ICAO-s, Kuplim i afrt ISO 14443, Protokolle komunikimi t tipit A dhe B, Performanc e lart: komunikim 424 kbps, ISO 7816 pr komanda n ip

Smart kartelat pr shndetsi


IT shrbimet e kujdesit shndetsor t besueshme, t sigurta, efikase dhe t ndrlidhura jan thelbsore pr uljen e kostos duke shkurtuar faturat e larta t administrats t cilat jan t prcjellura nga programet e kujdesit shndetsor publik. Ato jan edhe elsi i ndalimit t mashtrimeve njrit nga problemet n balancimin e buxhetit t siguris sociale. Ve ksaj, shprndarja e IT sistemit t e-shndetsis prcakton rregulla, prmirson kualitetin e kujdesit t dhn dhe thjeshtson menaxhimin prmes procesit t koordinuar t shrbimeve t shndetit. Gemalto sht partner n disa shtete anemban bots dhe kontribuon n realizimin e sistemeve t kujdesit shndetsor efikas pr t mirn e pacientve, sigurimeve shndetsore dhe personave profesional shndetsor.

Figura 8. Smart Card n Shndetsi Gemalto ofron nj komplet fleksibil t zgjidhjeve t prsonalizuara q t prmbush t gjitha krkesat dhe plotsoj nevojat tona: - Komplet IT sistemi pr e-shndetsin, - Kartel shndeti e personalizuar, - Kartel shndeti profesionale Smart Card & pajisjet pr personalizim, - Lexues kartelash, - Kanal t sigurt autentifikimi, - Sistem pr menaxhimin e kartelave, - Teknologji Trust Center.

141

Smart kartelat pr pagesa bankare


M s shumti kto kartela prdoren te terminalet POS. POS terminalet apo Point of Sales prdoren si pika t shitjeve. Pr t realizuar nj transakcion duhet t kemi kartel me shirit magnetik apo me ip. POS terminalet ofrojn mundsi edhe pr realizimin e transakcioneve ndrkombtare me kartela q kan edhe shirit magnetik edhe EMV ip21. POS terminalet mund t lidhen me tefelon, me internet apo edhe me GPRS. Lidhje me GPRS njihet edhe si lidhje pa tela. Vendoset npr lokale t shitjeve, npr banka, npr restorante etj. Transakcionet q realizohen n kto terminale jan t menaxhuara nga Qendrat Procesuese. Terminali i Piks s Shitjes (POS) sht pajisja q prdoret pr t kryer transaksione me karte, kart debiti ose krediti si Visa dhe MasterCard. N terminalin POS t gjitha transaksionet kryhen elektronikisht n mnyr komode, t shpejt dhe t sigurt pa qn nevoja e prdorimit t parave cash.

Prdorimi i terminalit POS


Realizimi i blerjeve nprmjet terminaleve t Pikave t Shitjes tashm sht nj gj e zakonshme n t gjith botn. N shumicn e rasteve, blerjet me kart (n terminale POS) kan zvendsuar blerjet me para cash. Tashm ky proces ka filluar t funksionoj me sukses edhe n Kosov.

Kush i prdor terminalet POS


Nj numr gjithnj e m i madh njsish t ndryshme tregtare tashm prdorin terminale POS dhe t tjera terminale po instalohen do dit n dyqane, hotele, restorante, agjenci udhtimi, supermarkete, pika karburanti, klinika mjeksore, etj.

21

http://www.kosovacard.com/shqip/ 142

Kartela pr pagesa elektronike MasterCard


Kartela e biznesit MasterCard sht nj kart biznesi q ofron shum lehtsira dhe prfitime pr biznesin. Ajo sht krijuar pr tju prshtatur sa m mir nevojave dhe shpenzimeve si pr biznesin, institucionet apo organizatat, por edhe pr kartmbajtsit individual.

Figura 9. MasterCard Disa nga prfitimet e karts s biznesit jan: Administrim m i mir i shpenzimeve t biznesit, institucionit apo organizats Kontroll i shpenzimeve pr udhtime dhe dieta Lehtsi n prdorimin e fondeve t kompanis n do koh, brenda dhe jasht vendit Limite t larta pr transaksionet me kart Sigurim n udhtim pr kartmbajtsin Mundsi trheqje Cash n mbi 1,000,000 ATM Pranohet n mbi 23 milion pika shitje ose 120 vende n mbar botn Shrbim i dedikuar pr klientt, 24 or n dit, 7 dit n jav Ku mund t prdoret kartela: kudo ku shfaqet logo MasterCard ose Maestro, 24 or n dit, 7 dit n jav n dyqane, supermarkete, restorante, agjenci udhtimi, agjenci Rent-aCar pr rezervime hoteli dhe biletash avioni pr blerje n internet, me telefon, etj Avantazhe t tjera pr kartmbajtsin Sa her q e prdorni kartn e biznesit MasterCard ju ofron sigurim n rast aksidenti n udhtim, n raste vonesash t bagazheve apo t mjetit t udhtimit. Aksident n udhtim: deri n 100,000 Vonesa t bagazheve: deri n 375 Vdekje aksidentale: deri n 10,000 Vonesa n udhtim: deri n 125 Paaftsi aksidentale: deri n 10,000

143

T gjitha kto shrbime dhe lehtsira e bjn kartn e biznesit nj kart prestigjioze dhe mjaft t prshtatshme pr t gjitha kompanit, institucionet dhe organizatat edhe ktu n Kosov.

Visa Credit Card


VISA kredit kartela sht kartel e cila prmban limitin e kredis t aprovuar nga banka. Me kt kartel mund t paguhen mallrat ose shrbimet e ndryshme prmes rrjetit t terminaleve t shitjes (POS-ave) si dhe mund t ket qasje n para t gatshme 24 or n dit, 7 dit n jav, duke shfrytzuar rrjetin e bankomatve n Kosov dhe kudo n bot.

Figura 10. Visa Credit Card Shfrytzimi dhe kthimi i mjeteve Kartmbajtsi do t ket n dispozicion limitin e aprovuar nga banka t cilin mund ta shfrytzoj pr nevojat personale. Ky limit mund t shfrytzohet n periudha t caktuara kohore dhe n prfundim t do muaji banka do t njoftoj prmes ekstraktit pr t gjitha transakcionet e kryera gjat muajit prkats, obligimet e dalura, interesin e kalkuluar, si dhe pr pagesn minimale t krkuar. Duke u bazuar n mundsit tuaja financiare, ju mund t zgjedhni mnyrn m fleksibile pr t prmbushur obligimet tuaja. Ju duhet t ktheni s paku vlern minimale t krkuar n ekstrakt brenda grace periudhs prej 15 ditsh. Pas dits s 15, pr shumn e papaguar banka do t aplikoj interesin e prcaktuar sipas tarifave t banks.

144

Si mund t posedohet VISA kredit kartela? Q t kemi VISA kredit kartel duhet t plotsojm aplikacionin e marr nga Banka dhe m pas ta dorzojm at n cilndo deg t asaj banke. Duhet t marrim pagn prmes asaj banke apo ndonj banke tjetr n Kosov ose t jemi pronar apo prfaqsues i ndonj biznesi22. Me aprovimin tuaj kartela shtes mund ti lshohet edhe personit t autorizuar nga ju i cili do t ket qasje n limitin tuaj deri n nivelin e caktuar nga ju. Pr t rritur sigurin gjat realizimit t transaksioneve, kartela sht e pajisur me chip dhe gjat shfrytzimit t kartels, gjithmon do t krkohet q t shtypni numrin personal identifikues (PIN-in). Llojet e kredit kartelave Banka ofron dy lloje t kredit kartelave: unembossed kjo kartel shfrytzohet vetm pr transaksione elektronike, pagesa prmes POS terminaleve dhe pr trheqje t parave n bankomate. embossed kjo kartel mund t shfrytzohet edhe pr blerje prmes internetit, porosi prmes telefonit dhe posts, rezervime t hoteleve, rent-acar.

Pr kto dy lloje t kartelave banka ofron limite t ndryshme t kredis, t cilat prcaktohen n baz t kritereve t prcaktuara nga banka.

Siguria e kartelave smart


Mnyra e par Emri i prdorur (username) dhe fjalkalimi (password) jan metodat t cilat paraqesin mbrojtjen e t gjitha shnimeve elektronike. Aplikimi i ktyre metodave e bjn ruajtjen e shnimeve m t sigurt nga sulmet e ndryshme q mund t psojn. Njra nga mnyrat preventive sht ndrrimi periodik i emrit q shfrytzohet si dhe i shifrs me t ciln mnyr pengohet hyrja e pakontrolluar nga jasht.

Figura 11. Mnyra e par e siguris s smart kartels


22

http://www.procreditbank-kos.com/?cid=1,17,97 145

Mnyra e dyt PIN kodi sht poashtu nj zgjidhje e njejt pr ruajtjen e shnimeve por q n kt rast nj pjes e shnimeve ruhet n vet karteln. Kohve t fundit sht i popullarizuar dhe shum i krkuar sistemi kulitativ i shkurtuar i shifrave i cili quhet TOKEN. Ky sistem siguron gjithmon ndrrimin e njpasnjshm t shifrave. TOKEN sht numr shifr e cila ka jetn e vet m s shumti nj minut dhe pastaj m nuk vlen. Pronart e ktyre paisjeve posedojn t ashtuquajturin gjenerator pr TOKEN t cilt prej minute n minut tregojn n display (ekran) shifren e cila i bn klientit t mundur kyqjen n konton e vet.

Figura 12. Siguria e t dhnave me PIN kod tek smart kartelat Mnyra e tret Jan ertifikatat digjitale t cilat prdoren n kartelat me ip q i japin nj siguri sistemit mbrojts. Pr momentin si niveli m i lart i siguris llogaritet PKI (Publik Key Infrastrukture). N kt rast qelsi vet ruhet n kartel kurse pjesn e demilitarizuar e ruan vet algoritmi pr t ciln pr ta thyer nevoitet nj koh shum e gjat p.sh. duhet q t punojn 1000 llogarits t fuqishm 100 vite pandrprer pr ta gjetur qelsin adekuat. Sigurin e paprekshme e kan vetm IP kartelat. Teknologjia e IP-it sht shum e prdorur dhe e prfaqsuar n kohn moderne t prdorimit t kartelave paguese. Teknologjia e kartelave me IP mund t jap siguri maksimale t pagesave, sepse kto garantojn nj siguri m t madhe n rast se dikush dshiron q ti keqprdor.

Figura 13. Siguria prmes ertifikats digjitale tek smart kartelat

146

Prparsit kryesore t kartelave smart


Prparsit kryesore t kartelave smart jan23:

1. Multifunkcionaliteti
Teknologjia e IP kartelave ofron mundsin q edhe m shum aplikacione t gjinden n nj IP. do shnim q mund t digjitalizohet mund edhe t vendoset n IP, kshtu q kartela n nj form shndrrohet n nj mini baz t shnimeve. Dhe n qoft se ndonj funksion nuk ju nevojitet m ather at mund ta nderroni.

2. Jetgjatsia
IP kartelat prbhen nga materiali i fort i plastifikuar me nj trak magnetike, kshtu q nuk ka nevoj q t prsriten shpesh.

3. Siguria
IP kartelat sht shum vshtir q t kopjohen, gj q zvoglon mundsin e keqprdorimeve. IP kartelat kan zvogluar gjr n 90% keqprdorimin e kartelave, sepse IP mund t verifikoi saktsisht se a sht PIN-i i sakt. Kshtu mund t themi se IP-i dhe PIN-i s bashku bjn nj kombinim t fort sigurues.

23

http://www.smartcardbasics.com/overview.html 147

Keqprdorimi i kartelave smart


Mashtrimet n bankautomate shpesh jan t realizuara me ndihmn e elektotekniks, e cila mundson kopjimin e shnimeve t kartelave dhe t cilat pastaj i transmeton n kartelat fallse. N disa raste shnimet e marrura nprmjet GPRSit drgohen edhe tek grupet kriminale.

1. Skiming
sht nj nga mnyrat q me an t lexuesve t rrejshm t cilt vendosen n Bankautomate n mnyr mjeshtrore kopjohen shnimet nga kartelat. Skimeret jan n t shumten e rasteve n kombinim me mikrokamerat dhe n kt mnyr vendosen n Bankautomatet e pambrojtura, ku shnojn PIN kodin. Aparatet e tilla n t shumten e rasteve vendosen npr objekte publike p.sh. restaurante ku lidhja e kamarierve me kriminelt e bn t mundur Skimingun e kartelave.

Figura 14. Aparatura pr vjedhjen e informatave n kartelat bankare me ip Pr shkak t ktyre situatave sht e preferueshme q kartelat gjithmon duhet t jen n monitorim t pronarit. Blerja n Internet q n fillim sht metod e dyshuar pr blerjen e produkteve dhe shrbimeve, por n praktik transakcionet jan t sigurta nse blerja bhet n shitoret e vrteta online.

2. Phishingu
sht metoda e mashtrimit t pronarit t kontos. Lajmrimi i rrejshm nprmjet t emailit se ka ndodhur nj incident n sistemin bankar. N lajmrim poashtu vjen edhe linku t cilin pronari i kontos e hap me padurim dhe pa menduar fare, ky link n t vrtet e drgon paln prseri n web faqen e banks, por q n t vrtet kjo web faqe nuk sht ajo e vrteta edhe pse duket ashtu e ngjashme.

Figura 15. Metoda phishing per vjedhjen e shnimeve t smart kartels

148

Pastaj pronarit t kartels do ti krkohen t gjitha shnimet e kartels sepse do tju nevoiten pr aktivizimin e sistemit t siguris. Me kt rast pala faktikisht i jep t gjitha shnimet e veta n adres t gabuar. Problemi m i madh te ky lloj i mashtrimeve sht se njerzit reagojn me panik dhe pa menduar fare do ti prcjellin t gjitha instrukcionet t cilat ju vijn nga web faqja e rrejshme. Ktyre mashtrimeve ju ndihmon vet pronari i kartels, i cili n nj mnyr vullnetarisht i jep shnimet e veta apo bn transakcionin dhe me kt faktikisht edhe e bn mashtrimin legal n baza juridike.

3. Pharming metoda
sht m e sofistikuar, fjala sht pr ndeshjen e shnimeve t Internet lokaleve dhe Bankave n nj faqe t klonuar n t ciln pronari i len shnimet e veta. N kt rast pronari sht i pafuqishm, pr sigurin sht prgjegjs aplikacioni i cili e bn transakcionin. Grupet kriminale praktikisht nuk e sulmojn as pronarin as Bankat por vetm lokalet online t internetit. Pr t parandaluar kto raste lokalet online nuk i ruajn shnimet e pronarve t kartelave. Normale sht q pr shkak t evidentimit t mvonshm t ruhen vetm 4 shifrat e fundit t cilat nuk jan t mjaftueshme q t perdoren pr mashtrim. do informacion shtes pr pronarin apo karteln sht e panevojshme dhe mund t klasifikohet si e dyshimt. Vendet publike jan ndoshta edhe servisi m i shpesht i pagesave. Pompat e benzins, shitoret, restaurantet jan vendet n t cilat kartelat m s shumti kompromentohen duke ju falendruar pronarve t pandrgjegjshm apo t pakujdesshm t kartelave. Mundsin e vjedhjes s shnimeve e mundsojn puntoret e shrbimeve t pagesave t cilt zakonisht ju takojn grupeve kriminale t cilat mirren me kt deg t mashtrimeve. Ata n shitoret e tyre i mshefin Skimeret me ndihmn e t cilave bjn kopjimin e shnimeve24.

Figura 16. Dhnia e shnimeve t sakta faqeve t klonuara prmes s cilave kryhet vjedhja e llogaris

24

Simon Rogerson, Smart Card Technology Centre for Computing and Social Responsibility, Faculty of Computing Sciences and Engineering De Montfort University 149

Pronart e kartelave n t shumten e rasteve u japin ktyre puntorve, t cilt e drgojn karteln n vend t panjohur pr ta paguar faturen dhe kshtu kta puntor bjn kopjimin e t dhnave. Ka raste kur pronart e kartelave ju japin PIN-in e kartelave t tyre duke menduar se po e lehtsojn pagesn dhe n mnyr gjentelmene po e kryejn obligimin e tyre. N kto raste pronart jan vet fajtor sepse e mundsojn keqprdorimin e kartelave t tyre.

150

Biznesi Elektonik dhe Sistemin Bankar

Definimi i biznesit elektronik


Biznesi elektronik mundson afarizm efikas, duke mos prdorur dokumentet e letrs dhe kontaktet e drejtprdrejta ndrmjet pjesmarrsve n procesin e komunikimit afarist. Afarizmi n t cilin transaksionet afariste realizohen n mnyr elektronike njihet me emrin afarizm elektronik (angl.Elektronic business). Biznesi elektronik ose biznesi-e (nga gjuha angl.electronic business,ose e-business) n kuptim t gjr mund t definohet si proces afarist i cili realizohet me ndihmn e sistemeve informatike t automatizuara. Biznesi elektronik nnkupton at form t biznesit n t ciln transaksionet afariste realizohen kryesisht n mnyr elektronike. .N prgjithsi biznesi elektronik mund t definohet n disa aspekte: 1. Nga aspekti i komunikimit - nnkupton drgimin e informatave, produkteve, shrbimeve, ose pagesat pr mes telefonit, rrjeteve kompjuterike ose mjeteve tjera. 2. Nga aspekti i afarizmit - nnkupton prdorimin e teknologjis digjitale n proceset e automatizuara afariste. 3. Nga aspekti i shrbimeve paraqet nj vegl e cila shfrytzuesve t shrbimeve i siguron t dhna m t shpejta lidhur me ofertn e shrbimeve. 4. Nga aspekti i perspektivs on-line siguron mundsin e blerjes dhe shitjes s produkteve dhe informatave pr mes internetit dhe serviseve tjera on-line. Prandaj , n prgjithsi themi se biznesi elektronik nnkupton blerjen dhe shitjen e informatave, produkteve dhe shrbimeve pr mes rrjetave kompjuterike dhe prkrahjen e t gjitha llojeve t transaksioneve afariste pr mes infrastrukturs digjitale.

151

Modelet e biznesit elektronik

Me prdorimin e internetit biznesi elektronik sht br realitet dhe jan krijuar mundsit pr zhvillimin e afarizmit midis ndrmarrjeve pavarsisht se ku ndodhen ato. Si rezultat i komunikimit me rrjeta jan zhvilluar disa modele t tregtis elektrike si jan: Modeli B2B (business to business)

Modeli B2C (business to customer)

Modeli C2C (customer to customer)

Modeli C2B (customer to business)

152

Modeli B2B (business to business) paraqet modelin e afarizmit i cili zhvillohet midis ndrmarrjeve t cilat shkmbejn mallrat, shrbimet ose informatat njra me tjetrn. Modeli B2C (business to customer) paraqet modelin afarist i cili zhvillohet ndrmjet ndrmarrjeve dhe konsumatorve. Kemi nj lidhje direke ndrmjet ndrmarrjeve dhe konsumatorve. Konsumatoret e porosisin mallin dhe shrbimet n mnyr elektronike nga ndrmarrja. Ekzistojn edhe modele tjera t tregtis elektronike t cilat jan kombinim i formave t prmendura m lart sic jane: Modeli B2B2C (business to business to customers), Modeli C2B2C (customers to business to customers)

Afarizmi bankar elektronik


Aplikimi i teknologjis informative dhe komunikues n banka manifestohet prmes kryerjes s punve bankiere n mnyr elektronike(angl.Elektronik Banking). Prmes internetit dhe Web servsit bankat ju ofrojn mundsi komuniteteve t kryejn transaksione financiare n distanc. Interneti ka mundsuar edhe zhvillimin e nj forme t re t institucioneve financiare t quajtura banka elektronike. Kto jan banka virtuale t cilat n emr t klientve kryejn transaksione n internet duke prdorur paran elektronike.

-Pagesat prmes internetitDy mnyrat kryesore t pagesave prmes internetit jan: 1) Cash-like, paraqet sistemin i cili nnkupton parapagesn. N kt sistem shuma e caktuar e parave merret nga blersi para se t zhvillohet tregtia dhe transaksionet financiare. N kt model bjn pjes: smart cart, paraja e gatshme elektrone dhe eqet bankare. 2) Check-like, paraqet sistemin i cili nnkupton parapagesn n momentin e blerjes (angl.pay-now), ose pasi t bhet blerja (angl.Pay-later). Shembulli i sistemit t pagesave n momentin e blerjes(pay-now) sht bankomati ose makina ATM (angl. Automated teller machine), kurse shembull i sistemit t pagesave pasi t bhet blerja(pay-later) sht pagesa prmes kartelave kreditore (angl. Creditcards). ______________________________________ www.b2bnews.org

153

4.1. Mekanizmat e siguris n internet


Nnshkrimi elektronik- paraqet nj mekanizm t identifikimit t pals e cila kryen transaksione afariste dhe financiare. Certifikatat digjitale- ertifikata identifikimit t klientit n cyber hapsir e cila prmban: o o o o o o o Emrin e organizats T dhnat shtes pr identifikim elsin publik Datn deri kur sht i vlefshm elsi publik Emrin e banks e cila e ka dhan certifikatn Numrin unik serik Kto t dhna n fund shifrishohen me elsin e msheft.

Siguria te E-banking
E - Banka elektronike sht nj instrument bankar e cila kryen shrbime t ndryshme si p.sh transferimin e parave nga nj xhirollogari ne tjetrn, trheqjen e parave etj, duke prdorur teknologjin elektronike e cila mundson transferin t parave, dokumenteve ne mnyr te sigurt ne distanca t ndryshme. Prparsit e banks elektronike jan: kan siguri fleksibilitet shpejtsi qasje n pagesa 24 or etj.

154

BARKODIMI
Barkodimi sht pajisja e produkteve dhe shrbimeve me nj kod unik t ndrmarrjes me an t s cils vendoset informacioni n mnyr automatikisht t lexueshme (zakonisht me ngjyr t zez n prapavij t shndrritshme q t krijohet reflektim i lart dhe i ult q m pas ky reflektim konvertohen n 1-she dhe 0). Barkodimi sht nj proces i vendosjes s barkorit i cili sht nj numr me t cilin identifikohen produktet. Prmes numrave barkodi jep shum informata si: far lloji i mallit sht, cila fabrik e ka prodhuar dhe shteti ku ai mall sht prodhuar.

Figura 1. Barkod i koduar me Code 3925 Barkodet ofrojn nj metod t thjesht dhe jo t shtrenjt pr kodimin e informatave tekstuale t produkteve t cilat mund t lexohen leht dhe me lexues (skaner) barkodesh jo t shtrenjt. Barkodimi gjithashtu mundson mbledhjen e shpejt dhe t sakt t t dhnave. Barkodi prbhet nga shtyllat paralele dhe nga hapsirat boshe. Shiritat dhe hapsirat e prcaktuara apo si quhen ndryshe simbologji shfrytzohen pr t koduar karakteret e t dhnave n simbole t printueshme. Kryesisht, barkodet ruajn t dhnat n gjrsin dhe hapsirat e zbrazta t vijave paralele t shtypura n produkt, por sot ato gjithashtu vijn si struktur e pikave, rrathve koncentrik si dhe me tekst t koduar t fshehur pas imazheve q quhet kodim matriks matrix codes.

Figura 2. Barkodim i koduar n Code128 Struktura baz e barkodit prmban zonn pr drejtim dhe zonn e qet drejtuese, pastaj kemi shiritat startues, zonn me nj apo m shum karaktere t t dhnave, zonen pr nj ose dy karaktere opcionale pr verifikim dhe shiritin pr ndalje (stop).

25

E kam prkthyer nga ueb faqja http://en.wikipedia.org/wiki/Barcode 155

Figura 3.Struktura baz e barkodit Barkodet mund t lexohen nga skanert optik q quhen edhe barkod lexues barcode readers ose t skanuar nga ndonj imazh prmes softuerve special. Barkodet jan n prdorim t gjr pr t implementuar sistemin Auto ID Data Capture (AIDC) q do t rris shpejtsin dhe sigurin e futjes s t dhnave n kompjuter. Prparsit e ksaj metode ndaj metodave tjera AIDC sht se kushton shum m pak pr tu implementuar.

Historia e zhvillimit t barkodit


Patenta e par pr zbulimin e barkodit (US Patent #2,612,994) sht lshuar pr zbuluesit Joseph Woodland, Jordin Johanson dhe Bernard Silver me 7, tetor 1952. Implementimi i saj sht br i mundur pas puns s dy inxhinierve Raymond Alexander dhe Frank Stietz, si rezultat i hulumtimeve t tyre n sistem pr identifikimin e veturave n qarkullim duke shfrytzuar sistemin Automatic Car Identification26. Deri n vitin 1966 barkodet nuk u lshuan n qarkullim pr qllime komerciale dhe gjithashtu nuk ishin komercialisht t suksesshme deri n vitin 1980. Prderisa skemat tradicionale t kodimit prmes barkodit prmbanin vetm numra si p.sh identifikimin e produkteve prmes dymbdhjet numrave i quajtur UPC, kodimi i ri prmban karaktere t reja si p.sh. shkronja ose komplet karakteret e mundshme t ASCII. Nevoja pr t koduar m shum informacion n kombinim me hapsirn e duhur t barkodve t thjesht ka shtyr n zbulimin e kodimit matriks (matrix codes sht nj lloj i barkodit 2D), i cili nuk prmban shirita por rrjet ose celula katrore si n figur.

Figura 4. Barkodimi me Shtylla (Bars), hapsira t zbrazta (Spaces) dhe me zonn e fillimit dhe t prfundimit t barkodit
26

Material nga ueb faqja http://en.wikipedia.org/wiki/Barcode#History 156

3. Funksionimi i barkodimit
Prej se sht zbuluar barkodi n shekullin e 20-t, barkodet e veanrisht UPC jan shndrruar n pjes t domosdoshme t civilizimit modern. Shfrytzimi i tyre sht shum i gjr, dhe teknologjia e barkodeve sht n rritje t vazhdueshme. Shumica e njerzve sot kan par barkode. Ata printohen pothuajse mbi cdo artikull q blen n dyqan ushqimor. Ka shum lloje barkodesh (rreth 300 dhe lloji q sheh mbi nj pothuajse mbi nj paketim t vulosur sht ose UPC ose EAN. Kjo sht vetm nj lloj simbolike barkodi. Nj kod tjetr mjaft i njohur Kodi 39 (gjithashtu i quajtur Kodi 3 dhe 9).

Figura 5. Mundsia e barkodimit n shum vende dhe n shum rrjeta si zyre, fabrika dhe depo qoft n lidhje me tela, pa tela dhe me ruajtjen e t dhnave n disa pajisje. Disa aplikime moderne t barkodit prfshijn 27: o Praktikisht secili artikull i bler nga dyqani ushqimor, dyqane tjera dhe do mall tjetr komercial ka t shtypur barkodin. Kjo ndihmon shum n mbajtjen e shnimeve pr nj numr shum t madh t artikujve n dyqan dhe gjithashtu redukton krkesat e dyqanxhis apo menaxherit t dyqanit (prderisa tregtart nuk mund ti bartin mimet nga artikujt e lir n ata t vlersuar m shtrenjt). Pra me aplikimin e barkodit t dy palt si konsumatort ashtu edhe shitsit kan prfituar nga kursimet e arritura.

27

Material nga ueb faqja http://en.wikipedia.org/wiki/Barcode#Use 157

o Veglat pr menaxhimin e dokumentacioneve shpesh lejojn q t evidentohen me barkod pr t lehtsuar ndarjen dhe indeksimin e dokumenteve pasi q jan skanuar dhe ruajtur n form elektronike t dhnat pr ato dokumente. o Prcjellja dhe mbajtja e shnimeve pr lvizjen e mallrave duke prfshir veturat me rent, bagazhin e linjave ajrore, letrat postare dhe sendet e paketuara. o S fundi, hulumtuesit kan vendosur barkode t vegjl n do blet individualisht pr t prcjell zakonet dhe sjelljet e insekteve. o Shum tiketa tash kan barkode q duhet t vlersohen vlefshmria prpara se t lejohet futja e mbajtsit t tiketes n fush sporti, kinema, teatr, aeroport, mjete t transportit etj. o Kur shfrytzohet pr automjete mund t vendoset para ose pas veturs.

Barkodimi n sistemin UPC


Barkodet jan t njohur dhe m s shumti prdoren n produkte q jan t konsumit t gjr. Simboli ose shenja UPC sht prgjigje pr nevojat e bizneseve pr identifikim si produkte t industris amerikane n vitet e hershme 1970s. Duke besuar se automatizimi i proceseve pr pages mund t reduktoj shpenzimet n fuqin puntore, prshpejtoj procesin, rris kontrollimin e artikujve dhe rrit shrbimin ndaj konsumatorve, gjasht asociacione t industris q prfaqsonin prodhuesit dhe supermarketet krijuan komitetin e gjr t liderve industrial. Mundimet e tyre dyvjeqare than rezultat n njoftimin pr Universal Product Code dhe t barkodit me simbol U.P.C. me 1 Prill, 1973. Simboli UPC q u zgjodh nga komiteti ishte nj version i modifikuar i simbolit t dizajnuar dhe t paraqitur nga IBM. IBM gjithashtu ka dizajnuar pes versione t simbologjis UPC pr krkesat e ardhshme t industris UPC A, B, C, D, dhe E. Barkodi U.P.C. ka br paraqitjen e par komerciale n supermarketin Marsh n Troy, Ohio n Qershor t vitit 1974.

Figura 6. Form e Barkodit UPC Studimet ekonomike kan treguar se industria ushqimore ka kursyer me shum se 40 milion dollar q prej mesit t viteve 70 me aplikimin e barkodit. Pr t pasur nj shfrytzim t gjr nga shitsit e produkteve sht dasht t adaptohet nj lexues barkodesh m i lir dhe prodhuesit adoptuan shiritin e barkodit q lexohej nga nj lexues i thjesht barkodesh.

158

5. Barkodimi n sistemin EAN


Sigurisht se shpesh kemi vrejtur artikuj t jets s prditshme, qoft artikujt e ndryshm ushqimor, libra, artikujt elektronik bile edhe tiketat e aeorplanve, t cilt n siprfaqe t paketimit kan t shtypur nj kodim t till28.

Figura 7. Standardi i numrave t artikujve evropian Numri i artikujve evropian EAN (European Artikle Number) paraqitet prmes t nj numri 13 shifror apo n form t shkurt 8 shifror. Ktu do t diskutojm vetm kodimin 13 shifror. Prve EAN kemi edhe kodime tjera me shtylla, si psh. Code 2/5 (lexo 2 nga 5) apo Code Alfa 39, EAN128, Farmakod, ISBN etj. Kodimi me shtylla, i njohur si Barcode, sht i koduar asi soji q t mund t lexohet nga mjetet e destinuara pr to. Kto mjete zakonisht prdoren npr arka t shitoreve, supermaketve, depove t ndryshme dhe kudo q kemi t bjm me lvizje t mdha t artikujve. Pas pranimit t informatave nga ky mjet prcaktohet artikulli dhe informatat tjera si psh. emri i artikullit, mimi etj. me t cilat pastaj mund t shtypet llogaria e blerjes.

5.1. Ndrtimi i kodimit EAN


Numri EAN ndrtohet gjithmon nga kodimi me shtylla dhe nj sr shifrash. Dy shifrat e para tregojn shtetin e prodhimit t artikullit, pes shifrat vijuese tregojn prodhuesin, pes shifrat e ardhshme tregojn numrin e artikullit t ktij prodhuesi, kurse shifra e fundit sht shifra kontrolluese.

Pr artikullin e siprm kemi: Shteti i prodhuesit: 40 - Gjermania Numri i prodhuesit: 09993 Firma BASF Numri i artikullit : 01020 Videokaset E300 Shifra kontrolluese: 7

28

Fatmir Raka, Mnster 2006, EAN, European Artikel Number

159

5.2. Sekreti i kodimit me shtylla


Paraqitja e kodimit EAN me an t kodimit me shtylla bhet n dy blloqe: blloku i majt i cili prmban shifrat 2 deri 7 dhe blloku i djatht q prmban shifrat 8 deri 13. Shifra e par fshehet me an t nj metode t veant n bllokun e majt. Dy shtylla t holla n fillim dhe n fund t kodimit nevojiten si shtylla kufitare apo ansore, kurse n mes nj shtyll ndarse. Pr kodimin e shifrave prdoren tabela t ndryshme kodimi29. Pr gjysmn e djatht t kodimit (shifra 8 13) prdoret vetm kodimi C. Gjysma e majt nuk sht edhe aq leht t kodohet nga se shifra e par EAN duhet t prpunohet si m posht: Varsisht nga shifra e par e kodimit EAN, gjysma e majt (shifra 2 deri 7) kodohet sipas mostrave A apo B. Kodimi A dhe B dallojn nga njri tjetri, pr kt arsye kodi mund t lexohet nga drejtimet e ndryshme. Ky kodim i koklavitur i shifrs s par ka qen i nevojshm me qllim q lexuesit e kodimit me shtylla t mund t prpunojn edhe kodimin UPC i cili prdoret n SHBA. Numrat UPC t cil prbhen vetm nga 12 shifra n ann e majt kodohen vetm me kodim A, ku n sistemin EAN pastaj ju shtohet numri fillestar zero pr qllim kompatibiliteti.

Figura 8. Mostra e kodimit

29

Fatmir Raka, Mnster 2006, EAN, European Artikel Number

160

Figura 9. Kodimi n shtylla Nga pamja e siprme shohim se: do shifr kodohet me an t 7 shtyllave duale prej t cilave krijohen dy shtylla t bardha dhe dy t zeza me gjersi t ndryshme. kodi A krijohet nga kodi C, ku do shtylle merr ngjyr t kundrt nga kodi C (negacion) kodi B krijohet nga kodi C, ku renditja e ngjyrave bardh dhe zi kthehet n t kundrtn (invers). kodi A dhe B fillojn me nj shtylll t bardh dhe prfundojn me nj shtyll t zez. Te kodi C sht e kundrta.

Kodimi i till sht zgjedhur me qllim q nse kodi me shtylla lexohet nga e majta n t djatht apo anasjelltas t mos vjen deri te leximi i gabueshm. Pra leximi nga drejtimet e ndryshme te ky kodim nuk qon n gabim. Pr t skjaruar shembullin e siprm: shifrat 2 7 8 13 EAN 4 || 009993 || 010207 || pasi q shifra e par sht 4, ather blloku i majt, shifra 2 deri 7, do t kodohej sipas mostrs ABAABB. Pra pr shifrn e par, 0, duhet t mirret kodimi A, shifra e dyt, 0, kodohet sipas kodit B e kshtu me rradh. Blloku i djatht (shifrat 8 deri 13) si u tha m lart kodohet vetm me kodin C.

5.3. Shifra kontrolluese


Me ndihmn e shifrs s fundit, shifrs kontrolluese, gjinden artikujt me numr t gabueshm. Kontrollimi bhet kshtu: Nga e majta n t djatht shumzohet do shifr e kodit EAN me numrin 1 dhe 3, duke pdorur her njrin her tjetrin, dhe prodhimi i tyre mblidhet. Numri EAN pranohet vetm ather kur shuma kontrolluese sht e plotpjestueshme me 10. Nse
161

doni t prcaktoni shumn kontrolluese, ather mblidhet shuma e 12 numrave t par. Shifra kontrolluese e sakt krijohet asi soji q shuma e fituar nga 12 numrat e par t rritet pr aq deri sa t mbushet dhjetshja e ardhshme e plot. N rastin e siprm shuma sht 70 dhe nuk kemi nevoj t mbushim dhjetshen e ardhshme, prandaj me kt rast shifra kontrolluese sht zero. Nse shuma do t ishte psh. 62 ather do t duhej t'i shtojm shums nj numr X q do t rriste numrin 62 n dhjetshen e ardhshme, pra: Dhjetshja e ardhshme sht 70 70 62 = 8 ose

62 : 10 = 6, mbetja 2 (mbetja pas pjestimit me 10, nse nuk kemi mbetje pas pjestimit, ather shifra kontrolluese sht 0). 10 2 = 8 N kt rast kushti pr plotpjestueshmri me 10 prmbushet dhe shifra kontrolluese sht 8. Pr t kontrolluar nj numr EAN se a sht n rregull, ather veprojm sikurse m lart, por tani mirren t gjitha 13 shifrat e numrit EAN30. Shumzojm do shifr me numrat 1 dhe 3 duke zvendsuar her njrn her tjetrn dhe shumn e krijuar e pjestojm me 10. Nse mbetja sht zero, ather numri i artikullit sht n rregull, nse jo ather kemi t bjm me gabim.

5.4. Mjetet pr lexim


Pr kodimin me shtylla ngjyrat dhe madhsia gati se jan t pakushtzuara. Kjo do t thot se mjeteve pr leximin e ktyre kodeve u shtrohen krkesa t larta. Kto mjete, quhen skener dhe punojn me nj rreze precize t laserit e cila rshqet mbi kodin EAN. Kto kode sht e mundur t identifikohen bile edhe n lvizje me shpjetsi t madhe dhe nga nj largsi prej 30cm.

Metoda e puns shkurtimisht: Laseri drgon nj rreze t lakuar prmes t nj pasqyre poligonale 50 her n sekond mbi fush. Reflektimet e ndryshme t rrezes s laserit, nga shtyllat e zeza dhe t bardha, drgohen prmes t nj sistemi pasqyrash dhe thjerrzash te nj fotopranues (foto senzor) ku pastaj shndrrohen n impulse. Kodet e shteteve pr kodimin EAN31

30 31

Fatmir Raka, Mnster 2006, EAN, European Artikel Number Fatmir Raka, Mnster 2006, EAN, European Artikel Number

162

Figura 10. Kodet e shteteve pr kodimin EAN Kodet e shteteve pr kodimin ISBN (International Standard Book Number), numri internacional standard i librit sht: KOSOVA 9951 SHQIPERIA 99927

Prfitimet nga barkodimi


Sistemet e mbledhjes s t dhnave prmes Barkodeve ofron prfitime enorme pr secilin lloj t bizneseve. Me ofrimin e zgjidhjes pr mbledhjen e t dhnave prmes barkodit, regjistrimi i t dhnave sht m i shpejt dhe m i sakt, harxhimet m t vogla, gabimet jan minimizuar dhe menaxhimi i inventarit sht shum m i leht. N vazhdim do ti paraqesim m t detajizuara prfitimet e biznesit prej shfrytzimit t sistemit t futjes s t dhnave prmes barkodit. Mbledhja e shpejt dhe e sigurt e t dhnave Futja e shpejt e t dhnave: Lexuesi i barkorit zakonisht mund t regjistroj t dhnat pes deri n shtat her m shpejt sesa manualiisht. Llojet e Barkodeve DataMatrix PDF417 Code 128 Code 39 UPC Saktsia n rastin m t keq 1 gabim n 10.5 milion 1 gabim n 10.5 milion 1 gabim n 2.8 milion 1 gabim n 1.7 milion 1 gabim n 394 mij Saktsia n rastin m t mir 1 gabim n 612.9 milion 1 gabim n 612.4 milion 1 gabim n 37 milion 1 gabim n 4.5 milion 1 gabim n 800 mij

Tabela1. Saktsia e leximit t barkodeve 10,000 her m i sakt: Futja e t dhnave prmes tastiers krijon nj mesatare t gabimit nj n 300 shtypje. Futja e t dhnave prmes barkodit ka gjasn pr gabim nj n tre milion.
163

Reduktimi i shpenzimeve Shpenzime t arsyeshme: Ky sht prfitimi m i madh i mbledhjes s t dhnave prmes barkodit. N shum raste, ky kursim i shpenzimeve arsyeton shpenzimet pr sistemin e mbledhjes elektronike t dhnave. Por ky nuk sht i vetmi prfitim edhe pse sht kryesori pasi q nuk duhet t mbesin n hije edhe kursimet e mdha n fushat tjera q do ti prmendim. Reduktimi i humbjeve t t hyrave prej gabimeve n mbledhjen e t dhnave: Ky prfitim zakonisht ja kalon pr nga rndsia reduktimit t shpenzimeve t msiprme. Ne e dim q nse kemi nj gabim domethns n faturn e konsumatorit dhe n dm t tij, nuk do ta kemi m prsri n dyqan at konsumator. Megjithat, nse ai gabim sht n dmin ton, ai konsumator do t na vizitoj m shpesh. Nivelet e domosdoshme t inventarizimit: Shfrytzimi i barkoreve sht nj prej mnyrave m t mira pr reduktimin e niveleve t inventarizimit dhe kursimin e shpenzimeve kapitale. Mbajtja e dors s fort n inventar mund t na kursej nj shum t konsiderueshme t t hollave Prmirsimi i menaxhimit Vendim marrja m e mir: Edhe pse sht vshtir t matet, megjithat prmirsimi i menaxhimit sht nj prfitim i rndsishm. Prmirsimi i menaxhimit pr shkak t teknologjis automatike t mbledhjes s t dhnave mund t jet prfitimi m i madh i sistemit t barkodimit. T dhnat q i mbledh leht sistemi barkod mund t jet e vshtir ose e pamundshme t mblidhet prmes mnyrave tjera. Kjo ju mundson menaxherve t marrin vendime bazuar n t dhna shum t sakta q mund t ndikojn n drejtimin q do t merr departamenti apo kompania32. Qasje m e shpejt n informata: Ky prfitim sht i prafrt me vendim marrjen m t mir. Duke i poseduar t dhnat m t sakta mund t fitojm mundsi m t mdha dhe t jemi nj hap para konkurrencs.

32

http://www.dataid.com/benefitsbc.htm 164

Simbologjia
Skema e paraqitjes s mesazheve prmes barkodeve quhet simbologji. Karakteristikat e simbologjis prfshin kodimin e shifrave/karaktereve t veanta t mesazheve si dhe shenjat e fillimit dhe mbarimit t shiritit dhe hapsirat n mes, madhsin e hapsirs s pastrt t nevojshme para dhe pas barkodit e gjithashtu edhe llogaritjen e vlers s mallit.
STANDARDET E VENDOSURA QLLIMET SIMBOLOGJIIA E BARKODIMIT

ABC Codabar AIAG

DOD UI EAN-8 & EAN-13 EAN-14 GTIN GTIN-12 GTIN-13 GTIN-14 ISBN, ISSN LOGMARS MIL-STD-130L POSTNET SCC-14 SISAC SICI Code ISBT-128 SSCC-18 USPS UCC12, UPC-A & UPCE Gjrat pr shitje n Amerik dhe Kanad

Regjistrimi i bocave t gjakut Identifikimi i automjeteve Identifikues unik pr Departamentin e Mbrojtjes s SHBA-ve Numri evropian i artikujve Paketimet pr transportues Identifikim n gjith botn Identifikim n gjith botn Identifikim n gjith botn Identifikim n gjith botn Libra dhe revista Departamenti Amerikan i Mbrojtjes Departamenti Amerikan i Mbrojtjes Shrbimi Postar Amerikan Paketimet pr transportues Numrat serik pr publikime serike Numrat serik pr publikime serike Produkte t gjakut, dhe organeve Paketimet pr transportues Shrbimet speciale postare Amerikane

Codabar DataMatrix DataMatrix UPC/EAN Code 128 Code 128 UPC EAN GS1-DataBar EAN-13 me UPC Code 39 DataMatrix POSTNET Code 128 Code 128 Code 128 Code 128 Code 128 Code 128
33

UPC

Tabela 2. Standardet e vendosura t barkodimit dhe simbologjia Simbologjia lineare mund t klasifikohet kryesisht n baz t dy veorive: T vazhdueshme dhe diskrete: Karakteret e simbologjis s vazhdueshme zakonisht fillojn me nj karakter mbarojn me nj hapsir dhe tjetri karakter fillon nn shirit ose anasjelltas. Karakteret n simbologjin diskrete fillojn dhe mbarojn me shirita, hapsira n mes karaktereve sht e neglizhuar prve kur nuk shr i gjr sa duhet pr t kuptuar se mbaroj kodi. Dy dhe shum hapsira (Two-width vs. many-width): Shiritat dhe hapsirat n simbologjin me dy horizonte jan t gjra ose t ngushta; se sa i gjr sht nj horizont nuk ka specifikim ekzakt pr sa koh q krkesat e simbologjis pr gjrsin e shiritave nuk jan t mbshtetura (zakonisht dy ose tri her jan m t gjra se shiritt e ngusht). Shiritt dhe hapsirat n simbologjin me shum horizonte jan t gjitha t shumzuara me gjrsin baz t quajtur modul; shum prej kodeve prdorin katr gjrsi t modulit.

33

Prkthim nga faqja http://www.idautomation.com/sitemap/barcode

165

Shum simbologji prdorin shtresa. Karakteri i par kodohet duke shfrytzuar shirita t zi me gjrsi t ndryshme. Karakteri i dyt pastaj sht i koduar duke prdorur gjrsi t ndryshme t hapsirave t zbrazta n mes t atyre shiritve. Kto karaktere pra kodohen n ift brenda t njejtit sektor t barkodit. Shtresa 2 prej 5 sht shembull i ktij lloj kodimi. Kemi nj llojllojshmri t madhe t simbologjis 2D. M t prdorurat jan kodet matriks. Simbologjia 2-D gjithashtu aplikohet edhe n formate t ndryshme vizuale.

Skanert (lexuesit e barkodeve)


Barkodet lexohen ose duke i kaluar sipr nj skanim me drit mbi simbolin dhe duke matur gjatsit e reflektimeve (hapsirat e bardha) dhe jo reflektimet (shiritat e zeza) ose kapja e nj imazhi video e simbolit. Gjatsit dhe pozicionet e reflektimeve dhe jo reflektimet analizohen nga nj program kompjuteri dhe nxirren t dhnat. Ndryshimi midis OCR dhe barkodit sht se OCR lexon tekstin q nuk sht caktuar t lexohet nga nj kompjuter. Kjo e bn software-in m pak t ndrlikuar pr deshifrimin barkod. Prvec ksaj, shumica e simboliks s barkodeve kan sistem zbulimi gabimesh duke e br deshifrimin pothuajse 100% t sakt. Lexuesi Barkod gjithashtu sht pajisje hyrse optike, q m s shpeshti prdoret npr shitore. Duke e lexuar barkodin e shtypur n ambalazhin e prodhimit, kjo pajisje mundson regjistrim t leht dhe pa gabime t t dhnave pr prodhimin n arkn pr pages me ka kursehet koh34.

Figura 11. Skaneri apo lexuesi i barkodeve M t hershmit dhe gjithashtu ende m t lirt lexuesit e barkodeve jan t ndrtuar prej drits s fiksuar dhe nj fotosenzori t vetm q n mnyr manuale duhet t kalohet (rrshqet) mbi barkod. Lexuesit e barkodeve mund t klasifikohen n dy kategori bazuar n foormn me t ciln lidhen me pajisjen kompjuterike. Tipi i vjetr sht lexuesi i barkodeve RS-232. Ky lloj i lexuesit krkon programim special pr transferimin e t dhnave n aplikacionin e programit. Lloji tjetr sht lexuesi i barkodit me USB, i cili sht m modern dhe shum m i leht pr instalim sesa RS-232 lexuesi i barkodit. Prparsia e tij sht se nuk nevojitet asnj kod ose program pr transferimin e t dhnave n
34

The Bar Code Book Roger C. Palmer, Helmers Publishing, ISBN 0-911261-09-5, 386 pages 166

aplikacionin e programit; kur ne skenojm barkodin t dhnat drgohen n kompjuter n mnyr automatike pa pasur nevoj t shtypen me tastier. Lexuesit e barkodeve shkurtimisht ndahen n35: o Lexues (Skaner) i dors: me dorz dhe zakonisht me nj sust pr lshimin e burimit t drits. o Lexuesi n form stilolapsi (ose lexuesi n form shkopi) : lexues n form stilolapsi q sht i shtypur n maje. o Lexuesi statik: lexues i montuar n mur apo tavolin ku barkodi kalohet nga lart ose posht varsisht se ku sht i montuar. Kto lloje zakonisht gjenden n supermarkete apo dyqanet me pakic. o Lexues n pozicion statik: Lexues barkodi industrial q prdoret pr t identifikuar produktet gjat prodhimit ose gjat ngarkimit pr transport. o Lexues barkodi PDA (ang. Personal Digital Assistant): Lexuesi PDA q ka t ndrtuar brenda lexuesin e barkodit. o Lexuesi automatik: pajisje pr zyr pr ti lexuar dokumentet me barkod me nj shpejtsi t madhe deri (50,000/or) p.sh Multiscan MT31. Rezolucioni Rezolucioni i lexuesit t barkodit matet me masn e piks s drits s emituar nga lexuesi. Nse kjo pik e drits sht m e gjr sesa cilado qoft shtyll ose hapsir e zbrazt e barkodit, ather mund t prfshij dy elemente (dy hapsira apo dy shtylla) dhe t prodhoj informat t gabuar. N ann tjetr, nse shfrytzohet pik shum e vogl e drits, ather mund t interpretoj gabimisht ndonjrn nga shtyllat e barkodit dhe gjithashtu t na jap informat t gabuar n dalje. Dimensionet q m s shumti prdorn jan 13 mils (0.3302 mm). Ky sht nj rezolucion shum i madh, dhe sht shum m rndsi q edhe barkodat t jen krijuar nga aplikacione me rezolucion t lart grafik. Prderisa kamerat e aparateve telefonik mobil nuk jan t prshtatshm pr shumicn e barkodve tradicional, jan barkodt 2D (si p.sh. Semacode) q jan t prshtatur pr telefonat celular. N vazhdim po i paraqesim nj numr t aplikimeve t tyre pr konsumatort: Filma: Katalogjet e filmave DVD/VHS Musik: Katalogjet e CD-ve, luajtjen e kngve MP3 kur t skanohen Katalogjet e librave Dyqanet ushqimore, informatat n mallra ushqimore, krijimi i lists s blerjeve kur t skanohet edhe malli i fundit i bler etj. o Inventarizimin e pasuris personale (pr siguri dhe qllime tjera) o Kartat e thirrjes: n barkodt dydimensional (2D) mund t vendosen informata kontaktuese pr importim ose bartje. o o o o
35

Handbook of Bar Coding Systems Harry E. Burke, Van Nostrand Reinhold Company, ISBN 9780-442-21430-2. 167

o Shitblerje t pasuris s patundshme: lexuesit portativ t barkodeve mund t prdoren pr t regjistruar gjrat me rndsi pr ti shiquar pastaj online prmes kompjuterit n shtpi. o Menaxhimi i kuponave: kuponat e dalur afati t cigareve. o Financat personale. Faturat mund t shnohen me shirita barkodi dhe pastaj kta barkod t skanohen pr ti futur n softuerin pr financa personale. M von, imazhet e lexuara mund t bashkangjiten me t hyrat e duhura apo t caktuara. o Nse shitsit vendosin barkode n fatura dhe mundsojn shkarkimin elektronik t faturs apo t kodojn faturn me barkod dydimensional 2D, konsumatort leht mund t importojn t dhnat n financat personale, inventarizimin e pasuris, dhe softuerin pr menaxhimin e blerjeve. Faturat e lexuara nga lexuesi (skaneri) munden q automatikisht t identifikohen dhe t bashkngjiten me t dhnat tjera t ngjashme n softuerin pr inventarizimin e pasuris apo edhe n softuerin e financave.

Aplikimet e lexuesve t barkodeve


Aplikimet e lexuesve linear dhe atyre laser t barkorve do ti paraqesim n form tabelare. Tabela 3. Aplikimet e lexuesve linear dhe atyre laser t barkorve. Aplikimet Distanca e skanimit (leximit) duhet t jet m e vogl sesa 18 in ose 45.7cm Distanca e skanimit (leximit) deri n 10.8 metra Densitet i lart i barkodit Qualitet i vogl/barkodet e dmtuara Barkodet e petzuar sipr Barkodet me etiketa lineare 2D barkodet e grumbulluara- PDF 417/Code 49 (krkohet softuer special) Siguri Shpejtsia e leximit: 30-50 lexime pr second Shpejtsia e leximit 200800 lexime pr sekond Lexim i shpejt n pozicion static Aplikimet Distanca e skanimit Lexuesi linear X Lexuesi Laser

X X X X X X Krkohet pajisje speciale pr lexim

X Krkohet pajisje speciale pr lexim

X X X X Lexuesi linear X Vetm n pozicion statik X Lexuesi Laser

168

(leximit) duhet t jet m e vogl sesa 18 in ose 45.7cm Distanca e skanimit (leximit) deri n 10.8 metra Densitet i lart i barkodit Qualitet i vogl/barkodet e dmtuara Barkodet e petzuar sipr Barkodet me etiketa lineare 2D barkodet e grumbulluara- PDF 417/Code 49 (krkohet softuer special) Siguri Shpejtsia e leximit: 30-50 lexime pr second Shpejtsia e leximit 200800 lexime pr sekond Lexim i shpejt n pozicion static

X X X X X X Krkohet pajisje speciale pr lexim

X Krkohet pajisje speciale pr lexim

X X X X Vetm n pozicion statik X

Programimi i barkodeve
Si fillim krijojm nj databaz me tabela t produkteve dhe do produkt do ket nj kod t veant (random unique ID) me numra e shkronja, si t prcakton kompania. M mir t jet vetm me nurma dhe t ket nj numr t caktuar shifrash. Mos e fillo nga 1, 2, 3... sepse n kt mnyr disa barkode do jen m t ngusht e disa m t gjer. E zm se e ndrtuam tabeln me kto produkte Tabela 4. Tabela me produkte dhe me numr identifikues36 ID Produkti 812397311 Nintendo GameCube 152497561 Sony Playstation 654398713 Toshiba VCR 546789123 Sony TV 546789129 Sony TV 456789713 Samsung TV N softuerin q do ndrtohet, do ket nj mnyr pr t printuar etiketn e do produkti n baz t ID q ke m lart. Pra, pr shitjen e nj televizioni Sony, mund t printoje tabeln me ID 546789129. Ndryshimi sht se ID nuk do printohet si numr, por do printohet si barkod. Kjo sht shum e thjesht dhe i vetmi ndryshim nga

36

Material ngaa ueb faqja http://www.forumishqiptar.com/forumdisplay.php?s=ab89d390c787074bfcec6200ca96d738&f=161 169

numra n barkod, sht ndryshimi i fontit. Ka disa fonte standard pr barkode q njihen nga t gjitha skanerat. E zm se e printuam dhe tabeln dhe e kemi ngjitur n kutin e paketimit t TV dhe duket si m posht: |||l|llll||||l| Figura 12. Tabela e printuar n paketim Dikush e blen kt TV dhe shitsi do kontrolloj mimin ose garancin, ose t dhna t tjera q ekzistojn n databaz pr kt produkt. N kt ast shitsi do vendos skanerin tek barkodi dhe skaneri e kthen barkodin n t njjtn ID q e prdorm kur printuam etiketn, 546789129. Programi merr ID nga skaneri i barcodit dhe pastaj shikon nse ai numr ekziston n databaz. Nse gjithka ka shkuar mir, ti do jesh n gjende t lexosh m shum t dhna pr televizorin n databaz, shitsi bn pagesn, dhe ti regjistron shitjen n databaz. Skanerat e barkodeve jan t shtrenjt prandaj sht m mir q t prdort ndonj kamer ose scaner i zakonshme pr t hedhur imazhin e barkodit n kompjuter dhe pastaj prmes prdorimit t ndonj softueri q e lexon imazhin mund t kthejm at barkod n numr37. Mund t ket shum softuere t tilla por ndr m t prdorurit pr shfrytzim t thjesht quhet barcodecam. Programi t lejon t prdorsh nj kamer t thjesht si ato q lidhen me internetin (webcam). Programi i bn fotografi barkodit dhe t jep numrin n nj skedar tekst ose mund ta kesh n memorje (clipboard), Pra, ka shum mnyra se si mund t marrsh ID e produktit q sht skenuar.

10 Hapat e marrjes se barkodit nga ndrmarrjes


HAPI 1 MERR NJE PREFIKS T KOMPANIS Para se nj kompani t filloj t prdor barkodet, ajo duhet t krijoj numrat q do t hyjn brenda n barkod. Kto numra quhen elsa Identifikimi GS1. Hapi i par n ndrtimin e nj elsi GS1 sht marrja e nj Prefiksi t Kompanis GS1 nga nj Organizat Antare GS1. Prefikset e Kompanis GS1 prdoren pr t identifikuar m shum se 1 milion kompani sot dhe formojn themelin e identifikimit unik t gjithkaje n zinxhirin e furnizimit. HAPI 2 VENDOSJA E NUMRAVE Pas marrjes s Prefiksit t Kompanis GS138, nj kompani sht gati t nis vet vendosjen e numrave t identifikimit t produkteve q ajo tregton, (ose shrbimeve) (si nj ent ligjor vendndodhje, njsi logjistike, kompani asetsh individuale, asete t kthyeshme dhe marrdhnie shrbimesh). Procesi sht shum i thjesht. Duhet t msohet sesi t formatizojm do numr e m pas t prdorim Prefiksin e Kompanis GS1 n kombinim me numrat e referimit q kemi vendosur. Organizata q sht antare e GS1, mund t na jap
37

Material ngaa ueb faqja http://www.forumishqiptar.com/forumdisplay.php?s=ab89d390c787074bfcec6200ca96d738&f=161 38 www.gs1al.org/pdf/10%20hapa%20e%20marrjes%20se%20BarKodit.pdf 170

informacione specifike mbi sasin e numrave q mund t vendosim n baz t gjatsis s Prefiksit tuaj t Kompanis. HAPI 3 ZGJIDHNI NJ METOD PR T PRINTUAR BARKODIN Si fillim duhet t vendosim se far do t vendosim barkod dhe nse barkodi do t mbaj brenda tij informacionin statik ose dinamik. Nj shembull i informacionit statik sht nj numr identifikimi produkti (GTIN) pr shembull i vendosur mbi nj kuti drithrash. Ndrsa shembull i informacionit dinamik jan numrat serial t printuar mbi etiketat e produkteve. Nse barkodi jon ka informacion statik dhe kemi nevoj pr etiketa me volum m t madh, ather ne duhet ti krkojm nj kompanije printimi q t printoj etiketat tona. Nse kemi nevoj pr etiketa me volum t vogl ose kemi nevoj q t printojm etiketa me informacion dinamik ather do t jet e nevojshme t kemi n zyrn ton nj printer me laser ose nj printer termal transferues n magazinn ton. Nj pyetje e rndsishme n zhvilllimin e zbatimit t nj plani barkodimi sht mnyra sesi mund t printohet nj barkod. Prsri Organizata Antare e GS1 do t na ndihmoj q t bjm zgjedhjen e duhur dhe shum Organizata Antare mund t japin ndihmesn e tyre pr t gjetur dhe printuar barkodet. HAPI 4 ZGJIDHNI NJE MJEDIS SKANIMI PRIMAR Specifikat pr llojin e barkodit, tipin, madhsin, vendosjen dhe cilsin, t gjitha varen nga fakti se ku do t skanojm barkodin. Ekzistojn 3 skenar baz skanimi mjedisor pr produktet tregtare: pako produktesh t skanuara n pikat e shitjes me pakic (POS), pako produktesh t skanuara n pikn e shprndarjes s prgjithshme, pako produktesh t skanuara n POS por gjithashtu t skanuara n mjedise t veanta shprndarje si me pajisje shnimi pr produkte mjeksore.

Duke ditur se ku do t skanohet barkodi jon, ne mund t vendosim pr specifikat e duhura pr prodhimin e tij. Pr shembull, nse nj pako produkti sht skanuar n Pikn e Shitjes me Pakic (POS) dhe n shprndarjen e prgjithshme, ather ne duhet t prdorim nj simbol EAN /UPC pr t akomoduar POS-in por duhet t printojm at n madhsi t madhe q t akomodojm shprndarjen e skanimit dhe t sigurojm q vendosja e tij t plotsoj krkesat automatike t shprndarjes s skanimit. HAPI 5 ZGJEDHJA E NJ BARKODI Zgjedhja e barkodit t duhur sht themelore pr suksesin e planit t zbatimit t barkodit tuaj, dhe ktu jan disa tipe t nivelit t lart: Nse dshirojm t vendosim barkod n nj produkt tregtar q do t skanohet n pikn e shitjes me pakic (POS), duhet t prdorim nj simbol t EAN/UPC.

171

Nse jemi duke printuar nj barkod me informacion t ndryshueshm si pr shembull, numra serik, data skadimi ose prmasa, ather duhet t prdorim GS1 128, DS1 DataBar (RSS), ose n raste t veanta Komponentin Prbrs, ose Simbolet GS1 DataMatriks. Nse dojm t printojm nj barkod me GTIN mbi nj kuti me valzime (rrudha), ather mund ta zgjidhim vet ITF-14-n. HAPI 6 ZGJIDHJA E NJ MASE BARKODI Pasi sht specifikuar n mnyr t sakt simboli barkod bashk me informacionin e bashkangjitur, ather fillon faza e dizenjimit. Prmasa e simbolit brenda dizajnit do t varet nga simboli i specifikuar, vendi ku do prdoret ai dhe si do t printohet ai. Simbolet EAN/UPC Simbolet EASN/UPC ndyshojn nga Simbolet ITF-14 dhe GS1-128, sepse ata skanohen nga skanuesit omni-direktorial t pakics. Kjo do t thot se simbolet EAN/UPC kan nj marrdhnie fikse mes lartsis dhe gjrsis s simbolit. Kur nj dimension modifikohet, ather dimensioni tjetr duhet t ndryshohet n sasi proporcionale. Pr shkak t ksaj marrdhnie, Simbolet EAN/UPC, kan nj lartsi dhe gjrsi nominale specifike. Gjithashtu sht specifikuar nj numr prmasash t lejueshme q variojn nga 80% n 200% t sasis nominale dhe nj numri q tregon varietetin e dimensioneve mund t gjendet n Specifikat e Prgjithshme t GS1. Ky varietet prmasash shpesh konsiderohet si Faktort prforcues n rregullat e shitblerjs q specifikojn prmasat e Simbolit EAN/UPC. Prforcimi minimal, nominal dhe maksimal pr Simbolet EAN/UPC sht ilustruar n figur. Perforcimi EAN/UPC Minimumi (80%)

Nominali (100%)

Maximumi (200%)

172

Figura 13. Prforcimi minimal, nominal dhe maksimal pr Simbolet EAN/UPC N mnyr q t rritet prmasa e hapsirs s simboleve EAN/UPC, shqyrtoni nj dizanj, n t duhet specifikuar simboli i lartsis n rritje. Ky proces q quhet (Shkurtim, prerje) nuk lejohet brenda specifikimeve t Simbologjise EAN/UPC dhe pr kt arsye duhet shmangur. Kjo ndodh pr shkak t ndikimit negativ q ai ka n prqindjet e skanimit pr skanuesit omni-direktoral t pakics. Kur Simbolet EAN/UPC jan prdorur n logjistik, transport mallrash dhe shprndarje po ashtu edhe n Pikat e Shitjes me Pakic (POS), lejohet nj varietet perforcimi nga 150% deri ne 200%. Nj shembull mund t jet simboli n kuti q prdoret pr kutite e pajisjeve t mdha si Televizori apo Mikrovala. Simbolet ITF-14 dhe GS1-128 Simbolet ITF-14 dhe GS1-128 gjithashtu kan nj numr prmasash specifike. Prmasat e Simbolit ITF-14 dhe GS1-128 shpesh specifikohen nga gjersia e Dimensionit X n vend t vlerave t prforcimit. M shum informacion mbi prmasat pr Simbolet ITF-14 dhe GS1 128 bazuar n aplikimet se ku ata jan prdorur apo n numrin e identifikimit q mbajn, mund t gjeni n Specifikat e Prgjithshme GS1 n manuale. Konsiderata pr Procesin e Printimit Konsiderata m e madhe finale pr prmasen e simbolit sht kapaciteti i zgjedhjes s mnyrs s printimit. Prmasa minimale (perforcimi) dhe Reduktimi i Gjrsis Bar (BWR)39 pr nj simbol, ndryshon nga procesi i printimit dhe madje dhe nga printimi n printim. Kompanit e printimit duhet t vendosin nj prmas minimale simboli (perforcimi) dhe BWR-je n mnyr q t arrihen rezultate t pranueshme dhe me cilsi prsritse. HAPI 7 FORMATIMI I TEKSTIT T BARKODIT Teksti nn barkod, sht i rndsishm pr shkak se nse barkodi dmtohet, ose nuk ka cilsi t mir, ather teksti shrben si prforcues i tij. Mnyra m e mir pr t mbuluar pyetjet mbi Interpretimin e Lexueshm Human pr Simbolet e Sistemit GS1 t Barkodit sht q ti prgjigjemi disa pyetjeve q jan br m shpesh.

39

www.gs1al.org/pdf/10%20hapa%20e%20marrjes%20se%20BarKodit.pdf 173

A sht e nevojshme q Interpretimi i Lexueshm t ket nj prmas t caktuar? Numri i grmave t OCR-B fillimisht ishte specifikuar pr tu perdorur me Simbolet EAN/UPC, por specifikimet e Sistemit GS1 tani lejojn do komplet germash, prsa koh q ai sht i lexueshm. Teksti i lexueshm-human pr ITF-14 dhe Simbolet GS1-128 duhet t jet i lexueshm dhe prmasat e tij duhet t jen n proporcion me prmasn e simbolit. A duhet q Interpretimi i Lexueshm t vendoset mbi apo posht simbolit? Kjo varet nga simboli qe jeni duke perdorur. Per Simbolet EAN/UPC, referojuni vizatimeve te Specifikimeve te Pergjithshme GS1. Per ITF - 14 dhe Simbolet GS1 128, teksti mund te printohet siper ose poshte simbolit 40. A sht e rndsishme vendosja e t dhnave t lexueshme humane posht barkodit? Po. Pr Simbolet EAN/UPC t dhnat e lexueshme humane duhet t jen si vizatimet q i referoheshin pyetjes s msiprme. Hapsira e t dhnave t Interpretimeve t Lexueshme Humane posht ITF-14 dhe GS1 128, e bn m t leht leximin e tekstit dhe pranimin e elsit. Ndrsa sht mjaft me vend prfshirja e hapsirave pr Interpretimet e Lexueshme Humane dhe hapsirat nuk duhet t kodohen n simbolet GS1. Un shikoj kllapa rreth Identifikuesve t Aplikimit (AI) n Simbolin GS1-128. A duhet q ata t jen aty dhe a jan koduar ata n baret dhe hapsirat e simbolit? T gjith Identifikuesit e Aplikimit (AI) duhet t futen n kllapa n Interpretimin e Lexueshm Human, por kllapat nuk prfshihen n simbol. Sa shifra duhet t printoj nn Simbolin EAN/UPC n tekstin e Lexueshm Human? N mnyr absolute dhe pa prjashtim, duhet ti printojm 12 shifra, asnj m shum apo m pak nn Simbolin UPC-A. 3 N mnyr absolute dhe pa prjashtim, duhet ti printojm 13 shifra, asnj m shum apo m pak nn Simbolin EAN-13. N mnyr absolute dhe pa prjashtim, duhet ti printojm 8 shifra, asnj m shum apo m pak nn Simbolet UPC-E dhe EAN-8.

HAPI 8 ZGJEDHJA E NGJYRS S BARKODIT Kombinimi m i favorshm i ngjyrave pr nj simbol barkodi, sht kombinimi i shiritave t zinj me nj sfond t bardh (Hapsirat dhe Zonat e Qeta).
40

Handbook of Bar Coding Systems Harry E. Burke, Van Nostrand Reinhold Company, ISBN 9780-442-21430-2, 219 pages

174

Nse doni t prdorni ngjyra t tjera, mnyrat e mposhtme mund t na ndihmojne t zgjedhim at q dshirojm. Simbolet e Barkodit GS1 krkojn ngjyra t errta pr shiritat (pr shembull, e zez, blu e errt, kafe e errt, dhe jeshile e errt). Shiritat gjithmon duhet t prbhen nga nj linj e vetme ngjyre dhe nuk duhet t printohen asnjher nga imazhe t tjera t shumta si n form t shesht, cilindrike etj. Simbolet e Bar Kodit GS1 krkojn sfonde t ndriuara pr Zonat e Qeta dhe hapsirat (si pr shembull t bardh). Por prve sfondeve t bardh, mund t prdoren edhe ngjyra t (kuqe). Nse keni qen ndonjher ne nj dhom t errt me ndriim t kuq dhe jeni prpjekur t lexoni nj kopje t kuqe, e dini q ajo zhduket n mnyr virtuale. Kjo sht e vrtet edhe pr ngjyra t ngjashme si portokall, roze, pjeshk dhe e verdh e hapur. Duke patur parasysh faktin se shum skanues barkodesh prdorin nj burim drite t kuqe, mund t shikoni menjhere pse kto ngjyra mund t jen t prshtatshme pr sfonde, por nuk duhet t prdoren pr shiritat. N shum raste nuk printohet sfondi i simbolit. Ajo sht vet ngjyra e letrs s printuar. Nse sfondi i simbolit sht printuar nn shirita, sfondi duhet t printohet si nj linj ngjyrash solide. Nse prdorni disa shtresa boje shkrimi, pr t rritur kapacitetin e sfondit, secila shtres duhet t printohet si solide. Nse prdorni nj ekran t mir pr t shprndar m shum boj, n (substratosfere) sigurohuni q t mos ket asnj boshllek n printim t shkaktuar nga mosmbushja n sasin e duhur t printerit. Prsri, nse qndroni tek shiritat e zinj dhe hapsirat e bardha, ju keni zgjedhur kombinimin optimal, por mund t prdoren edhe kombinime me ngjyra. HAPI 9 VENDNDODHJA E BARKODIT Kur flasim pr vendosjen e simbolit ne i referohemi pozicionimit t simbolit n dizenjim. Kur t caktoni pozicionimin e simbolit duhet t merret n konsiderate edhe procesi i paketimit. Ju duhet t konsultoheni me inxhinierin e paketimit pr tu siguruar q simboli nuk do t pengohet apo dmtohet, (pr shembull mbi nj cep kartoni, nn mbshtjelljen e kartonit, nn kapakun e nj kartoni apo t mbulohet nga nj shtres tjetr paketimi). Pr t prcaktuar vendin e duhur pr barkodet GS1, shikojm seksionet e Specifikimeve t Prgjithshme GS1. Dizanji i Etiketave Logjistike, Parimet e Pozicionimit t Prgjithshm, Rregulla t Prgjithshme Pozicionimi pr Pikat e Shitjeve me Pakic, Rregulla Pozicionimi pr Llojet Specifike t Paketimit, Pozicionimi i Simbolit pr Aksesort e Mods dhe Veshjet, Rregulla t Prgjithshme pr Etiketat e Veshjeve dhe Aksesorve t Mods, Rregulla t Pergjithshme Pozicionimi pr Pozicionimin e Simbolit n Produktet e prdorura pr Shprndarje.
175

Pasi t prcaktoni pozicionimin e duhur, duhet t konsultoheni m par me kompanin printuese para se t prcaktoni rotacionin e simbolit. Kjo pr shkak se shum procese printimi krkojn q barkodet t printohen n nj orientim specifik me drejtimin ushqyes t webit apo flets. Nse sht e mundur, kur t prdorni printimin fleksografik, shiritat (baret) duhet t vendosen paralel me drejtimin e shtypjes t webit ose n orientimin final. Nse krkohet q shiritat t vendosen n mnyr pingul me drejtimin e shtypjes ose n drejtim t shkallve, prpiquni t shmangni shtrembimin e simbolit pr perimetrin e rrotullimit. Kur t prdorni qoft sfond t argjend, ose proces printimi (rotogravure), simboli duhet t jet rreshtuar paralel me strukturn e qelizs n ekran apo (cilindrin e shesht t printimit) n mnyr q t jap cepa sa m t shesht shiritash. HAPI 10 HARTIMI PR PLANIN CILSOR T BARKODIT Specifikimi i Testit t Cilsis s Printimit t Barkodit ISO/IEC 15416 pr Simbolet Lineare, prshkruan nj metod pr vlersimin e cilsis s simboleve t barkodeve pasi ato jan printuar. Nj verifikues me baz ISO, shikon simbolin n mnyr t till si skanuesi, por shkon m tej duke br vlersimin e cilsis s simbolit. GS1 utilizon metodn ISO/IEC, por specifikon vlersimin minimal t nevojshem pr do barkod GS1, bazuar n faktin se cili simbol sht prdorur, ku sht prdorur, apo far numr identifikimi mban. Prve vlersimit minimal, GS141 po ashtu specifikon verifikuesit aperture (hapje, e ar) t gjersis dhe gjatsis s vals. Vendosja e specifikimeve minimale t ndryshme sht e ngjashme me nj universitet q prdor nj test standart pr t prcaktuar nse aplikantt e tij do t kualifikohen pr pranim. Shum universitete mund t prdorin t njejtin test t standartizuar, por secili vendos pikt minimale t nevojshme pr pranimin e aplikantve t tij.

41

Materiali nga ueb faqja http://www.gs1al.org/sistemi_gs1/bar_kode.asp 176

Standardet teknike
Standardet e Barkodit - Barkodi sht nj kombinim i shiritave paralel dhe hapsirave q komunikojn t dhna rreth nj produkti apo konteieri ngarkese. Shpesh i referohemi si Simbolet U.P.C (ose Kodet Uniforme t Produktit, standardet pr barkode jan pjes e Sistemit global EAN UCC. Sistemi GS1 sht seti i Standardeve GS1 t identifikimit dhe komunikimit t biznesit q on drejt nj vizibiliteti m t madh t mallrave dhe shrbimeve n logjistik, proceset e shprndarjes dhe administrative. Kjo prfshin t gjitha pjest e zinxhirit t furnizimit prfshir prodhuesit e lnds baz, prodhuesit e fabrikave, shitsit me shumic, shprndarsit, shitsit me pakic dhe konsumatort n gjith botn. Rregullat e vendosjes s Numrit Tregtar Global t Produktit Rregullat pr t prshkruar t gjith familjen e strukturave t t dhnave EAN.UCC pr identifikimin e produktit tregtar. GS1 Databar (M par RSS) sht nj lloj i ri barkodi q ofron t dhna specifike. DataBari kombinon teknologjin e re me historin dhe suksesin e barkodit 25-vjear n mnyr q t tregohet e gjith historia e produktit. SCC-14 Numri 14 shifror i vendosur n kontaniert e rregullt t ngarkesave. 2005 Sunrise Ka hyre n fuqi me 1 Janar 2005, dhe t gjith partnert tregtar t Ameriks s Veriut duhet ta pranojn dhe procedojn me EAN-13. Kodi Elektronik I Produktit (EPC) Brezi i ardhshm i barkodit i dizenjuar pr t ofruar nj numr serial unik pr do produkt n zinxhirin e furnizimit q prdor nj sr numrash pr t identifikuar prodhuesin, produktin dhe numrin serial t produktit. EAN.UCC-14 (SCC-14) - Jan simbolet U.P.C dhe DataBari jan lloje t GTIN-ve t vendosura n sistemin EAN.UCC.

177

Koncepte mbi Kontratn elektronike


Kuptimi i kontrats Kontrata sht burim kryesor dhe m i rndsishm i marredhenieve detyrimore. Kontrata eshte marreveshje ne mes te dy apo me shume personave qe ka per qellim te krijoj, te ndryshoj ose te shuaj nje marredhenie juridike te detyrimit. Nga kjo del se kontrata sht fakt juridik i cili ka rendsi n lmenjt t ndryshm (apo deg t ndryshme juridike e ekonomike) si n t drejtn ndrkombtare, ashtu edhe n t drejtn familjare, n t drejtn civile, por duhet te theksojm se kontratat kan nje rendesi te veqante edhe n t drejtn ekonomike etj. N teorin juridike, kontrata definohet si plqim i vullnetit n mes t dy apo m shum personave juridik ose fizik deri te e cila vjen me qllim t krijimit, ndryshimit ose pushimit t ndonj marrdhnieje detyrimore. Kur marrdhniet juridike detyrimore te caktuara ne mes te personave pretendohen t rregullohen me kontrat, duhet t konstatojm se si parim i shprehjes se vullnetit t lir t palve n t drejtn e detyrimeve konsiderohen: Liria e palve kontraktuese q t lidhin apo t mos lidhin kontratn dhe se ato i detyron vetm vullneti i tyre; Liria e subjekteve t s drejts q t zgjedhin personin me t cilin do t lidhin kontrat; Liria e subjekteve t s drejts q sipas dshirs s tyre t prcaktojn prmbajtjen, kushtet dhe formn e kontrats; Liria e plot e kontraktuesve q pasi t ken lidhur kontrat me vullnetin e tyre ta ndryshojn ose ta shuajn trsisht kontratn e lidhur. Mirpo, n teorin juridike sht i pranuar fakti se kontrata e lidhur n mnyre legale, duhet t jet ligj pr palt, dhe se marrveshja q e kan arritur palt duhet t respektohet.- pacta sund servanda.

Kryesisht n praktik, duke e pasur parasysh veprimin e tyre, kontratat mund t'i rendisim n tri grupe: a) Kontratat me t cilat krijohen detyrimet; b) Kontratat me t cilat ndryshojn marrdhniet detyrimore dhe c) Kontrata me t cilat shuhen marrdhniet detyrimore. Lidhja e kontrates Me lidhjen e kontrats sipas t drejts s detyrimeve, nnkuptohet akti i vullnetshm i palve q me deklarimet e tyre t dshmojn vullnetin e tyre pr lidhjen e kontrats s caktuar. Q kontrata t jet valide (e vlershme) duhet t jen t plotsuara kto parakushte, respektivisht kushtet esenciale:

a) aftsia juridike pr lidhjen e kontrats,


178

b) deklarata e shprehjes se vullnetit t palve, c ) lnda e kontrats t jet e vlershme, d) vlefshmria e bazs juridike dhe e) forma e kontrats. .

Plqimi i vullnetit t palve manifestohet n at mnyr q nj subjekt ofron dika n lidhje me ndonj marrdhnie pronsore juridike, n pikpamje t krijimit, ndryshimit apo pushimit, kurse subjekti tjetr at e pranon dhe pajtohet me t pa shfaqur kurrfar rezervash. Nga kjo del se kto marrdhnie harmonizohen rreth pikpamjeve lidhur me elementet qensore t kontrats, sepse vetm harmonizimi i plqimeve nga ana e palve kontraktuese nnkupton shprehjen e vullnetit pr 1idhjen e kontrats. Dshira sht komponenti kryesor pr lidhjen e do kontrate dhe njkohsisht paraqet fenomen psikik i cili i ka suazat e veta reale shoqrore-ekonomike n kuadr t t cilave manifestohet, sepse prmbajtja e saj sht e determinuar nga kushtet e jets s personit t caktuar dhe mesit ku ai vepron dhe jeton. Rndsia e shprehjes s vullnetit si fakt juridik n t drejtn, ka rolin dhe peshn vendimtare t konstatimit dhe t perfektualizimit t puns juridike si sht kontrata, sepse nga cilsia e shprehjes s vullnetit t palve varet edhe vlefshmria e oferts. Fjala sht pr dshirn e jashtme si akt i komunikimit t jashtm ndrnjerzor. Mirpo ka prjashtime sepse ka raste kur mundsia e shprehjes s vullnetit nuk sht shprehje e vullnetit t vrtet. Shprehja e vullnetit mund t realizohet kryesisht n dy mnyra theme1ore: 1. shprehimisht 2. heshturazi Shprehimisht vullneti manifestohet (drejtprdrejt apo trthorazi), qoft me goj apo me shenja t cilat paraqesin veprimet konkludente t shprehjes sikurse jan 1uajtja e koks n shenj aprovimi. Por kjo mund t jet edhe n form gojore apo me shkrim. Lidhjes s kontrats i paraprin veprimet paraprake siq jan: negociatat bisedimet, parabisedimet e paleve kontraktuese. Pas perfundimit te ketyre parapergatitjeve palet ndermarrin veprime konkrete per te lidhur kontrate siq jan oferta dhe Pranimi i ofertes oferta (offertum) e cila paraqet dshirn e njanshme t personit i cili i drejton ofertn pr lidhjen e kontrats. Q oferta t ket baz efektive juridike duhet q s paku t'i prmbaj e1ementet m t rndsishme t kontrats pr t ciln dshiron q ta 1idh. Kjo nnkupton q qart t dihet pa1a dhe kushtet esencia1e rreth lidhjes s kontrats. Q kontrata t ket dhe t prodhoj efekte juridike duhet q oferta del nga personi i cili e shpreh at si dhe kjo ofert ti drgohet personit me t cilin dshirohet q t lidhet kontrata. Pranimi i oferts (acceptatio) konsiderohet si dakordim n mes t ofertuesit dhe t ofertuarit (personit i cili e pranon ofertn). Q pranimi t ket efekte juridike
179

sht e duhur q nga personi i cili e pranon ofertn t shprehet qart se ai pajtohet n trsi me kushtet e oferts dhe mbi t gjitha kto marrdhnie kontraktuese duhet ndrtuar mbi bazn e vullnetit t palve. Pajtueshmria dhe drgimi i katalogve, tarifave te mimeve dhe informacioneve t tjera nuk konsiderohen oferta t cilat i obligojn palt, por ato konsiderohen vetm si thirrje pr nj ofert serioze. Gjithashtu edhe lajmrimet npr gazeta, revista, radio, TV, poster, etj., nuk paraqesin ofert. Drguesi i ktyre thirrjeve apo informacioneve sht prgjegjs para ligjit nse n kt mnyr i shkakton dme ofertuesit, nse ofertuesi sipas ligjit nuk e ka pranuar ofertn. Lidhja e kontratave m par, shpesh realizohej n mnyrat klasike. Kjo mnyr e lidhjes s kontrats pothuajse ka qen tepr e ngadalshme dhe tani aplikohen metodat m t shpejta pr lidhjen e kontrats e posarisht kontratat athenzione (sipas aderimit). Kontratat athenzione (sipas aderimit) lidhen n at form q njra pal ekonomikisht m e fort njanshmrisht i paraqet kushtet e lidhjes s kontrats sipas nj formulari t shabllonizuar pals tjetr n mnyr gjenerale, me pamundsi q pala tjetr me dshirn e vet t'i ndrroj ato. Kjo ofert e shabllonizuar n ofertn sipas formularit nga ana e njjts pal quhet "oferte gjenerale". N baz t ktyre ofertave gjenerale lidhja e kontrats s aderimit (athenzionit) e detyron paln q nnshkruhet ne formular dhe me kt rast konsiderohet se pala i ka pasur te njohura kushtet e kontrats dhe me dshirn e vet i ka pranuar. Marr n prgjithsi karakteristik e kontrats athenzione sht superioriteti i njrs pal t diktoj kushtet e veta ekonomike pals tjetr duke e konsideruar si gjeneral dhe q pala mund ta pranoj trsisht apo t refuzoj trsisht. Kontrata athenzione nuk paraqet nj prodhim t vendimi t prbashkt, por n baz t nj formulari prgatitet dhe ofrohet oferta.

Format e lidhjes s kontrats Me formn e kontrats nnkuptojn manifestimin e jashtm t prmbajtjes s kontrats. sht parim i prgjithshm n t drejtn bashkkohor q aprovimi i kontrats duhet t jet parimisht konsensual q do t thot se pr lidhjen e saj sht e nevojshme arritja e plqimit t thjesht t palve kontraktuese n fardo mnyre. Pr disa kontrata, prve plotsimit t kushteve t prgjithshme, nevojitet respektimi i elementeve t veanta pr lidhjen e saj, form e cila parashihet n ligj. Ekzistojn nj varg kontratash pr lidhjen e t cilave si kusht qensor sht parapare prmbushja e caktuar e forms ligjore. Pjesa m e madhe e kontratave lidhet me shkrim por gjithashtu edhe format e tjera jan aktuale dhe t ligjshme42.

Ligji mbi marrdhniet detyrimore saktsisht potencon se "lidhja e kontrats nuk bhet n baz t ndonj forme t prcaktuar prve nse me ligj prcaktohet
42

Drejtori n udhheqjen e biznesit Prof. Dr. Isak Mustafa

180

ndryshe,, Me kt nnkuptojm se kontrata ka t njjtn fuqi dhe vlefshmri juridike pavarsisht se a sht e prpiluar me shkrim ose sht lidhur me goj, n gjykate ose jasht gjykats dhe pa ose me dshmitar. Sipas ligjit ekzistojn raste kur lidhja e kontrats detyrirnisht duhet t behet sipas forms dhe kushteve t prcaktuar paraprakisht ligjore (p.sh. ligji pr nj kontrat t caktuar krkon patjetr formn me shkrim dhe vrtetimin e saj n gjykatn kompetente). Nse ndonj kontrat formale nuk sht lidhur sipas forms s prcaktuar ligjore, vlefshmria e tyre juridike nuk vjen n pyetje edhe nse palt i prmbushin detyrimet t cilat kan dal nga kjo kontrat. Palt kontraktore mund t ndikojn n vlefshmrin e kontrats n prmbushjen e detyrimeve t ndonj forme t caktuar kontraktore. N praktik zakonisht lajmrohen kontrata t cilat lidhen me shkrim gj edhe e cila zakonisht e rrit shkalln e siguris juridike, qart e pasqyron vullnetin e palve dhe prmbajtjen e kontrats. Sa u prket kontratave t cilat lidhen me goj, konsiderohet s palt detyrohen n t gjitha elementet t cilat jan deklaruar, pavarsisht se a jan t vrtetuara me shkrim. Format pr lidhjen e kontrats mund t jen: solemne, reale, provuese, me shkrim, ligjore dhe kontraktore. Forma solemne sht form esenciale dhe element konstituiv i kontrats. Kjo form duhet t ekzistoj n kontratat pr qiran e lokaleve biznesore, pr ndrtimin, shfrytzimin e baness etj. Pr kt lloj forme kontrata duhet t jet e prpiluar me shkrim. Forma reale ekziston n ato raste kur dorzimi i sendit sht kusht i veant pr krijimin e disa kontratave. Dorzimi i sendit duhet t bhet n kontratn e huas, depozitit, pengut etj. Forma provuese - shrben si prov pr vrtetimin e ekzistimit t kontrats n rast kontesti ndrmjet palve kontraktuese. Forma provuese nuk sht element esencial i kontrats, por ajo ka funksionin e provimit te vullnetit t shprehur t palve. Forma me shkrim e kontrates - sht form e perpiluar me shkrim me an t dors makins me shkrim, kompjuterit etj., dhe e nnshkruar nga palt kontaktuese t cilt e kan lidhur kontratn. Elementet kryesore t forms me shkrim t kontrats jan: teksti i kontrats dhe nnshkrimi i palve kontraktuese. Forma ligjore ekziston ather kur ligji shprehimisht krkon q pr lidhjen e kontrats duhet patjetr t respektohet forma e caktuar. Zakonisht ligjet e vendeve t ndryshme mbi marrdhniet detyrimore shprehimisht krkojn formn me shkrim: te kontratat mbi ndrtimin, mbi licencn, alotmanin etj. Forma kontraktore Ekziston ather kur palt kontraktuese, lidhur me kontraktimin e marrveshjes s caktuar, marren vesh pr formn dhe qe kjo form t jet kusht i veant pr vlefshmrin e saj. Kjo kontrat nuk sht thelbsore por e karakterit deklarativ.

181

Teknikat e lidhjes s kontratave Kontratat mund t lidhen prmes telefonit, telegramit apo posts elektronike, respektivisht internetit, sepse n nj pjes t madhe t kontratave. Sidomos atyre q i rregullojn marrdhniet n veprimtari ndrkombtare, nuk sht i nevojshm nnshkrimi i kontrats por mjafton vetm konfirmimi n baz t kontakteve t lartprmendura. Kto procedura t nevojshme dhe efikase e arsyetojn n maksimum nevojn e aplikimit t tyre sikurse te rasti pr lidhjen e kontrats pr organizimin e udhtimit 43. Lidhja e kontrats prmes telefonit, telegramit apo postes elektronike, pa t ciln tani m nuk mund t mendohet zhvillimi i asnj veprimtarie, konsiderohet e vlershme juridikisht. Sipas shumics se legjislacioneve te cilat i rregullojn veprimtarit e ndryshme, momenti i lidhjes s kontrats prmes internetit sht konfirmim pr pranimin e oferts.

Lidhja e kontrats prmes personit t autorizuar do person juridik mund t lidh kontrat n baz t aftsive juridike dhe zotsis afariste si n lmin e qarkullimit t brendshm po ashtu edhe t jashtm pasi q t jet i regjistruar n organet kompetente. Kontratat dhe punt e tjera juridike apo ekonomike mund t kryhen edhe prmes t autorizuarit. Autorizimi bazohet n ligj, statut apo ndonj akt tjetr normativ, por me deklarimin e personit i cili e ka autorizuar personin tjetr. Ndrmarrjet apo agjencionet turistike i prfaqson prfaqesuesi i autorizuar i ndrmarrjes konform statutit apo personi i autorizuar nga ndrmarrja. Personat e autorizuar mund t jen persona q kan kompetenca t kufizuara dhe autorizime q t lidhin vetm kontrata t caktuara dhe persona q kan kompetenca t kufizuara dhe mund t lidhin kontrata pr t gjitha shtjet n kuadr t veprimtaris s subjektit i cili e autorizon.

Momenti i lidhjes s kontrats Momenti i lidhjes s kontrats ka nj rndsi t veant juridike pr palt kontraktuese pr kto arsye: a) nga ai moment fillojn t rrjedhin detyrimet e palve; b) afatet e disa kontratave dhe detyrimeve q dalin nga to fillojn t rrjedhin sipas rregullit nga momenti i lidhjes s kontrats.

43

Interneti komunikimet kompjuterike Dr. Sc. Edmond Beqiri 182

N t gjitha sistemet juridike t vendeve, momenti i lidhjes s kontrats n mes personave q jan prezent sht i rregullt dhe i dshirueshm sepse momenti i lidhjes s kontrats pasqyron faktin se pala e pranon ofertn respektivisht deklaron se pranon ofertn. Mirpo, kur bhet fjal pr lidhjen e kontrats n munges t palve ekzistojn botkuptime t ndryshme n sistemet juridike t vendeve t ndryshme. Lidhja e kontrats n mes t personave t cilat nuk jan prezent dukshm krijon probleme t mdha sepse ktu ekziston s pari distanca kohore n mes t oferts dhe pranimit t saj. Nse e analizojm me kujdes praktikn biznesore, mendimet shkencore dhe sistemet juridike mund t konstatojm se ekzistojn katr mundsi apo zgjedhje q jan t pranueshme n sistemet e ndryshme juridike: A. Teoria e deklarimit. Sipas teoris s deklarimit konsiderohet se kontrata sht e lidhur n at moment kur i ofertuari ka br deklaratn (p.sh. e ka prpiluar letrn rekomanduese). Kjo teori prfaqsohet n t drejtn Franceze. B. Teoria e drgess. Sipas ksaj kontrata konsiderohet e lidhur n momentin kur i ofertuari e drgon deklaratn e tij lidhur me pranimin. (rast ekziston kur ofertuesi ja drgon letrn posts apo prmes internetit). Kjo prfaqsohet nga e drejta anglo-saksone. C. Teoria e pranimit. Mund t konstatojm se kjo n praktik sht m s shumti e pranuar. Kt e pranojn sistemet juridike gjermane, skandinave etj. Edhe e drejta jon e pranon kt teori e cila n rastin konkret merret se kontrata sht e lidhur n momentin kur ofertuesi e ka pranuar deklaratn lidhur me pranimin. (p.sh. kur e merr letrn apo konfirmimin nga interneti nga ai i cili sht ofertuar. D. Teoria e marrjes n dije. Sipas ksaj teorie kontrata sht e lidhur nga momenti kur ofertuesi i ka marre n dije vet (n rast kur ai vet e ka lexuar letrn n t ciln sht formuluar pranimi). Prfaqsuesit e ksaj teorie jan Italia, Belgjika dhe Holanda. Nse i analizojm me vmendje kto katr teori mund t themi se kto mund t racionalizohen n dy teori themelore: 1. N teorin e deklarimit (e cila n vete prfshin edhe teorin e dgjimit) dhe 2. N teorin e pranimit (n t ciln sht futur edhe teoria e marrjes me dije. Njra ndr shtjet e rndsishme pr lidhjen e kontrats konsiderohet vendi i lidhjes s kontrats. Kjo rndsi rritet sidomos kur sht fjala te kontratat e qarkullimit t mallrave dhe shrbimeve n arenn ndrkombtare. Nga vendi i lidhjes s kontrats prcaktohet se cila e drejt e shtetit do t aplikohet n marrdhniet kontraktuese n mes t palve (e drejta e vandit apo e drejta e huaj). Njkohsisht, i rndsishm konsiderohet edhe vendi i prmbushjes s kontrats. shtja e vendit t lidhjes s kontrats dhe momenti i lidhjes s saj zgjidhet n mnyre uniforme. Kshtu kontrata n mes t palve prezent konsiderohet s sht e lidhur n at vend ku palt jan ndodhur me rastin e lidhjes s kontrats.

183

Nse nuk mund t prcaktohet vendi i lidhjes s kontrats konsiderohet ai vend ku ofertuesi e ka selin e tij, respektivisht vendqndrimin n momentin kur e ka drguar ofertn. Pavlefshmria e kontrats Plqimi i palve dhe forma e caktuar pr lidhjen e kontrats nuk sht kusht i mjaftueshm pr plotfuqishmrin e kontrats. Fillimisht, sht e domosdoshme q shprehja e vullnetit t palve duhet t jet n prputhje me t drejtn objektive si dhe prmbajtja e kontrats t jet e lejueshme sipas ligjit. Kontrata, pra nuk prodhon efekte juridike nse prmbajtja e saj nuk sht e lejueshme sipas dispozitave t s drejts objektive ose nse vullneti i palve nuk sht manifestuar lirisht. Kontratat e ktilla konsiderohen t pavlefshme dhe prishen ose anulohen. Lidhja e kontratave n kundrshtim me dispozitat ligjore dhe interesin publik, t cilat konsiderohen t pavlershme, rrezikojn sigurin juridike dhe t individit e pikrisht pr shkak t ktij interesi ato ndalohen me norma imperative, nuk prodhojn efekte juridike dhe konsiderohen se as q jan t lidhura. Ndrsa, lidhja e kontratave pa i prfillur dispozitat ligjore, t cilat jan t lidhura me interesin e individit, vlejn deri sa palt nuk krkojn prishjen e tyre. Kontratat e pavlershme prjashtojn t gjitha efektet juridike dhe nuk krijojn as t drejta e as detyrime. N pavlefshmri mund te thirret do pal e interesuar, derisa gjykata ose ndonj organ tjetr zyrtar sipas detyrs zyrtare deklaron pr shkaqet e pavlefshmris ose t kundrtn.

Ne kt kategori radhiten kto kontrata:

1. Kontratat e kundrligjshme jan t gjitha ato t cilat jan t ndaluara 2. 3. 4. 5. 6. 7.


shprehimisht me ligj, Veprimet amorale juridike jan ato t cilat n prmbajtje fyejn dhe jan n kundrshtim me standardet e pranueshme morale, Kontratat pr fajde jan ato kontrata kur njra nga palt e keqprdor '" paln tjetr e cila gjendet n pozite t rnd materiale (ose ndonj form tjetr), n mnyr q vets ose personit te tret t'i sjell fitim. Kontratat simulante (mashtruese) jan ato n t cilat palt, gjja se i lidhin me qllim t fshehjes s gjendjes reale pr ndonj transaksion biznesi t kontrats, Kontratat fiktive jan ato t cilat nuk i lidhin n t vrtet marrdhniet kontraktore, por ato krijojn nj pasqyr se kontrata sht lidhur me qllim t shmangies s detyrimeve ligjore, Kontratat t cilat personat juridik i lidhin jasht kompetencave dhe veprimtaris s regjistruar, dhe Kontratat e lidhura nga personat me paaftsi absolute.

184

Kontratat e prishura jan ato n t cilat ekziston dhe mund t dokumentohet vullneti i nj intensiteti t vogl i njrs nga palt kontraktuese. Vullneti i vogl mund t paraqitet si: lajthim, mashtrim, krcnim ose shtrngim. Lajthimi sht papajtueshmria e cila ekziston n mes t gjendjes reale dhe asaj te prezantuar t ciln e paraqet personi i caktuar ne ndonj marrdhnie eventuale. Nisur nga gjendja e pranuar n mnyre t gabueshme, pr ndonj rrethan ose gjendje, personat shprehin dshirn e cila sht e nevojshme t prodhoj efekte juridike, ather ekziston lajthimi i cili e konteston lidhjen e kontrats te ligjshme. Lajthimi mund t jet n natyrn e kontrats, identitetit t qarkullimit kontraktues, personit dhe motivit t kontrats. Kontrata konsiderohet e prishur vetm nse ekziston lajthimi i cili sht i rndsis s veante pr ekzistimin ose mosekzistimin e kontrats. Lajthimet sjellin deri te pavlefshmria e kontratave nse njra nga palt nuk ka pasur dijeni pre rrethanat reale. Mashtrimi sht nxitja e qllimshme, rritja ose mbajtja e lajthimit te personi i caktuar lidhur me disa elemente t kontrats me qllim q ato t futen dhe t lidhen n kontrat. N kto raste lajthimi te njra pal sht i shkaktuar me qellim pr veprimtarin e pals tjetr. Duhet q n mes t lajthimit dhe deklarats s shprehjes s vullnetit t ekzistoje lidhja shkaktore (kauzale), n mnyr q lajthimi t jet shkak pr prishjen e kontrats. Krcnimi sht tendenca e futjes n veprim t ndonj rrethane t keqe t jashtme nga njra pale n drejtim t pals tjetr kontraktuese n mnyr q ai t ndjej frik nga ajo sjellje. Personi e paraqet dshirn e tij nn ndjenjn e friks dhe nga ndikimi i saj ai nuk konsiderohet i lir dhe pr kt shkak kontrata konsiderohet e prishur. Prishja e kontrats pr shkak t krcnimit, duhet t jet serioze, e palidhshme dhe e kundrligjshme. Shtrngimi sht veprimi i dhunshm fizik dhe psikik i personit q ushtrohet ndaj njrs pal me qellim t dhnies s deklarats pr shprehjen e vullnetit. Natyrisht, shprehja e ktill e vullnetit nuk sht e lir dhe kontrata e lidhur n kt mnyr sht e pavlefshme. T pavlefshme konsiderohen edhe ato kontrata t cilat i lidhin personat me aftsi t kufizuara. Veprimet e caktuara kontraktuese t pavlershme nuk prodhojn efekte juridike dhe konsiderohen sikurse t mos ekzistonin. Duhet qe organi kompetent sipas detyrs zyrtare t prcaktoj kushtet e pavlefshmris s kontrats dhe pasojat e shtrngimit. Te kontratat e pavlefshme, fati i veprimtaris juridike sht plotsisht ne duar t personave t cilt jan t dmtuar nga lidhja e kontrats. Nse kta persona paraqesin krkesn pr vlersim, kontrata konsiderohet se nuk ka ekzistuar fare q nga momenti i lidhjes se saj. Afatet pr paraqitjen e krkess prcaktohen saktsisht me ligj.

185

KONTRATAT ELEKTRONIKE Mundsia pr krijimin dhe detyrimin e kontrats sht esenciale pr komunitetin e biznesit. Dhe me kalimin e bizneseve n mediumin elektronik ose online, procesi i kontraktimit duhet t prcjell trendin. Kshtu, q duhet t adresojm shtjet ligjore t ngritura nga procesi i hyrjes n kontrat me prdorimin e mjeteve elektronike44. Natyrisht, duhet prkujdesur q palt kan krijuar kontrat t vlefshme dhe detyruese t cils t dyja palt i besojn dhe e cila do t jet e detyrueshme n gjykat. Pr t dyja palt n proces, kjo krkon nj rishqyrtim dhe analiz t disa koncepteve elementare.

Lidhja e kontratave elektronike Kontratat mund t lidhen me pajtim gojor ose t shkruar. Ato mund t nnkuptohen edhe nga sjellja e palve. Dhe, me arritjen e komunikimeve online, ato mund t formohen n mnyr elektronike. Nj llojllojshmri e procedurave jan n diskonim pr formimin e kontratave elektronike: E-maili me shkmbimin e e-mail komunikimeve, palt mund t krijojn kontratat t vlefshme. Oferta dhe pranimi mund t shkmbehen plotsisht prmes e-mailit, ose mund t kombinohen me dokumente n letr, faks dhe diskutime orale. Forumet e ueb faqeve - n shum raste operatori i ueb faqes do t ofroj t mira ose shrbime pr shitje, t cilat konsumatort i porosisin me mbushjen dhe transmetimin e forms s porosis n ekranin e kompjuterit. Pasi q prodhuesi t pranoj porosin, formohet kontrata. Pastaj t mirat ose shrbimet mund t dorzohen fizikisht tek konsumatori. Marrveshjet n tregjet online kontratat elektronike gjithashtu mund t formohen me ndonj proces online. Pr shembull, nj prodhues mund t ofroj softuer ose ndonj prmbajtje tjetr digjitale online, q i nnshtrohet nj pajtueshmrie prmes ndonj forme. Shfrytzuesi pr t shkarkuar mund t ket nevoj t pranoj formn e pajtueshmris. Shkmbimi elektronik i t dhnave prfshin shkmbimin e drejtprdrejt elektronik t informatave n mes t kompjuterve, pra, shnimet formatizohen duke prdorur protokollet standarde ashtu q t mund t implementohen drejtprdrejt nga kompjuteri pranues. Shkmbimi elektronik i t dhnave shpesh prdoret pr transmetimin e porosive, pranimeve, faturave dhe shnimeve tjera standarde, duke zvogluar kshtu punn me letra dhe mundsin pr gabime njerzore. Kto shkmbime mund t krijojn kontrata t detyrueshme.
1.
44

http://www.nolo.com/article.cfm/pg/1/

186

Agjentt elektronik kontratat gjithashtu mund t krijohen me prdorimin e ndonj agjenti elektronik nga njra ose t dyja palt. Agjent elektronik sht softueri i cili prdoret n mnyr t pavarur pr t nisur nj aksion ose pr tu prgjigjur n nj porosi elektronike pa intervenim t ndonj individi n kohn e aksionit, prgjigjes ose ekzekutimit. Akti uniform i transaksioneve t informatave kompjuterike, pranon se kontrata mund t formohet n mes t nj individi dhe nj agjenti elektronik, ose n mes t dy agjentve elektronik, edhe nse asnj individ nga cilado pal t jet i njoftuar pr veprimet e agjentit. Pr aq koh pr sa agjentt angazhohen n veprimet q bjn t ditur pr pajtim, ose ndonj individ n bashkveprim me nj agjent elektronik personi duhet t dij se kjo n mnyr t qart cakton pajtueshmri, dhe formon kontrat.

Ofertat dhe pranimet online


Kontrata elektronike mund t krijohet n cilndo mnyr t mjaftueshme pr t shfaqur pajtueshmri, duke prfshir ofert dhe pranim, ose sjellje q miraton ekzistencn e kontrats. Njlloj, parimet ligjore tradicionale mbi formimin e kontrats vlejn edhe pr ambientet e kontraktimit elektronik. Ato pa dyshim pranojn kontratat elektronike me ripohimin e rregullit t prgjithshm se kontrata mund t formohet n cilndo mnyr q sht e mjaftueshme pr t treguar pajtueshmri. N mnyr tipike, kontrata formohet kur njra pal bn ofert, e cila pranohet nga pala tjetr45.
A. Ofertat Ofertat e kontratave mund t bhen n mnyr orale, me shkrim ose me sjellje. Nuk ka ndonj arsye prse nj ofert e transferuar n mnyr elektronike do t ishte m pak e vlefshme se ajo e br me goj ose shkrim. Q t jet e vlefshme, oferta duhet t ia komunikoj personit q e pranon at se n momentin kur pranohet oferta, krijohet kontrata. B. Pranimet E-mail, klikimi dhe metodat tjera Oferta mund t pranohet n cilndo mnyr dhe me cilindo medium t arsyeshme pr rrethanat. Pranimet tipike off-line prfshijn komunikimet orale dhe t shkruara, si dhe pranimi me sjellje. Homologt e tyre online prfshijn pranimin me e-mail ose format tjera t porosive elektronike, dhe pastaj me sjellje si pr shembull klikimi i butonit ose shkarkimi i prmbajtjes. Gjykatat duhet t konsiderojn pranimin me e-mail si nj praktik t arsyeshme, ngase nse oferta bhet prmes e-mailit, pala duhet t jet n gjendja ta bj pranimin me t njjtin mjet. Por far mund t ndodh nse oferta sht br prmes ndonj metode tjetr, si sht letra ose faksi? Pranimi nuk ka nevoj q doemos t drgohet n mnyr t njjt si oferta. Sidoqoft, pr shkak t atributeve speciale t e-mailit, gjykatat me gjas do t vendosin pr secilin rast duke u bazuar n rrethanat. Pr tu bindur, sht mir t konfirmojm praktikn e preferuar t personit para se t supozojm se prgjigja me e-mail do t jet e prshtatshme. M pastaj nj sjellje si sht prdorimi i miut pr t klikuar nj buton, vendosja e ndonj simboli ose kodi, ose shkarkimi i materialit, gjithashtu mund t konsiderohen si mnyra t rregullta pr pranimin e oferts online. Sipas rregullit t prgjithshm, kontratat mund t formohen dhe pranohen me sjellje, nse sht e
45

http://www.mbc.com/db30/cgi-bin/pubs/LMZ-Electronic_Contracts.pdf

187

arsyeshme pr rrethanat e krijuara. Kontratat mund t pranohen me lvizje t koks ose me tundje t duarve, drgimin ose depozitim t ekut, drgimin e porosis s blerjes, drgimin e t mirave, ose me aktin e marrjes s produktit nga rafti. Njri mund t pranoj licencn edhe me hapjen e pakos, natyrisht n disa rrethana t caktuara. Heshtja e paprer vet nuk do t krijoj kontrat. Sidoqoft, llojet e veprimeve q jan zakonisht t prfshira n transaksionet online klikimi, shkarkimi jan m t paramenduara se sa vet heshtja, dhe duhet t trajtohen si forma t rregullta t pranimit, varsisht prej situats. C. Ofertat dhe pranimet prmes kompjuterit Parashtrohet pyetja se a sht e mundur q veprimi i kompjuterit (pa prfshirjen njerzore) t krijoj kontrat? Prgjigjja mendojm se duhet t jet PO, varsisht nga rrethanat. Kompjuteri mund t gjeneroj nj ofert. Pr shembull, nj sistem inventari mund t llogaris gjendjen e ult t stoqeve, dhe n mnyr automatike t gjeneroj nj blerje elektronike nga prodhuesi. A duhet porosia e till t trajtohet si e detyrueshme? Prderisa n t vrtet nuk mund t diskutojm pr ndonj rast konkret, nj rast i ngjashm ka mbshtetur vlefshmrin e prtritjes s kompjuterizuar t polics s sigurimit. Gjykata, duke argumentuar se kompjuteri vepron vetm n prputhshmri me informatat dhe drejtimet e dhna nga programort, e ke gjetur kompanin e sigurimeve t detyrueshme pr prmbushjen e lajmrimeve mbi riprtritjen e sigurimit t gjeneruara nga kompjuteri. Kompjutert gjithashtu mund t gjenerojn pranime. Sidoqoft, ato do t analizohen njlloj sikurse edhe plotsuesit e tyre t gjeneruar nga njeriu nse sht porosia nj pranim ose thjesht dftes e pranimit. N shumicn e rasteve do t varet nga natyre e prgjigjes. Pr shembull, n nj rast t porosis kompjuterike, porosit bhen prmes telefonit, dhe sistemi n mnyr automatike gjeneron nj numr prcjells pr porosin. Kur shitsi refuzoi t plotsoj porosin e blersit, blersi u ankua. Gjykata vendosi se kontrata nuk ishte krijuar, pr shkak se numri prcjells ishte vetm pr lehtsime administrative, dhe jo nj pranim i qart. Kjo shtje me siguri se do t ngritt edhe gjat EDI transaksioneve, ku kompjuteri mund t gjeneroj vetvetiu dftes t pranimit t porosis s blerjes elektronike. Sidoqoft, ky lloj i pranimit zakonisht vetm do t thot se kompjuteri ka pranuar porosin n formn n t ciln mund ta kuptoj. Ajo nuk do t thot medoemos q porosia sht pranuar. Sidoqoft, llojet tjera t EDI mesazheve, si sht pranimi i porosis, do t ishin pranime t pranueshme. Ngjashm, UCITA pranon se kontratat mund t formohet n mes t nj individi dhe nj agjenti elektronik, ehe nse asnj individ n prfaqsim t pals tjetr sht n njohuri t veprimit t agjentit ose q sht duke rishikuar rezultatet. D. Minutazhi i pranimit rregulla e kutis postare Minutazhi i pranimeve mund t jet i rndsishm gjat prcaktimit se nse kontrata e br sht detyruese. Kjo pr shkak se oferta n prgjithsi mund t anulohet, nse ende nuk sht pranuar. Por far ndodh nse personi q ka br ofertn e anulon at, por pranimi i pals tjetr sht tashm n kutin postare? Nn t ashtuquajturin rregull t kutis postare, kontrata sht detyruese. Pranimi do t ket efekt q n momentin q sht jasht kontrollit t drguesit, nse ai sht drguar n mnyr dhe medium t pranuar nga ofertuesi. A do aplikohet rregulli i kutis postare pr t gjitha pranimet elektronike? Me sa duket ka pak gjasa t jet kshtu, edhe pse pr momentin nuk ka raste pr t cilat do t mund t kishim diskutuar. Rregulli i kutis postare aplikohet tek posta dhe telegrafi, por jo edhe pr komunikimet t cilat jan n thelb t menjhershme, si sht telefoni ose teleksi. UCITA gjithashtu adreson edhe minutazhin e krijimit t kontrats si dhe efektshmrin e mesazhit. N pranim t natyrs gati t menjhershme t

188

komunikimeve elektronike, ajo ndryshon rregulln e kutis postare dhe siguron se nse nj mesazh elektronik tregon tendencn t jet detyrues, kontrata ekziston kur prgjigja q bn t ditur pranimin pranohet nga drguesi. Ajo gjithashtu siguron se nj mesazh elektronik sht efektiv n momentin q pranohet, edhe nse asnj individ sht nj njohuri mbi pranimin e tij, sikurse edhe rregulli me postn e bazuar n letr, e cila nuk krkon hapjen e letres. Minutazhi mund t jet i rndsishm edhe n rastin kur kontrata cakton nj afat pr pranimin e saj. Pr shembull, n nj rast, nj transmetim faksi nuk ishte njoftim efektiv, sepse ishte nisur para skadimit t afatit, por nuk kishte prfunduar deri pas skadimit t tij. Transmetimet elektronike mund t pozojn probleme t ngjashme, veanrisht pr shkak se mund t ket vonesa n mes t drgimit dhe pranimit.

Vlefshmria e kontratave elektronike Kontratat elektronike dhe nnshkrimet elektronike jan legale dhe t detyrueshme po aq sa dhe kontratat tradicionale n letr t nnshkruara me boj shkrimi. N shum vende, ligje t tra jan shkruar dhe aprovuar pr t larguar mdyshjen q qndronte mbi kontratat elektronike46. Shumica e ktyre ligjeve t aprovuara n fillim t mileniumit t ri bn kontratat elektronike ligjrisht t vlefshme sikurse dhe kontratat n letr, gj q ishte lajm i madh pr kompanit q bnin biznes online, veanrisht pr kompanit q kryenin shrbime financiare, t sigurimit, dhe shtpiake pr konsumator. Ligji ishte i mirseardhur pr ueb faqet biznes-biznes t cilat kishin nevoj pr marrveshje t detyrueshme pr porositjen e furnizimeve dhe shrbimeve. Pr t gjitha kompanit tjera, ligjet mundsuan kryerjen e biznesit trsisht prmes internetit. Kjo kishte si rezultat kursime t konsiderueshme pr bizneset, t cilat mund t kalohen edhe tek konsumatort. Pr shembull, nj kompani online llogariti se eliminimi tarifave t puns me shkresa zvogloi koston e prpunimit t kredis pr shtpi pr rreth 750 dollar. Kontrata elektronike sht nj marrveshje e krijuar dhe nnshkruar n form elektronike me fjal t tjera, nuk prdoret asnj letr ose ndonj kopje n letr. Pr shembull, e shkruajm nj kontrat n kompjuter dhe ia drgojm me post elektronike ndonj bashkpuntori n biznes, dhe i njjti e drgon prap tek ju pas nj nnshkrimi elektronik i cili tregon pranimin e saj. Nj kontrat elektronike gjithashtu mund t jet edhe n form t butonit t ashtuquajtur Click to Agree (kliko pr tu pajtuar), q shpesh prdoret gjat shkarkimeve n internet, ku shfrytzuesi duhet t klikoj butonin I Agree (pajtohem) n faqen e cila ofron kushtet e licencs softuerike para se t prfundohet transaksioni. Pr shkak se nnshkrimi tradicional me ngjyr nuk sht i mundur n kontrat elektronike, njerzit prdorin mnyra t ndryshme pr t dshmuar nnshkrimet e tyre elektronike, duke prfshir shkrimin e emrit t nnshkruesit n pjesn pr nnshkrim, vendosjen e nj imazhit t nnshkrimit t skanuar, klikimit t butonit I Accept, ose prdorimit t teknologjive t ndryshme kriptografike.

46

http://www.acm.org/crossroads/xrds7-1/contract.html 189

Nnshkrimi i kontratave elektronike Biznesi elektronik prballet me problemin e nnshkrimit t kontratave elektronike. Tri qasjet kryesore n udhheqjen me kontratat elektronike prfshijn: 1) Mos prdorimin e protokolleve t besueshme nga pala e tret 2) Prdorimin e protokolleve shum t besueshme t pals s tret 3) Prdorimin e protokolleve pak t besueshm Nj problem tjetr q shfaqet te biznesi elektronik sht dizajni vetimplementues i kontratave47. Kontratat jan vitale pr biznesin. do marrveshje n mes t dy ose m shum personave fizik ose juridik duhet t prfshij kontratn. Gjrat e thjeshta, si sht pritja e shoqes t vjen n klas, jan shembuj t kontrats s implikuar. Kontratat tjera jan m formale dhe t nnshkruara nga t dyja palt q marrin pjes. Pas pajtimit me kontrat, secila pal mund t sillen n pajtueshmri q pala tjetr t prmbush pjesn e vet. Kontratat e shkruara krijojn mekanizma t cilat lejojn palt t tejkalojn mosbesimin n njri tjetrin, pasi q sjellja jo e rregullt e tyre do t kuptohej. Pasi t jen shkruar njher, kushtet e marrveshjes nuk mund t harrohen. N rastet e mashtrimit ose polemiks, kontrata n t vrtet i referohet asaj pjese t letrs t ciln t gjith e kan nnshkruar. Letra sht certifikat bindse pr nj vshtrues t paanshm, sikurse q sht gjykatsi, se marrveshja n vrtet kishte ndodhur. Me kalimin e numrit gjithnj e m t madh t bizneseve online, edhe kontratat do t lvizin gjithashtu n prcjellje t trendit n rritje. do her q ndonjri bn porosi nga ndonj shits online, krijohet kontrata e cila premton shkmbimin e parave pr ndonj t mir ose shrbim. Kto lloje t kontratave elektronike bjn t mundshm biznesin elektronik. Kontratat elektronike parashtrojn vshtirsi speciale. Offline, shum kontrata nnshkruhen fytyr-me-fytyr. T gjitha palt q nnshkruajn kontratn mund t jen relativisht t sigurt se pala tjetr sht ajo q pretendon se sht, dhe se formulimi i kontrats n t vrtet ishte i pajtuar nga t dyja palt, dhe, se prfundimisht, t gjith kan nnshkruar kontratn. Asnj nga kto t thna m lart nuk vlen kur kalojm online (n internet). Kjo sht ndoshta problemi m i rnd: si mund t din palt kontraktuese se secila ka nnshkruar kontratn e njjt? Trajtimi i qart do t ishte t bjm po t njjtn gj q e bjm edhe offline. Kjo do t jet n fokus pra n vazhdim t ktij punimi.

47

http://www.arx.com/documents/Facts_about_Digital_Signatures.php 190

Realizimi i kontrats elektronike Dshtimi i kontrats s nnkuptuar Nj form e nnkuptuar e kontrats online do t pasqyronte mnyrn e brjes s kontrats n jetn fizike. T supozojm se dy pal Adnani dhe Drita, dshirojn n krijojn kontrat. S pari Adnani dhe Drita s bashku shkruajn kontratn, ose i angazhojn avokatt ta bjn at pun. Tani t dy e kan nga nj kopje t pa nnshkruar t kontrats. Pastaj, Drita nnshkruan kopjen e saj t kontrats dhe e drgon at te Adnani. Kur ai pranon kontratn e nnshkruar, nnshkruan kopjen e tij dhe ia drgon at Drits. Pastaj Drita kontrollon kontratn e nnshkruar pr tu bindur se sht ajo kontrat t ciln ajo dshironte q Adnani ta nnshkruaj. Adnani kontrollon kontratn e marr nga Drita pr t vrtetuar nse ajo sht kontrata e dshiruar. Drita pastaj nnshkruan kontratn q ka nnshkruar Adnani dhe ai nnshkruan kontratn q ka nnshkruar Drita dhe i shkmbejn kopjet e nnshkruara. ] Tani t dy, Drita dhe Adnani kan nga nj kopje t kontrats t cilat t dy i kan nnshkruar. Mirpo ku protokoll nuk funksionon gjithnj. Ja nj shembull pse nuk do t funksiononte: Nj dit Drita dhe Adnani dshironin t nnshkruajn kontrat. Drita i drgoi nj email Adnanit dhe thoshte se po v bast se nj ekip futbolli do t fitoj n nj gar. Adnani mendoi pr pak koh dhe pranoi me kusht q nse humbas Drita duhet t ia dhuronte tr koleksionin e librave q kishte. Pas ca mendimesh ata u pajtuan t formojn kontrat t vrtet, n rast se ndonjri nga ta ftohn nga marrveshja. Drita dhe Adnani formuan kontratn. Drita e nnshkroi kopjen e saj dhe ia drgoi Adnanit. Pastaj ai filloi t pres prgjigje nga Adnani, por prgjigja nga Adnani nuk erdhi. T supozojm se t nesrmen, ekipi i Drits mundi ekipin e Adnanit dhe Drita ia drgon nj email Adnanin me kopjen e kontrats t bashkangjitur. Sipas friks q kishte i erdhi edhe prgjigja n emailin e drguar. Oh kjo na qenka kontrata, ..., un kam menduar se ke ndrruar mendjen, n t vrtet nuk ka marr asgj nga ti. Ose mund t ndodhe edhe q ekipi i Adnanit t fitoj, dhe t Drita t merr email me prmbajtje Do t vij pasdite t mbledh koleksionin tuaj t librave. Dhe me siguri se Drita do t ishte shum e hutuar n t dyja rastet e prmendura.

Analiza e dshtimit te kontrats Kur Adnani nuk u prgjigj, Drita supozoi se ai nuk e kishte pranuar kopjen e kontrats. N t vrtet, Adnani priste q t shoh se a do t i plqente rezultati pr t cilin bnte fjal kontrata. Vetm pasi u sigurua se rezultati ishte ai q kishte pritur ai vendosi t respektoj kontratn. Ai mund ta bnte kt vetm sepse Drita ishte e obliguar ndaj kontrats para Adnanit.

191

Vreni se Drita nuk kishte mnyr si t prcaktonte nse dshtimi i Adnanit ti prgjigjet ishte qllim keq. Pr m shum, ajo nuk ka mjete ti bind t tjert mbi veprimet keqdashse t tij. Kjo paraqet problemin e nnshkrimit t kontrats. REALIZIMI I KONTRATES ELEKTRONIKE TE SHITBLERJES Tani do te elaborojm nj rast te nj kontrate elektronike e cila sht rezultat i bisedimeve prmes internetit ku kemi te bjm me nj rast te shitblerjes. Ndrmarrja Drita me seli ne Tirane, sht prodhuese e dyerve dhe dritareve nga PVC, ndrsa Adnani sht nj person fizik nga Peja i cili ka nevoj qe te blej dyer dhe dritare pr shtpin e tij te ciln sapo e ka ndrtuar. Ndrmarrja Drita duke e reklamuar prodhimtarin e saj ne mjete te informimit e ka dhen edhe email adresn pr te kontaktuar te interesuarit. Adnani si person i interesuar i ka shkruar ne email adresn e ndrmarrjes Drita dhe kishte krkuar qe ti drgon ofertn lidhur me mimet, kualitetin e prodhimit, dhe prmasat e dyerve dhe dritareve te cilat i prodhon ndrmarrja Drita. Ndrmarrja drita ju ka prgjigjur Adnanit dhe ja kishte drguar ofertn me mimet, kualitetin e prodhimit, prmasat e dyerve dhe dritareve. Adnani pasi i analizoi kushtet e ofruara nga ofertuesi sht pajtuar pr te blere 10 dyer te dimensionit 210 cm me 90 cm, dhe 25 dritare te dimensionit 120 cm me 80 cm, te prodhuara me kualitet te lart nga PVC, dhe ka krkuar nga ndrmarrja Drita qe dyert dhe dritaret te prodhohen dhe te montohen ne periudhn e caktuar kohore nga 15 marsi 2011 gjer me dt. 15 prill 2011. Ndrmarrja Drita sht pajtuar pr ti prodhuar dhe montuar dyert dhe dritaret ne periudhn kohore te lartcekur, dhe ka krkuar nga Adnani qe ne emr te paradhnies te paguaj shumn 30% te mimit te prgjithshm, e cila paradhnie do te jet ne shum prej 3 000,00 mbasi qe mimi i prgjithshm sht 10 000,00 (dhjetmij euro). Adnani e ka pranuar ne trsi ofertn e ndrmarrjes Drita dhe e ka pranuar te beje pagesn prej 30% te mimit te prgjithshm n emr te paradhnies (kaparit), por ka krkuar nga ndrmarrja drita qe kto bisedime te finalizohen me prpilimin e nj kontrate me shkrim, pr te ciln gj sht pajtuar edhe ndrmarrja drita. Ndrmarrja Drita e ka angazhuar avokatin e saj qe ta prpilon kontratn me shkrim ne mes te ndrmarrjes Drita dhe Adnanit dhe e ka njoftuar Adnanin qe do te ja drgoj Adnanit kontratn pr nnshkrim prmes internetit te skanuar, dhe te njjtn kontrate te ja kthen te nnshkruar.

192

Avokati i ndrmarrjes Drita e ka prpiluar kontratn me shkrim. KONTRAT PER SHITBLERJE Lidhur me dt. 14.03.2011,ne mes te: SHITESIT: ndrmarrja Drita me seli ne Tiran e prfaqsuar nga drejtori, dhe BLERSIT: Adnani nga Peja Palt kontraktuese pr mes internetit u pajtuan me sa vijon: Neni 1 Objekt i ksaj kontrate sht prodhimi i dyerve dhe dritareve nga PVC si me posht: -dyert te prodhohen nga materiali PVC i klass s par dhe me format 210 cm me 90cm, 10 cop, -dritaret te prodhohen nga materiali PVC ne format 120 cm me 80 cm 25 cop. Neni 2 Palt kontraktuese jam pajtuar se prodhimet nga neni 1 i ksaj kontrate u prcaktuan ne tersin e tyre ne prputhje me kerkesen e blersit sipas oferts se drguar nga shitsi me dt. 13.03.2011. pr mes internetit. Neni 3 Blersi qe ne emr te mimit te shitblerjes,shitsit ti paguan shumn prej 10.000,00 euro ne kt form; - Ne emr te paradhnies ti paguan 30% te mimit te prgjithshm ne shum prej 3. 000,00 euro, ndrsa pjesn tjetr te te mimit ne shum prej 7.000 ,00 euro ti paguan pasi qe shitsi ti prodhon dhe ti monton dyert dhe dritaret ne shtpin e blersit . Neni 4 Shitsi sht i obliguar qe pas pranimit te paradhnies te filloj prodhimin e dyerve dhe dritareve, dhe at me datn 15.03.2011. dhe te prfundoj punn me montimin e dyerve dhe dritareve me dt. 15.04. 2011. Neni 5 Shitsi sht i obliguar qe me korrektsi ti inkorporoj ne prodhimet e kontraktuara t te gjitha vrejtjet prkatsisht krkesat e blersit ne prputhje me nenin 1 te ksaj kontrate. Neni 6

193

Kjo kontrat konsiderohet e nnshkruar kur shitsi pasi ta nnshkruan e skanon dhe prmes internetit ja drgon pr nnshkrim edhe blersit, ku blersi te njjtn kontrate e nxjerr ne dy kopje dhe e nnshkruan dhe njrn kopje ja kthen shitsit., po ashtu ne forme te skanuar.

Neni 7 Pr shtjet qe nuk jan parapare ne kt kontrate prkatse te ligjit te marrdhnieve te detyrimeve. Neni 8 Mosmarrveshjet eventuale q paraqiten gjat zbatimit t ksaj kontrate, palt kontraktuese do ti zgjedhin me bisedime dhe mirkuptim. Po qese nj gj e tille nuk sht mundur, kontesti do te zgjidhet nga gjykata komunale ne Prishtine ose ne Tirane. Neni 9 Kjo kontrate sht e lidhur ne katr kopje identike prej te cilave shitsi i mban dy kopje pr vete ndrsa blersi i mban dy kopje. zbatohen dispozitat

PALET BLERSI Adnani nga Peja

KONTRA KTUE SE SHITSI N.T.P. Drita me seli ne TiranDrejtori

Kjo kontrate mund te lidhet perve nenshkrimit me dore, edhe ne formen elektronike duke e shtypur ACCEPT, dhe ne kete menyre qe nga shtypja e fjales accept kjo kontrate konsiderohet e lidhur dhe fillon te prodhoj efekte juridike per palet kontraktuese. Kjo eshte nje nder format elektronike te lidhjes se kontrates elektronike.

Nnshkrimet digjitale Nnshkrimet digjitale marrin konceptin e nnshkrimit tradicional n letr dhe e shndrrojn at n gjurm elektronike t gishtrinjve. Nnshkrimet digjitale mundsojn migrimin e leht prej proceseve t pavolitshme t bazuara n letr drejt nj ambienti t sigurt dhe efikas pa-letr. Gjurmt e gishtrinjve ose mesazhi i koduar sht unik pr nnshkruesin dhe pr dokumentin. Kjo siguron se personi i cili ka nnshkruar sht n vrtet

194

origjinatori i porosis. Gjurmt e gishtrinjve nuk mund t ri-prdoren ose t ricaktohen ndokujt tjetr n cilndo koh tjetr. Nnshkrimi digjital autenitikon origjinatorin e porosis dhe prcakton se porosia nuk ishte e ndryshuar pas drgimit. Nse fardo ndryshimi ishte br pasi t sht nnshkruar dokumenti, ai n mnyr automatike ka br jo t vlefshm dokumentin dhe n kt mnyr do ta mbroj at nga falsifikimi. Integriteti shnimeve
Autenticiteti

nnshkruesit

Mosmospranimi

Nnshkrimet digjitale

Autorizimi

Pergjegjsia

Siguria

Nj dallim i qart qndron n mes t nnshkrimeve elektronike dhe atyre digjitale, edhe pse kto dy terme shpesh prdoren n shkmbim t njri tjetrit: Nnshkrimet digjitale (nganjher t referuara edhe si nnshkrime elektronike t avancuara ose t sigurta) jan rezultat i nj veprimi kriptografie. Teknologjia q qndron prapa nnshkrimeve digjitale sht nj standard i industris q njihet si Infrastruktura e elsit Publik ose PKI (ang. Public Key Infrastructure), e cila garanton integritetin e shnimeve dhe mos-mospranimin e transaksioneve. Nnshkrimi digjital nuk mund t kopjohet, ngatrrohet ose ndryshohet. N ann tjetr, nnshkrimet elektronike jan imazhe elektronike q n mnyr fizike ose logjike i ngjiten t dhnave t nnshkruara. Duke shtuar fjalin Un, Drita Haxhiaj, nnshkruaj kt dokument mjafton q t konsiderohet si nnshkrim elektronik, sht e qart pra se nnshkrimet elektronike jan t lehta pr tu falsifikuar, pr ndryshim nga nnshkrimet digjitale. Prmes nnshkrimeve digjitale n mnyr t leht mund t nnshkruajm n mnyr digjitale dokumentet, fajllat format dhe transaksionet derisa n t njjtn koh jemi t mbrojtur nga falsifikimi i nnshkrimit. Prmes implementimeve t ndryshme t nnshkrimeve digjitale organizatat e ndryshme mund t vendosin nnshkrime n nj numr t aplikacioneve si jan Microsoft Word, Adobe Acrobat etj. Nnshkrimet digjitale vulosin dokumentet elektronike, duke siguruar autenticitetin, integritetin dhe besueshmrin e transaksioneve elektronike.

195

Kuptimi dhe definimi i kriminalitetit kompjuterik Hyrje


Kriminaliteti kompjuterik sht nj form e re e fenomeneve kriminale, q n ditt e sotme sht duke u prhapur n gjith botn. Nj lulzim kaq t madh t ksaj forme t kriminalitetit e ka mundsuar zhvillimi shum i madh i teknologjis informative. Qllimi i trajtimit t ksaj teme sht analizimi i ksaj forme t re kriminale, identifikimi i mnyrave t shfrytzimit t kompjuterve pr kryerjen e krimit kompjuterik, identifikimi i formave t shfaqjes s krimit kompjuterik e kshtu me radh. Arsyeja e trajtimit t ksaj teme sht pa dyshim atraktiviteti i saj, rndsia e pakontestueshme q e ka, si dhe domosdoshmria pr t njohur kt fenomen q n ditet e sotme sht n rritje. Prsa i prket metodologjis s punimit mund t themi se sht metodologji shkencore e bazuar n literaturn shkencore, si dhe metodologji hulumtuese e bazaur n burime nga rrjeti me i madh botro Interneti. Kuptimi i kriminalitetit kompjuterik, mnyrat e shfrytzimit t kompjuterve pr kryerjen e krimit kompjuterik, format e shfaqjes s krimit kompjuterik, karakteristikat e krimit kompjuterik, dmet q shkakton krimi kompjuterik, parandalimi dhe luftimi i krimit kompjuterik jan shtjelluar n mnyr t detajuar n vazhdim.

Kuptimi i kriminalitetit kompjuterik


Ndryshimet e mdha dhe t shpejta n sfern e teknologjis informative dhe teknologjike t shum shteteve bashkkohore dhe aplikimi i ksaj teknologjie n automatizimin e proceseve t puns n t gjitha sferat e jets ekonomike e shoqrore, paraqesin nj fenomen t vrtet t s sotmes. N kuadr t ksaj, zhvillimi i elektrotekniks dhe perfeksionimi i prhershm i funksionimit t pajisjeve kompjuterike n sferat e ndryshme t veprimtarive t personave fizik dhe juridik, duke filluar nga prodhimi, qarkullimi i mallrave dhe shrbimeve e deri te mbrojtja dhe siguria kombtare n kuptim m t gjer, kan rezultuar q nga ana e nj kategorie t grupeve dhe personave t paprgjegjshm, t cilt me sjellje t kundrligjshme duke shfrytzuar kompjuterin dhe komponentt e tij, tu sjellin vetit apo t tjerve prfitime t kundrligjshme dhe njkohsisht me veprimet e tyre u shkaktojn dme materiale personave fizik, institucioneve dhe shoqris n prgjithsi. 48
48

Vula,dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

196

Sot, teknologjia informative prek do aspekt t jets pa marr parasysh vendndodhjen e saj n rruzullin toksor. Revolucioni informativ edhe prkundr t mirave q ka ofruar, megjithat ka edhe ann e vet negative. T arriturat nga ky aspekt, iu kan hapur der sjelljeve kriminale dhe antishoqrore, q m par nuk kan qen t mundura. Sistemet kompjuterike ofrojn disa mundsi t reja t strholluara dhe t larta pr shkeljen e ligjit, duke krijuar potenciale q shtyjn n lloje t ndryshme t veprave t kriminalitetit tradicional t kryera n mnyr jo tradicionale. Pr kriminalitetin kompjuterik si form e re e krimit t organizuar n botn bashkkohore, nga ana shkencore deri me tash nuk ka pasur ndonj qndrim t prbashkt n lidhje me definicionin apo pr fillet e paraqitjes s ksaj forme t kriminalitetit. Disa mendojn se kjo sht nj kategori e re, fillet e s cils lidhen me paraqitjen e kompjuterve t par digjital elektronik, kah mesi i shekullit t kaluar, por ka edhe aso mendime ku thuhet se te keqprdorimet e para ka ardhur edhe m hert, q n fillim t shekullit dymbdhjet, kur jan paraqitur llogaritsit e par mekanik. Pr tu vrtetuar periudha e sakt e filleve t paraqitjes s kriminalitetit kompjuterik, s pari sht dashur t prcaktohet periudha se kur kan filluar keqprdorimet e para t kryera n kompjuter, apo me ndihmn e tyre, n t vrtet llogaritsve, t cilt iu kan paraprir kompjuterve. Lidhur me kt, disa autor fillet e paraqitjes s kriminalitetit kompjuterik i lidhin me aplikimin e llogaritsve t par mekanik, q ndoshta kan uar edhe deri te manipulimet e para me ndihmn e tyre. Sipas nj konstatimi tjetr thuhet se fillet e kriminalitetit kompjuterik, zn fill me zbulimin e vekut n vitin 1801, nga ana e novatorit Jozef-Marie Jacqueardit, nj fabrikant tekstili n Franc, inovacion ky, q ka mundsuar shtypjen e mostrave n plhur n mnyr automatike me ndihmn e kartels s shpuar. Ky inovacion m von i ka shrbyer inovatorit Charls Babbageu, q t vej bazat e para teorike mbi punn e kompjuterve modern. 49 N t vrtet me inovacionin e tij n at koh, kishte filluar automatizimi I procesit t puns, q te puntort e athershm kishte shprehur frik se do t humbin vendet e tyre t puns. Nga ajo koh, filluan edhe sabotimet e para n makinat e tij. Autori, E.H. Sutherland, n punimin e tij Is White Collar Crime Crime?, fillet e paraqitjes s kriminalitetit kompjuterik i gjen te paraqitja e kriminalitetit t "jaks s bardh" n fillim t shekullit XX . Autort tjer, fillet e paraqitjes s kriminalitetit kompjuterik i lidhin me vet zhvillimin e kompjuterve elektronik digjital, n gjysmn e dyt t shekullit XX dhe aplikimin e gjer t tyre n fushat e ndryshme t jets, prej nga edhe filluan keqprdorimet e para me ndihmn e kompjuterrve.

49

Vula,dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

197

Rasti i par i paraqitur, lidhur me keqprdorimin kompjuterik sht shnuar n vitin 1958, ndrsa me 1966, sht shnuar rasti i par q kompjuteri sht shfrytzuar si mjet pr kryerjen e vjedhjes n nj bank n Minesota (SHBA). Shfaqja e kompjuterve si mjete pr kryerjen e krimit, ka br nj kthes t madhe n botn e krimit. Q nga ather, kriminaliteti kompjuterik ka shnuar rritje dhe sht zgjeruar n shum sfera t cilat nuk kan ekzistuar m par. Sot, teknologjia informative, n fakt kompjutert me komponentt e tyre, jan n funksion t aktiviteteve ditore t secilit njeri. Prdorimi i kompjuterit n kryerjen e shum funksioneve n fushn ekonomike, juridike, ushtarake, industriale, mjeksore, shkencore e fusha t tjera, kan zhvilluar nj progres aq t shpejt, sa q mnyra e jetess ka ndryshuar n mnyr t pakthyeshme. Edhe prkundr angazhimeve t shumta t autorve t ndryshm pr prcaktimin e definicionit t kriminalitetit kompjuterik, deri me tash nuk ekziston ndonj definicion i pranueshm botrisht. Kjo form e kriminalitetit pr dallim nga format tjera, nuk paraqet ende nj kategori prmbledhse fenomenologjike dhe pr kt arsye sht e pamundur t prcaktohet nj definicion preciz. Kriminaliteti kompjuterik sht vetm nj form e prgjithshme nprmjet t s cils paraqiten lloje t ndryshme t veprimeve kriminale..50

Definimi i kriminalitetit kompjuterik


Vshtirsit e definimit t kriminalitetit kompjuterik jan edhe pasoj e llojllojshmris s formave nprmjet t cilave paraqitet dhe shpejtsis me t ciln ajo prhapet. Kto angazhime kan uar deri te konstatimi se kriminaliteti kompjuterik ende nuk paraqet nj kategori t prbashkt fenomenologjike. Lidhur me kt, autori Don Parker, ka konstatuar se kjo sht nj form nprmjet t s cils paraqiten lloje t ndryshme t veprimeve kriminale, lloje kto, t cilat n t ardhmen do t jen dominante. Lidhur me prcaktimin e kuptimit t kriminalitetit kompjuterik, n praktik paraqiten dy mendime themelore. T part prcaktohen dhe japin definicionin ekzakt, derisa t tjert prkrahin nj qasje deskriptive, duke prcaktuar definicionin e kriminalitetit kompjuterik n mnyr t trthort. N vijim, do t trajtohen mendimet e disa autorve t cilt i prkasin grupit t cilt n mnyr ekzakte e prcaktojn definicionin e kriminalitetit kompjuterik, e q n numr jan t shumt. Bazuar n raportin pr Statistika t Byros s Ministris s Drejtsis t SHBA-ve, SRI (Stanford Researches Institute), kriminaliteti kompjuterik definohet si: do krim pr t cilin kryesi duhet t ket njohuri teknike mbi kompjutert, q n ta t ndrhyj. 51

50 51

Vula,dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik. Vula,dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

198

Sipas doracakut t prgatitur pr prokuror (Computer Crime, Criminal Justice Manual, 1979), kriminaliteti kompjuterik definohet si: do akt ilegal pr t ciln ndjekja sht e suksesshme si dhe njohja esenciale e teknologjis kompjuterike. Edhe Organizata Evropiane pr Bashkpunim dhe Zhvillim Ekonomik OECD, n Paris n vitin 1983, ka dhn prkufizim lidhur me kriminalitetin kompjuterik t cilin e trajton si: do veprim ilegal, joetik dhe sjellje t pa autorizuar n prpunimin e t dhnave ose bartjen e tyre n mnyr automatike. 52 Sipas konstatimeve t disa autorve, kriminaliteti kompjuterik definohet vetm n ato vepra penale, t cilat nuk mund t kryhen pa nj njohuri t veant, apo ato vepra t cilat nuk mund t kryhen pa ndihmn e kompjuterit. Lidhur me kt, ekziston definicioni sipas t cilit: kriminaliteti kompjuterik prmban t gjitha ato vepra t kryera me ndihmn e dijs s veant mbi shfrytzimin profesional t teknologjis kompjuterike. Mendim t njjt ka shfaqur edhe autori Taber, i cili konstaton se delikti kompjuterik duhet t prmbaj operacione t larta profesionale n komp-juter, n kushtet kur deri t shkelja nuk mund t vihet n ndonj mnyr tjetr. Edhe autort Parker, Nycym dhe Aurom, kriminalitetin kompjuterik e konsiderojn si: do veprim jo ligjor pr t cilin nevojitet dijeni mbi teknologjin kompjuterike pr kryerjen dhe procesimin e tij. Autori Mohr K., kriminalitetin kompjuterik e definon si : "t gjitha veprimet delikuente n t cilat pajisjet elektronike pr prpunimin e t dhnave jan prdorur si mjet pr kryerjen e veprave penale. Mendim t ngjashm me kt, ka edhe autori gjerman Tiedemann K. i cili kriminalitetin kompjuterik e definon n mnyr t prgjithshme si: prmbledhje e t gjitha veprimeve kriminale n t cilat kompjutert kan qen instrumente apo objekte sulmi. Po ashtu, edhe autori Von Zur Muhlen kriminalitetin kompjuterik e definon si: t gjitha ato sjellje deliktuoze te t cilat kompjuteri ka qen vegl ose cak i ekzekutimit. Autori Urlich Sieber, ka paraqitur definicionin e tij lidhur me kuptimin e kriminalitetit kompjuterik, n t cilin thuhet: se kriminaliteti kompjuterik prfshin shkeljet e kundrligjshme t prons, te t cilat t dhnat e prpunuara n mnyr elektronike me vetdije ndryshohen (manipulimi kompjuterik), shkatrrohen (sabotazhi kompjuterik), n mnyr t paautorizuar shfrytzohen (shpiunazhi kompjuterik). Eksperti i njohur botror n fushn e kriminalitetit kompjuterik Don Parker, vmendjen e tij e ka prqndruar n trajtimin shkencor t kuptimit e kriminalitetit kompjuterik. Ky autor kriminalitetin kompjuterik e trajton si: do veprim n lidhje

52

Vula,dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

199

me prdorimin e teknologjis kompjuterike, me t cilin viktima prjeton ose mund t prjetoj humbje, ndrsa kryesi vepron me qllim q vetes ti krijoj prfitim. N prpjekje pr t dhn nj mendim autonom mbi kriminalitetin kompjuterik, konstatojm se kjo sht nj form e veant e kriminalitetit, n t ciln kompjuteri paraqitet si mjet pr kryerjen e veprimit ilegal apo si objekt sulmi, i drejtuar nga persona t cilt posedojn njohuri dhe prirje t veanta pr sistemet kompjuterike, me qllim q vetes apo t tjerve tu sjellin prfitime. 53

Mnyrat e shfrytzimit t kompjuterit si mjet pr kryerjen e krimit


Sistemet kompjuterike jan br pjes vitale e mnyrs s jetess. Nuk ka dyshim q kompjutert si mjete t fuqishme teknike, kan prfshir do aspekt t jets n bot dhe te ne. Me qllim t kuptimit m t plot t fenomenit t kriminalitetit kompjuterik sht e rndsishme t prcaktohet vendi, roli dhe mnyrat e shfrytzimit t kompjuterit n kt fush. Lidhur me kt, shikuar n mnyr globale, autori A. Bequaj, n punimin e tij How to prevent computer crime thekson se shfrytzimi i kompjuterit n fushn kriminale bhet n pes mnyra themelore. Lidhur me kt autori i lartprmendur paraqet kt renditje: 54 Kompjuteri si objekt sulmi; Kompjuteri si subjekt sulmi- mjet i kryerjes (modus operandi); Kompjuteri si mjet pr planifikim, fshehje ose udhheqje me kriminalitetin; Kompjuteri si simbol pr mashtrim; Kompjuteri si mjet pr ndalimin, sqarimin dhe provimin e veprave penale.

Nj ndarje prafrsisht t njjt nga aspekti kriminalistik, e ka prezantuar edhe autori M. Boskoviq. Ky autor, shfrytzimin e kompjuterit pr qllime kriminale e paraqet n katr forma themelore dhe at:

53 54

Vula,dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik. Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

200

Kompjuteri si mjet pr kryerjen e veprs penale, ku kryesi shrbehet me kompjuter pr t kryer veprn penale, m s shpeshti mashtrimin, vjedhjet dhe keqprdorimet; Kompjuteri si objekt sulmi, n t cilin kompjuteri dhe informatat t prmbledhura n t, jan cak i fundit i sulmit kriminal; Kompjuteri si mjet pr organizimin, planifikimin dhe udhheqjen e veprimeve kriminale. N kt aspekt kompjuteri m s teprmi prdoret n fushn e kriminalitetit t organizuar, zakonisht n fazn e prgatitjes dhe planifikimit t veprimeve kriminale; Kompjuteri si mjet t cilin e prdor policia pr parandalimin, zbardhjen dhe provimin e veprave penale.

N vijim do t trajtojm m gjersisht mnyrat e shfrytzimit t kompjuterit dhe rolin e tij n kryerjen e veprave penale.

2.1. Kompjuteri si objekt sulmi


Zhvillimi i teknologjis kompjuterike ka prcaktuar dashur e pa dashur vendin dhe rrolin t cilin kompjutert e kan n zhvillimin dhe funksionimin e shoqris bashkkohore si dhe varsin gjithnj e m t madhe t shoqris nga teknologjia informative. T gjitha kto, paraqesin faktin t cilin edhe m hert e kan hetuar grupet ekstreme dhe individt t cilt jan t prgatitur duke mos zgjedhur mjete, dhe metoda q n do mnyr t shkatrrojn t mirat e bashksis shoqrore, duke i sulmuar segmented m t ndjeshme t saj. Dhe pr kto shkaqe, sistemet informative dhe kompjutert, behn cak i ktyre sulmeve me qllim t ndrrimit t t dhnave apo asgjsimit t tyre. Poashtu, edhe vlerat e harduerit dhe softuerit si dhe llojet e ndryshme t t dhnave t cilat gjenden n sistemet kompjuterike, e t cilat prfaqsojn vlerat e caktuara t shoqris, paraqesin ngacmim t mjaftueshm pr shum individ dhe grupe t organizuara kriminale, q t arrijn deri te ato vlera, n mnyr ilegale. 55

Kompjuteri si mjet i kryerjes (modus operandi)


Nj veprimtari e caktuar kriminale, nuk mund t kryhet pa ndihmn e kompjuterve. Prdorimi i tyre si mjet pr realizimin e veprimeve kriminale n fusha t caktuara, duke prdorur mekanizma t automatizuar, pr modifikim dhe manipulim t formave elektronike t vlerave shoqrore, si jan programet kompjuterike dhe t dhnat t cilat prezantojn mallin, parat ose informatat. N rastin konkret, kompjuteri mundson ose lehtson punn e kryesit n realizimin e veprimeve t caktuara kriminale. 56 N kt kategori proceset kompjuterike konsiderohen si elemente kye dhe ato shrbejn pr t mundsuar, lehtsuar dhe shpejtuar realizimin e veprave t caktuara kriminale dhe n kt kontest gjithsesi kompjuteri e krijon dhe ndihmon kt ambient. Prdorimi i kompjuterve si mjete pr kryerjen e krimit, mund t bhet pr kto forma
55 56

Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik. Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

201

t krimit kompjuterik si: keqprdorimet financiare, krijimin dhe prhapjen e virusve, vjedhjen e informatave nga sistemet e huaja kompjuterike etj. sht me rndsi t prmendet edhe fakti se kompjutert m s shpeshti n t njjtn koh mund t paraqiten n role t dyfishta, si objekte dhe si subjekte sulmi, ngase shum veprime kriminale, realizohen n at mnyr q shfrytzohet nj kompjuter pr t sulmuar kompjuterin tjetr. Nga sa u tha m lart, kompjutert dhe sistemet e tra kompjuterike, jan caqe t sulmeve nga grupe dhe individ, t cilt i sulmoj ato me qllim t ndrrimit t t dhnave t deponuara n ato sisteme, shkatrrimin e bazs s t dhnave apo modifikimin e tyre.

2.3 Kompjuteri si mjet pr fshehje, planifikim, organizim dhe udhheqje n realizimin e veprimit kriminal
Nj nga zbulimet m t rndsishme t zhvillimit dhe civilizimit teknikoteknologjik sht kompjuteri. Mirpo, pavarsisht nga prparsit dhe mundsit q i ka sjell, kompjuteri shum shpejt sht gjendur si vegl pr keqprdorim n duart e grupeve apo organizatave t ndryshme. Duke iu falnderuar mundsive t mdha q ofron kompjuteri, ai mund t shfrytzohet si vegl shum e fort dhe precize n planifikimin, organizimin dhe udhheqjen e veprimeve kriminale, qoft nga ana e individit apo edhe e organizatave kriminale. N kt drejtim kompjuteri gjithnj e m shum shfrytzohet n fushn e kriminalitetit t organizuar posarisht n fazn e prgatitjes dhe t planifikimit t veprimtaris kriminale si dhe n procesin e kontrollit dhe t mbikqyrjes s realizimit t procesit t fundit e veanrisht n realizimin e efekteve financiare. 57 Mund t thuhet se shfrytzimi i kompjuterit nga ana e individve apo grupeve, ka mundsuar atyre q veprimet e tyre kriminale ti planifikojn dhe organizojn n mnyr t shpejt, precize dhe kualitative. Kjo bhet sidomos n rastet kur sht n pyetje mbajtja dhe kontrolli i sistemit t madh bankar t nntoks. Kompjuteri mund t ndihmoj q veprimet kriminale t kryhen shpejt dhe sakt, duke mundsuar prpunimin e nj vllimi t madh informacionesh dhe duke e br t vshtir identifikimin dhe zbulimin e ktyre veprimeve. N kto veprime kriminale hyjn: udhheqja e librave t kontabilitetit (librat e dyfishta), larja e parave t ndyta, afarizmi i paligjshm bankar dhe veprime t tjera Rol gjithnj e m t madh n kt kontest po luan edhe Interneti me shrbimin e vet t posts elektronike (E-mail), i cili ofron mundsi t mdha t komunikimit t shpejt dhe t sigurt, n do knd t bots q pr krimin e organizuar ka rndsi t madhe

57

Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

202

Pra, si u tha m lart, shfrytzimi i kompjuterit si mjet pr fshehjen, planifikimin, organizimin dhe realizimin e veprimeve kriminale, sht I nj rndsie t veant. Me ndihmn dhe prdorimin e kompjuterve, individve apo grupeve kriminale u lehtsohen punt n lidhje me udhheqjen dhe kontrollin e veprimtarive t tyre ilegale, n kuptim t realizimit t qllimeve t tyre kriminale, n mnyr t shpejt dhe kualitative, kjo veanrisht shprehet kur jan n pyetje transaksionet e mdha financiare miliona dollarshe.

Kompjuteri si mjet pr mashtrim


Njra prej formave t keqprdorimit t kompjuterve, sht prdorimi i kompjuterit pr manipulime t ndryshme. Kto manipulime konsistojn n futjen dhe regjistrimin e t dhnave t pasakta ose dshtimit pr t futur t dhnat e sakta n kompjuter, me qllim q vetit apo t tjerve tiu sjellin prfitime pasurore ose dobi t tjera n mnyr t paligjshme. 58 Kto veprime sot paraqesin numrin m t madh t ktij lloji t keqprdorrimeve kompjuterike, si pr nga numri ashtu edhe pr nga lloji i formave nprmjet t t cilave paraqitet. Kompjuteri mund t krijoj nj mask ideale pr kryerjen e disa veprimeve t caktuara kriminale, duke ju dhn atyre nj kualitet t veant. Mashtrimet kompjuterike jan t mundshme n do sistem ekonomik ose afarizm tjetr n t cilin shfrytzimi i sistemit informativ kompjuterik, mund t ndikoj n ecurit e distribuimit t mallrave dhe t parave. Kto mashtrime jan t shumta n fushn e kontrollit t ecurive t kapitalit financiar dhe zakonisht paraqiten n form t mashtrimeve lidhur me afarizmin e kontabilitetit dhe atij bankar, mashtrimet n lidhje me investimet, sigurimet, obligimet tatimore, shpalljen e falimentimit, larjen e parave etj. Sipas konstatimeve t shum autorve, mashtrimet kompjuterike zakonisht kryhen nprmjet Internetit n rastet e tregtis elektronike. Sipas agjencis APIS Security Consalting, thuhet se n nj seminar t mbajtur n Sidney gjat vitit 2003, nga ana e agjensioneve pr mbrojtje t blersve nprmjet Internetit, jepet konstatimi se: n do 44 sekonda ndonjri bhet viktim, pasi t vendos t blej mallin pr mundsit e t cilit njoftohet nprmjet Internetit. Po ashtu, thuhet se kto agjensione, vetm gjat vitit 2003, kan zbuluar m se 1400 Web sajte vetm n fushn e mjeksis ku nj numr i kompanive kan propaganduar dhe shitur kapsula pr rritjen e energjis n organizmin e njeriut, t cilat kan kushtuar nga 30 deri n 1095 dollar, pastaj medikamente pr shrimin e sids, magnete pr pagjumsi, hormone t llojeve t ndryshme etj. 59 Me kto shitje, mund t merret me mend se sa miliona dollar n dit jan fituar duke i mashtruar blersit lidhur me efektet e ktyre medikamenteve t ofruara dhe t propaganduara nprmjet Internetit. Mashtruesit kompjuterik nuk zgjedhin mjete dhe mnyra pr realizimin e qllimeve t tyre. Ato mashtrime, q m par jan br n mnyra tradicionale, sot pr nj gj t till prdorin kompjuterin dhe Internetin si mjet efikas dhe i prshtatshm, pr arritjen e qllimit pr prfitim t dobis pasurore.
58 59

Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik. Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

203

Kompjuteri si mjet pr parandalimin, sqarimin dhe t provuarit e veprimit kriminal


Modernizimi gjithnj e m i madh i teknologjis informative, ka mundsuar q kompjutert me prparsit e veta teknike q ofrojn, t jen mjete t forta pr parandalimin, zbulimin, sqarimin dhe provimin e veprave penale. Integrimi i t dhnave n evidencat policore, shpejtsia, vrtetsia, kompletimi dhe llojllojshmria e prpunimit t tyre, si si jan seleksionimi sipas kritereve t ndryshme, prpunimi statistikor, krahasimi si dhe shfrytzimi i tyre n kohn e duhur, iu mundsojn organeve policore, q veprimtarin e vet para s gjithash at preventive, ta ngrisin n nj nivel m t lart. Mu pr kt arsye, t gjitha policit e bots jan t orientuara n ndrtimin, zhvillimin dhe modernizimin e sistemeve t automatizuara informative. N kt kontest, rndsi t veant sot luan Interneti. 60 Duke falnderuar Internetit, kriminelt e formatit t madh, sot nuk mund t ken strehim t sigurt n asnj vend. Me qllim t prcjelljes dhe zbulimit t kriminelve n do knd t bots, byrot policore t shteteve t ndryshme, nprmjet Internetit kryejn shkmbimin e informatave mes policive t shteteve t ndryshme, paraqesin flet-arreste me fotografit e kriminelve m t krkuar dhe veprime t tjera. Nj krkim t till e bn edhe Byroja Federale e Hetimeve (FBI) n SHBA, e cila nprmjet adress s internetit: http:/www.fbi.gov/mostwant/topten/tenlist.htm krkon kriminelt m t krkuar n SHBA.

Karakteristikat e kriminalitetit kompjuterik


Problematikn e kryerjes s veprave penale t kriminalitetit kompjuterik e ka trajtuar edhe FBI (Biroja Federale e Hetimeve) dhe ka konstatuar se ekzistojn tri grupe personash t cilt paraqesin kanosje eksterne. Sipas tyre, grupi i par dhe m i madhi, prbhet nga personat t cilt ndrhyjn n kompjuter, vetm q t bindn se a sht e mundur kjo, pa pasur ndonj qllim pr t vjedhur apo shkatrruar ndonj t dhn. Grupi e dyt i ktyre personave ndrhyn n sistemet kompjuterike, me qllim pr t shkatrruar, dezorganizuar, ndrruar apo penguar punn e kompjuterit. Ndrhyrjet e tyre jan qllimkqija. Grupi i tret, ndrhyjn n kompjuter me qllim t krijimit t prfitimit material. N kt grup, fjala sht pr persona profesionist t cilt shfrytzojn dijen e tyre pr t shkaktuar humbjen e kontrollit n punn e kompjuterve. 61
60 61

Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik. Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

204

Kriminaliteti kompjuterik prmban disa karakteristika kriminalistike, q dallojn at nga format tjera t kriminalitetit, Nj ndr karakteristikat kriminalistike sht se kryesit e veprave penale t kriminalitetit kompjuterik, nuk mund t krahasohen me kryesit e formave klasike t kriminalitetit, pr shkak t specifikave t ndryshme t cilat i veojn ata n kryerjen e ktyre krimeve. Personat q kryejn vepra penale t kriminalitetit kompjuterik, posedojn fond prkats t njohurive dhe shkathtsive nga fusha e tekniks kompjuterike dhe informatiks kriminalistike. Ktu bhet fjal kryesisht pr personat q bjn pjes n inteligjencn teknike, veprimtaria kriminale e t cilve nuk sht e leht t zbulohet dhe t provohet. Pr zbulimin e suksesshm dhe sigurimin e provave t caktuara, prve prcaktimit t nocionit t kriminalitetit kompjuterik dhe t prpunimit t karakteristikave t tija themelore, rndsi t veant ka krkimi i formave t paraqitjes s tij dhe konkretizimi i tyre n vepra t caktuara penale. Zbulimi dhe t provuarit e kriminalitetit kompjuterik sht detyr e vshtir dhe tejet e ndrlikuar. Ndrhyrjet e pa autorizuara n sistemet kompjuterike mund t kryhen pa ln gjurm individuale nga ana e kryesit dhe se veprimi mund t jet kryer n nj vend, ndrsa pasoja t jet shkaktuar n nj vend tjetr, n nj largsi tejet t madhe. Pr kryerjen e veprimeve kriminale, shfrytzohen metoda profesionale e suptile teknike, t cilat vshtir zbulohen, nga q nuk e pengojn punn e rndomt t sistemeve, e shpesh mund t provohen vetm nse zbulohet n astin e kryerjes. T gjitha studimet n kt fush tregojn se numri i errt i kriminalitetit n kt fush sht i lart. Asnj instalim kompjuterik nuk sht absolutisht rezistent ndaj veprimeve kriminale, kjo nga shkaku se nuk ekziston mbrojtje absolute. Prandaj, numri i rasteve t regjistruara dhe t publikuara, paraqesin arkiv t vrtet pr nj kronik kriminale edhe pse zbulohet nj pjes e vogl e ktyre veprave. Ajo q e vshtirson tr problemin, sht se kryesit e ktij lloj kriminaliteti jan t armatosur mir, jo vetm q kan intelekt t lart, por njkohsisht jan t prkrahur edhe me ndihmn e teknologjis s lart, q kt problematik edhe m tepr e multiplikon. Dhe derisa shum forma t kriminalitetit klasik, sht vshtir t zbulohen, hetohen, provohen dhe m n fund kryesit e tyre t dnohen, teknologjia informatike kt e bn edhe m t vshtir. 62

Format e kriminalitetit kompjuterik


4.1. Virust kompjuterik si form e kriminalitetit
Virust kompjuterik jan programe, zakonisht t krijuar nga programert mjaft t mir, t cilt n ndonj mnyr ndrprejn ose pengojn punn normale n
62

Vula.Dr.Veton. Kriminaliteti kompjuterik.

205

kompjuter. Virust punojn duke kopjuar vetvetn n fajllat ekzistues n disk, t quajtur hoste ( nikoqir ). Nga hosti, ata shpesh her degzohen duke e shumfishuar vetvetn n m shum fajlla n disk. 63 Virust jan programe t ndrtuara mbi kod dhe/ose skripte, q ndryshe nga programet e tjer n kompjuter, ndrtohen n shumicn e rastve me qllime dashakeqe ( pr t shqetsuar dhe bezdisur prdoruesin e kompjuterit apo pr t dmtuar ). 64 Virus sht fjal e prgjithshme pr programe keqbrse q jan t aft t infektojn kompjuterat dhe t shprndahen vetvetiu. Virust nuk lindin vetvetiu por programohen nga specialistt e kompjuterave pr t kryer funksione t ndryshme. Virust kan pr qllim dmtimin e skedarve, fshirjen e memorjes, prgjimin dhe spiunimin, vjedhjen e informacionit, ngadalsimin e rrjeteve kompjuterike, etj. 65 Virsut kompjuterik jan form e kriminalitetit kompjuterik q manifestohet me krijimin e programeve t ndryshme kopmjuterike, t cilat programe jan shum t dmshme dhe shkatrruese. Pra, keqbrsit krijojn programe virusale t ndryshme t cilat dmtojn informacionet t rndsishme ose shkatrrojn ato n trsi. Niveli i shkaktimit t dmit nga virust kompjuterik dallon shum prej njrit program n programin tjetr. Ekzistojn virus kompjuterik t cilt vetm periodikisht paraqesin figura ose porosi t caktuara. Disa t tjer shkatrrojn edhe programet edhe t dhnat. Shkatrrimin e bjn n mnyra dhe shpejtsi t ndryshme: p.sh. disa virus prhapen npr sistem mjaft shpejt, por nuk veprojn pr disa dit apo edhe pr disa muaj me radh. N t kaluarn jan shkruajtur virus t till qe, kur jan br aktiv, jan br pr or t tra shtja kryesore e dits. Po t hedhim nj shikim pas n flett e kalendarit, kur data shnoi 26 Mars 1999, me nj diferenc 1 mujore dy virus goditn si bomb dhe shokuan specialistt, t cilt n fakt n at periudh ishin edhe me t shokuar e t hutuar nga skenart kaotike qe do t prfshinin botn e informatiks nga millenium bug. Me pas vijuan n 4 Maj 2000 i mirnjohuri I Love You dhe pas tij Nimda me 18 Shtator 2001. Sipas rrethit respektivisht hapsires ku jetojm dhe veprojn virust kompjuterik i kalsifikojm n: 66 Boot virus Virust e master boot record-it File virus Makro virus Virust multipartit Network virus

Sipas teknologjis se veprimit virust kompjuterik i klasifikojm n:

63

Beqiri, Dr.sc.Edmond.Bazat e Informatiks.Prishtin, 1998, fq.138. www.ohg-crew.forumotion.net. Definicione rreth virusve, 07.10.2011. 65 www.lirenti.com. Definicione rreth virusve kompjuterik, 07.10.2011. 66 www.al-crew.forumotion.net. Infketimi i kompjuterve me virus kompjuterik. 07.10.2011.
64

206

Virus rezident ( TSR virust ) Virust e fshehura ( Stealth virust ) Virust shumformshe dhe vet enkriptues (Self encryption and polymorphic virust) Virust me teknik jo standarde ( virust qe shfrytzojn Nonstandard techniques ).

Sipas aftsis destruktive ( shkateruese ) t virusve, virust i klasifikojm n virus: Lojnash - ( aspak t rrezikshm ) Jo t rrezikshm ( me efekte t vogla, grafike, zri, etj ) T rrezikshm ( t cilt n mnyr serioze e pengojn punn e kompjuterit dhe llogaritjeve ) dhe Shum t rrezikshm ( dmtojn pjest vitale t sistemit, fshinj t dhnat, shkatrrojn strukturn e t dhnave etj. E deri t djegia e ndonj komponente hardverike ).

Virust kompjuterike aktivizohen, kur udhzimet ose kodi i ekzekutimit, q drejton programet sht hapur. Menjher sapo nj virus sht aktivizuar, ai mund t prsritet n mnyra t ndryshme dhe t prpiqet t infektoj skedart e kompjuterit ose sistemin e shfrytzimit t tij. Pr shembull, ai mund t kopjoj pjes t vetes t disketa, t hard drive e kompjuterit, n programet e rregullta t kompjuterit ose ai mund ti bashkngjitet mesazheve t posts elektronike (e-mail) dhe t shprndahet npr t gjith kompjuterat e rrjetit, duke infektuar disqet e prbashkt n rrjet. 67 Pra, edhe virust kompjuterik konsiderohen m t drejt si form e kriminalitetit kompjuterik, dhe ndshkohen me ligj autort e programave virusale. Ndshkimet mund t jen t ndryshme n varshmri t dmit q shkakton virusi. Kjo sillet nga dnimi n t holla e deri t dnimi me burgim pr autort e programeve virusale.

Mashtrimi kompjuterik si form e kriminalitetit


T gjitha fazat e veprimtaris s kompjuterit jan t prekshme nga aktiviteti kriminal, ashtu si dhe nj shnjestr pr mashtrimin, instrument i mashtrimit apo t dyja bashk. Veprimet hyrse, prpunimi i t dhnave, veprimet dalse dhe

67

www.mod.gov.al. Si ndodh infektimi me virus kompjuterik. 07.10.2011.

207

shkmbimi i t dhnave, jan prdorur pr t kryer veprime t dmshme. Llojet me t spikatura t mashtrimeve kompjuterike jan : Mashtrimi nprmjet manipulimit kompjuterik.- Asete t paprekshme, t paraqitura n formate t dhnash, si depozitat e parave, apo ort e puns, jan shnjestrat m t krkuara pr mashtrimet kompjuterike. Bizneset moderne po transferojn dhnien kesh t parave me depozitat e transaktuara nprmjet sistemeve kompjuterike, duke krijuar nj terren t prshtatshm pr mashtrimet kompjuterike. Komuniteti i krimit t organizuar ka n shnjestr t tij informacionet mbi kartat e kreditit, ashtu si dhe informacione personale financiare t klientve. Rritja e ktij lloj informacioni pr kartat e kreditit dhe dokumentaconin udhtues, ka provuar t jet tepr fitimprurs. Mbi baza t tilla, hyrja n distanc n sistemet e t dhnave, lejon kriminelt kompjuterik t kryejn lloje t ndryshme mashtrimesh, si :68 manipulimi i t dhnave hyrse ; manipulimi i programit ; manipulimi i t dhnave dalse.

Falsifikimi kompjuterik i firms dhe falsifikimi i desktopit - Kur nj kriminel ndryshon t dhnat e registruara n nj sistem kompjuterik, krimi i kryer mund t jet falsifikim. N kt rast, sistemi kompjuterik mund t jet n shnjestr t aktivitetit kriminal. Sidoqoft, kompjuterat mund t prdoren si mjete me t cilat kryhet falsifikimi. Nj gjenerat n fushn e falsifikimeve u shtua me shpejtsi kur u bn t prdorshme fotokopjet e para me ngjyra lazer. Kto fotokopje kan nj rezolucion tepr t madh pr kopjimin dhe modifikimin e dokumenteve, duke krijuar nj dokument fals pa asnj ndryshim nga origjinali. Ve ksaj, ato prodhojn dokumente, cilsia e t cilave sht e padallueshme nga ato t vrtetat dhe pr to sht i domosdoshm kqyrja nga nj ekspert. Modifikimi i t dhnave apo programeve - Kjo kategori e aktiviteteve kriminale prfshin ato lloj hyrjesh t paautorizuara n nj sistem kompjuterik, nprmjet prdorimit t softwareve prishs. Modifikimi i paautorizuar i t dhnave kompjuterike apo funksioneve, me qllimin pr t fshir funkisionimin normal t sistemit, sht nj aktivitet i pastr kriminal dhe shpesh lidhet me nj sabotim kompjuterik. Ai mund t shrbej si mjet pr t fituar avantazhe ekonomike mbi nj kompetitor t caktuar, pr t promovuar aktivitetin e paligjshm me motive ideologjike apo terroriste, apo pr vjedhjen e t dhnave apo programeve pr qllime t zhvatjes. N nj rast, nj supervizor i nj operacioni kompjuterik n nj bank t New Jersy, prdori nj program pr t rritur balancn e llogarive t disa shokve t tij. Shokt e tij trhoqn parat dhe ather ai shkatrroi gjurmn e trheqjes. Plani i tij ishte t ndalonte vjedhjen para fundit t kohs s auditit, pr t shmangur detektiminzbulimin. Shoku i tij, sidoqoft, u tregua shum lakmitar pr t ndaluar dhe detyroi at t procedonte m tej. Kur auditort gjetn nj transaksion mashtrues n balancn e sistemit kompjuterik, ato hetuan pr t par se kush kishte mundsine pr t shkaktuar mosprputhjet. Supervizori ishte i vetmi q kishte mundsin e futjes s faturave. 69
68 69

www.wikipedia.com. Mashtrimi kompjuterik, 07.10.2011. www.wikipedia.com. Mashtrimi kompjuterik, 07.10.2011.

208

Vjedhja kompjuterike si form e kriminalitetit


Ka disa lloje t ndryshme t vjedhjeve kompjuterike, apo rrugve t prdorimit t teknologjis informative pr t vjedhur informacion, para, apo t tjera gjra t muara. Shkeljet jan : 70 Prvetsimi, i cili prfshin shprdorimin e parave apo pasurive pr prdorim vetjak t shkelsit, t cilit i jan besuar kto nga dikush tjetr. Prishja e fsheht e mbajtsave t t dhnave, nj form e interceptimit t paautorizuar, n t ciln personat e futur manipulojn prmbajtjen e fsheht t mbajtsit t t dhnave t nj kompjuteri, duke rivendosur rrjetin e transmetimit n serverat e tyre. Prvetsimi i paligjshm, i cili dallon nga prvetsimi n t cilin kriminelt nuk jan t interesuar pr gjrat e muara, por sigurojn hyrje nga jasht kompanive dhe transferojn fonde apo modifikojn dokumenta. Plagjatura, n t ciln sht vjedhja e shkrimeve origjinale t dikujt tjetr, me qllim konsiderimin e saj si t fituar n mnyr t ligjshme. Pirateria, kopjimi i paautorizuar i t drejtave t prodhimit t sofwareve, muziks, filmave, artit, librave dhe t tjerave si kto, pasuar me humbje t t ardhurave nga pronsia e ligjshme dhe autorsia. Vjedhja e identitetit, n t ciln hapsira kompjuterike prdoret pr t marr informacione personale t viktimave, si numrin social, t patents etj., duke i modifikuar, shtuar apo ndryshuar t dhnat e identitetit t personit, pr kryerje veprimesh kriminale apo t marr t drejta pasurore, ose para apo t prdor karta krediti apo llogari bankare q i prkasin viktims. Pr shembull, nj numr telefoni i regjistruar n nj libr adresash, mund t`i prkas nj shitsi t njohur droge dhe bhet mbajts i evidencave kriminale.

4.4. Spiunazhi kompjuterik si form e kriminalitetit


Edhe spiunazhi q bhet nga ana e prdoruesve t kompjuteritk duke shfrytzuar internetin, konsiderohet si nj form kriminaliteti kompjuterik q sht shum e rrzikshme dhe shum e dmshme pr kompanit ato sistemet t cilat jan cak spiunazhi kompjuterik. Spiunazhi kompjuterik ka t bj me zbulimin e informacionit, apo evidencave. Nj spiun industrial mund t krkoj t zbuloj informacione sekrete mbi nj laptop t nj manaxheri projektesh t Mikrosoftit, i cili n mnyr specifike ka t bj me t ardhmen e kompanis duke neutralizuar sistemet operuese. 71
70 71

www.wikipedia.com. Vjedhja kompjuterike, 07.10.2011. www.wikipedia.com. Spiunazhi kompjuterik, 07.10.2011.

209

N kt rast p.sh. njerzit q kan njohuri t thella n lmin e kompjuterve mund t aplikojn spiunazhin kompjuterik, duke nxjerr informata q jan t mbajtura sekret nga ana e kompanive t ndryshme pr prodhimet e tyre, dhe n kt mnyr publikimi i ktyre informatave sekrete do t bj q t kuptohen nga ana e konkurrentve dhe n kt mnyr kompania e spinuar do t psoj shum humbje n kt rast. N varsi t informacionit, ai mund t prpunohet n evidenca t caktuara. Ve informacionit dhe evidencave, ka dy koncepte t rndsishme n spiunazhin kompjuterik : Aktiviteti sht tipikisht i panjohur dhe i paautorizuar. N shum prej rasteve, viktima nuk shkon t jap lej t sakt apo t nnkuptuar pr t lejuar dik t fus hundt n kompjuterin e tij. Prjashtime mund t jen rastet e vendeve t puns, n t cilat t punsuarit monitorohen.

Terrorizmi kompjuterik si form e kriminalitetit


N shoqrin aktuale, varsia nga teknologjia kompjuterike sht ne rritje e sipr dhe ka marr nj zhvillim t hovshm. Digjitalizimi i proceseve t puns n t gjitha sferat e jets shoqroro-ekonomike n koht e sotme sht nj fenomen i vrtet dhe n avancim e sipr. Zhvillimi i tregtis botrore gjithnj e m shum anon nga zhvillimi i teknologjive t kompjuterit dhe internetit. N zhvillim t vazhdueshm t ksaj industrie, sht br nj ndjeshmri e veant ndaj shfrytzimit t kompjuterve pr krime t ndryshme kompjuterike dhe terrorizm kompjuterik. N baz t studimeve t kryera, jan arritur prkufizime t ndryshme t terrorizmit edhe prmes internetit. Kuptimi primar q mund t'i atribuohet terrorizmit kompjuterik sht etimologji q origjinn e ka nga idet e themeluara n hapsirn kompjuterike dhe t terrorizmit. `Terrorizmi kompjuterik sht nj sulm q synon pikn e ndrprerjes midis bots materiale apo bots s konsiderueshme dhe bots virtuale. N epokn e tanishme, integrimi i bots virtuale dhe teknologjike me botn q ne e jetojm, sht shum e qart se ka mjetet e prbashkta. Kjo tendenc, n fakt sht br, si korniz pr krijimin e shum agjencive dhe organizatave pr mbrojtje nga terrorizmi kompjuterik. Pr kt arsye, ato jan br objekt i sulmeve t terrorizmit kompjuterik. Krejt kjo sht pr shkak t faktit se qllimi pr shkatrrimin e sistemit q funksionon, mund t bj realizimin e qllimeve t autorve me m pak prpjekje dhe me m pak shpenzime. 72 Bazuar n studimet e deritashme mbi terrorizmin prmes internetit, terrorizmi kompjuterik sht "prdorim i paramenduar i aktiviteteve shkatrruese, q kan pr qllim objektivat sociale, ideologjike, fetare, politike ose t ngjashme, ose edhe pr t trembur do person" n lidhje me objektivat e lartprmendura. Ekziston nj nevoj pr t rritur vetdijen e popullsis s prgjithshme n lidhje me kuptimin e terrorizmit prmes internetit dhe krcnimeve t mundshme q ai mund t sjell pr

72

www.preshevanews.net. Buaj, Dr.Enver.Terrorizmi kompjuterik, 07.10.2011.

210

shkak t prdorimit t teknologjis nga terroristt, e q me koh sht duke fituar edhe pushtetin. Sipas Byros Federale te Hetimeve (FBI), terrorizmi kompjuterik sht sulm i paramenduar me motive politike kundr sistemeve kompjuterike, sistemeve t informacionit, programeve kompjuterike, objektivave ushtarake dhe t dhnave t cilat rezultojn me dhun kundr objektivave luftarake kombtar nga agjentt e fsheht ose grupet klandestine".73 Ndryshe nga nj virus bezdiss, nj sulm kompjuterik terrorist sht projektuar pr t shkaktuar dhun fizike ose t dmtoj n mnyr ekstreme shrbimet financiare. Sipas Komisionit Amerikan t Mbrojtjes s Infrastrukturs Kritike (U.S. Commission of Critical Infrastructure Protection), objektivat e mundshme t terrorizmit kompjuterik prfshijn industrin bankare, instalimet ushtarake, termocentralet, qendra e trafikut ajror, dhe sistemet e ujit. Terrorizmi kompjuterik sht referuar disa her si terrorizmi elektronike ose lufta e informacionit. Thjesht terrorizmi kompjuterik sht prdorimi i sistemit kompjuterik dhe i rrjetit t internetit q prmes tyre t dizajnohet dhe ndrmerret nj sulm terrorist. sht fakt i kohs q ndokush apo disa grupe do t prdorin metodat e kompjuterit t bjn nj sulm ushtarak apo sulm terrorist kundr caqeve te caktuara. Terrorizmit kompjuterik, apo krimit elektronik, i referohet do krim q prfshin nj kompjuter dhe nj rrjet. Kompjuteri mund t ket qen prdorur n kryerjen e nj krimi, ose ajo mund t jet objektiv. Terrorizmi kompjuterik i referohet shfrytzimit penal t internetit. Krime t tilla terroriste mund t krcnojn shndetin e nj kombi dhe sigurin financiare. shtjet q lidhen me kt lloj krimi jan br t profilit t lart, veanrisht ato plasaritjet prreth, e drejta e autorit, pornografin e fmijve, dhe trafikimi me qeniet njerzore. Ka edhe probleme t intimitetit kur konfidencialiteti i informacionit sht humbur apo prgjuar n form t paligjshme apo ndryshe. Terrorizmi kompjuterike sht krcnim serioz i krahasuar me armt brthamore, bakteriologjike dhe kimike dhe sht nj krim q ende nuk ka mundur t hetohet deri n fund. Terrorizmi kompjuterik nuk ka kufij, dhe praktikisht t gjitha sistemet e informacionit jan t vendosura n mnyr t barabart n tr globin. Pr ta zbuluar dhe neutralizuar ket form virtuale t terrorizmit sht shum e vshtir pr shkak se ktu nuk mbeten shum gjurm nse krahasohet me boten reale ku gjurmt mbeten mjaft shum. Sikurse terroristt e zakonshm q pr arritjen e qllimeve prdorin eksploziv ose nj arm t vogl, terroristt kompjuterik prdorin teknologjin dhe sistemet moderne t informacionit, rrjetet e sistemeve kompjuterike, softuer t posam t paautorizuar pr arritjen e qllimit t caktuar. 74 Si nj fenomen ligjor penal, terrorizmi kompjuterik ka karakter ndrkombtar dhe n prputhje me nj linj t dokumenteve ndrkombtare q ka t bj me numrin e krimeve ndrkombtare. T gjitha tendencat dhe analizat ndrkombtare deri m
73 74

www.preshevanews.net. Buaj, Dr.Enver.Terrorizmi kompjuterik, 07.10.2011. www.preshevanews.net. Buaj, Dr.Enver.Terrorizmi kompjuterik, 07.10.2011.

211

tash vlersojn se terrorizmi kompjuterik sht n rritje e sipr nga viti n vit. Numri i prdoruesve t internetit sht n rritje vazhdimisht. Sistemi i Internetit sot mbulon tr botn si me aplikimin e teknologjive te reja (prdorim t pajisjeve mobile satelitore t komunikimit) ku lidhja n internet nga do pik e globit sht e mundur. N qoft se flasim pr infrastruktur t zhvilluar n kontekst t till, interneti mbulon m shum se 180 vende n tr botn (n tr botn ekzistojn 196 shtete t pavarura). Me futjen n prdorim t teknologjis moderne t informacionit ka rezultuar edhe shfaqja e llojeve t reja t krimeve si jan kriminaliteti dhe terrorizmi kompjuterik, ndrhyrjet e paligjshme n rrjetet dhe sistemet e kompjuterve, grabitjet e t dhnave kompjuterike, transferime t paligjshme etj.

Dhjet piratt m t njohur kompjuterik n histori


Po ju paraqesim dhjet piratt kompjuterik m t famshm: 75 1. Kevin Mitnick - Me shum mundsi pirati m i famshm i brezit t tij, Mitnick sht prshkruar nga Departamenti Amerikan i Drejtsis si krimineli kompjuterik m i krkuar n historin e Shteteve t Bashkuara. I vet-modeluar gjoja hacker poster boy (afishuesi pirat i afisheve) piratoi n sistemet kompjuterike t disa prej kompanive teknologjike dhe t telekomunikacionit m kryesore t bots prfshir Nokia, Fujitsu dhe Motorola. Pas nj ndjekje t shumprfolur nga FBI, Mitnick u arrestua n 1995 dhe pas rrfimit t shum akuzave si pjes e nj marrveshjeje lehtsimi, ai vuajti pes vjet burg. Ai u lirua me kusht n 2000 dhe sot drejton nj konsulenc sigurie kompjuteri. Ai nuk u referohet aktiviteteve t tija pirate si pirateri dhe m mir i quan ato inxhinieri shoqrore. 2. Kevin Poulson - Poulon si fillim bri emr duke piratuar linjat telefonike t stacionit radiofonik KIIS-FM t Los Anxhelosit, duke siguruar se ai do t ishte telefonuesi i 102-t dhe kshtu fituesi i nj konkursi q po luhej n radio, mimi i t cilit ishte nj Porche. Nn pseudonimin pirat Dark Dante (Dante i Errt), ai gjithashtu riaktivizoi numrat e vjetr t eskorts T Fletve t Verdha pr nj njohje dhe m pas drejtoi nj agjenci eskorte virtuale. Autoritetet filluan ta ndiqnin Poulson seriozisht pasi ai piratoi nj baz t dhnash hetimi federale. Poulson gjithashtu u shfaq n televizionet amerikane n Mistere t Pazgjidhura si nj i arratisur edhe pse linjat telefonike 1-800 t programit doln mistershm jasht loje. Q prej lirimit nga burgu, Poulson e ka ri shpikur veten e tij si nj gazetar. 3. Adrian Lamo - Adrian Lamo ishte quajtur the homeless hacker (pirati i pastreh) pr prirjen e tij pr t prdorur kafenet, bibliotekat dhe internet kafet si bazat e tija pr pirateri. Shumica e aktiviteteve t tij t paligjshme prfshinin thyerjen n rrjetet kompjuterike dhe m pas raportimi i pikave t tyre t dobta kompanive q i zotronin ato. Pretendimi m i madh i Lamo pr fam erdhi kur ai theu rrjetin e brendshm t New York Times dhe shtoi emrin e tij n bazn e tyre t t dhnave t ekspertve. Ai gjithashtu prdori llogarin e gazets LexisNexis pr t fituar leje

75

www.programe-al.net. Piratt m t famshm kompjuterik, 07.10.2011.

212

hyrjeje n detajet sekrete t subjekteve me profil t lart. Lamo aktualisht punon si gazetar. 4. Stephen Wozniak - I famshm duke qen bashkthemeluesi i Apple, Stephen Woz Wozniak filloi karriern e tij t pirateris kapela-e bardh me truket telefonike term i prdorur pr anashkalimin e sistemeve telefonike. Ndrsa studionte n Universitetin e Kalifornis ai prodhoi pajisje pr miqt e tij, t quajtura kutit blu, q i lejonin ata t bnin telefonata t largta falas. Wozniak pretendoi ta quante nj pajisje t till Papa. M von ai e la universitetin dhe filloi t punonte mbi iden e nj kompjuteri. Ai themeloi Apple Computer me shokun e tij Steve Jobs dhe pjesa tjetr, si thon ata, sht histori. 76 5. Loyd Blankenship - I njohur gjithashtu si Mentori, Blankenship ishte nj antar i disa grupeve elit piratsh n 1980 sidomos Legjioni i Kiametit (Legion Of Doom), i cili luftonte pr eprsi n linj kundra Mjeshtrve t Mashtrimit (Masters Of Deception). Sidoqoft, pretendimi m i madh i tij pr fam sht ai i t qenit autor i Hacker Manifesto (Ndrgjegjja e nj Pirati Kompjuterik), t cilin e shkroi dhe m pas u arrestua n 1986. Manifesto deklaron se krimi i vetm i nj pirati sht kureshtja dhe nuk shikohet vetm si nj udhheqje morale nga piratt sot, por gjithashtu si nj gur themeli n filozofin e piratve kompjuterik. Ai u ribotua nga revista Phrack dhe ia doli t bhej film n 1995, Hackers, n t cilin luajti Angelina Jolie. 6. Michael Calce - Calce fitoi fam kur ishte vetm 15 vje duke piratuar disa nga faqet komerciale m t mdha n bot. N Ditn e Valentinit n 2000, duke prdorur nofkn e piratit MafiaBoy (djaloshi mafioz), Calce lshoi nj seri sulmesh refuzim-t-shrbimeve (denial-of-service) nprmjet 75 kompjuterve n 52 rrjete, t cilat ndikuan n faqe si eBay, Amazon dhe Yahoo. Ai u arrestua pasi po mburrej rreth piratimit t tij n dhomat e biseds n linj. Ai mori nj dnim prej tet muajsh n nj kamp trajnues, nj vit lirim me kusht, prdorim i kufizuar i internetit, dhe nj gjob t vogl. 7. Robert Tappan Morris - N nntor 1988 nj virus kompjuteri, i cili m von u gjurmua n Universitetin Cornell, infektoi rreth 6,000 makina t mdha Unix, duke i ngadalsuar ato deri n pikn e t qenit t paprdorshme dhe duke shkaktuar miliona dollar n dme. Nse ky virus ishte i pari n llojin e tij sht e diskutueshme. Ajo q dihet publikisht, sidoqoft, sht se krijuesi i tij, Robert Tappan Morris, u b personi i par q u dnua nn Aktin e Mashtrimit dhe Abuzimit Kompjuterik. Disku kompjuterik q mban kodin burim t Krimbit Morris qndron n vitrinat e Muzeut t Shkencs s Bostonit sot e ksaj dite. 8. The Masters Of Deception (Mjeshtrit e Mashtrimit) - Mjeshtrit e Mashtrimit (MeM) ishin nj grup piratsh elitar me qendr n Nju Jork t cilt shnjestruan sistemet telefonike amerikane nga mesi deri n fundin e viteve 80. Nj ashkl grupi nga Legion Of Doom (Legjioni i Kiametit), ata u bn objektivi pr autoritetet pasi thyen sistemin kompjuterik t AT&T. Grupi u soll para drejtsis n 1992 me shum nga antart e tij t dnuar me burg ose me dnime t pezulluara.

76

www.programe-al.net. Piratt m t famshm kompjuterik, 07.10.2011.

213

9. David L. Smith - Smith sht autori i virusit krimb famkeq Melissa, i cili ishte virusi i par i suksesshm i prhapur nprmjet posts elektronike n grupin e diskutimeve Usenet. Forma origjinale e virusit u drgua nprmjet posts elektronike. Smith u arrestua dhe m von u dnua me burgim pr shkaktimin e m shum se 80 milion dollar n dme. 77 10. Sven Jaschan - Jaschan u gjet fajtor pr shkrimin e krimbave Netsky dhe Sasser n 2004, ndrsa ishte ende adoleshent. Viruset u gjetn prgjegjse pr 70 prqind t gjith programeve t dmshme q u prhapn npr internet n at koh. Jaschan mori nj dnim t pezulluar dhe tre vjet liri me kusht pr krimet e tija. Ai gjithashtu u punsua nga nj kompani sigurie.

Parandalimi dhe luftimi i kriminalitetit kompjuterik


Kriminaliteti kompjuterik, pr shkak t karakterit t tij specifik, rrezikshmris s madhe shoqrore dhe shkalls s lart t rritjes, n mas t madhe po bhet problem i vrtet shoqror dhe at, jo vetm n prmasa kombtare por edhe n ato ndrkombtare. Kjo form e kriminalitetit po zhvillohet me nj shpejtsi aq t madhe q praktikisht nuk ka presedan. Pr kt arsye vlen t prmendet konstatimi se kjo dukuri sht nj industri e cila n SHBA zhvillohet m s shpejti. Vetm n SHBA ka me miliona sisteme informatike e kompjuterike t cilat jan t kyura n rrjetin kompjuterik. Vetm transaksionet financiare t cilat barten nprmjet katr sistemeve kryesore t rrjetit t bankave elektronike si Fedwire, Bankwire, Chips dhe SWIFT, s bashku prbjn afrsisht 300 miliard dollar qarkullim ditor brenda shtetit dhe afrsisht 600 miliard dollar qarkullim ditor n trafikun ndrkombtar. Kto shuma dollarsh, duke i llogaritur edhe ato t shteteve tjera n bot, t cilat jan n qarkullim monetar ditor, nprmjet rrjeteve t ndryshme t sistemeve kompjuterike, me siguri q paraqesin nj provokim t madh, t cilit shumica e kriminelve nuk do ti prkuleshin. Pr kto shkaqe dhe t tjera, sht e pakontestueshme nevoja pr nj aksion adekuat, me qllim t parandalimit dhe luftimit t suksesshm t ktij fenomeni t ri n shoqrin bashkkohore. Duke pasur parasysh, vshtirsit e parandalimit, zbulimit, sqarimit dhe provimit t veprave t kriminalitetit kompjuterik, n luft kundr ktij fenomeni, shikuar n prgjithsi, n dispozicion jan tri lloje t mekanizmave t cilt mund tu prgjigjen me sukses ktyre provokimeve, e kto jan: pajisjet pr mbrojtje, etika dhe ligjet. Kta mekanizma kan karakter preventive dhe represiv. Para s gjithash prparsi n aplikimin e tyre duhet tu jepen masave preventive n krahasim me ato represive. N aspektin global, parakushtet e domosdoshme pr luftimin dhe mbrojtjen e suksesshme t sistemeve kompjuterike, problemin duhet shikuar n tri nivele: at ndrkombtar, kombtar dhe lokal. Sistemet globale kompjuterike dhe rrjedhja transnacionale e t dhnave dhe informatave, praktikisht kan hequr kufijt shtetror n kuptimin klasik, me ka u mundsohet kriminelve kompjuterik q nga nj shtet t kryejn vepra penale dhe
77

www.programe-al.net. Piratt m t famshm kompjuterik, 07.10.2011.

214

pasojat ti mbesin shtetit tjetr edhe me mija kilometra larg atij shteti. Me kt, kriminaliteti kompjuterik, n kuptimin bukval, bhet problem ndrkombtar q hap rrug jo vetm t mbrojtjes s sistemeve informatike t vendit por n t njjtn koh edhe t huajat. Me kt rast hapet edhe shtja e hetimeve ndrkombtare, ekstradimeve dhe ndshkimit t kryesve t ksaj kategorie t kriminalitetit. Lidhur me kt shtje shum autor kan trajtuar mnyrat e hartimit t nj strategjie mbrojtse, n mesin e tyre autori Petrovic konstaton se kto shtje shtrojn nevojn e krijimit t nj platforme t prbashkt, n planin e mbrojtjes s sistemeve informatike, t prkrahura nga standardet dhe orientimet ndrkombtare, n njrn an dhe n ann tjetr, bashkpunim t forte dhe koordinim t t gjith antarve t bashksis ndrkombtare, n drejtim t modernizimit, unifikimit dhe sinkronizimit t sistemeve t tyre juridike, n fushn e kriminalitetit kompjuterik. 78 Kto angazhime n nivelin ndrkombtar do t mundsonin dhe do t lehtsonin luftimin dhe rregullimin e ktij problemi serioz dhe t ndrlikuar. Nse preventiva nga kriminaliteti kompjuterik n nivelin ndrkombtar nuk sht e unifikuar dhe e harmonizuar, ligjet nacionale do t paraqesin barriera pr kapjen e kriminelve kompjuterik dhe e gjith kjo, pashmangshm do t oj n krijimin e strehimoreve t kriminalitetit kompjuterik, n t cilat kriminelt kompjuterik do t jen prmbi ligjet dhe imun nga do ndshkim. shtjet e prmendura imponojn nevojn e aprovimit t nj platforme n planin e mbrojtjes s sistemeve informatike, t prkrahura nga standardet dhe normat ndrkombtare dhe n bashkpunim t plot ndrmjet shteteve antare t organizats botrore, n drejtim t modernizimit, unifikimit dhe sinkronizimit t sistemeve t tyre juridike n fushn e kriminalitetit kompjuterik, e cila n nivelin ndrkombtar do t mundsonte dhe do t lehtsonte luftimin dhe zgjidhjen e ktij problemi t komplikuar. Nse masat preventive ndaj kriminalitetit kompjuterik n nivelin ndrkombtar nuk jan t unifikuara, t koordinuara dhe t harmonizuara n nivelin e dshiruar, ather ligjet nacionale do t paraqiteshin si barriera pr kapjen e kriminelve kompjuterik dhe e gjith kjo do t paraqiste nj erdhe t kriminalitetit kompjuterik n t cilat kriminelt kompjuterik do t ishin prmbi ligjin dhe imun n fardo dnimi. N planin nacional sht e nevojshme q t prcaktohen bazat e prbashkta t siguris n pajtim me standardet dhe rekomandimet ndrkombtare, revidime t rregullativave ligjore, futjen e normave t reja apo modifikimin e atyre ekzistuese si dhe prshtatjen e tyre me krkesat e kohs. N njrin krah siguria kombtare si koncept, konsiderohet si garant e ushtrimit t t drejtave t njeriut e si e till sht nj nga detyrat m t rndsishme t nj shteti. Kjo garanci, sipas nenit 12 t Deklarats Universale t t Drejtave t Njeriut, duhet t prmbushet nga nj forc publike e cila do t mbroj n mnyr t barabart interesat e gjra t gjith popullsis dhe jo vetm t atyre t cilve ajo u sht besuar. 79

78 79

Policia e Kosovs. Revista Mbrojtsi, ZIMP, Prishtin, 2010. Policia e Kosovs. Revista Mbrojtsi, ZIMP, Prishtin, 2010.

215

N ann tjetr, n fillim t shekullit t XXI-t, informacioni, i trajtuar n t gjitha format e mundshme, elektronike apo tradicionale, prbn nj pasuri t vrtet si pr individt ashtu edhe pr organizmat privat apo shtetror dhe konsiderohet si nj burim strategjik rreth t cilit zhvillohet ajo, q sot quhet shoqri e informacionit. Nuk sht hera e par q teknologjia dhe inovacionet e lidhura me t jan n bazn e ndryshimeve t thella pr shoqrin: dje, me inovacionet n fushat e energjis dhe sot, me mnyrat e larmishme t komunikimit t njohurive dhe informacioneve nprmjet teknologjive t reja t telekomunikacionit. Ky koncept i shoqris s informacionit, si nj vazhdimsi e shoqris industriale t disa viteve m par, v n qendr t saj informacionin dhe njohurit, si dhe mnyrn e prcjelljes s tyre pa limite gjeografike dhe kohore. Krimet q synojn manipulimin, fshirjen, modifikimin, survejimin, spiunazhin e informacioneve q qarkullojn n rrjetet e komunikimit mund t prekin direkt interesat e nj individi, t nj organizate, apo nj shteti. Kshtu, siguria e informacionit sht e lidhur direkt me sovranitetin e nj shteti e cila kalon nga mbrojtja e infrastrukturave kritike, e sistemeve dhe e rrjeteve, e pasurive kulturore t kombit, e t mirave materiale dhe jo materiale, e prmbledhur n nj fjal t vetme, mbrojtja e vlerave. Fatkeqsisht, faktet i kan dhn t drejt, vetm pjesrisht ksaj mnyre t t menduarit. N t vrtet, kto sulme virtuale kan pasur rezultate m se reale, me nj bilanc shum negativ pr organizmat publik apo privat. Sa pr t ilustruar, le t prmendet edhe nj her rasti i Estonis, nj shtet sovran dhe antar i organizmave euro-atlantike, si prmblidhen sot rndom n gjuhn e politiks q e konsumojm pr dit, organizmat e Komunitetit Evropian dhe t NATOs. N rastin konkret n kt shtet, pas rrnimit s prmendores s ushtarit sovjetik nga nj park i kryeqytetit t Estonis, kishte pasuar nj sulm masiv mbi infrastrukturat e informacionit t institucioneve shtetrore n Estoni dhe bri q kto infrastruktura informatike t ndalonin s funksionuari pr nj koh t gjat, duke krijuar kshtu nj kaos total n ekonomin e vendit. Ky sulm u eksplorua duke prdorur nj teknik jo shum t komplikuar prmbytjeje (flooding), i kryer mbi infrastrukturn estoneze, nprmjet kompjuterve fantazm (bootnets), gj e cila mbingarkoi rrjetin kompjuterik n mnyr t atill, sa q ky i fundit nuk mundi ta prballonte ngarkesn dhe pushoi s funksionuari. Ministri i Mbrojtjes i Estonis, Jaal Aavisko ka deklaruar pr gazetn The New York Times: Kemi t bjm me nj situate q prek sigurin kombtare, t krahasueshme me nj situat ku portet tuaja 80 bombardohen nga deti.

80

Policia e Kosovs. Revista Mbrojtsi, ZIMP, Prishtin, 2010.

216

LITERATURA

David Crowder and Rhonda Crowder, The Internet, IDG Books Worldwide, New York, 1999 Ed Tittel & Natanya Pitts, HTML 4 For Dummies, IDG Books Worldwide, New York, 1999 Edmond Beqiri, Bazat e informatiks, Universiteti i Prishtins, Prishtin, 1998 Edmond Beqiri, Interneti - komunikimet kompjuterike, IOM, Prishtin, 2000 John R. Levine Carol Baroudi & Margaret Levine Young, The Internet For Dummies 6th Edition, IDG Books Worldwide, New York, 1999 Krasniqi, Dr. Armand, E drejta n turizm dhe hotelieri, UP, 2006 Roger C. Parker, Web Design & Desktop Publishing For Dummies, IDG Books Worldwide, New York, 1998 Wallace Wang & Roger C. Parker Microsoft Office 2000 for Windows For Dummies, IDG Books Worldwide, New York, 2000 Z. Pause, Internet i malo poduzetnistvo, Zagreb, 2001 Vula, Dr. Veton, Kriminaliteti kompjuterike, Prishtin, 2010

217