You are on page 1of 68

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

INFORMACIONI SISTEMI Anid (Izudin) eman Jelah, PSC d.o.o.

UVOD
Svijet u kojem danas ivimo karakterie brz nauno-tehniki i tehnoloki razvoj, koji permanentno mijenja tempo privrednog i drutvenog ivota. To vrijeme oznaavamo kao vrijeme tzv. "informacijskog drutva". Informaciona tehnologija, informacioni sistemi i njihova primjena u okviru poslovnih sistema poslednjih decenija doivljavaju snaan razvoj. Elektronski raunari pretvaraju se od ureaja za masovnu obradu podataka u ureaje za informacije. To je kljuni momenat koji mijenja samu sutinu informacionog sistema, a posebno mjesto i ulogu informacionih sistema u poslovnim sistemima. Naroito u ekonomskoj sferi postaje sve znaajnije raspolaganje informacijama, posjedovanje i koritenje informacione tehnologije. Dinamika razvoja informacionih sistema i "informacione industrije" postaje pokretaka snaga privrednog i drutvenog napretka. Svakako je teko rei da li je informaciona tehnologija presudno uticala na drutvene odnose ili je bilo obrnuto. U svakom sluaju moe se rei da postoje veoma intenzivni interaktivni odnosi. Sloene relacije izmeu ekonomske i informatike sfere mogu se sagledati sa dva aspekta. Prvi aspekt je znaaj i oblik uticaja informacione tehnologije na obavljanje ekonomske djelatnosti. Svakako da je ekonomija upuena na koritenje informacione tehnologije jer bilo da se radi o pojedinom preduzeu ili o cjelokupnoj nacionalnoj ekonomiji svakodnevna aktivnost je koritenje velikog broja podataka, i na osnovu njihove analize donoenje poslovnih odluka. Dinamian razvoj privredne aktivnosti neprekidno prozvodi nove 1

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

informacije koje treba da budu sakupljene, obraene i sauvane. S druge strane ekonomski sistem da bi funkcionisao mora da koristi odreene podatke i informacije u cilju donoenja racionalnih odluka. Sve ove zahtjeve, njihovo usklaivanje i optimizaciju kroz povezivanje ulaznih i izlaznih tokova podataka, na najbolji nain moe da ostvari samo dobro planiran i realizovan informacioni sistem. Pored kvantitativnih prednosti koje prua informaciona tehnoogija kroz efikasnu i brzu obradu podataka, ona iz osnova mijenja i kvalitet poslovanja mijenjanjem starih i stvaranjem novih metoda poslovnog upravljanja i odluivanja. Na primjer, ako proces upravljanja podijelimo na aktivnosti planiranja, organizovanja, rukovoenja i kontrole svakako da nema te aktivnosti u kojoj se informatika ne primjenjuje. Informacioni sistem utie na menadment organizacije realizacijom jedne od osnovnih funkcija informacionog sistema, a to je da osoblju i menaderima, snadbijevajui ih potrebnim informacijama, omogui efikasno istraivanje procesa i uvid u ponaanje organizacije, tako da mogu efikasnije i efektivnije da se koriste svojim umijeem izvrenja zadataka, planiranja, organizovanja , voenja i kontrolisanja, kako bi postigli poeljan razvoj, rast i prosperitet organizacije. Od informacionog sistema se oekuje da pomogne efektivno i efikasno funkcionisanje organizacije obezbijeujui da prava informacija u pravi as, u pravom obliku i u pravoj koliini prispije pravoj osobi korisniku, odnosno menaderu u organizaciji. Informacioni sistem, budui da pomae u snabdijevanju i distribuciji informacija, pretpostavlja usvajanje posve razliitog menaderskog stila u procesu poslovnog odluivanja, koji bi vie bio zasnovan na analitici, a manje na provizornim procjenama i nagaanjima. Iz tog razloga, menaderi sve vie trae rjeavanje problema na temelju novih analitikih i integriuih znanja i vjetina, te informacionog sistema, a sve manj e na osnovu intuicije. Uspjeno upravljanje preduzeem i uspjeno voenje biznisa je nemogue organizovati bez pouzdanih podataka odnosno informacija. Upotreba informacione tehnologije je bila razliita od perioda do perioda. U poetku, krajem pedesetih, i poetkom ezdesetih godina ovog vijeka, primjena informatike svodila se iskljuivo na koritenje sistema za obradu transakcija (Transaction Procesing System). Taj koncept najee se naziva "automatska obrada podataka" (Data Processing). Tokom ezdesetih godina dolazi do znaajnih tehnikih inovacija u oblasti telekomunikacija. Prenos podataka i informacija na velike udaljenosti postaje ostvariv u tzv. "realnom vremenu". Time se stvaraju preduslovi da se informaciona tehnologija ne koristi samo za obradu podataka ve i za prenos i plasiranje informacija (Information Reporting System).

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

U situaciji kada je dostupno obilje esto kontradiktornih informacija tradicionalne metode intuitivnog odluivanja pokazale su se nemoguim. Zbog toga dolazi do promjene ne samo objekata odluivanja ve i do promjena u nainu i tehnologiji donoenja najvanijih poslovnih odluka. Informativnu osnovu obezbjeuju tzv. sistemi za podrku odluivanju (Decision Support System). U periodu od poslednjih trideset godina razvoj raunarske tehnike bio je veoma dinamian. U oblasti raunarske opreme znaajan napredak ostvaren je u pogledu brzine obavljanja operacija, memorijskih kapaciteta, snage mikroprocesora i raznovrsnosti i kvaliteta periferne opreme. Primjena informacione tehnologije u poslovnim sistemima zahtjeva veoma sveobuhvatan i kompleksan pristup. Prije svega treba definisati pojmove informacioni sistem i informaciona tehnologija. Neophodno je sagledati svaki poslovni sistem ponaosob a za to su potrebna i odgovarajua znanja iz teorije sistema. Informacioni sistemi se primjenjuju u razliitim djelatnostima koje imaju svoje specifinosti. Te specifinosti imaju uticaja na karakteristike informacionog sistema koje poslovni sistem mora da posjeduje. Za postizanje ciljeva uspostavljanja informacionog sistema neophodno je da on bude efikasan. Organizacija podataka treba da bude zasnovana na jedinstvenoj bazi podataka podranoj odgovarajuim programskim rjeenjem, odnosno sistemskim i aplikativnim softverom. Posebnu panju treba posvetiti projektovanju informacionog sistema za poslovni sistem. Pod projektovanjem se podrazumjeva utvrivanje faza izgradnje, specifikacija metoda, tehnika i sredstava projektovanja, kao i uvoenje, praenje i ocjena projektovanog informacionog sistema. Iz teorije organizacije poznati su brojni interni i eksterni faktori, koji determiniu organizaciju, pa prema tome i projektovanje informacionog sistema. Bez razumijevanja prirode, strukture i dinamike organizacije, njenih unutranjih procesa, ponaanja, kao i njene interakcije sa okruenjem, nezamislivo je izgraivanje informacionog sistema date organizacije. Posebnu ulogu informaciona tehnologija ima u upravljanju poslovnim sistemom. Informacioni sistem nee ispuniti cilj zbog kojeg je stvoren ako se svede s amo na obradu podataka. Zbog toga su stvoreni tzv. upravljaki informacioni sistemi" (MIS Management Information Systems) iji su produkt unaprijed definisane informacije za potrebe rukovoenja. Za rukovodioce na niim i srednjim nivoima te su informacije detaljne, dok su za vie rukovodioce to uglavnom uoptene informacije. Vii nivo podrazumjeva sistem za podrku u odluivanju koji treba da omogui rjeavanje problema koji nisu struktuirani ve su veoma specifini. Na najviem nivou su "ekspertni sistemi" (Expert Systems) koji se zasnivaju na bazama znanja projektovanim od strane eksperata i koji imaju mogunost samouenja. 3

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

I. INFORMACIONI SISTEMI
1. POJAM INFORMACIONE TEHNOLOGIJE I INFORMACIONIH SISTEMA
U literauri se sree mnogo razliitih definicija informacionih sistema. Jedna od najoptijih je da se pod informacionim sistemom podrazumjeva skup metoda, postupaka i resursa oblikovanih tako da bi se potpomoglo postizanje nekog cilja. Informacioni sistem se moe definisati kao set meusobno povezanih komponenti koje funkcioniu zajedno u procesu izbora, prerade, skladitenja i slanja informacija, a u cilju pomoi donoenju odluka, koordiniranju i kontroli u organizaciji. Razvojem raunara dolo je do mnogo intenzivnjije upotrebe informacija i do poveanog povjerenja u donoenje upravljakih odluka na bazi informacija. Osnovni cilj svakog informacionog sistema je da omogui prikupljanje podataka i prikazivanje dobijenih informacija na najbolji nain. Informacioni sistem bilo kog ekonomskog subjekta jedan je od njegovih podsistema. Zbog toga i cilj informacionog sistema mora da bude usklaen sa optim poslovnim ciljevima, tj. informacioni sistem svojim funkcionisanjem mora da pobolja funkcionisanje cijelog poslovnog sistema kako bi se postigli to bolji rezultati poslovanja. Zbog toga svrha informacionog sistema jeste da upravljakoj strukturi

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

osigura tane i pravovremene informacije potrebne za donoenje odluka. Pored toga postoji i ekonomski zahtjev da se ovi zadaci obave uz to nie trokove. Svaki poslovni sistem, odnosno organizacija mora da ima svoj informacioni (pod)sistem koji prikuplja, pohranjuje, uva, obrauje i isporuuje informacije. Cilj informacionog sistema je pribavljanje potrebnih informacija za voenje poslovnog procesa i upravljanje organizacijom. Internacionalna federacija za obradu informacija (Internacional Federation for Information Prosessing IFIP) definie informacioni sistem na sljedei nain: "Informacioni sistem je sistem je sistem koji prikuplja, pohranjuje, uva, obrauje isporuuje informacije vane za organizaciju i drutvo, tako da budu dostupne i upotrebljive za svakog ko se eli njima koristiti, ukljuujui poslovodstvo , klijente, zaposlene i ostale. Informacioni sistem aktivni je drutveni sistem koji se moe, ali ne mora, koristiti informacionom tehnologijom". Odnosno "Informacioni sistem je sistem koji koristi hardverske resurse (maine i medije), softver(programi i procedure) i ljudske resurse (korisnike i specijaliste) radi sprovoenja aktivnosti ulaza, obrade, izlaza, memorisanja i kontrole, a koje treba da transformiu resurse podataka u informacione podatke". Informacioni sistem djelujui u okviru neke organizacije, omoguava joj da komunicira unutar sebe i sa svojim okruenjem. Prema tome, uslov opstanka bilo koje organizacije je da raspolae adekvatnim informacionim sistemom, u kojem su razraeni postupci informacionih aktivnosti. U nekim organizacijama te postupke obavljaju ljudi, a u drugim se koriste moderna informaciona tehnologija. Iz toga proizlazi da informacioni sistem moe biti manuelan ili podran informacionom tehnologijom, odnosno kompjuterizovan. Na osnovu navedenog bitno je uoiti sljedee: 1. Informacioni sistem je kompleksan organizacioni sistem, a kompleksnost se odnosi i na strukturu elemenata i na strukturu veza kako u okviru sistema tako i sa okruenjem. 2. Pojam informacionog sistema znatno je iri u odnosu na raunar i raunarsku obradu podataka. To znai da informacioni sistem obuhvata i kompjuterizovani i nekompjuterizovani dio informacionih djelatnosti, to upuuje na zakljuak da informacioni sistem postoji i onda kada nema raunarske podrke. 3. Informacioni sistem obuhvata sve informacione djelatnosti , to znai da se ne moe poistovijetiti sa jednom, pojedinanom od tih djelatnosti.

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Na osnovu svega navedenog, moe se zakljuiti da bi postala konkurentan uesnik na internacionalnom tritu, organizaciji su potrebni moni informacioni i komunikacijski sistemi. IS slue kao pomo menaderima i zaposlenima u analiziranju problema, razvijanju (kreiranju) novih proizvoda. Takoe, IS sadre informacije o znaajnim ljudima, mjestima i elementima u oprganizaciji, ali i njenom okruenju. IS pomou tri aktivnosti proizvode informacije koje su potrebne organizaciji za donoenje odluka, kontrolu operacija, analizu problema, kreiranje novih proizvoda i usluga. Ove aktivnosti su: ulaz (podrazumijeva sakupljanje neobraenih podataka iz organizacije i okruenja), procesiranje (prerada prikupljenih podataka iz organizacije i okruenja u razumljivije, korisnije oblike) i izlaz (odnosi se na transfer podataka ljudima ili aktivnostima kojima su potrebni). IS zahtjevaju i povratnu informaciju, koja podrazumijeva da "izlaz" odlazi do odreenih lanova organizacije koji e ih vrijednovati ili napraviti ispravke u fazi ulaza. Na slici 1., koja slijedi, prikazano je funkcionisanje IS. IS sistem sadri informacije o organizaciji i njenom okruenju. Postoje tri osnovne aktivnosti IS ulaz, procesiranje i izlaz. Faktori okruenja, kao to su kupci, dobavljai, konkurenti, akcionari i regulatorne agencije, interaguju sa organizacijom i njenim IS.

P O S L O V N O O K R U @E N JE
Z aj e
d nica K ONTROLA
M en ad ` m en t

Po tro

{ a~i

nc

ije

Ko

ag e

V l ad

PO V R A T N A SPR E G A
I n f o r m ac i o n i si st em i : U p r av l j a~k i i n f o r m ac i o n i si stem I z v r { n i i n f o r m ac i o n i si stem

nku

i n e_

r en c

ija

IN PU T

P R O C E S I R A N JE

O U T PU T

A kc

i o n ari

R ad n i

~k a_

`e d ru

nja

D ob

E k o n o m sk i r esu r si : L judi N o v ac P r o sto r O p r em a E n er g i j a I n f o r m ac i j a

O r g an i z ac i o n i p r o c esi : F i z i ~k a d i st r i b u c i j a M ar k et i n g F i n an si j e K ad r o v i D r u g i p r o c esi

av lj a

R o b e i u sl u g e: R obe U sl u g e D o p r i n o si I n f o r m ac i j e O st al i ef ek t i

F i n an
si j sk
e_ i
n st
i tu
cij

~i

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Slika 1. Funkcionisanje Informacionog sistema u okruenju Ciljevi informacionog sistema proistiu iz ciljeva organizacije, iji je on podsistem i sa njima moraju biti usklaeni. Opti cilj je da stvori neophodne preduslove za bolje funkcionisanje organizacije i ostvarivanje boljih rezultata poslovanja. Meutim, ne postoji jedan uopten model informacionog sistema koji je adekvatan i optimalan za svaku organizaciju. to je u konkretnom sluaju optimalno zavisi od itavog niza okolnosti. Svakako treba imati na umu injenicu da se organizacije meusobno razlikuje po nizu obiljeja kao to su ciljevi, drutvena uloga, djelatnosti i menadmenta. To drugim rijeima znai da je svaka organizacija relativno jedinstvena kombinacija strukture, menadmenta, ljudi, ciljeva i okruenja. Upravo zato informacioni sistem projektovan za jednu organizaciju ne moe direktno biti preslikan u druge organizacije. Postojanje i razvoj bilo kojeg poslovnog sistema nemogue je zamisliti bez aktivnosti prikupljanja, obrade ili razmjene informacija. Sve ove aktivnosti obavlja informacioni sistem koji neminovno predstavlja objektivno postojei konstitutivni dio svake savremene organizacije, odnosno njen podsistem. Isto se odnosi i na proces upravljanja i odluivanja (menadmenta), koji su po svojoj sutini prevashodno informacioni procesi. Upravo iz tog razloga je potrebno da savremeni menaderi posjeduju neophodna informatika znanja u koritenju informacione tehnologije, budui da su oni ti koji donoenje odluka treba da zasnivaju na informaciji i znanju, a ne na intuiciji i psiholokim faktorima. Informacioni sistemi se mogu objasniti i na sledei nain predstavljaju rjeenje za organizaciju i mendament, bazirano na informacionoj tehnologiji, na izazove koje postavlja okruenje. Da bi u potpunosti razumjeo IS, menader mora poznavati organizacione, menadment i tehnoloke dimenzije sistema, kao i njihovu mo da obezbijede rjeenja za izazove i probleme iz poslovnog okruenja. IS je vie nego kompjuter. Efektivno koritenje IS zahtjeva razumijevanje organizacije, menadmenta i informacione tehnologije koje utiu na sistem i ine sistem. Svi informacioni sistemi mogu biti opisani kao organizaciona i menadment rjeenja na izazove koje namee okruenje.

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Organizacija IS

Tehnologija

Menadment

Slika 2. Odnos IS sa organizacijom, tehnologijom i menadmentom

Kako je glavni cilj informacionog sistema da omogui prikupljanje podataka i prikazivanje dobijenih informacija na najbolji nain, postavlja se kao prvi zadatak izbor mainske i programske opreme i donoenje odluke o tipu organizacije podataka. U poslovnim informacionim sistemima koriste se dva tipa organizacije podataka u obliku: datoteka baza podataka.

Datoteka je kolekcija povezanih slogova iste strukture koji su smjeteni na sekundarnim memorijskim medijumima. Informacioni sistem koji ima ovakvu organizaciju podataka je osposobljen da prihvata i uva podatke i da prikazuje rezultate speifine primjene na bazi odgovarajuih ulaza. Organizacija podataka u baze podataka predstavlja savremeni trend u oblasti poslovnih informacionih sistema. Baza podataka je skup podataka koji su povezani preko odreenih relacija. Ove relacije formira ili odrava jedan ili vie programa koji se nazivaju upravljaki sistem baze podataka (Data Base Managament System DBMS).

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

2. FUNKCIJE INFORMACIONOG SISTEMA


Funkcije informacionog sistema su brojne i raznovrsne ali se ipak mogu svesti na dvije: funkcija dokumentacije funkcija upravljanja.

Funkcija dokumentacije omoguava subjektima poslovnog sistema ostvarivanje kontrole i ocjenu preduzetih akcija. Funkcija upravljanja kao osnovna funkcija informacionog sistema omoguava da svi subjekti jednog poslovnog sistema imaju na raspolaganju relevantne informacije kako bi bili u mogunosti da donose odgovarajue poslovne odluke. Savremena poslovna organizacija teko se moe predoiti na uobiajen nain, putem organizacionih ema, tj. "hijerarhije" kvadratia povezanih linijama. Danas je korisnije organizaciju posmatrati kao kompleks sistema za rjeavanje razliitih poslovnih problema koji izviru iz razliitih promjena sa kojima se organizacija susree, a ije se strukture mogu opisati informacionim tokovima. Informacioni sistem predstavlja "krvotok" tako shvaene savremene organizacije, jer prua "hranu" donosiocima odluka u rjeavanju problemskih situacija. Informacioni sistem djeluje unutar nekog poslovnog sistema omoguavajui mu da komunicira unutar sebe i sa svojim okruenjem. Samim tim i funkcije informacionog sistema poslovnog sistema nastaju, traju tokom postojanja i prestaju kada nestaje poslovni sistem. Budui da u poslovni sistem ulaze i 9

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

izlaze materijali, energetski i informacioni tokovi, zadatak informacionog sistema je da preuzima informacije, obrauje ih i preraene prezentuje poslovnom sistemu i okruenju. Poslovni sistem dobija informacije iz raznih izvora, spoljnih i unutranjih, a informacioni sistem ih obrauje u nove, korisne informacije. Cilj informacionog sitema je da poslovni sistem snabdije potrebnim informacijama, kako pri izvoenju poslovnog procesa, tako i pri upravljanju poslovnim sistemom. Kada se govori o poslovnom procesu, misli se na osnovnu djelatnost posmatranog poslovnog sistema. Iako svaka organizacija ima svoj specifian poslovni proces, informaciona tehnologija je pronala svoju primjenu gotovo svugdje i doprinijela podizanju efikasnosti odvijanjanja poslovnog procesa. U mnogim poslovnim procesima nemogue je konkurentno obavljati posao bez primjene informacione tehnologije. Samim tim je i automatizacija poslovnog procesa jedan od vanih zadataka informacionog sistema zasnovanog na informacionoj tehnologiji. Jedna od osnovnih funkcija informacionog sistema jeste da osoblju menaderima, snabdjevajui ih potrebnim informacijama, omogui efikasno istraivanje procesa i uvid u ponaanje organizacije tako da mogu efektivnije i efikasnije da se koriste svojim umijeem izvrenja zadataka planiranja,organizovanja, voenja i kontrolisanja, kako bi postigli poeljan rast, razvoj i prosperitet organizacije. Informacioni sistem neke organizacije prikuplja, kodira, skladiti, sintetizuje i prezentira informacije o marketingu, proizvodnji, radnom osoblju, pa i o samome sebi, a takoe o ekonomskim, tehnolokim, socijalnim, politikim, pravnim i drugim vanim aspektima okruenja organizacije, da bi omoguio njeno uspjeno funkcionisanje. Od informacionog sistema se oekuje da pomogne efikasno i efektivno funkcionisanje organizacije obezbjeujui da prave informacije u pravi as, u pravom obliku i u pravoj koliini prispiju pravoj osobi, odnosno korisniku u organizaciji. Uopteno govorei, informacioni sistem poslovnog sistema, upravlja tokovima podataka i informacija od njihovog izvora do korisnika koji ih koristi u procesu odluivanja. Iz naprijed navedenog evidentno je da se djelatnost informacionog sistema moe dekomponovati na sljedee aktivnosti: prikupljanje i evidentiranje podataka aktivnosti obuhvatanja podataka na mjestima njihovog nastanka, prenos i obrada podataka obrada podataka je proces pretvaranje podataka u informacije, 10

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

memorisanje i arhiviranje podataka i informacija kada se podaci obrade, oni se radi daljeg koritenja memoriu i arhiviraju i distribucija podataka i informacija korisnicima na kraju, obraeni podaci, odnosno informacije se dostavljaju relavantnim korisnicima i oni slue kao podloga za donoenje odluka.

1.

PRIKUPLJANJE PODATAKA Primarni podaci Sekundarni podaci

Interni izvori Eksterni izvori 2. 3. 4.

SKLADITENJE PODATAKA OBRADA PODATAKA DISTRIBUCIJA INFORMACIJA

Slika 3. Aktivnosti poslovnog informacionog sistema Odluivanje u organizaciji predstavlja proces transformacije informacija u odluku. Potreba za izgradnjom efikasnog informacionog sistema, koji bi omoguavao prikupljanje, obradu, uvanje i pristup informacijama kada je to potrebno, kao i podrku pri donoenju poslovnih odluka, namee se kao imperativ. Pri tome se ne smije zaboraviti da se savremeni informacioni sistemi ne mogu projektovati bez adekvatne raunarske podrke. Moe se rei da su raunarsko pok rivanje poslovnih transakcija i osiguranje potrebnih informacija menaderima u odgovarajuem vremenu i upotrebljivom formatu, kljune funkcije informacionog sistema u organizaciji. Polazei od osnovne funkcije informacionog sistema, a to je da doprinese uspjenom poslovanju organizacije, od informacionog sistema se oekuje da adekvatnim, pravovremenim i pouzdanim podacima i informacijama obezbijedi ekonominu realizaciju poslovnih procesa, poslovnih funkcija i

11

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

odluivanja. Ovu funkciju karakteriu i odreeni specifini ciljevi koji se postavljaju pred informacioni sistem: 1. Da pravovremeno i u potpunosti odgovori na sve informacione zahtjeve korisnika 2. Da obezbijedi kompletnu dokumentacionu osnovu za praenje poslovnih dogaaja izmeu poslovnih funkcija, kao i sa okruenjem uopte. Da bi informacioni sistem mogao da realizuje osnovne funkcije, on mora da posjeduje odreeni kvalitet, kako bi kao posebna cijelina unaprijedio uspjenost rada cijele organizacije. To e postii ukoliko sadri samo one injenice, tj. skupove podataka koji su relavantni za saglasnost stanja organizacije, ukoliko obezbijedi prikupljanje onih podataka na osnovu kojih e se kreirati kvalitetna informaciona podloga neophodna za uspjeno odluivanje. Samo uspjean informacioni sistem olakava bolje razumijevanje same organizacije i njenih funkcija, lokalizaciju slabosti i prednosti organizacije, poboljava komunikacije u organizaciji, otkriva probleme i pomae u njihovom rjeavanju, podrava planiranje, usmjeravanje, koordinisanje aktivnosti i kontrolisanje, kao i mjerenje rezultata organizacije. Organizacija koja nema razvijen informacioni sistem nema potrebne preduslove za uspjeno funkcionisanje i takmienje sa konkurencijom, za razliku od organizacije sa razvijenim informacionim sistemom koja koristi sve raspoloive mogunosti savremene informacione tehnologije, poput Internet servisa, pristup eksternim bazama podataka, koncepcija Data Warehouse i sl. Povezivanje organizacije sa okruenjem putem raunarskih mrea, razvoj telekomunikacija, elektronskog poslovanja, elktronske razmjene podataka i sl. zahtijeva i novu ulogu informacionog sistema.Od informacionog sistema organizacije se ne oekuje samo da prikuplja i obrauje informacije o promjenama iz okruenja, ve i da predstavlja organizaciju okruenju. Savremene informacione tehnologije, poput intraneta, ekstraneta i interneta mogu predstavljati ishodite, kako za povezivanje organizacije sa uim i irim okruenjem, tako i za predstavljanje organizacije okruenju i to na globalnom nivou. Glavne koristi od informacionog sistema: Izvravanje radnji velikom brzinom, obrada velike koliine podatka i raunskih operacija Obezbjeivanje brze, precizne i jeftine komunikacije unutar i izmeu organizacija Memorisanje na to je mogue manjem prostoru ogromne koliine informacija i obezbjeenje, brzog i jednostavnog pristupa svim korisnicima Obezbjeivanje brzog i jeftinog pristupa ogromnim koliinama informacija irom svijeta 12

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Mogunost komunikacije i saradnje bilo gdje i u bilo koje vrijeme Porast efikasnosti i efektivnosti ljudi koji rade u grpama na jednom mjestu ili na nekoliko lokacija

3. KOMPONENTE INFORMACIONOG SISTEMA


Sa aspekta sistemskog pristupa strukturu informacionog sistema ine sljedee komponente:

HARDWARE SOFTWARE ORGWARE LIFEWARE DATA BASE NETWARE

Slika 4. Struktura informacionog sistema Hardware - tehnika oprema ili materijalno tehnika komponenta ovu komponentu ine maine, ureaji i sredstva namjenjeni procesiranju (obradi) i prenosu podataka, odnosno informacija. Software - programska podrka ili nematerijalna komponenta predstavlja skup ljudskog znanja ugraenog u maine, opremu i ureaje, koji diktiraju nain nain obrade podataka. Orgware - organizaciona podrka obuhvata organizacione postupke, metode i naine kojima se usklauje tj. koordinira rad svih komponenata informacionog sistema, kako bi one inile skladnu i funkcionalnu cijelinu. 13

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Lifeware - kadrovska podrka ili ljudska komponenta ovu komponentu ine svi ljudi koji u bilo kojoj funkciji uestvuju u radu sa informacionom tehnologijom, bilo kao profesionalni informatiari, bilo kao korisnici rezultata obrade podataka, odnosno informacija. Data base - podaci i informacije ovu komponentu ine podaci (koji predstavljaju predmet obrade), informacije i znanje, shvaeni kao informacioni resursi koji postaju izuzetno vrijedna imovina svake organizacije. Netware - prenosna (mrena) komponenta predstavlja projektovanje i povezivanje raunara radi razmjene podataka i meusobne komunikacije fiziki udaljenih raunara, odnosno telekomunikaciona sredstva i veze u sistemu. Sve komponente su meusobno usko povezane a najvea efikasnost informacionog sistema se moe postii samo ukoliko se podjednako razvijaju sve komponente, kao funkcionalna cjelina, te ukoliko su one meusobno usklaene.

4. INFORMACIONI SISTEMI I POSLOVNI SISTEMI


Svaki poslovni sistem pod kojim se podrazimijeva bilo koji ekonomski subjekt moe se posmatrati kao sastva tri dijela ili podsistema. To su izvoaki (izvrni), upravljaki i informacioni podsistem. Izvoaki podsistem usmjeren je ka ostvarivanju konkretnog cilja poslovnog sistema. Cilj upravljakog podsistema je realizacija upravljakih funkcija. Kvalitetu poslovnog odluivanja doprinosi informacioni podsistem, odnosno poslovni informacioni sistem (BIS Business Information System). Stvaranje i prezentacija poslovnih informacija ima svoj smisao samo kada su ljudi u upravljakom podsistemu sposobni i spremni da odaberu i koriste poslovne informacije. Poslovni informacioni sistem povezuje upravljake i izvrne funkcije tako to formirane informacije na osnovu poslovnih podataka stavlja na raspolaganje upravljakom podsistemu. Poslovni informacioni sistem je svako uspjeno ureivanje ljudi, postupka, ureaja i tehnologije organizovanih u svrhu pruanja blagovremene i pouzdane informacije potebne za rukovoenje preduzeem radi ostvarivanja dobiti. Poslovni informacioni sistem ima etiri osnovne funkcije: 1. obezbjeivanje informacija o prolim poslovnim zbivanjima, 14

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

2. obezbjeivanje informacija o buduim poslovnim zbivanjima, 3. obezbjeivanje kontrolnih informacija i 4. obezbjeivanje analitikih informacija. Sadraj poslovnih podataka i informacija u poslovnom informacionom sistemu moe da bude razliit pa su zbog toga razliite i metode njihovog prikupljanja i sreivanja. Na primjer, finansijskim informacijama, bavi se prvenstveno raunovodstveni podsistem u okviru jednog poslovnog sistema. Postojanje opteg informacionog sistema ima za cilj da rukovodstvu poslovnog sistema prui potrebne podatke na svim nivoima, odnosno da prui podrku za donoenje poslovnih odluka i preduzimanje konkretnih akcija u tekuem poslovanju, tj. tei da stvori informacije koje su namijenjene i razumljive svakom rukovodiocu u okviru poslovnog sistema. To je sistem koji analizira podatke o proteklim i sadanjim poslovnim dogaajima ali koji omoguava projektovanje poslova u budunosti. Pored toga poslovni informacioni sistem mora da bude postavljen tako da govori jezikom menadera, da je jednostavan u prezentiranju datih informacija, da je pouzdan, da omoguava iskazivanje obraenih informacija u vrlo kratkim vremenskim intervalima.

15

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

4.1.

PRIKUPLJANJE,

OBRADA

KORITENJE

INFORMACIJA

POSLOVNOM INFORMACIONOM SISTEMU


Obrada podataka je proces pretvaranja podataka u informacije. Odluivanje, u okviru poslovnog sistema, je proces pretvaranja informacija u odluke.
zeljeno stanje

poremeaj

upravljanje

upravljaki ulaz

sistem

stvarno stanje

informacije za upravljanje okolina

Informac. sistem

Slika 5. Upravljaki model poslovnog informacionog sistema

Podaci i informacije se u skladu sa odreenim tehnikim, tehnolokim zakonitostima obrauju da bi se dobila slika o stanju poslovnog procesa i potrebi preduzimanja ili nepreduzimanja odreenih aktivnosti. Obrada podataka u najirem smislu obuhvata: prikupljanje podataka;

16

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

pripremu podataka za obradu najee se ovaj dio izvrava u procesu prikupljanja podataka jer su podaci po strukturi ve spremni za obradu; pri koritenju raunara ovaj postupak podrazumijeva i sam unos podataka u raunar;

obradu podataka u uem smislu prikupljeni podaci namijenjeni su analizama ija je struktura i sloenost veoma razliita od jednostavnih pretraivanja pohjedinih baza podataka do vrlo sloenih prorauna i

prezentaciju rezultata obrade ovaj dio obrade podataka podrazumijeva iskazivanje rezultata korienjem razliitih tehnikih sredstava.

17

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

4. 2. OBLIKOVANJE POSLOVNIH INFORMACIONIH SISTEMA


Koji e se pristup pri oblikovanju poslovnih informacionih sistema prihvatiti zavisi od kompleksnih faktora kao to su: drutveni i ekonomski uslovi u kojima se poslovni informacioni sistem oblikuje i izgrauje, nivo organizovanosti poslovnog sistema, raspoloiva raunarska tehnologija, subjektivni faktori koji ove podsisteme definiu i postavljaju itd.

Kod parcijalnog pristupa radi se o oblikovanju, izgradnji i projektovanju autonomnih sistema informacija koji su usmjereni prema razliitim nivoima upravljanja u okviru pojedinih dijelova procesa rada, odnosno pojedinih funkcionalnih podruja. Osnovno obiljeje parcijalnog pristupa je da se razmjena informacija obavlja samo na viim nivoima upravljanja, izvjetajima koje podnose pojedina funkcionalna podruja. Parcijalni pristup pri oblikovanju informacionog sistema se danas smatra prevazienim i gotovo je potpuno odbaen pri projektovanju novih informacionih sistema, jer ne omoguava ni kvalitetnu bradu podataka koji su poslovnom sistemu potrebni a naroito ne ostvaruje neophodnu povezanost pojedinih funkcija unutar poslovnog sistema i povezanost poslovnog sistema sa okruenjem. Danas se uglavnom u oblikovanju informacionog sistema primjenjuje integramlni pristup. Osnovno obiljeje ovog pristupa jeste da se poslovni subjekat posmatra kao povezan i zavisan skup vie podsistema, a informacioni sistem se oblikuje, izgrauje i projektuje kao jedinstvena cjelina. Cilj ovakvog pristupa je da informacioni sistem formira iroku informacionu osnovu koju treba da koriste svi nivoi upravljanja i svi procesi rada u kojem se donose odluke koje utiu na definisanje ciljev a, ostvarivanje rezultata i uspjeno rjeavanje rjeavanje problema u poslovnom procesu. Veoma bitne karakteristike ovog pristupa su razvijenost komunikacija izmeu korisnika informacija i mogunost vertikalnog i horizontalnog komuniciranja.

18

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

4.3. VRSTE POSLOVNIH INFORMACIONIH SISTEMA


Postoji mnogo pristupa klasifikovanju informacionih sistema, i ja u u ovom radu prikazati tri razliita pristupa. Klasifikacija informacionih sistema moe se izvriti prema: usmjerenosti, dijelovima procesa rada koji obuhvataju, meusobnoj povezanosti dijelova iz kojih se sastoje, nivoima odluivanja, tehnikoj osnovi na kojoj su razvijeni, sistemu procesa obrade podataka koji se primjenjuje. Prema usmjerenosti postoje informacioni sistemi usmjereni preteno na prole dogaaje i informacioni sistemi usmjereni kako prema prolim tako i prema sadanjim i buduim dogaajima. Prvu grupu ine informacioni sistemi za obradu podataka (Data Processing), dok osobine druge grupe imaju upravljaki informacioni sistemi. Prema poslovnim funkcijama koje se realizuju ili prema dijelovima procesa rada koje obuhvataju u okviru poslovnog informacionog sistema obino moe da se izdvoji vie podsistema, koji funkcioniu prema odreenoj strukturi konkretnog poslovnog sistema. Dakle, s obzirom na sistem poslovanja i definisane poslovne politike, svaki poslovni sistem utvruje svoju organizacionu strukturu i prema njoj projektuje i izgrauje svoj informacioni sistem, dijelei ga na specifine podsisteme. Prema povezanosti dijelova iz kojih se sastoji informacioni sistem moe da bude integrisan ili neintegrisan. Neintegrisani informacioni sistem ini skup vie nepovezanih pojedinanih informacionih sistema. Integrisani informacioni sistem ine vie meusobno povezanih podsistema. Prema nivou odluivanja kojem slue informacioni sistemi mogu se podijeliti na: informacione sisteme za operativne odluke, informacione sisteme za taktike odluke, informacione sisteme za strategijske odluke. 19

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Prema tehnikoj osnovi na kojoj su zasnovani informacioni sistemi se dijele na: inforamcione sisteme zasnovane na preteno neautomatizovanoj obradi podataka, informacione sisteme zasnovane na automatizovanoj obradi podataka.

Prema sistemu procesa obrade koji se primjenjuje razlikuju se informacioni sistemi zasnovani na: serijskoj obradi (Batch Processing) "off-line" obradi, "on-line" obradi.
1

Prema prvom pristupu

istorijski razvoj informacionih sistema moe da bude podijeljen na etiri

perioda, na osnovu vrste informacionih sistema uvedenim u tom periodu. Brojni su faktori koji su uticali na taj proces od isto tehnikih do eknoomskih. Takoe, postoje razliiti kriterijumi klasifikacije etapa u razvoju informacionih sistema. Danas je uglavnom prihvaena sledea podjela na periode koje karakteriu: informacioni sistemi za obradu podataka (Data Processing), upravljaki informacioni sistemi (MIS Management Information Systems), informacioni sistemi za podrku odluivanju (DSS Decision Support Systems), ekspertni sistemi (Expert Systems).

prof. dr. Rade Stanki

20

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Sistemi za obradu podataka Upravljaki IS Upravljaka podjela

Sistemi za podrku odluivanja

Ekspertni sistemi

Slika 6. Ovu klasifikaciju ne treba mijeati sa generacijama raunara koji se nalaze u upotrebi jer je ona vezana za organizaciona i softverska rjeenja koja se primjenjuju. Istovremeno, ove etiri vrste informacionih sistema treba shvatiti kao istorijski sukcesivne faze u razvoju informacionih sistema ali i kao konstitutivne elemente informacionih sistema koji ve funkcioniu. To znai da, na primjer, period informacionih sistema za podrku odluivanju nastupa iza perioda upravljakih informacionih sistema, ali i da ovi informacioni sistemi sadre kroz svoje funkcije sve kvalitete ne samo upravljakih informacionih sistema, nego i informacione sisteme koji su sluili iskljuivo za obradu podataka. Sa aspekta problema upravljanja ova klasifikacija istie i razliite osnovne namjene informacionih sistema a to su: analiza poslovanja, operativne odluke, donoenje taktikih odluka i strateko upravljanje. Prema drugom pristupu2 savremeni informacioni sistemi organizacije bazirani na i podravani informatikim tehnologijama mogu se podijeliti na: operativne informacione sisteme i sisteme za podrku menadmenta (menaderski informacioni sistemi).

Balaban, N., Risti, .

21

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

OPERATIVNI INFORMACIONI SISTEMI Operativni informacioni sistemi su informacioni sistemi namijenjeni za obradu podataka nastalih u poslovnim i tehnolokim procesima i koji obezbeuju podatke i informacije za poslovne operacije. Uloga ovih sistema je podrka unapreenju i efikasnom izvravanju poslovnih transakcija, kontrola tehnolokih procesa, automatizacija poslova u kancelarijama, podrka u kreiranju, distribuciji i koritenju znanja, podrka komunikaciji i saradnji u organizaciji, formiranje i odravanje integralne baze podataka organizacije. OLTP sistemi (On Line Transaction Procesing System) su sistemi koji trenutno obrauju podatke nastale u poslovnim transakcijama. U toku dana se obrade milioni razliitih poslovnih transakcija i automatski izvri auriranje velikih baza podataka. Ovi sistemi su bazirani na relacionoj tehnologiji i koriste najsavremenije tehnike raunarstva. Tipini poslovni procesi su, na primer, ovi: obrada porudbenica, fakturisanje, kontrola zaliha, obrada zaliha, prodaja robe u trgovinskim objektima, obrada transakcija u bankarskom poslovanju i slino. Dakle, OLTP omoguavaju automatizaciju odvijanja poslovnih procesa, aktivnosti, poslova, radnih zadataka i operacija. Oni su, takoe, osnova i sredstvo za razvoj sistema koji podravaju odluivanje u menadmentu. Teko je, zapravo, 22

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

pretpostaviti i praktino je neostvariva zamisao razvoja upravljakih informacionih s istema, Data Warehouse-a, sistema poslovne inteligencije i drugih, a da organizacija nije prethodno razvila i implementirala OLTP. Krajnji korisnici ovih sistema su, pre svega, strunjaci razliitih profilacija, operativni menaderi, administrativno i tehniko osoblje organizacije. SISTEMI ZA PODRKU MENADMENTA Sistemi za podrku menadmentu mogu biti: upravljaki informacioni sistemi MIS (Management Information Systems), sistemi podrke odluivanju DSS (Decision Support Systems), izvrni informacioni sistemi ESS (Executive Support Systems), koji su najee zasnovani na informacionim arhitekturama kao to su Data Warehouse (DW) i sistemi zasnovani na znanju KBS (Knowledge Based Systems)

Prema treem pristupu3 akronim MIS (Management Information Systems) - Upravljaki informacioni sistemi ukljuuje sledee vrste informacionih sistema: NIS Neautomatizovani informacioni sistemi ES (Expert Systems) - Ekspertni sistemi DW (Data Warehouse) Skladite podataka ESS (Executive Support Systems) - Izvrni informacioni sistemi HS (Hybrid Systems) Hibridni sistemi DSS (Decision Support Systems) Sistemi za podrku odluivanju DB (Data Base) Baza podataka KBS (Knowledge Based Systems) - Sistemi zasnovani na znanju

Prof. dr. Dragan D. Milanovi

23

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Expert Systems

NIS
Data Warehouse

Management Information Systems

Executive Support Systems

Hybrid Systems Decision Support Systems Data Base Knowledge Based Systems

4.3.1. UPRAVLJAKI INFORMACIONI SISTEMI (MIS)


Upravljaki informacioni sistem je mrea zasnovana na raunarima a koja prua odgovarjue podatke rukovodstvu u svrhu donoenja odluka, a takoe sadri neophodne mehanizme za uvoenje promjena koje rukovodstvo vri prilikom donoenja odluka. Ovi sistemi javljaju se kao druga faza razvoja informacionih sistema i to kao posljedica, s jedne strane, potrebe poslovnih sistema da prikupljene i obraene informacije iskoriste u svrhu upravljanja i s druge strane, kao posljedica razvoja softvera (savreniji operativni sistemi, baze podataka, programski jezici i sl.) Javljaju se kao odraz potrebe da se menadmentu na adekvatan nain obezbijede neophodne informacije za odluivanje i upravljanje, prije svega, za donoenje operativnih i taktikih odluka. Oni obezbjeuju za menadere i druge korisnike informacije, koje su im neophodne u svakodnevnom donoenju menaderskih odluka. Proizvode veoma mnogo razliitih izvjetaja koje su menaderi na osnovu istraivanja njihovih informacionih potreba unaprijed definisali. Ovi sistemi pretrauju informacije o internim operacijama iz baza podataka i kontinuirano ih auriraju OLTP sistemima. Oni, 24

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

takoe, obezbjeuju mnogo korisnih podataka i informacija o relavantnom okruenju organizacije, koji dolaze iz eksternih izvora. Na primjer, menader prodaje moe: a) koristiti web brauser da bi primio neposredno i u realnom vremenu vizuelne prikaze, na svojoj radnoj stanici, informacije o prodaji pojedinih proizvoda razliitim kupcima, b) pristupiti nedjeljnim, mjesenim, kvartalnim ili drugim analitikim izvjetajima koji omoguavaju ocjenjivanje rezultata prodaje, odnosno, postignua njegovog odjeljenja u domenu prodaje razliitih proizvoda, razliitim kupcima, na razliitim trinim segmentima. Ovaj period u razvoju informacionih sistema zadrava sve pozitivne osobine informacionih sistema za obradu podataka ali i uvodi savremeniji pristup u : nain obuhvata podataka, tamo gdje nastaju, terminalskom mreom, procese izvjetavanja (osim pisanog izvjetaja uvodi se i ekranski tip izvjetaja putem terminala koji se nalazi kod korisnika), proces donoenja rutinskih odluka na nekim, uglavnom niim, nivoima upravljanja. Postoje razliiti tipovi upravljakih informacionih sistema koji se koriste za veoma raznovrsne oblike poslovnog odluivanja. Svi upravljaki informacioni sistemi uglavnom omoguavaju: rjeavanje problema ekonominosti, analizu trita, analizu cijena pri uporeivanju razliitih alternativa.

Sve ove aktivnosti obino se grupiu u tri cjeline: 1. odreivanje alternative, 2. priprema modela i obrada altenativa, 3. uporeivanje alternativa. Za razliku od informacionih sistema za obradu podataka koji su zasnovani na podacima, upravljaki informacioni sistemi su orjentisani ka informacijama. Sistemska analiza u okviru ovih sistema nije samo opisna ve se zasniva na toku podataka a poslovi su uglavnom polustrukturisani. Softvesrka rjeenja uraena su koritenjem viih programskih jezika, a izlazi su hijerarhijski diferencirani i dati u mrei. itav upravljaki informacioni sistem, kao i poslovni sistem kojem daje podrku, oblikovan je kao originalna struktura podsistema koji su meusobno povezani i ine cjelinu u ekonomskom i informaionom smislu. Meutim, u mnogim poslovnim sistemima danas postoje mnogo kompleksniji oblici in formacione podrke upravljanja koji se klasifikuju kao potpuno nova faza u razvoju informacionih sistema. 25

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

4.3.1.1. NEAUTOMATIZOVANI INFORMACIONI SISTEMI


U neautomatizovanim informacionim sistemima primjenjuje se ili runa ili mehanografska obrada podataka. Osim runih i stonih kalkulatora koriste se mehanografska sredstva za izvravanje specifinih poslova, kao to su knjienje, fakturisanje, izdavanje naloga i sl. Mehanografskim sredstvima se automatizuje izvravanje srodnih raunskih operacija afministrativnog i rutinskog rada. Poto obrada nije objedinjena, veliki broj radnika se bavi prikupljanjem i djeliminom obradom podataka, popunjavajui razne obrasce i izvjetaje u okviru svojih redovnih operativnih poslova. Istina, postoje kategorije radnika kojima je to jedina djelatnost i radna mjesta gdje se jedino vri obrada podataka. Na primjer, pri voenju knjigovodstva, raunovodstva, personalne evidencije i sl. Obrada podataka vezana je za izvravanje osnovnih funkcija organizacije. Informacione aktivnosti vezane za izvrenje funkcija mogu se predstaviti kao na slici: Nosioci podataka su dokumenti. Na njima su podaci upisani tako da se mogu uvati i prenositi. Informaciona baza je skladite dokumenata koji se u njoj uvaju. To mogu biti kartoteke, biblioteke, skupovi zapisnika, slubenih listova itd. Na osnovu ulaznih podataka u toku izvravanja radnog procesa dopunjava se, odnosno aurira informaciona baza koja moe posluiti pri donoenju operativnih odluka. Obrada nije jedinstvena i ponekad se ne obavlja uvijek na isti nain, podaci nisu formatizovani i strogo strukturirani, a zadaci koji se rjeavaju esto nisu do kraja definisani. U neautomatizovanim informacionim sistemima znaajni su i usmeni informacioni tokovi. Oni su promjenjivi i nepostojani. Informacije se, dakle, mogu razmjenjivati formalno (pomou izvjetaja) i neformalno (usmeno i opservacijom). Subjektivni inioci mogu znatno da utiu na tok obrade podataka i dobijanja rezultata. U neautomatizovanim informacionim sistemima obino dolazi do dupliranja rada na obradi podataka (vodi se vie slinih kartoteka i sl.), naroito pri izradi pojedinanih (kvartalnih i godinjih) izvjetaja, kada je potrebno obraivati velike koliine podataka. Za neautomatizovanu obradu podataka svojstveno je: 26

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

da pravila za obradu podataka nisu strogo definisana ve su dobrim dijelom iskustvena, da je obrada spora, to dovodi do kanjenja informacija, da se prave greke koje mogu nastati zbog: nepridravanja ili nepostojanja strogih upustava za obradu, pogreno prispjelih podataka, pogreno upisanih rezultata i pogrenog raunanja.

4.3.1.2. EKSPERTNI SISTEMI


Izgled konferencijske sale za grupno odlu ivanje uz podrku ES

"Ekspertni sistem je raunarski program koji djeluje znanja".4 Ekspertni sistemi (Expert Systems) su najnovija rjeenja u razvoju informacione tehnologije koja se jo ne nalaze u iroj komercijalnoj upotrebi. Oni su povezani sa nastankom vjetake inteligencije i razvijaju se kao jedan njen dio. Vjetaka inteligencija je termin koji je istori jski dodijeljen nizu oblasti istraivanja koja se bave rastuom sposobnou raunara da izvravaju zadatke kako to ovjek radi. Kao rezultat, oekuje se da ovakvi sistemi dostignu nivo performansi koji je uporediv sa nivoom eksperata za datu oblast problema.
4

kao

ljudski

ekspert

dobro

definisanom specifinom zadatku, na bazi

Liebowitz Jay, 1992

27

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Pojavom ekspertnih sistema, znatno je olakan rad na onim mjestima odluivanja gdje se donose veoma sloene ili veoma znaajne odluke, rj. svuda gdje se ne smije dozvoliti donoenje pogrene odluke iz razloga nemogunosti saniranja posljedica. Za ekspertne sisteme se kae da predstavljaju informatiki izazov. Oni su u osnovi dijagnostiki sistemi, ali sve ee preuzimaju funkcije upravljakih sistema, koji trae nove tehnologije rada, prije svega koritenje vjetake inteligencije. Poslovanje privrednih subjekata je djelatnost u koju su ukljuene brojne veliine koje su esto nepredvidive, funkcionalno zavisne i promjenjive. Da bi se izgradio ekspertni sistem u poslovnom okruenju potrebno je definisati prihvatljivo problemsko podruje, odrediti kriterijume, mogua rjeenja i mogue ishode. U izradi ekspertnog sistema uestvuje vei broj eksperata za oblast rjeavanja problema i za softver. Za razliku od informacionih sistema za podrku odluivanju, gdje je korisnik bio u situaciji da dobije pomo od sistema, ali samo ako je imao ideju vodilju za tip izvjetaja ili korienje nekog modela, ekspertni sistem nudi alternativu, odgovor kako bi drugi eksperti rijeili slian problem. Ekspertni sistemi su samouei tako da pamte dobra rjeenja korisnika koja mogu da budu od interesa za obogaivanje baze znanja sistema. Takoe, ekspertni sistemi koriste prirodan jezik uglavnom engleski i na taj nain je jo manje formalizovano njihovo koritenje. Za razliku od svih prethodnih perioda u razvoju informacionih sistema, koje danas ve moemo da nazovemo konvencionalnim sistemima, ekspertni sistemi se ne zasnivaju na bazi podataka ve na bazi znanja. Baza znanja odvojena je od baze odluivanja. Ekspertni sistemi pokrivaju specifian domen ekspertize, sadre bazu znanja organizovanu za koritenje kao kolekciju pravila, a ne kao nepromjenjiv kod programa. Rezultat razmiljanja prikazuju na jasan i razumljiv nain. Mogu da se skokovito razvijaju i pruaju savjete umjesto tabela i grafikona. Kako je vrijeme primjene vjetake inteligencije jo uvijek pred nama, ekspertne sisteme mogli bismo da definiemo kao "sisteme bazirane na znanju". Ekspertni sistemi ukljuuju osnovne ideje inteligentnog rjeavanja problema kao to su: znanje je skup injenica, uvjerenja i heuristika; uspjeh je nalaenje dovoljno dobrog odgovora koritenjem raspoloivih sredstava; efikasnost pretraivanja baza podataka i baza znanja direktno utie na uspjehe;

28

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

na poveanje kompleksnosti problema znaajno utiu greke u podacima i znanju, dinamine promjene podataka, broj mogunosti koje treba uzeti u obzir i kompleksne procedure za eliminisanje mogunosti;

na efikasnost rjeavanja utie i primjenjivost i tanost znanja, brzo elominisanje redundatnih operacija, poveanje brzine raunara, viestruki izvori znanja i rezonovanje na razliitim nivoima apstrakcije.

Od ukljuivanja ovih elemenata do konstruisanja ekspertnog sistem za potrebe odreene vrste poslovanja, veoma je dug put. Zbog toga za ekspertne sisteme za potrebe poslovnih sistema treba posebno detaljno razraditi sve faze projektovanja. Prvo treba izvriti identifikaciju problema i odrediti koncept za prikazivanje znanja. Zatim se dizajnira struktura za organizaciju znanja, vri implementacija i formuliu pravila za prikazivanje znanja. Zadnja faza je testiranje sistema i ustanovljavanje validnosti pravila koja predstavljaju znanje. to se softversko dijela ekspertnog sistema tie, mogua su dva pristupa pri izgradnji ekspertnih sistema: 1. razvijanje programa na bazi specijalizovanih programskih jezika za manipulaciju simbolima (LISP, PROLOG i drugi); 2. izgradnja prototipova Kod izgradnje prototipova sistem bira pravila koje je ustanovio ekspert ili korisnik i sa dobijenim rezultatima ih vraa u bazu znanja, to ini osnovu samouenja sistema ime se on pribliava vjetakoj inteligenciji. Informacije u bazi znanja su definisane kao razliita miljenja. Ta miljenja, ili u sluaju deterministikih miljenja zakljuci, zasnivaju se na teoriji vjerovatnoe, teoriji modeliranja i simulacije sistema ili nekom drugom odgovarajuem konceptu. Izgradnja ekspertnog sistema na osnovu prototipova podrazumijeva postojanje: prototipa za prezentaciju, istraivakog prototipa, radnog prototipa, izvrnog prototipa, komercijalnog prototipa.

Sadraj prototipa ekspertnog sistema za donoenje stratekih odluka u poslovanju jednog poslovnog sistema mogao bi da obuhvati:

29

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

analizu stanja, trine uslove, analizu konkurentnosti, performanse poslovnog sistema, faktore uspjeha itd.

Ekspertni sistemi su prirodna faza u evoluciji raunara. Sljedea faza predstavlja dalju evoluciju ekspertnih sistema u formu koja se naziva "kreativna inteligencija" (CREATIVE INTELIGENCE), gdje nove ideje treba da stvara sam raunar. Trenutno na tritu nema ni jednog ekspertnog sistema koji je u stanju da formulie sva pravila, ui na osnovu greaka ili dodaje pravila u svoju bazu znanja. Cilj ekspertnog sistema: Formalni naini predstavljanja znanja Metodi logikog zakljuivanja Davanje ekspertnog saveta Iznoenje miljenja za koje je korisnik zainteresovan Treba da obezbedi odgovore na pitanja Rezonovanje, rasuivanje, prepoznavanje i poreenje formi Tei se ka stvaranju takve softverske podrke koja e omoguiti simuliranje ponaanja oveka eksperta u datoj problemskoj situaciji.

30

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Ponaanje oveka eksperta podrazumeva: Dijagnosticiranje problema Mehanizme i logiku zakljuivanja Transfer znanja Manipulisanje znanjem Vrednovanje alternativa U izgradnji ekspertnih sistema javljaju se dodatne potekoe zbog injenica da preuzimanje znanja od eksperata uvek sa sobom nosi i neka preteno lina pravila, rezonovanja i zakljuivanja, uenje na bazi ranijih iskustava, mogunosti adekvatne primene analogije.

Svrhe aplikacije: Korisnik trai odgovor na zadati problem 31

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Korisnik ekspert dodaje znanje u ES Korisnik ui od ES, poveava svoje znanje

Rezultati ES prikazani u grafikom obliku:

32

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Grafiki prikazani rezultati glasanja. Najvie glasova ima predlog preseljenja u novu poslovnu zgradu a zatim predlog smanjiti operativne trokove u budetu za 25% kako bi se poveao profit preduzea u narednoj fiskalnoj godini.

Osnovne razlike izmeu DSS i ES

ATRIBUTI
Namena Orjentacija Ko postavlja pitanja Podruje problema Sadraj baza Mogunost rezonovanja

DSS
Pomo oveku koji odluuje Odluivanje ovek-maini Vrlo iroko Stvarno znanje Ne

ES
Zamena oveka u odluivanju Transfer znanja i savet Maina-oveku Uzak domen Stvarno i proceduralno znanje Da-ogranieno

Zadaci ES se odlikuju time to: 33

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Kompleksne i sloene zadatke reavaju na nivou eksperta Primenjuju strategije reavanja iz specifinih oblasti Samosaznanjem rezonuju u procesu zakljuivanja i pruanju obrazloenja zakljuaka Reavaju probleme koji pripadaju irokoj skali funkcionalnih kategorija u sledeoj tabeli Sutina zadataka Zakljuivanje o datoj situaciji, ukljuivanje opisa problema odluivanja i stanja sistema Dijagnostika Postavljanje dijagnoze i zakljuivanje o grekama na osnovu podataka i pokazatelja Planiranje Oblikovanje akcija, modeliranje, Projektovanje Predvianje Zakljuivanje o verovatnim posledicama Oblikovanje Konfigurisanje objekata i reenja uz data ogranienja Kontrola ponaanja sistema, formulisanje kolektivnih planova Naziv tipinih ES DENDRAL PUFF VM MZCIN DART BDS TALIB SPEX MOLGEN PTRANS I&m XCON MOLGEN PALADIO Kontrolisanje ZES MIN vm

Funkcionalne, kategorije, zadaci i nazivi tipinih ES. Kategorija zadataka Interpretacija

Strukturu ES ine: Podsistemi uzimanja i predstavljanja znanja eksperta u bazi znanja Baze znanja Mehanizmi zakljuivanja i obrazlaganja zakljuaka Korisniki interfejsi

Proces izgradnje baze znanja moe se razloiti u nekoliko koraka: 34

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Identifikacija problema Predlog koncepcije baze znanja Izbor naina prikazivanja znanja Implementacija baze znanja Podeavanje baze znanja Najpoznatiji metodi predstavljanja znanja su: Produkciona pravila Semantike mree Frejmovi (ramovi) znanja Trojke objekat - atribut - vrednost Mehanizmi zakljuivanja i obrazlaganja zakljuka ine podsistemi ekspertnog sistema koji je najee veoma bitan za korisnika jer omoguava uvid u nain reavanja problema i razloge zbog kojih ekspertni sistem predlae odreene zakljuke u vezi njegovog reavanja.

4.3.1.3. DATA WAREHOUSE (DW)


Data Warehouse (DW) je prema shvatanju Inmona, veliko, jedinstveno, integrisano, prilagodljivo, elastino i bezbijedno spremite podataka koje obezbjeuje infrastrukturalnu osnovu informacionih softverskih aplikacija u organizaciji, i koje sadre ka korisniku usmjerene, integrisane, postojane, multivarijantne skupove relevantnih, konzistentnih podataka, lako dostupnih i podlonih analiziranju i manipulisanju, za svrhu podravanja procesa odluivanja u upravljanju organizacijom i njenim procesima. Skladite podataka (Data Warehouse-DW) je: subjektivno orjentisana integrisana nevolatilna vremenski promjenjiva kolekcija podataka za podrku menaderskom procesu odluivanja.

Organizacije pribjegavaju gradnji Data Warehouse zbog toga to raspoloivi podaci u obliku u kojem su uskladiteni ne mogu efektivno i efikasno da budu analizirani, kako bi se iz njih iscrpjele 35

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

informacije potrebne za odluivanje u upravljanju procesima u nekoj organizaciji i upravljanju tom organizacijom, Gradnjom Data Warehouse organizacija sakuplja svoje podatke i smjeta ih u jedno skladite, organizujui ih na nain koji obezbjeuje laku i brzu dostupnost podataka, kao i njihovu podlonost odovarajuem manipulisanju i analiziranju s ciljem sticanja potrebnih relevantnih novih informacija, pa i takvih koje e omoguiti nove uvide u procese kojima se upravlja. Tokom graenja Data Warehouse, neizbjeno, nastaju dodatne promjene u organizaciji : s jedne strane, uvode se neki sasvim novi procesi i procedure neophodni za graenje Data Warehouse, dok se s druge strane, neki procesi u organizaciji mijenjaju usljed novih mogunosti koje Data Warehouse prireuje. "Mart podataka" se odnosi na bazu podataka za podrku odluivanju izgraenu da se njome koristi neka organizaciona jedinica ili grupa ljudi u oragnizaciji ili neki poslovni proces. Mart podataka je logiki podskup Data Warehouse. Data Warehouse sainjava unija svih pripadajuih martova podataka. Data Warehouse sadri veliki skup detaljnih podataka, a martovi podataka sadre sumarne podatke saobraene posebnim potrebama korisnika. Izgleda da se opravdano moe postaviti pitanje da li takva unija martova obezbjeuje cjelovitost i ukljuuje relacije i interakcije izmeu organizaciponih jedinica ili izmeu poslovnih procesa, kao i interakcije sa okruenjem organizacije. IBM za Data Warehouse (DW) ponekad koristi termin "informaciono skladite". Uobiajeno je da je skladite podataka smjeteno na mainframe serverima u preduzeu. Na sledeoj slici dat je grub prikaz skladita podataka.

4.3.1.4. IZVRNI INFORMACIONI SISTEMI (ESS)


ESS su kategorija informacionih sistema, namijenjena za podrku odluivanju izvrnim menaderima, odnosno vrhovnom menadmentu organizacije, mahom da bi zadovoljavali strategijske informacione potrebe. Uzimaju podatke iz mnogih izvora, agregiraju ih, komparairaju, analiziraju raznovrsnim analitikim postupcima i vre njihovu vizuelizaciju prema zahtjevima menadera. Obezbjeuju selektivno, brzo i lako razumljive informacije o kljunim faktorima koji su kritini za postizanje strategijskih ciljeva organizacije. Mnogi ih smatraju podskupom DSS. ESS (Executive Support System) su informacioni sistemi za podrku odluivanju. Osobine su: 36

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Baza znanja Komunikaciona okruenja Minimalno raunarsko predznanje Minimum vremena za obuku Brzo prikazuju podatke Za rad se koristi mi ili touchpad

Dobro dizajniran ESS predstavlja moan alat za : strateko odluivanje istraivanje konkurencije finansijske analize analize trendova interno izvetavanje i druge zadatke izvrnih rukovodioca

ESS reorganizuje podatke u sirove podatke i liferuje informacije u prihvatljivom obliku. ESS je prvenstveno usmeren na SADANJOST a potom na budunost za razliku od DSS-a. Koristi i Goal-seeking i What-if analize i informacije iz eksternih baza podataka. Poznatiji ESS paketi su: Command Center EIS Commander EIS EIS Toolkit Executive Edge Incite RediMaster Resolve

Jedan od oblika u kojem se DSS esto u praksi realizuju su i izvrni informacioni sistemi (EIS Executive Information System). EIS predstavlja razvojnu fazu DSS-a, a zbog niza svojih prednosti ali i nedovoljne razvijenosti ekspertnih sistema veoma se mnogo koristi. Oni sadre nove mogunosti pripreme izvjetaja, odnosno kreiranja informacija na bazi podataka iz informacionog sistema koji se 37

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

ostvarju neposredno od strane korisnika, jednostavnim izborom tipa izvjetaja, koritenjem kvalitetne softverske podrke i izborom aplikacije sa ekrana. Ovi sistemi, umjesto unoenja tekstualnih poruka, koriste mogunosti izbora slikom ili razne opcije u vidu windows programa. Ovaj softver uglavn om je veoma kvalitetan i sadri mnoge matematike i statiswtike funkcije, modele ponaanja i pripremanja odluka. Kod EIS-a nema potrebe za aktivnim ueem korisnika u programiranju i za detaljnim poznavanjem modela, ve je dovoljno da korisnik izabere tip izvjetaja, a softver automatski koristi cijelu proceduru. Sistem uvijek nudi vie altenativa a korisnik sam donosi odluku. Osnovna predenost je da se za pripremu ovih alternativa ne daje nikakav poseban zahtjev za programiranje, ve se miodel realizuje koritenjem "banke modela".

4.3.1.5. SISTEMI PODRKE ODLUIVANJU (DSS)


Informacioni sistemi za podrku odluivanja (DSS Decision Support Systems) poinju da se razvijaju nastankom programskih jezika etvrte generacije i tzv. generatora aplikacija. To su sistemi koji pomau rukovodstvu da rjeava probleme koji nisu strukturirani odnosno koji nisu rutinske prirode ve su jako specifini. Koritenje informacija je veoma fleksibilno. Osnovna karakteristika ovih informacionih sistema je da korisnik donosi poslovne odluke u interakciji sa izlaznim informacijama iz informacionog sistema i da pruaju mnoge vane prednosti u odnosu na prethodne vrste informacionih sistema, u vidu: raznovrsnijeg izvjetavanja, koritenja grafikih i drugih izlaznih mogunosti, smanjivanje obima tampanih dokumenata, eliminacije veeg dijela papirne dokumentacije na ulazu, uvoenja elektronske pote itd.

Informacioni sistem za podrku odluivanju okrenut je problemima najvieg rukovodstva u firmi, pa kao takav mora da bude interaktivan, vremenski sinhronizovan i interdiscipliniran. Svakako da kreatori ovog sistema moraju da budu sami njegovi korisnici koji koriste odreene podatke koji su ve sadrani u postojeim bazama podataka u firmi ili izvan nje. Ove se informacije, prema potrebi preureuju u 38

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

zavisnosti od specifinih potreba i zahtjeva a zatim analiziraju koritenjem statistikih tehnika za optimizaciju, a u nekim sluajevima i tehnika simulacije. Danas postoji veliki broj softverskih paketa za koritenje podataka za potrebe upravljanja na bazi programskih jezika etvrte generacije, programa za izradu i analizu tabela i raznih paketa za dizajniranje koji su kreirani za potrebe raznih korisnika. U odnosu na klasinu obradu DSS se koristi na aktivan nain jer korisnici imaju mogunost direktnog pristupa podacima. Njihov osnovni cilj je efikasnost a nain rada je mnogo fleksibilniji. Vremenski okvir koji pokrivaju odnosi se na sadanje i budue dogaaje. Odluke koje DSS podrava su: - strukturirane ili djelimino strukturirane, - odluke namjenjene grupama i pojedincima, - meusektorske odluke, - uzastopne odluke i - odluke koje se donose na svim menaderskim nivoima. DSS takoe, treba da podri i razliite stilove odluivanja. Karakteristike kvalitetnog informacionog sistema za podrku u odluivanju bile bi: jednostavnost koritenja, evolutivan nain koritenja, fleksibilnost, kontrola ovjeka nad mainom.

Ovi sistemi mogu da budu pouzdan oslonac za strateko odluivanje. Informacioni sistemi za podrku odluivanju baziraju se na skupovima procedura koji pak koriste modele za obradu podataka i odluka. Centralno mjesto u njima ne zauzimaju ni podaci ni informacije ve odluke. Sistem analiza vri se u obliku prototipova a opis poslova je polustrukturiran. Izlazi iz sistema su relacioni pregledi a softverska osnova su generatori programa. Cijeli sistem dizajnira se u obliku prototipova. Pod sistemima podrke odluivanju (DSS) se podrazumijevaju interaktivni, na raunarima zasnovani, informacioni sistemi koji se koriste sofisticiranim modelima analize podataka, modelima odluivanja i specijalizovanim bazama podataka sa svrhom podravanja procesa menaderskog odluivanja. DSS se, s jedne strane, razlikuju od sistema transakcione obrade podataka, koji su usredsreeni na obradu podataka generisanih poslovnim transakcijama i operacijama, a s druge strane, od MIS, koji su usredsreeni na obezbjeivanje unaprijed specifikovanih informacija- izvjetaja za menadere, kojima

39

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

bi trebalo da pomognu u procesu donoenja efektivnih upravljakih odluka, dok DSS omoguavaju menaderima analitiko modelovanje, simulacije moguih alternativa. Sistemi podrke odluivanju imaju veu analitiku mo od drugih sistema, jer se koriste mnotvom sofisticiranih modela analize i mogu saimati ogromne koliine podataka u formu koju donosioci odluka mogu lako mogu lako tumaiti i razumjeti. Ovi sistemi su tako oblikovani da se donosioci odluka njima mogu neposredno koristiti, a softver je izrazito "user-friendli" . Sistemi podrke odluivanju se koriste u interaktivnom nainu i na ad hoc osnovi- korisnik moe mijenjati pretpostavke, postavljati nova pitanja, ukljuivati nove podatke.

4.1.3.6. SISTEM ZASNOVAN NA ZNANJU (KBS)


Na pomjeranju granica informacionih sistema znatan uticaj su imala dostignua u oblasti vjetake inteligencije (AI). Meu prve istraivae i osnivae oblasti vjetake inteligencije spadaju Don Makarti (J. Mccarthy), Marvin Minski (M. Minsky), Alen Njuel (A. Newell) i Herbert Sajmon (H. Simon). Pod vjetakom inteligencijom se, prema definiciji podrazumijeva multidisciplinirana oblast koja ukljuuje filozofiju, psihologiju, fiziologiju centralno nervnog sistema, lingvistiku, nauku o raunarstvu, a bavi se reprodukovanjem naina i rezultata aktivnosti mozga i ljudskog rezonovanja. Znaenje izraza vjetaka inteligencija je teko odredivo, a na jezgro toga znaenja ukazuju neke iz mnotva definicija: "Vjetaka inteligencija je nauka koja ini da maine obavljaju stvari koje bi zahtijevale inteligenciju kada bi ih obavljao ovjek". "vjetaka inteligencija je prouavanje mentalnih moi kroz upotrebu modela kompjuterizacije. Pri tome je fundamentalna radna pretpostavka da "Ono to mozak ini moe biti zamiljeno na nekom nivou kao vrsta kompjuterizacije". Osnovne oblasti vjetake inteligencije su: razumijevanje i obrada prirodnog jezika, robotika, raunarsko vienje, automatsko zakljuivanje, automatsko programiranje, mainsko uenje, neuronske mree, sistemi zasnovani na znanju ekspertni sistemi (ES). U osnove vjetake inteligencije utkana je i pretpostavka da se ovjeklovo miljenje moe dobro razumjeti posredstvom reprezentacionih struktura i kompjuterizovanih procedura kojima se operie na ovim strukturama.

40

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Meu veoma praktine aplikacije vjetake inteligencije u klasi sistema zasnovanih na znaju (KBS), spadaju ekspertni sistemi (ES). Prd ekspertnim sistemom se podrazumijeva raunarski program koji se koristi znanjima radi oponaanja ovjeka eksperta. Ekspertni sistemi su karakteristini po: raspolaganju znanjem eksperata o nekom uskom domenu, rjeavanju zadataka simbolike prirode, obrazlaganju svog ponaanja i svojih zakljuaka, proiravanju opsega svojih mogunosti i mo da se usavravaju, rjeavanju tekih problema u uslovima neizvjesnosti.

4.1.3.7. DATA BASE (DB)


Koritenje raunara u poslovnim sistemima zapoelo je prije vie od trideset godina i to prije svega u funkciji prikupljanja podataka. Pojava informacionih sistema za obradu podataka predstavlja prvi korak ka dananjim razgranatim funkcijama koje razni sistemi za obradu podataka vre. Da bi odreeni podataka postao bilo kakav predmet odluivanja mora prethodno da bude na odgovarajui nain obuhvaen i sauvan. Podaci i informacije zbog svoje brojnosti moraju da se klasifikuju i grupiu kako bi dalje mogli da budu obraeni tako da slue odreenoj svrsi. Osnovna uloga ovakvih informacionih sistema bila je prihvatanje i obarda poslovnih transakcija tako da se njihova najea primjena sastojala u zamjeni rune obrade mainskom u smislu tzv. mehanografske obarde. Ovakav nain obrade je, u odnosu na klasinu runu obardu, poveao brzinu i tanost obrade a takoe i kvalitet i obim obraenih informacija ime je ispunjen osnovni cilj da se omogui prihvat velikog broja podataka. U sreditu panje kod DP sistema su podaci. Sistemska analiza vri se iskljuivo opisno a svi poslovi su detaljno struktuirani. Softverska rjeenja baziraju se na klasinim programskim jezicima (COBOL i drugi). Osnovni izlazi iz sistema su tampani izvjetaji. itav sistem oblikovan je na bazi opisa poslovnih tokova i obrade podataka. Osnovn eosobine informacionih sistema za obradu podataka su: pasivan nain koritenja, korisnici su iskljuivo zaposleni u posebnom organizacionom dijelu za elektronsku obradu podataka (ERC elektronski raunarski centar), 41

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

mehanika efikasnost u obavljanju posla, zasnovanost na analizi prolih dogaaja, konzistentnost u nainu rada.

DP sistem, esto se naziva i sistem za obradu transakcija (Transaction Processing Syst em), sastoji se od radnih postupaka koji su praeni velikom koliinom papira i koji se obavljaju od strane pojedinaca ili grupa zaposlenih, a tiu se rutinskih poslova. Osnovni cilj DP u poslovnom sistemu je efikasno funkcionisanje organizacije uz to nie trokove automatizovanjem poslova koji se obavljaju svakodnevno.

4.1.3.8. HIBRIDNI SISTEMI


Hibridni sistemi nastaju integracijom dva ili vie kompjuterskih informacionih sistema. Do danas razvijeno je vie klasa hibridnih sistema, ali meu osnovne ubrajaju se: integracija sistema za podrku odluivanju i ekspertnih sistema, ekspertnih sistema i neuronskih mrea, kao i aspekti globalne integracije vie informacionih sistema. Oblici integracije dva ili vie kompjuterska informaciona sistema meusobno se razlikuju po arhitekturnim rjeenjima spajanja sistema. Integracija ekspertnih sistema i sistema za podrku odluivanju moe se izvesti na dva osnovna naina i to: ekspertni sistem integrisan kao SPO komponenta gdje je mogue identifikovati pet razliitih sluajeva: 1. ekspertni sistem kao inteligentna komponenta uz bazu podataka u SPO, 2. ekspertni sistem kao inteligentna komponenta uz bazu modela u njeno upravljanje u SPO, 3. ekspertni sistem kao komponenta u SPO sa namjenom da se poboljaju karakteristike korisnikog interfejsa, 4. ekspertni sistem kao komponenta za pomo u izgradnji SPO, 5. ekspertni sistem kao komponenta u SPO koja prua korisniku razne konsultativne usluge. 42

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Ekspertni sistem kao posebna komponenta SPO gdje je takoe mogue definisati podvarijante: 1. ulaz u ekspertni sistem je izlaz iz SPO, 2. ulaz u SPO je izlaz iz ES. Povratni rad izlaz iz ekspertnog sistema predstavlja ulaz u SPO, a potom izlaz iz SPO se vraa kao ulaz u ES (SPO koristi izlaz iz ES za analizu, a dobijeni rezultat analize se vraa u E S kako bi korienjem baze znanja izdvojilo konano rjeenje). Mogue su sledee varijante hibridnih ekspertnih sistema5: Kompletno preklopljeni gdje sistem ima dualnu prirodu, tj. zasnovan je i na znanju i na neuronskoj mrei. Pomou ureaja za konverziju sistem moe da se prikae, u zavisnosti od elje korisnika, ili kao ekspertni sistem ili kao neuronska mrea. Parcijalno preklopljeni gdje sistem posjeduje karakteristike i ekspertnog sistema i neuronske mree ali ova dva sistema u ovom sluaju komuniciraju preko kompjuterske memorije ili neke spoljanje baze podataka. Paralelni gdje ekspertni sistem i neuronska mrea rade zajedno, paralelno i ne dijele svoje unutranje promjenjive niti strukturu podataka. Sistemi komuniciraju preko ulaznih i izlaznih ureaja i preko datoteka. Sekvencijalni gdje je izlaz iz jednog od komponentnih sistema (ekspertnog sistema ili neuronske mree) Povezani ili ugraeni gdje je ekspertni sistem ugraen u neuronsku mreu ili neuronska mrea u ekspertni sistem (tzv. gost i domain). U ovom sluaju korisnik vidi samo jedan sistem (domaina). Vrlo je est sluaj da se neuronska mrea ugrauje u ekspertni sistem i pri tom koristi njegovu bazu znanja.

Stoiljkovi, Milosavljevi (1995)

43

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

4.1.4.

INFORMACIONI

SISTEMI

STRUKTURA

INFORMACIJA

SA

ASPEKTA NIVOA ODLUIVANJA


Bez obzira na razlike izmeu informaconih sistema svaki od njih posjeduje odreenu strukturu informacija. Savremeni poslovni informacioni sistemi upravo se i razlikuju od klasinih informacionih sistema po strukturi informacija koja nije orjentisana na prikupljanje i obradu podataka ve na donoenje poslovnih odluka. Zboga toga je stuktura informacija poslovnog informacionog sistema veoma razvijena i heterogena i sastoji se od vie vrsta informacija kao to su: informacije o uslovima i ogranienjima u funkcionisanju poslovnog sistema u budunosti, informacije o oekivanom ponaanju poslovnog sistema, informacije o rezultatima funkcionisanja poslovnog sistema, informacije o devijacijama u funkcionisanju poslovnog sistema.

Pojedini od ovih grupa informacija imaju razliit znaaj i razliitu ulogu u procesu odluivanja, a razliiti su i podaci na osnovu informacije nastaju. Za donoenje odluka koje imaju strategijski karakter najveu vrijednost imaju informacije o uslovima i ogranienjima funkcionisanja poslovnog sistema u budunosti kao i oekivanog ponaanja poslovnog sistema. Ove informacije formiraju se uglavnom na osnovu podataka koji potiu iz okruenja. Za tekue odluke posebno su znaajne informacije o rezultatima funkcionisanja poslovnog sistema, ali i informacije o devijacijama u funkcionisanju poslovnog sistema. Ove vrste informacija zasnivaju se, po pravilu, na internim podacima.

4.1.5. UPRAVLJANJE INFORMACIONIM SISTEMIMA


Razvoj informacione tehnologije i informacionih sistema tokom posljednje tri decenije nametnuo je potrebu za razradom i implementacijom principa i metoda upravljanja informacionim sistemom. Sloenost informacionih sistema i sloenost koordinacije i kontrole meu elementima sistema dovodi do toga da se aktivnosti bilo koje vrste prenose kroz sistem na dinamian nain to utie na

44

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

obim operacija i uslonjava proces planiranja, organizacije i kontrole resursa i rezultata svih komponenti informaciong sistema. Strukturu upravljanja informacionim sistemom sainjava skup podsticaja unutar sistema ali i komunikacija sa drugim dijelovima poslovnog sistema, a posebno sa centralnim upravljanjem. Glavni cilj upravljanja informacionim sistemom jeste identifikacija, mjerenje i korekcija trokova i prihoda informacionih resursa. to se tie trokova tu nema posebnih problema jer se trokovi lako identifikuju i iskazuju. Na primjer, razvoj softvera ili odravanje hardvera znai troak informacionog sistema i problem se svodi na njegovo minimiziranje. Kod prihoda stvar je daleko sloenija. Kao rezultat rada informacionog sistema, mogao bi se uzeti stepen realizacije tenji poslovnog sistema da ostvari to efikasnije, tanije i kvalitetnije obavljanje svojih funkcija koritenjem odabrane informacione tehnologije. Ovaj kriterijum, iako iskazuje uspjenost funkcionisanja informacionih sistema veoma je teko primjeniti u praksi jer, korisnici informacione tehnologije esto subjektivno procjenjuju vrijednost informacija koje dobijaju i koriste pri donoenju upravljakih odluka. Metodoloka osnova za procjenu performansi upravljanja informacionim sistemom ini profitna funkcija informacionog sistema. Profitna funkcija podrazumijeva utvrivanje veliine svakog informaciong resursa i svakog proizvedenog izlaza kao i njihovu meusobnu koordinaciju i kontrolu. Izlazi iz informacionog sistema su informacione usluge koje se pruaju upravljakim strukturama ali i operativnom osoblju. Ove usluge mogu da budu posebnog karaktera kao to su posebni izvjetaji, a mogu da budu i opteg tipa kao to su opte informacije. Kod hardvera kao trokovi javljaju se kupovina, instaliranje i odravanje opreme i procjena gubitka zbog zastarijevanja opreme. Kod softvera u trokove spadaju izrada ili kupovina, odravanje softvera i slino. U praksi se primjenjuj dva modela upravljanja informacionim sistemima. Prvi je centralizovan mode, gdje se centralizovano odreuje obim operacija, maksimum resursa i rezultata i gdje centralni upavlja donosi sve odluke. Kod drugog modela struktura modela je decentralizovana i vri se dekomponovanjem upravljanja po pojedinim dijelovima informaciong sistema uz postojanje obaveznih veza prema centralnom upravljanju.

45

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Kod primjene bilo kog modela neophodno je odravati ravnoteu izmeu primljenih informacija i dobijenih rezultata na osnovu tih ionformacija. Ako se ravnotea poremeti sistem e oscilirati i traiti dodatne informacije, a to znai i dodatne trokove.

4.1.6. NAINI OBRADE PODATAKA


U koncepcijskom smislu, u zavisnosti od potreba korisnika, postoje dva osnovna naina organizacije obrade podataka: - centarlizovana obrada podataka, - distribuirana obrada podataka. Centralizovana obrada podataka obavlja se na jednom mjestu centralnom raunarskom sistemu. Korisnici pristupaju raunaru preko terminala povezanih direktno za centralni raunarski sistem ili preko raunarske mree. Ovaj koncept organizacije obrade podataka karakteristian je za treu generaciju raunarskih sistema. Distribuirana obrada podataka obavlja se pomou dvije ili vie sistemskih komponenata unutar jednog sistema. Korisnici mogu da obavljaju svoje poslove na raunarskom sistemu namjenjenom za njihovu upotrebu, ali koji je povezan direktno (on-line) komunikacijskim mreama sa ostalim dijelovima sistema. Kod obrade programa, uopte, razlikujemo serijsko i paralelno izvravanje programa. Serijsko izvravanje programa je ono kod kojega se programi u glavnoj memoriji raunara izvravaju jedan za drugim, odnosno, tek kada se jedan program izvri do kraja, moe da pone sa izvravanjem sledei program. Kada se u memoriji raunara istovremeno nalazi i izvava vie programa, kaemo da je rije o paralelnom izvravanju programa. U ovom sluaju raunar ne izvrava cijeli program odjednom, ve dodjeljuje svoje resurse u odreenom vremenskom intervalu, jednom programu, zatim u sledeem vremenskom intervalu drugom programu itd. Na osnovu rada raunarskog sistema postoje sledei naini obrade: serijska obrada (Batch Processing), 46

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

rad u rasporeenom vremenu (Time Sharing), multiprogramiranje (Multiprogramming), rad u realnom vremenu (Real Time).

Serijska obrada (Batch Processing), sa stanovita raunarstva, najednostavniji je nain obrade. Programi koji treba da se izvre unaprijed se pripremaju i uitavaju u raunar onim redom kojim elimo da budu izvreni. Meutim, i poslije uitavanja u raunar, postoji mogunost promjene redoslijeda izvravanja, odnosno davaja prioriteta nekom programu. Priprema podataka i programa moe da se organizuje i preko nekih udaljenih terminala, putem komunikacionih linija. Takav nain obrade naziva se daljinska serijska obrada podataka (Remote Access Batch Processing). Rad u podijeljenom vremenu (Time Sharing) je tehnika obrade kod koje vie korisnika imaju mogunost da istovremeno raspodjeljuju raunarske resurse. Ovakav nain obrade obezbjeuje efikasnije koritenje raunarskog sistema, jer se svakom korisniku dodjeljuje odreeni vremenski interval rada na raunaru. Na taj nain je omoguen prividan istovremeni rad vie meusobno nezavisnih korisnika. Raunar jedan kratak interval izvrava program jednog korisnika, zatim u drugom vremenskom intervalu program drugog korisnika itd. Kako su ovi vremenski intervali veoma kratki, a brzina iztvravanja operacija na raunaru veoma velika, svaki od korisnika ima utisak da se izvr ava samo njegov program. Ovakav nain rada raunara podrazumijeva veoma sloen sistem prekidanja kao sastvani dio operativnog sistema. Dobra strana rada u podijeljenom vremenu jeste to korisnik neeka na poetak obrade. Time je omoguen interaktivan nain komuniciranja na relaciji korisnik raunar. Raunar je svakom korisniku praktino odmah na raspolaganju. Raunarsko vrijeme se racionalno koristi. Na primjer, dok u toku interaktivne konverzacije sa raunarom neki od korisnika priprema sledei korak (pitanja, odgovore, upustva itd.), raunar za to vrijeme obrauje programe drugih korisnika. Nedostatak ovakvog naina rada je due vrijeme obrade programa nego kada se programi obrauju serijski. Multiprogramiranje (Multiprogramming) je nain rada raunara kod kojeg je mogua istovremena obrada vie programa koristei mogunost preklapanja operacija. Na primjer, dok se u centralnom procesoru izvrava neki program, ulazna jedinica moe da ita podatke ili neki drugi program, a na izlazu mogu da se izdaju rezultati iz treeg programa. Na ovaj nain su mnogo racionalnije iskoriteni raunarski resursi. Razlika je u odnosu na rad u podijeljenom vremenu jeste u nainu prekidanja izvrenja programa. Dok kod rada u podijeljenom vremenu do prekida dolazi kada istekne unaprijed

47

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

odreeno vrijeme, kod multiprogramiranja do prekida, uglavnom dolazi kada treba obaviti neke spore ulazne ili izlazne operacije. Rad u realnom vremenu (Real Time) predstavlja nain rada raunarskog sistema koji omoguava korisniku neposredan pristup potrebnim raunarskim resursima, u aktuelnom vremenskom trenutku. Programi koji rade u realnom vremenu moraju biti svo vrijeme u glavnoj memoriji, spadaju u programe sa najviim prioritetom i mogu da prekinu izvravanje drugih programa. Obrade kod kojih se koriste telekomunikacione linije nazivaju se daljinske obrade (Teleprocessing). Obrada kod koje se zaista paralelno izvrava vie programa, kod raunarskih sistema koji imaju vie aritmetiko-logikih jedinica, snanije upravljake jedinice i snanije upravljake linije, naziva se simultana obrada (Multiprocessing).

4.1.7. KARAKTERISTIKE INFORMACIONIH SISTEMA


Osnovni zadatak informacionog sistema je da doprinese uspjenom poslovanju poslovnog sistema. Od informacionog sistem se oekuje da odgovarajuim pravovremenim i pouzdanim podacima i informacijama obezbijedi ekonominu realizaciju poslovnih procesa, poslovnih funkcija i poslovnog odluivanja. Ovaj zadatak ima sledee specifine ciljeve: da u potpunosti i pravovremeno odgovori na sve informacione zahtjeve poslovnog sistema, da obezbijedi potpunu dokumentacionu osnovu za praenje poslovnih dogaaja izmeu odreenih poslovnih funkcija, kao i sa odreenim sistemima u okruenju i sa okruenjem uopte. Da bi ove zadatke i ciljeve ispunio informacioni sistem mora svojim osobinama da odrava osobine poslovnog sistema ije funkcionisanje podrava. Zato informacioni sistem mora da bude: realan sistem nastaje kao rezultat ovjekove aktivnosti; dinamiki sistem informacioni sistem mora da omogui da se svi tokovi i aktivnosti unutar njega mijenjaju u funkciji vremena; kompleksan sistem mora da sadri sve razliite elemente i veze sa svom njihovom sloenou;

48

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

stohastiki sistem kao posljedica sloenosti informacioni sistem ne moe da ima striktno odreeno i determinisano ponaanje, ve je pod uticajem neplaniranih promjena i poremeaja koji u odreenim situacijama naruavaju njegovo funkcionisanje; hijerarhijski sistem sastoji se od niza nadreenih i podreenih informacionih podsistema, odnosno elementa; otvoren sistem omoguava razmjenu podataka i informacija sa sistemima u okruenju i na taj nain obezbjeuje povezivanje svih uesnika u razvoju poslovnog sistema.

Pored toga to informacioni sistem mora da bude prilagoen poslovnom sistemu iji je dio, on mora da sari odreene kvalitete da bi kao posebna cjelina unaprijedio uspjenost rada cijelog poslovnog sistema. To su sledee karakteristike: usklaenost ciljeva postojanja i razvoja informacionog sistema i poslovnog sistema, potujui osnovne ekonomske principe produktivnot, ekonominost, rentabilnost. ekonominost sa stanovita ulaganja tj. angaovanja novanih resursa i vremena realizacije poslova i obezbjeivanja pravovremenih relevantnih i pouzdanih informacija za potrebe planiranja, kontrole i odluivanja. jedinstvenost i pristupanost za sve korisnike informacionog sistema, radi njihovog brzog i efikasnog informisanja odnosno ovladavanja sistemom informacija proizvedenim

funkcionisanjem informacionog sistema; samoorganizovanost, odnosno sposobnost za samostalnu reorganizaciju radi prilagoavanja nastalim promjenama kako u poslovnom sistemu tako i njegovom okruenju; obezbjeivanje razvoja i nadgradnje informacionog sistema u okviru poslovnog sistema sa stanovita svih osnovnih elemenata koji su osnovni u razvoju informacionog sistema (hardver, softver, organizacija i kadrovi); intergralnost tj. postojanje jedinstvene koncepcije oblikovanja i izgradnje informacionog sistema sa aspekta zahtjeva, karakteristika, ciljeva i principa funkcionisanja informacionog sistema kao cjeline; sigurnost u podrci funkcije odluivanja kao osnovnom pokazatelju efikasnosti informacionog sistema. Informacioni sistem treba da ima sve pobrojane karakteristike i treba da sadri samo one injenice, odnosno skupove podataka koji su relevantni za sagledavanje stanja poslovnog sistema i da obezbijedi prikupljanje podataka na osnovu kojih e se kreirati informacije neophodne za funkciju 49

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

upravljanja. Kako bi informacioni sistem mogao da odgovori postavljenim zahtjevima i ciljevima, mora da bude efikasan, a to znai da bude jedinstven i kompletno raunarski podran. Sa gledita organizacije podataka, informacioni sistem treba da bude izgraen i realizovan kao integralna baza podataka podrana odgovarajuim programskim rjeenjima, odnosno sistemskim i aplikativnim softverom.

50

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

I. INTERAKCIJA MENADMENTA I INFORMACIONOG SISTEMA


1. ULOGA INFORMACIONE TEHNOLOGIJE U POSLOVNOM

ODLUIVANJU
Najvei doprinos informacione tehnologije na podruju menadmenta reflektuje se u stvaranju podloga za brzo poslovno odluivanje na svim nivoima menadmenta. Informacioni sistemi omoguavaju trenutno dobijanje informacija, a time i odluivanje po svim organizacionim nivoima u bilo koje vrijeme, na bilo kojem mjestu. Upravljanje bilo kojom organizacijom ukljuuje poslovno odluivanje i rjeavanje problema, a za tu svrhu neophodni su adekvatni podaci i informacije. Informacioni sistem obezbjeuje neophodne unutranje i spoljne podatke i informacije za svrhe odluivanja i upravljanja. Informacioni sistem prikuplja, kodira, sintetizuje i prezentuje informacije o svim funkcionalnim oblastima organizacije, o samoj organizaciji, ali i o njenom okruenju u ekonomskim, tehnolokim, socijalnim, politikim, pravnim i drugim znaajnim aspektima. Da bi informacija mogla da poslui kao podloga u procesu poslovnog odluivanja, ona mora da posjeduje odreene karakteristike koje se odnose na kvalitet, kvantitet i vrijednost u vremenu. Kvalitet informacije je njena sposobnost zadovoljavanja informacionih potreba menadera, odnosno stvaranje uslova u kojima menader moe donijeti adekvatnu odluku koja e mu donijeti odreene koristi. Osnovno pravilo je da informacijama treba podravati donoenje korisnih odluka. Zahtijevani kvalitet informacija zavisi najprije od tipa odluke, odnosno njenog vremenskog horizonta, tj. od nivoa menadmenta na kojem se odluka donosi. Nije korektno tvrditi kako su informacije za potrebe odluivanja na najviem nivou menadmenta kvalitetnije od ostalih, ve se poreenje kvaliteta informacija moe vriti samo u okvirima istog nivoa odluivanja. Kvalitet informacija ne moe se direktno mjeriti, ve se moe posredno ocijeniti preko predvienih ili ostvarenih posljedica donesenih odluka. Obino se pri tome koriste odreene statistike metode ocjene ili procjene. Uopteno govorei, koliina informacija neophodna za donoenje odluke raste od najvieg prema niim nivoima menadmenta. Najvii nivo menadmenta pri odluivanju treba srazmjerno malo informacija, koje e omoguiti dobijanje dobrog opteg uvida u problem. Srednji nivo menadmenta zahtjeva neto 51

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

veu koliinu djelimino agregiranih informacija, a operativni nivo menadmenta mnogo analitikih informacija koje se odnose na pojedinosti voenja poslovnog procesa. Funkcija vrijednosti informacija u vremenu ima tri karakteristina podruja. Prvo je podruje prognoziranja, kada se odgovarajua informacija dobija i prije nego to je potrebno donijeti odluku. Njezina je vrijednost tada najvea i ona nelinearno opada. Drugo karakteristino podruje je podruje realnog vremena u kojem se informacija dobija, odnosno nastaje upravo onda kada treba donijeti odluku. Vrijednost informacije je konstantna sve do podruja zastarijevanja, koje nastupa kada se informacija dobija prekasno i kada odluka nije vie potrebna, budui da nije relevantna za dalji tok dogaaja. U tome podruju vrijednost informacije eksponencijalno pada. Savremeni menadment zahtjeva raspoloivost informacija u podruju prognoziranja, odnosno u podruju realnog vremena, kada njezina vrijednost nadmauje ili je uravnoteena sa teinom odluke koju treba donijeti. Pri donoenju odluke na bazi informacija iz podruja prognoziranja potrebna je odreena doza opreza, jer nauka jo uvijek ne poznaje sigurne metode prognoziranja. Zato se u praktinim uslovima obino postavlja zahtjev za posjedovanje informacija iz podruja realnog vremena, koje e omoguiti menaderima blagovremeno donoenje adekvatnih odluka. Da bi se raspoloive informacije mogle kvalietetno i u potpunosti iskoristiti, potrebno je znanje, odnosno razliita pravila i postupci koji omoguavaju racionalno iskoritavanje informacija za rjeavanje odgovarajuih zadataka.

2. INFORMACIONI SISTEM I FUNKCIJE MENADMENTA


Menadment, kao proces usmjeravanja i koordinacije oraganizacionih resursa radi postizaja definisanih ciljeva, ini skup upravljakih, meusobno povezanih funkcija u koje se ubrajaju: planiranje organizovanje usmjeravanje i kontrola.

Planiranje je aktivnost kojom organizacija odreuje budui tok svojih akcija. Planiranje obuhvata: 52

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

a) definisanje dugoronih ciljeva i razvoj stratekih planova od strane top menadmenta, b) definisanje ciljeva i razvoj planova sa vremenskim horizontom od 6 mjeseci do 2 godine, to je u nadlenosti srednjeg nivoa menadmenta i c) definisanje kratkoronih ciljeva i planova sa vremenskim horizontom od jedne sedmice do 6 mjeseci to je u domenu operativnog menadmenta. Iz toga proizilazi da kao i sve druge odluke, planske odluke mogu da budu strateke, taktike i operativne. Budui da planiranje ostvaruje povoljan uticaj, kako na individualni i grupni uinak tako i na uinak organizacije kao cjeline, ovom funkcijom menademnta se postie sinergetski efekat napora u organizaciji. Informacioni sistem moe da doprinese da se funkcija planiranja obavlja kvalitetnije putem prikupljanja i sreivanja podataka neophodnih za planiranje, kao i koritenjem savremenih metoda statistike analize koje koriste modele sa velikim brojem promjenjivih i serije podataka iz duih vremenskih perioda. Planiranje, kao segment upravljanja, koristi podatke u prolosti, sadanjosti i budunosti. Planiranje ne namee informacionom sistemu nikakve posebne zahtjeve u pogledu prikupljanja podataka, jer se podaci unose u toku obavljanja svakodnevnih poslovnih aktivnosti i u neizmjenjenom obliku se koriste u procesu planiranja. Zadatak informacionog sistema nije samo da prui operativne, taktike i strateke informacije, ve i da svaku pojedinu grupu vee za odreene nivoe odluivanja. Funkcija planiranja u tradiicionalnom menadentu je bila u nadlenosti top menadmenta, koji je planske odluke donosio centralizovano. U savremenim uslovima, funkcija planiranja se odvija decentralizovano uz ukljuivanje svih organizacionih jedinica i zaposlenih uz adekvatnu podrku menadmenta. U takvim novonastalim uslovima, informaciona tehnologija kao to je internet se koristi da bi obuhvatio i ukljuio to vei broj ljudi u proces planiranja. Organizovanje obuhvata identifikaciju aktivnosti koje e se u organizaciji odvijati, te njihovo struktuiranje u poslove i radne jedinice u organizaciji. Nakon toga se za utvrene poslove vri izbor i rasporeivanje ljudi koji posjeduju potrebne sposobnosti, znanja i odluke za njihovo obavljanje. Osi m toga, ova funkcija menadmenta ukljuuje i donoenje odluka o tome koliko se odgovornosti i autoriteta dodjeljuje pojedincima u odluivanju i upravljanju. Organizovanjem se definie ko ta treba da ini i ko je kome odgovoran. Prije izgradnje integralnog informacionog sistema, neophodno je to preciznije definisati pojedinana funkcionalna podruja odluivanja, to podrazumijeva preciziranje, ko donosi odluke, ko ih inicira, ko 53

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

priprema odluke i koje informacije prethode donoenju odluka. Svemu tome prethodi modeliranje sistema, koje mora da odgovara strukturi potreba uesnika u procesu odluivanja, nakon ega informacioni sistem efikasno rjeava probleme centralizacije i decentralizacije odluivanja, postojanja tanih i blagovremenih informacija, kao i probleme koordinacije. U tradicionalnom menadmentu, menadment definie radne divizije, dok je u savremenim uslovima omogueno samoorganizovanje projektnih timova. Koritenje mrea olakava formiranje i rad timova. Usmjeravanje zahtjeva uspjene komunikacije i vjeto voenje, emu uveliko moe doprinijeti informacioni sistem. Ova menadment funkcija ukljuuje motivisanje i podsticanje pojedinaca i grupa na realizaciju zajednikih ciljeva organizacije, kao i nadgledanje njihovog rada. U tradicional nom menadmentu menaderi upravljaju izvravanjem radnih zadataka radnika. U savremenim uslovima stvorene su pretpostvake da zaposleni sami obavljaju svoje poslove kako najbolje znaju i umiju i u takvim uslovima svi zaposleni upravljaju. Mrena infrastruktura omoguava zaposlenim da odravaju kontakt sa podreenim i nadreenim u njihovom poslu. Kontrola obuhvata postavljanje standarda za postignua, procjenu i mjerenje individualnih, grupnih i uinaka cijele organizacije, komparaciju uinaka i postignua sa definisanim standardima i planovima te preduzimanje korektivnih akcija kako bi se postigli postavljeni ciljevi. Ukoliko se ustanovi odstupanje izmeu planiranih i ostvarenih rezultata, neophodno je promijeniti neto u funkcijama organizovanja i voenja ili u funkciji planiranja. Budui da kontrola predvia utvrivanje standarda, mjerenje realizcije u skladu sa njima, kao i korekcije odstupanja od definisanih planova i programa, u tome znaajnu podrku moe da rpui informacioni sistem, omogui homogenizaciju informacija za sve nivoe menadmenta. Naime, prilikom procesa kontrole, top menadment zahtjeva agregirane pokazatelje, jer ostvaruju globalne mehanizme kontrole dok nii nivoi menadmenta zahtjevaju detaljne informacije. Ovakvo podvajanje, distribuciju i kombionovanje informacija, omoguava sistem podrke odluivanju (DSS) zasnovana na Data Warehouse (DW), uz podrku savremenih operativnih sistema. U tradicionalnom menadmentu bio je razvijen precizan mikromenadent kontrolni sistem, dok se u savremenim uslovima, kontrola preputa projektnim timovima, sa kompjuterski baziranim informacionim sistemima, koje vre ravnopravnu kontrolu, fokusirajui se na globalni postignuti rezultat. Informaciona tehnologija se koristi za razvoje kontrole i organizacije u realnom vremenu (Real Time).

54

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Da bi menadment bio uspjean potrebno je da sve funkcije menadmenta budu skladno objedinjene, uz adekvatnu podrku informacionog sistema, jer bez koordiniranog koritenja organizacionih resursa i mogunosti koje prua savremena informaciona tehnologija, ne mogu se postii postavljeni ciljevi organizacije. Jedna od osnovnih funkcija informacionih sistema je da menaderima omogui efektivno i efikasno planiranje, organizovanje, voenje i kontrolisanje, odnosno odvijanje svih funkcija menadmenta, snadbijevajui ih potrebnim informacijama. Za sve navedene funkcije menadmenta zajednike su informacije , ija upotrebljivost zavisi od njihove tanosti, blagovremenosti i relevantnosti. Koja vrsta informacionog sistema e se koristiti u cilju planiranja, organizovanja, usmjeravanja i kontrolisanja prevashodno zavisi od menadment nivoa na kojem se odvija proces menadmenta.

3. INFORMACIONI SISTEM I NIVOI MENADMENTA


Informacioni sistem organizacije mora biti u funkciji menadmenta, odnosno upravljanja organizacijom radi realizacije odreenih poslovnih rezultata. Takav odnos iziskuje prilagoavanje konceptualne strukture informacionog sistema konceptualnoj strukturi menadmenta. U ranijim fazama informatike vladala su shvatanja, prema kome se koncept menadmenta morao prilagoavati stepenu razvoja informacione tehnologije i mogunostima to ih nudi. Empirija je, meutim, takva shvatanja demantovala iz jednostavnog razloga to informaciona tehnologija nije i ne smije biti sama sebi svrha, to znai da informatika mora biti servis menadmenta, a kao posljedica ovakvog stava, konceptualna struktura informacionog sistema mora preslikavati konceptualnu strukturu menadmenta.

55

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

KLASE MIS ESS DSS

MENADZMNET NIVO STRATESKO PLANIRANJE UPRAVLJACKA KONTROLA

JA

MIS OAS TSP

TING I MARKE A PRODAJ EI SIJ V. N A O FIN CUN RA

PR OZ VO DN

OPERATIVNI NADZOR

Ako se posmatraju informacioni sistemi naspram hijerarhijskog nivoa organizacije, mogue je generalizovati tri nivoa informacionih sistema koji korespondiraju nivoima menadmenta, u organizaciji, a to su: informacioni sistem za podrku stratekom menadmentu, informacioni sistem za podrku taktikom menadmentu i informacioni sistemi za podrku aktivnosti operativnog nivoa menadmenta. Top Management (Strateki menadment) je odgovoran za strategiju i cjelokupnu politiku organizacije. Osim to odreuje opte usmjerenje organizacije, odgovoran je i za interakciju izmeu organizacije i njenog okruenja. To znai da se zadaci ovog nivoa menadmenta ne mogu programirati. Top management donosi strateke odluke koje imaju dugorone posljedice, a tiu se procesa postavljanja i mijenjanja ciljeva organizacije, izbora i implementacije strategije i obezbjeivanja resursa za postizanje postavljenih ciljeva, strategije, planova, programa i politike. Problemi o kojima odluuje Top menadment u naelu su nepredvidivi, dalekoseni i okrenuti budunosti. Zato za taj nivo menadmenta treba imati dovoljno iskustva, dobre sposobnosti procjene i dalekovidnosti, ali i kvalitetnu informacionu podlogu. Odluke koje donosi Top menadment je teko formulisati, pa samim tim i kompjuterizovati, savremene informacione tehnologije i metode osiguravaju dovoljno alata pomou kojih e se podraati aktivnosti top menadmenta. Stratekom nivou korespondira onaj nivo konceptualne strukture informacionog sistema na kojem postoji najvea koncentracija konceptualnih znanja o nainu voenja poslova. Radi se o informacionim sistemima koji potpomau donoenje stratekih odluka, bilo mijenjajui strune ljude, odnosno savjetnike, bilo zbog pomoi menaderima u identifikaciji prijetnji i ansi iz okruenja. 56

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Naroito su znaajni u brzo mijenjajuoj okolini. Za razliku od menadera na ostalim nivoima, top menaderi moraju imati pristup specifinim informacijama zbog permanentnog donoenja odluka koje e pomoi prilagoavanju organizacije na stalne promjene u okruenju. Zbog toga ovi informacioni sistemi pruaju podrku vrhovnim menaderima u specifinim zahtjevima za dobijanje informacija koje su vie orjentisane na spoljne informacije, ali se bave i unutranjim informacijama koje uzimaju iz MIS i DSS. Sistemi ovog nivoa imaju za cilja dati odgovore na pitanje tipa :"ta uiniti?". Ove informacione sisteme treba projektovati i izgraditi tako da obezbjeuju sve vrste informacija potrebne vrhovnom menadmentu i njihovim tabovima radi izvrenja zadataka u domenu stratekog upravljanja i planiranja. Taj nivo obezbjeuje sledee informacione tehnologije: DSS za strateko upravljanje, Data Warehouse, Expert Systems. Za DW, kao preduslov razvoja fleksibilnih DSS za podrku top menadmentu se vjeruje da e uspjeno podravati budue generacije OLTP, EIS, DSS, KBS. Middle management sainjavaju menaderi odjeljenja ili pogona koji su obino odgovorni za administraciju i kontrolu. Veina informacija znaajna ovom nivou menadmenta uglavnom je dostupna i najvoioj upravi, ukoliko organizacija raspolae sveobuhvatnim i adekvatnim informacionim sistemom. Iz tog razloga, veina autora smatra da e se zbog uvoenja kompjutera smanjiti potreba za menaderima srednjeg nivoa. Srednji menadment je veza izmeu najnieg i najvieg nivoa menadmenta. Srednji menadment koristi kontrolne i upravljake informacije koje se proteu na relativno kratak vremenski period, obino do jedne godine, pa je njihov posao veoma sloen, manje rutinski, manje struktuiran i vie promjenjiv. Njihova je funkcija podrka stratekog koncepta upravljanja, specifinih stratekih planova i programa za organizacione i strateke poslovne jedinice, te razliita funkcionalna podruja. Srednjem nivou menadmenta su potrebne informacije u obliku saetih pregleda, pa za njih informacioni sistem mora osigurati periodine izvjetaje, izvjetaje prema potrebi ili izvjetaje na zahtjev. Kompjuterizacijom i informacionim obuhvatanjem poslovnih zadataka, uz generisanje periodinih izvjetaja o stanju i procesima u organizaciji, smanjuje se vrijeme potrebno srednjem nivou menadmenta za pretragu potrebnih informacija. Cilj informacionih sistema ovog nivoa je dati odgovor na pitanje tipa "Kako neto uiniti?" Srednjem nivou menadmenta organizacije korespondira Management Information Systems (MIS) i DSS za upravljaku kontrolu. MIS snadbijeva srednji nivo menadmenta djelimino agregiranim i kategiriziranim informacijama, dobijenim iz transakcionog dijela informacionog sistema i neto manje 57

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

iz pretraivanja okruenja organizacije. U tim je sistemima koncentrisano metodoloko znanje o nainu voenja poslova. Ovi sistemi obezbjeuju menaderima izvjetaje i omoguavaju in online pristup bazama podataka o tekuem poslovanju organizacije i podacima iz prolih perioda. Gotovo su uvijek orjentisani na interne dogaaje i prvenstveno slue funkcijama planiranja, kontrole i donoenja odluka. Osnovno svojstvo MIS-a je podrka procesu donoenja poznatih, odnosno poslovnih odluka koje se ponavljaju, a takav karakter ima veina odluka koje se donose na srednjem nivou menadmenta. Upravljaku kontrolu sainjavaju procesi kojima srednji nivo menadmenta obezbjeuje da se organizacioni resursi angauju i efikasno i efektivno koriste kako bi se realizovali postavljeni ciljevi organizacije. Kada se implementira DSS za upravljaku kontrolu u procese koje planira, organizuje, usmjerava i kontrolie srednji nivo menadmenta, tada on omoguava sledee: a) identifikovanje i rjeavanje problema, b) otkrivanje novih problema i njihovo uspjeno rjeavanje poslovnim i matematiko statistikim modelima, c) komuniciranje sa radnim timovima, motivaciju zaposlenih i kontrolu tokova organizovanja aktivnosti sa implementiranim raunarskim aplikacijama, pomaganje u donoenju upravljakih odluka, kreativno koritenje DSS u otkrivanju i rjeavanju novih problema, odnosno podizanje efikasnosti njihovog rada na najvii nivo. Operational Management (Operativni menadment) donosi odluke koje su konkretne i odnose se na redovno poslovanje. Rije je o aktivnostima koje su obino operativne i koje se mogu lako programirati. Operativni menadment treba od informacionog sistema najkonkretnije detalje i izvjetaje. Budui da je njihov posao donoenje odluka koje se temelje na jasnim temeljima i postupcima, mogu se kompjuterizovati bez veih potekoa. Zato je upotreba kompjutera na ovom nivou rasprostranjena. Kljuna pitanja to se na ovom nivou informacionih sistema postavljaju su pitanja tipa "Pomou ega neto ostvariti?". Najniem nivou menadmenta odgovarae OLTP i DSS za operativnoplaniranje i kontrolu. OLTP ukljuuje biljeenje svih poslovnih transakcija, sadri poslovne procedure, generie dokumente potrebne u poslovanju dakle automatizuje vie poslova i omoguava vremensko, materijalno i finansijsko praenje pojedinih elemenata. Iako OLTP nisu informacioni sistemi ija je osnovna namjena podrka poslovnog odluivanja, radi se o sistemima u kojima se preduzimajui odgovarajue transakcije (aritmetiko-logike operacije) nad podacima, nastoji uspostaviti kontrola nad pojedinanim poslovnim procesima i aktivnostima, te njima upravljati. Zbog brojnosti transakcija i srazmjerne 58

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

jednostavnosti postupka upravljanja na ovom nivou, osnovna je karakteristika OLTP koncentracija injeninih znanja o poslovanju, poslovnim procesima i poslovnim operacijama. DSS za operativno planiranje i kontrolu obezbjeuje informacije potrebne operativnom menadmentu u cilju pomaganja operativnog planiranja i kontrole. Operativni menadment nadgl eda radnike koji izvravaju osnovne aktivnosti organizacije. Rije je o kompjuterskoj podrci donoenja odluka koje su uestale i rutinske, kao na primjer kontrola zaliha, terminiranje porudbina i slino. Konceptualno strukturu informacionih sistema u odnosu na konceptualnu strukturu menadmenta ne treba shvatiti striktno. Sa aspekta menadmenta i osnovnih upravljakih nivoa moe se rei da iako su navedeni informacioni sistemi dominantno vezani za odreeni upravljaki nivo, ne moe se govoriti o iskljuivoj vezi jedne vrste informacionog sisstemasa jednim upravljakim nivoom, ve prevashodno o odgovarajuim mogunostima kombinovanje razliitih klasa da bi se zadovoljile razlliite potrebe menadmenta datog nivoa. Potreba za koritenjem jedne vrste informacionog sistema ne iskljuuje potrebu koritenja i drugih vrsta, ve prema potrebi. Tako npr. svi informacioni sistemi najvieg nivoa mogu pronai svoju primjenu i na taktinom nivou, dok menadment informacioni sistemi mogu da se koriste kako na srednjem, tako i na operativnom nivou menadmenta.

4. MENADMENT INFORMACIONOG SISTEMA


S obzirom da infornacioni sistem olakava bolje razumjevanje funkcija organizacije, same organizacije i njenog okruenja, znaajne je ali i zahtjevno, efikasno upravljati informacionim sistemom. Izostanak efikasnog menadzmenta informacionog sistema,ine informacioni sistem nerazvijenim i neuspjenimu vrenju svojih funkcija, te samim tim ne stvara potrebne preduslove za uspjeno funkcionisanje i nadmetanje organizacije sa konkurencijom. Sa druge strane, organizacija u kojoj se adekvatno upravlja informacionim sistemom, prua velike konkurentne prednosti, to posebno vai u sluaju kada organizacija koristi elektronsku potu, pristup eksternim bazama podataka, koncepciji Data Warehouse i i sline mogunosti novih informacionih tehnologija. Ukoliko se jo tome dadju nagovjetene tehnoloke mogunosti sofisticiranih sistema telekomunikacija, koje najavljuju velike ane u kontekstu globalizacije polovanja, tada neophodnost adekvatnog menadzmenta informacionog sistema postaje jo izraenija. 59

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

5.

UTICAJ

MENADZMENTA

ORGANIZACIJE

NA

RAZVOJ

INFORMACIONOG SISTEMA
Uobiajeno je informacionu tehnologiju posmatrati kroz bri tempo razvoja i drastino poboljanje performansi. Meuti, mnogo rjee se analizira promjena sa aspekta uticaja na razvoj informacionih sistema, koje su rezultat ne samo promjena u informacionoj tehnologiji, razvoju i saznanjima teorije informacionih sistema, ve i teoriji i praksi menadzmenta i organizacije. Budui da se informaciona tehnologija, kao i nain njene primjene veoma brzo razvijaju, pojmovno i stvarno, znaajno je, ali i zahtjevno, efikasno upravljati informacionim sistemom organizacije, odnosno primjenom informacione tehnologije. Kao to savremeni menadzment ne moe biti uspjean bez adekvatne podrke informacionog sistema, tako ni informacioni sistem ne moe pruiti podrku menadzmentu ukoliko se adekvatno ne upravlja njegovim razvojem. Uticaj menadmenta na razvoj informacionih sistema se odvija na svim nivoima menadmenta, a najvei upliv se ostvaruje na stratekom i tehnikom nivou. Na stratekom nivou, sa aspekta Top Managementa, znaaj informacionih sistema se poveao usled:

brzog razvoja informacione tehnologije u djelu hardvera, softvera, telekomunikacija, razvoj PC tehnologije i "user- friendly" koncepta njihovog koritenja , to ih je uinilo privlanim za vrhovne menadere i razvoja novih klasa informacionih sistema u funkciji odluivanja i podrku vrhovnom menadmentu.

Upravljanje razvojem informacionih sistema se ne moe prepustiti samo informatikim ekspertima, ve je neminovno angaovati top menadment organizacije u rjeavnju stratekog razvoja i kontrole informacionih sistema. Informaciono planiranje stie strateki znaaj. Dok je u ranijim periodima planiranje informacionog sistema bilo zaduenje jedne organizacione jedinice, savremeni pristup planiranju informacionog sistema postaje dio stratekog planiranja organizacije. To podrazumjeva da se uporedo sa stratekim planom organizacije, gdje se na najviem nivou definiu misije, dugoroni ciljevi i strategija organizacije, definiu i dugoroni ciljevi, ogranienja, struktura, resursi i planovi informacionog sistema, kao i diverzifikacija njegovih planova po nivoima menadmenta. 60

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Razvoj informacionih sistema i primjena informacione tehnologije prestaje biti samo posao informatiara, ve postaje i bitan problem za top menadmenta organizacije. Usprkos tome, stie se utisak da menaderi nerado bave planiranjem razvoja informacionog sistema, smatrajui da je to iskljuivi problem informatiara, koji e od menadmenta dobiti "punu podrku" u njihovom radu. ini se kao da se jo uvijek ne shvata da je informacioni sistem sredstvo za upravljanje organizacijom i svim njenim aktivnostima, iz ega proistie da je to posao iz kojeg se top menadment ne smije i ne moe iskljuiti. Strateki plan informacionog sistema moe se izraditi na vie naina: da se plan informacionog sistema izvodi iz stratekog plana itave organizacije, drugi je nain utvrivanja uloge informacionog sistema u organizaciji. U nekim organizacijama informacioni sistem samo podrava obavljanje poslovnog procesa, dok je u drugim organizacijama strateki vaan za njeno funkcionisanje, analiza kritiki faktora uspjeha koja se temelji na analizi aktivnosti koje su kritine za uspjeh organizacije, a informacioni sistem treba svojim funkcijama treba podrati te aktivnosti i planiranje poslovnog sistema primjer stratekog planiranja kojim se eli prepoznati stabilna struktura poslova koji se rade u organizaciji, a nakon toga se moe izgraditi stabilan informacioni sistem na bazi utvrene strukture poslova. Organizacioni oblik angaovanja top menadmenta u stratekom razvoju informacionog sis tema, razliiti autori razliito nazivaju. Kod nas bi najbolje odgovaro termin "Upravni odbor informacionog sistema". Upravni odbor informacionog sistema je neophodan upravljaki odbor za pitanja stratekog razvoja informacionog sistema, a njega predstavljaju top menaderi iz iz razliitih funkcionalnih oblasti organizacije koji nisu zadueni za operativni razvoj informacionog sistema. Djelokrug nadlenosti upravnog odbora informacionog sistema sastoji se u sledeem: 1. Definisanje strategije i politike upravljanja informacionim resursima prestavlja definisanje informacione politike organizacije, generalni odnos prema informacionim resursima, njihovom koritenju i upravljanju, to je neosporni zadatak top menadmenta organizacije.U uem smislu pod informacionom politikom se podrazumjeva shvatanje i tretiranje informacija, podataka i znanja kao informacionih resursa, dok u irm smislu obuhvata i znaenje resursa koji proizvode informacije, a to su hardver, softver i kadrovi. 2. Usvajanje planova razvoja informacionog sistema postoji nosporna interakcija izmeu stratekog plana razvoja organizacije i stratekog plana razvoja informacionog sistema.

61

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

3. Definisanje strateke mree, matrice aplikacija nakon usvajanja stratekog plana razvoja, upravni odbor informacionog sistema treba pristupiti ovom zadatku, gdje se kao korisnik informacionog sistema javlja organizacija kao cjelina, zatim se zadatak prenosi i na korisnike informacionog sistema po funkcionalnim oblastima organizacije. 4. Uspostavljanje efikasne administracije podataka odnosi se na konceptualne, organizacione i upravljake aspekte funkcije, to u sutini znai da se na bazi definisanih ciljeva organizacije uspostavlja optimalno upravljanje i kontrola nad izvorima i tokovima podataka. U tehnikom dijelu, uloga top menadmenta organizacije ne bi trebala da prevazilazi nivo definisanja koncepcije baze podataka, odnosno konceptualnih opredeljenja. 5. Podrka definisanju informacionih zahtjeva korisnika pitanje izbora strategije identifikacije informacionih zahtjeva je nadlenost upravnog odbora informacionog sistema. Top menadment definisanjem vlastitih informacionih potreba moe da utie na druge menadere u stvaranu pozitivne klime za realizaciju ovog zadatka. 6. Organizacija i budet informacionog sistema - top menadment organizacije odluuje o uspostavljanju organizacije funkcije informaciong sistema, poto se toj organizacionoj jedinici povjerava operativno upravljanje informacionim resursima. to se tie pitanja godinjeg budete informacionog sistema, on zavisi od veliine, grane i djelatnosti same organizacije, kao i niza drugih faktora. 7. Informatiko obrazovanje i razvoj informacione kulture ovo je posebno aktuelno u dijelu menadmenta kadra na svim nivoima koji moraju imati barem minimum informatike pismenosti za adekvatno koritenje PS tehnologije. Ujedno, top menadment je zaduen za definisanje potrebe i stimulacije informatikog obrazovanja korisnika. 8. Definisnje prioriteta faktora razvoja top menadment je nezaobilazan u ocjeni faktora razvoja informacionog sistema i pri tome treba uzeti u obzir i ocjenu korisnika koji podrazumjeva njihovo vienje razlike sadanjeg i eljenog stanja informacionog sistema. eljeno stanje informacionog sistema korisnik povezuje sa vlastitim informacionim potrebama, ciljevima i zadacima. 9. Procjena rizika projekta informacionih sistema top menadment mora uzeti uee u odluivanju o riziku koji se javlja u datim okolnostima. Naime, projekti informacionih sistema su sloeni i kompleksni, pa zahtjevaju znatno angaovanje informacionih resursa u irem smislu. Prije nego se pristupi izradi ovih projekata, a potom i implementaciji, neophodno je 62

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

procjeniti rizik koji nose. Vrhovni menaderi moraju uzeti u obzir i tzv. kumulativne rizike koji se mogu pojaviti u odnosu na jedan projekt sa vie aspekata i na vie projekata kojima se istovremeno pristupa i 10. Podrka razvoju viih klasa informacionih sistema uloga top menadmenta je nezaobilazna u podrci razvoja DSS, ES, DW i drugih klasa informacionih sistema koji su u direktnoj funkciji boljeg odluivanja menadere svih nivoa. Izgradnja ovakvih sistema zahtjeva angaovanje znatnih informacionih, kadrovskih i finansijskih resursa , pa ak neke klase zahtjevaju i nadgradnju postojeih znanja sa znanjima top menadera konkretne organizacije, to podrazumjeva visok stepen kooperativnosti na relaciji menadmenta specijalista. Samo objedinjeno poznavanje informacionih sistema i razumjevanje organizacije moe oblikovati adekvatnu informacionu arhitekturu organizacije, jer bez nje nema ni efektivnog menadmenta. Na taktikom nivou, upravljanje razvojem informacionog sistema podrazumjeva niz aktivnosti kojim se optimizira koritenje informacionih resursa i obezbjeuje realizacija strategije definisane od strane upravnog odbora informacionog sistema. Ovdje se u prvom redu misli na odjeljenje za informacioni sistem ( koji se jo zove informacioni centar, centar za obradu podataka, raunarski centar) i njihov menadment. Na elu odjeljenja info-rmacionog sistema je glavni informacioni menader, odnosno direktor koji je odgovoran za informacione aktivnosti u organizaciji. Posao glavnog informacionog menadera je veoma zahtjevan i odgovoran, pa je on na zapadu visoko rangiran i dobro plaen. On moe biti veoma uticajan na svim podrujima primjene informacione tehnologije, a naroito u organizacijama u kojima se informaciona tehnologija smatra stratekim orujem. Njegovi zadaci su da : aktivno uestvuje u planiranju i oivotvorenju strategije informacionog sistema kao dijela strategije organizacije, brine o aspektima zatite informacionog sistema i prati razvoj informacione tehnologije itd. i informatikih

Informacioni menaderi moraju voditi rauna o upravljanju informacionom tehnologijom od strane zaposlenih u toku radnog vremena. Moraju provjeravati da li je koritenje kompijutera produktivno, da li moe biti produktivnije, da li postoji usko grlo, gdje se moe dobiti profesionalna pomo, kako se mogu izmjeriti koristi od investicija u informacionu tehnologiju, kako krajnji korisnici mogu sami da

63

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

dou do adekvatnih rjeenja i sl. Posebnu panju informacioni menaderi moraju posvetiti sledeim injenicama: 1. Rast stratekog znaaja informacionih sistema informacioni sistemi igraju strateku ulogu u opstanku i razvoju organizacije. Oni se odnose ne samo na sisteme koji podravaju vie nivoe menadmenta, ve i na sisteme koji kreiraju nove proizvode i usluge, otvaraju nova trita itd., jednom rjeju poveavaju konkurentsku prednost organizacije. U ranim fazama razvoja informacioni sistema, kad su menaderi bili usmjereni na mnoga operativnotehnika pitanja, brigu o njima mogli su prepustiti tehnikom osoblju. Meutim, savremeni informacioni sistemi koji direktno utiu na nain menadment odluivanja kao i na izbor proizvodnog programa i sl. ne mogu se prepustiti samo tehnikom osoblju 2. Izmjenjen karakter aplikacija izgradnja savremenih informacionih sistema ukljucuje znatno vei dio organizacije, nego u prolosti, pa iz toga proizilazi porast sloenosti sistemskih projekata i aplikacija. Tako gdje su se nekada gradili masivni sistemi za pruanje generikih informacija sada je poeljno graditi posebne specijalizovane aplikacije koje pruaju blisku interakciju izmeu tehnolokog osoblja i menadera kao korisnika sistema, uz podrku top menadmenta i 3. Potreba planiranja informacione arhitekture za savremene menadere nije dovoljno da budu samo informaciono pismeni. Oni moraju dobro da poznaju sisteme za obradu podataka, telekomunikacije i kancelarijske tehnologije. Menaderi mogu da budu kljuni u oblikovanju infornacione arhitekture ukoliko su dovoljno interdisciplinarno obrazovani.

64

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Z A K LJ U A K
U vremenu smo brzih promjena i visoke tehnologije, kada znanje i informacije postaju kljuniji resurs za uspjeh poslovanja. Dinaminost i promjenljivost zamjenjuju stabilnost i statinost, zatvorenost organizacija ustupa mjesto otvorenosti i organizacijama bez granica, rizik i nesigurnost zamjenjuju sigurnost u poslovanjau. Informaciona tehnologija i razvoj telekomunikacija uklanjaju granice izmeu konkurentskih organizacija, regija, drava i kontinenata, te na taj nain dovode do globalizacije poslovanja. U takvim novim izmijenjenim uslovima poslovanja,sve organizacije se nalaze pred izazovom kako se uklopiti u nove tokove? Danas se organizacija kree u pravcu decentralizovane, inovativne i fleksibilne organizacije. Veoma su adaptibilne u odnosu na okruenje, ue i razvijaju se unapreujui svoje sposobnosti. Temelj njihove uspjenosti u prilagoavanju novim uslovima je primena savremene informacione tehnologije, ali istovremeno, uspjeno implementaciju informacione tehnologije omoguavaju samo fleksibilne organizacije. Ovakvi trendovi utiu da organizacione strukture postaju plie i nie, sa manjim brojem nivoa menadmenta, kao i sa sve prisutnijom decentralizacijom u odluivanju. Menaderi su sada u situaciji da elektronskim putem komuniciraju i da budu u stalnom kontaktu sa znatno veim brojem saradnika. S obzirom na intenzivan proces umreavanja organizacija u novim poslovnim uslovima, organizacije se orjentiu na svoj srni (core ) program, a sve ostalo putem eksternalizacije aktivnosti (outsourcing) nabavljaju od drugih lanica mree. Ideja outsourcing-a je da svaka lanica mree proizvodi ono u emu je bolja od konkurencije. Konkurentnost na globalnom nivou zahtjeva pribliavanje zahtjevima potrosa, kao i sposobnost da se na njih odgovori kvalitetnim proizvodima i servisima u najkraem moguem roku. Uslov za to je integracija svih procesa u organizaciji kao i optimizacija svih raspoloivih resursa. Da bi organizacija postala visok stepen integracije i snhronizacije u svim procesima, neophodno je da raspolae efikasnim sistemom planiranja, upravljanja i kontrole. Danas se razvijaju sistemi transakcione obrade podataka (OnLine Transaction Procsing - OLTP), koji mogu imati strateku ulogu u poveanju konkurentskih prednosti organizacije. Mnoge organizacije se elektronski povezuju sa svojim kupcima i dobavljaima posredstvom Interneta i ekstraneta u realnom vremenu i kroz online transakciono procesiranje. Transakcioni procesni sistemi, koji vre skladitenje i 65

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

procesiranje transakcija, omoguavaju organizacijama da svojim kupcima i ostalim partnerima prue bolje i kvalitetnije usluge. Istovremeno, ovi sistemi formiraju bogat fond podataka od kojih se grade integralna spremita podataka, Data Warehous, te na taj nain stie neophodne uslove za realizaciju savremenih koncepata u stratekom upravljanju organizacijom. Data Warehous (DW) je novi koncept i nova filozofija u razvoju DSS, koji je skoncentrisan na podrku stratekog menadmenta. DW mijenja informatiki trend i prua organizacijama, koje ga koriste, znaajnu strateku prednost u analizi modela poslovanja, alternativa, trendova preoblikovanja poslovnih procesa . Sutinska filozofija DW i DSS za strateki menadment se zasniva na konceptu sticanja prednodti, koje proistie iz integracije podataka. DW kao integrisani skup podataka neke organizacije slui kao infrastrukturna osnova na kojoj se grade softverske aplikacije organizacije, tj. ono je okruenje koje odvaja svijet operativne obrade od svijeta aplikacija za podrku odluivanju. Sistemi poslovne inteligencije (MIS, EIS, DSS, KBS)omoguavaju analizu podataka, izvjetavanje, postavljanje upita, odnosno analitiku obradu podataka kao i "rudarenje" podataka (Data Mining), na bazi kojih menaderi iz ogromne koliine podataka sintetizuju vrijedne informacije, u cilju dobijanja odgovora na znaajna pitanja i otkrivanja skrivenih trendova u velikim zbirkama podataka. Na osnovu dobijenih informacija mogue je donsiti adekvatne poslovne odluke Sistemi poslovne inteligencije imaju za cilj da identifikuju i anticipiraju prednosti i nedostatke iz okruenja organizacije, to je naroito aktuelizirano evolucijom sistema poslovne inteligencije ka Web aplikacijama, koji omoguavaju istraivanja posredstvom Interneta, kao i rad sa udaljenih lokacijama. Neophodno je naglasiti da sistem poslovne inteligencije iako pomae i olakava organizaciji, nije u stanju da zamjeni inteligentno poslovanje. Informacione tehnologije u svim organizacijama iamaju izuzetno znaajnu ulogu na svim nivoima menadmenta, a naroito u stratekom menadmentu. One pomau u efikasnom izvravanju procesa, poslova i zadataka, na taj nain to omoguavaju generisanje, sakupljanje, proces i skladitenje podataka. Sistemi transakcione obrade podataka, Data Warehouse, ekspertni sistemi, metode, tehnike i sredstva poslovne inteligencije, sistemi za podrku odluivanju, Data Mining, Internet itd. danas ine dominantne informacione tehnologije koje su nale svoju primjenu u poslovanju i stratekom upravljanju organizacijama. Danas se ove tehnologije smatraju osnovnim "vodiem" strategije organizacije i poslovnog reininjeringa. Savremeno poslovanje sve vie zavisi o informacionoj tehnologiji, ali menaderi u organizacijama posmartaju kakvi su rezultati u odnosu na uloena sredstva. 66 poslovanja u

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

Zato je neophodno periodino vriti procjenjivanje kvaliteta i uspjenosti in formacionog sistema organizacije. Svrha ocjenjivanja informacionog sistema jeste njegovo usavravanje i podizanje kvaliteta, kako bi se moglo to uspjenije podrati poslovanje organizacije i savremeni menadment. Da li e organizacije biti spremne da inoviraju svoje informacione sisteme u skladu sa napretkom informacione tehnologije, zavisi od menadmenta organizacije. Sa aspekta daljeg razvoja menadmenta, u uslovima kompjuterizacije i globalizacije granica organizacije, samo objedinjeno, multidisciplinarno poznavanje i razumijevanje organizacije, menadmenta i informacionih sistema e omoguiti osposobljavanje za rad u uslovima globalne ekonomije, razvijanje integrativnih sposobnosti, interdisciplinarno razmiljanje, sticanje sposobnosti motivisanja i sticanje sposobnosti prihvatanja i sprovoenja novih pristupa i strategija.

67

_____________________________________________Upravljaki informacioni sistemi

68