ISBN 9944-100-29-8

ÝSTANBUL BÜYÜKÞEHÝR BELEDÝYESÝ SANAT VE MESLEK EÐÝTÝMÝ KURSLARI (ÝSMEK) YAYINLARI
Branþ Kitaplarý Serisi

Editör: Muhammet ALTINTAÞ Yayýna Hazýrlýk: ÝSMEK Yayýn Editörlüðü Mizanpaj: Kahraman SARI - Melih SERGEK Kapak: Melih SERGEK Tashih: Dilek CAN, Hatice GÖZLEMECÝ Baský: Yýldýzlar Matbaacýlýk

(Bu kitap Ýstanbul Büyükþehir Belediyesi Sanat ve Meslek Eðitimi Kurslarý (ÝSMEK)’nýn bir kültür hizmeti olup ücretsizdir. Kitabýn metin, görsel malzeme v.b. her türlü yasal sorumluluðu yazarlarýna aittir. )

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Ersin ERSAVAÞ - Ýbrahim KARAROÐLU

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

BAÞKAN’DAN...
Müzik insanoðlunun gönül telinden çýkan güzelliklerin, yaþadýðýmýz hayata renk katan ölçülü ve ahenkli týnýlarýdýr. Geçmiþimizde “Hikmete dair fen” diye adlandýrýlan musiki aklýn ve kalbin birlikteliðiyle ortaya çýkmýþtýr. Sanat alanýndaki yayýnlarý ile de adýndan baþarýyla söz Köklü medeniyet çýnarýmýzýn dallarýndan biri de þüphesiz Türk musikisidir. Atalarýmýz saz ve sözün ehemmiyetini bildikleri için sanatçýlara her zaman deðer vermiþler çeþitli imkanlar sunmuþlardýr. Medeniyetimizin baþkenti Ýstanbul, diðer sanatlarda olduðu gibi klasik Türk müziðine de önemli icracýlar ve bestekarlar yetiþtirmiþ münbit bir þehirdir. Her semtinde bir bestekârýn izlerini görmek bizim için gurur vesilesidir. Tarihin bize yüklediði bu mesuliyet ise her semte musikimizi götürmek ve gelecek kuþaklara maziden gelen bu hoþ sadâyý aktarmaktýr. Bütün Ýstanbullulara musikinin eþsiz güzellikteki ahengine Ýstanbul Büyükþehir Belediyesi olarak ÝSMEK vasýtasýyla Ýstanbullulara ücretsiz olarak sunduðumuz sanat ve meslek eðitimleri içerisinde müzik eðitimleri önemli yer tutmaktadýr. 2 yýllýk eðitim veren Müzik Ýhtisas Merkezleri’nin yaný sýra pek çok kurs merkezimizde ud, kanun, ney, keman, tambur, klasik benzer bir yaþam dileklerimle. Bu deðerli yapýtýn bizlere ulaþmasýný saðlayan, kitapta emeði geçen herkesin ellerine saðlýk diyorum ve bu baþarýlý çalýþmalarýndan dolayý kendilerini tebrik ediyorum… ettiren ÝSMEK, branþ kitaplarýna bir yenisini daha ekleyerek, “Temel Ud Eðitimi” kitabýný kursiyerlerin ve ilgililerin beðenisine sunmuþtur. Ud’un tarihçesinden, teknik özelliklerine, makam bilgisinden saz eserlerine kadar geniþ bir yelpaze içinde ele alýnan kitap, çok titiz bir çalýþmanýn ürünü olarak ellerimizde durmaktadýr. kemençe, piyano, gitar, kaval, baðlama gibi branþlar bulunmaktadýr. Müzik eðitimlerimiz Ýstanbullular tarafýndan yoðun ilgi görmektedir.

4

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Çok insan anlayamaz eski mûsýkîmizden, Ve ondan anlamayan, bir þey anlamaz bizden!..
Yahyâ Kemâl Beyatlý

5

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

ÝÇÝNDEKÝLER
1. BÖLÜM / UD HAKKINDA Ud Sazý Hakkýnda .....................................................................................11 Ud'un Teknik Yapýsý ve Özellikleri ................................................... 13 Ud'un Akort Çeþitleri ............................................................................ 17 Mýzrap ........................................................................................................ 17 Ud Metodlarý .............................................................................................18 Udiler ........................................................................................................... 18 Sazýmýzý Bugünlere Taþýyan Meþhur Udilerimiz .........................19 Yaþayan Meþhur Bazý Udiler .............................................................. 22 2. BÖLÜM / TUTUÞ ve PARMAK EGZERSÝZLERÝ Tutuþ ve Parmak Egzersizleri............................................................. 23 Tutuþ Poziyonlarý .................................................................................... 24 Açýk Tellerde Çalýþmalar ...................................................................... 25 Açýk Tellerde Uzatmalý (Noktalý) Nota Çalýþmalarý ................... 27 Açýk Tellerde Üçleme (Triole) Çalýþmalarý .................................... 28 Açýk Tellerde Es (Durma) Çalýþmalarý .............................................. 29 Kolonlar ve Sesler................................................................................... 30 Parmak Kombinasyon Çalýþmalarý................................................... 31 Makam Çalýþmalarý................................................................................. 33 Buselik Makamý ...................................................................................... 33 Buselik Peþrevi......................................................................................... 39 Buselik Yürük Semai............................................................................. 40 Buselik Þarký ............................................................................................. 41 Rast Makamý ........................................................................................... 42 Rast Peþrevi .............................................................................................. 47 Rast Saz Semaisi ..................................................................................... 48 Rast Yürük Semai................................................................................... 50 Rast Þarký ................................................................................................... 51 Uþþak Makamý ........................................................................................ 52 Uþþak Peþrevi ........................................................................................... 55 Uþþak Þarký ................................................................................................ 56 Hüseyni Makamý .................................................................................... 58 Hüseyni Saz Semaisi.............................................................................. 61 Hüseyni Yürük Semai ........................................................................... 63 Hüseyni Þarký............................................................................................ 65 Mahur Makamý ........................................................................................ 67 Mahur Peþrev .......................................................................................... 70 Mahur Saz Semaisi ................................................................................. 72 Mahur Þarký............................................................................................... 74 Segâh Makamý ........................................................................................ 75 Segâh Peþrevi ........................................................................................... 78 Segâh Yürük Semai ............................................................................... 80 Segâh Þarký................................................................................................ 82 Acemaþiran Makamý ............................................................................ 84 Acemaþiran Peþrev ................................................................................ 87 Acemaþiran Saz Semaisi...................................................................... 89 Acemaþiran Þarký .................................................................................. 91 Hicaz Ailesi Makamlarý ......................................................................... 92 Hicaz Hümâyun Makamý ..................................................................... 92 Hicaz Makamý ......................................................................................... 92 Hicaz Uzzâl Makamý............................................................................... 93 Zirgüleli Hicaz Makamý.......................................................................... 93 Hicaz Humayun Peþrevi ....................................................................... 97 Hicaz Yürük Semai .............................................................................. 100 Hicaz Þarký............................................................................................... 102 Nihavend Makamý .............................................................................. 103 Mini Mini Bir Nihavend Peþrevi....................................................... 108 Nihavend Saz Semaisi ........................................................................ 109 Nihavend Yürük Semai...................................................................... 113 Nihavend Þarký ...................................................................................... 116

6

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Kürdili-Hicazkâr Makamý .................................................................. 117 Kürdili-Hicazkâr Peþrevi..................................................................... 121 Kürdili-Hicazkâr Saz Semaisi............................................................ 124 Kürdili-Hicazkâr Peþrevi..................................................................... 126 Kürdili-Hicazkâr Þarký...........................................................................128 Hicazkâr Makamý ................................................................................ 129 Hicazkâr Peþrev..................................................................................... 133 Hicazkâr Saz Semaisi .......................................................................... 134 Hicazkâr Nakýþ Beste .......................................................................... 136 Hicazkâr Þarký..........................................................................................138 Hüzzam Makamý ................................................................................. 139 Hüzzam Peþrevi .................................................................................... 142 Hüzzam Saz Semaisi.............................................................................145 Hüzzam Þarký ......................................................................................... 148 Karcýðar Makamý ................................................................................. 149 Karcýðar Makamý Peþrevi................................................................... 152 Karcýðar Saz Makamý .......................................................................... 153 Karcýðar Köçekçe.................................................................................. 155 Karcýðar Þarký ......................................................................................... 156 Muhayyer Makamý .............................................................................. 157 Muhayyer Peþrevi ................................................................................ 161 Muhayyer Saz Semaisi....................................................................... 163 Muhayyer Þarký ................................................................................... 165 3. BÖLÜM / SÜSLEME TEKNÝKLERÝ Süsleme Teknikleri.............................................................................. 166 1 Çarpma .................................................................................................167 1.A. Tek Nota.......................................................................................... 167 a. Deðerini Kendinden Önce Gelen Notadan Alma Þekli. 167 Ayný Ses Arasýnda Çarpma Egzersizi .................................... 168 Ýnici ve Çýkýcý Ýki Ses Arasýnda Çarpma Egzersizi ............. 168 b. Deðerini Kendinden Sonra Gelen Notadan Alma Þekli 169 1.B. Ýki Nota (Çift Çarpma) ................................................................. 169

a. Deðerini Kendinden Önce Gelen Notadan Alma Þekli. 169 b. Deðerini Kendinden Sonra Gelen Notadan Alma Þekli 169 2. Grupetto (Üç Nota).......................................................................... 170 3. Tril.......................................................................................................... 170 4.Legato Çalýþmalarý ............................................................................ 171 A. Çýkýcý Legato.................................................................................. 171 a. Ýlk Nota Açýk Telde Olursa .................................................... 171 b. Ýlk Nota Kapalý Telde Olursa ................................................ 171 B. Ýnici Legato...................................................................................... 172 5. Ajelite Egzersizleri ........................................................................... 173 A. Hýzlanma Teknikleri................................................................... 173 B. Pozisyonlarda Hýzlý Geçiþ.......................................................... 174 6. Pozisyon Deðiþimi Çalýþmalarý .................................................. 175 A. Çarpmasýz Pozisyon Deðiþimi ................................................ 175 B. Çapmalý Pozisyon Deðiþimleri ................................................ 176 C. Ýki Telde 3'lü, 6'lý ve 10'lu Pozisyon Deðiþimleri ............. 177 4. BÖLÜM / KÜÇÜK ALBÜM Hüseyni Oyun Havasý ......................................................................... 179 Þehnaz Longa......................................................................................... 180 Nihavend Longa.................................................................................... 182 Çargah Sirto ............................................................................................ 184 Sultani-Yegâh Sirto.............................................................................. 185 Rast Saz Eseri......................................................................................... 187 Nikriz Longa............................................................................................ 189 Hicaz Mandýra ....................................................................................... 190

Yazarlar Hakkýnda .............................................................................. 192 Kaynakça .............................................................................................. 192

7

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

ÖNSÖZ
Türk müziðinin en eski sazlarýndan biri olan ud, gerek halk müziðinde gerekse klasik Türk müziðinde yaygýn bir þekilde kullanýlmaktadýr. Ud’un ses itibariyle kulaða hoþ gelen bir týnýsýnýn olmasý ve Türk müziði perde sisteminin en ince ayrýntýlarýný verebilen teknik yapýsý bu yaygýnlýkta etkili olmuþtur. Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde bilhassa Ýstanbul’da sazendelerin itibar görmesi, saray ve konak çevrelerince himaye edilmesi diðer sazlarýmýz gibi udun da hak ettiði yere kavuþmasýný saðlamýþtýr. 19. yüzyýlda özellikle hanýmlarýn ilgi gösterdiði bu saz 20. yüzyýlda Peygamber torunu olan Þerif Muhiddin Targan ile dünyaya açýlmýþtýr. Günümüzde Türk udilerin icrasý en ileri seviyesine ulaþmýþ, uluslar arasý konserlere katýlan sanatçýlarýmýzýn sayýsý epeyce artmýþtýr. Ýstanbul Büyükþehir Belediyesi Sanat ve Meslek Eðitimi Kurslarý (ÝSMEK), Türk müziði eðitimine ciddiyetle yaklaþmakta ve geleneksel sazlarýmýzýn genç kuþaklarca benimsenmesi için büyük fedakârlýklar göstermektedir. Son yýllarda açýlan Müzik Ýhtisas Merkezleri’nde ve birçok kurs merkezinde yüzlerce öðrenci ud sazýna ilgi göstermektedir. Bizler ud eðitiminde hocalarýmýzdan aldýðýmýz akademik birikimi öðrencilerimize aktarýrken bilgimizi bir disiplin içerisinde vermenin gayreti içerisindeyiz. Elinizdeki çalýþma bütün kurs merkezlerinde ortak müfredatýn uygulanmasý ve eþ zamanlý öðretim için bir zorunluluk haline gelmiþti. Çalýþmamýzýn yayýnlanmasý için bize imkân tanýyan ve kültür deðerlerimize sahip çýkan baþta Büyükþehir Belediye Baþkanýmýz Sn. Kadir Topbaþ olmak üzere tüm ÝSMEK yöneticilerine þükranlarýmýzý arz ederiz.

Ersin ERSAVAÞ - Ýbrahim KARAROÐLU
ÝSMEK Ud Usta Öðreticileri

8

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

TAVSÝYELER
Bu kitaptaki konularýn ve egzersizlerin daha iyi algýlanýp saðlýklý sonuçlar elde edilebilmesi için birkaç detaydan bahsetmemiz gerekir. Bütün egzersizleri metronom ile yapmanýzý tavsiye Öncelikle þunu belirtmek isteriz ki bu kitap bir ud metodu kitabý deðildir. Sadece temel ud eðitimi giriþ kitabýdýr. Konularýn alt baþlýklarýnýn ve egzersizlerin detaylarýnýn minimum düzeyde olmasýnýn sebebi budur. Hocanýzýn eðitimi ve bilgileri doðrultusunda bu kitabý takip etmenizi öneririz. Egzersizlerinizi mümkün olduðu sürece ezberleyerek çalýþýnýz. Temel egzersizlerinizi her zaman çalýþmalýsýnýz. Sað ve sol elinizi gözlem altýnda tutarak doðru tutuþ ve vuruþlara dikkat ediniz. Ýcra tekniklerinin sonunda tavýr ve üslup edinme konusunda kitabýmýzda adý geçen udilerin ses kayýtlarýný dinleyin. Notaya alýnmýþ taksim örneklerini inceleyin. Kitabýn sonlarýna doðru taksim konusuna da deðinileceði için þimdiden solfej ve nazariyat eðitiminizin Son olarak diyeceðimiz udunuzu çok iyi bir þekilde muhafaza etmenizdir. Nemli ve kuru yerlerden, ani hava deðiþimlerinden, kalorifer ve soba yanlarýndan udunuzu uzak tutmalýsýnýz. Udunuzun her zaman doðru akortlu olmasý lazýmdýr. Tellerinizi 3 ila 6 ayda bir yenisi ile deðiþtirmelisiniz. Tellerinizin uzun sürede kullanmanýz için, her çalýþýnýzdan sonra muhakkak kuru bir bezle klavyenin üzerinden siliniz. Egzersizlerinizi çalýþýrken sabýrlý olmaya gayret edin. Acele edip bir an önce çalmaya çalýþmayýn. Yeteneðinizi ancak düzenli bir çalýþma ile pekiþtireceðinizi asla unutmayýn. ederiz. Hocanýzýn belirlediði günlük periodik çalýþmalarý devamlý ve düzenli bir þekilde ayný saatlerde uygulamanýz gereklidir. saðlam olmaya baþlamasý gerekmektedir. Bunun için solfej derslerinizi iyi takip edin.

9

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1. BÖLÜM

UD HAKKINDA

10

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ UD SAZI HAKKINDA
Duygu ve düþüncelerin seslerle ifade edilmesi sanatý olan musiki; insanoðluna diðer sanatlara nazaran daha kolay ve çabuk tesir etmesi sebebiyle önemlidir. Malzemesi baþta insan sesi olmak üzere çeþitli çalgýlar olan bu sanat, geçmiþten bugüne toplumlarýn hafýzalarýnda yaþattýklarý kültürel zenginliðin de aktarým aracý olmuþtur. Müzik, henüz anne karnýndayken dýþ dünyadan algýladýðýmýz seslerle bize hayat boyu eþlik eder. Öyleki dilimizdeki “doðumdan ölüme musiki” ifadesi müziðin ehemmiyetini ifade eder. Kültürümüzde doðduðumuz anda güzel bir kýraatla okunan Ezan-ý þerif ‘ten vefatýmýzda okunan Mevlid-i þerif’e kadar insan hayatý musiki ile geçer. Anne kucaðýnda bizleri uyutan ninniler, düðünlerde neþe verip eðlendiren oyun havalarý, kýna gecelerinde gelinleri aðlatan aðýtlar milli hissiyatýn müzikle ifadesidir. Hayatýmýzýn her safhasýnda karþýmýza çýkan musikiyi anlamak ve tarif etmek için ilk çaðlardan beri filozoflar bu kavram hakkýnda düþünmüþ ve yazmýþlardýr. Dünyada müziðin geliþimi medeniyet seviyesiyle doðru orantýlý olmuþtur. Milletler medeniyetler kurdukça sanat anlayýþlarýnda da tekâmül olmuþtur. Tarih sahnesine Orta Asya’da giren Türkler, dönem dönem Gök Tanrý, Þamanizm ve Maniheizm inançlarýný benimsediler. Dini ayinlerinde kopuz eþliðinde þiirlerin belirli bir ritmle ve makamla okunduðuna kaynaklarda rastlamaktayýz. Türklerin milli ölçüsü olan hece ölçüsü de ritmin ve ahengin saðlanmasýnda en önemli unsur olmuþtur. Çin kaynaklarýndan Hun Türklerinin savaþa giderken dahi ellerinde davul ve kopuz gibi aletler taþýdýklarýný öðrenmekteyiz. Farklý coðrafyalarda farklý isimler alan bu saz Eski Türklerde dini törenleri, “Þaman”, “Kam” ya da medeniyetin ilerlemesi ile elbette deðiþikliklere uðrayacak ve kendini yenileyecekti. Kopuz ailesinden ortaya çýkan ud 7. y üzyýlda Horasan’dan Baðdat’a çalýþmaya
1. 2. 3. 4. Ahmet Caferoðlu, Türk Kopuzu, Ülkü Mecmuasý, s.45, s.48, Ankara 1936 Þinasi Tekin, Uygurlarda Musiki, Hayat Tarih Mecmuasý, s.8, s.75, Ýstanbul1965 Cinuçen Tanrýkorur, Biraz da Müzik, s.178, Ýstanbul Ayhan Sarý, Geleneksel Türk Sanat Müziði Çalgýlarý, s.9, 1985

Yukarýda bahsettiðimiz ve birçok destanda da yer alan Kopuz, Türklerin bilinen en eski ve yaygýn sazýdýr. Bu sazýn parmakla, yayla ve mýzrapla çalýnan çeþitleri vardýr. Dede Korkut Hikâyelerinde hemen her kahramanýn elinden düþmeyen “kolça kopuz”, sapý kol boyunca uzayan kopuz demektir. Türk kopuzunun daha sonra, Türklerle ayný coðrafyada yaþayan baþka milletlerin musikisinde de kullanýldýðý görülmüþtür1. Yine bazý araþtýrmalarda bugünkü Doðu

Türkistan’a baðlý Turfan bölgesinde yapýlan kazýlarda ele geçen Uygur minyatürlerinde bir orkestra teþkilatýna rastlandýðý; bunlarýn içinde de harp-çeng biçiminde bir saz, ud’a benzeyen bir kopuz ve aðýzla çalýnan sazlarýn görüldüðü2 anlatýlmaktadýr. Geçmiþten beri Türk dünyasýnýn her köþesinde karþýmýza çýkan ve sýrtýnda sazýyla diyar diyar dolaþan bahþý-ozan-aþýk tipinin, nereden geldiðini görmek bakýmýndan tarihi veriler bize ýþýk tutmaktadýr. Dede Korkut’dan Köroðlu’na, Karacoðlan’dan Veysel’e kadar bu silsile saz ve sözün sihrine, tesir gücüne, arifane bir hikmeti de katarak milli musikimizi vücuda getirmiþlerdir. Türkler Osmanlý döneminde henüz Balkanlara geçmeden kopuz bu coðrafyaya gitmiþti. Macarlar 5. yy’da Hun Ýmparatoru Atilla’nýn ordusuyla gelen kopuzla tanýþtý ve kobza adýný verdi 3. Ýranlýlar “barbat” adýný verirken Araplar “el-‘oud” ve “mizher” dediler. “avvad” ve “barbat-zen” ise kaynaklarda kopuz çalan kiþi anlamýnda kullanýlmýþtýr4. Anadolu’ya gelen kopuz ise zamanla ses taksimatýný yitirmeden bugünkü perdeli baðlama halini aldý. 18. asra kadar kopuzun Anadolu’da yaygýn olduðunu öðrenmekteyiz.

“Baksý” adý verilen ve þair-hekim-büyücü vasýflarý olan
ruhâni kimseler yönetirdi. Bunlar “yada” denilen bir taþla yaðmur yaðdýrýrlar ve ölüleri anma, Gök Tanrý’ya kurban verme törenlerini idare ederlerdi. Okuyacaklarý þiir ve manzumeleri ise “pipa” ve “kopuz” gibi aletlerle makamlý bir þekilde ve irticâlen terennüm ederlerdi. 11

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
gelen Türklerden
5

Araplara

“Allah Hz. Adem’i yarattýktan sonra ruha onun vücuduna girmeyi emreder, böylece Adem’in nabzý harekete geçer. Yaratýlan ilk insanýn nabzýnýn atýþlarý eþit olduðu için, vücu dunda ritm ve ses vardýr, yani Adem sese sahiptir ve bu Allah’ý ululamak için kullanýlýr. Adem’in oðlu Þit’in de sesi güzeldir. Diðer oðlu Kabil’in oðlu Lâmeþ de musikiyle ilgilenir ve udu icad eder. Ancak bu icad, çok acý bir olayýn sonucudur: Lâmeþ çok uzun yýllar yaþar. 50 karýsý ve 100 cariyesi vardýr, fakat gençliðinde hiç çocuðu olmaz. Ölümüne yakýn, Sala ve Bem adlý iki kýzýyla bir oðlu olur, ancak oðlu beþ yaþýna gelince ölür. Lameþ, oðlunu kaybettiðinden dolayý çok üzülür ve Adem’in cennetten kovulduðu sýradaki
Farabi’nin Udu

geçmiþtir . “Sarýsabýr veya öd

aðacý”

(aloexyion

agallocum)

manasýna gelen “el-‘oud” ismini veren Araplar bu sazý benimsediler. Batýlýlar ise 11 ve 13. yüzyýllarda Haçlý seferleri sýrasýnda udla tanýþtýlar. Arapça el (harf-i tarif) ifadesi Türklerce kullanýlmamýþ ve ud denilmiþtir. Batý dillerine ise kýsmen deðiþerek geçmiþtir. Fransýzlar “luth”, Almanlar “laute”, Ýtalyanlar “liuto”, Ýspanyollar ise “alaud” demiþlerdir. Türkçede de kullanýlan ve saz yapýmcýsý anlamýndaki “lütiye” kelimesi de yine ayný kelimeden türemiþtir. Oryantalist
6

kaynaklarda

aðlamasýna

yakýn

biçimde

ud sazýnýn en eski þeklinin Arap kaynaklý olduðu belirtilse de, udun kopuz ailesinden geldiði kanaati birçok araþtýrmacýnýn ortak görüþüdür. Bu yanýlgýnýn sebebi muhtemelen sazýn Arapça bir kelimeyle adlandýrýlmýþ olmasýdýr. Eski toplumlarda aðacýn iþlenmesi ve baþka tabiat ürünleriyle birleþtirilmesiyle ilk ilkel sazlar ortaya çýkmýþtý. Medeniyet ilerledikçe ise sanatta ve sanat araç gereçlerinde de incelik ve hassasiyet artmýþtýr. Kopuz ailesi de geniþleyerek farklý ihtiyaçlarý karþýlayacak enstrümanlar ortaya koymuþtur. Mýzraplý (tezeneli) sazlar, þekil itibariyle iki kýsma ayrýlmýþtýr: Küçük gövdeli ve uzun saplý sazlar: Tanbur vb. Büyük gövdeli ve kýsa saplý sazlar: Ud vb. Tanbur ve ud, kopuzun geniþletilmiþ halidir. Zamanla gerek teknede gerekse diðer parçalarýnda incelik ve zerafet artmýþ, ses kalitesi önem kazanmýþtýr. Ud’un kim tarafýndan icad edildiði daima kafalarda soru iþareti býrakmýþtýr. Ud’la ilgili eski bir efsaneyi Maragalý Abdülkadir (1360-1435) bize naklediyor: 12

gözyaþý döker. Daha sonra, çok sevdiði oðlunun cesedini her zaman görebilmek için bir aðaca asar ve bazen karþýsýna geçerek acýsýný belli eder, tekrar tekrar aðlar. Aðaçta çok uzun süre kalan cesedin çürümesi üzerine Lameþ, cesedin asýlý olduðu dalý keser, ondan oðlunun þeklini andýran bir çalgý yapar, yani ilk udu meydana getirir, üzerine at kýllarý gerer ve çaldýðý zamanlarda sürekli aðlar. Bir gün, uddan çýkan seslere dayanamayarak ölür. Lameþ’ten sonra udun þekli de deðiþir ve son biçimini alýr 7.”
Kimi kaynaklarda udu Farabi’nin8 icad ettiði belirtilmiþtir, ancak Farabi’nin yaþadýðý dönemin çok öncesinde minyatür ve kabartmalarda ud ve benzeri çalgýlarýn bulunmasý bu iddiayý çürütmektedir. Farabi’nin mucid olarak algýlanmasýnýn esas sebebi uda hakim bir müzisyen olmasý ve uda getirdiði akord sistemidir9. Döneminde ud hakkýnda en kapsamlý bilgiyi verenlerden biri olan Farabi, o döneme kadar 4 telli bir saz olan uda 5. teli eklemiþtir.

5. Cinuçen Tanrýkorur, age, s.178 6. Daniel Franke - Eckhard Neubauer, Beschreibung Der Exponate, Frankfurt 2000 7. Murat Bardakçý, Maragalý Abdülkadir, s.116-117, Ýstanbul 1986 8. Süheyl Ünver, Farabi’nin Udu, Musiki Ansiklopedisi, s.10 sy.3 Ýstanbul 1947 9. Ethem Ruhi Ungör, Farabi’nin Musiki Yönü (Uluslararasý Ýbn Türk, Harezmi, Farabi, Beyruni, Ýbn Sina Sempozyum Bildirileri), s.61-105, Ankara 1990

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Ud hakkýnda Farabi’den sonra teferruatlý bilgiyi büyük Ýslam filozofu Ýbn Sînâ (980/1037) da bulmaktayýz. Ýbn Sînâ, Kitabu'þ-Þifa adlý meþhur eserinin bir kýsmýnda dönemin sazlarýndan bahsederken “Çoðunlukla öteden
10

ki küçük monte çivileri çýkarýlarak kalýptan alýnýr ve bu defa dilimlerin içbükey yüzeyi, çember ve filetolarýn uzun birleþme hattý boyunca kalýn kaðýt veya extrafor yapýþtýrýlarak kuvvetlendirilir. Tekne bitip kalýptan çýktýktan sonra, sivri uçtaki dip takozunun aksi ucunda, teknenin geniþ baþ tarafýna içten yapýþýk, 12-14 cm geniþlik, 7-9 cm yükseklik ve 8-10 cm kalýnlýðýndaki bir 'baþ takozu' görülür ki, amacý teknenin geniþ alt ucunu, sivrilerek gelen dilim ve filetolarýyla birlikte daha iyi koruyabilmektir. Teknenin kalýptan çýkarýlmasýndan sonraki ilk iþ; baþ taraftaki simetri ekseninin üzerine 'ayna' adý verilen, tekneye yakýn renk ve malzemeden 10-15 x 5-6 cm x 3-4 mm ölçüsünde (düz veya týrtýllý uçlarý 0.5 mm’ye düþürülmüþ) yarým daire bir parçanýn yapýþtýrýlmasýdýr. Kapak takýldýktan çok sonra tekne ile birlikte cilalanacak olan bu parçanýn görevi, gitgide incelerek uçta birleþen az-çok farklý boylardaki dilim ve filetolarýn birleþme pisliðini kapatmaktýr. Kalýptan çýktýðýnda henüz kapaksýz, sapsýz ve burguluksuz olan ud'un teknesi, eline hiç ud almamýþ insanlarý þaþýrtacak þekilde, 300 ila 600 gram arasýndadýr (dilim aðacýnýn özgül aðýrlýðý ve dilimlerin sayýsýna göre). Bu arada belirtelim ki udun dilimleri ne kadar çoksa (23-27), tekne yuvarlaðý o kadar iyi saðlanýr, dolayýsýyla sazýn kalitesi o nispette artar. Sesin yansýmasý ýþýk gibi olduðu için, ses dalgalarýnýn çarpýp geri (kafeslerden dýþarý) döndüðü iç yüzeyin kýrýksýz ve pürüzsüz olmasý çok önemlidir. Yaklaþýk 36x47 cm ölçüsündeki armudî formlu tekneden sonra, sýra sapýn takýlmasýna gelir. 19 veya 19.5 cm boy, ince tarafý 36 ilâ 40, geniþ tarafý 56 ilâ 58 mm geniþlik, yine ince ucunda 13, geniþ ucunda 26 mm kalýnlýkta bir kesik silindirik koni formunda olan gürgen sap, tekneye, bunun sivri ucuna konmuþ 'dip takozu' denilen eliptik koni aracýlýðýyla ve dip takozundaki diþi, sapýn geniþ ucundaki erkek olan bir kýrlangýç kuyruðu detayý ile tesbît edilir. Bu tür birleþmenin amacý, gerili tellerin çekim gücüyle sapýn 'öne gelip' telleri yükseltmesinin (dolayýsýyla icrâyý zorlaþtýrmasýnýn) önlenmesidir. Ud almak niyetinde olan okuyucularýmýza ikinci önemli tavsiyemiz, sapýn
10. 11. 12. 13. 14. Ýbn Sina, Musiki, (Çev. Ahmet H. Turabi), s.108-134, Ýstanbul 2004 Yalçýn Çetinkaya, Ýhvan-ý Safa’da Müzik Düþüncesi, s.109, Ýstanbul 1995 Ayhan Sarý, age, s.20 Charles Fonton, 18. Yüzyýlda Türk Müziði (Çev. Cem Behar), Ýstanbul 1987 Ayhan Sarý, age, s.23

beri kullanýlan en meþhur enstrüman uddur.” diyerek
udun akordu ve ses aralýklarý gibi teknik bilgileri þekiller çizerek izah etmektedir. 10. yüzyýlda Ýhvan-ý Safa risalelerinde musiki aletlerinden bahsedilirken bunlarýn en güzel olanýnýn ud olduðu belirtilir. Ud’un nasýl yapýldýðý, telleri, akordu hakkýnda bilgi verir. Ud’un 4 telli olduðundan bahsedilerek bu tellerin kalýndan inceye (bam, misles, mesna, zir) adlarý da zikredilir11. Osmanlý sahasýnda 17. yüzyýla kadar birçok kaynakta ve minyatürlerde uda raslanýrken bu asýrdan itibaren yerini tanbura býraktýðý görülür12. Hatta “18. yüzyýl

Türk Müziði” adlý denemesinde dönemin sazlarýndan da
bahseden Charles Fonton, tanbur, ney, miskal ve rebab gibi sazlardan bahsederken uddan hiç bahsetmemiþtir13. Ancak 19. yüzyýlýn ortalarýnda udun Ýstanbul’da tekrar yaygýnlaþtýðýný biliyoruz14. Ud'un Teknik Yapýsý ve Özellikleri : Udun teknik özellikleri ve yapýlýþý hakkýnda günümüze kadar en kapsamlý bilgiyi rahmetli hocamýz Cinuçen Tanrýkorur vermektedir:

“Ud'un teknesi; gemi karinasýný andýran, enine ve boyuna yapýþtýrýlmýþ 4-5 cm kalýnlýðýndaki parçalardan oluþan bir kalýp üzerine, 70 cm boy, 2 ila 4 cm en ve 3 mm kalýnlýktaki dilim (yaprak veya çember)lerin, çoðunlukla aralarýna -hem estetik, hem saðlamlýk amaçlý- kontrast renkli tek veya çift filetolar konularak iþlenmesiyle meydana getirilir. Günümüzde bazý yapýmcýlarýn, parçalarý tekne kavisine uygun boþluksuz olarak yapýþtýrýlmýþ veya yine ayný formda yekpare alüminyum olarak kullandýklarý kalýplar üzerine, ortada geniþ, uçlarda sivri ve iþlem orta eksenden baþladýðý için hep tek sayýda çevirdikleri dilimler, genellikle maun, ceviz, paduk, vengi, nadiren de kelebek, erik veya zeytin aðacýndandýr. Önceden ýsýtýlarak kalýbýn eðimli profili kabaca verilen dilimler ütü ve ince kaðýt yardýmýyla kalýba çekildikten sonra, belirli yerlerde13

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
gövdeyle birleþtiði (teknik adýyla 'tiz nevâ') noktasýnda telle sap arasýndaki mesafeyi 3 mm’den fazla olan udlara yaklaþmamalarýdýr. Bu mesafenin 4 ilâ 5 mm arasýnda olduðu udlara 'sapý atmýþ' denir ve tamiri güç ve masraflýdýr. Yapýcý ve icrâcýlarýn sapa yakýn telden kaçýnmalarýnýn sebebi, çalýnýrken cýzlama (veya çýrpma) gerekçesidir ki, aslýnda bu konu yapým deðil, çalma tekniði ile ilgilidir. Ud'un sapýnýn parmaklarýn gezineceði üstteki düz kýsmý, geniþ ön kýsmýndaki kalýnlýðý 2, dar arka ucundaki kalýnlýðý 4-5 mm olan, abanoz aðacýndan süssüz-desensiz bir klavye ile (tuþ veya perdelik); avuç içine oturacak arkadaki basýk yuvarlak kýsmý ise, tekne aðacýndan kaplama ve filetolarla kaplanýr. Sapýn tekneyle birleþtiði yuvarlak alt kýsmýna, tekne kuyruðuna doðru incelerek gelen dilim ve filetolarýn, birleþme yerindeki pisliðini kapatmak için de, sap yuvarlaðýný sardýðý için 'bilezik' adý verilen, tekne aðacýndan 3 mm geniþlik - 0.5 mm kalýnlýkta bir kaplama yapýþtýrýlýr. Bazý yapýcýlarýn at nalý gibi kalýn ve kaba yaptýðý, oysa ne kadar ince olursa o kadar zarif olan bileziðin cilâsý en sonda tekne ile birlikte yapýlacaktýr. Sapýn takýlmasýndan sonra sýra, göðüs (veya kapaðýn) tekneye kapatýlmasýna gelir. Ud'un en önemli parçasý olan kapak; kabaca 20 x 50 cm x 3 mm ölçüsündeki budaksýz akçam (ladin) aðacýndan kesilip uzunlamasýna simetrik olarak ve 1-3 mm geniþliðindeki çok düzgün elyafýnýn geniþ olanlarý ortaya, ince olanlarý kenarlara gelecek þekilde yapýþtýrýlmýþ bir elemandýr. Tesviye sonunda 36 x 48 cm'lik armudî formuna ve 1.72.2 mm kalýnlýða getirilen kapaðýn üzerinde, biri büyük (8.5-9 cm çapýnda), ikisi küçük (4.2-4.4 cm çapýnda), teknenin iç cidarýna çarpan seslerin geldikleri açýyla dýþarýya çýkmasýný kolaylaþtýracak 'kafes' adlý üç delik bulunur. Bu deliklerde etrafýndaki 2-3 þeritli sade fileto oyuklarý çizildikten sonra, önce fileto oyuklarý 0.5 mm olarak kesici pergelle açýlýr, sonra da kafes delikleri delinir. Kapaðýn altýnda ise, ustadan ustaya az farkla deðiþen mesafe ve kalýnlýklarda 7 adet balkon vardýr. Ladin aðacýndan (sularý uzunlamasýna kesilmiþ) 5-7 mm taban ve 3 ilâ 13 mm yüksekliðindeki (kare veya dikdörtgen kesitli uçlarýndan tekneye yapýþacak) yatýk veya gibi, tellerin göðse verdiði (geriliyken 85 kg/cm’lik) yükü teknenin yan duvarlarýna aktarmaktýr. Göðüsle teknenin yatýk L profilli birleþmesi
14

fileto denen süs-fonksiyon elemanýyla kapatýlýr. Þimdi sýra, lütyelerin (klavye), sertliðiyle ünlü abanoz aðacýndan yapýlan 36-37 cm boy (iki parçalý) ve 25 mm kalýnlýðýndaki 'tuþ'un (Fran. touche) takýlmasýndadýr. Ud perdeliði gelenekte sapla göðsün birleþtiði yere kadar yapýlýr, geniþ olan alt ucu, göðüs oyularak yerleþtirilen abanoz aðacýndan kalp motifli (ve tabiî filetolu) bir parçayla bitirilirdi (bugün dahi ucuz olmasý bakýmýndan udlarýn büyük kýsmý böyle yapýlýyor). Unutulmamalý ki tek, ikili veya üçlü açýk-koyu renkli filetolar, zarif ve asîl Türk udunun yegâne süs unsurudur. Teknesi-sapý-burguluðu sedef ve fildiþi kaba kakmalarla doldurulmuþ, aðaç oyma kafesine yazýlar yazýlmýþ bol süslü udlar Þam ve Kahire iþi olup bizim ud'larýmýzdan 2-3 misli daha aðýrdýr. Sazýn sade (bu yüzden de hafif) olmasýný tercîh eden Türk lütiyelerin yaptýðý ud'larda tekne-sap-mýzraplýk bu sebeple süssüzdür. Çaðdaþ udlarýn bir de 'uzun klavyeli' olaný vardýr ki ud virtüozu Þerif Muhiddin Targan'ýn (1892-1967), piyanodan sonra üçüncü sazý olan viyolonselin tuþundan mülhem olarak baþlattýðý bir uygulamadýr ve bugün pahalý ud'larda oldukça yaygýndýr. Kalp motifli bitirme parçasý yerine paralel geniþlemeyle büyük kafese kadar uzatýlan klavyenin amacý, kafese kadarki 'ileri' pozisyonlarda göðsü parmak temasýyla saðýrlaþtýrmadan, daha net ses almaktýr. Ud'un ‘burguluk’ denen elemaný, 4 cm’den, 1.7 cm’e çok estetik bir sinüsoidle inen, 36-38 mm’den 22-24 mm’ye daralan iki yanaðý 5 mm kalýnlýðýnda ýhlamur aðacýndan yapýlýp, yanaklarý ve arkasý teknenin aðacýyla kaplanan (böylece yanak kalýnlýðý 7 mm’ye çýkan) U kesitli bir parçadýr. Yanaklarýnda ‘burgu’ adý verilen kulaklar için özel havya ile üstte 6, altta beþ hafifçe konik delik açýlmýþ, yanak profilleri alt ve üstten ayný veya kontrast renkte filetolarla süslenmiþtir. Yanaklarýn üst kenarýna konan filetolar, üstten bakýlýnca yanaðý ince göstersin diye yarým parabolik pahlý yapýlýr. Burguluðun tepe ucu, kalitesiz udlarda olduðu gibi küt ve güdük deðil, keman sapýndaki ‘salyangoz’a muâdil ‘gaga’ adý verilen yuvarlak ve oyuklu (tekne aðacýndan) ufak bir parçayla nihayetlendirilir. Burguluk ve filetolarý gibi, gaganýn form ve iþçiliðindeki estetik dahi udun kalitesi hakkýnda fikir veren unsurlardýr. Burguluk sapa, bir tür kýrlangýç kuyruðu detayý ve yaklaþýk 40-42 derecelik bir açýyla tesbît edilir.

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Bu iþler yapýlýrken, ince zýmparasý yapýlmýþ olan göðüs, kirlenmemesi için kâðýtla kaplanmýþtýr. Artýk sýra cilâdadýr. Önceki safhalarda sistreyle temizlenip muntazam hâle getirilmiþ olan tekne, sap ve burguluk, son olarak çeþitli kalýnlýklarda zýmparalarla defalarca iþlem görerek
Gövde - Tekne

iyice pürüzsüz hâle getirilir. Çok aþamalý gomalak (veya selülozik) cilâ-zýmpara-tekrar cilâ iþlemlerinden sonra tekne kurumaya býrakýlýr. Abanoz klavye üzerine de mat ve uçucu bir cilâ çekildikten sonra, bir yün kumaþ parçasýyla ovularak parlatýlýr (prensip olarak klavyeye cila sürülmez, aðacýn kendi mat parlaklýðýyla yetinilir). Ud'un göðsü de, en son tel takýlmasýndan önce zýmparalanýp temizlenir, ancak cilâlanmayýp tabiî renk ve elyâfýyla býrakýlýr.

Kapak - Göðüs

Tekne cilâsý kuruduktan sonra sýra, en önemli parçalardan biri olan, gürgen aðacýndan 2.5 cm en, 14 cm boy ve 1 cm yükseklikte, uzun siperlikli þapka kesitindeki 11 delikli ‘büyük eþik’in, kapak dibinden 8.5 ilâ 11 cm içeriye, üzerine aðýrlýklar konarak yapýþtýrýlmasýna gelir. Pest tellerin kalýnlýðý sebebiyle, kapak üzerinde tel yüksekliklerinin farklý olmamasý için, delikler -inceden kalýna doðru çýktýkça- kapaða biraz daha yakýn þekilde delinir;

Klavye - Sap

yine ayný sebeple, atýlan düðümler tel boylarýný farklý hâle getirmemesi için, eþik kapak dibine tam paralel deðil, üst ucu kapak dibine 1 mm daha yakýn olarak yapýþtýrýlýr. Masif büyük bir eleman olan eþiðin (boncuk tutkalla) yapýþtýrýlmasýndan doðan tutkal akýntýlarý önce sýcak sulu temiz bezle, sonra da göðse zarar vermeyecek þekilde çok ince (mes. 400 no.) zýmparayla temizlenir. ‘Küçük eþik’ (veya kemik) adý verilen, 36-40 mm boy, 3 mm kalýnlýk ve 5-6 mm yükseklikteki, üstü geriye doðru hafifçe yuvarlatýlmýþ fildiþi parça ise, kýrlangýç uçlu burgulukla klavyenin birleþtiði L profilli açýklýða oturtulur (tellerin basýp geçeceði bir köprü niteliðinde olduðu -gerektiðinde sökülmesi de gerekebileceði- için fazla kuvvetli yapýþtýrýlmaz). Çok muntazam hazýrlanmýþ bir þablonla tel yerleri kemiðin üzerinde belirlendikten sonra, beþi çift, biri tek 11 tel için minik oluklar açýlýr. Ýlk takýlmada ve sonraki akortlamalarda tellerin kopmamasý için, hem ileri-geri

Burguluk

Teller

sürtülen kullanýlmýþ tellerle oluklar belirginleþtirilir, hem de kuru sabun tatbikiyle iyice kaygan hâle getirilir.
15

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Ud'un sayýsý 11 olan ‘burgu’larý abanoz, pelesenk, vengi, paduk veya gürgenden, üstte 7, altta 5 mm çapýnda, akort için tutulup döndürülecek yuvarlak baþ kýsýmlarý parmaklarýn rahatça oturacaðý kulak memesi profilinde içbükey (2 x 2,4 cm), burguluðun yanaklarýndaki hafifçe konik yuvalarýna giren konik gövde kýsýmlarý ise -baþtaki en büyükten uçtaki en küçüðe- 4,5 ilâ 2,5 cm boydadýr .”
Ud yapýmý týpký diðer enstrümanlarýn imalatý gibi gizemli bir meslek olarak kabul edilmiþtir. Eski ustalar bilgilerini kolay kolay anlatmaz, sýrlarýný ölünceye dek saklarlarmýþ. Genç ustalar ise eski udlarýn kapaklarýný açarak ölçülerini ve kullanýlan malzemeleri taklit ederek iyi netice almaya çalýþýrlarmýþ. Günümüzdeyse ud imalatý mükemmel bir ses kalitesine ulaþmýþtýr. Ülkemizde son dönemde yetiþmiþ baþarýlý lütyeler, Orta Doðu, Yunanistan ve ABD gibi ülkelere ihracat yapmaktadýrlar. Þüphesiz bunda teknik olanaklarýn geliþmesinin etkisi vardýr. Artýk Türk saz yapýmcýlarý eski kalýplarý taklit etmek yerine fizik ve matematik kaidelerini kullanarak ses kalitesini tesadüfe býrakmak istememektedirler. Baþarýlý lütyelerimizden Faruk Türünz “Balkon Akortlama
16

diye muhatabýnýn sorularýný pek bir þey açýklamadan geçiþtirdiydi. Bu sahne, udun ses özellikleri ile ilgili sayýsýz denemelerimin sürdüðü yýllar boyunca hiç zihnimden silinmedi, hâlâ da taptaze ve canlý duruyor. Rahmetli Hadi Usta’nýn ‘Hesap iþi bu hesap!’ derken ne demek istediðini sonralarý anladým. Acaba neyi hesaplamak gerekiyordu? Geçmiþimizin musiki aleti yapýmýnýn incelikleri ile ilgili, tarihleþememiþ bir katmanýndan iþin özüne dair çok önemli bir ipucu; belki de pek çok mütecessis ziyaretçisinin Hadi Usta’dan iþittiði bu birkaç cümlede gizliydi. Sesin mahiyetinin ve müzik seslerinin frekans hesaplamalarýnýn çok eski tarihlerden beri bilinmekte olduðu kimsenin meçhulü deðildir. ÝÖ 569–475 yýllarý arasýnda yaþamýþ olan Pythagoras’ýn tam beþli zincirleri, Pythagoras dizilerini ve kendi adýyla anýlan koma aralýðýný tespit etmiþ olduðu hepimizce malumdur. Ses fiziði ile tanýþmam, 1984 yýlýnda ud yapmaya baþladýktan sonra oldu. Ýlk yaptýðým udlarýn seslerinin istediðim gibi olmamasý bende düþ kýrýklýðýndan çok, büyük bir merak ve öðrenme isteði doðmasýna yol açtý. Bir sene boyunca hiç yeni ud yapmadým. O yýllarda, Türkiye’de konu ile ilgili kitap bulmak mümkün deðildi. Bugün artýk internet sayesinde, Batý dillerinde yazýlmýþ ve lütyelerin iþine yarayacak bilgilerin bulunabileceði yüzlerce kitap ve makaleye ulaþmak çok kolay. 1985 kýþýnda konu ile iliþkilendirebileceðim bilgiler içeren, edinebildiðim tek eser olan, ÝTÜ’de okutulan ‘Mekanik Titreþimler’ ders kitabýnda, kiriþlerle ilgili denklemlere ve kiriþ zati frekansýný veren formüllere rastladým. Böylece, balkon frekanslarýnýn hangi parametrelerle iliþkili olduðunu anlamamla baþlayan uzun bir serüvene daldým. Önümde yepyeni bir ufuk belirmiþti. Sayýsýz denemeler yaptým. Yaklaþýk on yýl kadar süren teorik ve deneysel çalýþmalarýmýn beni getirdiði noktada artýk, denemelerimde deðiþtirdiðim parametreleri hem sonuçlarý bakýmýndan istatistikî olarak deðerlendirme imkâný bulacak kadar çok veriye sahip olmuþtum; hem de artýk kullandýðým yöntemi, onu formüle edebilecek kadar geliþtirmiþtim. ‘Balkon Akortlama Yöntemi’ olarak adlandýrdýðým tekniði, özel olarak yazýlmýþ bir program,
15. Cinuçen Tanrýkorur, age, s.179-187 16. http://www.oudmaster.com/php/index.php??newlang=turkish

15

Yöntemi” sayesinde ud yapýmýný þöyle anlatmakta: “Ünlü Kemençe yapýmcýsý Baron (1834–1900) müþterilerine ‘nasýl ses istorsun bakalim?’ diye sorarmýþ. Ünlü Manol (1845–1915) beðenmediði bir ud çýkarsa onu kýrarmýþ. Onnik Usta – Onnik Garifyan - Küçüküner (1900–1965) sýrlarýný kimse anlamasýn diye atölyesinde birileri varken çalýþmazmýþ. Bir kiþisel aným bu tanýmlamacý yaklaþýmýn ve rivayetlerle daralan ufkumuzun hiç deðilse bizzat lutiyeler tarafýndan biraz aþýlmýþ olduðunu anlamama yardýmcý olmuþtur. 1977 yýlýnda Hadi usta’ya bir ud sipariþi verdiðim günlerde Cerrahpaþa’daki dükkânýna sýk sýk gider olmuþtum. Bir gün o zamana kadar kafamý hep kurcalamýþ olan bir konunun geçtiði bir sohbete tanýk oldum. Bir amatör ud yapýmcýsý Hadi Usta’nýn aðzýndan laf almaya çalýþýyordu. Konu, nasýl oluyordu da yapýlan her udun sesi farklý oluyordu sorusunun etrafýnda dolaþýyordu. Hadi Usta, ‘Bu iþ hesap iþidir. Öyle görüldüðü kadar basit deðil bu. Benim ustamýn ustasý Manol bunlarý ta ölünceye kadar kimseye öðretmemiþ. Ölüm döþeðinde çaðýrmýþ kalfalarýný yanýna, balkonlarýn yerini göstermiþ.’
16

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
bir sonometre, bir elektronik akort cihazý ve birkaç iþleme aletini gerekli kýldýðý için, yurtdýþýnda verdiðim konferanslarda bir sistem olarak tanýtmak üzere ‘The Brace Tuning System’ olarak adlandýrdým. 1997 yýlýnda tamir için bana getirilen 1901 yapýmý bir Manol udunun tamamen harap vaziyetteki ses tablasýnýn üzerinde bazý denemeler yaptým. Özel bir lastik çekiççik ile belli noktalarýna ve ‘balkon’ tabir edilen direnç çýtalarýna vurarak çýkan sesleri (frekans) tespit edip, bunlarý ‘Balkon Akortlama Yöntemi’nin formüllerine uygulayýp tablanýn ve balkonlarýn frekans daðýlým þemasýný çýkarttým. Gördüm ki, Manol Usta balkonlarý geliþigüzel biçimde yapmamýþ. Size daha ilginç bir saptamamý da açýklamak istiyorum: Balkon çýtalarýnýn hiç birinde onlarýn ses tablasýna yapýþtýrýldýktan sonra iþlenmiþ olduðunu gösteren bir ize rastlayamadým. Manol Usta, balkonlarýn ölçülendirilmesini ve onlara belli bir þekil verme iþlemini, bu çýtalarý daha ses tablasýndaki yerlerine yapýþtýrmadan önce yapmýþ. Bunu anlayýnca, Manol Usta’nýn frekanslar ile ilgili bilgilere sahip olduðu ve ses tablasýný yaparken balkon çýtalarýný belli frekanslara ‘akortladýðý’ sonucuna vardým. Hâlbuki bugün ud yapan hemen herkes, eþ yükseklikte ve ende dikdörtgen kesitli çýtalar hazýrlayýp tutkallayarak bir baský tablasý yardýmýyla bunlarý ses tahtasýna hep birlikte yapýþtýrmaktadýrlar. Bu teknik zaman kazandýrmakta, ama balkonlarý gereken frekanslara getirmemize olanak vermemektedir. Manol Usta herhalde ‘maddenin zaman boyutu’ ile çýtalarýn birim zamandaki titreþim sayýsý baðlamýnda ilgilenmiþ; çaðdaþ meslektaþlarý kadar zamandan tasarrufu düþünmemiþ!
Plastikten imal edilen, hafifçe incelen uçlarý Bu akort çeþitlerini Cinuçen Tanrýkorur yazmýþtýr. Günümüzde yaygýn olan sistem ise Bacanos’un akordudur. Ancak birçok icracý çalacaðý esere göre bam telinin akordunda deðiþiklik yapmaktadýr. Mýzrap: Eskiden genç ve erkek kartal kanadýndan yapýlan mýzrap mekanik bir ses verdiði için yerini bugün esnek ve dayanýklý plastik malzemeler almýþtýr. Geçmiþte baðlama tezenesi olan kiraz kabuðunun da ud mýzrabý olarak kullanýldýðý bilinmektedir. diyez; 4) Cinuçen Tanrýkorur'un kendi akort sisteminde sol-re-la-mi-si-en kalýn mi. 3) Bacanos’un yaptýðý deðiþiklik; sol-re-la-mi-si-fa 1) Geleneksel 5 telli udda (inceden kalýna); sol-rela-mi-re; 2) Çaðdaþ 6 telli udda (ayný sýrayla): sol-re-la-mi-rela (Targan bu kalýn La’yý çalacaðý parçaya göre bazen kalýn Sol olarak da kullanmýþtýr); çapýnda naylondur. Diðer teller ise bakýr-nikel-gümüþ alaþýmlý çok ince sargý ile kaplanmýþ ipekten imal edilmektedir. Cinuçen Tanrýkorur sýrasýyla 0.55, 0.65, 1008, 1014, 1023 ve 1441 numaralý telleri kullanmýþtýr. Ud'un Akort çeþitleri : Ud’un farklý akort sistemleri vardýr.:

Yýllardýr üzerinde çalýþtýðým, sazýn muhtelif parçalarýnýn zati frekanslarýnýn, sazýn sesindeki gürlük, týný gibi özellikleri belirleyen temel parametreler olduðuna dair tespitlerimin, Manol Usta’nýn yönteminin bu yaþlý tanýðý ile teyit edildiðini görmek beni çok heyecanlandýrdý.”
Ud’un en önemli tamamlayýcýsý ise tellerdir. Sazýmýza uygun tel takmamýz halinde iyi ses neticesi almamýz mümkündür. Günümüzde yaygýn olarak ithal edilen lavta telleri yaygýndýr. Tel kalýnlýklarýnda tercih edilen ise en alt tel 0.55-0.70, ikinci tel (re) 0.65-0.80 mm 17

parabolik olarak yuvarlatýlýp keçe ile parlatýlan mýzraplara maðazalarda ulaþmak mümkündür. Bunun yaný sýra çanta saplarýndan uygun þekil verilerek sýfýr zýmpara ile kendiniz de imal edebilirsiniz. Ýcracýnýn zevkine göre sert ya da yumuþak mýzrap tercih edilebilir. Þerif Muhiddin Targan’ýn orta sertlikte esnek mýzrap kullandýðý, Bacanos’un ise sert mýzrap kullandýðý bilinmektedir. Cinuçen Tanrýkorur ise mýzrabýn sertliðinden ziyade tutuþ þekli üzerinde durur, doðru tutuþun sazýn icrasýnda çok önemli olduðunu belirtir 17.
17. bkz. s.24 Kitabýmýzda doðru mýzrap ve ud tutuþ þekilleri fotoðraflarla gösterilmiþtir.

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Ud Metodlarý: Türk musikisi eðitiminde sistemli metodlarýn ve notanýn kullanýmý çok eski deðildir. Asýrlardan beri sanatkar, hocasýndan meþk ettiði eseri daha sonra kendi talebesine aktarýr. Bunun Türk müziðinin kendine özgü yapýsýndan kaynaklandýðý bir gerçektir. Özellikle günümüzde kullandýðýmýz bat nota sistemine uymayan Türk müziðinin bu sýkýntýsý baþlý baþýna bir tartýþma konusu olmuþtur. Ancak bilinen ilk matbu saz metodu Ali Salâhi Bey’in (1878?-1945) “Ud Metodu”dur. 1910 yýlýnda neþredilen kitap “Hocasýz Ud Öðrenmek Usulü” baþlýðýný taþýr18. Ülkemizde Kadri Þençalar, Mutlu Torun, Onur Akdoðu, Þerif Muhiddin Targan, Cinuçen Tanrýkorur ve Gülçin Yahya gibi isimler kýymetli birikimlerini metod halinde neþretmiþlerdir. Udîler: Türkçede ud çalan kiþi anlamýna gelen udî kelimesinin yaný sýra nadir de olsa avvad dendiðine raslamaktayýz. Araþtýrmacý Ayhan Sarý birçok kaynak tarayarak 15. yüzyýldan 20. yüzyýla kadar bilinen udilerin isimlerini tespit etmiþtir. Konuya meraký olanlar bu çalýþmayý inceleyebilirler.19 Biz burada belli baþlý isimleri zikredeceðiz. Ayrýca günümüzün çok deðerli icracýlarýndan bahsedeceðiz. Ýyi bir icracý olmanýn ilk þartý bu virtüözleri dinlemekten geçer. Fýrsat buldukça eski kayýtlarý dinlemekte fayda vardýr. Nevres Bey, Þekerci Cemil bey, Mýsýrlý Ýbrahim Efendi, Udi Afet, Fahri Kopuz, Udi Neþet Bey, Sedat Öztoprak, Þerif Muhittin Targan, Cahit Gözkan, Cevdet Kozanoðlu, Þerif Ýçli, Yorgo Bacanos, Zeki Duygulu, Kadri Þençalar, Selahaddin Erköse, Þekip Ayhan Özýþýk, Hüsnü Coþar, Cinuçen Tanrýkorur, Rüþdü Eriç gibi isimler baþlýca udilerimizdir 20. Farklý icra teknikleri sebebiyle udiler arasýnda ekoller oluþmuþtur. Þerif Muhiddin Targan iyi bir Batý müziði eðitimi almasý sebebiyle mýzrap tekniði bakýmýndan geleneksel icradan farklýlýk göstermektedir. Son 18 Ud icrasýnda Cinuçen Tanrýkorur üslubu ise hiç þüphesiz çok önemlidir. Tanbur tekniðini udda uygulamýþtýr. Onun icrasýnda sað elden çok sol elle yaptýðý vibratolar dikkati çeker. Sürat ve mýzrap çevikliði yerine sol eliyle klavye üzerinde verdiði nüanslarla birçok udiyi etkilemiþtir. Ayrýca sazýna öylesine hakimdir ki taksim ve doðaçlamalarý sazýn farklý perdelerine yaptýðý göçürmelerle icra edebilmiþtir. Klasik formlarýn (kâr-ý nâtýk, aðýr semâi,yürük semâi, þarký, peþrev, saz semâi) hepsinde besteleri de bulunan Cinuçen Tanrýkorur22 (1938-2000) ayný zamanda tarih, edebiyat ve dile hakim bir müzik adamýydý. Günümüz ud icrasý ise son derece ilerlemiþtir. Mutlu Torun, Bayram Coþkuner, Osman Nuri Özpekel, Sedat Oytun, Samim Karaca, Serhan Aytan, Münir Nurettin Beken, Mehmet Bitmez, Yurdal Tokcan, Necati Çelik gibi udilerin kayýtlarýnýn mutlaka dinlenmesi gerekir. Günümüz saz icracýlýðýnda Tanburi Cemil Bey’in tesirini görmekteyiz. Ýcraya getirdiði mükemmeliyet hemen bütün sazlarý etkilediði gibi udileri de etkilemiþtir. Bilhassa taksim ve saz eserlerindeki icra zenginliði asla göz ardý edilmemeli sýk sýk dinlenmelidir. Mehmet Yalçýn YILMAZ
Ý. Ü. Dil Merkezi Türkçe Birim Yöneticisi

derece hýzlý ve çevik bir mýzrap tekniðine sahip olan Targan ne yazýk ki ülkemizde öðrenci yetiþtirmemiþtir. Elimize ulaþan metodu ve cd kayýtlarý ise kaçýrýlmayacak bir fýrsattýr. Cinuçen Tanrýkorur, Targan’ýn çalýþ tekniðini benimsememiþtir. Ona göre udun virtiözü Yorgo Bacanos’tur. Bize göre Bacanos’un bilhassa taksimleri, Türk müziðinin ve udun zenginliðini göstermesi bakýmýndan çok faydalýdýr. Mýzrap vuruþlarýný eþiðe yakýn atan Bacanos çok süratli mýzrap kullanýrken falsosuz çalmayý baþarabilmiþtir. Bacanos’un taksimlerinin notalarý ve analizi Gülçin Yahya
21

tarafýndan neþredilmiþtir.

18. Cem Behar, Zaman-Mekân-Müzik, s.104, Ýstanbul 1993 19. Ayhan Sarý, age, s.34-35 20. Resimlerini temin edebildiðimiz udilerimiz için bkz. s.19-22 21. Yorgo Bacanos’un Ud Taksimleri, Kültür Bakanlýðý Yay., Ankara 2002 22. bkz. Meraklýsý için Cinuçen Tanrýkorur’un kitaplarý: Biraz da Müzik (2001), Müzik Kimliðimiz Üzerine Düþünceler (1998), Osmanlý Dönemi Türk Musikisi (2003)

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

SAZIMIZI BUGÜNLERE TAÞIYAN MEÞHUR UDÝLERÝMÝZ*

Nevres Bey

(1873 - 1937)

Udi Hafýz Þekerci Cemil Bey

(1867 - 1928)

Mýsýrlý Ýbrahim

(1872 - 1933)

Udi Afet

(1850 - 1922)

Fahri KOPUZ

(1882 - 1968)

Udi Neþet Bey

(? - 1930)

*Fotoðraflar: Mehmet Güntekin arþivi 19

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Sedat ÖZTOPRAK

(1890 - 1947)

Þerif Muhiddin TARGAN

(1892 - 1962)

Cevdet KOZANOÐLU

(1896 - 1986)

Þerif ÝÇLÝ

(1899 - 1956)

Yogos BACANOS

(1900 - 1977)

Zeki DUYGULU

(1907 - 1973)

20

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Cahit GÖZKAN

(1911 - 1999)

Kadir ÞENÇALAR

(1912 - 1989)

Selahattin ERKÖSE

(1929 - ......)

Þekip Ayhan ÖZIÞIK

(1932 - 1981)

Hüsnü COÞAR

Cinuçen TANRIKORUR

(1938 - 2000)

21

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

YAÞAYAN BAZI MEÞHUR UDÝLER

Yurdal TOKCAN

(1966 - ....... )

Serhan AYTAN

(1962 - ....... )

22

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

2. BÖLÜM

TUTUÞ ve PARMAK EGZERSÝZLERÝ

23

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Tutuþ Pozisyonlarý Ud’un doðru tutuþ tekniklerinin fotoðraflarýný dikkatle inceleyerek taklid ediniz. Sazýnýzý yanlýþ tutarak, eðitime baþlarsanýz ileride telafisi mümkün olmayan sonuçlarla karþýlaþabilirsiniz.

24

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Açýk Tellerde Çalýþmalar

1

2

3

4

5

6

7

25

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
8

9

10

11

12

13

14

15

26

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

16

17

Açýk Tellerde Uzatmalý (Noktalý) Nota Çalýþmalarý (.) iþareti önüne gelen notayý yarý deðeri kadar uzatýr. Ýcra esnasýnda mýzrap sýrasý olarak nokta iþaretli nota üstten, noktadan sonraki nota alttan vurulur.

1

2

27

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Açýk Tellerde Üçleme (Triole) Çalýþmalarý Triole yani üçleme çalýþmalarýnda üst-alt-üst ve üst-üst-alt olmak üzere 2 farklý vuruþ tekniði vardýr. Özellikle ikinci tür vuruþlar aþaðýdaki egzersizlerde görüleceði üzere farklý teller üzerinde basýlan notalarýn icrasýnda kullanýlýr.

1

2

3

4

28

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Açýk Tellerde Es (Durma) Çalýþmalarý Es yani sus iþaretleri adýndanda anlaþýlacaðý üzere susulacak yerleri belirtici iþaretlerdir. Ýþaretin kullanýldýðý notanýn deðeri kadar susulur. Es iþaretinden sonra gelen notalarýn mýzrap vuruluþu ölçü içerisindeki vuruþ sýralamasýný bozmadan devam eder.

1

2

3

4

5

29

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Kolonlar ve Sesler Aþaðýdaki þemada, udda, elin konumuna göre, ilk iki pozisyonda basabileceði sesler gösterilmiþtir. Karýþtýrýlmamasý için, yalnýzca natürel (bemol ve diyezle deðiþtirilmemiþ) seslerin adý verilmiþ, diðerlerinin sadece yeri iþaret edilmiþtir.

Tutuþta alt Küçük eþik 1. TEL 2. TEL 3. TEL 4. TEL 5. TEL 6. TEL
SOL RE LA MÝ SÝ
FA#

Yan kolonlar

LA MÝ SÝ FA DO SOL FA DO SOL RE LA

DO SOL RE LA MÝ SÝ

B
Tutuþta üst

S I II
Ana Kolonlar

B III

S IV

B V

Ýki Aralýklar ve Deðiþtirme Ýþaretleri Klasik Batý müziði nazariyatýnda bir tam sesin aralýðý (yani do-re arasý) iki yarýma bölünmüþtür. Klasik Türk musikisinde ise 9 eþit parçaya bölünmüþlerdir. Her bir parçasýna da koma adý verilmiþtir. Deðiþtirme iþaretleri ise Bemol ve diyez diye adlandýrýlýr. Önüne konulduðu notayý görevi kadar Bemol kalýnlaþtýrýr, diyez inceleþtir. Bekar iþareti deðiþtirilmiþ notayý eski haline dönüþtürür.

Adý KOMA BAKIYYE K.MÜCENNEP B.MÜCENNEP TANÝNÝ ARTIK ÝKÝLÝ

Koma Deðeri 1 4 5 8 9 12-13

Sembolü F B S K T A

Diyezi

Bemolü

-----------

--------------

30

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Parmak Kombinasyon Çalýþmalarý

1

2

3

4

5

6

31

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

7

8

9

10

11

12

13

Not: 11,12,13 no’lu egzersizler nevâ teli üzerinde çalýnacaktýr. Diðer tellerde þablon olarak ayný egzersiz yapýlabilir.

32

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Makam Çalýþmalarý Buselik Makamý
Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Donanýmý Dizisi = Dügah Perdesi = Hüseyni Perdesi = Ýnici çýkýcýdýr = Nim Zirgüle Perdesi = Hiçbir deðiþtirme iþareti kullanýlmaz = Dügahta Buselik 5'lisine Hüseynide Kürdi 4'lüsünün ilavesiyle meydana gelir.

Geniþleme= Buselik makamý simetrik olarak geniþler. Yani karardaki dügahta buselik simetrik olarak muhayyerde buselik olarak karþýmýza çýkar. Seyri = Genellikle Rast perdesi üzerinde Çargâhla baþlanýr. Dügâh perdesinde yedenli kaldýktan sonra güçlü belirtilir. Güçlü olan Hüseynî perdesi üzerindeki Kürdî Hicaz ve Uþþak 4'lüleri gösterilerek yarým karar yapýlýr. Nevâda Hicaz ve Çargâhta Nikriz çeþnileriyle asma kalýþlar gösterilir. Buselik makamý dizisine dönülür ve yedenli tam karar yapýlýr.

33

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

2

3

4

5

6

7

34

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

8

9

10

11

12

35

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

13

14

15

16

36

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

17

18

19

20

37

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

21

22

38

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Buselik Peþrevi
Usûlü: Muhammes Beste: Nikolaki “Kemençeci”

1.Hane

39

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Buselik Yürük Semai
Usûlü: Yürük Semâi Beste: Hammâmi-zade Ýsmail Dede Efendi

40

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Buselik Þarký
Usûlü: Türk Aksaðý Beste : Þakir Aða

41

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Rast Makamý
Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Donanýmý Dizisi = Rast Perdesi = Neva Perdesi = Çýkýcýdýr = Irak Perdesi = Segah ve Eviç Fa perdeleri = Rast perdesinde Rast 5'lisine Neva perdesinde Rast 4'lüsünün eklenmesiyle olusur.

Geniþlemesi= Rast makamý simetrik olarak geniþlemektedir. Kararda ki Yerinde rast 5’lisi simetrik olarak gerdaniye de rast 5’lisi olarak kullanýlýr. Seyri = Rast perdesinde baþlanýlýr. Rast 5'lisinin ve Yegâhtaki Rast 4'lüsünün seslerinde dolaþtýktan sonra Neva perdesinde yarým karar yapýlýr. Nevadaki Rast 4'lüsü ve daha az olarak Gerdaniye üzerindeki Rast 5'lisinin inici naðmelerde Eviç perdesi yerine Acem perdesi kullanýlýr. Bu durumda Neva üzerindeki Rast çesnisi Buselik çesnisine dönüþür. Rast 5'lisine Nevada Buselik 4'lüsü eklenmesiyle oluþan dizi Acemli Rast adýný alýr. Seyir esnasýnda Rast'ta Rast, Segah’ta Segah, Dügah’ta Uþþakli asma kalýþlar yapýlýr. Yeden kullanýlarak karara gidilir.

42

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

3 2

0

2

3

0

2

4

0

3

2

0

3

2

0

3

2

3

4

5

43

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
6

7

8

9

44

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

10

11

12

13

45

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

14

15

16

17

46

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Rast Peþrevi
Usûlü: Düyek Beste: Kemani Tatyos

47

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Rast Saz Semaisi
Usûlü: Aksak Semâi Beste: Benli Hasan Aða

48

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

49

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Rast Yürük Semaisi
Usûlü: Yürük Semâi

Gelse O Þûh Meclise Nâz ü Tegâfül Eylese

Beste: Hâfýz Post

50

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Rast Þarký
Usûlü: Semâi

Yine Bir Gül Nihâl Aldu Bu Gönlümü

Beste: Dede Efendi

Yine bir gül nihâl aldý bu gönlümü Sim-ten honca fem bi bedel ol güzel Ateþin ruhleri yaktý bu gönlümü Pür edâ pür cefâ pek küçük pek güzel

Görmedim kimsede böyle bir dilrûbâ Böyle kaþ böyle göz böyle el böyle yüz Aþýkýn baðrýný üzmeye göz süzer El aman pek yaman her zaman ol güzel

51

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Uþþak Makamý
Duraðý Güçlüsü Seyri = Dügah Perdesi = Neva Perdesi = Çýkýcý Yedeni Donanýmý Dizisi = Rast Perdesi = Segah perdesi (Si ) = Dügah perdesi üzerindeki Uþþak 4'lüsüne

Neva perdesinde Buselik 5'lisinin eklenmesi ile oluþur.

3

0

1

3

0

2

3

0

2

Geniþlemesi = Uþþak makamý dizisi genellikle peste doðru yegahta rast 5’lisi olarak geniþler. Seyri = Çýkýcý bir makam olduðundan durak perdesi veya civarýndan seyre baþlanýlýr. Genelde geniþleme bölgesinde olan Yegah'ta Rast 5'lisini gösterir. Karar 4'lüsü 1

seslerinde gezinildikten sonra, Neva perdesinde yarým karar yapýlýr. Daha sonra Neva perdesi üzerindeki Buselik çeþnisi gösterilir. Çargahta çargahlý, Segahta Segahlý, Yerinde Uþþak ve Rastta Rastlý asma kalýþlar gösterilir.Ana dizinin dolaþýlarak Yerinde Uþþak çeþnisiyle karar verilir.

2

3

4

5

6

52

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

18

19

20

53

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
21

22

54

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Uþþak Peþrevi
Usûlü: Devri Kebir Müzik: Kemâni Takyos Efendi

55

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Uþþak Þarký
Usûlü: Curcuna

Cânâ Rakibi Handân Edersin

Beste: Griftzen Asým Bey

56

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Cânâ rakibi handân edersin Ben bi-nevâyý giryan edersin Bigânelerle ünsiyyet etme Bana cihâný zindân edersin

57

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüseyni Makamý
Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Donanýmý Dizisi = Dügah Perdesi. = Hüseyni Perdesi. = Ýnici çýkýcýdýr = Rast Perdesi. = Segah ve Eviç Perdeleri. = Dügahta Hüseyni 5'lisine Hüseyni'de Uþþak 4'lüsünün eklenmesiyle oluþur.

( )

Geniþlemesi = Hüseyni makamý tiz tarafta 2 farklý þekilde geniþler. Güçlü yani Hüseyni perdesindeki uþþak 4’lüsünü, dizi oluþturmaya çalýþýlarak muhayyerde buselik 5’lisi olarak, yada yerindeki Hüseyni 4’lüsünü simetrik olarak muhayyerde hüseyni 4’lüsü þeklinde geniþler. Seyri = Güçlü veya civarýnda seyre baþlar. Diziyi oluþturan 4'lü ve 5'lilerde dolaþýlarak Hüseyni'de yarým karar yapýlýr.Dügahta-Hüseyni, Çargahta-Cargah, Muhayyerde-Hüseyni ve Buselik, Hüseynide-Kürdi yapýldýktan sonra tekrar diziye dönülüp tam karar yapýlýr. Çoðu zaman geleneksel olarak kullanýlan sesler yakýnlýðý itibariyle karcýðar makamýna da geçki yapýlýr. Özellikle de Dügah Hüseyni ve Hüseyni Muhayyer perde atlamalarý sýkca kullanýlýr.

58

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

0 2

1

3

0

2

4 0

2

3

4

5

59

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

6

60

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüseyni Saz Semaisi
Usûlü: Aksak Semai Beste: Lavtacý Andon

61

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

62

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüseyni Yürük Semai
Usûlü: Yürük Semai Senden Bilirim Yok Bana Bir Fâide Ey Gül Beste: Tanbûri Ali Efendi Güfte: Nevres-i Cedid

63

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Senden bilirim yok bana bir fâide ey gül Gül yaðýný eller sürünüz çatlasa bülbül Etsem de abestir sitem-i hâre tehammül Gül yaðýný eller sürünüz çatlasa bülbül

Ellerde o zevk etti ben ateþlere yandým Çektim o kadar cevr-ü cefâsýn kim usandým Derlerdi kabul etmez idim þimdi inandým Gül yaðýný eller sürünür çatlasa bülbül

64

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüseyni Þarký
Usûlü: Aksak Ezelden Aþinâným Ben Ezelden Hem-Zebânýmsýn Beste: Þerif Ýçli Güfte: Mehmet Akif Ersoy

65

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Ezelden âþinaným ben ezelden hem zebânýmsýn Berâber ahde baðlandýk ne olsam yâr-i cânýmsýn Ne olsan zerrenim kalbimde hâla çarpar esrârýn Gel ey cânan gel ey cân kalmasýn ferdâya didârýn

66

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Mahur Makamý
Duraðý Güçlü Seyri Yeden Donaným Dizisi = Rast perdesi = Mâhur makamý inici bir makam olmasý sebebiyle 1. derece güçlü perdesi gerdaniye perdesi, 2. derece = Ýnicidir. = Geveþt perdesidir. = 5 koma diyezli fa yani mâhur perdesi kullanýlýr. = Arel Ezgi sistemine göre Çârgâh makamýnýn þeddi olarak kabul edildiðinden Rastta çargah 4’lüsüne, nevada

güçlü perdesi neva perdesidir.

çargah 5’lisinin eklenmesiyle oluþur.

Geniþlemesi = Ýnici makam olduðundan dolayý Mâhur makamý tiz durak üstünde geniþler. Yani gerdaniye üzerinde çargahlý olarak geniþleme yapar. Seyir = Tiz durak Gerdaniye çevresinden baþlanýlýr. Bu perdede yarým kalýþ yapýlarak neva perdesine inilir ve burada yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra Hüseyni perdesinde buselikli ve çargah perdesinde çargahlý kalýnarak yine durakta yani rastta çargah çeþnisi kullanarak bitirilir.

67

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

0 4 2 0 2

3 2 0 3

3

4

68

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

5

6

69

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Mahur Peþrev
Usûlü: Düyek Beste: Gazi Girayhan

70

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

71

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Mahur Saz Semaisi
Usûlü: Aksak Semâi Refik Talat Alpman

72

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
5

73

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Mahur Þarký
Usûlü: Yürük Aksak Þu Güzele Bir Bakýn Beste: Þemsettin Ziya Bey

Þu güzele bir bakým bakýþý nur saçýyor Dönüp dönüp bakýyor ahu gibi kaçýyor Sýkýldýkça havadan sinesini açýyor Dönüp dönüp bakýyor ahu gibi kaçýyor

Tavrý tarzý dilruba anlý þanlý bir peri Sürünüyor ardýnca zülfü kadar müþteri Döküldükçe ruyine sýrma saçýn telleri Sürünüyor ardýnca zülfü kadar müþteri

74

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Segâh Makamý
Duraðý= Segâh perdesidir. Güçlü= Nevâ perdesidir. Seyri= Çýkýcýdýr. Yeden= 4 koma diyezli la yani kürdi perdesidir. Donaným= Koma bemolu si (segâh) ve mi (dik hisar) perdeleri yazýlýr. Dizisi= Eski tabirlerde Segâh makamý dizisi yerinde segâh 5’lisine eviç te hicaz 4’lüsünün eklenmesiyle oluþumaktadýr. Bazen kararda eksik segâh 5’lisi de kullanýlmaktadýr. Hal böyle olunca nevâ üzerinde ki uþþak çeþnisi dizi þeklinde uzatýlarak gerdaniye üzerinde bir buselik 5’lisi ilave edilir. Sonuç olarak segâh makamý dizisi Yerinde segâh 5’lisine eviçde hicaz 4’lüsünün, nevâda uþþak makamý dizisi ve dolayýsýyla yerinde eksik segâh 5’lisinin birleþmeleriyle oluþmaktadýr.

Geniþleme geniþler. Seyir

= Segâh makamý çýkýcý bir makam olduðundan dolayý, pest tarafa yerinde uþþaklý ve yerinde rastlý þekilde = Durak perdesi veya civarýndan baþlanýlýr. Dizi seslerinde gezinildikten sonra Nevâ perdesinde yarým karar

yapar. Gerekli asma kalýþlar yapýldýktan sonra yedenli olarak karar perdesi yani segah perdesinde bitirilir.

75

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

2

3

0

2

4

0

4

2

0

3

2

1

1

2

76

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
3

4

77

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Segâh Peþrevi
Usûlü: Devr-i Kebir Beste: Neyzen Yusuf Paþa

78

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

79

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Segâh Yürük Semâi
Usûlü: Yürük Semâi Etti O Güzel Ahde Vefâ Müjdeler Olsun Beste: Ebu-Bekir Aða

80

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

81

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Segâh Þarký
Usûlü: Curcuna Olmaz Ýlaç Sine-i Sad-Pârame Beste: Hacý Arif Bey Güfte: Namýk Kemal

82

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Olmaz ilaç sine-i sad pâreme Çâre bulunmaz bilirim yâreme Baksa tabîbân-ý cihan çâreme Çare bulunmaz bilirim yâreme Kast ediyor tîr-i müjen cânýma Gözleri en son girecek kanýma Þerh edemem hâlimi cânânýma Çâre bulunmaz bilirim yâreme

83

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Acemaþirân Makamý
Duraðý Güçlüsü Seyri Yeden Donaným Dizisi = Acem aþirân perdesidir. = Ýnici bir makam olduðundan 1. derece güçlü acem perdesidir, 2. derece güçlü ise çargâh perdesidir. = Ýnicidir. = Hüseyni aþirân perdesidir. = Kürdi perdesi yazýlýr. = Çargahta çargâh 4’lüsüne acem aþirânda bir çargâh 5’lisinin ilave edilmesiyle oluþur.

3

2

0

3

1

0

3

1

0

Geniþleme Seyir

= Tiz tarafta simetrik olarak tiz durak acemde çargâh 5’lisi, pest tarafta ise yine simetrik olarak kaba çargâhta = Acem perdesi veya civarýndan seyre girilir. Tiz durak acemde yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra ikinci derece

çargah 5’lisi kullanýlýr. güçlü olan çargah perdesinde de yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra nevâ perdesinde buselik dizili asma kalýþ yapýlýr. Geleneksel eserlere bakýldýðýnda muhakkak sabâ makamýnda da kalýþlar yapýldýðý görülmektedir.

84

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

2

3

4

85

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
5

86

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Acemaþiran Peþrev
Usûlü: Devr-i Kebir Beste: Neyzen Salih Dede

87

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

88

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Acemaþiran Saz Semaisi
Usûlü: Aksak Semai Beste: Mýsýrlý Ýbrahim Efendi

89

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

90

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Acemaþiran Þarký
Usûlü: Aðýr Aksak Bir Haber Ver Ey Sabâ N’oldu Gülistâným Benim Beste: Bimen Þen

Bir haber ver ey sabâ n’oldu gülistaným benim Kimler ile salýnýr serv-i hýrâmâným benim Bülbül-i müþtâkýnýn aðladýðýn yâr iþidip Hârler ile mi açýlýr verd-i handâným benim

91

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicaz Ailesi Makamlarý Hicaz Makamý Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Donanýmý Dizisi = Dügah Perdesi = Neva Perdesi = Ýnici çýkýcýdýr. = Rast Perdesi = Dik Kürdi, Nim Hicaz ve Eviç perdeleri yazýlýr. = Dügahta Hicaz 4'lüsüne, Nevada Rast 5'lisinin eklenmesiyle Oluþur.

3

0

1

4

0

2

4

0

2

Geniþlemesi = Durak altýnda peste doðru yegâhta rast 5’isi ile geniþlemektedir. Böylelikle yegâhta bir rast makamý dizisi ortaya çýkmaktadýr. Seyir = Durak veya güçlü civarýnda seyre baþlar. Nevâda Rast'lý yarým karar yapar. Diðer Hicaz ailesi makamlarýna asma kalýþlarla geçki yapýlýr. Rastta Nikriz ve Yegahta Rast çeþnileri yapýldýktan sonra karar verilir. Hicaz Hümayûn Makamý Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Donanýmý Dizisi = Dügah Perdesi = Neva Perdesi = Çýkýcý-Inici,Bazen Çýkýcý = Rast Perdesi = Dik Kürdi ve Nim Hicaz perdeleri yazýlýr. = Dügah perdesi üzerindeki Hicaz 4'lüsüne Neva perdesinde Buselik 5'lisinin eklenmesi ile oluþur.

3

0

1

4

0

2

3

0

2

92

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Geniþlemesi = Simetrik olarak tiz durak muhayyer perdesinde hicaz 4’lüsü ile geniþler. Ayrýca nevâ perdesindeki buselik çeþnisi nevâda nihavent makamý dizisi þeklinde uzatýlýrak muhayyerde kürdi 4’lüsü þeklinde de geniþleme arz edilir. Seyir = Durak veya güçlü civarýndan seyre baþlanýlýr. Nevada Buselikli yarým karar yapýlýr. Rast perdesi üzerinde Nikrizli asma kalýþ yapýlýr. Nim Hicaz ve Dik Kürdi perdesinde asma kalýþ yapýlýr. Nevada Rast, Hüseynide Uþþak kullanýrak Hicaz ailesi makamlarýna geçki de yapýlabilir. Hicaz Humayun Makamýnda Niþaburlu Kalýþ, diðer Hicazlardan ayýran özelliktir. Geniþleme bölgesi gösterildikten sonra Dügah perdesi üzerinde Hicaz 4'lüsü ile karara gidilir.

3

0

1

4

0

2

4

0

2

Hicaz Uzzâl Makamý Duraðý Güçlü Seyri Yedeni Donaným Dizisi = Dügah Perdesi = Hüseyni Perdesi = Ýnici-çýkýcýdýr. = Rast Perdesidir. = Dik Kürdi, Nim Hicaz ve Eviç perdeleri yazýlýr. = Dügahta Hicaz 5'lisine, Hüseynide Uþþak 4'lüsüyle oluþur.

3

0

1

4

0

2

4

0

2

Geniþlemesi = Simetrik olarak tiz durak muhayyer perdesinde hicaz 5’lisi ile geniþler. Ayný zamanda bu geniþleme ile Hüseyni perdesinde bir karcýðar makamý dizisi ortaya çýkar. Seyri = Seyre Hüseyni civarýnda baþlar. Diziyi oluþturan tüm çeþnilerde gezindikten sonra Hüseynide yarým karar yapar. Rastla Nikrizli, Nim Hicaz ve Dik Kürdi de asma kalýþlar yapar,diðer Hicazlara geçki yapar. Nevada Rastlý ve Buselikli kalýþ yapar, Dügahta Hicazlý karar verir.

Zirgüleli Hicaz Makamý : Duraðý Güçlü Seyri Yedeni Donaným Dizisi = Dügah Perdesi = Hüseyni perdesi = Ýnici- çýkýcýdýr. = Nim Zirgüle Perdesidir. = Dik Kürdi, Nim Hicaz, Nim Sehnaz ve Dik = Dügahta Hicaz 5'lisine Hüseynide Hicaz

Acem perdeleri yazýlýr. 4'lüsünün ekienmesiyle oluþur.

93

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

4

0

1

4

0

2

3

1

2

3 Seyri = Güçlü veya civarýnda seyre baslanýr.

Geniþlemesi = Simetrik olarak tiz durak muhayyer perdesinde hicaz 5’lisi ile geniþler Ayrýca Hüseyni üzerindeki hicaz 4’lüsünü hicaz humâyun dizisi þeklinde uzatýlýr. Böylece muhayyerde buselikli bir geniþleme de söz konusu olur. 1

Hüseyni’de Uþþaklý, Nevada Rastlý ve Buselikli, ve Acem Aþiranda Hicaz gösterir. Dik Kürdi ve Nim Hicazda çeþnisiz kalýþlar gösterir. Rastta Nikrizli kalýþ yapýlýr. Dizinin tümünde dolaþýlýr ve Dügahta Hicazlý karar verilir.

2

3

94

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
4

5

6

7

95

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

8

9

10

96

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicaz Hümayûn Peþrevi
Usûlü: Çenber Beste: Veli Dede

97

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

98

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

99

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicaz Yürük Semâi
Usûlü: Yürük Semâi Nideyim Sahn-ý Çemen Seyrini Cananým Yok Beste: Hacý Sadullah Aða

100

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Ah nideyim sahn-ý çemen seyrini cânâným yok Ah bir yanýmca salýnýr serv-i hýrâmâným yok Yâr kurbanýn olam yâr dost hayrânýn olam dost Yel lel li ye le lâ lâ lâ lâ Ömrüm ye le lâ li te rel li ye Le lâ lâ lâ lâ ömrüm ye lâ lý Ah bir yanýmca salýnýr serv-i hýrâmâným yok

101

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicaz Þarký
Usûlü: Semâi

Ey Bût-i Nev-eda Olmuþam Müptela

Beste : Dede Efendi Güfte : Enderuni Vasýf

102

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Nihavend Makamý Duraðý Güçlüsü Seyri Yeden Donaným Dizisi = Rast perdesidir. = Nevâ perdesidir. = Ýnici çýkýcýdýr. = Irak perdesidir. = Kürdi ve Nim hisar perdeleri yazýlýr. = Buselik makamýnýn rast perdesi üzerindeki þeddidir.

Yani rastta buselik 5’isine, nevada kürdi 4’lü sünün eklenmesiyle oluþur.

2

3

0

1

3

0

1

3

0

Geniþleme

= Tiz durakta ve durak altýnda geniþlemeler göstermektedir. Tizdeki geniþleme nevâdaki kürdi 4’lüsü

makam dizisi þeklinde uzatýlmak istenirse gerdaniyede buselikli bir geniþlemeye ihtiyaç vardýr. Þayet durak altýnda ise nevâ üzerindeki hicaz çeþnisi hicaz humâyun makamý dizisi þeklinde aþaðýya doðru uzatýlýr. Böylece yegâhta simetrik bir geniþleme olmuþ olur. Örnekte iki geniþlemeyi de ayný anda görmekteyiz. Seyir = Güçlü veya çevresinden seyre girilir. Güçlü üzerinde yarým kalýþ yapýlýr. Çargahta buselikli ve hicazlý ve akabinde kürdi üzerinde nikrizli kalýþlar yapýlýr. Dizinin geniþlemiþ alanlarýný da gösterip, tekrar rastta buselikli kalýþla tam karara gidilir.

103

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

2

3

4

104

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

5

6

7

8

105

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

9

10

11

106

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
12

13

14

15

107

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Mini Mini Bir Nihâvend Peþrevi
Usûlü: Hafif Beste: Hüseyin Saadettin Arel

108

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Nihâvend Saz Semâisi
Usûlü: Aksak Semâi Beste: Mesud Cemil Bey

109

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

110

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

111

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

112

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Nihâvend Yürük Semâi
Usûlü: Yürük Semâi Beste: Münir Nureddin Selçuk Güfte: Fuzuli

2

113

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

114

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Ruhsârýna ayhetme nigâh ettiðimi Göz yaþý döküp nâle vü ah ettiðimi Ey Padiþeh-i hüsün terahhum çaðýdýr Affeyle ki bilmiþem günah ettiðimi Yel lel li yel lel li yel lel li ye le lâ ye le lel li Ten nen ni ten nen ni ten nen ni te ne na na te ne dil li

115

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Nihâvend Þarký
Usûlü: Yürük Semâi Vücud Ýkliminin Sultaný Sensin Beste: Hacý Arif Bey

Vücûd ikliminin sultâný sensin Efendim derdimin dermâný sensin Bu cism-i nâ-tûvânýn câný sensin Efendim derdimin dermâný sensin

116

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
KÜRDÝLÝ-HÝCAZKÂR MAKAMI Durak Güçlü Seyri Dizisi = Rast perdesidir. = 1. derece güçlü gerdaniye perdesi, 2. derece güçlü nevâ perdesidir. = Ýnicidir. = Kürdi makamýnýn rast perdesi üzerindeki þeddidir. Yani Rast perdesi üstünde kürdi 5’lisinde nevâda

kürdi 4’lüsünün ilavesiyle oluþur.

0

3

1

0

3

1

4

3

1

Yeden Donaným

= Acem aþirân perdesidir. = Kürdi, Nim hisar ve Þehnaz perdeleri yazýlýr.

Geniþlemesi = K.hicazkar makamý inici makam olduðun tiz tarafta yani gerdaniyede hicazlý veya buselikli olarak geniþlemektedir. Seyir = Tiz durak gerdaniye ve çevresinden seyre girilir. Dizinin o bölgedeki sesleri dolaþtýktan sonra gerdaniye üzerinde yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra 2. derece nevâ üzerinde de yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra diðer seslerde gezinilerek en son duraða gidilir ve rastta kürdili bitirilir.

117

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

1

4

1

2

3

4

5

118

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
6

7

8

119

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

120

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Kürdîli hicazkâr Peþrevi
Usûlü: Muhammes Beste: Tanbûri Cemil Bey

121

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

122

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

123

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Kürdîli hicazkâr Saz Semâisi
Usûlü: Aksak Semâi Beste: Kemani Tatyos Efendi

124

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

125

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Kürdîli hicazkâr Peþrevi
Usûlü: Aksak Gidelim Göksuya Bir Alem-i Ab Eyleyelim Beste : Lavtacý Hristo Güfte : Yahya Kemal Beyatlý

126

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Gidelim Göksu’ya bir âlem-i âb eyleyelim Ol kadehkâr güzeli yâr olarak peyleyelim Bize bu tâlimiz olmadý yâr neyleyelim Ol kadehkâr güzeli vâr olarak peyleyelim

127

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Kürdîli-hicazkâr Þarký
Usûlü: Aksak Muntazsýr Teþrifine Hazýr Kayýk Beste : Hacý Arif Bey

128

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicazkar Makamý Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Dizisi = Rast perdesidir. = 1. derece güçlü gerdaniye perdesidir. 2. derece güçlü ise nevâ perdesidir. = Ýnicidir. = Irak perdesidir. = Zirgüleli hicaz makamýnýn rast perdesi üzerindeki þeddidir. Yani Rastta hicaz 5’lisine nevâda bir hicaz

4’lüsünün ilavesiyle oluþmaktadýr.

0

4

1

0

3

2

4

3

2

Donaným Seyir

= Kürdi, hicaz, hisar ve þehnaz perdeleri yazýlýr. = Tiz duraktan seyre girilir. Sesleri dolaþtýktan sonra gerdaniyede yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra nevâda

Geniþlemesi = Simetrik olarak gerdaniye perdesi üzerindeki hicaz 5’lisi ile buselik geniþlemektedir. yarým kalýþ yapýlýr. Bilumum seslerde dolaþýlarak en nihayetinde rastta kürdü þekliyle býraktýk.

129

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

0

4

1

0

1

4

0

1

0

1

1

2

1

1

0

4

1 2

0

3

2

4

3

2

3

3

4

130

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
5

6

7

8

131

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

9

10

132

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicazkâr Peþrev
Usûlü: Muhammes Beste: Tanburi Cemil Bey

133

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicazkâr Saz Semâisi
Usûlü: Aksak Semâi Beste: Tanburi Cemil Bey

134

1

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

2

135

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicazkâr Nakýþ Beste
Usûlü: Lenk Fahte Hicr-i Lebinde Yârin Bir Dil Oldu ki O du Nâ-hoþ Beste: Zekai Dede Güfte: Yahya Nazým Efendi

136

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

Hicr-i behinde yârin bir dil ki oldu nâ-hoþ Cem sunsa gönlün etmez câm-ý cihân-numâ hoþ Her rüzu o þeb gönülder cânânýmýn hayâli Gitmez ise efendim benden yana hava hoþ

137

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicazkâr Þarký
Usûlü: Düyek Gül Dalýnda Öten Bülbülün Olsam Beste: Neveser Kökdeþ

138

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
HÜZZAM MAKAMI Duraðý Güçlüsü Seyri Yeden Dizisi = Segâh perdesidir. = Neva perdesidir. = Ýnici çýkýcýdýr. = Kürdi perdesidir. = Ýçiçe geçmiþ iki farklý dizide mütevellit ortak bir diziye sahiptir; yerinde segah 5’lisine eviçte hicaz

4’lüsünün eklenmesiyle oluþan Arel sistemine göre hüzzam makamý dizisi ile Nevâda kurulu hicaz humâyun dizilerinin birleþmesi dahilinde ortaya çýkan bir diziye sahiptir hüzzam makamý.

2

3

0

1

4

0

3

4

2

3

0

1

4

0

2

3

(2) (1)

(4) (3)

Donaným

= Segâh, Hisar ve Eviç perdeleri yazýlýr.

Geniþlemesi = Hüzzam makamý yapýsý gereði tiz taraflarda geniþlemeye ihtiyaç duymamýþtýr. Pest taraflarda dügâha doðru karcýðar makamý, rasta doðru ise B.suzinak makamý þeklinde geniþleme kaydetmiþtir. Seyir karar verilir. = Hüzzam 5’lisinden seyre girilir. Dizi sesleri dolaþýlarak nevâ perdesi üzerinde hicazlý yarým kalýþ yapýlýr. Daha sonra tiz durakta, eviçte, çargahta, dügahta asma kalýþlar yapýlarak segah perdesinde yedenli olarak hüzzamlý

139

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

2

3

4

140

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

2

141

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüzzâm Peþrevi
Usûlü: Devr-i Kebir Beste: Tanburi Osman Bey

142

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

143

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

144

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüzzâm Saz Semaisi
Usûlü: Aksak Semai Beste: Udi Nevres Bey

145

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

1

146

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

147

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüzzam Þarký
Usûlü: Aksak Bilirim Daha Sen Pek Küçüceksin Beste: Bimen Þen

148

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
KARCIÐAR MAKAMI Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Dizisi = Dügâh perdesidir. = Nevâ perdesidir. = Ýnici çýkýcýdýr. = Rast perdesidir. = Yerinde uþþak 4’lüsüne nevâda hicaz 5’lisinin eklenmesiyle oluþur.

0

1

3

0

1

4

0

2

Donanýmý

= Segâh, Hisar ve Eviç perdeleri yazýlýr.

Geniþlemesi = Nevâ üzerindeki hicaz çeþnisi, hicaz uzzal makamý þeklinde uzatýlýr. Özellikle de tiz segâh inici naðmelerde farklý olduðundan nevâ üzerinde ortalama bir hicaz ailesi makam dizileri çýkmaktadýr. Seyir = Nevâ perdesi veya civarýndan seyre girilir. Bu perdede yarým kalýþ yapýlýr. Çeþitli perdelerde asma kalýþlar gösterildikten sonra durak perdesinde karara gidilir.

149

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

2

3

4

150

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

5

6

151

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Karcýðar Peþrevi
Usûlü: Çifte Düyek Beste: Tatyos Efendi

152

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Karcýðar Saz Semâisi
Usûlü: Aksak Semâi Müzik: Kemençeci Nikolak

153

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

154

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Karcýðar Köçekçe
Usûlü: Aksak Benliyi Aldým Kaçakdan Beste: Ýsmail Dede Efendi

155

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Karcýðar Þarký
Usûlü: Yürük Aksak Bu Kýþ Haným Ýstanbul’a Taþýnda Beste: Ýsmet Aða

Bu kýþ haným Ýstanbul’a taþýn da Eðlenelim zevk edelim kalpakçýlar baþýnda Güzeller var on üç on dört yaþýnda Eðlenelim zevk edelim kalpakçýlar baþýnda

Bu baharda gönüller gülþen ola Çamlýca’da Küçüksu’da eðlenelim kol kola Kadehimiz gâh boþala gâh dola Eðlenelim zevk edelim kalpakçýlar baþýnda

156

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
MUHAYYER MAKAMI Duraðý Güçlüsü Seyri Yedeni Donanýmý Dizisi = Dügah perdesidir. = 1. derecede Muhayyer 2.derecede Hüseyni perdesidir = Ýnicidir. = Rast perdesidir. = Segah ve Eviç perdeleri yazýlýr. = Dügâhta Hüseyni 5’lisine Hüseynide Uþþak 4’lüsünün eklenmesiyle oluþur.

2

0

4

2

0

3

1

0

3

Geniþlemesi = Simetrik bir geniþlemeye sahiptir. Tiz durak muhayyerde Hüseynili geniþler. Bazende Hüseyni üzerindeki uþþak 4’lüsü dizi þeklinde uzatýlarak yine muhayyerde bu sefer buselikli bir geniþleme söz konusu olur. Seyir = Ýnici bir makam olduðu için tiz durak muhayyerden veya civarýnda seyre baþlanýlýr. Muhayyerde buselikli ve Hüseynili kalýþlar yapýlýr. Güçlü Hüseyni perdesinde yarým kararlý kalýþ yaptýktan sonra nevada rastlý, Hüseynide uþþaklý, yerinde segâhlý kalýþlar yaparak dügâhta tam karar yapar.

157

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
1

2

0

4

2

0

3

1

0

3

2

3

0

2

3

4

158

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

5

6

159

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
7

8

160

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Muhayyer Peþrevi
Usûlü: Devr-i Kebir Müzik: Tamburi Cemil Bey

161

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

162

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Muhayyer Saz Semâisi
Usûlü: Aksak Semâi Müzik: Tamburi Cemil Bey

163

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

164

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Muhayyer Þarký
Usûlü: Aksak Ýltimas Etmeðe Yare Varýnýz Beste : Hacý Arif Bey

Ýltimas etmeðe yâre varýnýz Kula kul oldum aman kurtarýnýz Etsin âzâd beni yâr yalvarýnýz Kula kul oldum aman kurtarýnýz

165

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

3. BÖLÜM

SÜSLEME TEKNÝKLERÝ

166

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
SÜSLEME TEKNÝKLERÝ 1.ÇARPMA Müzik süslemelerinin en baþta gelenlerindendir. Ölçü içserisinde küçük küçük notalar þeklinde yazýlýr. Zamansal olarak klasik batý müziðine göre Türk musikisinde çarpma notalarý, kendisinden önce gelen notanýn zamansal deðerini kullanýp zayýf zamana denk gelirler. Batý müziðinde bunun tersi söz konusudur. Kendisinden sonra gelen notanýn g 1 yazýlýr. a)Deðerini kendinden önce gelen notadan alma þekli zamanýný kullandýðý için kuvvetli zamana denk gelir. Böylece APOJYATÜR denilen bir durum ortaya çýkar. 1.A) TEK NOTA: Küçük yazýlan tek notalardýr. Çoðunlukla eðimli çizgili ve 8’lik derecede nota deðerinde

2

3

4

Bu çarpmalar alt mýzrapla vurulur. Ve mümkün olduðu sürece çabuk hýzla yapýlmasý gerekmektedir.

167

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
AYNI SES ARASINDA ÇARPMA EGZERSÝZÝ Bu egzersizde röprizlerin çok yapýlmasýna ve temiz ses çýkartýlmasýna dikkat edilmesi gerekmektedir.

5

ÝNÝCÝ VE ÇIKICI ÝKÝ SES ARASINDA ÇARPMA EGZERSÝZLERÝ Bu egzersizlerin’de ayný þekilde çalýþýlmasý gerekmektedir.

ÝNÝCÝ ÝKÝ SES ARASINDA

ÇIKICI ÝKÝ SES ARASINDA

168

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
b) Deðerini kendinden sonra gelen notadan alma þekli

Hýzlý ve temiz yapmak gerekmektedir. Bu çarpma notalarý kuvvetli zamana denk geldiði için üst mýzrapla vurulur.

1.B) ÝKÝ NOTA (ÇÝFT ÇARPMA) Küçük yazýlmýþ çift notalardan ibarettir. Mýzrapla üst-alt þeklinde vurulur. a) Deðerlerini kendilerinden önce gelen notadan alma þekli

b) Deðerlerini kendilerinden sonra gelen notadan alma þekli

169

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
2. GRUPETTO (ÜÇ NOTA) Üç yada dört küçük notayla yazýlýr. Kendinden önce gelen notanýn zamanýndan alýr. Musikimizde lâvta ve tanbur mýzrabý þeklinde bilinir. Mýzrap vuruluþu alt-üst-alt þeklidedir. Bazen üst-alt-üst de tercih edilebilir.

3. TRÝL Üzerine konulan notayý bir sonraki notayla ardarda hýzlý ve eþit deðerlerle tekrarlamak demektir. Ýþareti “tr” þeklindedir. Mýzrap vuruluþ þekli üst-alt þeklinde bütün notalara vurulur veya ilk notaya vurulup geri kalanlarý mýzrapsýz baðlý þekilde icra edilir.

170

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
4. LEGATO ÇALIÞMALARI Baðlý notalar anlamýna gelmektedir. Bir önceki sese legato yapýlacak nota mýzrapsýz sadece parmak baskýsý ile yapýlýr. Çýkýcý ve inici legatolarýn icra þekilleri biraz farklýlýk gösterir. A) ÇIKICI LEGATO a) ÝLK NOTA AÇIK TELDE OLURSA: Açýk teldeki ilk nota mýzrapla vurulduktan sonra legato notasý parmakla sertçe basarak çýkartýlýr. Legato yapacak parmaðý klavyeden fazla uzaklaþmamasý gerekmektedir.

1

2

3

4

5

b) ÝLK NOTA KAPALI TELDE OLURSA: Mýzrap vuruluþ þekli bir önceki konu ile aynýdýr.

171

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
B) ÝNÝCÝ LEGATO Ýlk nota mýzrap vurulduktan sonra legato notasý parmakla teli aþaðýya çekerek çýkartýlýr.

1

2

1

2 1

2 1 2

1

2

1

2

1

* 2 3 1 3 1

* 1 3

* 1

* 3

* 1

*

3

3

1 * 1

3

* 4 1

* 4 1

* 4 1

* 4

* 4 1

4

1 * 3

* 4 3 2 3

* 2 3

*

*

*

2

3 2 *

3 2 * 4 2 *

2 * 4 2

5 4

* 2 4

* 2

* 2

4

4 2 *

* 6 4 3 4 3

*

*

*

4 3

4

3

4 3 *

4

3 *

*

*

*

*

172

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
5. AJELÝTE EGZERSÝZLERÝ Bu tekniklerde amaç süratli çalýmlarda notalarýn doðru, temiz ve anlaþýlýr þekilde duyulmasýdýr. A) HIZLANMA TEKNÝKLERÝ 1

2

3

4

5

173

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ B) POZÝSYONLARDA HIZLI GEÇÝÞ

1

1

4

2

1

4

2

1

2

4

1

2

4

1

2

2

4

2

2 1

4

2

1

4

2

2

3

3

1

4

1

3

1

3

1

2

1

3

0

174

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ 6.POZÝSYON DEÐÝÞÝMÝ ÇALIÞMALARI
A) ÇARPMASIZ POZÝSYON DEÐÝÞÝMÝ
1

2

3

175

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
B) ÇARPMALI POZÝSYON DEÐÝÞÝMLERÝ
1

3

4

176

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
C) Ýki telde 3’lü, 6’lý ve 10’lu pozisyon deðiþimleri. ÜÇLÜLERLE POZÝSYON DEÐÝÞÝMÝ 1

2

3

4

ALTILILARLA POZÝSYON DEÐÝÞÝMÝ 1

2

3

ONLULARLA POZÝSYON DEÐÝÞÝMÝ

177

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

4. BÖLÜM

KÜÇÜK ALBÜM

178

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hüseyni Oyun Havasý
Usûlü: Nim Sofyan Çeçen Kýzý Beste : Tanburi Cemil Bey

179

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Þehnaz Longa
Usûlü: Sofyan Beste: Santuri Ethem Efendi

180

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

181

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Nihavend Longa
Usûlü: Nim Sofyan Müzik: Kevser Haným

182

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

183

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Çargah Sirto
Usûlü: Müsemmen

184

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Sultani-Yegâh Sirto
Usûlü: Nim Sofyan Beste : Refik Fersan

185

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

186

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Rast Saz Eseri
Usûlü: Yürük Semâi (Ondörtlü) Beste : Refik Fersan

187

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

188

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Nikriz Longa
Usûlü: Nim Sofyan Beste : Tanburi Cemil Bey

189

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ
Hicaz Mandýra
Usûlü: Devri-i Turan Beste : Tanburi Cemil Bey

190

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

191

TEMEL UD EÐÝTÝMÝ

YAZARLAR HAKKINDA

Ersin ERSAVAÞ
1978 senesinde Ýstanbul'da doðdu. Ýlkokul tahsilinden sonra 1990’da ÝTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuarý’na girdi. Ortaokul, lise ve üniversite eðitimini burada tamamlayarak 2002 senesinde mezun oldu. Öðrenimi sýrasýnda baþta Udi Serhan Aytan olmak üzere Erol Sayan, Alâeddin Yavaþça, Çetin Körükçü ve Þehnaz Uðurel gibi birçok deðerli hocalardan istifade etti. 2002 yýlýndan itibaren ÝSMEK çatýsý altýnda ud usta öðreticisi olarak görev aldý. 2005 yýlýnda “Relaxation Music With Turkish Instruments” serisinde yer alan ilk solo albümü niteliðindeki “Sabah” albümü çýktý.

Ýbrahim KARAROÐLU
1981 yýlýnda Ýstanbul’da doðdu. Eyüp Musiki Cemiyeti’nde müzik eðitimine baþladý. ÝSMEK’te 1997 – 1998 yýllarý arasýnda Yurdal Tokcan’ýn öðrencisi oldu. Serhan Aytan ve Mehmet Emin Bitmez’den ders aldý. ÝTÜ Türk Müziði Devlet Konservatuarý temel bilimler bölümünden mezun oldu. ÝSMEK’te iki yýldýr ud usta öðreticisi olarak görev yapýyor.

KAYNAKÇA
1. Torun, Mutlu., 1993, Ud Metodu-Gelenekle Geleceðe- Çaðlar Yayýnlarý, ÝSTANBUL 2. Özkan, Ýsmail Hakký., 2006, Öztuna, Yýlmaz., 1990, Büyük Türk Musikisi Ansiklopedisi, Kültür Bakanlýðý, ANKARA 4. Targan, Þerif Muhiddin., 1995, Ud metodu, Gökhan Matbaasý, ÝSTANBUL 5. Aytan, Serhan., K.B Devlet Korosu Sanatçýsý, Ud Dersleri Notlarý. 6. Gazimihal, Mahmud Ragýp., 1960, Mûsiki Sözlüðü, ÝSTANBUL

192

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful