You are on page 1of 19

1.

Solarna energija
1.1. Energija Sunca
Solarna energija je energija sunčevog zračenja koju primećujemo u obliku svetla i
toplote kojom nas Sunce svakodnevno obasipa. Sunce je najveći izvor energije na Zemlji. Sem
neposrednog zračenja koje greje zemljinu površinu i stvara klimatske uslove u svim pojasevima,
ovo zračenje je odgovorno i za stalno obnavljanje energije vetra, morskih struja, talasa, vodenih
tokova i termalnog gradijenta u okeanima. Postupkom fotosinteze se Sunčeva energija pretvara u
biljnu masu i na taj način se energija pretvara u celulozu ili drugi oblik ugljenih hidrata. Energija
koja potiče od direktnog i neposrednog sunčevog zračenja smatra se obnovljivim izvorom
energije jer se njenim korišćenjem ne remeti ravnoteža toka materije i energije u prirodi.
Sunce kao fuzijski reaktor svake sekunde pretvori oko 600 miliona tona vodika u helijum
pri čemu se oslobađa ogromna količina energije koja se šalje u svemir. Od ukupno 3,8×10
26
W
energije koju Sunce zrači u svemir, Zemlja primi 1,7 ×10
17
W. Oko 30% primljene energije
Zemlja reflektujea natrag u svemir, oko 47% zadrži u vidu toplote, oko 23% ide na proces
kruženja vode u prirodi dok se ostatak "potroši" na fotosintezu.
Sva konvencionalna, fosilna, goriva su takođe jedan oblik energije sunčevog zračenja.
Međutim, ova energija je akomulirana i u dugim procesima geoloških i hemijskih transformacija
zarobljena pod površinom Zemlje u obliku nafte, gasa ili ulja.
Ukupna solarna energija apsorbovana u Zemljinoj atmosferi, okeanima i kopnu iznosi
oko 3.850.000 EJ godišnje. Godine 2002., to je bilo više energije u jednom satu nego što je svet
iskoristio u jednoj godini. Fotosinteza beleži oko 3.000 EJ godišnje u biomasi. Količina sunčeve
energije koja stiže na površinu planete je ogromna, tolika da je u jednoj godini dva puta veća od
svih Zemljinih neobnovljivih izvora uglja, nafte i prirodnog gasa.
Primerom sa slike 1 uz pomoć zapremine kocaka uporediće se energija Sunca koja se
dozrači na Zemlju u toku jedne godine (1) sa rezervama primarnih izvora energije i ukupnom
godišnjom svetskom potrošnjom energije (7). Nedvosmisleno je da se radi o enormnim
količinama energije, višestruko većim od svih rezervi uglja (4), prirodnog gasa (3), nafte (5) i
urana (6) zajedno. Iznos trenutno korišćene sunčeve energije prikazuje najsitnija kocka (2).
Slika 1. Upoređivanje energije koju nam Sunce "nudi" sa svim ostalim izvorima energije
na Zemlji
Spektar Sunčevog zračenja na obodu atmosfere i na Zemlji prikazan je na slici 2.
Slika 2. Spektralna distribucija snage zračenja: zračenje ispred Zemljine atmosfere
(ektraterestijalno) i zračenje na Zemlji (terestijalno)
Spektar sunčevog zračenja može da se podeli na tri oblasti:
• ultraljubičasta (0,01µm 0,39µm),
• vidljiva (0,4µm 0,76µm) i
• infracrvena oblast (0,76µm 4,0µm).
Od ukupne energije koja se generiše na Suncu, 50% odlazi na infracrvenu, 40% na
vidljivu i oko 10% na ultraljubičastu oblast. Maksimum energije zračenja je na talasnoj dužini od
0,476µm.
Sunčevo zračenje na Zemlji sastoji se od direktne i raspršene (difuzne) komponente.
Direktno Sunčevo zračenje je ono koje dopire do prijemnog uređaja direktno iz prividnog smera
Sunca. Difuzno zračenje nastaje kao posledica rasejavanja Sunčevih zraka u atmosferi (na
oblacima i prašini) i dolazi na prijemni uređaj iz svih smerova neba.
Nagnuta ploča (npr. fotonaponski panel) osim direktnog i raspršenog zračenja prima i
zračenje reflektovano od okolnih površina (albedo efekat). Albedo predstavlja meru
reflektivnosti površine ili tela. To je odnos odbijenog (reflektovanog) elekrtomagnetnog zračenja
i onog koje pada na telo, i obično se izražava kao decimalna vrednost (od 0 do 1) ili u procentima
(od 0% do 100%). Albedo planete zemlje je 37-39%, albedo svežeg snega iznosi oko 90%, dok
je albedo okeanske površine veoma mali.
Stepeni refleksije određenih površina prikazani su u Tabeli 1:
Površina Albedo
Svež sneg 0.8 - 0.9
Zaleđeni okean 0.6 – 0.7
Zgrade od svetle fasadne boje 0.6
Zgrade od tamne fasadne boje 0.27
Zelena trava 0.25
Zemlja 0.14
Zemljani put 0.04
Istrošen asfalt 0.10
Istrošen beton 0.22
Novi beton 0.5
Suvo lišće 0.30
Suva trava 0.20
Vodene površine 0.07
Zemlja 0.14
Zimzelena šuma 0.09 – 0.15
Tabela 1. Stepen refleksije-albedo za karakteristične površine
Prema tome, ukupno zračenje koje upada na prijemni uređaj sastoji se od tri dela:
direktnog, raspršenog i reflektovanog zračenja.( slika 3.)
Slika 3. Ukupno sunčevo zračenje čine tri komponente: direktno, raspršeno i
reflektovano zračenje
Prilikom direktnog zračenja svetlosni snop prolazi direktno kroz atmosferu i dolazi do
ploče, kod difuzne komponente svetlost se rasejava u sudaru sa molekulima atmosfere i tek onda
dolazi do ploče, dok se kod reflektovanog zračenja sunčevi zraci odbijaju od okolnih predmeta i
padaju na ploču.
Direktno zračenje u velikoj meri zavisi od ugla pod kojim pada svetlost na željenu
površinu, teži se da upadni ugao uvek bude 90
o
. Difuzna komponenta zračenja (raspršeno i
reflektovano zračenje) obično dolazi iz svih pravaca i upadni ugao ove komponente nije od
značaja, vrednost ovog zračenja je od 6% do 14% vrednosti direktnog zračenja.
1.2. Ekstraterestičko zračenje (Solarna konstanta)
Sunčevo zračenje na ulazu u Zemljinu atmosferu nazivamo ekstraterestičkim zračenjem.
To zračenje opisujemo gustinom energijskog fluksa koji upada na određenu površinu, normalnu
na smer Sunčevih zraka, i nazivamo zračenjem, označavamo znakom I i izražavamo jedinicom
vat po metru kvadratnom (W/m
2
).
Kako se udaljenost Zemlje od Sunca menja tokom godine, menja se i ekstraterestičko
zračenje, a menja se od najmanje vrijednosti 1307 W/m
2
do najveće 1420 W/m
2
. Njegova srednja
vrednost naziva se solarna konstanta.
Solarna konstanta definiše se kao tok Sunčevog zračenja kroz jediničnu površinu,
normalnu na smer Sunčevih zraka, na srednjoj udaljenosti Zemlje od Sunca (r=1,5・10
11
m), ali
izvan Zemljine atmostere tako da nema slabljenja zbog apsorbcije i raspršivanja u atmosferi.
Dogovorena standardna vrednost za solarnu konstantu je:
(1.1)
1.3. Sunčevo zračenje na površini zemlje
Za razliku od ekstraterestičkog zračenja čije su promene vrlo male, Sunčevo zračenje na
površini Zemlje jako je promenljivo i zavisi od brojnih faktora, od kojih su najvažniji:
• atmosferski uticaji, uključujući apsorpciju i raspršivanje,
• lokalne promene u atmosferi, kao što su vodena para, oblaci i smog,
• položaj Zemlje,
• vreme i datum.
Na putu kroz Zemljinu atmosferu Sunčevo zračenje slabi jer se raspršuje na molekulima
gasova, na česticama prašine i dima, apsorbuje se zbog interakcije sa molekulama (H
2
O, CO
2
,O
3
itd.), i apsorbuje i raspršuje na oblacima. Zračenje pojedinih talasnih dužina se više apsorbuje u
odnosu na neke druge pa se i spektralni sastav (odnosno oblik spektra) menja. To se vidi na slici
4 gde je prikazano spektralno zračenje: iznad atmosfere (ekstraterestičko zračenje) i zračenje na
površini Zemlje za direktno Sunčevo zračenje pri potpuno vedrom danu. Pri prolasku kroz
atmosferu izgubi se od 25% do 50% energije zbog raspršivanja i apsorpcije, prosečno 28%-30%.
Ozon potpuno apsorbuje kratko ultraljubičasto zračenje talasne dužine manje od 0,3μm, a
ultraljubičasto zračenje između 0,3μm i 0,4 μm skoro se potpuno rasprši, pa je udeo tog zračenja
u prizemnom spektru dosta manji u poređenju sa ekstraterestičkim spektrom. Vodena para
apsorbuje deo infracrvenog zračenja malih dužina do 2,5μm, a ugljendioksid apsorbuje zračenja
talasnih dužina većih od 2,5μm. Čitav Sunčev spektar koji stiže do Zemljine površine proteže se
od 0,3μm do 2,5μm. Uticaj pojedinih molekula na određeni deo spektra takođe je prikazan na
slici 4.
Slika 4. Ekstraterestičko zračenje (AM 0) i zračenje na površini Zemlje (AM 1,5)
nulte nadmorske visine
Pošto ćemo se u ovom radu baviti proučavanjem silicijumskih solarnih ćelija, tj. solarnih
panela izrađenih na bazi silicijumskih solarnih ćelija, na slici 5 je prikazan koji deo spektra se
koristi od strane ovih ćelija.
Slika 5. Zračenje na površini Zemlje (AM 1,5) nulte nadmorske visine i deo spektra koji
se koristi od strane silicijumskih solarnih ćelija
Od velikog interesa za projektovanje solarnih sistema jeste prosečno zračenje tokom
godine za određeno područje. Na slici 6 je prikazana mapa Balkanskog poluostrva, tj. Srbije i
zemalja u regionu, sa prosečnom godišnjom insolacijom.
Slika 6. Solarna mapa Balkana sa prosečnom insolacijom u godini
1.4. “Prividno” kretanje Sunca
Zemlja se okreće oko Sunca. Na tom putu oko Sunca Zemlja se istovremeno obrće i oko
svoje ose. Za vreme dok jednom obiđe Sunce, Zemlja načini 365 takvih obrtaja ili rotacija. Osa
oko koje se Zemlja rotira ne stoji pod pravim uglom u odnosu na ravan putanje već je nagnuta za
23.45° i zbog toga Sunce ne greje jednako obe Zemljine polulopte tokom cele godine, pa samim
tim i postoje različita godišnja doba. U toku godine Zemlja zauzima četiri karakteristična
položaja u odnosu na Sunce, kao što je prikazano na slici 7.
Slika 7. Orbita Zemlje pri njenom kretanju oko Sunca
Za proučavanje mogućnosti energetskog iskorišćenja Sunčevog zračenja treba se
upoznati sa položajem Sunca tokom cele godine. Za vreme od jedne godine Zemlja obiđe jedan
krug po eliptičnoj orbiti (Slika 7 ) čiji ekscentritet iznosi 0.01673 (ekscentricitet predstavlja
odstupanje od centra i izražava se bezdimenzionom jedinicom). Međutim, gledano sa Zemlje to
kretanje se opaža kao kretanje Sunca po nebeskom svodu po putanji poznatoj kao ekliptika.
Njena ravan s ravni ekvatora zaklapa ugao od δ=23.45°

(ovaj ugao je po apsolutnoj vrednosti
samo u dva dana u godini i to za geografsku širinu ≤23.45°). Krećući se po ekliptici Sunce 21.
Marta (prolećna ravnodnevnica) preseca ravan ekvatora prelazeći sa južne na severnu poluloptu
δ=0°. Sunce se dalje podiže sve "više", gledano s tačke gledišta posmatrača, da bi 21. juna
dostiglo ugaonu visinu od δ=23.45° nad ekliptikom što odgovara letnjoj dugodnevnici. Od ovog
položaja Sunce počinje da se "spušta" presecajući ekvator 23. septembra što odgovara jesenjoj
ravnodnevnici δ=0°. Konačno ono se 21. decembra spušta na 23.45° južno od ekvatora. Ovaj
položaj Sunca je poznat pod imenom zimske kratkodnevnice. Recimo još da je pri ovom kretanju
Zemlja najbliža Suncu 6.januara (u perihelu) a najudaljenija od njega 6. jula (u afelu).
Rastojanja Zemlje od Sunca dato je izrazom 1.2:
(1.2)
gde 1.5x10
8
predstavlja srednju dužinu rastojanja.
Geografska širina, ili latituda, označava položaj tačke na Zemljinoj površini južno ili
severno od Ekvatora, mereno lučnim rastojanjem. Obično se označava slovom L.
Krugovi koji presecaju površinu Zemlje a paralelni su ekvatorijalnoj ravni određuju
geografsku širinu. Geografska širina predstavlja ugao koji obrazuju ekvatorijalna ravan odnosno
linija povučena iz centra Zemlje i linija povučena iz mesta (T) na površini Zemlje (slika 8).
Severni pol se nalazi na geografskoj širini 90° severno, a južni na 90° južno od ekvatora. Tačke
na ekvatoru imaju geografsku širinu 0°.
Slika 8. Geografska širina kao ugao u odnosu na ekvator
Na slici 9 je prikazana mapa geografskih širina i geografskih dužina planete Zemlje.
Slika 9. Geografska širina i geografska dužina planete Zemlje
Satni ugao Sunca (H) je vreme izraženo uz pomoć ugla, a računa se počevši od
sunčanog podneva. To je doba dana kad je Sunce u najvišem položaju i taj trenutak odgovara
uglu H=0°. Satni ugao Sunca određuje se tako da se vremenski interval od sunčanog podneva u
satima pomnoži sa 15°. Prepodnevni satni ugao ima pozitivan, a poslepodnevni negativan
predznak. Tako, na primjer, 9h sunčanog vremena odgovara satnom uglu H=3・15° ili 45°, a
13h30min. satnom uglu H=-l,5 ・15° ili -22,5°. Satni ugao Sunca se izračunava sledećom
formulom:
( )
360
12
24
H T · −
(1.3)
gde je T vreme kada se meri satni ugao, izražava se u časovima i uzima vrednosti od 0 do
24.
Ugao deklinacije Sunca (δ) je ugao između duži koja ide iz središta Zemlje u
središte Sunca i njene projekcije na ravan u kojoj leži ekvator. Na slici 10.a prikazan je
maksimalni ugao deklinacije, pri čemu je leto na severnoj hemisferi, dok je zima na južnoj
hemisferi.
Deklinacija Sunca zavisi od dana u godini i menja se od -23,45° (21. decembra) do
+23,45° (21. juna). Što je prikazano na slici 10.b.
a) b)
Slika 10. a) Solarna deklinacija b) promena solarne deklinacije tokom godine,
referentan pravac je pravac rotacije Zemlje
Slika 11. Godišnji hod deklinacije Sunca za severnu poluloptu
Kao što se vidi sa slike 11 deklinacija Sunca se menja sa svakim danom u godini, pa se
vrednosti deklinacije Sunca mogu izračunati uz pomoć aproksimativnog izraza:
(1.4)
gde je n redni broj dana u godini počevši od 1. januara.
Zenitni ugao Sunca (Z), definiše se kao ugao između upadnih Sunčevih zraka i
zenita (normale tj. vertikale na zemljinoj površini) u solarnom popodnevu, i izračunava se kao
Z=L-δ (slika 12.a). Gde je L - geografska širina lokacije sa koje se posmatra Sunce, a
δ - ugao deklinacije Sunca.
Zenitni ugao takođe može da se izračuna i uz pomoć ugla elevacije (visine Sunca), i na
ovaj način računa se kao: Z= 90
0
- α. Gde je α – ugao elevacije Sunca (slika 12.b).
Slika 12. a)Zenitni ugao i računanje zenitnog ugla b) zenitni ugao i ugao elevacije
posmatrani sa Zemlje u vreme solarnog podneva
Ugao elevacije (visina Sunca) α, je ugaona visina Sunca merena u odnosu na
horizont, i to je ustvari ugao između Sunčevih zraka i horizontalne ploče. Maksimalni ugao
elevacije pretstavlja maksimalnu visinu Sunca na nebu u određenom delu dana (negde je data u
stepenima a negde se uzima kao visina u metrima), a maksimalna visina se događa u vreme
solarnog podneva (solarno podne se razlikuje od podneva u datoj vremenskoj zoni) - tada je
Sunce direkno iznad lokacije na datoj liniji geografske dužine. Maksimalni ugao elevacije zavisi
od geografske širine i deklinacionog ugla. Ugao elevacije je 0
o
kada Sunce izlazi, 90
o
kada se
nalazi direkno iznad pozicije sa koje se posmatra (podne) a 180
o
kada Sunce zalazi. Ugao
elevacije se menja u zavisnosti od doba dana, a takođe zavisi od doba godine ali i od geografske
širine lokacije sa koje se posmatra Sunce.
Ugao elevacije (za solarno podne) se izračunava kao:
α=90
0
± (L -δ). (1.5)
(Znak plus za južnu hemisferu a negativan za severnu.)
Slika 13. a)Ugao elevacije b) zenitni ugao i ugao elevacije posmatrani sa Zemlje u
vreme solarnog podneva
Kada bi se tražila elevacija Sunca za proizvoljno vreme i geografsku širinu izraz bi dobio
oblik:
(1.6)
Sunčev azimut (ɸ
s
) je ugao između projekcije Sunčevih zraka na horizontalnu ploču i
smera sever-jug horizontalne ravni. Obično se uzima da je za ɸ
s
= 0 kada je Sunce na jugu,
azimutni ugao je pozitivan kad je Sunce na istoku, a negativan kad je Sunce na zapadu. Sunčev
azimut se računa po sledećoj formuli:
sin(ɸ
s
)= (1.7)
Slika 14. Kretanje sunca tokom dana
Znači da uz pomoć azimutnog ugla ϕ
s
i ugla elevacije α možemo odrediti tačnu poziciju
Sunca na nebu, a to nam može pomoći da odredimo gde će i u koje vreme biti senka pojedinih
predmeta, kao što je drvo, zgrada... Na slici 15 je prikazan dijagram staze kretanja Sunca, sa
drvećem koje se nalazi na jugoistoku i malom zgradom koja se nalazi na jugozapadu. Sa slike se
može proceniti u koje vreme, tj. u kojim datumima i satima, će seneke sa tih predmeta padati na
naš panel.
Slika 15. Dijagram kretanja Sunca
1.5. Praćenje Sunca
Da bi se dobila što veća iskorišćenost solarnog panela može se vršiti praćenje Sunčevog
kretanja u dva smera: azimutno praćenje i praćenje ugla elevacije (slika 16).
Azimutnim praćenjem omogućava se da solarni panel prati Sunce od istoka ka zapadu
tokom celog dana. Na ovaj način obezbeđuje se da sunčevi zraci tokom celog dana padaju pod
normalnim uglom na panel, pa će samim tim i iskorišćenje panela biti maksimalno.
Praćenjem ugla elevacije se prate sezonske promene Sunca. Ove promene Sunca su
veoma spore i veoma male, pa je moguće vršiti promenu ovog ugla manuelno svakih dva
meseca. Promena ugla elevacije se obično vrši samo kod ogromnih panela.
Slika 16. Praćenje pravca kretanja sunca
Kada se koriste sistemi sa jednim stepenom praćenja dobija se 20% a sa dva 30% pa i
više energije.
Ako pak ne postoji mogućnost praćenja Sunca paneli se postavljaju pod fiksnim uglom. Na
slici 17. je data karta sa optimalnim uglom nagiba fotoelektričnog panela za Balkan.
Slika 17. Mapa balkana sa optimalnim uglom nagiba fotoelektričnog panela
Primer 1:
Pronaći odgovarajući ugao pod kojim treba da se postavi solarni panel u Nišu
(geografska širina je L=43°19') za solarno podne 1. Marta.
Da bismo odredili pod kojim uglom treba biti postavljen panel, prvo moramo izračunati
ugao deklinacije. Iz tabele1 vidi se 1. Mart nalazi pod rednim brojem n=60, što primenjujemo u
formuli 1.1.
Tabela 2. Redni broj prvog dana svakog meseca
Kada završimo izračunavanje dobijemo da je ugao deklinacije:
( )
360
23.45sin 60 81 8.3
365
o
1
δ · − · −
1
¸ ]
(1.8)
Zatim pronalazimo ugao elevacije koristeći formulu 1.2:
90 90 43.19 8.3 38.51
o o o o o
L α · − +δ · − − · (1.9)
Da bi sunčevi zraci padali normalno na panel, potrebno je da panel ima nagib od:
90 51.49
o o
tilt · −α · (1.10)
Slika 18. Ugao panela u Nišu za solarno podne 1. Marta
1.6. Optička vazdušna masa i spektralna distribucija energije
sunčevog zračenja
Put Sunčevih zraka kroz atmosferu (sl. 19) opisuje se pomoću optičke vazdušne mase
zraka (m). Optička vazdušna masa je naormalizovana dužina puta koju svetslost prolazi kroz
atmosferu u odnosu na najkraći put sunčevih zraka (najkraći put je u podne, kada je Sunce
direktno iznad određene geografske dužine). Vazdušnom masom se određuje koliko se energije
sunčevih zraka gubi pri prolasku kroz atmosferu, tj. kolika je apsorcija pri prolasku kroz
atmosferu.
Slika 19. Određivanje optičke vazdušne mase
Ako se zanemari zakrivljenost Zemlje i prelamanje Sunčevih zraka i pretpostavi da je
gustina atmosfere stalna, tada je vrednost optičke vazdušne mase:
( )
1
cos
Y
AM
X
· ·
θ
(1.11)
X je visina vertikalnog stuba zraka od površine Zemlje do granice atmosfere, Y je visina
odgovarajućeg stuba zraka kojim prolaze Sunčevi zraci, θ je ugao upada Sunčevih zraka na
horizontalnu ploču (zenitni ugao Sunca).
Još jedan način za određivanje vazdušne mase je uz pomoć senke predmeta na koji
padaju Sunčevi zraci, prikazano na slici 20:
Slika 20. Određivanje optičke vazdušne mase uz pomoć senke predmeta
Optička vazdušna masa u ovom slučaju se dobija kao odnos hipotenuza dobijenog trougla
sa visinom predmeta h:
2
1
s
AM
h
¸ _
· +

¸ ,
(1.12)
Za visinu predmeta h=1m, i dužinu senke s=1m dobija se vrednost optičke vazdušne
mase koja iznosi AM=1.4142.
Ovako izračunavanje optičke vazdušne mase je izvršeno uz zanemarivanje zakrivljenosti
Zemlje, ali ako se i to uzme u obzir tačnija formula za izračunavanje vazdušne mase u zavisnosti
od pozicije posmatranja sa Zemlje dobija oblik:
( ) ( )
1.6364
1
cos 0.50572 96.07995
AM

·
θ + − θ
(1.13)
Za Sunčevo zračenje iznad Zemljine atmosfere uzima se da je optička vazdušna masa
jednaka nuli, pri čemu se spektralna distribucija energije tog zračenja označava sa AMO. Ukoliko
na nadmorskoj visini nula Sunčevo zračenje vertikalno pada na Zemlju (θ= 0), optička vazdušna
masa se obeležava sa m=1, a spektralna distribucija energije sunčevog zračenja sa AM1. Kada
sunčevo zračenje zaklapa ugao α = 60° sa normalom na površinu Zemlje, optička vazdušna masa
je m=2 a spektralna distribucija energije sunčevog zračenja se obeležava sa AM2 itd.
Na slici 21 prikazana je promena vrednosti optičke vazdušne mase u zavisnosti od
godišnjeg doba za grad Berlin.
Slika 21. Promena vrednosti vazdušne mase za grad Berlin u zavisnosti od godišnjeg doba
Dakle, može se zaključiti da se optička vazdušne masa menja tokom godine, što i jeste
razlog zašto je intenzitet zračenja manji zimi nego leti.
U zavisnosti od optičke vazdušne mase, mogu se naći različiti podaci za spektralnu
distribuciju energije sunčevog zračenja. U tabeli 3. su dati najčešće korišćeni podaci za AMO i
AM2 spektralnu distribuciju energije sunčevog zračenja.
Tabela 3. Spektralna distribucija inteziteta Sunčevog zračenja za AMO i AM2
Kao normirano prizemno Sunčevo zračenje pri fotonaponskim merenjima predložena je
AM1,5 raspodela zračenja po preporuci Evropske Komisije (engl. Commission of the European
Communities). To je zračenje koje dolazi do povrsine mora ako je ugao visine Sunca 41,8° (jer je
sin41,8° = 1/1,5) odnosno ako je zenitni ugao 48,2° i intenzitet 1000W/m
2
.
Sunčevo zračenje koje dospeva na površinu Zemlje (43°N) u različitim godišnjim dobima
prikazano je na slici 20.
Slika 22. Sunčevo zračenje na Zemlji u različitim godišnjim dobima za 43°N
1.7. Intenzitet Sučevog zračenja na površini Zemlje
Efikasnost solarne ćelije zavisi od snage i od spektra upadne sunčeve svetlosti.
Standardizovano Sunčevo zračenje na Zemljinoj površini se naziva AM1.5G (G standard za
direktno i difuziono zračenje) ili AM1.5D (što uključuje samo direktno zračenje). Intenzitet
AM1.5D sunčevog zračenja može približno da se izračuna kao 72% od energije zračenja AM0
(18% se gubi na apsorbovanje, a 10% na raspršivanje svetlosti). Ukupni spektar na Zemlji je za
10% viši od spektra direktnog zračenja. Ovom računicom dolazimo do zaključka da je zračenje
na Zemlji 970 W/m
2
za AM1.5G, međutim standardizovana je vrednost spektra ztačenja za
AM1.5G na 1000 W/m
2
. Spektar iznad Zemljine atmosfere se naziva AM0 zbog toga što se
svetlost ne prostire kroz atmosveru i ne dolazi do slabljenja.
Kao što je već rečeno, zračenje na ulazu atmosfere se naziva ekstraterestičko zračenje i
srednja vrednost ovog zračenja iznosi I
o
=1353W/m
2
.
Intenzitet direktne komponente sunčevog zračenja tokom dana se može izraziti preko
funkcije vazdušne mase i eksperimentalno određenih konstanti (Mailen-ova jednačina):
(1.14)
gde je I
D
intenzitet sunčevog zračenja koji padaju normalno na površinu i jedinica je
kW/m
2
, a AM je spektralna distribucija energije sunčevog zračenja.Vrednost 1.353 kW/m
2
je
solarna konstanta, a broj 0.7 dolazi od činjenice da od ukupnog zračenja ispred atmosfere samo
70% zračenja stigne na Zemlju. Konstanta 0.678 je dobijena empirijskim putem, i uzima u obzir
nejednakost atmosferskih nivoa.
Intenzitet sunčevog zračenja se povećava sa povećanjem nadmorske visine. Intenzitet
zračenja u zavisnosti od spektralne distribucije energije sunčevog zračenja kao i od nadmorske
visine dato je sledećom jednačinom (Laue-ova jednačina):
(1.15)
gde je a=0.14, a h predstavlja nadmorsku visinu lokacije sa koje se posmatra Sunce
izraženu u km.
Čak i na Sunčanom danu, bez oblaka, difuziono zračenje ima vrednost oko 10%
direktnog zračenja. Prema tome na sunčanom danu ukupno zračenje na modulu koji se nalazi
normalno na smer Sunčevih zraka iznosi:
I
G
=1.1*I
D
(1.16)
Prema tome za spektralnu distribuciju energije sunčevog zračenja AM1.5 računicom
dolazimo da vrednost direktnog zračenja na površinu, određene nadmorske visine, iznosi
I
D
=0.846kW/m
2
, a ukupno zračenje na toj površini iznosi I
G
=0.9306kW/m
2
.
Primer 2.
Izračunati intenzitet zračenja za grad Niš za solarno podne 1. Marta, ako
se pretpostavi da je dan sunčan i vedar.
Kao što smo u primeru 1 videli, grad Niš se nalazi na geografskoj širini L=43°19'. Kao
lokaciju za koju ćemo izvršiti izračunavanje intenziteta zračenja uzećemo centar grada koji se
nalazi na nadmorskoj visini h=194m=0.194km.
U primeru 1 smo već izračunali ugao deklaracije Sunca δ = - 8.3
0
, i ugao elevacije koji
iznosi α=38.51
0
.
Na osnovu ugla elevacije moguće je izračunati zenitni ugao:
Z =90 (1.18)
Zatim na osnovu zenitnog ugla vršimo izračunavanje spektralne distribucije energije
sunčevog zračenja, koja iznosi:
= 1.6 (1.19)
Pošto imamo sve potrebne podatke, možemo da iskoristimo jednačinu 1.20 i izračunamo
intenzitet direktnog Sunčevog zračenja:
(1.20)
(1.21)
(1.22)
Međutim kako čak i na Sunčanom danu, bez oblaka, difuziono zračenje ima vrednost oko
10% direktnog zračenja. Ukupno zračenje na našem modulu u centru Niša iznosiće:
(1.23)