You are on page 1of 58

M artin H eidegger

H ΤΕΧΝΗ
ΚΑΙ Ο ΧΩΡΟΣ
Ει σάγω

ψραση-Σχόλια:
ΑΒΑΡΑΣ

ΙΝΔΙΚΤΟΣ

"Εδικτα τ ή ς Ί νδ ίκ το υ
Υ πάρχει ενας τρόπος νά βλέπουμε τον πολιτισμό καί τα
προϊόντα του που καταφέρνει δ,τι λιγότερο αναγνωρίζουμε
σέ δσους άσχολουνται μαζί τους: έξηγεΓ συστηματικά τις
κακοδαιμονίες της καθημερινης βαρβαρότητας καί βρί­
σκει πάντοτε δρόμο νά είσηγεΐται πρακτικές λύσεις. Αυτός
ο

τρόπος είναι αυτόχρημα πολιτικός, καί δεν χρειάζεται

τίποτε το αγοραίο για νά το αποδείξει. Μερικών τέτοιων
κειμένων την ανάγνωση είναι καλό νά την άρχίζουμε ετσι.
’Ά λλω ν, είναι απλώς άναπόφευκτο.

III!

1206/1009

30

/(6 , 00)

ΤΙΜΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ:

” ΙΊργο έξωφύλλου: KAZIMIR MALEVICH

4,20

Έδικτα τής Ιυδίκτου - 11

Ή Τ έχνη και ό Χώ ρος

Έ δικ τα τή ς Ινδίκτου
Ευθύνη Σειράς: Δημήτρης Άρμάος
Ή σειρά άκολοι/Θεΐ ίδιο ένιαΐο όρθογραφικό σύστημα

ISBN: 960-518-260-2
Copyright © γιά τήν ελληνική γλώσσα, 2006, Γιάννης Τζαβάρας
Copyright © γιά τήν ελληνική γλώσσα, 2006, «Ίνδικτος» Α.Ε.

« Ι Ν Δ Ι Κ Τ Ο Σ » Α Ν ω Ν Υ Μ Ο Σ Ε Κ Δ Ο Τ Ι Κ Η ΕΤΑΙΡΕΙ Α

Καλλιδρομίου 64,114 73 'Αθήνα· τηλ. 210. 88.38. 007 - e-mail: indiktos@indiktos.gr

Μετάφραση και Σχόλια Γιάννης Τζαβάρας ΙΝ Δ ΙΚ Τ Ο Σ .Martin H e id e g g e r H ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ Ο ΧωΡΟΣ Ε ισαγω γή.

Τό χα ϊντεγγερ ια νό σ ύ γ γ ρ α μ μ α Ε ίνα ι κ α ι Χ ρ ό ­ νος (1927)1 έχει κάνει βαθιές τομές στήν έννοια τ ο ΰ χώ ρου. διότι αναρω τιέται κανείς : Τί καινούριο έχει νά προσφέρει ό 80χρονος σ υ γγρ α φ έα ς π ά νω σέ ένα άντικείμενο π ο ύ τόν έχει α π α ­ σχολήσει κ ατά κόρον σ τα νιά τα τ ο υ . 1969 — 21983). Α ύτό θά μπορούσε νά έκληφθεΐ ώ ς διευκόλυνση τ ο ύ έρ γ ο υ το υ . L ’A r t et l'espace. Α π ό τήν ά λ λ η όμως π λευρ ά . Ό σ υ γ γ ρ α φ έ α ς π ρ ο β ά λ λ ει κι έδώ τήν άξίωση νά ικανοποιήσει σέ ύ ψ η λ ό βαθμό άκόμα και τόν π ιό ά π α ιτη τικ ό α να γνώ σ τη . τ ό έργο το υ γίνετα ι δυσκολό­ τερο.Εισαγω γή τοΰ Μεταφραστή τ α ν Ο έκδίδεται τό βιβλίο Ή Τέχνη καί ό Χώ ρος (D ie Kunst und der R aum . St. ό­ τα ν συνέγραφ ε τ ό μ εγ ά λ ο τ ο υ βιβ λίο π ο ύ κορυφώ νεται στήν έννοια το υ χρόνου. καταφαίνεται μιά σττιρτάδα πνεύματος π ο ύ συνεχίζει νά α νο ίγ ει π ρ ω τ ό γ ν ω ρ α σ το χα σ τικ ά μ ο νο π ά τια . ά φ ου λ ίγ α χρόνια μετά ό Γερμανός σ το χ α σ τή ς έμελλε νά άποβιώσει. Ό Χώρος κατά τόν Πρώιμο Heidegger Π ρ ά γ μ α τι. άφοΰ έχει διανοίξει α ύ τές τ'ις περιοχές μέ π α λ α ιό τερ η διερεύνηση. ö Martin Heidegger (1889-1976) είναι σέ άρκετά προχω ρημέ­ νη ήλικία. Gallen: Erker-Verlag. δέν ή τα ν δυ να τό νά μήν ά σχοληθεΐ μέ τό χ ώ ρ ο . Τό άντικείμενο τ ο υ σ τοχασ μού τ ο υ δέν είναι λ ο ιπ ό ν έδώ κάτι καινούριο. Τόσο ό χ ώ ρ ο ς όσο καί ή τ έ χ ν η έχουν ά π ασ χο λή σ ει τόν Heidegger επανειλημμένα σέ προηγούμενα βιβλία του. α'. δύσκολα μπορεΐ κάνεις νά ϊσχυρισθεΐ δτι διαφ αίνεται σ’ α ύ τ ό τ ό μικρό κείμενο ή γερ ο ντικ ή κούραση. χω- 1Συντομογραφικά: ΕκΧ. ΑΟτό τ ό βιβλίο μπορεί νά θεωρηθεί ώ ς κύκνειο άσμα το υ . ’Α­ ντίθετα. Παραπέμπω εφεξής στις σελίδες τής γερμανι- . ’Ε ντούτοις.

μέ τρεις ομοιόμορφες και ισοδύναμες διαστάσεις (μ ή κ ο ς -π λ ά το ς -ύ ψ ο ς). μέσα στήν ό π ο ία περιέχεται τ ό εξίσου αντικειμενικά ύ π α ρ κ τ ό κοσμικό (= α στρονομικό) σύμπαν. σ. δσο παραμένουμε προσκολλημένοι στις παραδοσιακές δια­ κρίσεις ύποκείμενο/άντικείμενο καί «σκεπτόμενο π ρ ά γ μ α » (res κής έκδοσης. Ή πολεμική το ύ νεαρού Heidegger συνοψ ίζεται στήν τ ο λ ­ μηρή άφοριστική π ρ ό τα σ η : « Ο ύ τ ε ό χ ώ ρ ο ς ε ί ν α ι μ έ ς σ τ ό ύ π ο κ ε ί μ ε ν ο ο ύ τ ε ό κ ό σ μ ο ς ε ί ν α ι μές σ τ ό χ ώ ρ ο » (Ε κ Χ . ’Α λλ ά έάν ό χώ ρος δέν ύπ ά ρ χει ούτε ύποκειμενικά ούτε άυτικειμενικά— π ώ ς μπορεΐ νά υ π ά ρ χει. . δσο κα'ι τή ν π ε ­ π οίθηση τή ς νεότερης Φυσικής ότι ό χώ ρος είναι μιά ά ν τ ι κ ε ιμ ε ν ι κ ά υ π α ρ κ τή έκταση. έδώ ψ. Σ ’ έκεΐνο τ ό νεανικό βιβ λίο ό Heidegger χρειάστηκε νά άντιμ ετω πίσ ει και νά ά ντικρούσει τό σ ο τη ν κ αντιανή κληρονομιά. οί όποιες παρουσιάζονται καί στό αριστερό περιθώριο τής ελληνικής μετάφρασης (βλ. Σ ’ α ύ τό τό ξεκαθάρισμα τώ ν σχέσεών το υ τόσο μέ τή φιλοσοφική δσο καί μέ τή φυσικο-επιστημονική πα ρά δοση ό H eidegger παραμένει π ισ τό ς έως τ ά βαθιά τ ο υ γεράματα. Υ πενθ υμ ίζω μόνο ό τι κατά τό ν Kant « ό χ ώ ­ ρος κα'ι ό χρ όνος» είναι οί δύ ο a p rio ri μορφές τή ς έ π ο π τεία ς π ο ύ συνανήκουν στήν περιοχή τή ς ά νθρώ π ινη ς αισθητηριακής ικανότητας. Τ ο υλ ά χισ το ά π ό τήν έποχή το ΰ Immanuel Kant και έ­ ξης οι δύο έννοιες το π ο θ ετο ύντα ι. στήν ίδια περιοχή και μέ σ υ γ ­ γενικό περιεχόμενο.ρ'ις όμως νά υψ ώ νει α ϋ τή τη ν έννοια σε εξίσου ψ η λ ό βάθρο μέ τό χρόνο. Έάν ό χώ ρος δέν βρίσκεται ούτε μέσα σ τό ά νθ ρ ώ π ινο ύποκείμενο ο ύ τε έκτείνεται τρ ισ διά ­ σ τ α τ α έξω α π ό α ύ τό — π ο ύ βρίσκεται. 111). Α ύτά τ ά ερω τήμ ατα τ ί­ θενται. "Ισως μπορεΐ κανείς (κα'ι όχι άδικα) νά εικάσει ό τι ό γέρ ος Heidegger έρχεται τώ ρ α νά α ν α ι ρ έ σ ε ι τή νεανική το υ εκτίμηση π ο ύ έθετε τό χώ ρο ώ ς ύποδεέστερο έναντι το υ χρόνου. π ο ύ θεωρούσε ό τι ό χώ ρος είναι κάτι « υ π ο κ ε ι μ ε ν ι κ ό » (α­ φού άνήκει στό άνθρώ πινο ύποκείμενο ώ ς ικανότητά το υ νά αι­ σ θά νεται τ ά υ λ ικ ά ό ντα έν τα γμ έν α σέ χώ ρ ο ). Ε πιλογή Βιβλιογραφίας).

ά λ λ ά ένα υπ α ρ κτικό χ α ­ ρακτηριστικό το υ Είναι μας. ά λ λ ά τ ά χρησι­ μοποιούμε μέσα σέ άφανή οικειότητα.c o g ita n s)/« εκτεινόμενο π ρ ά γ μ α » (res extensa). κατά τον όποιο σ υνα ντο ύ­ με τ ά π ρ ά γ μ α τ α π ο ύ μάς π ερ ιβ ά λ λο υ ν . Α ύτή ή « χω ρ ικ ό τη τα » (Räumlichkeit) δέν είναι ούτε μιά υποκειμενική ιδιότητα ούτε μιά άντικειμενική υ π ό σ τα σ η ο λ ό γ υ ρ ά μας. δέν τ ά άντιμετω πίζει σάν άντικείμενα. τό ν τ ό ­ π ο του ς). π ά ­ νω σ τά ό π ο ια α ύ τές έχουν οίκοδομηθεΐ. π ο ύ φορά γ υ α ­ λιά. τήν περιοχή το υ ς. μαζί τ ο υ ς έχουμε κάθε φορά σ υ ­ ναντήσει και τό π ο ύ (τή θέση το υ ς. Α ύτή ή σ υνά ντη σ η εί­ ναι τόσ ο ά ξεδ ιά λ υ τα συνδεμένη μέ τό Είναι μας. Χάρη στήν έξοικείωσή μας μέ τ ά π ρ ά γ μ α τ α έ­ χουμε καθημερινά μιά οικειότητα καί μέ τό π ο υ α ΰ τ ά βρίσκο­ ν τα ι: είναι διευθετημένα « κ ά π ο υ έδώ γ ύ ρ ω » · βρίσ κοντα ι στή θέση τ ο υ ς ή έκεΐ ό π ο υ άνήκουν. Ό προβλημ ατισμ ός παίρνει τώ ρ α τή μορφή : σε π ο ιά σ χ έ σ η βρί­ σκεται τό ανθρώ πινο Είναι π ρ ό ς τό χώ ρο. 107). "Ετσι α ν α κ α λ ύ π τε ι α υ ­ τό π ο ύ ονομάζει D a s e i n (μεταφράζω : εδωνά . είναι δηλαδή «χω ρικό». μ ολονότι βρίσκεται σέ άμεση έπαφή μαζί το υ ς. Ό H eidegger π α ­ ραμερίζει α ύτές τις διακρίσεις. Ή έπίμοχθα κατακτημένη α π ά ν τη σ η έχει ώ ς έξης: τ ό ά νθρ ώ π ινο Είναι σ υ γκ ρ ο τείτα ι κ a ί ά π ό χώ ρο. Ό Heidegger τό λέει ώ ς έξης: «Ή σ υνά ντη σ η χώ ρ ο υ (ή περιοχής) π ρ ο η γ είτα ι κατά τήν έκάστοτε π εριβα λλοντική σ υ­ .Είναι)· μέ α ϋ τό τον όρο χαρακτηρίζει τ ό ά νθ ρ ώ π ινο Είναι ιδωμένο «πρ'ιν» ά π ό κάθε υποκειμενική-αντικειμενική διάκριση. σ. ώ σ τε κ ατά τό π λεΐσ το δέν έξαντικειμενικεύουμε τ ά π ρ ά γ μ α τα . y ià và π ετύχ ει τ α θ ε μ έ λ ι α . ά λ λ ά τ ά χρησιμοποιεί άπαρατήρητασ π ά νια σ υνα ισ θάνετα ι τή μηδαμινή τ ο υ ά π ό σ τα σ η ά π ό α ΰ τά . Ό H eidegger κάνει μιά εκτεταμένη άνάλυση το υ τρ ό π ο υ .χ. γ ια τ ί όσα βλέπει μέσα ά π ό τ ά γ υ α λ ιά είναι γ ι ’ α ϋ τό ν ε γ γ ύ τ ε ­ ρα (Ε κ Χ . ιδωμένο πέρα ά π ό κάθε έγκεφαλική σχέση μέ τ ό ο λ ό γ υ ρ α έκτεινόμενο π ερ ιβ ά λ λ ο ν . Α ύτός π. "Ο ταν λ ο ιπ ό ν συνα ντούμε α υ ­ τά τ ά χρησιμοποιούμενα ό ντα. Πώς κ α το χυ ρ ώ νετα ι α ύ τή ή ά π ά ν τη σ η .

παραχωρούμε (einräumen). ό'. ώ σ τε βασικός χαρακτηρισμός τ ο υ Εί­ ναι μας είναι τό μές-στόν-κόσμο-Εΐναι. να γ ί ­ νει αντικείμενο ά γ ο ρ α π ω λ η σ ία ς κλπ. Ά λ λ α α υ τή ή χ α ϊν τεγ γ ερ ια ν ή έννοια δεν σ υ μ π ίπ τει μέ τόν άστρονομικά νοούμενο κόσμο. μές στό όποιο τό εδωνά-Είναι σαν τέτοιο είναι έκάστοτε ήδη. έχοντας έ ξ ο ι κ ε ι ω θ ε ΐ μέ α ϋ τό ν κατανοητικά κι έχο ντα ς κ ατά συνέπ εια σ υ γκ ρ ο τή σ ει ένα ευρ ύχω ρ ο « σ ύ ν ο λ ο σ η μ α σ ι ώ ν » — α ύ τό είναι ό κόσμος μας3.— μόνο έπειδή έμεΐς τό ν έ­ χουμε π ρ ω τ ύ τ ε ρ α «διανοίξει». Αύτή είναι πού απαρτίζει τή δομή τού κόσμου — τή δομή εκείνου. Ό H eidegger εξετάζει τό σ ο κ α τά τή ν π ρ ώ ιμ η όσο και κ ατά τη ν ύστερη περίοδο τ ό χώ ρ ο σέ συνδυασ μό μέ τή ν έννοια το υ κ ό σ μ ο υ . 111). δίνουμε χώρο (Raum-geben). Ο ϋτε έτσι ! Ε π ιχειρ ώ ­ ν τα ς νά σ υ λ λ ά β ει τό ν κόσμο ώ ς ό ν τ ο λ ο γ ικ ό όρο ό H eidegger ό δ η γ εΐτα ι στήν π επ ο ίθη σ η ό τι πρ ό κειτα ι έπίσης γ ια ένα χα ρ α ­ κτηριστικό τ ο υ ά νθ ρ ώ π ινο υ Είναι: είμαστε κ α τ’ ουσίαν «κοσμι­ κοί» (weltlich). ό ό π ο ιο ς υ π ά ρ χ ει άντικειμενικά και περιλαμβάνει τό σ ύνολο τώ ν ένδόκοσμων όντων. 87: «Τό σύνολο τών σχέσεων τού σημαίνειν θά τό ονο­ μάσουμε σ η μ α ν τ ι κ ό τ η τ α [γερμανικά: Bedeutsamkeit].» . Άλλοΰ ό Heidegger λέει: κάνουμε χώρο (räumen). Μή­ π ω ς τό τε ό κόσμος υπ ά ρ χει υποκειμενικά . σ. Μέ όλες αυτές τις εκφράσεις περιγρά­ φει τό γεγονός ότι ό χώρος έξαρτάται άπό τήν αποκαλυπτική μας ικανότητα. Ή καθημερινή μας συμπεριφορά έχει λ ο ιπ ό ν την ικανότητα να «δια νο ίγει» 2 τό χώ ρ ο ό π ο υ ανήκουν τ ά π ρ ά γ μ α τα . 3 Δές ΕκΧ. ά λ λ ά δ τι διά γο υμ ε μέσα σέ μια ιδιό­ τ υ π η σχέση μαζί το υ . 2 erschließen. Ό χώ ρος υ π ά ρ χει — κα'ι κα­ τ ά συνέπεια μπορεΐ νά καταμετρηθεί. Είναι λ ο ιπ ό ν άμεσα συνδεμένος με τ ό Είναι μας. Σαφέστερα ειπωμένο: είμαστε τόσο άλληλένδετοι ό ν το λ ο γ ικ ά μέ τό ν κόσμο.ττ.νάντηση τω ν πρόχειρω ν ό ντω ν» (Ε κ Χ . Α ΰτό δέν σημαίνει ότι παρευρισκόμαστε μέσα σέ ένα κοινό κόσμο δ π ω ς πα ρευρ ίσ κ ο ντα ι τ ά υ π ό λ ο ιπ α ϋλικά ό ντα . να περιχαρακω θεί. απελευθερώ­ νουμε τό χώρο (Raum freigeben).

π ο ύ έδωσε ό Heidegger τό 1951 μέ τ ίτ λ ο «’Α­ νοικοδόμηση Διαμονή Σ τοχα σ μός» („Bauen Wohnen Denken“). σ. δέν σ υ λ λ α μ β ά ­ νουμε Θεματικά οϋτε τό ν κόσμο οϋτε τό χώρο. έχουμε επίσης μια κατανοητική σχέ­ ση π ρ ός τ ό χώρο. έχουμε «διανοίξει» α priori μέσα τη ς κ α ί τό χώ ρο. υπ ά ρ χο υ ν ταυ- ΤίΐΊ 4 Πλάτωνος Τίμαιος 52 b: « φαμεν άναγκαίον είναι που τό ον άτταν εν τόττφ και κατέχον χώραν τινά. Α ύτό δέν σημαίνει ά λ λ ο ά π ό τό ότι.σ τ ο ν . ά λ λ α α ντί­ στροφ α ό χ ώ ρ ο ς είναι μέσα στον κ ό σ μ ο . Σέ μιά διάλεξη. Α υτό σ υ ν επ ά γετα ι τό τε καί μιά ά π ο γ ύ μ ν ω σ ή μας ά π ό τή ν ά ρ χέγο νη έξοικείωση μέ τό ν κό­ σμο. Τί θά π ει α ύ τ ό . Κ ατά τό μέτρο π ο ύ παραμένουμε μέσα στήν κατά στα ση α υ τή ς τή ς θεμελιώ δους έξοικείωσης. 112).α υ τή τήν ά π ο γύ μ νω σ ή ονομάζει ό Heidegger ά π ο κ ο σ μ ι κ ο π ο ί η σ η (Entweltlichung.κόσμο έχο ντα ς κ ατα ­ νοήσει τήν ευρυχω ρία το υ .Ε π ειδή είμαστε κ α τ’ ούσίαν μέσα.» . ά ρ α νά σ υ λ λ ά β ο υ μ ε τ ό χώ ρ ο σαν μιά άντικειμενικά υπαρκτή. Σ ίγ ο υ ρ α ό Heidegger ίχει λάβει ϋ π ό ψ η τήν άρχαιοελληνική διερεύνηση και σ ύλ λ η ψ η το υ τό π ο υ . Συνειδητοποίησε τό τε ό τι ό τ ό π ο ς είναι ό ν το λ ο γικ ά σημα­ ντικότερος ά π ό τό χώρο.4 Προσδιορίζοντας ακριβέ­ στερα α υ τή τή ν έννοια ό ’Α ριστοτέλης δια π ίσ τω σ ε ό τι ένας τ ό ­ π ος δέν είναι κάτι διαφορετικό ά π ό ένα ύλικό π ρ ά γ μ α . νά τ ό θεματοποιήσουμε και νά τό έξαντικειμενικεύσουμε. Διατηρούμε όμως π ά ν τ α τή δ υ ν α τ ό τ η τ α νά ά π ο σ τα σ ιο π ο ιη θ ο ΰ μ ε ά π ό α ϋ τ ό τό δ ιττό περιέχον. διό τι τ ό π ο ς Kai π ρ ά γ μ α σ υ μ π ί π τ ο υ ν τόσο χρονικά (δηλ. Ό Π λά τω ν έκανε μιά σημαντική δ ια π ίσ τω σ η . ό τα ν είπε ό τι κάθε ύλ ικό ον βρίσκεται κ α τ' ά νά γκ η σέ κάποιο τ ό π ο καί καταλαμβάνει κάποια « χ ώ ρ α ». καί κανέ­ να τέτο ιο π ρ ά γ μ α δέν βρίσκεται «μέσα» σέ τ ό π ο . ομογενή έκταση (extensio).δές Ε κ Χ . άνέλαβε νά προσδιορίσει γ ιά μιάν άκόμα φορά τη ν ουσία το υ χ ώ ­ ρου. Έ τσ ι όμως νοούμενος ό κόσμος δέν είναι μέσα σ τό χώ ρο (ό π ω ς τόν εκλαμβάνει ή νεότερη Φυσική). διαθέτοντας μιά κατανοητική εξοικεί­ ωση μέ την κοσμική ευρυχω ρία.

δη λαδή τ ό έρώ τημα π ο ύ άφορα τό Είναι τώ ν δντω ν. Πρέ­ πει όμως να ληφθεΐ ΰ π ό ψ η δ τι α ύ τή ή δραστηριοποίηση στέκε­ τα ι κ άτω ά π ό τήν επίδραση τή ς «σ τρο φ ής» (Kehre) π ο ύ π ρ α γ ματοποιήθηκε μέσα στη σκέψη α ΰ το ΰ το ΰ στοχαστή. Πρόκειται γ ιά ένα έγχείρημα π ο ύ διαβλέπει ώ ς κύριο ό ντο λ ο γ ικ ό έδαφος τό ν καθημερινό τ ρ ό π ο ά νθ ρ ώ π ινη ς ύ π α ρ ξ η ς και κορυφ ώ νετα ι στήν ένδεχόμενη α υθ εντικ ό τη τα το ΰ ά νθ ρ ώ π ινο υ ϋπάρχειν. Α υ­ τή ή π ρ ο ο π τικ ή έπιφέρει στόν στοχασμό ένα στοιχείο ύποκειμε5 Άριστοτέλους Φυσικά 212 α6 και α29 («άμα τφ π ράγματι ό τοπος»).5 Οι αρχαίοι σ τοχασ τές κατέληξαν λοιπό ν στο συμπέρασμα ό τι οί τό π ο ι σ υ μ π ίπ το υ ν μέ τ α π ρ ά γ μ α τ α κα'ι δ τ ι δέν υ π ά ρ χει ένας χώ ρος « κ α θ ’ εα υτόν». Α νά ­ λ ο γ α ά π οφ α ίνετα ι κα'ι ό Heidegger δ τ ι ό χώ ρος ά ν τλ εΐ τη ν ο υ ­ σία τ ο υ ά π ό τό ν τ ό π ο και όχι ά ντίστροφ α : Ό χώρος είναι κατ’ ουσίαν τό διευθετημένο [das Einge­ räumte]. β'. Ή Τέχνη κατά τόν "Υστερο Heidegger Ά π ό τό 1935 καί έξης ö Heidegger στρέφει τό ενδιαφέρον το υ πρός τ ό φαινόμενο τή ς τέχνης. δηλαδή συναθροισμένο μέσω ένός τό π ο υ . Σέ τ ί σ υ ν ίσ τα τα ι α υ τ ή ή στρο φ ή. Μέ μια σειρά διαλέξεων καί δημοσιευ­ μάτω ν αντιμετω πίζει μια π λ η θ ώ ρ α σχετικώ ν έρω τημάτω ν. . Σ υ ν ε π ώ ς οί χ ώ ρ ο ι δ έ χ ο ν τ α ι τ ή ν ο ϋ σ ί α τ ο υ ς ά π ό τ ο ύ ς τ ό π ο υ ς και ό χ ι ά π ό «τόν» χ ώρο. Ό ύστόσο ό νεανικός τ ο υ στοχασ μός έπιχειρεΐ νά βασίσει τή ν ά π ά ν τη σ η στό ό ν το λ ο γ ικ ά έρωτώμενο και άπαντώ ν υποκείμενο. Τ ό ό ν τ ο λ ο γ ικ ό π ρ ό β λ η ­ μα. α ύτό π ο ύ έχει άφεθεΐ μέσα στα όριά του. δηλαδή μέσω ένός πράγμ α τος (όπως είναι μια γέφυρα).τόχρονα) όσο και κατά τ ά όριά το υ ς. άπασχολεΐ τόν Heidegger ά π ό τήν άρχή έως τό τέλος τή ς σ το χα σ τι­ κής τ ο υ πορείας. π ο ύ είναι τό έδωνά-Εΐναι (Dasein). Τό διευ­ θετημένο είναι κάτι έκάστοτε έπιτετραμμένο κι έτσι συγκρο­ τημένο.

Έ νδιαφέρεται γ ια τ ά π ο ικ ίλ α σ τάδια .6 κα­ θώ ς καί στή διάλεξη « Ό Hölderlin καί ή Ο ϋσία τή ς Ποίησης». Τά π α ρα δείγμ α τα π ο ύ χρησιμοποιεί είναι ίσως π α ρ α ­ π λ α ν η τικ ά . tr. 29. .8 όσο καί ά π ό τή γ λ υ π τ ικ ή . 'Α ντίθετα. 718-725. τ. ά π ό τ α ό π ο ια περνά ή έρμηνεία τ ο υ Είναι ά π ό τή ν άρχαιοελληνική σκέψη έως σήμερα. σσ. σσ. 87 (1970).9 Μέσα ά π ό τή στοχασ τική τ ο υ άναζήτηση ό Heidegger κ α τα λ ή γ ει όμως σ τό συμπέρασμα ό τι μιά έντελώ ς ά λ λ η περιοχή τέχνη ς κατέχει τή ν πρ ω το κ α θεδρ ία : είναι ή ποίηΠρωτοεκδόθηκε στόν τόμο Holzwege (ΐ95θ) κα'ι μεταφράστηκε ά­ πό τόν Γιάννη Τζαβάρα μαζί μέ εκτενή σχολιασμό τό 1986. Πρόκειται λο ιπό ν γ ιά μιά έμβάθυνση στήν ι σ τ ο ρ ί α τ ο ΰ ό ν το λ ο γ ικ ο υ στο χασ μ ο ύ και στήν ιστορι­ κή π ορεία τ ο ΰ Είναι. Μαρκάκη στή Νέα Ε σ τία.7 Ποιά είδη τέχνης έχει ό H eidegger κ ατά νοΰ. " Ηειοεαοεκ 1986. "Αλλα π α ρα δείγμ α τα π ο ύ άναφέρονται στό ίδιο δοκίμιο ά ν τλ ο ϋ ν τα ι τόσο ά π ό τήν άρχιτεκτονική. 30-32 τής γερμανικής σελιδαρίθμησης. ό π ω ς είναι οι « Α ίγ ιν ή τ ε ς » π ο ύ βρέθηκαν τ ό 1811 στόν ναό τή ς 'Αφαίας (στήν Α ίγινα ) κι εκτίθενται στή γ λ υ π τ ο ­ θήκη τ ο ΰ Μ ονάχου. αν όχι υπαρξιστικής (existenzialistisch) δέσμευσης. Σ το δοκίμιο γ ιά τή ν πρ ο έλευσ η τ ο υ έρ γ ο υ τέχνης χρησιμοποιεί ώ ς βασικό π α ρά δειγμ α τή ζω γρ α φ ιά το υ van Gogh π ο ύ έχει τ ίτ λ ο 7α Παπ ούτσια. ό π ω ς είναι «ένας ά ρχα ιοελλη νικ ός να ός». και γ ιά τ ά σ τάδια π ο ύ διανύει τ ό ίδιο τ ό Είναι καθ’ ό­ λ ο υ ς α ύ το ΰ ς το ύ ς αιώνες.. ό τα ν ά να ζη τά τήν ούσία της . 7 Πρωτοεκδόθηκε στόν τόμο Erläuterungen zu Hölderlins Dichtung (1951) καί μεταφράστηκε άπό τόν Μ. σ. ό μετά τό Ε κ Χ Heidegger ξ α ν ο ίγετα ι σέ μιά νέα π ρ ο ο π τ ικ ή : Σ το χ ά ζ ετα ι μέ βάση τ ό ίδιο τ ό Είναι. Ό Heidegger ά σ χο λ εΐτα ι μέ τή ν τέχνη σέ μιά σειρά ά π ό δια ­ λέξεις και δοκίμια. Τ ά κύρια σ υμ π ερ ά σ μ α τά τ ο υ σ υ ν ο ψ ίζο ν τα ι στό έκτεταμένο δοκίμιο «Ή Προέλευση το ΰ "Εργου Τέχνης».νικότητας και υπαρξιακής (existenziell). 9 "0.

τή μουσική κ λπ. Μέ αφοριστικό τρ ό π ο ισχυρίζεται: « Κ ά θ ε τ έ χ ν η [.. Ή ο υσιώ δη ς ΰφή τη ς έγκ ειτα ι σ το ό τι ά π ο κ α λ ύπ τ ε ι α ϋ τ ό π ο ύ σ υνήθω ς κρύβεται π ί σ ω ά π ό τ ά ό ντα και ό­ μως ά παρτίζει τήν ά να γκα ία συνθήκη γ ιά τή δ υ να τό τη τά τους. δη μ ιο υ ρ γη μ ά τω ν κ λπ .ση. κ α τ η γ ο ­ ριών. συμβαίνει μέσα στό έργο τέχνης. Ό Heidegger ίσχυ- .) στήν π ο ιη τικ ή τέχνη . Ή τέχνη είναι ικανή νά μάς ά νά γ ει π ίσ ω ά π ό τ ά φαινόμενα και τ ά νοούμενα. α ύ τ ά π ο ύ κ ατά τ ό π λ ε ΐσ το βομβαρδίζουν τις α ι­ σθήσεις και τή ν ψ υ χ ή μας. α νά ­ γ ε τ α ι σέ ουσιώ δες χα ρ α κτη ρ ισ τικό ο λό κληρ η ς τή ς κ α λ λ ιτεχ ν ι­ κής δημιουργίας.] ε ί ­ ν α ι κ α τ ’ ο υ σ ί α ν π ο ί η σ η » .11 θ έλ ε ι νά π ει ό τι ή τέχνη στέκεται κ α τ’ ουσίαν π έ ρ α ά π ό μιά έμπειρική ά ν α π α ρ ά σ τα σ η π ρ α γ μ ά τ ω ν ή γ ε γ ο ν ό τ ω ν . Α υτό τό ξάνοιγμα. αν κα'ι μέ π ο ιο υ ς τρ ό π ο υ ς τ ό Είναι άποκαλ ύ π τ ε τ α ι μέσα σ τά καλλιτεχνήμ α τα . ψ υ χικ ά ή π ν ε υ ­ μα τικά δν τα . Ή έρευνα δέν είναι λ ο ιπ ό ν ο ϋ τε μιά άναδίφ ηση τή ς ι σ τ ο ρ ί α ς τή ς τέχ νη ς ο ϋ τε μιά π ε ­ ριγραφ ική τ α ξ ι ν ό μ η σ η τω ν κ αλλιτεχνικώ ν ειδών. "Ενα ά π ό τ ά βασικά συμπεράσματα συνοψ ίζεται ώ ς έξης: Τό έργο τέχνης μέ τον τρόπο του ξανοίγει τό Είναι των όντων. ά λ λ ά ό τι τ ό λε­ κ τικ ό -ά π ο κ α λ υ π τικ ό στοιχείο. Μέ­ σα σ’ α ύ τό τό έργο έχει τεθεί έν έρ γω [= έχει ένεργοποιηθεϊ και σταθεροποιηθεί] ή αλήθεια τω ν όντων. δηλαδή ή α ποκάλυψ η.. δηλαδή ή αλήθεια τω ν όντων. 10 Α ύτό δέν σημαίνει ό τι π ρ ο σ π α ­ θεί νά υ π α γ ά γ ε ι ό λ α τ ά είδη τέχ νη ς (τή ζω γρ α φ ικ ή . τ ή γ λ υ ­ π τικ ή . π ο ύ υ π ά ρ χ ει στήν π ο ίη σ η. Μ ελετώ ντας τή ν τέχνη ό Heidegger θέτει κυρίω ς τ ό ό ν τ ο λ ο γ ι κ ό ερώτημα. Ή τέχνη μόνο επιφανειακά ιδωμένη ά ν α π α ρ ισ τά φυσικά. Πρόκειται ά ρ α γε γ ια μιά στατική -ο ύ σ ιο λο γικ ή ή γ ιά μιά δ υ ­ ναμική-ιστοριογραφική θεώρηση τή ς τέχνη ς. δη μ ιουρ γώ ν.

12 Κάθε ιστοριογρα φ ική γ ν ώ σ η τή ς τέχνης π ρέπει νά ιδωθεί ώ ς ένα τέτοιο. Α φετέρου ή γ ή δέν έχει γεω γ ρ α φ ικ ό ή γ ε ω λ ο γ ικ ό νόημα· ή γ ή rivai τό φυσικό π εριβάλλον. Ό Heidegger ά π α ν τ ά κ ά π ω ς σ ιβ υ λ λικ ά ό τι τό καλλιτέχνημ α άνορθώνει κάθε φορά ένα ιστορικό κόσμο καί τόν ά π ο θ έτει π ά ν ω στή γ ή . ά λ λ ά είναι ή ά νο ιχτό τη τα κα'ι ή ευ ρ υ χω ρ ία τώ ν ό ντω ν. τ'ις διαστάσεις κα'ι τ ό νόημά τους. 13 ~0. 77\.π„ σ. π ο ύ ορίζονται ώ ς υπ εύθυνο ι φύλακες. ά λ λ α εισχωρεί συνεχώ ς στό γ ίγ ν εσ θ α ι κα'ι ξανά ά π οχω ρεΐ ά π ό α υτό . Τό καλλιτεχνικό παιχνίδι σ υνίσ τα ται σέ μιά νομοτελειακή. Σ υ νο πτικά ειπωμένο: Ό κόσμος δέν είναι ο ύ τε ένα έγκόσμ ιο άντικείμενο ο ύ τε ένα ύ π ο κι ιμενικό π λα ίσ ιο τώ ν π ρ α γ μ ά τω ν . χά ρη στήν ό π ο ία τ ά ό ν τα ά π ο κ τ ο ΰ ν τό χρόνο του ς. έξαιρετικά ά π α ιτη τικ ό μέλημα. 55: «Ή άλήθευση του καλλιτεχνήματος ώς γνώση είναι ιό νηφάλιο έμμένειν μέσα στον ανησυχαστικό χαρακτήρα τής μέσα στό Ηίλλιτεχνημα συμβαίνουσας αλήθειας. τ ό χώ ρο το υ ς. π ο ύ . τό ύ π ο β α σ τά ζει ά κ α τα π ό ν η τα κα'ι τ ό δια ­ σώζει π ερικλείοντάς το μέσα σ το ύ ς μητρικούς τη ς κ ό λπ ο υ ς. Α ϋτή ή δ ια τ ύ π ω σ η γ ίν ε τ α ι κ α τα ­ νοητή. διό τι δ ια π ι­ στώνει ένα ι σ τ ο ρ ι κ ό σ υ μ β ά ν : Ή αλήθεια « συμβαίνει » (δές τό π α ρ α π ά ν ω παράθεμα). Δέν έγ κ α θ ίσ τ α τ α ι μια γ ιά π ά ν τ α ή ά λή θεια μέσα σέ ένα κ αλλιτέχνημα. π ο ύ άναλαμβάνουν τό μέλημα νά τή διατηρήσουν « ά λ η θ ε ύ ο ν τ ά ς» τη ν (γερμανικά: Bewahrende). παλινδρομική ά π ο κ ά λ υ ψ η κι έπ ικ ά λ υψ η τή ς άλήθειας. τίθ ετα ι έν έ ρ /ω . π ο ιείτα ι κάθε φορά έξαρχής μέσα σέ ένα καλλιτέχνημα.δέν είναι λο ιπ ό ν κάτι τελεσί­ δικο κι αιώνιο. έάν είναι σαφές τό ό ν τ ο λ ο γ ι κ ό νόημα π ο ύ π ρ ο σ δί­ δεται σ το υ ς όρους «κόσμος» κα'ι « γ ή » .13 Μέ ποιόν τρ ό π ο ά π ο κ α λ ύ π τετα ι ή άλήθεια τώ ν όντω ν μέσα σ τό κ αλλιτέχνημ α .ρίζεται ό τι τ ό συμπέρασμά τ ο υ δέν είναι σ τα τικό . 54-56. Ή γ ή περικλείει τ ά όντα μόνο κατά τό μέτρο π ο ύ ή ίδια παραμένει 12 Ό. σσ.» . ώ ς φόντο ένός γ λ υ π τ ο ύ ή άρχιτεκτονικού έρ γ ο υ . ά λ λ ά έξαρτά ται εξακολουθητικά ά π ό τ ο ύ ς άποδέκτες.

π ρ ο ά γ ω . 34: «etwas als dieses oder jenes so oder anders in das Anwesende erscheinen lassen.ττ. έκεϊ π ο ύ οπισθοχω ρεί μπροσ τά ά π ό κάθε προσπάθεια διάνοιξης κα'ι άρα διατηρείται άδιάκοπα έγκλεισμένη. σ. π α ρ ά γ ω . 16 14 Ό.» Β Heidegger 1954.» 16 "0.. Τί κα'ι π ώ ς π ρ ο ά γ ει α ύ τό ς ό τοκετός π ο ύ ά π ο τελ εΐ τήν ο υ­ σία τή ς τέχνης. π ο ύ σημαίνει: γεννώ .7Γ. ά π ό ό π ο υ κ α τ ά γ ε τ α ι καί τ ό ρήμα τίκ τω . μόνο έκεΐ ό π ο υ σώ ζεται και διαφυλάσσεται ώ ς ουσιαστικά άδιάνοικτη κα'ι ανεξήγητη. Μέ μιά βαρβάτη έκφραση ό Heidegger λέει: «έπιτρέπει σέ κάτι νά φανερωθεί ώ ς α υ τό ή έκεΐνο κατά τόν τάδε ή τόν δείνα τρ ό π ο μέσα στό π αρόν». ά λ λ ά στήν περιοχή τή ς γ έννα ς καί τή ς π ρ ο ά γ ο υ σ α ς π α ρ α γ ω ­ γή ς.14 Τ ό καλλιτέχνημ α α π ο κ α λ ύ ­ π τει τή ν άλήθεια τώ ν όντω ν κατά τό ν έξης τρ ό π ο : ξα νο ίγο ντα ς τό ν κόσμο κα'ι ά να δείχνο ντας τ ή γ ή ώ ς ό ντο λ ο γ ικ ές συνθήκες γ ιά τή δ υ ν α τό τη τα άνάδυσης και διάσωσης τώ ν όντων. Μέσα στήν ά ρ χέγο νη κ α τ α γ ω γ ή τη ς ή άρχαιοελληνική τέ χ ν η δέν άναφέρεται λ ο ιπ ό ν — συμπεραίνει ό H eidegger— στήν π εριοχή τή ς κ α λ λ ιτεχνία ς ή τώ ν τεχνιτώ ν. Χ άρη στην τέχνη « π ρ ο ά γ ε τ α ι» (= γ ενν ιέτα ι) κάθε φορά ή άλήθεια. ό Heidegger δέν χ ά ­ νει τή ν ευκαιρία νά συμβουλευθεΐ τή ν άρχαιοελληνική γλ ώ σ σ α . .15 Κα'ι προσθέτει ότι μόνο μέ­ σα ά π ό έναν τέτο ιο ουσιώ δη τ ο κ ε τ ό μπορούμε νά ά ντιλη - φθοΰμε τό τ ε κ τ ο ν ι κ ό στοιχείο π ο ύ χαρακτηρίζει τό άρχηγικό έκεΐνο είδος τέχνης π ο ύ ονομάστηκε ά π ό τ ο ύ ς ά ρ χα ίο υς “Ελ­ ληνες: ά ρ χ ι τ ε κ τ ο ν ι κ ή .«άδιάνοικτη» και άντιστεκόμενη σέ κάθε π ρ ο σ π ά θ εια γεω μ ετρ ι­ κής ή γ ε ω λ ο γ ικ ή ς καταμέτρησης. 36: «Ή γ ή φανερώνεται ανοιχτή και φωτισμένη ώς α υ ­ τή το ύ τη . Γιά νά έπικυρώσει α υ τό τό εϋρημα. σ. Δ ια π ισ τώ νει ό τι ή έλληνική λέξη τέ χ ν η πρ ο έρ χετα ι α π ό τή ρί­ ζα τέκ-.: « im Tektonischen der Architektur».

Οι θνητοί διαμένουν π ά ν ω στή γ ή και κ ά τω ά π ό τό ν ουρανό.y'. διότι συνίσταιαι στό δτι «οί θνητοί οφείλουν νά ξαναζητήσουν κι επανειλημ­ μένα νά ζη τούν εξαρχής τήν ουσία τή ς διαμονής· οφείλουν πρώ ιισ τ α νά μάθουν τ ό διαμένειν». μέσα στόν όποϊο χω ρούν ό ουρανός καί ή γ ή . ό Heidegger είχε τήν τόλμ η νά π ει δτι τό ά λη θινό « σ τεγα σ τικ ό ιιρόβλημα» (W ohnungsnot) είναι π ο λ ύ π ιό π α λ ιό ά π ό το ύ ς π α ­ γκόσμιους πολέμ ου ς και το ύ ς βομβαρδισμούς.17 Ή ά νθ ρ ώ π ινη διαμονή δέν π εριλα μ βά νει μόνο τ ο ύ ς τ ο ίχ ο υ ς ενός σ π ιτιο ύ . Ε π ιχειρ ώ ντα ς νά δια­ σαφηνίσει τό ν τρ ό π ο κ ατά τό ν ό π ο ιο ε ί ν α ι ό ά νθ ρ ω π ο ς. κ ατά τ ό μέτρο π ο ύ π ρ ο σ δο κ ο ύν τ ο ύ ς άΟάνατους σάν τέτοιους.18 Ή τέχνη π ο ύ θεωρήθηκε τό τε . ά λ λ α ά ντίσ τρ ο φ α χτίζο υμ ε τις κατοικίες μας επειδή ή ουσιώ δης ύφή το υ ά νθ ρ ώ π ο υ έγκειται στό οίκεΤν. κι έπιπλέον οΐ θνητοί άνθρω ­ ποι καί οί αθάνατοι Θεοί. όταν οΐ βομβαρδισμοί Ηχαν δη μ ιουργήσ ει στή Γερμανία ό ξ ύ τα τη έλλειψ η κατοικιώ ν καί είχε προκύψ ει ένας ξέφρενος π υ ρ ετό ς ταχείας άνοικοδόμησης. στο διαμένειν (γερμανικά: wohnen). «άφήνει» τις εποχές το ΰ ίτ ο υ ς νά χ ο ρ η γ ο ΰ ν τή ν ευκαιρία καί τή ν κακοκαιρία το υ ς. ά λ λ α εκτείνεται σέ έναν ευ ρ ύ τ α το χ ώ ρ ο . Π ολύ π ιό σημαντικό ά π ό τ ό χτίσιμο τώ ν κατοικιών ό Heidegger Θεωρεί τό γ εγ ο ν ό ς δτι ό ά νθρω πος «δέ­ χεται» τόν ουρανό ώ ς ουρανό. ό Heidegger μελετά τή ν άνθρώπινη «διαμονή». Τ ό ότι κατοικούμε σ’ α υτή ν εδώ τή γ ή δεν π ρ ο ­ κ ύ π τει ά π ό τ ό γ ε γ ο ν ό ς δ τι χτίζο υμ ε ά ρχιτεκτονικά άρτιες κα­ τοικίες. δη­ λαδή ζεΐ και δ ιά γει καθημερινά. είναι και π ά λ ι α να γκα ία μιά αναδρομή στην ’Ο ντο λ ο γία . Για ν’ α π α ν τη θ ε ί ένα τέτο ιο ερώ τημα. Μετά τόν δεύτερο πα γκ ό σ μ ιο πόλεμο. Ή Γλυπτική και ό Χώρος Γιατί ή άρχιτεκτονική ϊσχυσε αϊτό τή ν π α λ ιά εποχή ώ ς ά ρ χηγική τέχ νη . « επ ιτρ έπ ει» στόν ή λιο και στή σελήνη νά συνεχίζουν τήν πορεία τους.

ό τι τ ά γ λ υ π τ ά έ π ιτυ γ χ ά ν ο υ ν μια « άναμέτρηση » μέ τό χώ ρο και κατορθώ νουν νά τόν «καταλαμβάνουν». έτσι ό π ω ς α υ τ ά παραμένουν άνάμεσά μας έξυπ η ρ ετώ ντα ς μας κι έξοικειώνοντάς μας μέ τό περ ιβά λλο ν. Α ντίθ ετα π ρ ό ς τή ν κοινή π εποίθη ση . έτσι ώ σ τε νά τ ά κ α τα π ν ίξο υ ν μέσα σέ ά π ο π ν ικ τ ικ ό ά γ κ ά λ ια σ μ α . είναι κατά τό ν Heidegger θεμελιώδεις π α ρ ά γ ο ντες τή ς έπ ίγ εια ς διαμονής μας. π ο ύ έχουν ώ ς Θεμέλιο τή γ ή καί ώ ς βάθος (= «φ ό ντο » ) τό ν ουρανό. Τ ό ά ντίθετο συμβαί­ νει: Οί τό π ο ι π ο ύ ξα ν ο ίγο ν τα ι ενέχουν τόσ η ζω τικ ό τη τα . Α ϋ τά τ ά π α ρ ά δ ο ξα άντικείμενα. άνάμεσα σ τά ό π ο ια περιφερόμαστε σάν νά μήν άφορώμαστε ά π ό α ύ τά . ώ ς θνη τός π ο ύ στερείται τ ο ύ ς ά θ α ν ά το υ ς. Α λ λ ά π ρ ιν κα'ι π ά ν ω ά π ό α ύ τό ν οί τό π ο ι άναδείχνουν τ ά π ρ ά γ μ α τα . τ ο ύ ς ο π ο ί­ ους άνέκαθεν λάτρευε. ώ στε τ ά π ρ ά γ ­ μ α τα νά έχουν τή θέση το υ ς ώ ς χρήσιμα και οικεία. διαφ υλάσσ ουν μιά ελευθερία και μιά ευρυχω ρία.εντελώ ς α π α ρ α ίτη τη γ ιά τή ν επιβίωση ένός ήττημένου λαο ύ . ή αρχιτεκτονική. Δ ιό τι χά ρη στήν αρχιτεκτονική π ρ ω το α νεγείρονται έκεΐνοι οί « τό π ο ι» . ώστε μ εταξύ ά λ λ ω ν π ρ ο ά γ ο υ ν και τό ν φυσικοεπιστημονικά κατανοούμενο χώρο. π ο ύ είναι τ ά γ λ υ π τ ά έρ­ γ α . Μέσα ά π ό τό ϊδιο πρίσμα άντιμετω πίζει ό Heidegger τή σχέ­ ση γ λ υ π τ ικ ή ς και χ ώ ρ ο υ σ τό έδώ παρουσιαζόμενο κείμενο το υ 1969. α λ λ ά επειδή μ π ο ­ ρούσε νά δ ι δ ά ξ ε ι τ ό ϋ ψ ισ το μάθημα: τ ί θά π ε ι «διαμένω » σ τό ν τ ό π ο μου. ό­ π ω ς τ ο ύ ς έκλαμβάνει ή σ ύ γχρ ο νη Φυσική. Οί τ ό π ο ι δέν π ερ ιβ ά λ λ ο υ ν άσφυκτικά τ ά π ρ ά γ μ α τ α . ό Heidegger θεωρεί ότι τ ά γ λ υ π τ ά ξ α ν ο ί γ ο υ ν τ ο υ ς τ ό π ο υ ς τή ς ά νθ ρ ώ π ινη ς διαμονής. π ο ύ προορίζοντα ι γ ιά καθη­ μερινή διαμονή τ ο υ ά ν θ ρ ώ π ο υ κα'ι γ ιά ένδεχόμενη διαμονή τ ο υ έλ λείπ ο ντο ς θ εο ύ. δέν ή ταν κατά τό ν Heidegger α π α ρ α ίτη τη επειδή μπορούσε να στεγάσ ει όσους έμειναν ά σ τεγο ι. π ά ν ω σ' α υ τ ή τή γ η και κ ά τω ά π ό α ϋ τ ό τό ν ουρανό. Αύτο'ι οί τ ό π ο ι δέν βρίσκονται «μέσα» σ τό χώ ρο. Α ν τίθ ετα . Πάνω ά π ’ ό λ α ή γ λ υ π τ ικ ή τέχνη ξανοίγει έκείνους τ ο ύ ς τ ό ­ .

8'. Σ ’ α υ ­ τή τή δ ια τ ύ π ω σ η δέν υ π ά ρ χει μιά υ π ερ βο λ ή ή μιά σκοπιμότη­ τα .19 Τ ό γ λ υ π τ ό έρ γο δέν κ ατα ­ ναλώνει τή ν ύ λ η . ’Ακόμα καί άνεξάρτη τα ά π ό τήν ύ π οδοχή π ο ύ επιφυλάσσουν οι τεχνοκρίτες σέ ένα γ λ υ π τ ό έργο. μέσα στή στερεότητα και ε ύ λ υ γ ισ ία τ ο υ ξύ λο υ . α ύ τ ό κατορθώ νει νά ξα νοίγει έκείνη τή ν ε ύ ρ υχ ω ρ ί α (ό H eidegger λέει έπ ίσ η ς: «έλεύθερη ε ύ ρ ύ τ η τ α » ) π ο ύ είναι ό ανθρώ πινος κόσμος. μέσα στήν ο π ο ία έναποτίθεντα ι τά ύλικά όντα καί οϊ αυλές φιλοδοξίες. π ο ύ καθιστούν δυ να τή τή διαμονή τ ο υ α νθ ρ ώ π ο υ. μέσα στή σκληρότη­ τα καί λ α μ π ρ ό τη τα το ύ χαλκού». Πώς κατορθώνει ένα γ λ υ IIτό έργο νά επιφέρει τή σ ιγο υ ρ ιά . Α ύ τό τ ό ερώ τημα 8èv μπορεΐ εύκολα νά άπαντηθεΐ. τΐς έπ α γγελ μ α τικ ές ή κοινωνικές μας φιλοδοξίες κλπ. Δ ιότι τό γ λ υ π τ ό έρ γο ξανοίγει έπίσης τή γ ή ιν η σ ι γ ο υ ρ ί ά (γερμανικά: Geborgenheit). διότι άκριβώς σ τά π ιό ζω τικά σ υ σ τα τικ ά τη ς στηρίζει τή δύναμή τ ο υ — άνα δείχνοντάς τ α και διαφυλάσσοντάς τ α σάν τέτοια.π ο υ ς. Τό κατορθώνει μέ τό δ τι «κα­ τα τίθ ε τ α ι μέσα σ τό ογκώ δες καί σ τό βάρος τή ς π έτρ α ς. ό π ω ς ό τα ν εκθειάζουμε ένα κ α λ λ ιτέχνη μ α λ έ γ ο ν τ α ς ό τ ι εί­ ναι « π ο λ ύ τιμ ο » γ ιά το ύ ς όπ ο ιο υσ δήπ ο τε π ο λιτισ τικ ο ύς. Α ύτή ή εύρυχω ρία ώ στόσο δέν είναι μετέω­ ρη. Π ολύ π ιό α π α ρ α ίτη τη ά π ό τή ν άτομική ή οικογενειακή « σ τ έ γ η » π ο ύ θ ά σ τεγά σ ει τή ν ύλική μας υπ όσ τασ η.. Πρώιμα και "Υστερα Ε π ιτεύ γμ α τα Π όσο π ρ ω τ ό τ υ π ο είναι τ ό έδώ παρουσιαζόμενο πόνημα τ ο ύ Hei■logger έναντι τώ ν νεανικών ά να κ α λ ύ ψ εω ν. είναι ή κοσμική εύρ υχω ρ ία ώ ς συνθήκη γ ιά τή δ υ ν α τ ό τ η τ α αν­ θ ρώ πινη ς διαμονής. γ ια τ ί τ ά συγκρινόμενα μεγέθη . π α τ ρ ι­ ω τικούς ή χρηματοοικονομικούς μας στόχους. Τό γ λ υ π τ ό ά νά γει τ ά χρησιμοποιούμενα ύ ­ λικά σέ μιά σ τα θ ερ ότη τα κα'ι ήρεμία π ο ύ στέκεται ύ π ερ ά νω τή ς χρονικής φθοράς καί τή ς ά νθρώ πινη ς παραμέλησης.

Έ δώ μπορούν νά δοθούν μόνο μερικές νύξεις α ύ τή ς τή ς διαφοράς. άλλά είναι πρωτύτερη και άνεξάρτητη τούτης: ό Heidegger τήν προσδιορίζει ώς άπριορική ά π ε λ ε υ θ έ ρ ω σ η τών όντων γιά μιά ολότητα άλληλοπαραπομπών πού είναι ό κόσμος μας. ή π ο ιη τικ ή καί ή μου­ σική) π α ρ ά γ ε ι χ ώ ρ ο . Αύτή ή ριζοσπαστική θε­ ώρηση άντικρούει προκλητικά τόσο τήν καθημερινή άντίληψη περί χώρου δσο και τήν παραδοσιακή φιλοσοφική κατανόηση. ά λ λ ά μ’ έκεΐνο τό ό ντο λο γικ ό νόημα π ο ύ νοηματοδοτεΐ κά­ θε όντική διά σ τα σ η τή ς καλλιτεχνική ς π ρ α γ μ α τικ ό τη τα ς. έμφανίζεται ώ ς ένας άδύναμος σχολιασμός τους. σ. 108) κα'ι μέσα άπό μιά ιδιόμορφη «χωρικότητα» τοΰ άνθρώπινου ΕΤναι. "Ο ταν σ τα ύστερα χρόνια ό Heidegger έμβαθύνει σέ ζη τή μ α ­ τ α τέχνης. ’Αλλά αύτή ή καινοτόμος πρωτιά ήταν ένα γόνιμο ξε­ κίνημα γιά νέες άναζητήσεις. Αύτή ή διαδικασία δέν συμπίπτει μέ τήν έμπειρική διαπίστωση δτι ζοΟμε μέσα σέ ένα τρισδιάστα­ το χώρο έχοντας ένταχθεϊ σ’ αύτόν. Έάν όμως ή νέα στοχοθεσία συλληφ θεΐ μέσα στήν α ύθ υ π α ρ ξία της. ό ύ ­ στερος Heidegger στηρίζεται στ'ις πρώ ιμες δια πιστώ σεις y ià và θεμελιώσει μιά νέα οπ τικ ή τ ο ύ χώ ρου. τό τε γίνετα ι φανερή μιά α ξιό λ ο γη διεύρυνση το υ δια-στοχαστικού φάσματος. Έ άν τό ύστερο έπ ίτευ γμα έρμηνευθεΐ ώ ς έξαρτημένο ά π ό τις πρώ ιμες άνακαλύψ εις. Λέει . "Ενα ιδιαίτερα σημαντικό έπίτευγμα τού πρώιμου Heidegger ήταν ή διαπίστωση δτι ό χώρος δέν πρέπει νά ιδωθεί ώς κάτι στατικό. ώς κάτι πού συγκροτείται έξακολουθητικά χάρη σέ άνθρώπινες δια­ δικασίες.είναι α σ ύ μ β α τα : Ενώ 6 π ρ ώ ιμ ο ς Heidegger εντάσσει τ ο ύ ς σ το ­ χασμούς περί χώ ρ ο υ στ'ις ευρύτερες έρευνες περ'ι τ ο ύ Είναι. Ποτέ πριν ό χώρος δέν έγινε άντιληπτός ώς κάτι μεταβλητό. είναι άρκετά ώριμο τό έρευνητικό πεδίο γ ιά τή ν άνακάλυψ η δ τι ή τέχνη σ τό σύνολό τη ς (και όχι μόνο ή γ λ υ π τ ικ ή ή ή άρχιτεκτονική. ά λ λ ά και ή θεατρική. άλλά μέσα σέ μιά διαδικασία «χωρικοποίησης» (Verräumlichung — δες ΕκΧ. Α ύτό δέν π ρέπει νά έννοηθεΐ μεταφο­ ρικά.

θρησκευτική) παράδοση σέ μιάν ά λ λ η . έχει προετοιμάσει τό έδαφος άκόμα καί γιά μιά α ν α ί ρ ε σ η I ils γλυπτικής ώς ιδιαίτερου καλλιτεχνικοΰ είδους. ή όποία προφανώς παίζει τό |>όλο ένός παραδείγματος κα'ι όχι μιας προνομιούχου περιοχής. σ. . π α ρ α χ ω ρ ε ί α ύ τ ή τή ν εύρ υχω ρ ία .20 Μέ λ ιτ ό και ά π ο φ α σ ισ τικ ό τρ ό π ο συμ περα ίνετα ι ότι ή γ λ υ π τ ικ ή « χ ο ρ η γ ε ί σ τ ά έκά στοτε π ρ ά γ μ α τ α μιά π α ρ α ­ μονή κα'ι σ το υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς μιά διαμονή έν μέσω τώ ν π ρ α γ μ ά ­ τω ν». στή γλυπτική. ό H eid eg g er (1986. πού παρατηρεΐται στήν έιι οχή μας. Τό “π α ρ α χω ρ ώ ” [γερμανικά: einräumen] σημαίνει έδώ δύο τινά : π α ­ ρέχω τή ν έλευθερία τή ς ά ν ο ιχτό τη τα ς καί έντάσσω α ύ τ ό τ ό έλεύθερο στοιχείο μέσα σ τά σ υ σ τα τικ ά το υ .χ. ό όποιος περιφέρεται μέ ποικίλα μεταφορικά μέσα ά π ό τόν ένα τ ό π ο στόν ά λ λ ο κα'ι ά π ό τή μιά πνευ μ α τικ ή (γ λ ω σ σ ι­ κή.» Δ ύ σ κ ο λ α μπορεΐ κανείς νά π α ρ α β λέψ ει ό τι έδώ ό Γερμανός σ το χα σ τή ς έχει τόσ ο π ο λ ύ διευρύνει τ ό βεληνεκές τή ς π α ρ α γ ω γ ή ς χ ώ ρ ο υ . 34): « Κ α τά τ ό μέτρο π ο ύ ένα έ ρ γ ο τέχνη ς είναι έ ρ γ ο τέχνη ς. γ ιά τις όποιες γίνετα ι λ ό γο ς. ίιιιιδή διευκολύνεται ή κατανόηση τής σχέσης μεταξύ τέχνης κα'ι χώ ­ ρου. ίύστόσο ό τίτλος αύτού τοΰ κειμένου παραπέμπει στό σύνολο I ής τέχνης κα'ι όχι μόνο στή γλυπτική. ιδεολογική. Ό Γερμανός σ το χα σ τή ς φαίνεται νά έχει έπη ρεα στεΐ ά π ό τή ν έ λ λ ε ι ψ η σ τ α θ ε ρ ή ς δ ι α μ ο ν ή ς π ο ύ χαρακτηρίζει τό ν σ ύ γ χ ρ ο ν ο π ερ ιπ λα νώ μ ενο Lύρω παΐο. δ ια τυ π ώ νο υ ν τις κατεξοχήν ιδιότητες το υ κόσμου.π . ώ ­ στε νά συμ περιλά βει α ύ τ ά τ ο ύ τ α τ ά θεμέλια τ ο ύ ό ν το λ ο γ ικ ά νοούμενου κόσμου. Αυτό εξυπηρετεί τόν αναγνώστη. "Ας δούμε τώ ρ α τ ί π ρ ω τ ό τ υ π ο προσφέρει τ ό έδώ παρουσιαζόμενο κείμενο τ ο ϋ 1969 σχετικά μέ τή γ λ υ π τ ικ ή κα'ι εύρύτερα τήν τέχνη. χωρ'ις ικα­ νοποίηση κα'ι χωρ'ις κορεσμό. ΆλλωII r* ή συγχώνευση τών εικαστικών τεχνών. Δ ιότι π ρ ά γ μ α τι ή «εύρ υχω ρ ία » και ή «άνοιχτό τ η τ α » . Ό Heidegger φαίνεται νά καταφεύ­ 20 Τό βλέμμα τοΰ συγγραφέα φαίνεται νά περιορίζεται σέ ένα μό­ νο καλλιτεχνικό είδος. Α λ λ ά α ύ τό είναι παρερμηνεύσιμο.

21 21 Δές τό αποκαλυπτικό άρθρο τής Busch 2005. σ το υς όπ ο ιο υς ευχαρίστω ς σ υ­ γ κ α τα λ ε γ ό μ α σ τε . οϋτε επιχειρεί νά καταστήσει άνετη τή διαμονή μας άνάμεσα στά πράγματα. Ή ά νεσ τιότη τα είναι μιά ά πειλή τή ς καθημερινής μας σ υγχώ νευσ ης μέ το ύ ς « π ο λ λ ο ύ ς » ά νθρώ π ους. "Αν ιδωθεί κατά βάθος. πού έγκαθιδρύθηκε χάρη στή νεότερη φυσικο­ μαθηματική επιστήμη καί στις τεχνολογικές της προεκτάσεις.γει στήν τέχνη σαν πανάκεια αυτής τής άνεστιότητας καί νά συνιστά σέ όλους μας την έφησύχαση σέ πολιτιστικές εκδηλώ­ σεις. Ή ά νεσ τιό τη τα δέν νοείται έκεΐ ώ ς παροδικό σύνδρομο. και μάς ξα ν ο ίγετα ι μόνο μέσω μιας θεμελιώ ­ δους θυμικής διάθεσης. Ό ύστερος Heidegger δέν θά μπορούσε νά μάς συστήσει τή φυγή άπό εκείνη τήν άρχέγονη άνεστιότητα. είναι μιά προειδοποίηση ένάντια στήν παρακμιακή άντίληψη τού χώρου. ούτε όμως άγνοεί τις ιστορικές συγκυρίες. Τό βλέμμα πού ρίχνει δέν περιορίζεται στά πάθη του σύγχρονου Ευρωπαίου. π ο ύ κ ατα ­ λαμβάνει ενίοτε έναν παρακμασμένο π ο λ ιτισ μ ό . π ο ύ είναι ή ά γω νία . 188 κΐ. άλλά και μιά άστείρευτη πηγή άνεστιότητας. . Αϋτό πού τώρα επιχει­ ρεί. μέσα στις όποιες διαδραματίζεται ή πορεία του. ά λ λ ά ά ντίθετα ώ ς ά ρ χέγ ο ν η κ α τά σ τα σ η . Μέ τό φαινόμενο τή ς ά νεσ τιό τη τα ς ό Heidegger έχει άσχοληθεΐ μέσα στό Ε ίναι κ α ι Χρόνος . ά π ό τή ν ό π ο ία κ α τά τό π λ ε ΐσ τ ο άπ οστρέφ ουμ ε τ ό βλέμμα. ό χώρος είναι όχι άπλώ ς κάτι έντελώς άλλότριο.) π ο ύ π α ί­ ζει ρόλο κλειδιοΰ y ià νά σ υ λ λ η φ θεΐ ή μετάβαση ά π ό τη ν έφησυχασμένη καθη μ ερινότη τα στήν ά ρ χέγ ο νη α υ θ εντικ ό τη τα . όπως διαπιστώνουν σύγχρονοι ψυχαναλυτές και φαινομενολόγοι. Είναι όμως έτσι. Δηλώνει ότι έχουμε βολευτεί στον ομοιόμορφο τρισδιάστατο χώρο καί δέν βλέπουμε ότι μέσα σ' αυτόν ή ανθρώπινη διαμο­ νή είναι άδύνατη. y i à νά β ο λ ευτο ύμ ε μέσα στήν οικειό­ τ η τ α π ο ύ προσφ έρουν οι βιοτικές ά νά γκες και α π ο λ α ύ σ εις. σέ ενα χω ρίο (σσ.

βιομηχανικές μεθόδους έπεξεργασίας τών ύλικών. Οί παραδοσιακές τεχνικές παραχώρησαν βαθμι­ αία τή θέση τους σέ σύγχρονες. χαρτ'ι κ. Ή ’Αφιέρωση στόυ Eduardo Chillida Ό Heidegger άφιερώνει τό παρόν βιβλίο στόν Eduardo Chillida. Προβληματίστη­ κε (μεταξύ άλλων) σχετικά μέ τόν παλμό τής γραμμής μέσα στό χώρο. Γεννήθηκε σ τό San Sebastian κι έζησε τό σ ο σ τή Γαλ­ λ ία δσο καί στήν Ισπανία. ά λ λ ά τις διέκοψε χω ρίς νά άποφοιτήσει. άλάβαστρο. Τ ό 1963 έπισκέφτηκε τή ν Ε λ λ ά δ α και σέ τα ξ ίδ ια π ο ύ έκανε σ τή Ρώ μη κα'ι στήν Τοσκάνη τονίσ τη κ ε τ ό ένδιαφέρον τ ο υ γ ιά τό φώς και τήν άρχιτεκτονική. μέ τόν άποπεριορισμό του χώρου καί μέ τήν έλλειψη βαρύτητας. σίδερο/γρανίτη ή σίδερο/ξύλο. Στά έργα του χρησι­ μοποίησε σίδερο. άτσάλι. Αύτές οί τεχνικές τοΰ έπέτρεψαν νά φτιά­ ξει μεγάλα μνημειώδη έργα. πού ζυγίζουν έως καί 81 τόνους. Έπέδρασαν έπίσης στήν τέχνη του τά γ λ υ π τά τοΰ Hen­ ry Moore κα'ι ή ζωγραφική τοΰ Matisse. τοΰ άγίου ’Ιωάννη τοΰ Σταυροΰ. άλλά στα έργα του άναφαίνονται καί τάσεις μυστικισμοΰ μέσα άπό διδάγματα τοΰ Meister Eckhart. ξύλο.ά. Ρομαντικοί συγγραφείς όπως ό Hölderlin. όπως άνάμεσα σέ σίδερο/πέτρα. ο Νονα- . Στό ύφος του έπικρατεΐ ή άπλότητα τής φόρμας. τοΰ Φραγκίσκου τής Ασίζης. γ ι ’ α υ τό Θεωρείται κ ατά μ εγ ά λ ο μέρος α ύτοδίδα κτος. μέ τό ταυτόχρονο ξάνοιγμα καί άγκάλιασμα τοΰ χώρου. Ό Eduardo Chillida (1924-2002) ή τα ν ’Ισπανός γ λ ύ π τ η ς και γρ α φ ίσ τα ς. Ό Chillida δέν παρέλειψε νά άσχοληθεΐ μέ πολιτικά ζητήμα­ τα. γρανίτη. μπε­ τόν.ε'. μέ τήν ένωση φόρμας κα'ι όγκου. Ποιός είναι αύτός και τί σημαίνει ή αφιέρωση. Έπισκεπτόμενος τό μουσείο τοΰ Λούβρου ό Chillida έπηρεάστηκε κατά τά έτη 1947-1951 άπό τήν άρχαϊκή έλληνική γ λ υ ­ πτική. Συνηθίζει νά δημιουργεί διάλογο κα'ι άντίθεση δύο ύλικών. πέτρα. Ζεκίνησε σπουδές αρχιτεκτονικής στό Πανεπιστήμιο τή ς Μαδρίτης. της άγιας Τερέζας κα'ι τοΰ Λάο -Τσέ.

Ή Τέχνη κα'ι ό Χώ ρος πρωτοεμφανίστηκε τό 1969 ώ ς κείμενο γραμμένο ιδι­ ό γ ρ α φ α ά π ό τό ν H eidegger π ά ν ω σέ π έ τ ρ α κα'ι συνοδευόμενο ά π ό 7 λιθοκολάζ το υ Chillida. Ό C hillida γνω ρίσ τηκε μέ τό ν Heidegger τό 1968. σσ.ά. όπως τήν πραγμάτωνε ένας "Ηφαιστος)»· (y') ότι στόν παλμό (vibration) τής γλυπτικής τοΰ Chillida έκδηλώνεται μια μουσικότητα. τό 1987 τό παράσημο γ ια τή ν π ροσφ ορά τ ο υ στή γερμ ανι­ κή τέχνη στή Βόννη. 22 Jähnig 1977. τό 1960 τ ό βραβείο Κ αντίνσκι σ τό Παρίσι. πού παριστάνεται ώς κ ε­ ν ό· (β') ότι ό Chillida άποδέχεται τήν ιδιομορφία τοΰ έκάστοτε υλικού. Επιχειρώντας và άναδείξει τή συγγένεια τοΰ γλυπτικού έρ­ γου τοΰ Chillida μέ τους έδώ έναποτεθειμένους στοχασμούς τοΰ Heidegger. ό π ο υ ό Heidegger ά κ ο υ γό τα ν νά διαβάζει τό κείμενό το υ . τ ό 1976 τ ό π ρ ώ τ ο βρα­ βείο τυ π ω μ ένη ς γ ρ α φ ική ς τέχνη ς σ τή Μ πιενάλε τ ο ΰ Τόκιο. ό Dieter (ähnig22 τονίζει τρία στοιχεία: (α') ότι στά γ λ υ π τά του Ίσπανοΰ γλ ύ π τη φανερώνεται ή διάνοιξη τοΰ χώ­ ρου και ή συγκρότηση τοΰ χώρου. ό τα ν ό φι­ λόσοφος ή τα ν ήδη 79 έτώ ν. τ ό 1996 τ ό βραβείο jack-Goldhill γ ιά γ λ υ ­ π τικ ή σ τό Λονδίνο κ. . τό 1983 τ ό ευρω παϊκό βραβείο π λ α σ τικ ώ ν τεχνώ ν στό Σ τρ α σ β ο ύρ ­ γ ο . Τό κείμενο ή ταν μέ κεφαλαία γ ρ ά μ ­ μ α τα σέ γερμανική και γ α λ λ ικ ή γ λ ώ σ σ α και συνοδευόταν ά π ό ένα ήχητικό δίσκο. ένώ ό γ λ ύ π τ η ς μόλις 46.lis κα'ι ό Goethe φαίνεται νά έπέδρασαν επίσης στη σκέψη του. «τις διαφορές τοΰ χαλκού άπό τήν πέτρα ή άπό τό ξύ­ λο (στή σφυρηλάτηση τοΰ Chillida άναφαίνεται κάτι άπό τήν άρχέγονη θεώρηση τής γλυπτικής. 143-144. Μ εταξύ ά λ λ ω ν διακρίσεων τ ο ΰ άπονεμήθηκε τό 1958 τό Με­ γ ά λ ο Διεθνές Βραβείο γ λ υ π τ ικ ή ς στή Μπιενάλε τή ς Βενετίας. Ή γ α λ λ ικ ή μετάφραση έκπονήθηκε ά π ό τ ο ύ ς jean Beaufret και François Fédier.

πρόλογος-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Τζαβάρας (’Αθήνα/Γιάννινα: «Δω­ δώνη»). πού παρουσιάζεται στό αριστερό πε­ ριθώριο τής ελληνικής μετάφρασης. T . „Die Kunst und der Raum“ : Günther N e s k e (έπιμ. 2... σσ. 61-78. 3.M.M.1954a'. „Befremdliche Räume“ : Sic et N o n: Z e it­ ’Απριλίου). ---. B u s c h (Kathrin) 2005. Erinnerungen an Martin Heidegger (Pfullingen: Nes­ ke). 5 . „Bauen Wohnen Denken“ : I d e m . σσ. H e r r m a n n (Friedrich-Wilhelm von) 1980... πού παρουσιάζεται στό αριστερό περιθώριο τής ελ­ ληνικής μετάφρασης. 6 . Ε π ιλ ο γ ή Βιβλιογραφίας 1. Παραπέμπω πάντα στή γερμανική σελιδαρίθμηση. πρόλογος-μετάφραση-σχόλια Γιάννης Τζαβάρας.et ’. „. Abhandlung „D e r Ursprung des Kunstwerkes“ .π.1954ß'. 4. 2 ττ.).org. Gelassenheit (Pfullingen: Neske). σσ. στην -ηλεκτρονική διεύθυνση: h ttp :/ / www. Η. σσ. 19-36.: Klostermann). H e id e g g e r (Martin) 1950. Vorträge und A u f­ sätze. | ä h n i g (Dieter) 1977.“ : δ. 27-71 („Zur Erör­ terung der Gelassenheit: Aus einem Feldweggespräch über das Denken“). 7. Παραπέμπω πάντα στή γερμανι­ κή σελιδαρίθμηση. ----. Είναι καί Χρόνος . Συντομογραφικά: ΕκΧ. 11 (Pfullingen: Neske). 131-148. Holzwege (Frankfurt a. Ή Προέλευση του ‘Εργου Τέχνης. Iw N e tz (15 der Kunst: Eine systematische Interpretation der Holzwege- (Frankfurt a..). Heideggers Philosophie schrift für Philosophie und Kultur.sicetnon. — 1986. 1959. 1978-1985. (Αθήνα/Γιάννινα: «Δωδώνη»).dichterisch wohnet der Mensch.

■ Μ Η Μ ··· .

M a r t in H e id e g g e r Η ΤΕΧΝΗ KAI Ο ΧΟύΡΟΣ .

.

Τό δεύτερο μότο. 212α 7-8) το ύ Αριστοτέ­ λη. δηλώνει δτι τό αντικείμενο τής παρούσας μελέτης είναι «δύσκο­ λο νά συλληφθεΤ». άπό τά Φυσικά (Δ' 4. ε'.Γ ια τό ν E d u a rd o C h illid a 1 Ό τ α ν κ άπ οιος σ τ ο χ ά ζετα ι ό ίδιος π ο λ ύ . όπω ς λέει ό Heidegger παρακάτω. C h r . ιού Γερμανού σ υγγρ α φ έα Georg Christoph Lichtenberg (1742-1799).» Α ρ ις τ ο τ ε λ ο υ ς Φυσικά. π ο ύ προοιω ­ νίζονται α ύ τό π ο ύ πρόκειται νά επακολουθήσει. « Φαίνεται όμως ότι ό τόπος [δηλαδή ό χώρος] είναι κά­ τι μεγαλειώδες καί δύσκολο νά συλληφθεΤ. Chillida δές τήν Ε ισαγω γή τού Μεταφραστή. Σί­ γ ο υ ρ α δέν είναι π ιθ α ν ό νά τ ά έχει εισ α γ ά γ ει ό λ α ό ίδιος. L ic h t e n b e r g Δο/cet δέ μέγα τ ι εινα ί κα ι χαλεπ όν ληφ θή να ι ό τόπος. ύ Γτοδηλώνει ότι και στό παρόν δοκίμιο θά γίνει σεβαστή ή σοφία II ού κρύβεται μέσα στή γλώ σσα· π ο λ λ ά νοήματα θα α ντλη θούν "ίτό γλωσσικές «νύξεις». ’ίύστόσο υπάρχει έδώ καί μιά π α ρ α τ υ π ία : Ό Αριστοτέλης μιλά γ ιά τόν «τόπ ον» καί όχι γ ιά τό χώρο. βρίσκει δ τι έχει εισχωρήσει π ο λ λ ή σοφία μέσα στή γ λ ώ σ σ α . 4 ° β ιβ λ ίο 2 1 Σχετικά μέ τήν αφιέρωση στόν E. G. ά λ λ ά π ρ ά γ μ α τ ι υ π ά ρ χ ε ι π ο λ λ ή σοφ ία μέσα τη ς — δ π ω ς μέσα στις παροιμίες. Ό τό π ο ς είναι τό όριο π ο ύ περιβάλλει κάθε . 2 Ό Heidegger τοποθετεί έδώ ώς μότο δύο ρητά. Τ ό π ρ ώ το μότο.α ύ τά τά Νυό δέν ταυτίζονται.

Οί αρχαίοι "Ελληνες διείδαν ότι κάθε ύλικό ον διαθέτει "έ­ ναν τόπο. ομογενές δοχείο. όταν ήδη στό Είναι κα'ι Χρόνος (§§ 12. ’Εκτός ά π ό όσα συνεισέφερε ό ’Αριστοτέλης πάνω στόν τόπο.ΰλικό öv. ό Heidegger έχει κατά νοΰ κυρίως τίς συμβολές του Καρτέσιου κα'ι του Kant. . π ο ύ είναι ό χώρος σύμφωνα μέ τή νεότερη Φυσική. 22-24) άναμετριέται μέ τήν έννοια το υ χώ ρου (Raum) θεμελιώνοντάς την π ά νω στήν ανθρώπινη « χωρικότητα » (Räumlichkeit). είναι « έν τόπορ ». άλλά δέν έπέκτειναν αυτή την έννοια έως έκεΐνο τό άφηρημένο.

κα'ι όμως γεμ άτα αινίγματα.3 Α υ τές 3 Εδώ ό Heidegger προσδιορίζει τό θέμα τής παρούσας μελέτης. Α υτά π ο ύ π α ρ ά γει ή γ λ υ π τικ ή είναι σώματα. διαπερασμένος ή κενός όγκος. ακόμα και αν εκφράζονται με τή μορ­ φή ισχυρισμών. Ποιες είναι αύτές οί πεποιθήσεις.οί παρατηρήσεις π ά νω στήυ τέχνη. αποτελούνται ά π ό ποικίλα ύλικά (Stoffe) καί προσλαμβάνουν π ο λ ­ λές μορφές (Gestalten).ά λλήλω ν . Ό Heidegger δέν έξετάζει έδώ τις δύο πρώ- . αποκαλύπτοντας τά αινίγματα π ο υ βρίθουν μέ­ σα σέ αύτονόητες πεποιθήσεις. Μέσα άπό αυτές τις «οίκεΐες» (bekannt) αντιλήψεις αναδύονται τ ά α ινίγμ α τα π ο ύ θά Λιτασχολήσουν τή σκέψη του. il «ένσαρκώνουν». (A') Τ ά έργα τής γλ υ π τικ ή ς tlvai σώματα. τονίζει τόν έρω τηματικό-άπορητικό χαρακτήρα τη ς καί αναφέρει κάποιες τρέχουσες αντιλήψεις π ά νω στό θέμα. διαμορφώνε­ ται μέ π ο λ λ ο ύ ς τρόπους. Μέ το ύ το μπαίνει στό παιχνίδι ό χώρος.παιχυίδισμά το υ ς είναι και π α ρ α ­ μένουν ερω τήματα. στό χώρο καί στό εντός . Ή μάζα τους. Περιορίζονται στις πλαστικές τέχνες και α­ κόμα πιό συγκεκριμένα στη γλ υ π τικ ή . (Β-) Τ ά γ λ υ π τ ά έχουν μάζα (γερμανικά: Masse). Α υτός κ α τα λα μ βά νετα ι ά π ό τή γ λ υ π τ ή φόρμα και ά π ο κ τά τή σφραγίδα το υ ώς κλειστός. Ή διαμόρφωση διεξάγεται μέ όριοθέτηση ώς ένταξη σέ κάποια όρια ή άποκλεισμός ά π ό κάποια όρια. π ο ύ σ υγκροτείται ά π ό διάφορα ΰλικά. Α πό έδώ προκύπτει τό αίνιγμα π ο ύ θά μάς απασχο­ λήσει αμέσως παρακάτω : "Αν πρ ά γμ α τι τά γ λ υ π τ ά είναι σώματα. Λ ύτά είναι γ νω σ τά δεδομένα. Με σωκρατική έρωτηματοθεσία ό Heidegger ένδιαφέρεται λοιπόν π ρώ τισ τα νά οδηγήσει τόν ανα γνώ ­ στη σε α π ο ρ ί α .

36 τής γερμανικής έκδοσης. μιά κυριαρ­ χία έπ'ι το ΰ χώ ρ ο υ . Σχετικά μέ α υτή ν καταγράφει μιά τρίτη πεποίθηση: (Γ’) Ή διαμόρφωση (das G estalten) το υ ΰλικοΰ είναι μιά όριοθέτηση. Ό Heidegger άναλαμβάνει νά έγκύψει σέ όλες αύτές τις «αινιγματικές» πεποιθήσεις. (Δές π. Ό χώρος «μπαίνει στό παιχνίδι» ώς ένεργό συστα­ τικό τοΰ γ λ υ π τ ο ύ : δέν βρίσκεται μόνο έξω ά π ό τά όρια το ύ του άλλά κα'ι μέσα στά όριά του. ω ς τέχνη ή γ λ υ π τ ικ ή είναι άσφαλώ ς μιά άναμέτρηση με τόν καλλιτεχνικό χώρο. άφοΰ χαράζοντας τά όρια το υ ύλικοϋ έπιτρέπει νά υπάρξει τό γ λ υ π τ ό έντός τω ν όρίων το υ και αφήνει τό χώρο έκτός αΰτώ ν τώ ν όρίων.I ό γ λ υ π τ ό σώμα ενσαρκώνει κάτι. (Δ') Έ τσ ι νοούμε­ νος ό χώρος περιβάλλει τό γ λ υ π τ ό . ώστε όπου τελειώνει τό ένα νά αρχίζει τό άλλο. σ. γ ιά κατοχή (Besitzen) και κυριαρχία έπ'ι το ΰ χώρου. Δέν είναι εκείνος ό χώρος. ά γ γλ ικ ά κα'ι γα λλικά volume).) Προ­ χωρεί κατευθείαν στήν τρίτη έννοια. Α ντισ τοιχεί έτσι ή γ λ υ π τ ικ ή στήν τε­ χνολογική -επιστημονική κατάκτηση το ΰ χώ ρου. Ενσαρκώνει τό χώ ρο. (Ε’) Σέ τί συνίσταται ό χώρος μ έ σ α στό γ λ υ π τ ό : Συνίσταται στόν ό γ κ ο (γερμανικά Volumen. (Ç’) "Ετσι κατακτημένος ό χώρος « σφρα­ γίζεται» κατά τρεις τρόπους: είναι είτε κλειστός (και άδιαπέραστος) είτε διαπερασμένος είτε κενός. Είναι ή γ λ υ π τ ικ ή μιά κ α τά λη ψ η το ΰ χώ ρου. . Ά λλ ά ή σχέση τοΰ γ λ υ π τ ο ύ μέ τό χώρο δέν είναι τόσο λιγοστή. τήν αφοριστική το υ πρόταση: «Πουθενά μέσα στό έργο τέχνης δέν υ ­ πάρχει ϋλη» — H eidegger 1986. Ή σχέση χ ώ ρ ο υ -γ λ υ π τ ο ΰ έχει ένα σαφές νόημα: πρόκειται γ ιά κατάληψη. Α λ λ ά ό χώ ρος — παραμένει ό ίδιος. π ο ύ είναι ή μορφή. π ο ύ έλαβε τόν π ρ ώ το το υ προσδιορισμό ά π ό τόν τες. Έ τσ ι νοούμενος ό χώρος είναι ό όγκος. αρκετά χονδροειδείς έννοιες : τή μάζα καί τήν ϋλη.χ. Ή τέχνη κα'ι ή επιστημονική τεχνο­ λ ο γ ία εξετάζουν κι επεξεργάζονται τό χώρο μέ διαφορετι­ κές προθέσεις κα'ι διαφορετικούς τρόπους. τόν όποιο «καταλαμβάνει» ένα γ λ υ π τ ό .

Γαλιλαίο και του Νεύτωνα. άλλα και κάθε « σ ύ γ ­ χρονος άνθρω πος» έχουν έπιδοθεϊ σε μιά βίαιη και ανελέητη πρ ο ­ σπάθεια νά κατακτήσουν τό χώρο. τά έρτζιανά κύματα. τρένα. τά τηλεοπτικά κύματα. νά δ ι α σ χ ί ­ ζ ο υ ν τό χώρο μέ αστρα πια ία τ α χ ύ τ η τ α και νά μεταφέρουν τόν άνθρω πο (σωματικά ή νοερά) στα τέσσερα π έρ α τα το ΰ πλα νήτη. Α ύτό πού κυρίως τίθεται ύ π ό έρώτηση είναι αν ό έπονομαζόμενος «καλ­ λιτεχνικός χώρος» ένός γ λ υ π τ ο ύ έργου τα υτίζετα ι μέ τόν «τεχνο­ λογικό χώ ρο». Ή τ ε χ ν ο λ ο γ ί α έχει ώς στόχο τήν κατάληψη (Besitzergreilung).4 4 Έ δώ τίθεται μιά σειρά ά π ό άλληλένδετα έρωτήματα. 0 χώρος — δέν είναι εκείνος πού στό μεταξύ προκαλεΤ μέ συνεχώς αύξανόμενο ρυθμό κα'ι ολοένα πιο έντονα τόν σύγχρονο άνθρωπο y ià μιά έσχατη κα'ι απόλυτη κατάκτησή του. Α ύτό γίνετα ι φανερό στα συ­ γκοινωνιακά μέσα (άεροπλάνα. έτσι ό π ω ς τόν αντιλαμβάνεται ή νεότερη Φυσική άπό τόν καιρό τοΰ Γαλιλαίου καί το υ Νεύτωνα. τήν κυριαρχία (Beherrschung) κα'ι τήν κατάκτηση (Eroberung) τοΟ χώρου. ραδιόφωνο κλπ. Ή σύγχρονη γλυπτική δέν υπακούει έπίσης σ’ αύτή τήν πρόκληση. πού είναι πρός κάθε κατεύθυνση ισοδύ­ ναμη. τηλεόραση. Ό χώρος— δέν είναι εκείνη ή ομοιόμορφη έκταση. Δέν βρίσκει έτσι τόν έαυτό της νά έπιβεβαιώνεται μέσα στόν έ π ί κ a ι ρ ο χαρακτήρα της . Λ λλά κι α ύ τό π ο ύ παραδοσιακά καλείται «έναέριος χώ ρος» δέν tlvai π ια κάτι κλειστό κα'ι αεροστεγές· τό έχουν διαπεράσει καί τό Λιασχίζουν συνεχώς τά σύγχρονα τεχνολογικά έργαλεϊα: οί υπέ­ ρηχοι.) π ο ύ κατορθώνουν νά ε κ μ η δ ε ν ί ζ ο υ ν τ'ις αποστάσεις.) καί στα μέσα μαζικής επικοινωνίας (διαδίκτυο. "Οχι μόνο ή σύγχρονη τεχνολογία. τής όποίας καμιά ενδεχόμενη τοποθε­ σία δέν εξαιρείται. καράβια κλπ. άλλά δέν είναι άντιληπτή αισθητηριακά. κατανοώντας τόν έαυτό της ώς μιά άναμέτρηση μέ τό χώρο. τ ά δορυφορικά .

ή γ λ υ π τικ ή τέχνη είναι μιά «αναμέτρηση» (Auseinander­ setzung. «ενσαρκώνει τό χώρο». Ή γ λ υ π τ ι κ ή τ έ χ ν η έχει ασφαλώ ς σχέση μέ τό χώρο. Τό ζωντανό σώμα ενσαρκώνει τήν ψυχή. μηνύματα κλπ. ή ό π ο ία ήτα ν ά γ ν ω σ τη κατά το ύ ς αιώνες π ο ύ προηγή θηκαν τής νεότερης ευρωπαϊκής εποχής. Α λλά έτσι φαίνεται νά συντάσσεται μέ τήν τεχνολογική-φυσικοεπιστημονική άντίληψη του χώρου ώς μιας ομοι­ όμορφης έ κ τ α σ η ς (Auseinander = τό έ κ τ ό ς . Ό Heidegger θέτει τό έρώτημα: Ά ρα γε έτσι όπω ς νοείται σ ή μ ε ρ α τό γ λ υ π τ ό έργο. τό άβιο σώμα (π. Σύμφωνα μέ παμπάλαιες πεποιθή­ σεις τό ύλικό σώμα είναι ένα « σήμα » αυλών οντοτήτων : ή χειροπια­ στή εμφάνιση μή αισθητών άλλα άναμφισβήτητα υπαρκτών οντων. τό ποτήρι) ένσαρκώνει τις ιδεατές αιτίες π ο ύ τό παρήγαγαν.ά λ λ ή λ ω ν ) .αύτή ή λέξη.Κ ι έντούτοις: Μττορεΐ ό φυσικοεττιστημουικά-τεχνολογικά σχεδιασμένος χώρος (όπω ς και αν -προσδιορίζεται περαιτέ­ ρω) νά ισχύει ώς ό μόνος άληθινός χώρος . Ό Heidegger ξεκινά ά π ό τή σχεδόν αύτονόητη πεποίθηση ότι τό γ λ υ ­ π τό έργο είναι ένα υλικό σώμα. ένα ύπάκουο öpyavo στά χέρια τής τεχνολογίας. . Παρα­ κάτω αύτή ή γενικά άποδεκτή πεποίθηση θά κριθεΤ ώς απαράδεκτη. τό κρεβάτι. Ό Heidegger αναφέρει μιά γενικά άποδεκτή πεποίθηση. τό βου­ νό. άν ή (αντικειμενικότητα το υ άντικειμενικά υ ­ π α ρ κ το ύ κοσμικού χώ ρ ο υ παραμένει άμετακίνητα τό συσχετικό τής υ π ο κ ε ι μ ε ν ι κ ό τ η τ α ς μιας συνείδησης. Ό χώρος είναι π ο λ ύ π λ ευ ρ α διαπερασμένος και κατακτημένος. Συγκρινόμενοι με α ϋ τό ν όλοι οί ά λ λ ιώ ς σ υγκροτημένοι χώ ροι — ό καλ­ λιτεχνικός χώρος. Τ ί θά λέγατε. Δηλαδή συμμε­ τέχει ή γ λ υ π τικ ή τέχνη στή γενική προσπάθεια νά κατακτηθεί και νά εξουθενωθεί ό χώρος. σημαίνει : θέτειν έ κ τ ο ς ά λ λ ή λ ω ν ) μ έτό χώρο. ό χώρος τής καθημερινής πράξης και συ­ ναναστροφής— είναι ά π λ ώ ς υποκειμενικά κ α λ ο ύ π ια και μεταμορφώσεις το ΰ ενός αντικειμενικού κοσμικού χώ ρου.χ. αν νοηθεί ετυμολογικά.

κανένα ά π ό τά όποια δέν μπορεΐ νά υπάρξει ή νά ϊσχύσει χωρ'ις τό ιΐιλλο καί τις μεταξύ το υ ς σχέσεις. έκεΐνες δέν μπόρε­ σαν π ια νά ϊσχύσουν πα ρά μόνο ώς μεθύστερες και μερικότερες π α ­ ραλλαγές του. κα'ι ακόμα λιγότερο εχει απαντηθεί. Σ έ τ ί συνίστανται αυτοί οι διαφορετι­ κοί χώροι. Α ύτά τά δυό καλούπια ΐσχυσαν κατά τήν άρχαιότητα ώς άρχέγονες μή­ τρες (ό Heidegger λέει υπαινικτικά: Vorformen = πρω τύτερες φόρ­ μες). π ο ύ Ισχύουν μόνον ώς πα ρα λλα γές καί υποπεριπτώσεις τ ο ΰ ά ν τ ι κ ε ιμ ε ν ι κ ά υπαρκτού κοσμικού (εννοεί : άστρονομικοΰ) χώρου.ά γ γ λ ικ ά καί . δομημένοι έντελώς διαφορετικά: είναι ό κ α λ ­ λ ι τ ε χ ν ι κ ό ς χώρος καί ό χώρος τής καθημερινής μας σ υ ν α ν α ­ σ τ ρ ο φ ή ς κ α ί δ ρ ά σ η ς . κερδίζου­ με ετσι κιόλας μιά επίγνωση της ιδιαιτερότητας τοΰ χώ­ ρου. Είναι λοιπόν ά π αρα ίτη τος ένας διαρκής συσχετισμός το υ ς καί μιά ίση ιεράρχησή το υ ς — έστω καί άν φαίνεται νά έχασε τήν ισχύ το υ ό άρχικά θεμελιωτικός χαρακτή­ ρας τοΰ ϋ π ο . ό Heidegger προσφεύγει σέ μιά καθιερωμένη διάκριση: Πρόκειται γ ια δυό «υποκειμενικά καλούπια». έπειδή δέν είχε άκόμα άνακαλυφθεϊ σέ όλη το υ τήν έκταση ό κοσμικός χώρος.5 Παρα5 Σ’ αυτές τις παραγράφους διατυπώ νονται δυό ριζοσπαστικές ένστάσεις ένάντια στην α π ό λυτη ισχύ τοΰ τεχνολογικού χώρου: ( ά ) ’Οφείλουμε νά παραδεχτούμε ότι πέρα ά π ό α ύτό τό χώρο υπάρχουν και άλλοι. τί είναι ό χώρος ώς χώρος.Ακόμα κα'ι αν αναγνωρίζουμε τή διαφορετικότητα τών ε­ μπειριών χώρου κατά τούς παρελθόντες αιώνες.κ ε ι μ έ ν ο υ . "Εχουμε δίκιο νά βλέπουμε τό υποκειμενικό σάν υποδεέστερο κα'ι μειονεκτικό έναντι το υ αντικειμενικού. Ό Heidegger δέν παραλείπει νά έπισημάυει ότι α ύ τά τ ά δύο είναι άλληλένδετα σ υ σ χ ε τ ι κ ά (γερμανικά: Korrelate. Ά φότου α ύτό ς ανακαλύφθηκε. Τό ερώτημα.ά γ γ λ ικ ά : correlatives. Για νά τούς προσεγγίσει. Υπενθυμίζεται έπίσης ότι ή έννοια τής υποκειμενικής «συνείδησης» (γερμανικά: Bewußtsein. προσδιορισμένα μέσα στό περιορισμένο καί αυθαίρετο βεληνεκές τών καλλιτεχνικών υποκειμένων καί το ΰ καθημερινού πάρε-δώσε.γ α λ λ ικ ά : correlates). δέν εχει ετσι ακόμα τεθεί.

(β ') 'Οφείλουμε επίσης νά παραδεχτούμε ότι ό τεχνολογικός χώρος δέν μπορεΐ νά διεκδικεΐ μιά α π ό λ υ τ η ισχύ.μένει αναποφάσιστο. στό όποιο θά μπορούσε κανείς νά άναχθεϊ. ». ή ρωμαϊκή καί ή μεσαιωνική εποχή διέθεταν διαφορε­ τικές έμπειρίες χώρου καί δέν υποτιμούσαν τις υποκειμενικές έμπειρίες. "Ο. κατά ποιόν τρόπο ε Τυ α ι ό χώρος κα'ι αν διόλου μπορεΐ νά του αποδοθεί ένα Είναι. 6 Έδώ διατυπώνεται τό π ιό άποφασιστικό έρώτημα τής π α ρού­ σας μελέτης. τουλάχιστον έτσι φαίνεται. Επιτρέπει διόλου ό χώ­ ρος νά δειχθεΐ ή ιδιαιτερότητα του .τι ιδιάζει στό χώρο πρέπει νά δειχθεΐ άφ' εαυτού του. Ενώπιον αύτού δεν ύπάρχει καμιά διαφυγή πρός κάτι άλλο. με τήν άυτίληψη τών όποιων (σύμφωνα με μιά διατύπωση του Goethe) καταλαμβάνει τόν άνθρωπο ενα δέος πού μπορεΐ νά όδηγηθεΐ έως τήν αγωνία. γ ια νά τό κάνει σαφέστερο. δέν έπιτρέπεται νά τό περιορίζουμε στήν τεχνολογική έποχή· οφείλουμε νά ανοίξουμε τό βλέμμα μας άκόμα καί πρός τό απώτερο παρελθόν — χωρίς α ϋτό νά σημαίνει ότι έτσι κατορθώνουμε κιόλας νά θέσουμε τό έρώτημα έπαρκώς.6 γ α λ λ ικ ά : conscience) είναι μια σχετικά πρόσφατη επινόηση. 0 χώρος — ανήκει άραγε στά άρχέγονα φαινόμενα. Έάν Θέλουμε νά στοχαστούμε μέ σοβαρότητα τό έρώτημα «τί είναι ό χώρος ώς χώρος . δεν ύπάρχει τίποτα στό όποιο θά μπορούσε κάνεις νά άναχθεϊ. Διότι πίσω άπό τό χώρο.» (β ) «Κατά ποιόν τρ ό π ο ε Τ ν α ι ό χώ ρος . » ( γ ) « Μπορεΐ διόλου νά το ΰ αποδοθεί ενα Είναι. διότι ή π ρ ω ­ τοκαθεδρία το υ είναι σχετικά πρόσφατη.» (ε-) «’Επιτρέπει ό χώρος νά δειχθεΐ ή ιδιαιτερότητα του. Ό Heidegger κρίνει καλό νά τό έκφράσει μέ μιά π λ η ­ θώρα διατυπώ σεω ν. Ή αρχαϊκή.» (δ') «Πίσω ά π ό τό χώρο υπάρχει κάτι.» . ή κλασική αρ­ χαιοελληνική. Ά ς δούμε α ϋτή τήν πλη θώ ρα : (α') «Τί είναι ό χώρος ώς χώρος. π ο ύ δέν ύπήρχε στούς αρχαίους καί μεσαιωνικούς χρόνους.

υ δ η /η μ έ ν ο ι σέ κατάσταση άνάγκη ς έξαιτίας α υ τώ ν τω ν ερω τημάτω ν. Ό τρόπος.7 "Ολες αϋτές οί διατυπώσεις δηλώνουν ότι ό χώρος πρόκειται νά μελετηθεί όντολογικά. παραμένει κατ’ άρχήν άκαθόριστος. είναι ή προσπάθεια νά άναχθεΐ α ύτό τό «όν» σέ κάτι ου­ σιαστικά πρω τύτερο. οφείλουμε νά παραδεχτούμε: "Οσο δέν βιώνουμε τήν ιδιαιτερότητα το ΰ χώρου. δπου ό σ υ γ ­ γραφέας παραπέμπει ρητά στό τέλος τής παρούσας μελέτης. δηλαδή μέσα στό πλαίσιο έκείνης τής επιστή­ μης. οφείλουμε νά προαναγγείλουμε δτι ό χώρος ώς χώρος. π ο ύ μελετά τά όντα ώς δντα (δές Άριστοτέλους Τώι> Μ ετά τά Φυσικά Γ' 1. Καί χωρίς νά λ έγετα ι πουθενά παρακάτω. 7 Ή άπορία π ο ύ προκύπτει άπό τήν π ο λλ α π λή διατύπωση τοΰ . αν δέν διευκρινιστεί πρω τύτερα ό ίδιος ό χώρος. π ο ύ είναι ή άρχέγονη π η γ ή (= « ή προέλευ­ ση») το ΰ χώ ρου. δείχνο­ ντας έτσι δτι τό Θεωρεί άναγκαϊο συμπλήρωμα όσων λέγονται έδώ). τό Είναι το ΰ χώ ρου και ή ιδιαιτερότητα το ΰ χώ ρου ά π α ντώ ντα ι στήν έννοια το ΰ τ ό π ο υ . 1003α 21 : « Έ σ τιν έπιστήμη τις η θεωρεί τό ον ή ον »). Πρέπει μάλιστα νά ειπωθεί δτι ή παρούσα μελέτη δίνει έμφαση στό όντολογικό ερώτη­ μα περί χώρου κα'ι θέτει σέ δευτερεύουσα μοίρα τά υ π ό λ ο ιπα ερω­ τήματα. Τό δ' έρώτημα διασαφηνίζει λοιπόν μέ άκρίβεια τήν πορεία π ο ύ θά κάνει ό H eidegger ά π ό τό χώρο σέ κάτι όντο­ λογικ ά π ρ ω τύτερ ο: στόν τ ό π ο . Ή όντολογική μελέτη τοΰ χώρου δέν είναι ένας περιορισμός τοΰ βλέμματος στήν έννοια το υ χώ ρου και σέ τίπ ο τε άλλο. ό Heidegger υποδεί­ χνει ότι δέν είναι δυνατό νά διαλευκανθεΐ ή σχέση αύτώ ν τώ ν δύο. μέ τόν όποιο ό χώρος διευθύνει κα'ι διαπερ­ νά τό καλλιτέχνημα. π αρ α­ μένει σκοτεινό και τό νά μιλάμε γ ιά εναν καλλιτεχνικό χ ώ ­ ρο. Αύτό δικαιολογείται ένμέρει άπό τό γεγονός δτι ό Heideg­ ger έχει άσχοληθεΐ κατά τό παρελθόν εκτεταμένα μέ τό όντολογικό έρώτημα περι του καλλιτεχνήματος (δές Heidegger 1986. Χωρίς νά τό λέει ξεκάθαρα. ’Αντίθετα μάλιστα. Έ τσι φαίνεται νά αποστασιοποιούμαστε —τουλάχιστον προσωρινά— ά ­ πό τό θεματικό αντικείμενο τής μελέτης. π ο ύ είναι ή σχέση τής γ λ υ ­ πτικής μέ τό χώρο.

8 όντολογικοΰ ερωτήματος ττερι χώρου φαίνεται νά ό δη γεΐ τόν στο­ χαστή σέ άμηχανία κα'ι σέ «κατάσταση ανάγκης». αύτός π ο ύ ά π ο κ α λ ύ π τει ο. άντίθετα μ ά λισ τα τό δ ι α ­ κ α τ έ χ ε ι (ό Heidegger λέει: durchw altef μεταφράζω : «διευθύνει καί διαπερνά»· δές καί τή γαλλική μετάφραση: «porte et traverse»). ΌΟστόσο π α ρα ­ δέχεται τήν προτεραιότητα αϋτοΟ το ΰ έρωτήματος σέ σχέση μέ τό κεντρικό έρώτημα τής μελέτης. γ ιά νά υποβάλει μιά άκόμα υποψία.τι π ιό ίδιάζον το υ άνήκει. ό χώρος π ο ύ ύφ ίσ τατα ι άνάμεσα σ το υς ό γ κ ο υ ς — α υ το ί οί τρεις χώ ροι μέσα στήν ενότητα τής άλληλεπίδρασής το υ ς δέν είναι π ά ­ ντα ά π λ ώ ς και μόνο παραφ υάδες το υ ένός καί μόνου φυσικοεπιστημονικοΰ.» (β') «'Α­ λήθεια σημαίνει τή μή-κρυπτότητα τοΰ Είναι. έντός το ΰ ο π ο ίο υ τό γ λ υ π τ ό μπορεΐ υά συναπαυτηθει ώς ευα παρευρισκόμενο αντικείμενο. Αξίζει νά προσεχθεί έδώ ό έξής υπαινιγμ ός το ΰ Heidegger: Εί­ ναι π ο λ ύ πιθανό νά φανερωθεί ότι ό καλλιτεχνικός χώ ρος δέν είναι σέ τόσο άθλια κατάσταση όσο ό τεχνολογικός. δέν πρέπει τό τε μέσα σ τό καλλιτέχνημ α τής γ λ υ π τ ικ ή ς τέχνης νά ά π ο κ α λ ύ π τ ετ α ι άποφ ασιστικά ό άληθινός χώρος.τεχνολογικού χώ ρου. δέν έξουθενώνεται καί δέν διαπερνιέται ά π ό τό καλλιτέχνημα.Ό χώρος. π ο ύ θά μπορούσε νά διατυπω θεί ώς έξής: Σέ τί συνίσταται ό καλλιτεχνικός χώρος καί ειδικότερα ό χώ ­ ρος τής γλυ πτική ς. Ό καλλιτεχνικός χώ ­ ρος ϊσως δέν κατέχεται καί δέν κατακτάται. ô χώρος τόν όποιο περικλείουν οϊ όγκοι τής φιγούρας.» . (α') «Ή τέχνη είναι τό έν-εργω-φέρειν τήν άλήθεια. έστω καί αν κα­ μιά άριθμητική καταμέτρηση δέν μπορεΐ νά έπέμβει στό γ ε ­ γο νό ς τής καλλιτεχνικής διαμόρφωσης. Έάν γίνει παραδεκτό ότι ή τέχνη είναι τό έν-έργω-φέρειν τήν άλήθεια καί ότι άλήθεια σημαίνει τή μή-κρυπτότ η τ α τ ο υ Είναι. Ποιά είναι εκείνα τά συμπερά­ σματα. 8 Ό Heidegger άντλεΐ συμπεράσματα παλαιότερω ν μελετών του.

θά επιχειρήσουμε νά άκούσουμε τή γλώ σσα. Μή­ π ω ς λοιπόν δέν πρέπει νά ζητούμε ά π ό τήν τεχνολογία μιά άπάντηση γ ιά τό τ ί είναι άληθινά ό χώρος. ά λ λ ά μέσω τής γλώ σ σ α ς θά άναζητηθεΐ άμέσως παρακάτω ό άληθινός χώρος. 28 το ύ γερμανικού κειμένου): «Τό έργο τέ­ χνης μέ τόν τρόπο το υ ξανοίγει τό Είναι τω ν όντων. ό Heidegger ακολουθεί μιά μακραίωνη όντολο■γική παράδοση π ο ύ ξεκινά άπό τόν Πλάτωνα καί τόν Αριστοτέλη. Α ΰτό τό ξάνοιγμα. τήν όποία ό Heidegger δ έ ν θά άκολουθήσει στήν παρούσα μελέτη. βγάζω τά άγριόχορτα κι έτσι άνοίγω χώρο. και ειδικά στά έργα τής γλ υ π τικ ή ς ώς άποκαλυπτικά το ΰ άληθινοΰ χώ ρου. . κάτι άνοιχτό γιά μιά εγκατάσταση και διαμονή του άνθρώπου. Αυτό σημαίνει : ξεβοτανίζω. ενα μονοπάτι στενό και ταλα­ ντευόμενο. Κάνοντας χώρο έπιφέρω κάτι ε­ λεύθερο. δηλαδή τό χώρο ώς χώρο. Μέσα σ’ α ύτό τό έργο έχει τεθεί έν έργω [= έχει ένεργοποιηθεΐ καί σταθεροποιηθεί] ή άλήθεια τω ν ό­ ντων. 69 το ύ μεταφραστή έκείνου το υ βιβλίου. Μέσα σ’ αυτή τή λέξη μιλά τό ρήμα: κάνω-χώρο IRäumen]. Α ύτά τά συμπεράσματα οδηγούν σέ μιά ύπ ο ψ ία : ’Εάν γενικά ή τέχνη άποκαλύπτει τήν άλήθεια το ύ Είναι.9 (ύς σχετικό μέ α υ τά τά συμπεράσματα π αραθέτω τό έξης χω ­ ρίο (H eidegger 1986. μήπως τό γ λ υ π τ ό έρ­ γ ο άποκαλύπτει τόν άληθινό χώρο. δηλαδή ή άλήθεια τω ν όντων.Πώς μπορούμε όμως νά βροΰμε αΰτό πού ιδιάζει στό χώ­ ρο. ά λ λ ά μάλλον πρέπει νά στραφούμε στά καλλιτεχνήματα ώς ά π οκα λυπτικά τής άλήθειας.» Δές έπίσης τή σημ. δηλαδή ή άποκάλυψη. 9 Ε πιλέγοντα ς τή λεκτική σημασία ώς μέθοδο π ρ ο σ έγγισ η ς στό χώρο ώς χώρο. 'Υπάρχει μιά διέξοδος. Περί τίνος γίνεται λ ό γ ο ς μέσα στή λέξη «χώ ρος» |Raum]. συμ­ βαίνει μέσα στό έργο τέχνης. "Οχι μέσω τώ ν γ λ υ π τ ώ ν έργων. Ή τέχνη είναι τό έν έργω τίθεσθαι [= ή ένεργοποίηση κα'ι στα ­ θεροποίηση] τής άλήθειας. Έ τσ ι ϋποδείχνεται μιά μέθοδος έρευνας. σ.

Ή γερμανική λέξη Raum (= χώρος) προέρχεται άπό τό ρήμα räu­ men. ότι ή έδώ άκολουθούμενη μέθοδος είναι «ταλαντευόμε­ νη». Οί μή Ιεροί χώροι εΐναι π ά ντα ή στέρηση ίερών χώρων. π ο ύ άπομένουν συχνά π ο λύ πίσω. «Κ άνω-χώρο» σημαίνει άπελευθέρωση εκείνων τώ ν τ ό ­ π ω ν . 10 Έδώ ό Heidegger κάνει διαλογισμό (ά γγλικ ά . Κάνοντας χώρο έπιφέρω έκεΐνο τόν έντοπισμό. Προϋποθέτει ότι αύτά π ο ύ έ­ χουν έναποτεθεΐ στή γλ ώ σ σ α είναι γενικεύσιμα. ‘ίύ σ τό σ ο α ύτό τό ρήμα έχει πολλές σημασίες καί όχι μόνο αύτή π ο ύ άντλεΐται ά π ό τόν Heidegger. άλλω στε. εΐναι μιά απελευθέρω ση τό π ω ν . Παραδέχεται. β υ­ θιζόμενα στήν ευδαιμονία μιας π α τρ ίδ α ς ή στή συμφορά τής έλλειψης πατρίδας ή ακόμα και στήν αδιαφορία άπέναντι σ' αυτές τΐς δυό. Α ύτό δηλώνει ότι « π ίσ ω ά π ό τό χώρο» (όπως . Ή σημασία π ο ύ συνοψίζει τά νοήματα εΐναι : « ά π ε λ ε υ θ έ ρ ω ­ σ η τ ό π ω ν » . σ το υς οπ οίους έναττοτίθενται τά πεπρωμένα το ΰ διαμένοντος ανθρώπου. Μέσα άπό τό επιφανειακά ά π λό ρήμα räumen βγάζει νοήματα.Τ ό « κάνω -χώ ρο». άρα μπορεΐ νά παραπλανήσει και νά οδηγήσει crrà πιό ποικί­ λα συμπεράσματα. στους οποίους ή έμφάνιση τοΰ θεϊκοΰ έπΐ καιρό καθυστερεί. π ο ύ δείχνουν τή βαθιά διασύνδεση αυτής τής λέ­ ξης μέ τίς πιό άποφασιστικές στιγμές τοΰ άνθρώπινου γένους. «Κ άνω-χώρο» θά π ει: άπελευθέρωση τόπω ν.10 Α ϋτή ή μέθοδος επιχειρεί νά ανακαλύψει τό ούσιώδες μιας λέξης μέσα ά π ό τά νοήματα π ο ύ περιέχει. σ το υ ς ό π ο ιο υ ς έμφανίζεται ένας θεός· έκείνων τώ ν τό π ω ν. Ό φιλόσοφος θεωρεί προφα­ νώς ότι αϋτή είναι πιό αποκαλυπτική άπό τίς άλλες. αν νοηθεί μέσα στήν ιδιαιτερότητα το υ . έστω κι αν υπ ά ρ ­ χουν μόνο σέ μ ι à γλώ σσα. γερμανικά καί γαλλικά: meditation). ά π ό τούς οποίους έχουν δραπετεύσει οι Θεοί· έκεί­ νων τώ ν τόπω ν. ό όποιος προετοιμάζει μιά διαμονή.

π ιό α π ο κ α λ υ π τικ ή και π ιό ουσιώ δης ά π ό τήν έννοια «χώρος». . Κα'ι όταν βλέπεται. "Οταν παραχωρούμε. ή όποία μεταξύ άλ­ λων έπιτρέπει τήν εμφάνιση παρόντων πραγμάτων.τεχνολογικός χώρος ισχύει ώς εκεί­ νος ό χώρος. Ποιοι είναι οι « τό π ο ι» στούς όποιους άναγόμαστε. (Γ') Έντοπισμός τοΰ άνθρώπου χάρη στούς ιερούς χώ ρους π ο ύ θεμελιώνουν τήν άνθρώ πινη διαμονή ή μετεωρισμός έξαιτίας τής στέρησης ιερών χώρων. άν δέν άναχθοΰμε στον τόπο. Ποιό είναι τό συμβάν τοΰ κάνω-χώρο. άφενός άποδεχόμαστε κάτι. στά όποια ή άνθρώπινη διαμονή βλέπει τόν έαυτό της νά παραπέμπεται. Δέν είναι τό ότι πα­ ραχωρώ [einräumen] κα'ι μάλιστα μέ ένα διττό τρόπο: άφενός έ π 1 τ ρ έ π ω και άφετέρου δ ι ε υ θ ε τ ώ . Α ύτό θά μπορούσε επίσης νά ειπωθεί ώς έξης: Ή έννοια « τό π ο ς» είναι πιό άρχέγονη. προπάντων όσο ό φυσικοεπιστημονικός. εξακολουθεί νά παραμένει δύσκολο στό νά προσδιοριστεί. Αύτό τό χαρακτηριστικό τοΰ κάνω-χώρο παραβλέπεται πολύ εύκολα. Άφετέρου ή παραχώρηση εξασφαλίζει στά πράγματα τή δυνατότητα νά άνήκουν κάθε φορά σέ μιά θέση κα'ι βάσει τούτης νά άνήκουν τό ένα στό άλλο. άπό τόν όποιο οφείλει έκ τών προτέρων νά έξαρτηθεϊ κάθε επισήμανση τού χωρικού στοιχείου. ’Αφή­ νουμε νά έπικρατήσει ή άνοιχτότητα.Μέσα στό «κάνω-χώρο» μιλά κάι συνάμα κρύβεται ενα συμβάν. λ έγετα ι πα ρα π ά νω ) κρύβεται ή έννοια το ΰ τ ό π ο υ · και δέν εισ­ δύουμε στό χώρο ώς χώρο. (Β') Έντοπισμός το υ ανθρώπου χάρη σέ έναν άποκαλυμμένο Θεό ή μετεωρισμός έξαιτίας τής δραπέτευσης καί τή ς μή έμφάνισης Θεών. Άναφέρονται τρία είδη: (Α ) Έντοπισμός το ΰ ανθρώ που σέ μιά π α τρίδα ή μετεωρισμός έξαιτίας τής έλλειψης πατρίδας και τής αδιαφορίας γ ια μιά πατρίδα.

βάσει τής όποίας καί ό ίδιος κατορθώνει έκάστοτε νά προσανατολίζεται μέσα στό χώρο. Ό Heidegger διαπιστώ νει τώ ρα και ένα «συμβάν» π ο ύ οδηγεί τό άνθρώπινο γένος άναπόδραστα π ρ ό ς έναν τέτοιο έντοπισμό. Πρέπει νά ειπωθεί ότι δέν είναι ή πρώ τη φορά π ο ύ ό Heidegger έμβαθύνει σ’ α ύτό τό ρήμα. Τό γεγονός ότι ό άνθρωπος έχει τή δυνατότητα νά μετατοπίζει. Οί σημασίες το ΰ ρήματος einräumen αναλύονται έκεΐ κατά διττό τρό π ο : « π α ρ έ χ ω τήν έλευθερία τής ά νοιχτότητας. όφείλεται στό ότι ή « παραχώρηση » είναι άρχέγονο χαρακτηριστικό τής άνθρώπινης ύπαρξης. ή π α ­ ραχώρηση νοείται ώς επίτευγμ α το ΰ καλλιτεχνήματος: το ύ το π α ­ ραχωρεί έκείνη τήν εύρυχωρία. "Οσον άφορά τό α': Πρόκειται γ ιά έκείνη τήν άρχέγονη παραχώ ­ ρηση. (β ') διευθετώ.und einräumen»). σ. αναλαμβάνει νά έξετάσει τά νοήματα π ο ύ κρύβονται στό συγγενικό ρήμα einräumen. Ill). ή όποία όχι μόνο άποδέχεται ά λλ ά κα'ι άποδίδει· τό έδώ χρη- . Έ πεξηγεΐ τόν κινησιακό χαρακτήρα το ΰ ρήματος einräumen έπίσης κατά διτ­ τό τρόπ ο: (α') επιτρέπω. νά π α ­ ραμερίζει και νά διευθετεί όντα («um-. σ.Μ έσα σ’ α ύτή τή διττή παραχώ ρηση λαμβάνει χώ ρα ή χο ­ ρήγηση τό π ω ν. Γιά νά όδηγηθεΐ πρός αϋτό. έτσι ώστε νά διευθετηθούν μέσα του τά ένδόκοσμα όντα σάν τέτοια. και δ ι ε υ θ ε τ ώ α ύτό τό έλεύθερο στοιχείο μέσα στά συστατικά το υ » . Ό χαρακτήρας αύτοΟ το ΰ συμβάντος εί­ ναι μιά τέτοια χορήγηση. 34. «βάσει τής όποίας δωρίζεται ή άποχωρεΐ ή διατηρούσα εύνοια τώ ν θεών». έάν ή 11 Μέ τά νοήματα π ο ύ ανακαλύφθηκαν μέσα στό ρήμα räumen διαπιστώθηκε ή απελευθέρωση τό π ω ν και ό έντοπισμός το ΰ ανθρώ­ π ινου γένους.11 Ά λ λ α τί είναι ό τό π ο ς. Στό δοκίμιο το ΰ H eidegger 1986. weg. έπεξηγεΐ τό einräumen ώς άρχέγονη «παραχώρηση» μέ τό ειδικό νό­ ημα ότι ό άνθρωπος παραχω ρεί στά πρόχειρα όντα τή δυνατότη­ τα νά γίνο υν α ύτό π ο ύ είναι: ά π ο κ α λ ύ π τει καί παρέχει μιά « σ υ­ μπλεκτικά καθορισμένη ο λ ό τη τα θέσεων». Ήδη στό Είναι καί Χρόνος (Ε κΧ . Τί λέει τώ ρα ό Heidegger στήν πα ρούσα συνάφεια. Α ύτό σημαίνει συγκεκριμένα ότι τό έργο τέχνης παρέχει τήν εύρυχωρία τοΰ κόσμου.

τό σφυρί π α ­ ραπέμπει στή σφυρηλάτηση). π ο ύ δίνει-τήν-άδεια (zulassen. βάσει ένός συνόλου κατευθυντικά προσανατολισμένων θέσεων ένός σ υμ π λέγμ α το ς περιβαλλοντικά πρόχειρων οργάνω ν» {Ε κΧ . "Ενα έξοχο παράδειγμα Θέσης είναι «ό ήλιος.χ. άλλά είναι ή συνθήκη γ ιά τή δυνατότη­ τα νά άνήκουν τά χρησιμοποιούμενα όντα σέ μιά θ έ σ η καί βάσει τούτης νά παραπέμπουν τό ένα στό ά λλο (όπως π.. §§ 17-18. δπ ω ς όταν ένας κρατικός θεσμός δίνει μιά έπ α γγελμ α τικ ή άδεια). σ. π α ­ ραμερισμού ή ταξινόμησης. Ποιά π ρ ά γ μ α τα . (Γιά τ'ις έν­ νοιες τής «παραπομπής» και τής «σύμπλεξης» δές ΕκΧ . Δεχόμαστε τήν επικράτηση τής άνοιχτότητας. το υ όποιου τό φώς καί ή ζέστη χρησιμοποιούνται καθημερινά»: μέ βάση τις διαφορετικές χρησιμότητες το υ καθορίζο­ νται καί οί έξαιρετικές θέσεις του. Ό χ ι συλλήβδην οσα παρευρίσκονται (Vorhande­ nes). ώστε νά συγκροτείται μιά άλληλοσυμπλεκόμενη ολότητα παραπομπών. δηλαδή ή άνατολή. Ό Heidegger έπιμένει στόν κινησιακό χα ­ ρακτήρα τής θέσης. όπου παρευρίσκονται τυχαία και άδιάφορα κάποια πράγματα. ή δύση και τά μεσάνυχτα. Τί δεχόμαστε καί τί δίνου­ με. Στό έπιμέρους πρός-κά- . τελική κατάληξη τής όποίας είναι ή άνθρώπινη διαμονή. ά λ λ α κι ενα δόσιμο: geben.ιδιαιτερότητα το υ μέλλει νά προσδιοριστεί μέ οδη γη τικό νήμα τήυ άπελευθερωτική παραχώ ρηση. Πρέπει νά προσεχθεί ότι αύτή ή θέ­ ση δέν είναι κάποια τοποθεσία (Stelle). τό μεσημέρι. 102). όπω ς μεταφράζω. ή όποία δέν είναι άλλη ά π ό εκείνη π ο ύ είδαμε πα ρα πά νω ώς ευρυχωρία το υ κόσμου. «Ή έκάστοτε θέση καθορίζεται ώς θέση το υ τάδε ορ γάνου γ ιά . ά λλ ά όσα χρησιμοποιούμε καθημερινά μέ τέτοιο τρόπο. Μέ τή σειρά της ή άνοιχτότητα (τοϋ κόσμου) δέν επικρατεί βίαια. Αυτή ή άποδοχή δεν είναι όμως μιά τυφλή υποδούλω ση. σιμοποιούμενο ρήμα zugeben σημαίνει όχι μόνο μιά αποδοχή. άλλα κι αύτή δίνει-τήν-άδεια νά έμφανιστουν τά π ρ ά γ μ α τα ώς παρόντα. γΓ α ύτό τήν καταγράφει ώς d as Wohin (= τό πρός-κάπου) καί όχι das Wo (= τό κάπου).) "Οσον άφορά τό β': Ή άρχέγονη παραχώ ρηση ώς δ ι ε υ θ έ τ η σ η τώ ν πραγμ άτω ν δέν είναι μιά έμπειρική πράξη μετατόπισης.. ά λλ α εί­ ναι μιά χορηγούμενη άφεση.

Ή περιοχή είναι πιό άρχέγονο φαινόμενο ά π ό τή θέση. στήν όποία « πρέπει-νά-βρίσκονται» τ α όργανα.χ. § 22). ά λλ ά συνανήκουν (μεταφράζω κάπω ς έλεύθερα: συνυφαίνονται) σέ μιά περιοχή.12 που. Πώς κατορθώνει ό τόπος νά ξανοίγει μιά περιοχή . Μέ τούς όρους «θέση» καί «περιοχή» ό Hei­ degger ορίζει τή χω ρικότητα τώ ν πρόχειρων ένδόκοσμων όντω ν (Ε κ Χ . Τό κατορθώ­ νει συναθροίζοντας τ ά π ρ ά γ μ α τα ώς πρός τό γεγο νό ς τής συνύ­ φανσής τους. Μ έσα στόν τό π ο διαδραματίζεται ή συνάθροιση μέ τό νό­ ημα τή ς άπελευθερω τικής π ρ ο φ ύ λα ξη ς τώ ν π ρ α γ μ ά τ ω ν μέσα στήν περιοχή τους. αν περιμέναμε νά μάς δοθεί ένας στατικός ορισμός. τήν όποία ό Heidegger ονομάζει π ε ρ ι ο χ ή (G egend) καί τής άποδίδει επίσης κινησιακό χαρακτήρα.βρίσκεται» ή ανήκει ( Hi n . ένα σφυρί). Ή περιοχή άφορά τή διαμονή το ΰ άνθρώπ ο υ θεμελιώνοντας καί προετοιμάζοντάς τ η ν δέν έχει όμως κανένα οίκοπεδικό ή χωροταξικό νόημα. π ο ύ είναι ή θέση στήν όποία « πρέπει-ι>ά. Ά λλ ά θά ήταν μάταιο. Αυ­ τό πρέπει νά κατανοηθεΐ μέσα ά π ό όσα ήδη άναφέρθηκαν: στους τόπους « έναποτίθενται τά πεπρωμένα του διαμένοντος ανθρώπου ». ά λ λ ά κατά κα­ νένα τρόπο γεωγραφική. "Ας προσεχτεί ή διαφορά μεταξύ θέσης καί περιοχής: τά π ρ ά γμ α τα άνήκουν σέ μιά θέση. αντιστοιχεί μια γενική κατεύ­ θυνση. διότι ποτέ δέν ύφίσταται α ­ πομονωμένο έ ν α π ρ ά γμ α (π. στους τό π ο υ ς «έμφανίζεται ένας θεός». 12 Μέ βάση όσα ειπώθηκαν πα ρα π ά νω ό Heidegger άναλαμβάνει τώ ρα νά προσδιορίσει τόν τ ό π ο (Ort). Ή περιοχή π ο ύ ξανοί­ γετα ι είναι λοιπόν ανθρωποκεντρική ή θεοκεντρική. μέ τό ότι συ­ ναθροίζει τά π ρ ά γ μ α τ α ώς π ρός τό ότι συνανήκουν (= συνυφαίνονται) μέσα της. ά λ λ α κάθε π ρ ά γμ α εΐ- . Ό τό π ο ς προσ­ διορίζεται όπω ς καί τά παραπάνω άναλυόμενα ρήματα (räumen .gehören) ένα έπιμέρους όργανο. κλπ. ein­ räumen) μέσω ένός συμβάντος: «ό τόπος ξανοίγει μιά περιοχή».Ό τό π ο ς ξανοίγει κάθε φορά μιά περιοχή.

"Ενα πα ρά λλη λο χωρίο έχει κατατεθεί σέ ένα « Δ ιάλογο στό Χω­ ματόδρομο σχετικά μέ τόν Στοχασμό». Α ύτή ή ά νο ιχτό τη τα δέν είναι παθητική καί άνενεργή άπέναντι στά όντα. μέ τόν όποιο ό Heidegger διατυπώνει τό νόημα τοΰ ύπερβασιακοΰ (κατ’ άλλους : ύπερβατολογικοΰ) διακανονισμού : Ή ά νοιχτότη τα κόσμου είναι ή συνθήκη γ ια τή δ υ να τό τη τα τώ ν ένδόκοσμων όντων νά είναι α ύ τά π ο ύ είναι. Ό Heidegger ά π α ντά μέ μιά βαρβάτη έκφραση: «άναδυόμενα μέσα στήν ένδόμυχη ήρεμία τους». Προφυλάσσοντας έτσι τά π ρ ά γμ α τα ό τό ­ π ος τά άπελευθερώνει γ ια τή δυνατότητα νά είναι α υτά π ο ύ είναι.Και ή περιοχή [G egend]. Ή άνοιχτότητα είναι ό μικρός ή μεγάλος κ ό σ μ ο ς . π ο ύ έ­ χει διανοιχτεΐ στον καθένα μας μαζι μέ όλα τά δντα π ο ύ τόν συναποτελοΰν. 13 Έδώ προσδιορίζεται ή π ε ρ ι ο χ ή (Gegend). Ή ευρύτητα είναι μιά άνοιχτότητα (κάτι σαν ένα ξέφωτο μέσα σέ άγριο δάσος) π ο ύ διακανονίζει τή συμπεριφορά τώ ν π ρ α γ ­ μάτων. τό σφυρί μέ τή σφυρηλάτηση. Α ύτό θά π ει συνάμα: διαφυλάσσει τή συνάθροι­ ση τώ ν π ρ α γμ ά τω ν μέσα στήν άλληλοσυνύφανσή τους. Πώς λοιπόν «είναι» αύτά τά όντα. "Ας δοΰμε π ώ ς τά δι­ οικεί: «επιφυλάσσεται νά τά άφήνει. ά λλ α προπά ντω ν π ρ ο φ υ λ ά σ σ ε ι τά π ράγμ α τα : τά εντάσσει στήν περιοχή όπου ά­ νήκουν κι έτσι τά διαφυλάσσει άπό τοΰ νά έκτεθοΰν άνυπεράσπιστα σέ μιά σκέτη παρεύρεση.» Αυτός είναι ένας άκόμα εύ­ σχημος τρόπος. ό όποιος πραγματοποιήθη- . αϋτή μέ μιά ανοικοδόμηση. Μέσω αύ τή ς ή ά νο ιχτό τη τα επιφυλάσσεται νά άφήνει κάθε π ρ ά γ μ α νά άναδύεται μέσα στήν ενδόμυχη ήρεμία το υ. Ή πα λα ιό τερ η μορφή α υ τή ς τής λέξης είναι « Gegnet ». Αϋτή κατονομάζει τήν ελεύθερη εύρύτητα.χ. ό π ο υ είναι σαφέστε­ ρο τό νόημα π ο ύ τόν ενδιαφέρει: πρόκειται γ ια μιά «έλεύθερη ευ­ ρύτητα ». ούτε όμως εξουσιαστική. Σ ’ αύτές τις δυό λέξεις κρύβονται όμως π ο λλ ά και βαρυ­ σήμαντα. αΰτή μέ τή διαμονή τοΰ τά ­ δε ανθρώπου). Ό Heidegger άνατρέχει σέ μιά παλαιότερη μορφή τής λέξης...13 ναι ένταγμένο σέ μιά ο λ ό τη τα π α ρα π ο μ π ώ ν (π. Ό τό π ο ς όχι α π λώ ς συναθροίζει.

Heidegger) και σέ έναν ’Ερευνητή τό 1944-1945 και δημοσιεύτηκε ώς συνοδευτικό σχό­ λιο στό βιβλίο του Heidegger Gelassenheit τό 1959. 40: Λ ο γ ι ο ς : Συνεπώς ή περιοχή είναι ταυτόχρονα ή ευρύτη­ τα [Weite] κα'ι ή διάρκεια [Weile]. θ ά επρεπε νά προσέξουμε τό ότι κα'ι τό π ώ ς α υ τό τό παιχνίδισμα άποδέχεται ά π ό τήν ελεύθερη ευ ρ ύ τη τα τής περιοχής μιά παραπομ πή στή συνύφανση τώ ν πραγμάτω ν. "Η μ ήπ ω ς ή π α ρ α χώ ρ η σ η ά π ο κ τά τήν ιδια ιτερ ότη τα της ά π ό τήν κυριαρχία τώ ν συναθροιζόντων τό π ω ν . "Ισως ό Heidegger δέν θά είχε αντίρρηση νά χαρακτηρίσει α ύ τά τά δύο (τήν περιοχή κα'ι τόν τό π ο ) ώς εξί­ σου άρχέγονα. "Αν αλ ή ­ θευε το ύ το . σέ έναν Δάσκαλο (= Μ. . κε ανάμεσα σέ εναν Λόγιο. ώστε μέσα της ή άνοιχτότητα διατηρείται κι έπιφυλάσσεται νά επιτρέπει σέ καθετί νά αναδύεται μέσα στήν ηρεμία του. Απλώνεται μέσα στή διάρκεια του ελεύ­ θερα εντός -εαυτού. Δ α ς κ α λ ο ς : Gegnet είναι ή διάγουσα ευρύτητα.Ε γείρεται τό έρώτημα : Είναι οι τό π ο ι πρω ταρχικά καί μό­ νο τό αποτέλεσμα και τό επακόλουθο τής παραχώ ρησης. Προσβλέποντας στήν τονισμέ­ νη χρήση αυτής τής λέξης μπορούμε λοιπόν άντ'ι για τήν κα­ θιερωμένη λέξη «Gegend» νά λέμε έπίσης «Gegnet». παρόμοια ή π ε­ ριοχή επιφυλάσσεται νά διαφυλάσσει τή συνοχή τους μέσα στήν άλληλοσυνύφανσή τους. δηλαδή ώς εξίσου θεμελιώδη γ ιά τήν ύφή κα'ι τή συ­ νύφανση τώ ν πραγμάτω ν. ή όποια συλλέγοντας τά πάντα άνοίγεται μέ τέτοιο τρόπο. σ.στραμμένου. τότε θά επρεπε νά αναζητήσουμε τήν ιδιαιτε­ ρ ό τη τα το υ κάνω -χώ ρο μέσα στή θεμελίωση το υ έντοπισμοΰ κα'ι νά σ υλλογισ τούμ ε τόν έντοπισμό ώς ενα σ υλλ ο­ γικό παιχνίδισμα τώ ν τόπω ν. Ή περιοχή διάγει μέσα στήν ευρύτητα τής ηρεμίας. "Οπως ό τόπος συναθροίζει μέ τό νόημα ότι άπελευθερώνει κα'ι συνάμα προφυλάσσει τά πράγματα. Και κάτι άκόμα: Ή περιοχή παίζει ενα ρόλο αντίστοιχο μέ τό ρόλο του τόπου.

Οί τό π ο ι κ υ ρ ι α ρ χ ο ύ ν (walten) και συναθροίζουν τά όντα σέ περιοχές. Αύτό προκύπτει άπό τή σκέ­ ψη δτι τά π ρ ά γ μ α τα μάς πα ρα πέμ πουν στή συνάφειά το υ ς (π.τεχνολογικού χώρου.καί μόνο μεθύστερα μπορούμε έμεΐς νά τείνουμε πρός α υ­ τούς άπελευθερώνοντάς τους.χ. τώ ρα άναλαμβάνει νά παραμερίσει α υτή τή βοηθητική σκαλωσιά.14 14 Έδώ ό Heidegger τραβάει σέ βάθος. μόνο έπειδή ύφίσταται ένας θεμελιώδης έντοπισμός καί μάλιστα μέ τό νόημα έκείνου τοΰ «συλλογικού παιχνιδίσματος» (Zusammenspiel) π ο ύ εΐναι ή συνύφανση (Zusammengehö­ ren) τώ ν πραγμάτω ν μέσα στις περιοχές. τό σφυρί μάς παραπέμπει στή σφυρηλάτηση) μόνο έπειδή α ύτό τό «π α ιχνίδι» συνύφανσης το ύ ς άνήκει έξίσου άρχέγονα όσο καί σέ ένα ξανοίγοντα καί συναθροίζοντα τόπο. αυτός ό χώρος άναπτύσσεται βάσει τής κυριαρχίας τώ ν τό π ω ν μιας περιοχής. ά λλ ά άντίθετα οί τό π ο ι μιας περιοχής εΐναι οί κυρίαρχοι καί π ρ ω τα ίτιο ι το υ παιχνι- .Θά επρεπε νά μάθουμε νά άναγνω ρίζουμ ε ό τι τ ά ίδια τ ά π ρ ά γ μ α τ α είναι οί τόττοι — και ότι α ύ τ ά δέν ανήκουν ά π λ ώ ς σε εναν τόπο. (β ’) Οί τό π ο ι δέν βρίσκο­ νται «μέσα» στόν τεχνολογικά νοούμενο χώρο. ’Αντίθετα. ΆφοΟ χρησιμοποίησε τά ρήματα räum en καί einräum en. Έχουμε τή δυνατότητα νά άπελευθερώνουμε τόπους. Σ’ αυτή τήν περίπτω ση θά ήμασταν ά π ό π ο λ ύ π α λ ιά εξα­ ναγκασμένοι νά παραδεχτούμε κάτι εκπληκτικό: Ό τό π ο ς δέν βρίσκεται μέσα στόν ήδη δεδομένο χώ ρο κατά τόν τρ ό π ο το υ φυσικοεπιστημονικοϋ. άλλά ε ΐ ν α ι τ ό π ο ι . Αύτή ή έμβάθυνση οδηγεί τόν Heidegger σέ δυό π ρ ά γ μ α τι έκπληκτικά συμπεράσματα: (α ') Τ ά π ρ ά γ μ α τα δέν άνήκουν ά π λ ώ ς σέ έναν τόπο. γ ια νά ϊδεϊ τα πρ ά γμ α τα όπω ς είναι κατά βά­ θος. γ ια νά είσδύσει στό φαινόμενο τής «απελευθέρωσης τόπω ν» κι έτσι νά προσεγγίσει τις έννοιες το υ τό ­ π ο υ και τής περιοχής. Τά ρητορικά έρωτήματα π ο ύ συσσωρεύει θέλουν νά ποΰν ότι οί τόποι δέν έχουν ανάγκη ά π ό «άπελευθέρωση» γ ια νά υπάρξουν.

Τί κάνουν οϊ τόποι της . ώστε καμιά τοποθεσία το υ δέν έξαιρεΐται (καθώς λέγεται παραπάνω). συγκρο­ τούν συναθροισμένη γύρω τους μιά ελευθερία. Ή γ λ υ π τ ικ ή δέν άναμετριέται μέ τό χώ ρο ά νά γοντά ς τον σέ ένα έκτεινόμενο έκτός-άλλήλω ν (Auseinander setzung).Τ ό έντός-άλλήλων-παιχνίδισμα μεταξύ τέχνης και χώρου θά επρεπε νά νοηθεί μέ βάση τήν έμπειρία τού τόπου καί τής περιοχής. δηλαδή σέ μιάν άποδοχή της άνοιχτότητας και σέ μιά διευθέτηση τώ ν πραγμάτω ν. διότι πρόκειται άντίθετα γ ιά ένα έντόςάλλήλω ν-παιχνίδισμα (Ineinander-spiel). ά λ λ α είναι ή σωματική έμφάνιση έκείνων τώ ν άσώματω ν αιτίω ν π ο ύ προκαλουν τό π ο υς.μόνο μεθύστερα προκύπτει ό ομοιόμορφος κα'ι απέραντος χώρος. άν ληφθοΰν ϋπ ό ψ η οϊ άνωτέρω έννοιες το ΰ τό π ο υ και τής περιοχής. δηλαδή σέ μιά άπελευθέρωση τόπ ω ν. οϊ όποιοι ξανοίγοντας μιά περιοχή και διαφυλάσσοντάς την. ώστε α ύ τά νά άνήκουν σέ μιά θέση κα'ι νά συνυφαίνονται. «Ή γ λ υ π τ ικ ή είναι ή ένσάρκωση τόπω ν. Ή γ λ υ π τ ικ ή έγκειται σέ ένα «κάνω-χώ ρο» (räumen). ή όποία χορηγεί στά έκάστοτε πράγματα μιά παραμονή και ατούς άνθρώπους μιά διαμονή έν μέσω τών πραγμάτων.» Α ύτή ή ένσάρκωση δέν είναι ούτε κατάκτηση ούτε εξουθένωση. Τότε ή τέχνη ώς γλυπτική δεν είναι κατάληψη τού χώρου. Τότε ή γλυπτική δέν είναι μιά άναμέτρηση μέ τό χώρο. 15 Έ δώ ξεκινά ό διαλογισμός π ά ν ω στή σχέση μεταξύ τέχνης κα'ι χώρου. και μάλι­ στα τόσο ισοπεδωμένος.15 διοΰ : ξανοίγουν περιοχές και συναθροίζουν τά πράγματα. Τί είναι λοιπόν ή γ λ υ π τ ικ ή . ’Α λλά δσα ειπώθηκαν σχετικά μέ τόν τό π ο καί τήν π ε­ ριοχή δέν έπιτρέπουν νά είδωθεΐ ή γ λ υ π τ ικ ή τέχνη ώς κατάληψη το υ χώρου ή ώς άναμέτρηση μέ τό χώρο. Τότε ή γλυπτική είναι ή ενσάρκωση τόπων. και σέ μιά «παραχώρηση» (einräumen).

δηλαδή συναθροίζουν και διατηρούν γ ύ ρ ω τους μιά «ελεύθερη εύρύτητα». "Ετσι ιδωμένη ή γ λ υ π τ ικ ή κάνει κάτι παραπλήσιο μέ α ύτό π ο ύ διαπίστωσε ό H eidegger γ ιά κάθε είδος τέχνης : άνορθώνει έναν κό­ σμο καί προάγει τή γ η (δές Ηειοεααει? 1986. Α ϋτό π ο ύ κατονομάζεται μέ τή λέξη « ό γκο ς» θά έπρεπε νά χάσει τό όνομά το υ — ή σημασία το ΰ οποίου δέν είναι π ιό π α λ ιά ά π ό τήν τεχνολογική φυσική έπιστήμη τή ς νε­ ότερης εποχής. ό όποιος « ίστάμενος ξανοίγει έναν κό­ σμο και συνάμα τόν έπαναθέτει πίσω στή γ η .. σσ. ύύς παράδειγμα άναφέρεται ένα άρχιτεκτονικό έργο: ένας άρχαιοελληνικός ναός. 32). 32-37 της γερμανι­ κής έκδοσης).Έ ά ν εΐυαι έτσι. μέσα σ τους όπ ο ιο υς οϊ έπιφάνειες περικα­ λ ύ π τ ο υ ν κάτι ένδόμυχο σέ άντίθεση π ρ ό ς κάτι έξώτερο. Ή καθιερωμένη άντίληψη λέει: ό όγκος ένός γ λ υ π τ ο ύ είναι ό χώρος. π σ. Προ­ φανώς α ύ τό ς ό όγκος δέν διαχωρίζει π ιά χώ ρους τόν ένα ά π ό τόν ά λ λο . π ο ύ είναι ή εύρυχωρία το ΰ κόσμου.. Ό ναός ίστάμενος πρωτοπαρέχει στα π ρ ά γμ α τα τήν όψη τους καί στους άνθρώπους τή θέαση το ΰ εαυτού τους» ( δ .16 γ λ υ π τ ικ ή ς. . τόν όποιο α ύτό καταλαμβάνει. Αύτή ή εύρυχωρία είναι ή όντολογική συνθήκη π ο ύ καθι­ στά μπορετό νά π α ρ α μ έ ν ο υ ν (verweilen) τά πρ άγμ α τα κα'ι άνάμεσα σ’ α ύτά νά δ ι α μ έ ν ο υ ν (wohnen) οί άνθρωποι. τί προκύπτει σχετικά μέ τόν όγκο τω ν γ λ υ ­ π τώ ν έργω ν π ο ύ κάθε φορά ενσαρκώνουν εναν τό π ο . π ο ύ ά ναζητο ΰν τ ό π ο υ ς κα'ι π λ ά θ ο υ ν τό π ο υ ς . θά έμεναν έτσι προσωρινά χωρίς όνομα. Τ ά χαρακτηριστικά τής γ λ υ π τ ικ ή ς ένσάρκωσης. 16 Ό Heidegger προσφέρει τώ ρα ένα σύντομο σχόλιο σχετικά μέ τόν ό γ κ ο (Volumen). Ό Heideg­ ger άρνεΐται αύτή τήν άντίληψη γ ιά δύο λ ό γο υ ς: (α-) Ή σχέση με­ τα ξύ γ λ υ π τ ικ ή ς καί χώ ρου δέν είναι σχέση κατοχής ή κυριαρχίας. Τ ίπ ο τα λ ιγότερο ά π ό έκείνη τήν ούσιώδη διεργασία κάθε τ ό π ο υ : ξανοίγουν μιά (άνθρωποκεντρική ή θεοκεντρική) π ε­ ριοχή και τή διαφυλάσσουν.

Πώς όδηγηθήκαμε σ' αύτή τήν πε­ ποίθηση. Εΐναι τό γ ε γ ο ­ νός ότι τό γ λ υ π τ ό καλλιτέχνημα ενσαρκώνει έναν τό π ο (καί όχι ένα χώρο). Μέσα στό ρήμα «leeren» [= κενώνω] μιλά τό «lesen» μέ τό άρχέγονο νόημα τού συναθροίζειν. Πο­ λύ συχνά τό κενό εμφανίζεται μόνο σάν ενα ελάττωμα. 'Υποθέσαμε ότι υπά ρ χο υν στά γ λ υ π τ ά (ά λλά και σέ ό­ λα τά Ολικά σώματα) κάποιες « έπιφάνειες ».Και τί θά προέκυπτε σχετικά μέ τό κενό τοΟ χώρου. άναζητά και πλάθει τό π ο υς (κα'ι όχι άντιμαχόμενους χώ ­ ρους). Τό­ τε τό κενό ισχύει ώς έλλειψη μιας πλήρωσης κούφιων κι ενδιάμεσων χώρων. Τί εΐναι όμως α υτό π ο ύ Θά έ π ρ ε π ε νά σηματοδοτήσουμε και π ο ύ προσωρι­ νά άναγκάζεται νά μείνει χωρίς μιά ταιριαστή λέξη. (β ') Ό όγκος δέν πρέπει νά διαχωρίζει τό χώ ­ ρο του γ λ υ π τ ο ΰ ά π ό τόν περιβάλλοντα χώρο. Ισως όμως τό κενό συγγενεύει μέ τήν ιδιαιτερότητα τοΰ τόπου και γ ι ’ αυτό δέν είναι ελάττωμα. Σανά έδώ ή γλώσσα μπορεΐ νά μάς προσφέρει μιά νύ­ ξη. Μέ τά ρήματα « ένσαρκώνει». . Έ τσ ι. διχάσαμε τό χώ ρο κι έπιδιώξαμε τήν καταπολέμηση κι έξολόθρευση το ΰ ένός έκμέρους το υ άλλου. Α ϋτό δέν θά ή ταν μ εγά λη άπώ λεια . Ό Heidegger προτείνει νά έξαλειφθεϊ ή σημασία π ο ύ Οφίσταται στή λέξη « ό γκο ς» . τό όποιο κυριαρ­ χεί μέσα στόν τόπο. Μιά τέτοια πεποίθηση υποβάλλεται μόνο ά π ό τό τεχνολογικό πνεύ­ μα τή ς έποχής μας. «άναζητά» καί «πλάθει» ό Hei­ degger διατυπώ νει ά π λ ά α ΰτό π ο ύ π α ρα π ά νω ονόμασε «άπελευθέρωση τόπω ν». διότι ένας τέτοιος διαχωρισμός είναι άπαράδεκτος. άλληλένδετη μέ τήν τεχνολογική-φυσική έπιστήμη τώ ν νεότερων χρόνων. π ο ύ περιβάλλουν κά­ τι εσωτερικό σέ άντίθεση πρός κάτι έξωτερικό. διότι ή συγκεκριμένη σημασία είναι σχετικά πρόσφατη. άλλά είναι μιά προαγωγή.

’Α ντίστοιχα. Έ ­ τσι δια πιστώ νετα ι ότι ή κένωση είναι σ υγγενικ ή μέ τή συνάθροι­ ση. Τ ό κενό δέν είναι κάτι μηδαμινό. Τό ρήμα leeren (= κενώνω) συσχετίζεται μέ τό ρή­ μα lesen. τό άναδείχνω ώς περιέχον (= πέρα άπό κάθε π ε­ ριεχόμενο) μέσα στό άπελευθερωμένο-Είναι το υ ά π ό τό περιεχόμε­ νο — κι έτσι τό προάγω . παρέχω στά φροΰτα αύτό τόν τό π ο προφυλάσσοντάς τα ά π ό μιά γυμνή ή μετέωρη παρεύρεση (Vorhandenheit) — κι έτσι τά π ρ οά γω . Ό Heideg­ ger άντικρούει αύτή τήν ύποτιμητική άντίληψη καί άντιπροτείνει ένα θετικό νόημα: Τό κενό συγγενεύει μέ τόν τό π ο και συνίσταται σέ μιά π ρ ο α γ ω γ ή (Hervorbringen). Αύ­ τό θά π ει: έγκαθιδρύει τό π ο υ ς ά ναζητώ ντας καί προτάσσοντάς . Είναι συνήθως ένα έλάττωμα. Τί σχέση έχει ή γ λ υ π τικ ή μέ τό έτσι έρμηνευμένο κενό. όταν « κε­ νώνω» ένα ποτήρι.χα­ ρακτηρίζει τούς κούφιους καί τούς ενδιάμεσους χώρους. Κενώνω τ ά συγκομισμένα φ ρούτα μέσα σέ ένα καλάθι. Πώς όδηγεϊται ό Heidegger σ' αύτή τήν άντιπρόταση.Κενώνω τό ποτήρι. Σύμφωνα μέ όσα ειπώθη­ καν παραπάνω . Ή γ λ υ ­ πτική ένσαρκώνει ανθρωποκεντρικούς ή θεοκεντρικούς τόπους. Ή μέθοδός το υ είναι και π ά λ ι μιά ϋπακοή στις νύξεις τή ς γερ ­ μανικής γλώ σσας.17 17 Έδώ ό Heidegger διαλογίζεται σχετικά μέ το κ ε ν ό [die Lee­ re]. Μέσα στή γ λ υ π τ ικ ή ενσάρκωση τό κενό παίζει κα­ τά τόν τρ ό π ο τή ς ά ν α ζη τη τικ ή ς-π ρ ο τά σ σ ο υ σ α ς εγκ α θί­ δρυσης τό π ω ν. Ο ύτε είναι ενα ε λ ά τ­ τω μα. διότι ορίζεται ώς έλλειψη πληρότητας. "Οταν « κενώνω » κάποια φροΰτα μέσα σέ ένα καλάθι. ή όποία διεξάγεται μέσα στόν τόπο. θά π ει: εξασφαλίζω στά φροΰτα α ύ τό τόν τόπο. συλλέγω . π ού είχε παλιότερα τή σημασία : συναθροίζω. Τί είναι τό κενό σύμφωνα μέ τήν καθιερωμένη αντίληψ η. θά πει : τό συναθροίζω ώς κάτι περιέχον μέσα στό άπελευθερωμένο-Είναι του. ό τόπ ος συναθροίζει μέ τό νόημα ότι άπελευθερώνει και συνάμα προφυλάσσει τά πρ άγμ α τα .

Η γ λ υ π τ ικ ή : ενσάρκωση τής αλήθειας το υ Είναι έν-τώ έρ γω -τη ς ώς έγκαθιδρύον τό π ο υς. σσ. ώ σ τε νά δείξουν μέ αρκετή σαφήνεια τήν ιδιαιτε­ ρότητα τής γ λ υ π τικ ή ς ώς ένός είδους τώ ν πλασ τικ ώ ν τε­ χνώ ν. ή γλυ π τικ ή είναι μιά «ένσάρκωση τής άλήθειας». Πράγματι. π ο ύ μάς παραπέμπει στήν ούσιώδη ανθρώ πινη λ ειτο υ ρ γ ία τής «πρ ο βο λής» — δές Ε κΧ . (’Εδώ ό Heidegger χρησιμοποιεί τή μετοχή entwerfend. Τίθεται μάλιστα τό έρώτημα : Είναι ίκανή ή γ λ υ π τικ ή νά άναδείξει έν σ ώ μ α τ ι τήν αλήθεια. μετα­ φράζω: π ρ ο τ ά σ σ ο ν τ α ς . 145-148. Πώς όδηγεΐται ό Heidegger σ’ αύτή τήν πεποίθηση.Ο ί π α ρ α π ά νω παρατηρήσεις δέν φθάνουν. και μαζί μέ α υ το ύ ς ένα ξάνοιγμα περιοχώ ν ένδεχόμενης διαμονής τώ ν ανθρώπω ν κα'ι ενδεχόμενης παραμονής τώ ν π ρ α γ μ ά τ ω ν π ο ύ π εριβά λλουν το υ ς ά νθρ ώ π ους και το ύ ς άφοροϋν. όταν λέει ότι «τό κενό παίζει». δηλαδή τά προάγει. τόσο μακριά. Ό Heidegger δείχνει νά ένδιαφέρεται προπάντω ν γ ιά τήν ένδόμυχη σχέση τής γλυ π τικ ή ς πρός τήν άλήθεια ώς μή-κρυ­ π τό τη τα (Unverborgenheit) τοΰ Είναι.) Ά λ λ ά αύτή ή λειτουργία είναι μιά κ έ ν ω σ η π ο ύ άπελευθερώνει καί συνάμα προφυλάσσει τά πράγματα. ’Ή δ η ρίχνοντας μιά προσεκτική ματιά στήν ιδιαιτερότητα α υ τή ς τή ς τέχνης.18 τους. Ή γ λ υ π τ ικ ή : ένα ένσαρκώνον έν-έργω -φ έρειν τ ό ­ π ο υ ς. Αύτή τή λειτουρ γία έκλαμβάνει ό Heidegger ώς παιχνίδι. 18 Μέ α ύτά τά λ ό για προσφέρεται ένας τελικός προσδιορισμός τής γλυπτική ς. άσφαλώς. μέ τό νόημα ότι είναι ένα έντός-άλλήλων-παιχνίδισμα τής γλ υ π τικ ή ς καί τοΰ χώρου. Ζεκινά ά π ό τό π α ­ ραπάνω διατυπωμένο συμπέρασμα ότι ή γ λ υ π τ ικ ή ένσαρκώνει τό- . μπορούμε νά εικάσουμε ότι ή άλήθεια ώς μή .κ ρ υ π τό τη τα το ΰ Είναι δέν έξαρτάται κατ’ άνάγκην ά π ό τήν ένσάρκωση.

μάλιστα. π ο ύ καθιστούν δυνατή τή διαμονή τώ ν άνθρώ πω ν και τήν π α ρ α ­ μονή τώ ν πραγμάτω ν. Εϊναι ενσαρκωμένες έμφανίσεις έκείνης τής ευρυχωρίας (παραπάνω ειπώθηκε : τής « έλεύθερης ευρύτητας ») π ο ύ είναι ή εύ­ ρυχωρία του κόσμου ώς άπαραίτητη συνθήκη γ ιά τή δυνατότητα διαμονής κα'ι παραμονής. Α υτό τό συμπέρασμα συνδυάζεται μέ τήν παλαιότερη π επ ο ί­ θηση (δές παραπάνω . Χάρη στή γλ υ π τικ ή ή ίδια ή άλήθεια συλλαμβάνεται « έν -τώ -έρ γ ω -τη ς» (in ihrem Werk). 6) ότι γενικά ή τέχνη είναι τό έν-έργωφέρειν τήν άλήθεια. Ό Heidegger συμπεραίνει ότι π ρ ά γ μ α τι στή γ λ υ π τ ικ ή λαμβάνει χώ ρα μιά ένσάρκωση τής άλήθειας κ α τ ά τ ό ν τ ρ ό π ο τή ς έγκαθίδρυσης τό π ω ν (θά μπορούσε έπίσης νά ειπωθεί: κατά τόν τρ ό π ο τής άπελευθέρω σης τόπω ν). τό όποιο συνίσταται στό ότι έγκαθιδρύει τόπους. Ή άπάντηση είναι άρνητική.»19 ιτους. νά παραδέχεται ότι ή άλήθεια ώς άρμονία (γερμανικά: Übereinstimmung) μεταξύ πνεύμα­ τος και πρ αγμ ά τω ν είναι μιά δευτερότερη άλήθεια. όταν α ύ τό περιφέρεται π νευμα τικά κα'ι προ κα λεΐ άρμονία· ότα ν α ύ τ ό κυματίζει σ τους αιθέρες ό π ω ς ό ήχος τής καμπάνας: με σοβαρότη­ τα και φ ιλικότητα. Οι περιοχές δέν είναι οϋτε πνευματικές οϋτε γεωγραφικές. Α ύτό σημαίνει : Ή άλήθεια διαθέτει κ α i ά λ λ ο υ ς τ ρ ό π ο υ ς έμφάνισης πέρα άπό αϋτή τή σωματική κα­ τάδειξή της. σημ. Ό Goethe έμφανίζεται. .Λ έει ό G oethe: «Δεν είναι π ά ντο τε αναγκαίο νά ένσαρκώνεται τό άληθινό' είναι ήδη άρκετό. Ή ιδιαιτερότητα τής γ λ υ π τικ ή ς τέχνης συνίσταται στό ότι όχι α π λώ ς έν-έργω-ποιεΐ τήν αλήθεια ά λλ α καί τήν ε ν σ α ρ κ ώ ν ε ι . στήν όποία ω ­ στόσο μπορούμε νά άρκούμαστε. Ή γλ υ π τικ ή ξανοίγει εκείνες τις περιοχές. Δηλαδή. 19 "Ενα τελευταίο έρώτημα φαίνεται νά άπασχολεΐ τόν Heideg­ ger στήν κατακλείδα: Είναι άναγκαΐο νά ένσαρκώνεται ή άλήθεια.

„Bauen-Wohnen-Denken“ [= «’Α­ νοικοδόμηση -Διαμονή . Sein u n d Z e it Gelassenheit 1959. §§ 22-24. „Aus dem Feldweggespräch über das Den­ ken“ [= «’Α πό τό Δ ιά λ ο γο στό Χ ωματόδρομο σχετικά μέ τόν Στοχασμό» ]. H o lz w e g e D e r U rsp ru n g des K u n stw e rke s V orträge und A u fs ä tz e 1954: „Dichterisch wohnet der Mensch“ [= «Ποιητικά διαμένει ό "Α νθρωπος»].Στοχασμός»]. V orträge und A u fs ä tz e 1954. άρ. 1960. 8446/47. „Die Räumlichkeit des Daseins“ [= «Ή Χ ω ρικότητα το ΰ ’Α νθρώ πινου Εΐναι»]. . [= Ή Π ροέ­ λευσ η το υ Έ ρ γ ο υ Τέχνης } σέ διευρυμένη μορφή στή Re­ clams Universalbibliothek. 20 Αϋτή ή Ε π ιλ ο γ ή Βιβλιογραφίας προέρχεται άπό τόν ίδιο τόν Heidegger καί δέν θέλει τόσο νά μάς πει σέ ποιά κείμενα βασίστηκε ό συγγραφέας γ ια νά γράψει τό παρόν δοκίμιο. Σχετικά μέ τ ό Χώρο: 1927. δσο σέ ποιά κείμε­ να πρέπει έμεΐς νά βασιστούμε γ ια νά τό κατανοήσουμε έπαρκέστερα.[Επιλογή Βιβλιογραφίας] 20 Σχετικά μέ τ ή ν Τ έ χ ν η : 1950.

Γερ μ α ν ικώ ν Ό ρ ω ν .:ς Ελ λ η νικώ ν .

υλικό: Stoff φυσικοεπιστημονικός .τεχνολογι­ κός: physikalisch-technisch χορήγηση: Gewährnis χωρικότητα: Räumlichkeit χώρος: Raum .αναμέτρηση : Auseinandersetzung άνοιχτότητα: Offenes απελευθέρωση: Freigabe άρμονία: Übereinstimmung άρχέγονο φαινόμενο: Urphänomen κυριαρχία: Beherrschung μάζα: Masse μη -κρυπτότητα : Unverborgenheit όγκος: Volumen όριοθέτηση: Abgrenzen γλυπτική: Plastik διαλογισμός: Meditation διαμονή: Wohnen διαμόρφωση : das Gestalten διευθετώ: einrichten έκτος-άλλήλων: Auseinander εν-εργω-φέρειν: Ins-Werk-Bringen ενσάρκωση: Verkörperung έντοπισμός: Ortschaft εντός-άλλήλων-παιχνίδισμα: In­ einanderspiel ευρύτητα: Weite παραμονή: Verweilen παραφυάδα: Abkömmling παραχώρηση: Einräumen παρεύρεση: Vorhandenheit περιέχον: das Fassende περιοχή: Gegend προτάσσω: entwerfen προφύλαξη: Bergen σιγουριά: Geborgenheit συνείδηση: Bewußtsein συνύφανση : Zusammengehören συσχετικό: Korrelat ιδιαιτερότητα: das Eigentümliche τόπος: Ort κάνω-χώρο: räumen κατάκτηση: Eroberung κατάληψη : Besitzergreifung κατοχή: Besitzen κενό: Leere κενώνω: leeren κοσμικός χώρος: Weltraum ύλη.

Περιεχόμενα Εισαγωγή τοΰ Μεταφραστή 7 α' Ό Χ ώρος κατά το υ Πρώιμο H eidegger 7 β' Ή Τέχνη κ ατά τό ν "Υστερο H eidegger 12 γ' Ή Γ λ υ π τικ ή και ό Χ ώρος δ' Πρώιμα καί "Υστερα Ε π ιτ ε ύ γ μ α τ α 19 ε' Ή Α φιέρω ση στόν Eduardo Chillida 23 <τ' Ε π ιλ ο γ ή Β ιβλιογραφ ίας 17 25 Martin H eidegger: Ή Τ έ χ ν η και ό Χ ώ ρ ο ς ['Επιλογή Βιβλιογραφίας ] 54 Πίνακας Ελληνικών ■Γερμανικών Ό ρ ω ν 55 27 .

Χ Ρ ΙΣ Τ Ο Δ Ο Υ Λ Ο Υ . Β ΓΟ Ν ΤΖΑ o . ΜΕ Ε ΙΣ Α ΓΟ ύΓΗ Κ Α Ι Σ Χ Ο Λ ΙΑ Γ ΙΑ Ν Ν Η ΤΖΑΒΑΡΑ Σ Τ Ο ΙΧ Ε ΙΟ Θ Ε Τ Η Θ Η Κ Ε Μ Ε Τ Υ Π Ο Γ Ρ Α Φ ΙΚ Α Σ Τ Ο Ι Χ Ε ΙΑ Φ ΙΛ Ο Τ Ε Χ Ν Η Μ Ε Ν Α Σ Τ Ο Β Ο Λ Ο Α Π Ο Τ Ο Ν Λ . Κ Α Ι Β ΙΒ Λ ΙΟ Δ Ε Τ Η Θ Η Κ Ε Α Π Ο Τ Ο Ν Α Χ Ι Λ Λ Ε Α Π Ε Λ Ε Κ ΙΔ Η ΤΟΝ Α Π Ρ ΙΛ Η « Ε Δ Ι Κ Τ Α ΤΟ Υ 2006 Τ Η Σ Γ ΙΑ ΤΗ Σ Ε ΙΡ Α Ι Ν Δ Ι Κ Τ Ο Υ » ’Αριθμός Έκδόσεως: 222 ’Αντίτυπα Α' Έκδόσεως: 1.e .000 Α 'α ν α τ ύ π ω σ η : Δεκέμβριος 2006 Α ν τ ίτ υ π α Α' ά να τύ π ω σ η ς: 1. Τ Υ Π Ώ Θ Η Κ Ε Σ Τ Ο Π ΙΕ Σ Τ Η Ρ ΙΟ « Λ Υ Χ Ν Ι Α » θ.ΤΟ Β ΙΒ Λ ΙΟ Η ΤΕΧ Ν Η ΚΑΙ 0 Χ Ο Ρ Ο Σ TO Y M A R T IN H E ID E G G E R ΣΕ Μ Ε Τ Α Φ Ρ Α Σ Η . Δ ΙΟ Ρ Θ Ώ Θ Η Κ Ε Α Π Ο Τ Ο Ν Π Ε Τ Ρ Ο Γ ΙΑ Ρ Μ Ε Ν ΙΤ Η .Κ . Σ Ε Λ ΙΔ Ώ Θ Η Κ Ε Μ Ε Β Α Σ Η Σ Χ Ε Δ ΙΑ Σ Μ Ο Τ Ο Υ Γ ΙΏ Ρ Γ Ο Υ Κ Ο Ρ Ο Π Ο Υ Λ Η Α Π Ο Τ Ο Ν Δ Η Μ Η Τ Ρ Η Α Ρ Μ Α Ο .000 .