You are on page 1of 14

˛D ZACHODNI PRZEGLA 2012, nr 2

KRZYSZTOF MALINOWSKI Krzysztof Malinowski Poznan ´

˙ LIWOS ´ CI POLSKA I NIEMCY W UNII EUROPEJSKIEJ – MOZ ´ ŁPRACY I BARIERY WSPO
Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy Prezydencja Polski w Radzie Unii Europejskiej skłania do postawienia pytania o jakos ´c ´ polsko-niemieckiego partnerstwa politycznego. Wzajemne stosunki deter˛tpienia polska ˛ prezydencje ˛. Polska bowiem moz minowały bez wa ˙ e realizowac ´ ˛ki efektywnej wspo skutecznie swoje ambicje europejskie jedynie dzie ´ łpracy z Nie˛d podziela znacza ˛ca cze ˛s mcami. Ten pogla ´c ´ polskiego establishmentu politycznego. ˛du koalicji Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego Polityka rza w duz ˙ ej mierze liczyła na uzyskanie stosownego poparcia z Niemiec dla prezydencji Polski w UE w II połowie 2011 r. Powodzenie prezydencji Polski mogłoby umocnic ´ ˛ pos jej pozycje ´ ro ´ d pan ´ stw członkowskich, tzn. spowodowac ´, z ˙ e niekto ´ re z nich ˛dniac ˛dy w stopniu nolens volens byłyby skłonne uwzgle ´ polskie opinie i pogla ˛kszym niz ˛d. W ten sposo ˛ zapewne tez wie ˙ dota ´ b Polska stałaby sie ˙ bardziej ˛cym partnerem europejskim z punktu widzenia Republiki Federalnej. Czy interesuja ˛ premie ˛ prestiz zatem rzeczywis ´ cie prezydencja w UE przyniosła Polsce taka ˙ u? Czy działania dyplomatyczne Polski w Unii Europejskiej stworzyły korzystne przesłanki dla intensywniejszego partnerstwa Polski i Niemiec? Pytanie to dotyczy zarazem ˛cej sie ˛ rekonfiguracji roli Polski jako partnera dla Niemiec w warunkach dokonuja sił w ramach UE po fazie rozszerzenia. Jest to kwestia, kto ´ ra ma niepos ´ lednie ˛cych dla siebie ponownie dogodnego miejsca znaczenie dla Niemiec poszukuja ˛cych sie ˛ zachowac w Europie i staraja ´ wpływy niemiecko-francuskiego tandemu ˛cego ton w UE i przesa ˛dzaja ˛cego o jej losach. jako czynnika nadaja

STOSUNKI BILATERALNE W 2011 ROKU

˛ oddziaływaniu szerszego Stosunki bilateralne Polski i Niemiec podlegaja ˛pieniu Polski do UE stały sie ˛ one po prostu kontekstu unijnego. Po przysta ˛ły towarzyszyc inne, poniewaz ˙ obu partnerom zacze ´ odmienne oczekiwania. ˛dzynarodowych w postaci kryzysu Opro ´ cz niekorzystnych uwarunkowan ´ mie irackiego dawała o sobie znac ´ nieunikniona zmiana ro ´ l po akcesji Polski

86

Krzysztof Malinowski

do UE. Dotychczasowy wzorzec adwokat – petent z lat 90. tracił na znaczeniu juz ˙ ˛zku z wejs ˛, wczes ´ niej w zwia ´ ciem Polski do NATO. Zjawisko to uwidoczniło sie ˛ formalnie rzecz biora ˛c ro ˛dnymi kiedy od 2004 r. oba pan ´ stwa stały sie ´ wnorze partnerami w UE. ˛ce sie ˛ oczekiwania obu stron. O zmianie ro ´l s ´ wiadczyły coraz bardziej rozmijaja ˛ i chyba bagatelizowali fakt, z Niemcy nie do kon ´ ca rozumieli Polske ˙ e ma odmienne, ˛ce z połoz specyficzne interesy wynikaja ˙ enia geopolitycznego. Dotyczyło to gło ´ wnie ˛ Wschodnia ˛, w tym rozbiez kwestii ułoz ˙ enia stosunko ´ w z Europa ˙ nos ´ ci strategicz˛ i z drugiej – z innymi nych, jak kształtowac ´ stosunki z jednej strony z Rosja ˛zku Radzieckiego, zwłaszcza Ukraina ˛. pan ´ stwami, kto ´ re powstały na gruzach Zwia Polska idea demokratyzacji Ukrainy i zbliz ˙ enia jej do Europy jako najlepszego antidotum na rewizjonizm w polityce Rosji nie znajdowała zrozumienia Niemiec. ˛sto ulegali iluzji, z Ponadto obaj partnerzy chyba nazbyt cze ˙ e stosunki pol˛ uformowac sko-niemieckie da sie ´ na podobien ´ stwo s ´ cisłych relacji francusko-nie˛t mieckich. Nic zatem dziwnego, z ˙ e w konsekwencji inicjatywy takie, jak Tro ´ jka ˛bienia wspo Weimarski nie tylko nie mogły przynies ´c ´ pogłe ´ łpracy politycznej, ale nawet dobrze zaistniec ´ jako forum porozumienia 1. ˛tku lat 90., Oczekiwania protagonisto ´ w polsko-niemieckiego pojednania z pocza ˛dzie juz z ˙ e „polsko-niemiecka wspo ´ lnota intereso ´ w” be ˙ na trwale rzutowac ´ na ˛ spełniały. Byc stosunki polsko-niemieckie, nie do kon ´ ca sie ´ moz ˙ e kluczowe znaczenie miały przy tym stopniowe przemiany niemieckiej toz ˙ samos ´ ci, kto ´ re tak ˛du wyraz ´ nie odzwierciedlała polityka zagraniczna rza koalicji SPD͞Zieloni od ˛ł podkres ˛ realizowania w ra1998 r. Kanclerz Gerhard Schröder zacza ´ lac ´ potrzebe mach Unii Europejskiej polityki w duchu interesu narodowego. Nieufnos ´c ´ wobec ˛zku z kryzysem irackim i obawami, czy Niemiec odz ˙ yła w Polsce takz ˙ e w zwia ˛ do swojej niechlubnej Sonderweg, kiedy rza ˛d SPD͞Zielonych Niemcy nie powro ´ ca ˛ decyzji USA o rozpocze ˛ciu inwazji na Irak. Po stronie polskiej przeciwstawił sie ˛ do reprezentowania w Unii narastało przekonanie, z ˙ e Polska ma legitymacje ˛cej interes narodowy. Przejawem tego było nieuste ˛ppodobnej postawy artykułuja liwe stanowisko Polski w negocjacjach nad traktatem konstytucyjnym i zwłaszcza ˛do obserwowany w okresie rza ´ w Prawa i Sprawiedliwos ´ ci brak strategicznego konsensu w polskich elitach politycznych co do zakresu i intensywnos ´ ci kooperacji ˛d koalicji Platformy Obywatelskiej i Polskiego politycznej z Niemcami. Rza ˛ł wobec Niemiec bardziej otwarty i koopeStronnictwa Ludowego od 2007 r. przyja ˛dowi premiera ratywny kurs. Ponadto w ramach UE w ostatnich czterech latach rza ˛ cze ˛sto prezentowac ˛ jako odpowiedzialnego i konstrukD.Tuska udawało sie ´ Polske ˛puja ˛cego jako kompetentny członek UE w sprawach tywnego partnera, wyste ˛biania integracji europejskiej. finansowych i gospodarczych – jako rzecznika pogłe
1 Por. J. Reiter, Bilans polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sa˛siedztwie i przyjaznej wspo ´ łpracy ˛dzynarodowych, Warszawa z 17.06.1991 r. 20 lat po ´z ´ niej, „Raporty i Analizy” Centrum Stosunko ´ w Mie [b.d.w.], s. 16 i nast.

Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy

87

Opinia publiczna w Polsce upatrywała w Niemczech waz ˙ nego partnera Polski ˛ na wspo w ramach UE i koncentrowała sie ´ lnych wyzwaniach 2. ˛ciem polskiej prezydencji zbiegła sie ˛ 20. rocznica podpisania Z rozpocze ˛siedztwie i przyjaznej wspo Traktatu o dobrym sa ´ łpracy, obchodzona uroczys ´ cie w czerwcu 2011 r. Fakt ten dobrze symbolizuje europejski wymiar stosunko ´w ˛dzy rza ˛dza ˛cymi w Polsce i Niemczech panowała zgodnos dwustronnych. Pomie ´c ´, z ˙e ˛ one bliz ˛c o premierze Tusku sa ˙ sze niz ˙ kiedykolwiek. Kanclerz Merkel mo ´ wia ˛ bardzo, bardzo che ˛tnie” 3. Z dokumento zapewniała: „wspo ´ łpracujemy ze soba ´w ˛tych na rocznicowym szczycie wyraz przyje ´ nie wynika, jak olbrzymie znaczenie ˛zuja ˛ do europejskiego wymiaru wzajemnych stosunko obie strony przywia ´ w i potrzeby zdynamizowania wspo ´ łpracy na płaszczyz ´ nie UE. Przyszło to tym łatwiej, z ˙e ˛gnie ˛ w trakcie szczytu osia to porozumienie w sprawie jednego z centralnych postulato ´ w strony polskiej, czyli poprawy statusu Polonii w Niemczech. ˛zano sie ˛ do s W uroczystej deklaracji zobowia ´ cisłego uzgadniania stanowisk ˛zku z tym os i wspo ´ lnych inicjatyw na forum UE. M.in. w zwia ´ wiadczono, z ˙ e obaj ˛da ˛ sie ˛ angaz partnerzy be ˙ owac ´ na rzecz pełnej realizacji paktu na rzecz euro plus. ˛ wspo ˛ Niemiec i Polski na rzecz wzmocnienia Podkres ´ lono takz ˙e s ´ cisła ´ łprace Wspo ´ lnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczen ´ stwa, Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony, w tym wzmocnienia zdolnos ´ ci wojskowych UE, Europejskiej Polityki ˛siedztwa i Partnerstwa Wschodniego, a wie ˛c cze ˛s Sa ´ ciowo w zakresie realizacji ˛cej sie ˛ polskiej prezydencji. Potwierdzono takz gło ´ wnych postulato ´ w zbliz ˙ aja ˙ e, wspo ´ lne zaangaz ˙ owanie na rzecz rozwijania europejskiej polityki energetycznej, w taki sposo ´ b, by wzmacniała ona bezpieczen ´ stwo energetyczne na kontynencie. Dla zrealizowania tak sformułowanej deklaracji woli Polska i Niemcy zapowiedzia˛ ły w innym z dokumento ´ w – specjalnym „Programie wspo ´ łpracy” – intensyfikacje ˛dialogu politycznego na wszystkich szczeblach: prezydento ´ w, parlamento ´ w i rza do ´ w. Co szczego ´ lne z punktu widzenia polityki europejskiej, w obu pan ´ stwach – zadeklarowano przeprowadzanie regularnych konsultacji przed posiedzeniami Rady Europejskiej oraz na szczeblu ministro ´ w spraw zagranicznych i ministro ´w innych resorto ´ w dla uzgadniana stanowisk i formułowania wspo ´ lnych inicjatyw, czy ˛dzy sekretarzami ds. europejskich. tez ˙ dokonywania s ´ cisłych uzgodnien ´ m.in. mie ˛bianiu wspo Pogłe ´ łpracy ministerstw miała słuz ˙ yc ´ takz ˙ e szersza wymiana kadr 4 ˛dniczych . urze
A. Łada, Patrzymy w przyszłos ´c ´. Polacy o polsko-niemieckiej wspo ´ łpracy i o znaczeniu historii we wzajemnych stosunkach, „Barometr Polska – Niemcy”, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2011. 3 K. Schuller, Nie waren sie so eng wie heute, „Frankfurter Allgemeine Zeitung” 22.06.2011. 4 ˛do Wspo ´ lna Deklaracja Rza ´ w Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji ˛dzy Rzecza ˛pospolita ˛ Polska ˛ i Republika ˛ Federalna ˛ Niemiec 20. rocznicy podpisania Traktatu mie ˛siedztwie i przyjaznej wspo ˛siedzi i partnerzy http:͞͞www.warschau.diplo.de͞cono dobrym sa ´ łpracy: Sa ˛ty przez Rza ˛dy Rzeczypospolitej Poltentblob͞3198178͞Daten͞1391448͞; Program wspo ´ łpracy przyje ˛dzy Rzecza ˛pospolita ˛ skiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu mie ˛ i Republika ˛ Federalna ˛ Niemiec o dobrym sa ˛siedztwie i przyjaznej wspo Polska ´ łpracy http:͞͞www.warschau.diplo.de͞contentblob͞3198180͞Daten͞1391450͞Projektliste –dl.pdf.
2

88

Krzysztof Malinowski

˛cono cały rozdział inicjatywom na płaszW „Programie wspo ´ łpracy” pos ´ wie ˛ os czyz ´ nie europejskiej. Powto ´ rzono tutaj formułe ´ cisłym uzgadnianiu stanowisk i wspo ´ lnych inicjatywach w ramach WPZiB, a takz ˙ e odnos ´ nie do spraw finansowych i gospodarczych o znaczeniu europejskim i wspieraniu inicjatyw na rzecz ˛cia promocji trwałego wzrostu i konkurencyjnos ´ ci; wspo ´ łpracy w zakresie przyje ˛ euro. Wymiana pogla ˛do przez Polske ´ w i uzgadnianie stanowisk (juz ˙ nie s ´ cisłe) ˛dzania gospodarczego i spraw stabilnos miało dotyczyc ´ zarza ´ ci finansowej w UE. Szczego ´ lnie waz ˙ ne z punktu widzenia polskiej prezydencji była deklaracja o s ´ cisłej wspo ´ łpracy w procesie przygotowania rocznego budz ˙ etu UE 2012 oraz Wielolet˛bianie wspo nich Ram Finansowych UE po 2013. Ponadto zapowiedziano pogłe ´ łpracy w zakresie polityki podatkowej UE, Wspo ´ lnej Polityki Rolnej. W odniesieniu ˛ rozwijania zdolnodo Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony wyraz ˙ ono wole ˛dzania kryzysowego UE. Wreszcie jak wynika s ´ ci cywilno-wojskowych dla zarza ˛ wschodnia ˛ w ramach Tro ˛ta z „Programu”, strony chciały prowadzic ´ polityke ´ jka ˛ dla realizacji przyszłego Weimarskiego – przede wszystkim w dialogu z Rosja ˛) Partnerstwa dla Modernizacji (jakie UE chciała ustanowic ´ w stosunkach z Rosja i takz ˙ e z pan ´ stwami uczestnikami Partnerstwa Wschodniego. Ponadto Niemcy ˛ na rzecz rozbudowy Partnerstwa i Polska, zamierzały razem angaz ˙ owac ´ sie Wschodniego. ˛dzy dobrym stanem W dokumentach tych widac ´ wyraz ´ nie wspo ´ łzalez ˙ nos ´c ´ mie ˛ polskiej polityki europejskiej. Innymi stosunko ´ w bilateralnych a dynamizacja słowy, intensyfikowanie kontakto ´ w bilateralnych mogło sprzyjac ´ polskiej polityce europejskiej, a co za tym idzie pozycja Polski w UE mogła zyskac ´ na znaczeniu. Dla ˛du koalicji PO-PSL oznaczało to, z ˛ byc rza ˙ e polskie aspiracje w UE moga ´ realizowane jedynie w s ´ cisłej wspo ´ łpracy z Niemcami. Oczywis ´ cie jeden i drugi partner miał swoje strategiczne narodowe interesy i nie rezygnował z ich realizacji. ˛g Szczego ´ lnie dotyczyło to sfery bezpieczen ´ stwa energetycznego. Spo ´ r o gazocia ˛cy potencpo ´ łnocny, a konkretnie o jego niekorzystny dla Polski przebieg, blokuja ´ winoujs jalnie rozwo ´ j portu w S ´ ciu, bynajmniej nie wygasł, choc ´ został tymczasowo na wspomnianym rocznicowym spotkaniu dyplomatycznie wyciszony. W 2011 r. ˛ zatem w konteks ˛ce impulsy dla zdynamizowapojawiły sie ´ cie bilateralnym znacza nia wzajemnych stosunko ´ w na płaszczyz ´ nie europejskiej. ˛trznej tworzyły sprzyjaja ˛ce warunki ku Wydarzenia w polskiej polityce wewne ˛stwo PO w wyborach parlamentarnych w paz temu. Zwycie ´ dzierniku 2011 r. ˛ kursu polskiej polityki zagranicznej – kooperatywnego potwierdziło kontynuacje ˛, z wobec Niemiec. Niemieccy obserwatorzy wprawdzie zwracali uwage ˙ e choc ´ po wyborach nie istnieje w Polsce konsens w odniesieniu do stosunko ´ w z Niemcami, to ˛d z udziałem PO moz ˛ polityke ˛ oparta ˛ na wie ˛kszos rza ˙ e prowadzic ´ skuteczna ´ ci ˛cej sie ˛ parlamentarnej 5. To, z ˙ e wspomniany program kompleksowej i zacies ´ niaja
5

A. Quirin, S. Bastos, Polen auf Stabilitätskurs, „DGAPanalyse kompakt”, Oktober 2011, Nr. 8,

s. 6.

Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy

89

˛ do takich spraw, jak perspektywa wspo ´ łpracy w odniesieniu do UE odnosił sie finansowa UE na lata 2014-2020, polityka energetyczna i sprawy klimatu, uwidacz˛ nadzieja ˛, iz ˛ jej w tej mierze niał, z ˙ e Polska kierowała sie ˙ Niemcy udziela zdecydowanego poparcia. Strona polska wyraz ´ nie chciała zasygnalizowac ´, z ˙e ˛dzie traktowac be ´ zaangaz ˙ owanie Niemiec na rzecz polskich postulato ´ w jako sprawdzian intencji w sprawie wspo ´ łpracy na rzecz integracji europejskiej. W przeddzien ´ inauguracji polskiej prezydencji w Radzie UE strona niemiecka oficjalnie zadeklarowała swoje poparcie. Minister spraw zagranicznych RFN Guido Westerwelle stwierdził: „Polska nada Unii Europejskiej takie włas ´ nie impulsy, ˛c ˛ do przodu. (...) Polska znana jest ze jakich nam dzis ´ potrzeba, by posuna ´ Europe swego zdecydowanego euroentuzjazmu i dynamicznego wzrostu gospodarczego” 6.

DYSPROPORCJA ZNACZENIA POLSKI I NIEMIEC W UE

Entuzjastycznie anonsowana wspo ´ łpraca polsko-niemiecka na rzecz UE ˛zku z prezydencja ˛ Polski, skłania jednak do stawiania w II połowie 2011 r. w zwia krytycznych pytan ´ o moz ˙ liwos ´ ci jej realizacji. Trzeba jeszcze raz podkres ´ lic ´, z ˙ e to gło ´ wnie od nastawienia Niemiec zalez ˙ y zacies ´ nianie wzajemnej wspo ´ łpracy w UE. ˛tek kilka najwaz Wskazac ´ nalez ˙ y na pocza ˙ niejszych ogo ´ lniejszych uwarunkowan ´. ˛ one z jednej strony zro Uwidaczniaja ´z ˙ nicowane miejsce i potencjał oddziaływania obu partnero ´ w na arenie polityki europejskiej, a z drugiej m.in. fakt, z ˙ e coraz ˛ potrzeba dyskutowania i formowania wspo wyraz ´ niejsza staje sie ´ lnych zaintereso˛ przedmiotem aktywnos wan ´ , zwłaszcza w odniesieniu do spraw, kto ´ re sa ´ ci ˛trznej UE. zewne ˛ swoje role Po pierwsze, obaj partnerzy generalnie nieco inaczej definiuja ˛cy, kształtuja ˛cy, katalizuja ˛cy przemiany w UE. Rola Niemiec ma charakter inicjuja ˛ki s ˛). Polska natomiast w sferze integracji (ro ´ wniez ˙ dzie ´ cisłej wspo ´ łpracy z Francja do tej pory ani nie była traktowana ani sama nie uwaz ˙ ała siebie za kreatora ˛cego sie ˛ do wspo ˛. zmian, poczuwaja ´ łodpowiedzialnos ´ ci za ich implementacje ˛c postulat utrzymania Niekiedy rozwijała aspiracje europejskie, np. zgłaszaja nicejskiego systemu głosowania. Jednak działania w tej sprawie nie były skuteczne ani konstruktywne w sensie pozyskania do nich partnero ´ w. Obecny kryzys ˛ do lekkiego przedefiniowania finansowy w strefie euro byc ´ moz ˙ e przyczynia sie wspomnianej dysproporcji ro ´ l. Polska zaczyna byc ´ postrzegana jako wiarygodny partner w sprawach gospodarczych i finansowych, choc ´ nie jest członkiem ˛du Merkel na wysta ˛pienie ministra strefy euro. Pozytywne oficjalne reakcje rza spraw zagranicznych Radosława Sikorskiego przed elitarnym gremium na forum Niemieckiego Towarzystwa Polityki Zagranicznej (Deutsche Gesellschaft für
R. Romaniec, Prezydencja Polski w UE: Berlin oczekuje i wspiera, 1.07.2011, http:͞͞www. dw-world.de͞dw͞article͞0„15203479,00.html.
6

90

Krzysztof Malinowski

˛ pos Auswärtige Politik) w Berlinie 28 listopada 2011 r. 7 zdawały sie ´ wiadczac ´ ˛ce znaczenie Polski w rachubach Niemiec dotycza ˛cych zaz rosna ˙ egnania kryzysu w strefie euro 8. ˛ sie ˛ jednak w mniejszym czy wie ˛kszym stopniu Po drugie, oba pan ´ stwa ro ´z ˙ nia ˛puje odejs wizjami przyszłos ´ ci UE. W Niemczech naste ´ cie od wizji Europy ˛dzyrza ˛dowej na wzo federalnej na rzecz uprawiania polityki mie ´ r francuski. Nie ˛ samodzielnos ˛dzynarodowej. Wizja oznacza to, z ˙ e Niemcy chca ´ ci na arenie mie ˛ tez ˛zku z rozfederacji wygasa, bo UE staje sie ˙ bardziej heterogeniczna w zwia szerzeniem, a elity powojenne, kto ´ re uwaz ˙ ały, jak podkres ´ lał kanclerz Helmut Kohl, ˛ ze sceny politycznej. Polska z ˙ e integracja to sprawa wojny i pokoju, schodza ˛ za wizja ˛ UE z silna ˛ dominanta ˛ wspo ˛ i jest wyczulona na opowiada sie ´ lnotowa wszelkie pomysły nadawania tonu w UE przez koncerty wielkich mocarstw. Jednak nadal zostaje wiele miejsca na wspo ´ lne interesy – dezintegracja nie lez ˙ y w interesie ˛ usprawnienie funkcjonowania Unii. ani Niemiec ani Polski. Liczy sie ˛ Po trzecie, kryzys w strefie euro spowodował, z ˙ e partnerzy Niemiec aprobuja ˛cie przez Niemcy kierowniczej roli w działaniach naprawczych. nieoficjalnie przeje ˛ pytanie, czy w tym konteks ˛ Pojawiło sie ´ cie Niemcy, coraz wyraz ´ niejszy lider UE, sa ˛ i na ile atrakcyjrzeczywis ´ cie zainteresowane zacies ´ nianiem partnerstwa z Polska ˛ tu nym partnerem pozostaje Polska dla Niemiec w ramach UE? Na pewno liczy sie aspekt strategiczny: Polska jest waz ˙ nym sojusznikiem w tworzeniu ro ´z ˙ nego rodzaju ˛wzie ˛c koalicji pan ´ stw członkowskich w celu realizacji przedsie ´ zgodnie z interesem ˛ Niemiec. Moz ˙ na zastanawiac ´ sie, czy z punktu widzenia Niemiec wspo ´ łpraca ˛ jest przydatna i konieczna, bardziej w sferze wewna ˛trzeuropejskiej, czy tez z Polska ˙ ˛trznej. Na to pytanie chyba jeszcze długo nie be ˛dzie moz w sferze polityki zewne ˙ na ˛, z ˛d dla Berlina to jednak raczej udzielic ´ spo ´ jnej odpowiedzi. Wydaje sie ˙ e dota ˛trznej miały pierwszoplanowe znaczenie, choc aktywa Polski w sferze zewne ´ Polska ˛ła stawac ˛ takz ˛cym partnerem ze wzgle ˛du na swoje pozytywne zacze ´ sie ˙ e interesuja ˛dem przykładnym nastawienie w sprawie reformy strefy euro i pod tym wzgle pan ´ stwem członkowskim UE, zainteresowanym umocnieniem integracji.

´ WNORZE ˛DNE) PREZYDENCJA POLSKI W UE I TRZY (NIERO ´ NIANIA STRATEGICZNEJ KOOPERACJI POLA ZACIES Prezydencja Polski jak w soczewce skupiła zaro ´ wno moz ˙ liwos ´ ci zdynamizowania, jak i ograniczenia partnerstwa polsko-niemieckiego. Widac ´ było wyraz ´ nie, z ˙e ˛zało sie ˛ z działaniami naprawczymi umocnienie wspo ´ łpracy Polski z Niemcami wia
„Polska a przyszłos ´c ´ Unii Europejskiej”, Radosław Sikorski, Minister Spraw Zagranicznych RP, Berlin, 28 listopada 2011 r. http:͞͞www.msz.gov.pl͞files͞docs͞komunikaty͞20111128BERLIN. 8 Opinie tego rodzaju formułowali niemieccy eksperci ds. polskich, indagowani przez PAP w sprawie oceny polskiej prezydencji. Zob. Niemcy o polskiej prezydencji: Polska straz ˙ nikiem jednos ´ ci w Unii Europejskiej http:͞͞forsal.pl͞artykuly͞578986.
7

Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy

91

˛zanymi z realizacja ˛ polityki wschodniej UE, czyli w strefie euro i wyzwaniami zwia ˛cyo uregulowanie przez UE stosunko ´ w z pan ´ stwami Europy Wschodniej: posiadaja ˛, Białorusia ˛, Gruzja ˛ – bez pogorszenia stosunko mi aspiracje europejskie – Ukraina ´w ˛, traktuja ˛ca ˛ wspomniany region w mniejszym czy wie ˛kszym stopniu jako z Rosja obszar swoich wpływo ´ w. Bliz ˙ sze wspo ´ łdziałanie Polski i Niemiec dotyczy takz ˙e Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony. Przede wszystkim Niemcy miały duz ˙ e oczekiwania wobec Polski i europej˛ dobra ˛ skiego zaangaz ˙ owania jej polityki zagranicznej. Gabinet D. Tuska cieszy sie ˛ jako rza ˛d, kto opinia ´ ry jest w stanie nadac ´ nawet pewne impulsy integracji ˛du na stosunkowo duz europejskiej ze wzgle ˙ e poparcie opinii publicznej dla UE ˛ przesłanke ˛ stanowiła relatywna stabilnos w Polsce 9. Istotna ´c ´ ekonomiczna i finan˛ sowa Polski, co wyraziło sie w zaliczeniu Polski do grupy tzw. po ´ łnocnych pan ´ stw ˛cych sie ˛ dbałos ˛ o stabilizacje ˛ finansowa ˛ budz członkowskich UE, cechuja ´ cia ˙ eto ´w ˛d kanclerz Merkel z ˛, narodowych. W obliczu sytuacji kryzysowej rza ˙ ywił nadzieje ˛ce do przysta ˛pienia do strefy euro, z ˙ e Polska jako pan ´ stwo członkowskie UE aspiruja ˛dzie wspierac ˛kszych zastrzez be ´ bez wie ˙ en ´ działania naprawcze podejmowane przez ˛c np. reprezentowac duet niemiecko-francuski w sferze finansowej, a wie ´ stanowisko ˛cej sie ˛ fiskalizacji Unii Walutowej odmienne od Wielkiej Brytanii, obawiaja ˛czenie Polski, kandyduja ˛cej do strefy euro, do struktur i Gospodarczej. Wła ˛ciu pan decyzyjnych zniwelowałoby wpływ Wielkiej Brytanii w grupie dziesie ´ stw ˛cych na zewna ˛trz strefy euro i mogłoby zdezintegrowac pozostaja ´ przeciwniko ´w 10 euro . Sprawa ograniczenia suwerennos ´ ci budz ˙ etowej pan ´ stw członkowskich budzi ˛tpliwos ˛ obawa, z ˛da ˛ nas w Polsce powaz ˙ ne wa ´ ci. Pojawiała sie ˙ e coraz bardziej be dotyczyc ´ decyzje podejmowane w gronie 17 pan ´ stw strefy euro i z ˙ e w konsekwencji ˛biaja ˛cej sie ˛ wspo ˛ta na pogłe ´ łpracy fiskalnej strefy euro Polska zostanie zepchnie boczny tor w UE. Pomimo tego z punktu widzenia Polski priorytetem jest naprawa ˛ UE i kontynuacja projektu europejskiego. Dlatego tez ˙ Polska domagała sie ˛czenia do dyskusji i do struktur podejmuja ˛cych decyzje o przyszłos wła ´ ci euro, choc ´ sama nie nalez ˙ y do tego grona 11. ˛bieniu W przekonaniu polskich polityko ´ w okres prezydencji miał sprzyjac ´ pogłe ˛ wspo ´ łpracy polsko-niemieckiej. Jednak liczne ograniczenia utrudniały realizacje ˛powały i nadal wyscenariusza partnerskiego. Dywergencje strukturalne wyste ˛puja ˛ przede wszystkim w dziedzinie, kto ˛dkowanie w tej chwili jest ste ´ rej uporza ˛ca ˛ sprawa ˛ w UE. Polska pozostaje poza unia ˛ walutowa ˛, a kryzys najbardziej pala zadłuz ˙ eniowy strefy euro implikuje ryzyko podziału Unii Europejskiej na kilka
P. M. Kaczyn ´ ski, Polish Council Presidency 2011. Ambitions and limitations, „Swedish. Institute for European Policy Studies” 2011:2 op, s. 47. 10 Raport Grupy Kopernika nr 21 (Dieter Bingen, Darmstadt; Kazimierz Wo ´ ycicki, Warszawa), grudzien ´ 2011 r., s. 2. 11 Nowy traktat euro – otwarty dla wszystkich, 3.12.2011. http:͞͞biznes.gazetaprawna.pl͞artykuly͞572201; Sikorski: nasz interes – byc ´ w grupie decydento ´ w, zanim przyjmiemy euro, 5.12.2011. http:͞͞www.gazetaprawna.pl͞wiadomosci͞artykuly͞572743.
9

92

Krzysztof Malinowski

˛dkos ˛ zagroz pre ´ ci. Trzeba wyraz ´ nie to zaznaczyc ´ : dla Polski niesie to ze soba ˙ enie ˛ poza gło znalezienia sie ´ wnym nurtem integracji europejskiej i ograniczenie roli ˛d polskie usilne zabiegi dyplomatyczne, w tym wspomniane zdecydowane w UE. Sta ˛pienie ministra spraw zagranicznych w Berlinie na rzecz poparcia niemieckich wysta ˛cych strefe ˛ euro, a przy tym wła ˛czenia Polski do dyskusji o kieruninicjatyw ratuja kach i zakresie reform naprawczych w tej strefie. Kombinacja ta przyniosła ˛ korzys chwilowa ´c ´ , kanclerz Merkel bowiem w Bundestagu, a potem na kluczowym dla ratowania strefy euro szczycie UE zadeklarowała gotowos ´c ´ poparcia udziału ˛gu pan ˛cych działania naprawcze, choc Polski w kre ´ stw strefy euro podejmuja ´ bez 12 ´z ´ niejsze ustalenia pan ´ stw strefy euro z 11 stycznia przyznania jej prawa głosu . Po 2012 r. wykluczały obecnos ´c ´ pan ´ stw nieczłonkowskich strefy euro przy tzw. ˛ polska jednym stole w trakcie negocjacji nad traktatem o „unii fiskalnej” (te ˛ ˛ propozycje negocjacyjna nazwano participating-non-voting), choc ´ by te były nawet ˛ z odre ˛bnych szczyto aspirantami do wspo ´ lnej waluty 13. Chodziło tu o rezygnacje ´w pan ´ stw członkowskich strefy euro. Ponadto w trakcie swojej prezydencji Polska pos ´ wiadczała swoje proeuropejskie stanowisko konkretnymi inicjatywami. Starała ˛ mediowac ˛dzy ministrami finanso sie ´ mie ´ w strefy euro i pozostałych pan ´ stw ´ działania naprawcze UE w dziedzinie finanso ´ w. członkowskich 14 i inicjowac Generalnie zaangaz ˙ owanie Polski w tym obszarze oceniane było jako jej sukces. ˛ pozycji w UE i pozwolic W konsekwencji miało to przynies ´c ´ poprawe ´ na zabieranie 15 ˛cego głosu w debatach o przyszłos znacza ´ ci Europy . ˛ca Niemcy do trwałego zbliz ˛ ma Kolejna okolicznos ´c ´ skłaniaja ˙ enia z Polska ˛ do połoz charakter geostrategiczny i odnosi sie ˙ enia Polski i jej aspiracji ˛z ˛ politycznych w Europie Wschodniej. Z punktu widzenia Niemiec da ˙ enia te maja ˛ konwergencje ˛ intereso ambiwalentne znaczenie i generalnie utrudniaja ´ w Polski i Niemiec w odniesieniu do Europy Wschodniej. Wczes ´ niej specyficzne zaintereso˛z ˛cy ewentualna ˛ wspo ˛ wania geopolityczne Polski uchodziły za balast obcia ˙ aja ´ łprace ˛ rewolucje ˛ na i dotyczyło to zaro ´ wno zaangaz ˙ owania Polski w pomaran ´ czowa ˛. Ukrainie w 2004 r., jak i po ´z ´ niej na rzecz Gruzji, w trakcie wojny z Rosja ˛ wspo Generalnie nalez ˙ y stwierdzic ´, z ˙ e Polska i Niemcy maja ´ lny interes ˛ stawka ˛ ´ wna w rozwijaniu kontakto ´ w UE z pan ´ stwami Europy Wschodniej 16. Gło w tej strategii jest stabilizacja zro ´z ˙ nicowanych systemo ´ w politycznych i ich ˛bianie kontakto transformowanie w kierunku demokratycznym, a takz ˙ e pogłe ´w
12 Merkel: Polska moz ˙ e przyła˛czyc ´ sie ˛ do nowego paktu stabilnos ´ ci euro, 2.12.2011. http:͞͞www.gazetaprawna.pl͞wiadomosci͞artykuly͞571890. 13 T. Bielecki, Kopenhaga to nie Warszawa, „Gazeta Wyborcza” 12.01.2012. 14 Co zawiera „szes ´ ciopak” zatwierdzony we Wrocławiu, 13.09.2011. http:͞͞biznes.gazetaprawna.pl͞artykuly͞548422. 15 P. M. Kaczyn ´ ski, op. cit., s. 59. 16 Por. uwagi E. Kaca, A. Łada, Jaka polityka wobec Rosji? Perspektywa Polski i Niemiec, „Analizy i opinie” Instytut Spraw Publicznych, nr 111, wrzesien ´ 2010, s. 2 i nast.

Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy

93

˛ sens swojego zaangaz gospodarczych. Oczywis ´ cie Polska i Niemcy rozumieja ˙ owania w Europie Wschodniej, a zatem i zaangaz ˙ owania Unii Europejskiej, niekoniecz˛s nie jednakowo. Moz ˙ na wskazac ´ bez trudu na cze ´ ciowo odmienne interesy obu partnero ´ w w polityce wschodniej, mimo z ˙ e – warto to podkres ´ lic ´ – polityka ˛ dziedzina ˛, gdzie moz wschodnia jest włas ´ nie ta ˙ liwos ´ ci unijnej wspo ´ łpracy Polski ˛ sie ˛ najwyraz z Niemcami kształtuja ´ niej. ˛ z połoz ˛do Odmiennos ´ ci wynikaja ˙ enia geograficznego i ogo ´ lnych wzgle ´w bezpieczen ´ stwa. Polska graniczy z obszarem o odmiennych standardach politycz˛zane z tym ryzyka. Niemcy sa ˛ nych i przewidywalnos ´ ci i naraz ˙ ona jest na zwia ˛siaduja ˛ z pan ˛ otoczone przyjacio ´ łmi, sa ´ stwami demokratycznymi, kto ´ re nie generuja ˛trznych i sa ˛ przewidywalne. Włas ryzykownych sytuacji wewne ´ nie ograniczona przewidywalnos ´c ´ w Europie Wschodniej stwarza spory problem dla Polski. Jest ona ˛ i jej skutki naraz najbardziej na nia ˙ ona, choc ´ przeciez ˙ zagroz ˙ enia nowego typu ˛ całej UE. Zro ˛ podłoz dotycza ´z ˙ nicowania te stanowia ˙ e a zarazem przejaw odmien´ lne jest przekonanych kultur bezpieczen ´ stwa Polski i Niemiec 17. Wprawdzie wspo ˛ sie ˛ one co do nie o braku czy zaniku zagroz ˙ en ´ o charakterze militarnym, lecz ro ´z ˙ nia ˛ zagroz ˛trzne, gradacji zagroz ˙ en ´ . Niemcy za najwaz ˙ niejsze uwaz ˙ aja ˙ enia wewne ˛ce z obaw przed niekontrolowana ˛ migracja ˛, przeste ˛pczos ˛ ponadgraniczwynikaja ´ cia ˛, terroryzmem, cyberprzeste ˛pczos ˛. Nie pomniejszaja ˛c ich roli, w Polsce zwraca na ´ cia ˛ uwage ˛ bardziej na aspekty geopolityczne – niebezpieczen ˛zane sie ´ stwa zwia ˛ wewne ˛trzna ˛ w pan z niestabilnos ´ cia ´ stwach Europy Wschodniej, na ograniczanie roli politycznej, tendencje do marginalizowania słabszych pan ´ stw w Europie Wschod˛dzy Zachodem a Rosja ˛. Obrona terytorialna w ramach NATO niej w stosunkach mie ˛ksze znaczenie niz ˛ ze wszystkich posiada znacznie wie ˙ w Niemczech, kto ´ re maja ˛siedztwo i nie odczuwaja ˛ w sposo stron stabilne sa ´ b bezpos ´ redni zagroz ˙ en ´ generowanych w Europie Wschodniej. Drugi czynnik i chyba najistotniejszy, to odmienne role, kto ´ re Rosja odgrywa ˛dem Niemiec i Polski. Najbardziej widoczne jest to w dziedzinie bezpieczen wzgle ´ s˛ najbardziej twa energetycznego, gdzie ro ´z ˙ nice intereso ´ w w podejs ´ ciu do Rosji sa ˛tpienia celem RFN jest uzyskanie wie ˛kszego wpływu na ˛ce 18. Bez wa uderzaja polskie koncepcje polityki wschodniej UE, na ich opracowywanie w ramach UE, ˛z czyli da ˙ enie do zharmonizowania polskich aspiracji geopolitycznych z zapat˛ wschodnia ˛ UE. Dotychczas cele te były rozbiez rywaniami Niemiec na polityke ˙ ne. ˛du na zmiany Niemcy raczej popierały projekt Partnerstwa Wschodniego „ze wzgle ˛c w dotychczasowej strategii rozszerzeniowej i che ´ rozwijania zdolnos ´ ci Unii Europejskiej do działania poza obszarem Unii”, podczas gdy Polska „traktowała go
K. Malinowski, Kultura bezpieczen ´ stwa narodowego: koncepcja i moz ˙ liwos ´ ci zastosowania, w: Kultura bezpieczen ´ stwa narodowego w Polsce i Niemczech, K. Malinowski (red.), Poznan ´ 2003, s. 15-46. 18 B. Molo, Znaczenie Rosji dla bezpieczen ´ stwa energetycznego Niemiec, w: Nowa rola mie ˛dzy˛dzynarodowe” nr 4 (III), Krako narodowa Niemiec, E. Cziomer (red.), „Krakowskie Studia Mie ´ w 2006, s. 237 i nast.
17

94

Krzysztof Malinowski

jako etap na drodze do przyszłego rozszerzenia Unii Europejskiej na Wscho ´ d” 19. ˛ programu Partnerstwa Niemcy z ˙ ywiły pewne obawy co do forsowania przez Polske ˛ jako wyWschodniego nie tylko z obawy, z ˙ e jest on odbierany przez Rosje ˛cy ja ˛ z uprzywilejowanej wspo ˛cy zawarcie ekskluczaja ´ łpracy z UE, utrudniaja ˛cy w jej strefe ˛ wpływo kluzywnego Paktu dla Modernizacji i ingeruja ´ w. Podstawowe zastrzez ˙ enie dotyczyło faktu, z ˙ e ws ´ ro ´ d krajo ´ w Partnerstwa Wschodniego brakowało partnero ´ w, kto ´ rzy zagwarantowaliby sukces tej inicjatywy UE. Np. na przeszkodzie ˛ stały rza ˛dy prezydenta Janukowycza, niezdecydowanego, porozumieniu z Ukraina ˛cic czy poprzec ´ kurs europejski w polityce zagranicznej i gotowego pos ´ wie ´ zbliz ˙ enie z UE dla zduszenia opozycji demokratycznej. Na niekorzys ´c ´ ewentualnego zacies ´nienia wspo ´ łpracy polsko-niemieckiej w Europie Wschodniej działała tez ˙ sprawa ˛dowi rewolucji arabskich, kto ´ rym UE planowała udzielenie pomocy finansowej. Rza kanclerz Merkel brakuje dostatecznego zaangaz ˙ owania i zainteresowania sprawami polityki wschodniej, co utrudnia zaro ´ wno zawarcie partnerstwa dla modernizacji ˛, jak i intensyfikacje ˛ działan ˛cych w Partnerstwie z Rosja ´ wobec pan ´ stw uczestnicza ˛ ostatnio prominentne głosy Wschodnim 20. Po stronie niemieckiej pojawiły sie s ´ wiadome pasywnos ´ ci polityki Niemiec wobec programu Partnerstwa Wschodniego ˛ce do zacies ˛ jako pan i wzywaja ´ nienia wspo ´ łpracy z Polska ´ stwem szczego ´ lnie ˛czenie polskich i niemieckich intereso zainteresowanym. Poła ´ w wzmocniłoby skutecznos ´c ´ działania i doprowadziło do pozyskania jeszcze innych pan ´ stw UE i stworze˛kszos nia wie ´ ci koniecznej dla kształtowania polityki zagranicznej UE 21. Stopniowa poprawa stosunko ´ w polsko-rosyjskich, a zwłaszcza poszukiwanie ˛d Tuska trwalszego modus vivendi z Rosja ˛ oceniana jest w Niemczech jako przez rza ˛ca lepszej kooperacji polsko-niemieckiej w polityce wschodniej UE, a wie ˛c sprzyjaja ˛cej na sercu polskim politykom sprawy Partnerstwa w odniesieniu do tak lez ˙a ˛ta niemiecWschodniego, jak i w konteks ´ cie tro ´ jstronnym – w ramach tro ´ jka ˛ zainteresowani, jak pokazał ko-polsko-rosyjskiego. Merkel i Auswärtiges Amt sa wspomniany „Program wspo ´ łpracy” z czerwca 2011 r., wspieraniem tego otwarcia i nawet tworzeniem wspo ´ lnych platform wspo ´ łpracy tro ´ jstronnej. Słowem, Niemcy ˛ zainteresowane wła ˛czaniem Polski do dialogu z Rosja ˛, o ile nie zakło sa ´ ci to bilateralnej agendy skoncentrowanej na sprawach energetycznych i handlowych. ˛c Chodzi przede wszystkim o osłabienie napie ´ i nieufnos ´ ci strony polskiej co do intencji i wymiaru pozaunijnej wspo ´ łpracy bilateralnej niemiecko-rosyjskiej. Czy
˛ c, Relacje polsko-niemieckie w Unii Europejskiej, „Przegla ˛d Zachodni” 2010, nr 3, J. J. We s. 163. Zob. tez ˙ M. Stol arczyk, Polska i Niemcy wobec polityki wschodniej Unii Europejskiej stosunko ´ w z Rosja˛ w pierwszej dekadzie XXI wieku, „Rocznik Integracji Europejskiej” (UAM), 2010, nr 4, s. 56. 20 S. Meister, Deutsche Ostpolitik. Ist eine Partnerschaft mit Polen möglich?, „DGAPanalyse kompakt” September 2011, Nr. 7, s. 5. 21 Deutsche Außenpolitik und östliche Partnerschaft. Positionspapier der Expertengruppe Östliche Partnerschaft (Markus Meckel, Georg Milbradt, Friedbert Pflüger, Christian Schwarz-Schilling, Rainder Steenblock, Rita Süssmuth, Günter Verheugen, Karsten D. Vogt), (red.) I. Hahn, G. Schuch, „DGAPstandpunkt”, Februar 2012, Nr.1, s. 2.
19

Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy

95

˛ w stanie samodzielnie okres ˛ UE wobec Rosji, nalez oba pan ´ stwa sa ´ lac ´ polityke ˙y 22 ˛ ˛ ˛ ˛ ˛tpic ´ moz ˙ e Niemcy beda przykładac ´ mniejsza wage do utrzymywaraczej wa ´ . Byc ˛ ze wzgle ˛du na rozwo nia partnerstwa strategicznego z Rosja ´ j technologii LPG ˛ rozwijania wydobycia gazu łupkowego, co mogłoby otworzyc ˛d i perspektywe ´ rza Merkel na argumenty strony polskiej w sprawie stworzenia w UE jednolitego rynku energetycznego 23. ˛puja ˛cy na dwo Regres w Europie Wschodniej wyste ´ ch płaszczyznach: proceso ´w demokratyzacji i w kontaktach pan ´ stw tego regionu z UE wpływa w perspektywie s ´ rednio- i długoterminowej destruktywnie na projekt bliz ˙ szej wspo ´ łpracy polsko-niemieckiej. W konsekwencji moz ˙ e to przynies ´c ´ fiasko polskiej autorskiej inicjatywy Partnerstwa Wschodniego, a tym samym osłabic ´ polskie aktywa ˛gania pan polityczne w UE; sprawa demokratyzacji i przycia ´ stw Europy Wschodniej ˛d polsko-niemieckiej do UE poprzez Partnerstwo Wschodnie – jako spoiwo i nape ˛. Symptomy takiej niekorzystnej konstelacji kooperacji – zdezaktualizowałaby sie ˛piły za sprawa ˛ rza ˛dza ˛cego na Ukrainie prezydenta w polityce wschodniej UE wysta ˛ Janukowycza. Niepodpisanie przez UE umowy stowarzyszeniowej z Ukraina w grudniu 2011 r. – mimo zakon ´ czenia stosownych negocjacji – wskutek zastrzez ˙ en ´ ˙ y interpretowac ´ jako powaz ˙ ne osłabienie idei Partnerstwa m.in. Niemiec 24 nalez ˛ komplikacje ˛ dla polskiej dyplomacji. Wschodniego, a tym samym jako powaz ˙ na ˛ płaszczyzna ˛ sprzyjaja ˛ca ˛ pogłe ˛bieniu wspo Trzecia ´ łdziałania w ramach UE jest Wspo ´ lna Polityka Bezpieczen ´ stwa i Obrony. W trakcie prezydencji Polska zamie˛ problematyke ˛ poprzez organizowanie wspo rzała propagowac ´ te ´ lnych projekto ´w ˛ w ramach Tro ˛ta Weimarskiego 25. ws ´ cisłej wspo ´ łpracy z Niemcami i Francja ´ jka ˛ przesłanke ˛ stworzyło porozumienie polsko-francuskie w sprawie wspo Korzystna ´ łdziałania na rzecz Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony z 2010 r. oraz ˛ta wspo ´ lna inicjatywa Polski, RFN i Francji wypracowana w ramach Tro ´ jka Weimarskiego w kwestii usprawnienia Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony. Została ona przedłoz ˙ ona wysokiemu przedstawicielowi UE ds. polityki zagranicznej ˛ta ´ jka i bezpieczen ´ stwa Catherine Ashton w grudniu 2010 r. 26 Propozycje Tro ˛dnione w specjalnym raporcie wysokiego przedWeimarskiego zostały uwzgle stawiciela dla ministro ´ w spraw zagranicznych pan ´ stw członkowskich UE z lipca ˛ła Polska w trakcie swojej prezydencji, odpowiadało 2011 r. Stanowisko, jakie zaje
22 M. Wojci echowski, Polska i Niemcy ustawiaja˛ Unie ˛ wobec Rosji, „Gazeta Wyborcza” 12.11.2001. 23 ´ wiek-Karpowicz, Nowy etap niemiecko-rosyjskiej wspo J. C ´ łpracy energetycznej?, „Biuletyn PISM” nr 79, 03.08.2011, s. 2. 24 G. Gnauck, Erst Freiheit, dann Geld. Wie soll die EU mit der Ukraine umgehen? Das Land wird immer autoritärer, aber es will ein Assozierungsabkommen der Union, „Die Welt” 15.11.2011. 25 K.-O. Lang, D. Schwarzer, Das Weimarer Dreieck jetzt stärken und nutzen, SWP-Aktuell 31, Juni 2011. 26 L.-M. Clouet, A. Marchett i, Ungewisse Zukunft der gemeinsamen Sicherheits- und Verteidigungspolitik. Notwendige deutsch-französische Reflexionen, DGAPanalyse, September 2011, Nr. 6, s. 14.

96

Krzysztof Malinowski

dokładnie oczekiwaniom Niemiec; Polska w roli inspiratora plano ´ w oz ˙ ywienia 27 ˛ mogła stworzyc ´ przynajmniej pewne ramy dla postepo ´ w w przyszłos ´ ci . Polskie postulaty dotyczyły oz ˙ ywienia Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony jako ˛ do potrzeby ram polityki bezpieczen ´ stwa dla UE. Pragmatycznie odnosiły sie ˛cych sie ˛ budz pewnej racjonalizacji tej inicjatywy w obliczu zmniejszaja ˙ eto ´w ˛dzynarodowych. wojskowych w pan ´ stwach członkowskich i nowych wyzwan ´ mie Chodziło o trzy postulaty: utworzenie stałych struktur planowania i dowodzenia ˛ grup bojowych (Battle Groups) w kierunku cywilno-wojskowym; w UE; reforme ˛czenie (pooling) i wspo tzw. ła ´ lne wykorzystywanie zasobo ´ w (sharing) 28. Polska ˛ rozwijania wychodziła naprzeciw oczekiwaniom RFN, bo popierała potrzebe Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony takz ˙ e w sferze cywilnej (powołania wspo ´ lnego wojskowo-cywilnego centrum operacyjnego do kierowania misjami UE, ˛ do sposobu a co za tym idzie ucywilnienia grup bojowych). Tym samym zbliz ˙ ała sie ˛ła przywia ˛zywac ˛ do mys ´ lenia o bezpieczen ´ stwie w Niemczech, tj. zacze ´ wage ˛z ˛ wła ˛czenia komodcia ˙ enia aspekto ´ w stricte wojskowych i dostrzegła potrzebe ponento ´ w cywilnych. ˛ca ˛ W odniesieniu do Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony niesprzyjaja ˛tokolicznos ´c ´ dla polskich pomysło ´ w tworzyło stanowisko Wielkiej Brytanii, nieche nej powołaniu do z ˙ ycia kwatery gło ´ wnej UE. Dodatkowo Wielka Brytania preferuje ˛ wspo ˛ wojskowa ˛ z Francja ˛. Dlatego tez ˛ słabszym bilateralna ´ łprace ˙ Francja stała sie ogniwem w planach oz ˙ ywienia Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony ˛. Pokazała to interwencja NATO w Libii w 2011 r., proponowanych przez Polske ˛ kiedy Francja przyznała pierwszen ´ stwo wspo ´ łpracy dwustronnej z USA i Wielka ˛ w ramach NATO. Polska i Niemcy nie wzie ˛ły udziału w operacji libijskiej Brytania ˛dzy Polska ˛ a Francja ˛, Wielka ˛ Sojuszu. Na dysproporcje w potencjale militarnym mie ˛ a takz ˛ sie ˛ zro ˛ce Brytania ˙ e Niemcami nakładaja ´z ˙ nicowane preferencje dotycza przeznaczenia Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony 29. Podczas gdy Francja ˛ raczej rozwijac ˛ wspo ˛ wojskowa ˛ i wspo i Wielka Brytania wola ´ konkretna ´ łprace ´ lne ˛ zainteresowane rozwijaniem wspo akcje militarne, Polska i Niemcy sa ´ łpracy wojskowej gło ´ wnie w zakresach niebojowych, takich jak np. logistyka czy szkolenie ˛dzie umacniania wspo oraz jako jeszcze jedno narze ´ łpracy politycznej. Ro ´ wniez ˙ ˛ zwłaszcza wyraziste wspo ´ łpraca niemiecko-francuska uległa osłabieniu, co stało sie na tle oz ˙ ywionej kooperacji Paryz ˙ a i Londynu. Francja ponadto dawała wyraz ˛cego zaangaz rozczarowaniu z powodu maleja ˙ owania Niemiec na rzecz WPBiO 30. ˛do ˛kszych szans na Z tych wszystkich wzgle ´ w polskie ambicje nie miały wie ˛. Bilateralizm francusko-brytyjski stał im od pocza ˛tku na przeszkodzie. realizacje
C. Major, F. Wassenberg, Polens ambitionierte GSVP-Agenda, „SWP-Aktuell” 34, August 2011, s. 4. 28 Siemoniak: inicjatywa Pooling and Sharing – polityka˛ otwartych drzwi, „Gazeta Wyborcza” 23.09.2011. 29 Por. R. Kempi n, Ohne Sicherheit kein Europa – Berlin und Paris Essen bei der GSVP kooperieren, SWP, Berlin 31.10.2011. 30 L.-M. Clouet, A. Marchetti, op. cit., s. 3.
27

Polska i Niemcy w Unii Europejskiej – moz ˙ liwos ´ ci i bariery wspo ´ łpracy

97

˛c znacza ˛cych efekto Choc ´ prezydencja Polski nie przyniosła wie ´ w w sprawie ˛ pogłebienia wspo ´ łpracy z Niemcami w ramach WPBiO, to jednak nie była ˛biania całkowicie bezowocna. Zarysowała bowiem na przyszłos ´c ´ moz ˙ liwos ´c ´ pogłe wspo ´ łpracy wojskowej trzech pan ´ stw w ramach Tro ´ jkata Weimarskiego. Konkretnym przejawem tego była deklaracja o uzyskaniu zdolnos ´ ci operacyjnej przez tzw. ˛ grupe ˛ bojowa ˛ w 2013 r. oraz zapocza ˛tkowane wspo weimarska ´ lne polsko-niemiec˛ce zacies ko-francuskie prace koncepcyjne dotycza ´ niania kooperacji wojskowej i zbrojeniowej trzech pan ´ stw 31. ˛cy pogłe ˛bieniu wspo Zatem kolejny element niesprzyjaja ´ łpracy polsko-niemieckiej to brak konsensu ws ´ ro ´ d pan ´ stw członkowskich w sprawie kształtu Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony wskutek obstrukcji Wielkiej Brytanii, opowiada˛cej sie ˛ za utrzymaniem prymatu sztabo ja ´ w narodowych dla realizacji operacji UE, a nie tworzeniem unijnego centrum dowodzenia. Podobnie brak poparcia Francji ˛ inicjatywe ˛. Pod koniec prezydencji Polska zgłaszała brak poste ˛po osłabiał te ´w w sprawie Wspo ´ lnej Polityki Bezpieczen ´ stwa i Obrony 32. Ani w odniesieniu do koncepcji sharing and pooling, ani w sprawie przeprofilowania grup bojowych i utworzenia kwatery gło ´ wnej nie odnotowano sukcesu 33.
WNIOSKI

Ranga Polski jako cennego, waz ˙ nego partnera unijnego Niemiec, widoczna była ˛d Merkel starał sie ˛ podkres w sferze deklaratoryjnej polityki Niemiec. Rza ´ lac ´ ˛zuje do partnerskich stosunko ˛. Waz znaczenie, jakie przywia ´ w z Polska ˙ nym czynnikiem korzystnej atmosfery w stosunkach bilateralnych było proeuropejskie ˛dza ˛cej PO-PSL. Polska nastawienie polskiej opinii publicznej, jak i koalicji rza liczyła na Niemcy, z ˙ e ich poparcie umoz ˙ liwi jej bliz ˙ sze wspo ´ łdziałanie na forum UE ˛ moz i w miare ˙ liwos ´ ci – w pewnych obszarach – wspo ´ łkreowanie polityki unijnej. Zacies ´ nianie wspo ´ łpracy politycznej i wspomaganie Niemiec w ich działaniach naprawczych w strefie euro, słowem koncepcja udanego wspo ´ łdziałania i wspieranie przywo ´ dczej roli Niemiec – z polskiego punktu widzenia opro ´ cz tego, z ˙ e było wyrazem generalnych załoz ˙ en ´ polityki zagranicznej, to w praktycznym wymiarze kryło w sobie takz ˙ e konkretne oczekiwanie. Polegało ono na rachubach, z ˙ e RFN
˛ raport opracowany wspo Rezultatem tych prac stał sie ´ lnie przez Polski Instytut Spraw ˛dzynarodowych, Stiftung Wissenschaft und Politik i Institut de Relations Internationales et Mie Stratégiques, pt. Weimar Defence Cooperation – Projects to Respond to the European Imperative [Marcel Dickow, Hilmar Linnenkamp, Jean-Pierre Maulny ͞ Marcin Terlikowski] http:͞͞www.pism. pl͞publikacje͞raporty͞; zob. tez ˙ Weimar triangle: How the defence cooperation would play out, Defence Dataline Group 02.12.2011 http:͞͞www.defenceiq.com. 32 J. Hale, Poland Plays Down Pooling and Sharing Expectations, „Defense News” 7 November 2011 http:͞͞www.defensenews.com͞index.php. 33 Eksperci surowo oceniaja˛ prezydencje ˛, pap, 28.12.2011 http:͞͞wiadomosci.onet.pl͞raporty͞polskie-przewodnictwo-w-ue͞49834...
31

98

Krzysztof Malinowski

udzieli Polsce tak potrzebnego poparcia w przyszłych negocjacjach nad perspek˛ finansowa ˛ UE na lata 2014-2020, w zakresie polityki energetycznej i sprawach tywa klimatu. Poparcie to strona polska powinna traktowac ´ jako sprawdzian intencji Niemiec w sprawie wspo ´ łpracy na rzecz integracji europejskiej. Jednak dla Niemiec znaczenie Polski w okresie jej prezydencji w UE ograniczało kilka czynniko ´ w: ˛ euro, – pozostawanie Polski poza strefa ˛ kosztem polskich – preferowanie przez Niemcy s ´ cisłej kooperacji z Francja ˛cych partycypacji w kształtowaniu działan ˛gu postulato ´ w dotycza ´ naprawczych w kre pan ´ stw strefy euro, ˛ dwo ˛dkos – podziały w UE i tworzenie sie ´ ch pre ´ ci w rozwoju Europy, ˛pach – niekorzystna sytuacja w Europie Wschodniej, czyli marazm w poste demokratyzacji na Białorusi, brak jednoznacznie prozachodniej i prounijnej orientacji Ukrainy i regres demokratyzacji; – skłonnos ´c ´ Francji i Wielkiej Brytanii do tworzenia koncertu w ramach UE, do umocnienia samodzielnej roli wojskowej i gotowych do zaangaz ˙ owania w projekcie europejskim tylko pod warunkiem zachowania mocarstwowej autonomii w ramach UE. ˛ niesprzyjaja ˛ca konstelacja, uwydatW przypadku, gdyby ukształtowała sie ˛ca wspomniane rozbiez niaja ˙ nos ´ ci i utrudnienia, to najprawdopodobniej nalez ˙ ałoby ˛ ze słabna ˛ca ˛ dynamika ˛ zaangaz liczyc ´ sie ˙ owania Niemiec na rzecz przekształcenia ˛ w intensywne partnerstwo, choc bliskiej politycznej wspo ´ łpracy z Polska ´ by tylko podobne do partnerstwa niemiecko-francuskiego. Włas ´ nie przekonanie Francji do idei wspo ´ łpracy tro ´ jstronnej jest waz ˙ nym zadaniem Niemiec w przyszłos ´ ci. Chociaz ˙ ˛ w innej kategorii, jednak, jak pokazała prezydencja, znaczenie Polski mies ´ ci sie wykazuje ona duz ˙ e poczucie odpowiedzialnos ´ ci za losy UE.

ABSTRACT Polish presidency of the European Union in the second half of 2011 was determined by the context of relations with Germany. Poland’s significance to Germany as a valuable and important EU partner was perceptible in the friendly declarations of Merkel’s government. One of the crucial elements of this encouraging atmosphere was the pro-European attitude of the Polish public opinion and the ruling coalition PO-PSL. Poland relied on Germany’s support to engage in closer cooperation on the EU arena and possibly even create EU policy in certain areas. However, during EU presidency Poland’s significance for Germany was limited by the following factors: Poland stays outside the eurozone; Germany prefers close cooperation with France at the expense of Poland’s postulates on participation in shaping remedial measures within the eurozone; divisions within the EU and the emergence of a two-speed economy; unfavorable situation in Eastern Europe viz. lack of progress in the democratization of Belarus and of clearly pro-EU orientation of Ukraine accompanied by regress in democratization of this country; a tendency on the part of France and Great Britain to individually reinforce their military role within the EU.