Decembar, 2011. SADRŽAJ 1. Uvod...................................................................................................................... .................. 2. Definicija javnog duga..............................................................

.............................................. 3. Karakteristike javnog duga................................................................................................ .... 3.1. Klasifikacije javnog duga................................................................................................... 3.2. Tehnika javnog duga..................................................................................................... ..... 3.2.2. Amortizacija javnog duga............................................................................................ 4. Kriterij Evropske unije u odnosu na javni dug....................................................................... 5. Razvoj upravljanja javnimm dugom....................................................................................... 6. Upravljanje javnim dugom u Europskoj uniji uoči krize...................................................... 7. Uticaj finansijske i ekonomske krize na upravljanje javnim dugom u EU........................... 8. Praksa upravljanja javnim dugom tokom krize..................................................................... 8.1. Upravljanje javnim dugom tokom krize: slučaj Irske........................... ..........................168.2. Upravljanje javnim dugom tokom krize: slučaj Nizozemske.........................................188.3. Upravljanje javnim dugom tokom krize: slučaj Mađarske.............................................209. Kriza javnog duga zemalja članica Eurozone.......................................................................2110. Grčka........................................................................................................................ ...........2310.1. Grčka i Hrvatska...........................................................................................................2311. Upravl janje javnim dugom u Hrvatskoj..............................................................................2411.1. Javni dug u razdoblju 2005. – 2010. godine.................................................................2511.2. Struktura državnog duga...............................................................................................2611.2.1. Valutna struktur a državnog duga.........................................................................2711.2.3. Ročna struktura državnog duga............................................................................2811.2.4. Struktura državnog duga prema vrsti instrumenata.............................................2911.3. Osnovne smjernice upravljanja javnim dugom za razdoblje 2011. – 2013. godine.....3012. Bosna i Hercegovina......................................................................................... ..................3012.1. Stanje vanjske zaduženosti na dan 31.12.2010. godine................................................3012.2. Struktura vanjske zaduženosti Bi H prema kreditorima................................................3112.3. Vanjska zaduženosti u odnosu n a period nastanka obaveza.........................................3112.4. Vanjska zaduženost po sektorima/namjeni korištenja kredita......................................3312.5. Valutna struktura kredita................................................................................................35 12.6. Pregled neangažovanih kreditnih sredstava i troškova po osnovu neangažovanihsredstava – commitment fee......................................................................................................3 512.7. Plaćene obaveza po osnovama vanjskog duga kroz period...........................................3712.8. Projekcija obaveza po dospjeću.....................................................................................3712.9. Pokazatelji vanjske zaduženosti.....................................................................................3812.10. Analiza stanja i pokazatelja održivosti vanjskog duga u idućem periodu poscenarijima..................................................................... ...........................................................3913. Unutrašnja zaduženost Bosne i Hercegovine......................................................................4013.1. Obaveze po osnovu računa stare dev izne štednje.........................................................4113.2. Obaveze po osnovu ratnih potraživanja........................................................................4213.3. Refundacija poreza po osnovu izmi renja poreza putem obveznica Republike Srpske.4213.4. Unutrašnji dug općina, gradova, kantona......................................................................4314. Pokazatelji javne zaduženosti.............................................................................................431 5. Zaduženost nevladinog sektora...........................................................................................4416. Zaključak.................................................................................................................... .........4517.Literatura.......................................... ....................................................................................46

1

1 . U V O D Pojam javni dug uglavnom se koristi kao sinonim za finansiranje deficita javnog sektora, svih nivoa vlasti složene države. Pri određivanju svake ekonomske politike jedan od ključnihekonomskih varijabli jeste javni dug. Javni dug ili državni dug predstavlja ukupnu zaduženost države prema svojim domadim ili inozemnim povjeriocima.Pod javnim dugom se podrazumijevaju, pored javnih kredita i sve druge obaveze, ne samougovorne, nego i po ostalim osnovama. Javni dug predstavlja sintetički izraz ukupnogzaduženja države te kao takav više odgovara savremenim uslovima. Veza između duga,odnosno zajma, s jedne strane, i p oreza s druge, je organska pošto se javni dugovi i zajmovi podmiruju porezima i drugim javnim prihodima. Javnim dugom se podmiruju samo određeni oblici rashoda, dok se ukupan iznos poreza koristi za pokride ukupnih javnih rashoda.Javni dug, i problem javnog zaduživanja je vrlo opširna tema, i upravo zbog toga je predstavljena na što jednostavniji način. Naime u samom početku rada definišemo javni dug,navodimo karakteristike javnog duga, klasifikaciju, tehnike, poslovi emisije, amortizaciju,finansiranje, granicu i razvoj javnog duga.U drugom dijelu rada predstavili smo upravljanje javnim dugom u Europskoj uniji u uodikrize, uticaj finansijske i ekonomske krize na upravljanje javnim dugom, praksa upravljanja javnim dugom tokom krize (primjer Irske, Nizozemske i Mađarske), i kriza javnog dugazemalja članica Eurozone.I na samom kraju rada, detaljno smo obradili upravljanje javnim dugom u RepubliciHrvatskoj – valutna, kamatna i ročna struktura državnog duga, kao i struktura državnog duga prema vrsti instrumenata. Kao i upravljanje javnim dugom u Bosni i Hercegovini – Stanje vanjske zaduženosti, struktura vanjske zaduženosti, kreditni uslovi, valutna struktura,servisiranje vanjskog duga, pladene obaveze po osnovi vanjskog duga kroz period it 2.DEFINICIJA JAVNOG DUGA Javni dug se može definisati kao akumulirana pozajmljena novčana sredstva države, odnosnozbir svih potraživanja koja prema državi imaju njezini povjerioci u određenom trenutku.Javni je dug jedna od ključnih ekonomskih varijabli pri određivanju ekonomsk e politike. Njega čine novčani iznosi koje pozajmljuje država kako bi finansirala prošle proračunskedeficite. Javni je dug, dakle, „akumulirani višak trošenja nad prihodima koji su ostvareni u prethodnom razdoblju. 1 Sa druge strane, proračunski deficit ukazuje da su državni rashodivedi od državnih prihoda, pa iznos deficita povedava dug koji se mora finansirati pozajmljivanjem. Dok se proračunski deficit formira i mjeri tokom određenog razdoblja,veličina javnoga duga utvrđuje se na određeni dan i predstavlja kumulativ prošlih proračunskih deficita. U ekonomiji u kojem bruto domadi proizvod

2

(BDP) realno raste,relevantniji je odnos javnog duga prema BDP od apsolutne razine duga. Razina javnoga dugana kraju razdoblja t jednaka je stanju javnoga duga na kraju razdoblja t-1 uvedanoga za iznos realnih rashoda za kamate u razdoblju t i iznos primarnoga deficita u razdoblju t

i dug r = kamate na javni dug Gt = javni rashodi (osim naknade za kamate) Tt = javni prihodi Gt – Tt = primarni deficit u razdobljuOdnos javnoga duga i BDP izražava se sljededom relacijom:gdje je: Yt = BDP u razdoblju g = stopa rasta BDP sređivanjem koje se dobiva jednačina koja opisuje promjenu udjela javnoga duga u BDP: 1

Rosen, H.S.: „Javne financije“, Institut za javne financije, Zagreb, 1999. str. 458

Na osnovi prethodne jednačine slijedi da udio javnoga duga u BDP raste kada rastu kamatnestope i primarni deficit, a opada kada raste stopa rasta BDP ( g ).Deficit predstavlja višak državnih rashoda nad državnim prihodima u određenom razdoblju,najčešde godini dana.Tako je proračunski deficit tok, a javni dug je stanje zaduženosti države u jednom trenutku.Javni dug zapravo predstavlja kumulirani deficit jer država povedava javni dug kad njezin budžet bilježi deficite. Budžetski suficit smanjuje javni dug.Savremena finansijska teorija nastajanje i razvoj javnog duga izvod iz sljededih razloga: -moderna država bez javnog duga ne bi mogla vršiti svoju osnovnu funkciju;-ulaganje u privredu i u to u privredne investicije obezbjeđuje uslove za otplatu i za jačanje privrednog potencijala; -sredstva javnog duga se koriste za privredne svrhe i to kroz ulaganja u privrednustrukturu (poljoprivreda,
3

saobradajanice, energetika, komunalni objekti,vodosnadbjevanje);-zaduživanjem u inostranstvu stvara se dodatna akumulacija; obezbjeđuje se veda dinamika akumuliranje sredstava u odnosu na poreze; -dio javnog duga se prenosi na generacije koje dolaze Države porezima, doprinosima, nakadnama i sličnim vrstama prihoda često ne prikupedovoljno sredstava da bi mogla podmiriti sve javne potrebe.Tada im, ako ne žele prodavati vlastitu imovinu, ne preostaje drugo nego manjak sredstava prikupiti zaduživanjem. Međutim, javno zaduživanja sa sobom nosi niz problema. Osnovni problemi javnog duga su: 2 otpate kamate i glavnice javnog duga je smanjena kolicina novca koju bi država moglakoristiti za finansiranje javnih potreba;-otpata javnog duga putem visokih poreza tereti ne samo sadašnje ved i bududegeneracije poreznih obveznika; 2 Dr.sc. Izudin Kešetovid i Dr.sc. Dženan Đonlagid: „ Javne finansije“, Univerzitetska knjiga, Sarajevo, 2007 država svojim zaduživanjem ograničava količinu novca koji bi privatni sektor moga pozajmiti putem bankarskog sektora ili na finansijskom tržištu; -prevelik javni dug destabilizira domadu privredu mogudim povedanjem inflacije, terastom kamatnih stopa na kredite stanovništvu i preduzedima; -prevelik javni dug smanjuje mogudnost rasta bruto domadeg proizvoda -država svojim zaduživanjem ograničava količinu novca koji bi privatni sektor moga pozajmiti putem bankarskog sektora ili na finansijskom tržištu;-prevelik javni dug destabilizira domadu privredu mogudim povedanjem inflacije, terastom kamatnih stopa na kredite stanovništvu i preduzedima;-prevelik javni dug smanjuje mogudnost rasta bruto domadeg proizvoda.3. 3.KARAKTERISTIKE JAVNOG DUGA Javni dug je oblik javnog prihoda koji ostvaruje država ili drugi javno – pravni organ, radi pokrida rashoda, odnosno ostvarivanja određenih budžetskih ciljeva. Javni dug se običnoformira kod centralne banke ili zaduživanjem u inostranstvu, dok se javni zajam formira nasredstvima subjekta i to sektora preduzeda, stanovništva, poslovnih banaka.Javni dug predstavlja širi pojam od pojma javnog kredita. Sve više se koristi intrumentarijkreiranja novca u obliku javnog duga države prema centralnoj banci radi obezbjeđenja iosiguranja finansijskih sredstava za određene potrebe državnih rashoda.Radi se o sve vedem i bržem rastu javnog duga, apsolutno i relativno, pri čemu je potrebnodati odgovor na pitanje:
4

koja su to sredstva iz kojih se formira javni dug,-pravci usmjeravanja sredstava i efekti njihovog djelovanja,-kakav je oblik i priroda duga,-kakve su perspektive u ravoju i značaju javnog duga.Država može finansirati javni dug, odnosno vradati glavnicu i pripadajude kamate, tako daizadje obveznice, povedava poreze ili prodaje svoju imovinu.Državni trezor prikuplja sredstva državnog budžeta i vrši pladanja za državu. Država vršisvoja pladanja tako da izda ček koji glasi na centralnu banku. U slučaju nedostatka novca,državni trezor mora novac posuditi. Ovakav postupak posuđivanja novca od strane državnogtrezora naziva se izdavanjem duga. Državni trezor može novac posuditi od građana ili odcentralne banke.Država trezor fina nsira javnim emitovanjem obveznica koje kupuju pojedinci, poslovne banke ili drugi finansijski posrednici. Novac prikupljen prodajom državnih obveznica slijeva se naračun državnog trezora koji se nalazi na račun centralne banke. Državni trezor nakon toga može izvršiti svoju obavezu pladanja državnog rashoda. Državni trezor može novac posuditikod centralne banke, tako da centralna banka kupi državne obveznice. Prodaja obveznicadržavnog trezora centralnoj banci naziva se monetizacijom duga, jer centralna banka, da bikupila državne obveznice, mora kreirati novac.Deficitarno finansiranje povedava agregatnu tražnju, a samim tim dolazi do porasta cijena koji pak stvara dodatni pritisak na potražnju za novcem. Ponude novca od strane centralne banke podiže kamatne stope. Ekspanzivna monetarna politika obično se vodi tako da centralna banka na otvorenom tržištu, tj. na sekundarnom tržištu vrijednosnih papira kupuje državneobvznice.Kupovina državnih obveznica od centralne banke naziva se monetizacijom duga. Centralna banka kupuje državne obveznice, te na taj način monetizira javni dug. Finansijska teorija izdvaja nekoliko osnovnih razloga za formiranje javnog duga, i to :  Veliki javni rashodi  Potreba da država interveniše u privredi  Vremensko nepoklapanje formiranja javnih prihoda odnosno rashoda  Stalni budžetski deficit 3.1. KLASIFIKACIJA JAVNOG DUGA U zavisnosti od kriterija koji se uzimaju, razlikujemo različite klasifikacije, pri čemu demo semi opredijeliti na slijededu: prema teritorijalnom principu: unutrašnji i vanjski, prema stepenu valjanosti: dobrovoljni i prinudni, prema načinu otplate i garanciji: anuitetski, rentni, dugovi sa naplatom kamate i beznaplate kamate, prema stepenu garancije: dug sa zalogom i bez zaloga, prema vremenu za koji se formira: letedi (kratkoročni) i Konsolidovani (dugoročni)
5

Unutrašnji javni dug se stvara prema stanovništvu, bankama, preduzedima i ostalim finansijskim organizacijama. Inostrani dug se stvara prema bankama ili stranim vladama i to:  u funkciji stvaranja deviznih rezervi i potrebe za stabilizovanje vlastite valute(monetarna situacija),  kao dodatna akumulacija i zaduživanje (finansijsko ili robno),  za finansiranje deficita budžeta (visoki vojni rashodi i neproizvodni rashodi),  za smanjenje deficita u platnoj bilansi. Dobrovoljni zajmovi se zasnivaju na bazi interesa upisnika zajma, dok prinudni koriste metodu prinude i pritiska. Kao oblik dobrovoljnih zajmova veoma često se javljaju patriotski zajmovi, kada se upisnici ne rukovode ekonomskim interesom ved patriotskim osjedajem.Kamate kod takvih zajmova su veoma niske, a često su bezkamatni, rokovi su dugi, a mogu biti i u obliku poklona, odnosno bez povratnog upisa zajma. Kratkoročni dugovi i dugoročni dugovi Kratkoročni dugovi obično se formiraju na par mjeseci, a najduže do godinu dana, dok sedugoročni dugovi formiraju na duži rok, od nekoliko godina do nekoliko decenija.Kratkoročni dugovi koriste se za brzo prikupljanje sredstava, bez jasno označenih ciljeva, a ufunkciji održavanja budžetske ravnoteže za pokrivanje nedostatka budžetskih sredstava.Dugoročni javni dugovi imaju određenu namjenu i to u slučajevima: prepreme za rat ili u tokurata, za izgradnju privredne infrastrukture, energetska postrojenja. Kratkoročni dug se može pojaviti kao  javni dug (avans) kod centralne banke,  javni dug kod poslovne banke,  javni dug u obliku blagajničkih zapisa. Država se često zadužuje kod centralne banke u vidu avansa, koji vrada pri kraju fiskalne godine. Slično je i sa poslovnim bankama. Naime, banke se obavezuju da za potrebe države upisuju određeni dug, a za uzvrat dobijaju obveznice sa kojim vrše plačanje ili pak ih refinansiraju kod centralne banke. Blagajnički zapisi su najčešdi oblici stvaranja javnog duga.Banke u blagajničkim zapisima nalaze siguran način plasiranja slobodnih sredstava, sa rokom od 3, 6 i 9 mjeseci Dugoročni i konsolidirani javni dugovi Pojavljuju se u dva oblika i to:
6

 amortizacioni dugovi,  dugoročni dugovi bez roka Amortizacioni dugovi su češdi dugovi a sadrže preuzete obaveze države kod ved formir anih dugova, a prema utvrđenom planu otplata i kamata. Amortizacioni dugovi sa obzirom na rokove mogu biti:  kratkoročni 2 – 5 godina,  srednjoročni 5 – 20,  i dugoročni preko 20 godina. Rok zajma je fiksno utvrđen mada gadržava može ranije vratiti. S toga postoji podjela na:  -dugove sa promjenljivim rokom otplate,  -dugovi s utvrđenim rokom otplate. Dugoročni dugovi bez roka sadrže samo obavezno plačanje odgovarajudih kamata, a otplata duga vrši se kad država formira budžetski suficit i kad to ona odluči, ali unaprijed ne prihvatajudi obavezu. 3.2.Tehnika javnog duga U vezi sa tehnikom javnog duga treba razlikovati dvije grupe poslova, i to:-poslovi emisije i amortizacije i otplate javnog kredita,-konverzija javnog kredita.Stavaranje javnog duga sprovodi se kroz emisiju obveznica koja država uručuje povjeriocima. Postoje dva osnovna sistema emisije duga: direktna i indirektna 3.2.1.Poslovi emisije javnog duga Direktni sistem emisije javnog duga je najracionalniji metod i najbolji način upisa javnog zajma.Obveznice se neposredno uručuje upisnicima zajma, pa se time izbjegava preprodaja,špekulacija. Prednost ovog sistema ogleda se u : -manji troškovi i izbjegavanje posredovanja banke, -Sigurnost kontrole i izbjegavanje eventualne inflacije; Negativna strana direktnog načina upisa zajma ogleda se: -U manjoj brzini prikupljanja sredstava -Povedanim troškovima upisa zajma, -Neizvjeznost krajnijeg ishoda upisa zajma; postoji mogudnost da se zajam ne upiše u cijelosti. Indirektni sistem emisije javnog duga , zajma, svodi se na to da se dug ustupi, po utvrđenoj cijeni bankama i bankarskim konzorcijama. Banke vrše isplatu zajma odmah, a sredstva

7

formiraju preprodajom obveznica. Interes nalaze u zaradi koja se formira na razlici između pladenog kursa i onog po kojem se prodaju obeznice. Prednosti indirektne emisije su: -Potrebna sredstva odmah se formiraju, -Ne postoji, odnosno eliminiše se rizik upisa zajma, duga -Slabe strane, odnosno nedostaci su što ovaj metod pruža bankama mogudnost da na razlici kurseva ostvaruju velike dobiti. 3.2.2. Amortizacija javnog duga Amortizacija javnog duga, zajma podrazumijeva redovnu otplatu da ne bi došlo do kumuliranja duga u smislu kamata i otplate i do sve vedeg opteredenja države. Istovremeno, to je garancija da se država može ponovo pojaviti kod upisa novog zajma. U pogledu oblika amortizacije zajma pojavljuju se sljededi oblici: -direktna amortizacija duga, -indirektna amortizacija duga, -ugovorna amortizacija, -automatska,-fakultativna monetarna. Direktna, neposredna amortizacija postoji kada se dug vrada neposrednim povjeriocima ili upisnicima putem anuiteta.Indirektna, posredna amortizacija sprovodi se kupovinom i prodajom vrijednosnih papira preko berze.Ugovorna amoritizacija se vrši u skladu sa utvrđenim ugovorom i to na osnovu amortizacijonog plana koji sadrži kamatu, otplatu, datum isplate. Automatska amortizacija se vrši preko specijalne „amortizacione kase“ koju država dotira svake godine radi oplate zajma.Fakultativna amortizacija daje prostore državi da pristupi amortizaciji kada joj odgovara.Odnosno kada dođe do normalizacije stanja u državi, odnosno kada se steknu realne mogudnosti za amortizaciju javnog duga.Monetarna amortizacija javnog duga javlja se kroz depresijaciju novca ili padom vrijednosti nacionalne valute, a to je proces inflacije. 4. KRITERIJI EVROPSKE UNIJE U ODNOSU NA JAVNI DUG Svaka zemlja Evropske unije, da bi postala članica Evropske monetarne unije moraispunjavati kriterije konvergencije sa aspekta njene makroekonomske politike, pri čemu ne bismjelo biti vedih odstupanja, prem da je bilo određenih fleksibilnosti u ispunjavanju postavljenih kriterija. Osnovni principi konvergencije su sljededi:
8

3 Monetarni kriteriji su:-stopa inflacije u zemlji, u toku posmatrane godine, ne smije bi ti veda od 1,5% od prosječne stope inflacije u tri zemlje EMU sa najnižom stopom inflacije, dugoročna kamatna stopa ne smije biti viša od 2% u apsolutnom izrazu, od prosjekakamata u tri zemlje EMU sa najnižom stopom inflacije,-zemlja, članica mehanizma deviznog tečaja(ERM II) mora biti bez ozbiljnihdevalvacija u prethodne dvije godine prije razmatranja ulaska u monetarnu uniju(dozovljene fluktuacije su + - 15% oko centralnog deviznog kursa,nacionalne centralne banke moraju imati punu političku nezavisnost.-To je jedan od razloga zbog kojih Danska i Velika Britanija nisu članice ekonomske imonetarne unije i imaju „opt out“ klauzulu. Naime, Velika Britanija bi moralaosigurati punu nezavisnost Bank of England, a Danaska pored toga mora imati ireferendum. Švedska odlučila da se ne pridruži monetarnoj uniji zbog toga što jeodbila da se pridruži mehanizmu deviznog kursa ERM II Evropskog monetarnogsistema prije početka trede faze, pa na taj način nije ispunila jedan od uslova priključenja monetarnoj uniju. 3 Dr.sc. Izudin Kešetovid i Dr.sc. Dženan Đonlagid: „ Javne finansije“, Univerzitetskaknjiga, Sarajevo, 2007, str. 105

9