You are on page 1of 20

ΤΡΟΦΙΜΑ.

ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΑ
Η τροφή. Η τροφή και η παραγωγή της. Η τροφή και η κατανομή της. Η τροφή και η
διανομή της. από την αρχή της εμφάνισης του ανθρώπου σε τούτο τον πλανήτη η
εξασφάλιση της διατροφής του υπήρξε το κυρίαρχο μέλημά του. Αλλά και η εμφάνιση
των ανθρώπινων κοινωνιών αυτό είχε σαν μία από τις κυριότερες φροντίδες της. Η
ύπαρξη των ανθρώπινων κοινωνιών ως συνεκτικού όλου απαιτεί την ύπαρξη δύο
προϋποθέσεων: την απόκτηση ή παραγωγή τροφής και ένα σύστημα διατήρησης,
επέκτασης και διάδοσης της γνώσης. Αυτά και τίποτα άλλο. Η εξασφάλιση όμως της
τροφής δεν ήταν πάντα κάτι το εύκολο. Από την εποχή της εδραίας εγκατάστασής
του και την εμφάνιση της κτηνοτροφίας και της γεωργίας υπήρχαν μεγάλα
διαστήματα που δύσκολα οι ανθρώπινες κοινωνίες εξασφάλιζαν τη διατροφή τους.
Μετά την κατάρρευση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στη δυτική και βόρεια Ευρώπη
η απόδοση ιδίως των σιτηρών κατέρρευσε και η εξασφάλιση της τροφής έγινε μια
πολύ δύσκολη υπόθεση. Μεγάλα διαστήματα σιτοδείας βασάνιζαν τις κοινωνίες και ο
πληθυσμός μειώθηκε σημαντικά. Με την εμφάνιση της φεουδαρχίας και την εκτατική
γεωργία τα πράγματα καλυτέρεψαν αλλά χρειάστηκε η εμφάνιση της εντατικής
γεωργίας στη βόρεια Ευρώπη, και κυρίως στην Ολλανδία, για να ξεπεράσει η
ανθρωπότητα το φάσμα της πείνας. και αυτό φυσικά για τον αναπτυγμένο κόσμο.
καθώς η επιστήμες επεκτείνονταν και μαζί τους και η τεχνολογία και ιδιαίτερα αυτή
των λιπασμάτων η παραγωγικότητα στη γεωργία αυξανόταν κατακόρυφα ενώ
παράλληλα οι μέθοδοι αυτές επεκτείνονταν σε όλο τον κόσμο ιδιαίτερα μετά το
δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.
Το φάσμα της πείνας άρχισε να υποχωρεί πλέον σχεδόν σε όλο τον κόσμο.
παράλληλα στη γεωργία κυριαρχούσαν οι μικροί ανεξάρτητοι παραγωγοί σε όλες
σχεδόν τις χώρες του κόσμου. Η υποχώρηση της φεουδαρχίας και σε χώρες όπως η
Ρωσία, η Πολωνία και η Ουγγαρία έκαναν κυρίαρχο στον τομέα της παραγωγής
τροφίμων τον μικρό ανεξάρτητο παραγωγό με σημαντικές βεβαίως αποκλίσεις από
χώρα σε χώρα και από εποχή σε εποχή.
Αν και μπορούμε να θεωρήσουμε πως οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής
εδραιώθηκαν όταν αυτές επεκτάθηκαν στη γεωργία, ιδίως στη Βρετανία με τους
νόμους των περιφράξεων, αυτές προχωρούσαν αργά και με δυσκολία στον τομέα της
γεωργίας. Η διαδικασία συγκέντρωσης της γης προχωρούσε εξαιρετικά αργά αν και
τα τελευταία χρόνια η διαδικασία αυτή έχει επιταχυνθεί ιδιαίτερα στην Ευρώπη. Αυτό
φυσικά δεν μπορούσε να μείνει έτσι και η σημαντική αυτή οικονομική και παραγωγική
δραστηριότητα, και κυρίως τα κέρδη της, πρέπει να περάσουν στο κεφάλαιο. αυτό
όμως θα το δούμε στη συνέχεια αφού πρώτα παρουσιάσουμε ένα σύνολο
δεδομένων για τα τρόφιμα, την παραγωγή και τη διανομή τους σε όλο τον κόσμο.
Στο διάγραμμα που ακολουθεί βλέπουμε την παγκόσμια κατά κεφαλή παραγωγή
τροφής από το 1960 ως το 2005 όπως δίνεται από τον Οργανισμού Τροφίμων και
Γεωργίας.

1

Διάγραμμα 1

http://apps.fao.org
Το διάγραμμα μας δείχνει τη συνεχή αύξηση της κατά κεφαλή παραγωγής
τροφίμων καυτά τα τελευταία πενήντα χρόνια. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει
όμως το πώς μεταβαλλόταν η αγροτική παραγωγή μεταξύ των αναπτυγμένων και
των υπό ανάπτυξη χωρών. Στον πίνακα και στο διάγραμμα που ακολουθούν
βλέπουμε την αξία της αγροτικής παραγωγής σε διεθνή δολάρια σε μια σειρά
αναπτυγμένων και υπό ανάπτυξη χωρών.
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΣΕ ΔΙΕΘΝΗ ΔΟΛΑΡΙΑ (χ 1.000.000)
ΓΑΛΛΙΑ

ΓΕΡΜΑΝΙΑ

ΚΙΝΑ

ΙΝΔΙΑ

ΒΡΑΖΙΛΙΑ

1961

20.923

16.577

49.012

44.442

11.738

1965

24.056

17.844

60.305

43.708

14.691

1970

25.856

21.350

68.359

53.791

17.512

1975

26.656

21.705

79.613

60.728

21.446

1980

30.342

23.860

97.209

66.456

28.705

2

1985

31.531

26.465

130.683

84.006

34.885

1990

31.666

26.905

162.453

100.664

38.958

1995

31.615

23.901

227.024

116.026

51.141

2000

33.331

26.258

269.099

132.560

58.505

2005

32.167

25.254

323.600

143.384

76.525

ΠΗΓΗ:Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). 2009. FAOSTAT Online Statistical Service.
Rome: FAO. Available online at: http://www.fao.org

Διάγραμμα 2
140

120

100

80

60

40

20

ΒΡΕΤΑΝΙΑ

ΓΑΛΛΙΑ

ΓΕΡΜΑΝΙΑ

ΗΠΑ

ΙΑΠΩΝΙΑ

ΚΙΝΑ

ΙΝΔΙΑ

ΒΡΑΖΙΛΙΑ

0
1961

1965

1970

1975

1980

1985

1990

1995

2000

2005

2007

http://eparistera.blogspot.gr/
Τα δεδομένα του διαγράμματος μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε πως από τα
μέσα περίπου της δεκαετίας του 1970 και ιδιαίτερα από το 1980 και μετά η αγροτική
παραγωγή παρέμεινε στάσιμη στις αναπτυγμένες χώρες ενώ σε αρκετές υποχώρησε
κιόλας. Αντίθετα στις αναπτυσσόμενες χώρες συνεχίστηκε η αύξησή της. Η αύξηση
αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα κάποιων νέων καλλιεργητικών μεθόδων αλλά η υιοθέτηση
των ήδη γνωστών μεθόδων παραγωγής στις αναπτυγμένες χώρες. Οι εξελίξεις αυτές
είχαν σαν αποτέλεσμα τη διάχυση της διατροφικής επάρκειας σχεδόν σε όλο τον
κόσμο. Στο διάγραμμα που ακολουθεί βλέπουμε τις θερμίδες που έπαιρνε την ημέρα
κάθε κάτοικος των αναπτυγμένων και των υπό ανάπτυξη χωρών το 1970 και το
2005.

3

Διάγραμμα 3

ΠΗΓΗ:www.ers.usda.gov/.../ObesityCountries.htm

Παρατηρούμε μια μικρή αύξηση των λαμβανόμενων θερμίδων ανά άτομο την ημέρα
στις αναπτυγμένες χώρες, και μια σημαντική αύξησή τους στις υπό ανάπτυξη χώρες.
Στο ίδιο διάστημα οι κάτοικοι των αναπτυγμένων χωρών μετέβαλαν το διαιτολόγιό
τους μειώνοντας τις ποσότητες των σιτηρών και αυξάνοντας τις ποσότητες του
κρέατος και των φυτικών ελαίων που καταναλώνουν.
Διάγραμμα 4

4

Τα κυριότερα αγροτικά προϊόντα που παράγονταν το 2004 ανά κατηγορία
φαίνονται στον πίνακα που ακολουθεί.
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ

Σε εκατομμύρια μετρικούς τόνους

ΣΙΤΗΡΑ
ΛΑΧΑΝΙΚΑ
ΒΟΛΒΟΙ ΚΑΙ ΚΟΝΔΥΛΟΙ
ΓΑΛΑ
ΦΡΟΥΤΑ
ΚΡΕΑΣ
ΕΛΑΙΟΥΧΑ ΦΥΤΑ
ΨΑΡΙΑ
ΑΥΓΑ
ΟΣΠΡΙΑ
ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ

2.264
866
715
619
503
259
133
130
63
60
30

ΠΗΓΗ: FAO

Στον επόμενο πίνακα βλέπουμε τα σημαντικότερα καλλιεργούμενα φυτά, σε
παγκόσμιο επίπεδο, κατά το 2004.
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
ΕΙΔΟΣ ΦΥΤΟΥ
ΖΑΧΑΡΟΚΑΛΑΜΟ

Σε εκατομμύρια μετρικούς τόνους
1.324

ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ
ΣΙΤΑΡΙ
ΡΥΖΙ
ΠΑΤΑΤΕΣ
ΖΑΧΑΤΟΤΕΥΤΛΑ
ΣΟΓΙΑ
ΦΟΙΝΙΚΕΛΑΙΟ-ΦΡΟΥΤΑ
ΚΡΙΘΑΡΙ
ΝΤΟΜΑΤΑ

721
627
605
328
249
204
162
154
120

ΠΗΓΗ: FAO

Αυτά όσον αφορά την παραγωγή. Με την καθοριστική συμβολή της επιστήμης και
της τεχνολογίας, αλλά και στη βάση των κοινωνικών μεταβολών που συντελέστηκαν,
η ανθρωπότητα ξεπέρασε το φάσμα της πείνας αντικειμενικά παράγοντας πλέον
αρκετή τροφή για να τραφεί αξιοπρεπώς και χωρίς το φόβο λιμών. Αρκεί όμως αυτό
για να κατανοήσουμε τη συμβαίνει στο πεδίο της διατροφής στον κόσμο; Μάλλον όχι.
Πρέπει να δούμε και το θεμελιώδες ζήτημα της διανομής και της κατανομής των
διατροφικών πόρων. Αρχίζοντας ας δούμε στο επόμενο διάγραμμα τη διαχρονική
μεταβολή των τιμών των τροφίμων από το 1840 ως σήμερα. Ο δείκτης προκύπτει
από ένα καλάθι 14 βασικών προϊόντων τροφίμων.

5

Διάγραμμα 5

http://www.scribd.com/fullscreen/138636647?access_key=key-2kjq4j7rugs5iuw0k43p
Από το διάγραμμα διαπιστώνουμε τη μείωση των τιμών των βασικών τροφίμων
από τα μέσα του 19ου αιώνα ως και τη δεκαετία του 1970. Από τη δεκαετία του 1970
τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν και σ’ αυτό τον τομέα. μια απότομη άνοδος της
τιμής των τροφίμων παρατηρείται η οποία διαρκεί μια περίπου δεκαετία. αυτή είναι
και η περίοδος του στασιμοπληθωρισμού, ένα πρώτο σύμπτωμα της μεταβολής
φάσης του καπιταλισμού και το πέρασμά του σε κατάσταση γενικευμένης κρίσης. Η
αποκλιμάκωση των τιμών από τη δεκαετία του 1980 και μετά οδήγησαν το δείκτη στα
επίπεδα της δεκαετίας του 1970 κατά το τέλος της δεκαετίας του 1990 αλλά η τιμή
του δείκτη άρχισε πάλι να αυξάνεται από τις αρχές της δεκαετίας του 2000.
Οι μεταβολές αυτές δε συνδέονται στο ελάχιστο με μεταβολές στην προσφορά και τη
ζήτηση. Αν προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε τους παράγοντες που διαμορφώνουν
τις τιμές των βασικών τροφίμων μπορούμε να δούμε τους κατατάξουμε στους εξής:
1. Η κερδοσκοπία στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων. Στο διάγραμμα που ακολουθεί
βλέπουμε τη μεταβολή του δείκτη στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων του Σικάγο κατά
την περίοδο των μεγάλων διακυμάνσεων των τιμών των τροφίμων, από τη δεκαετία
του 1970 και μετά δηλαδή.

6

Διάγραμμα 6

http://www.iraj.gr/IRAJ/IRAJ_View_on_Commodity_Markets_26_02_2008.pdf

Τα δεδομένα των διαγραμμάτων 5 και 6, και ενώ οι συνθήκες προσφοράς και
ζήτησης παρέμειναν σχεδόν σταθερές αποδεικνύουν πως μια άλλη σημαντική
παράμετρος διαφοροποιήθηκε με αποτέλεσμα τις μεγάλες αυξήσεις των τιμών των
τροφίμων και τις μεγάλες διακυμάνσεις αυτών. Η παράμετρος αυτή ήταν η
κερδοσκοπία σε συνδυασμό με τις νέες μεθόδους ελέγχου τις αγροτικής οικονομίας
από το κεφάλαιο. οι παραπάνω μεταβολές βρίσκονται σε συμφωνία με το σύνολο
των μεταβολών στο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα και τη νέα φάση στην οποία
μπήκε από τη δεκαετία του 1970 και μετά.
Στο διάγραμμα 7 που ακολουθεί βλέπουμε το δείκτη τροφίμων όπως δημοσιεύεται
από τον Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ και αναφέρεται στο χρονικό
διάστημα 1990-2011. Στο διάγραμμα διαπιστώνουμε την ύπαρξη δύο μεγίστων κατά
τη δεκαετία του 2000. Από τις αρχές της δεκαετίας οι τιμές των τροφίμων αυξάνονταν
παίρνοντας ένα μέγιστο το 2008 οπότε και ξέσπασε η καπιταλιστική κρίση και οι τιμές
του δείκτη έπεσαν απότομα. Από το 2009 και ιδιαίτερα από το 2010 οι τιμές του
δείκτη άρχισαν να αυξάνονται κατακόρυφα πάλι. Τι είχε γίνει; Κάτι απλό. Καθώς η
αμερικάνικη κυβέρνηση τύπωνε δολάρια, γύρω στα 2,5 τρισεκατομμύρια, και τα έδινε
στις τράπεζες αυτές τα «επένδυαν» στο χρηματιστήριο εμπορευμάτων του Σικάγο
εκτοξεύοντας τις τιμές.

7

Διάγραμμα 7

Μια έρευνα της huffingtonpost (http://www.huffingtonpost.com/johann-hari/howgoldman-sachs-gambled_b_633436.html απόσπασμα και μετάφραση από
:
http://ciaoant1.blogspot.gr/) επισημαίνει:
«Στο τέλος του 2006, οι τιμές των τροφίμων σε ολόκληρο τον κόσμο άρχισαν να
αυξάνονται, ξαφνικά και απότομα. Μέσα σε ένα χρόνο, η τιμή του σίτου είχε αυξηθεί
κατά 80 τοις εκατό, το καλαμπόκι κατά 90 τοις εκατό, και το ρύζι 320 τοις εκατό. Σε
μια παγκόσμια καταστροφή από την πείνα, 200 εκατομμύρια άνθρωποι - κυρίως
παιδιά - δεν μπορούσε να πάρει τα τρόφιμα πια, και βυθίστηκε σε υποσιτισμό ή
ασιτία. Υπήρχαν ταραχές σε περισσότερες από 30 χώρες και τουλάχιστον μία
κυβέρνηση ανατράπηκε βίαια. Στη συνέχεια, την άνοιξη του 2008, οι τιμές
μυστηριωδώς επανήλθαν στο προηγούμενο επίπεδό τους. Ο Ζαν Ζιγκλέρ, ο ειδικός
εισηγητής του ΟΗΕ για το δικαίωμα στην τροφή, την αποκάλεσε "μια σιωπηλή μαζική
δολοφονία», και οφείλεται εξ ολοκλήρου σε "ανθρώπινες ενέργειες….Να τι συνέβη.
Το 2006, οι κερδοσκόποι, όπως η Goldman άρχισαν να αποχωρούν από την αγορά
ακινήτων στις ΗΠΑ που κατάρρεε, και έψαχναν κάπου αλλού για να επενδύσουν το
κεφάλαιο τους. Άρχισαν να αγοράζουν μαζικές ποσότητες των παραγώγων που
βασίζονται στο φαγητό: υπολόγιζαν ότι οι τιμές των τροφίμων θα παραμείνουν
σταθερές ή θα αυξηθούν, ενώ η υπόλοιπη οικονομία θα κατέρρεε. Ξαφνικά, οι
τρομαγμένοι επενδυτές του κόσμου το είδαν αυτό και αποφάσισαν να αγοράζουν, να
αγοράζουν,
να
αγοράζουν
[χρηματιστικά
παράγωγα
τροφών].
Έτσι, ενώ η προσφορά και η ζήτηση των τροφίμων παρέμεινε λίγο πολύ η ίδια, η
προσφορά και η ζήτηση για τις συμβάσεις που βασίζονται σε τρόφιμα αυξήθηκε
μαζικά - πράγμα που σήμαινε η τιμή για τα τρόφιμα στα πιάτα των ανθρώπων
αυξήθηκε μαζικά. Η λιμοκτονία ξεκίνησε.

8

2. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η όλο και μεγαλύτερη μονοπώληση της αγοράς
τροφίμων. Στο διάγραμμα που ακολουθεί βλέπουμε τα μερίδια αγοράς των
μεγαλύτερων εταιρειών στα βασικότερα τρόφιμα.
Διάγραμμα 8

http://www.scribd.com/fullscreen/138636647?access_key=key2kjq4j7rugs5iuw0k43p
Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1970 οι έξι μεγαλύτεροι εμπορικοί οίκοι ήλεγχαν
ποσοστά μεταξύ του 85 με 90% των εξαγωγών σιτηρών από την Αμερική. Από τη
δεκαετία αυτή περίπου ο έλεγχος των παραπάνω εταιρειών επεκτάθηκε σε όλο το
φάσμα της μεταποίησης των βασικών τροφίμων. Όταν μιλάμε για τον έλεγχο των
βασικών τροφίμων δηλαδή του σιταριού, του καλαμποκιού, της σόγιας και των
ελαιούχων σπόρων μιλάμε για τον έλεγχο και σε μια σειρά παραγώγων προϊόντων.
Υπάρχει στη σύγχρονη αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων μια σειρά παραγώγων
προϊόντων όπως το σιρόπι καλαμποκιού υψηλής φρουκτόζης, το Κόμμι ξανθάνης, το
άμυλο καλαμποκιού, η λεκιθίνη σόγιας, η γλυκίνη, η μαλτοδεξτρίνη, το κιτρικό οξύ, το
αραβοσιτέλαιο, και πολλές ακόμη ουσίες απολύτως απαραίτητες για την παραγωγή
των λεγόμενων «σύνθετων τροφίμων» . Ο έλεγχος των μεγαλύτερων εταιρειών στην
παγκόσμια αγορά βασικών τροφίμων αυξανόταν καθώς πλησιάζαμε την τρίτη χιλιετία
δίνοντάς του όλο και μεγαλύτερη δυνατότητα στον έλεγχο των τιμών τους.
Πέρα από τις μεγάλες εταιρείες εμπορίας των βασικών αγροτικών αγαθών από τη
δεκαετία του 1970 ένας νέος παίκτης μπήκε στο παιχνίδι της διανομής των κερδών
στο εμπόριο τροφίμων αλλά και στον έμμεσο έλεγχο της αγροτικής παραγωγής από
9

το κεφάλαιο. Ο παίκτης αυτός ήταν τα super market και ο έλεγχος από μέρους τους
για λογαριασμό του κεφαλαίου του λιανικού εμπορίου. Στο επόμενο διάγραμμα
βλέπουμε την κατανομή των κερδών στην αγορά τροφίμων μεταξύ των βιομηχανιών
επεξεργασίας και τυποποίησης των τροφίμων και των μεγάλων εταιρειών χονδρικού
εμπορίου, των super market και των άμεσων παραγωγών.
Διάγραμμα 9

http://www.scribd.com/fullscreen/138636647?access_key=key2kjq4j7rugs5iuw0k43p
Το διάγραμμα μας δείχνει πως οι κερδισμένοι στην αγορά τροφίμων είναι οι έμποροι
και οι βιομήχανοι. Οι άμεσοι παραγωγοί είναι εκείνοι οι οποίοι έχουν το μικρότερο
κέρδος από την εργασία τους. η διαφορά μάλιστα είναι τεράστια. Παράλληλα
βλέπουμε πως από τη δεκαετία του 1970 και μετά το μερίδιο του κέρδους των
βιομηχανιών τροφίμων μειωνόταν συνεχώς ενώ αυξανόταν το μερίδιο των super
market και των εταιρειών χονδρικού εμπορίου. Το μερίδιο των παραγωγών
παρέμεινε σταθερό. Μετά το 2005 βλέπουμε μια αντιστροφή της τάσης με αύξηση
του ποσοστού των κερδών των βιομηχανιών τροφίμων και των παραγωγών και
μείωση του ποσοστού των χονδρεμπόρων και των αλυσίδων λιανικής. Η παραπάνω
μεταβολή συνδέεται με την αύξηση της παραγωγής βιοκαυσίμων από το 2000 και
από το γεγονός πως η αύξηση της τιμής των τροφίμων ευνοήθηκαν οι βιομηχανίες
τροφίμων. .
Η αύξηση των τιμών των τροφίμων συνδέεται ισχυρά με τα κέρδη των super
market όπως μας αποκαλύπτει το επόμενο διάγραμμα.

10

Διάγραμμα 10

http://www.scribd.com/fullscreen/138636647?access_key=key2kjq4j7rugs5iuw0k43p
3. Ο τρίτος παράγοντας του κεφαλαίου για έλεγχο της παραγωγής τροφίμων και των
παραγωγών της επικεντρώνεται σε δύο μηχανισμούς. Στη συμβολαιακή γεωργία, στα
γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, που λέγονται και μεταλλαγμένα,
και στη
νομοθεσία για τον έλεγχο των σπόρων και του πολλαπλασιαστικού υλικού. Καθώς ο
έλεγχος του άμεσου παραγωγού ήταν δύσκολος και η καπιταλιστική επέκταση
δυσχερής οι παραπάνω διαδικασίες βοηθούσαν εξαιρετικά για τον έλγχο της
αγροτικής οικονομίας από το μεγάλο κεφάλαιο. Τη μόνη ουσιαστικά τεχνολογική
εξέλιξη της περιόδου ήταν η εισαγωγή της καλλιέργειας γενετικά τροποποιημένων
φυτών, αλλά και κάποιων ζώων, μετά το 1996.
Υπάρχουν δύο τύποι σπόρων γενετικά τροποποιημένων φυτών. Ο πρώτος, ο VGURT, είναι στείρος σπόρος. Αυτό σημαίνει πως δε μπορεί να φυλαχθεί μέρος της
παραγωγής για να αποτελέσει το σπόρο της νέας χρονιάς. Ο παραγωγός, για να
συνεχίσει να καλλιεργεί, πρέπει κάθε χρόνο να αγοράζει νέο σπόρο. Αυτό δεν είναι
κάτι νέο για τους αγρότες των αναπτυγμένων χωρών που ήδη χρησιμοποιούσαν
υβριδικούς σπόρους. Είναι όμως κάτι εντελώς καινούριο, και με απρόβλεπτες
11

συνέπειες, για τους αγρότες των υπό ανάπτυξη χωρών. Το δεύτερο είδος σπόρων, ο
Τ-GURT, δεν είναι στείρο αλλά για να ενεργοποιηθεί η βλαστική του ικανότητα
απαιτείται η χρήση μιας χημικής ουσίας, ενός ενεργοποιητή, ο οποίος διατίθεται
φυσικά από την εταιρεία παραγωγής του σπόρου.
Η εταιρεία που κυριαρχεί στην παραγωγή γενετικά τροποποιημένων σπόρων είναι
η αμερικανική Monsanto η οποία παράγει το 90% της παγκόσμιας παραγωγής
γενετικά τροποποιημένων σπόρων. Εκείνο επομένως που είναι καινούριο είναι η
προσπάθεια κυριαρχίας μιας εταιρείας επί της παγκόσμιας αγροτικής παραγωγής
Γενετικά τροποποιημένα φυτά που καλλιεργούνται ή καλλιεργήθηκαν είναι τα
παρακάτω:
ΠΙΝΑΚΑΣ 4
ΕΙΔΟΣ

ΠΟΣΟΣΤΟ ΣΤΙΣ ΗΠΑ

ΠΟΣΟΣΤΟ ΣΤΟΝ
ΚΟΣΜΟ

ΣΟΓΙΑ
ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ
ΒΑΜΒΑΚΙ
ΠΑΠΑΓΙΑ
ΝΤΟΜΑΤΕΣ
ΠΑΤΑΤΕΣ
ΚΡΑΜΒΗ
ΖΑΧΑΡΟΚΑΛΑΜΟ
ΖΑΧΑΡΟΤΕΥΤΛΑ
ΓΛΥΚΟ ΚΑΛΑΜΠΟΚΙ
ΡΥΖΙ

89
89
83
62
50
ΑΠΟΣΥΡΘΗΚΑΝ. ΑΠΕΤΥΧΑΝ ΕΜΠΟΡΙΚΑ.
ΔΕΝ ΔΙΑΤΙΘΕΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΑΓΟΡΑ
75

Στο χάρτη που ακολουθεί βλέπουμε τις χώρες στις οποίες επιτρέπεται και στις
οποίες απαγορεύεται η καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένων φυτών.

12

Η ΗΠΑ είναι η χώρα με τη μεγαλύτερη διάδοση της καλλιέργειας γενετικά
τροποποιημένων φυτών. Υπολογίζεται πως το 75% των επεξεργασμένων τροφίμων
στις ΗΠΑ περιέχουν κάποια ποσότητα γενετικά τροποποιημένης φυτικής ουσίας.
Παρά τις αντιστάσεις των πολιτών σε όλες τις αναπτυγμένες, ιδιαίτερα τις
ευρωπαϊκές, χώρες και τις ενστάσεις των επιστημόνων για τους κινδύνους από την
επέκταση των καλλιεργειών γενετικά τροποποιημένων φυτών οι πολιτικές πιέσεις
των ΗΠΑ εξανάγκασαν σε υποχώρηση της κυβερνήσεις πολλών χωρών και άνοιξαν
παράθυρα στην καλλιέργεια μεταλλαγμένων φυτών.
Μόνο επτά ευρωπαϊκές χώρες καλλιεργούν γενετικά τροποποιημένα φυτά Ισπανία, Τσεχία, Πορτογαλία, Γερμανία, Σλοβακία, Ρουμανία και Πολωνία - και σε
τόσο μικρό βαθμό που οι γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες αποτελούν ένα πολύ
μικρό ποσοστό της καλλιεργήσιμης γης της ΕΕ (0,36%) και της γεωργικής γης (0,21
%). Μόνο ένα γενετικά τροποποιημένο φυτό έχει εγκριθεί για καλλιέργεια στην ΕΕ: ο
αραβόσιτος Monsanto Bt, MON 810 και η συνολική έκταση γενετικά τροποποιημένων
καλλιεργειών στην Ε.Ε. το 2008 μειώθηκε σε 107.719 εκτάρια σε σύγκριση με
110.007 εκτάρια το 2007, μια μείωση κατά 2%.
Πέρα από τις αντιρρήσεις που αφορούν την επίδραση των γεννετικά
τροποποιημένων φυτών στο οικοσύστημα αλλά και στον άνθρωπο, δεν έχει καν
αποδειχθεί η υψηλότερη αποδοτικότητα των γενετικά τροποποιημένων φυτών, ενώ
είναι βέβαιο πως ο παραγωγός δεν έχει μεγαλύτερο εισόδημα αν δεν οδηγηθεί και
στην οικονομική καταστροφή όπως συνέβη σε πολλές περιοχές της Ινδίας.
Μεταξύ 1997 και 2005, η συνολική επιφάνεια των εκτάσεων που καλλιεργούνταν
με γενετικά τροποποιημένα φυτά αυξήθηκε από 4,2 εκατομμύρια στρέμματα σε 222
εκατομμύρια στρέμματα. Οι μεγαλύτερες εκτάσεις καλλιεργούνται στη βόρεια Αμερική
αλλά οι εκτάσεις με γενετικά τροποποιημένα φυτά αυξάνονται ραγδαία και στον
αναπτυσσόμενο κόσμο. Η Βραζιλία είναι η χώρα με την μεγαλύτερη αύξηση των
καλλιεργούμενων εκτάσεων με γενετικά τροποποιημένα φυτά. Από 50.000 km2 που
ήσαν φυτεμένα με μεταλλαγμένη σόγια το 2004 έφτασαν τα 94.000 km2 το 2005. Στην
Ινδία καλλιεργείται κυρίως μεταλλαγμένο βαμβάκι από το 2002. Αν εξαιρέσουμε τις
ΗΠΑ και τον Καναδά οι χώρες οι οποίες καλλιεργούν γενετικά τροποποιημένα φυτά
είναι οι μη αναπτυγμένες χώρες.
Στον πίνακα που ακολουθεί φαίνονται οι χώρες, η έκταση και το είδος της
μεταλλαγμένης καλλιέργειας το 2008.
ΠΙΝΑΚΑΣ 5
ΧΩΡΑ

ΕΚΤΑΣΗ (σε
εκατομμύρια εκτάρια)

ΕΙΔΟΣ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ

ΗΠΑ

62,5

ΑΡΓΕΝΤΙΝΗ
ΒΡΑΖΙΛΙΑ

21
15,8

ΣΟΓΙΑ, ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΒΑΜΒΑΚΙ,
ΚΟΛΟΚΥΝΘΗ, PAPAYA,
ΣΑΚΧΑΡΟΤΕΥΤΛΟ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΣΟΓΙΑ, ΒΑΜΒΑΚΙ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΣΟΓΙΑ, ΒΑΜΒΑΚΙ

ΙΝΔΙΑ
ΚΑΝΑΔΑΣ

7,6
7,6

ΒΑΜΒΑΚΙ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΣΟΓΙΑ,
ΣΑΚΧΑΡΟΤΕΥΤΛΟ

13

ΚΙΝΑ

3,8

ΒΑΜΒΑΚΙ, ΝΤΟΜΑΤΕΣ, ΒΑΜΒΑΚΙ,
ΠΙΠΕΡΙ

ΠΑΡΑΓΟΥΑΗ

2,7

ΣΟΓΙΑ

ΝΟΤΙΑ ΑΦΡΙΚΗ

1,8

ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΣΟΓΙΑ, ΒΑΜΒΑΚΙ

ΟΥΡΟΥΓΟΥΑΗ
ΒΟΛΙΒΙΑ
ΦΙΛΙΠΠΙΝΕΣ

0,7
0,6
0,4

ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΣΟΓΙΑ
ΣΟΓΙΑ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ

ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ

0,2

ΒΑΜΒΑΚΙ, ΓΑΡΥΦΑΛΛΟ

ΜΕΞΙΚΟ
ΙΣΠΑΝΙΑ

0,1
0,1

ΒΑΜΒΑΚΙ, ΣΟΓΙΑ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ

ΧΙΛΗ

<0,1

ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ, ΣΟΓΙΑ

ΚΟΛΟΜΒΙΑ
ΟΝΔΟΥΡΑ

<0,1
<0,1

ΒΑΜΒΑΚΙ, ΓΑΡΥΦΑΛΛΟ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ

ΜΠΟΥΡΓΚΙΝΑ ΦΑΣΟ

<0,1

ΒΑΜΒΑΚΙ

ΤΣΕΧΙΑ

<0,1

ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ

ΡΟΥΜΑΝΙΑ
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ
ΓΕΡΜΑΝΙΑ

<0,1
<0,1
<0,1

ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ

ΠΟΛΩΝΙΑ
ΣΛΟΒΑΚΙΑ
ΑΙΓΥΠΤΟΣ

ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ
ΑΡΑΒΟΣΙΤΟΣ

Στο διάγραμμα που ακολουθεί βλέπουμε την έκταση της γης που καλλιεργείτο με
γενετικά τροποποιημένα φυτά σε όλο τον κόσμο από το 1996 ως το 2008 όπως το
δίνει η Monsanto.
Διάγραμμα 11

14

Στα δύο επόμενα διαγράμματα βλέπουμε την παγκόσμια κατανομή των εκτάσεων
στις οποίες καλλιεργούνται γενετικά μεταλλαγμένα φυτά. Στο μεν πρώτο βλέπουμε τη
χρονική εξέλιξη των εκτάσεων των καλλιεργειών για τον κόσμο, τις αναπτυγμένες και
τις υπό ανάπτυξη χώρες από το 1996 ως το 2005, σε χιλιάδες εκτάρια, στο δεύτερο
βλέπουμε το ποσοστό των καλλιεργειών που αντιστοιχεί στις κυριότερες
παραγωγούς χώρες όπου και βλέπουμε την κυριαρχία των ΗΠΑ οι οποίες κατέχουν
το 51% των παγκοσμίως καλλιεργούμενων με γενετικά τροποποιημένα φυτά..
Διάγραμμα 12

ΠΗΓΗ:Brookes and Barfoot via ISAAA, 2006

Διάγραμμα 13

ΠΗΓΗ: www.nistads.res.in/.../t6rural/t6rur20.htm

15

Στο διάγραμμα που ακολουθεί φαίνεται το ποσοστό των εκτάσεων των
καλλιεργούμενων με γενετικά τροποποιημένα φυτά, σε σχέση με το σύνολο της
καλλιέργειας του κάθε είδους, στις ΗΠΑ.
Διάγραμμα 14

ΠΗΓΗ: ΕΘΝΙΚΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ (NASS)
ΗΤ ανθεκτικά στα ζιζανιοκτόνα. Βt ανθεκτικά στα έντομα

Παρατηρούμε την πλήρη σχεδόν επικράτηση των γενετικά τροποποιημένων φυτών
στη σόγια, στο βαμβάκι και στο καλαμπόκι στην αγροτική παραγωγή των ΗΠΑ. Μετά
τις εξελίξεις που περιγράψαμε το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων ελέγχεται από λίγες
εταιρείες τις οποίες και βλέπουμε στον επόμενο πίνακα ανά κατηγορία
δραστηριότητας.

16

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

http://www.scribd.com/fullscreen/138636647?access_key=key-2kjq4j7rugs5iuw0k43p
Τι μπορούμε να συμπεράνουμε από τα παραπάνω;
1. Στο χρονικό διάστημα από τη δεκαετία του 1980 ως το 2010 η σύγχρονη
γεωργία, όπως αναπτύχθηκε ως τη δεκαετία του 1970, επεκτάθηκε στο μεγαλύτερο
μέρος της γης αυξάνοντας τους διατροφικούς πόρους που βρίσκονταν στη διάθεση
του γρήγορα αυξανόμενου πληθυσμού. Η γεωργία ανταποκρίθηκε ικανοποιητικά στο
αίτημα των κοινωνιών για αυξημένη παραγωγή τροφής και αύξησε τις ανά άτομο
διαθέσιμες θερμίδες σε όλο τον κόσμο.
17

Στις προηγμένες χώρες η ανάγκη για παροχή περισσότερων θερμίδων είχε
ικανοποιηθεί από την προηγούμενη περίοδο και στο διάστημα αυτό οι προηγμένες
οικονομικά κοινωνίες στράφηκαν προς την ποιοτικότερη τροφή αναπτύσσοντας τη
βιολογική γεωργία με τον περιορισμό της χρήσης λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων.
Στο ίδιο διάστημα οι υπό ανάπτυξη χώρες εξάλειψαν ουσιαστικά το λιμό και όπου
αυτός εμφανίστηκε δεν ήταν αποτέλεσμα πραγματικής έλλειψης τροφίμων αλλά
αποτέλεσμα πολιτικών συνθηκών και ανισοκατανομής τους.
2. Από τη δεκαετία του 1980 η αγροτική παραγωγή των αναπτυγμένων χωρών
άρχισε να σταθεροποιείται στο επίπεδο που βρέθηκε τότε ή και να μειώνεται σε
αρκετές αναπτυγμένες χώρες. Το παραπάνω χαρακτηριστικό αφορά τόσο τη
συνολική παραγωγή όσο και την κατά κεφαλή παραγωγή. Στο ίδιο διάστημα
παρατηρείται μείωση της χρήσης λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων στις αναπτυγμένες
χώρες και αύξησή τους στις υπό ανάπτυξη. Η επεκτατική ικανότητα της γεωργικής
παραγωγής και της παραγωγικότητας στις αναπτυγμένες χώρες είχε ανακοπεί και οι
κοινωνίες αυτές βρέθηκαν αρχικά σε κατάσταση ισορροπίας μεταξύ των
παραγόμενων διατροφικών πόρων τους και του πληθυσμού τους καλύπτοντας με
επάρκεια τις διατροφικές ανάγκες τους. η ισορροπία άυτή άρχισε να υποχωρεί και
αρκετές αναπτυγμένες χώρες δεν είναι πλέον διατροφικά αυτάρκεις. Το παραπάνω
χαρακτηριστικό ισχύει ιδιαίτερα για τις χώρες μέλη της ΕΕ όπου μια σειρά συνειδητά
στρεβλών αγροτικών πολιτικών θεσμοθετούνται. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και
στην παραγωγή των βιομηχανικών φυτών.
3. Η αύξηση της παραγωγικότητας στη γεωργία είχε σαν αποτέλεσμα την όλο και
μεγαλύτερη αποδέσμευση εργατικών χεριών από αυτή. Ο αγροτικός πληθυσμός
μειωνόταν συνεχώς σε παγκόσμιο επίπεδο. Στις αναπτυγμένες χώρες το ποσοστό
του πληθυσμού που εργαζόταν στη γεωργία μειωνόταν συνεχώς μέχρι που έφτασε
σε ποσοστά κάτω του 5%. Αν πάρουμε για παράδειγμα τη Γαλλία, μια χώρα με
ισόρροπη ανάπτυξη στην παραγωγή, ένα ποσοστό κάτω του 4% καλύπτει επαρκώς
τις διατροφικές ανάγκες τις χώρας. Το ίδιο φαινόμενο, της μείωσης δηλαδή του
αγροτικού πληθυσμού παρατηρείται και στις υπό ανάπτυξη χώρες και μάλιστα με
ρυθμούς ταχύτατους.
Η φάση ισορροπίας του παγκόσμιου συστήματος βρίσκεται κοντά χρονικά όπως
όλα τα στοιχεία δείχνουν. Η ισορροπία αυτή δε θα επιβάλει φυσικά τα ίδια ποσοστά
αγροτικού πληθυσμού σε όλες τις χώρες αλλά θα επιβάλει απλά ισορροπίες μεταξύ
του παγκόσμιου πληθυσμού και της παγκόσμιας αγροτικής παραγωγής.
4. Κατά το παραπάνω διάστημα δεν υπήρξαν ουσιαστικές τεχνολογικές καινοτομίες
στη γεωργία. Η ανάπτυξη των γενετικά τροποποιημένων φυτών δεν έρχεται να
προσφέρει κάτι στους αναγκαίους διατροφικούς πόρους. Η γεωργία, με τη γνωστή
ως το 1980 μορφή της, μπόρεσε να στηρίξει τον παγκόσμιο πληθυσμό σε μια
περίοδο ταχύτατης αύξησής του. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ρυθμοί αύξησης
του πληθυσμού μειώνονται ταχύτατα η ανάγκες του σε τρόφιμα μπορούν να
καλυφθούν απολύτως με τα παραδοσιακά μέσα.
Πέρα από τα παραπάνω η παραγωγικότητα των παραδοσιακών μορφών γεωργίας
είναι πολύ χαμηλή στις υπό ανάπτυξη χώρες. Μια αύξηση της παραγωγικότητάς της
στα επίπεδα των προηγμένων χωρών υπερκαλύπτει τις ανάγκες του παγκόσμιου
συστήματος σε γεωργικά προϊόντα. Προς την κατεύθυνση αυτή συντείνει και το
18

παράδειγμα της Ευρώπης. Με τις ως το 1980 μεθόδους η Ευρώπη είναι απολύτως
αυτάρκης σε γεωργικά προϊόντα όπως φαίνεται και στο παρακάτω διάγραμμα αν και
ένα μέρος της παραγωγής της έχει ήδη στραφεί προς τη βιολογική γεωργία με τη
μειωμένη αποδοτικότητα.
Διάγραμμα 15

ΠΗΓΗ: EUROSTAT. ec.europa.eu/.../record/index_en.htm

Οι λόγοι ανάπτυξης των μεταλλαγμένων φυτών δε σχετίζεται με την έλλειψη
τροφών αλλά με την προσπάθεια κυριαρχίας στην παγκόσμια αγροτική παραγωγή
των πιο ακραίων καπιταλιστικών δυνάμεων και ιδιαίτερα των ΗΠΑ. Οι οικονομικές
αποτυχίες στην παραγωγή μεταλλαγμένων, οι αντιστάσεις των λαών, αλλά και η
ραγδαία αποδυνάμωση της πολιτικής ισχύος των ΗΠΑ, σαν αποτέλεσμα της
παραγωγικής αποτελμάτωσής τους, θα οδηγήσει την προσπάθεια αυτή σε
κατάρρευση.
5. Κατά το ίδιο χρονικό διάστημα εντάθηκε η επέκταση της καπιταλιστικής κυριαρχίας
στην αγροτική οικονομία. Οι ιδιάζουσες συνθήκες της αγροτικής παραγωγής
απέτρεπα αρχικά την απόλυτη κυριαρχία του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής
στη γεωργία αφήνοντάς του κυρίως τον τομέα της εμπορίας και της τυποποίησης
καθώς και την παραγωγή διαφόρων επεξεργασμένων διατροφικών αγαθών.
Παράλληλα με τα παραπάνω μέρος της αξίας που παραγόταν από τον μικρό κυρίως
ανεξάρτητο παραγωγό αποσπόταν από το κεφάλαιο μέσω του ελέγχου της
παραγωγής χημικών λιπασμάτων αρχικά και διαφόρων φυτοφαρμάκων αργότερα.
Στη συνέχεια και με τη δημιουργία των υβριδίων, των γενετικά τροποποιημένων
σπόρων και τη νομοθεσία για τον έλεγχο των σπόρων η καπιταλιστική επέκταση
έφτασε στην καρδιά της αγροτικής παραγωγής. Όπως επισημαίνει η Δήμητρα
Σπανού:

19

Οι σπόροι και τα υβρίδια κατασκευάζονται στα εργαστήρια ώστε να ανήκουν σε
συγκεκριμένες ποικιλίες που έχουν επιλεγεί ή εφοδιαστεί τεχνητά με συγκεκριμένα
χαρακτηριστικά, ανάλογα με το επιθυμητό αποτέλεσμα. Συνδυάζονται με ανάλογα
χημικά λιπάσματα και εντομοκτόνα που έχουν κατασκευαστεί για τις αρρώστιες και
αδυναμίες που εμφανίζουν οι συγκεκριμένες ποικιλίες. Αντίστοιχα, η κτηνοτροφία
λαμβάνει χώρα σε ελεγχόμενα περιβάλλοντα, με χορήγηση ειδικής διατροφής στα
ζώα που παράγεται επίσης εργοστασιακά. Η βελτίωση των υβριδίων και των
σπόρων, η ανάπτυξη μηχανικών μέσων, η καταπολέμηση των ασθενειών, ο
ηλεκτρονικός έλεγχος στην παραγωγή, η τεχνολογία της κατάψυξης κτλ αποτελούν
πλέον τα πιο σημαντικά κομμάτια της παραγωγής τροφίμων, που απορροφούν
μεγάλο κομμάτι των επενδύσεων και αποφέρουν τεράστια κέρδη στις εταιρείες που
δραστηριοποιούνται σε αυτούς τους τομείς (Whatmore, 1994). Σύμφωνα με στοιχεία
που παραθέτει ο McMichael, στα τέλη της δεκαετίας 1990 η αγροτική παραγωγή
συνιστά το 65% της παγκόσμιας οικονομίας και χαρακτηρίζεται από μεγάλη
συγκεντροποίηση:
6. Καθώς ο καπιταλισμός οδεύει ολοταχώς προς το κλείσιμο του ιστορικού του
κύκλου δημιουργεί και τις συνθήκες του ολοκληρωμένου και ολοκληρωτικού
καπιταλισμού προσπαθώντας και επιτυγχάνοντας να εντάξει στη διαδικασία της
αναπαραγωγής του και στο ενεργητικό του κάθε περιουσιακό στοιχείο. Δημόσιο ή
ιδιωτικό. Στο ιδιωτικό εντάσσεται τόσο η μικρή ιδιοκτησία των εργαζόμενων, κυρίως
ακίνητη, αλλά και τα στοιχεία του μικρού και μεσαίου κεφαλαίου. Αν και η διαδικασία
αυτή είναι παλιά και συνόδευε πάντα τον καπιταλισμό ο οποίος συνεχώς κατέστρεφε
ένα μέρος του μικρού κεφαλαίου αυτό συνεχώς ξαναγεννιόταν. Οι συνθήκες που
δημιουργεί σήμερα ο καπιταλισμός είναι τέτοιες που όλο και πιο δύσκολη θα είναι η
αναγέννησή του καθώς ο χώρος του καταλαμβάνεται πλέον από το μεγάλο κεφάλαιο.
Στα πλαίσια αυτά ο έμμεσος έλεγχος της αγροτικής οικονομίας μέσω του
αναπαραγωγικού υλικού δεν είναι αρκετός πλέον στο κεφάλαιο. Εντάσσει με
ταχύτατους ρυθμούς την ίδια τη γη στα περιουσιακά του στοιχεία. Με τον τρόπο αυτό
το κεφάλαιο προσπαθεί να επεκτείνει την κυριαρχία του στον πυρήνα της αγροτικής
παραγωγής. Το θέμα της γης θα αποτελέσει όμως αντικείμενο επόμενου άρθρου.

20