You are on page 1of 372

ATATRK ARATIRMA MERKEZ

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

Osman AKANDERE Hasan Ali POLAT

ATATRK KLTR, DL VE TARH YKSEK KURUMU

ATATRK ARATIRMA MERKEZ

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

Osman AKANDERE Hasan Ali POLAT

ANKARA-2011

5846 sayl kanuna gre bu eserin btn yayn, tercme ve iktibas haklar Atatrk Aratrma Merkezine aittir.
Akandere, Osman, 1959Damat Ferit Paa hkmetlerinin mill mcadele kart politikalar / Osman Akandere, Hasan Ali Polat. Ankara: AKDTYK Atatrk Aratrma Merkezi, 2011 XII, 356s.; 21 cm. (Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu Atatrk Aratrma Merkezi yayn) Dizin (s. 345-356) Kaynaka (s. 295-317) ISBN: 978-975-16-2416-1 1. TRKYE TARHDEVRM, 1918-1923 2. TRKYE SYASET VE YNETM1918-1923 I. Polat, Hasan Ali, 1983 - II. E.a. III.Seri 956. 1023

NCELEYENLER Prof.Dr. Nuri KSTKL Prof.Dr. zzet ZTOPRAK KTAP SATI: Bayndr 1 Sokak Nu: 24/6 Kzlay/ANKARA Ziyabey Cad. Nu: 19 Balgat-ankaya/ANKARA Tel: (0312) 285 55 12 - 285 65 11 * Belgegeer: (0312) 285 65 73 e-posta: bilgi@atam.gov.tr web: www.atam.gov.tr e-maaza: e-magaza.atam.gov.tr ISBN LESAM BASKI SAYISI : 978-975-16-2416-1 : 11.06.Y.0150-351 : 2500 Adet

BASKI HAZIRLIK: Glay OCAK (Afarolu Matbaas) BASKI: AFAROLU MATBAASI - (0312) 384 54 88 - ANKARA

indekiler
NDEKLER........................................................ KISALTMALAR. .................................................... NSZ..................................................................... GR........................................................................ III VII IX 1

I. BLM DAMAT FERT PAA HKMET TARAFINDAN AZLEDLEN KUV-YI MLLYECLER A) Mustafa Kemal Paann Askerlik Mesleinden Azli/stifas ve Mustafa Kemal Paann Bu Durum Karsnda Taknd Tavr............. 17 B) Damat Ferit Paa Hkmetleri Tarafndan Grevlerinden Azledilen Dier Kuv-y Milliyeciler......................................................... 30 II. BLM DAMAT FERT PAA HKMETNCE KUV-YI MLLYECLERE YNELTLEN THAMLAR A) ttihatlk........................................................... 41 B) Boleviklik......................................................... 67 C) Sahte Milliyetperverlik, Asilik, Dinsizlik vb. thamlar.............................................................. 78

IV

III. BLM DAMAT FERT PAA HKMETNCE MLL MCADELE ALEYHNE IKARTILAN BEYANNAME VE FETVLARIN MAHYET A) Damat Ferit Paann IV. Defa Sadarete Geliinin ncesi ve Sadaretinin lk craatlar.................... 93 B) Damat Ferit Paaya Sadaretin Tevcih Edildii Ynnde Padiah Mehmet Vahdettinin Hatt- Hmynu.......................................................... 109 C) Damat Ferit Paa Hkmetinin Yaynlad Beyanname......................................................... 114 D) eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin Fetvs................................................................ 127 E) Sadakatnameler.................................................. 145 IV. BLM DAMAT FERT PAA HKMETNCE KUV-YI MLLYECLER HAKKINDA IKARTILAN DAM KARARLARI A Birinci TBMMnin Almas ve Hkmetin Oluumu............................................................. 152 B) I. Nolu Divn- Harb-i rfnin Kuv-y Milliyeciler Hakknda kartt dam Kararlar ve Mahiyeti............................................................ 164 C) I. TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa ve Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili (Salk ve Yardm Bakan) Dr. Adnan Advar Hakkndaki dam Karar ve Mahiyeti.................................... 170

D) Mdafaa-i Milliye Vekili (Mill Savunma Bakan) Fevzi Paa (akmak) Hakknda Verilen dam Karar ve Mahiyeti........................ E) Divn- Harb-i rf Riyasetince Yarglanan Dier cra Vekilleri (9 cra Vekili) Haklarndaki dam Kararlar ve Mahiyeti................................ F) Divn- Harb-i rf Riyasetince Yarglanan Dier Kuv-y Milliyeciler Hakkndaki dam Kararlar ve Mahiyeti......................................... G) 1. Divn- Harb-i rfde TBMM Hkmeti Reisi Mustafa Kemal Paa, cra Vekilleri ve Dier Kuv-y Milliyeciler Hakknda Verilen dam Kararlarnn Uygulanabilirlii. .................. V. BLM DAMAT FERT PAA DESTEKL YEN GRMLER ve KUV-YI MLLYE HAREKETN TENKL MAKSADIYLA IKAN SYANLARDAN BAZILARI Bozkr Ayaklanmalar......................................... Birinci Anzavur Ayaklanmas............................. kinci Anzavur Ayaklanmas. .............................. Kuv-y nzibatiye.............................................. Anadolu Fevkalade Mfettilii.........................

178

181

186

191

A) B) C) D) E)

197 204 211 220 227

VI. BLM DAMAT FERT PAAYI ORTADAN KALDIRMAYA YNELK BR GRM: SUKAST A) Suikast Giriiminin Nedenleri ve Hedef Ald Kiiler................................................................. 234

VI

B) Suikastn Planlanmas........................................ C) Suikast Yapacak Olanlarn Belirlenmesi........... D) Suikastlarn stanbula Gnderilmesi ve Buradaki Faaliyetleri.......................................... E) Suikast Giriiminin Aa kmas.................... F) Suikast le lgili Grlenlerin Tutuklanmas...... G) Suikastlarn Yarglanmas................................ H) Suikast Sanklarnn dam................................. SONU..................................................................... BBLYOGRAFYA. ................................................ EKLER..................................................................... DZN........................................................................

240 248 253 256 265 272 281 289 295 319 345

Ksaltmalar
: Ad Geen Eser : Ad Geen Makale : Ad Geen Tez : Genelkurmay Asker Tarih ve Stratejik Ett Bakanl Arivi ATBD : Asker Tarih Belgeleri Dergisi BEO : Bb- li Evrak Odas bkz : baknz BOA : Babakanlk Osmanl Arivi DH. EUM. AY : Dhiliye Nezareti Emniyet-i Ummiye Asayi Kalemi DH. EUM. KLU : Dhiliye Nezareti Emniyet-i Ummiye Kalem-i Ummi DH. . UM : Dhiliye Nezareti dare-i Umumiye DH-KMS : Dhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Mdriyeti DH-FR : Dhiliye Nezareti ifre Kalemi DUT : Dosya Usl radeler Tasnifi HSD, AFT : Satn Alnan Evrak, Ali Fuat Trkgeldi Evrak HTVD : Harp Tarihi Vesikalar Dergisi MV : Meclis-i Vkel Mazbatalar Nu : Numara s : Sayfa Numaras TBMM ZC : TBMM Zabt Cerideleri TTE : Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Arivi a.g.e. a.g.m. a.g.t. ATASE

nsz

smanl Devleti yetkilileri, Mondros Mtarekesini imzalamak suretiyle savatan ekildiklerinde, tilaf Devletleri, bu mtarekenin zellikle yedinci maddesi ve dier maddelerine dayanarak Anadoluda igal hareketlerine girimilerdir. gallerin zmirden balayarak Anadoluya yaylmasyla birlikte de Trk Milleti istiklalini korumak gayesiyle silaha sarlm ve Mill Mcadele Hareketini balatmtr. Yine Mustafa Kemal Paann Samsuna k ve ertesindeki almalar neticesinde Erzurum ve Sivas Kongreleri toplanm, nihayetinde Sivasta, birbirinden bamsz olarak igale kar mcadele eden btn cemiyetler Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti ad altnda birletirilmitir. Bylelikle Trk Mill Mcadelesinde vahdet salanmtr. Yine Heyet-i Temsiliye de btn Anadoluda sz sahibi olmu, bakanlna da Mustafa Kemal Paa getirilmitir. Nihayetinde Trk Milleti, bamszla gidecek yolun Trk Mill Mcadele Hareketinden getiini bilmi, kendisini bamszla gtrecek yolda da Mustafa Kemal Paay lider semitir. tilaf Devletlerinin Anadoluda giritikleri igal hareketleri neticesi olarak ortaya kan Trk Mill Mcadele Hareketinin gnbegn g kazanmas zerine stanbul Hkmeti tedirgin olmu ve Damat Ferit Paa Hkmeti, zamann icaplarna gre hareket etmedikleri ve bu nazik d-

nemde memleketi zor durumda braktklar iddiasyla Trk Mill Mcadelesinin nne gemek iin byk gayret sarf etmitir. Damat Ferit Paa Hkmetine gre bu dnemde takip edilmesi gereken siyaset; lkenin iinde bulunduu kt durumdan dolaydr ki, ngilizlerle iyi ilikiler ierisinde olmaya almak ve onlarn himmetiyle memleketi kurtarmaktr. Oysa ngilizlerin Osmanl Devletinin toprak btnln korumak gibi bir gayesi yoktur. Nitekim zmirin igal hakknn Yunanlara verilmesi ve 15 Mays 1919da zmirin Yunanlar tarafndan igal edilmesi bunun en byk gstergesidir. nk Yunanlar destekleyenler ngilizlerdir. Fakat buna ramen Damat Ferit Paa Hkmeti ngilizlerin desteini almaktan bahsetmektedir; hatta Sultan Vahdettin de ayn eyleri terennm etmekte lkenin iinde bulunduu hassas durumu ileri srerek Kuv-y Milliyecileri ikaz etmektedir. Damat Ferit Paann Kuv-y Milliye Hareketini ortadan kaldrmaya ynelik olarak ilk giriimi Mustafa Kemal Paann Samsundaki faaliyetleriyle ortaya kmtr. Mustafa Kemal Paann Samsuna kyla birlikte halk zmirin igaline kar direnie davet etmesi ve orada giritii faaliyetler, Damat Ferit Paann harekete gemesini salam nihayetinde 8 Temmuz 1919da Mustafa Kemal Paa grevinden azledilmitir. Bundan sonraki srete Kuv-y Milliye Hareketi mensuplarnn ttihat olduklar ve ttihat ve Terakkinin tekrar mevki-i iktidara gelmesi iin altklar ynnde propagandalar yaplmtr. Ayrca Mill Mcadele Hareketinin milllikle bir alakasnn olmad zerine de propagandalar yrtlmtr. Yine Damat Ferit Paa Kuv-y Milliye Hareketinden o kadar tedirgin olmutur ki; Kuv-y Milliyecilerin ortadan kaldrlmas iin her yolu mbah gren bir anlayn ierine srklen-

XI

mi ve Kuv-y Milliyecilerin bolevik olduklarn, dinsiz olduklarn iddia etmi/ettirmi; hatta Kuv-y Milliyecilerin ldrlmelerinin caiz olduu ynnde bir fetv dahi kartmtr. Yine Damat Ferit Paa Hkmeti destekleri ile Anzavur isyanlar ba gstermi, ayrca Konya-Bozkrda da isyanlar ortaya kmtr. Fakat bu isyanlar Kuv-y Milliyecileri durdurmaya yetmemi, bastrlmlardr. Damat Ferit Paa ve Hkmetinin btn propagandalar ve engellemelerine ramen Kuv-y Milliye Hareketinin gn getike kuvvetlenmesi, hatta mill iradeye mstenit bir meclisin Ankarada almas zerine propagandalarn yerini hkmler almtr. Meclisin almas zerine, bakan Mustafa Kemal Paa ve cra Vekilleri de dhil olmak zere I. TBMM Hkmeti, Divn- Harb-i rfde gyaben yarglanm ve idama mahkm edilmitir. Nihayetinde idama mahkm bir hkmet, memleketin kaderine tamamen el koymu, nihayetinde Kuv-y Milliye Hareketine ynelik btn engelleme giriimleri baarsz olmu ve Trk Mill Mcadelesi neticesinde mill iradeye mstenit bamsz bir devlet ortaya karlmtr. almamzda; Damat Ferit Paann, Mustafa Kemal Paa liderliindeki Kuv-y Milliye Hareketine ynelik politikalar bilgi ve belgeler nda ele alnmaya allmtr. alma alt blmden olumaktadr: Birinci blmde; Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan Kuv-y Milliye Hareketine destek verdikleri iin grevlerinden azledilen Kuv-y Milliyeciler ele alnmtr. kinci blmde; Damat Ferit Paann Kuv-y Milliye Hareketine ynelttii ithamlar, nc blmde de; Damat Ferit Paann drdnc sadaretinde Kuv-y Milliye Hareketine kar giritii mcadelenin nemli bir halkas olan Fetev-y erife

XII

ve Hkmet Beyannamesi zerinde durulmutur. Yine Sultan Vahdettinin Hatt- Hmynu da irdelenmitir. Drdnc blmde; Kuv-y Milliyeci olduklar iin idama mahkm edilenler ve idam gerekeleri hakknda bilgi verilmeye allmtr. Beinci blmde; Damat Ferit Paann Kuv-y Milliyeyi asker g kullanarak ortadan kaldrmaya ynelik giriimlerinden olan Anzavur, KonyaBozkr isyanlar hakknda bilgi verilmitir. Yine Kuv-y Milliyeyi tenkil maksadna dayanan Kuv-y nzibatiye ve Anadolu Fevkalade Mfettiliinden de bahsedilmitir. Altnc blmde ise; Kuv-y Milliyeciler tarafndan tertip edilen Damat Ferit Paay hedef alan bir suikast giriiminden etraflca bahsedilmitir. Nihayetinde alt blmden oluan bu kitap; uzun bir aratrma ve almann rn olarak ortaya kmtr. almann aratrmaclara ve okuyuculara faydal olmas dileiyle

Prof. Dr. Osman AKANDERE Hasan Ali POLAT

Giri

O
1

smanl Devleti yetkilileri,1 -ttihat ve Terakki yneticilerinin dnemin konjonktrnn de zorlamasyla

Mondros Mtarekesinin imzaland tarih olan 30 Ekim 1918 tarihi itibariyle Osmanl Devletinin banda padiah olarak Sultan Vahdettin, hkmet olarak ise Ahmet zzet Paa Hkmeti vardr. Ahmet zzet Paa 14 Ekim 1918 tarihinde hkmeti kurmu, 8 Kasm 1918de de istifa etmitir. Mtareke grmelerinde Osmanl Devletini Bahriye Nazr Rauf, Hariciye Mstear Read Hikmet ve Erknharp Kaymakam Sadullah Beyler temsil etmilerdir. Bkz, smail Hmi Danimend, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, Cilt: IV, Trkiye Yaynevi, stanbul-1972, s. 441-462; Mondros Mtarekesi imzaland tarihte Sadrazam olan Ahmet zzet Paa hakknda tafsilat iin bkz, Mehmed Zeki Pakaln, Sicill-i Osman Zeyli, Cilt: X, (Yayna Hazrlayan: Serdar Sakin), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-2008, s. 82-98; smail Hmi Danimend, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, Cilt: V, Trkiye Yaynevi, stanbul-1971, s. 103-104; Ahmet zzet Paann grevde kald sre hakknda tafsilat iin bkz, Ahmet zzet Paa, Feryadm, Cilt: II, (Yayna Hazrlayanlar: Sheyl zzet Furga-Yksel Kanar), Nehir Yaynlar, stanbul-1993, s. 7-45; Ali Fuat Trkgeldi, Grp ittiklerim, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1984, s. 153-163; Tark Mmtaz Gztepe, Osmanoullarnn Son Padiah Vahideddin Mtareke Gayyasnda, Sebil Yaynlar, stanbul-1969, s. 27-49; Ayrca Mondros Mtarekesi ve tatbikat hakknda tafsilat bkz, Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklb Tarihi, Cilt: III, Ksm IV, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1991, s. 701-774; Trk stiklal Harbi I Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, nc Basm, Ge-

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ttifak Devletleri safnda girmeye karar verdii- I. Dnya Savann malubiyetle neticelenmesi zerine ngiltereden greceklerini umduklar hogrye2 ve Wilson Prensiplerine3 gvenerek devletin bekasna kast eden ve artlar fevnelkurmay Yaynlar, Ankara1999, s. 20285; Selahattin Tansel, Mondrostan Mudanyaya Kadar, Cilt: I, Mill Eitim Basmevi, stanbul1991, s. 1-222.
2

Padiah Vahdettinin, ngilizlerin mtareke artlarn rendii zaman Sadrazam Ahmet zzet Paaya unlar syledii rivayet edilmektedir: Bu artlar, ok ar olmalarna ramen, kabul edelim. yle tahmin ederim ki, ngilizlerin douda asrlarca devam eden dostluu ve ltufkr siyaseti deimeyecektir. Biz onlarn msamahasn daha sonra elde ederiz. Bkz, Gotthard Jaeschke, Kurtulu Sava ile lgili ngiliz Belgeleri, eviren: Cemal Kprl, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1971, s. 2; Padiah Sultan Vahdettin gibi dnemin Bahriye Nazr olan ve mtarekede Osmanl Devletini temsil eden Rauf Bey de Yenign gazetesi muhabirine Mtarekeyi akde memur olarak stanbuldan hareket eder iken bu gnk gibi iftihar ve sevin ile avdet edeceimi tasavvur etmiyordum. ngiliz Mtareke murahhaslarnn bize kar hsn kabul midin fevkinde olmutur. Mzakeratmz gayet samimi ve son derece ak bir lisanla cereyan etmi ve su-i tefehhm mucip olacak hibir hal ve harekete meydan verilmemitir. Akdeylediimiz Mtareke neticesinde devletimizin istiklali saltanatmzn hukuku tamamen kurtarlmtr. diye bir beyanat vermitir. Bu iki misal gstermektedir ki Osmanl Devleti yetkilileri tamamen ngilterenin hogrsne ve szl garantisine gvenmektedirler. Bkz, Yenign, 2 Terin-i Sani 1334/2 Kasm 1918, Nu: 59. nk Wilson Prensipleri, Osmanl Devletinin Trklerle meskn ksmlarnn istiklaline dokunulmayaca vaadinde bulunuyordu. Yine bu prensipler ierisinde milletlerin, kendi mukadderatlarn, kendilerinin tayin hak ve selahiyeti maddesi de Osmanl umum efkrn rahatlatyordu. Bkz, Tevfik Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Cilt: I, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1992, s. 121; Mondros Mtarekesi grmeleri esnasnda ngiliz murahhaslarnn Trk murahhaslarna gsterdikleri ilgi ve mtarekenin imzasndan sonra Amiral Calthorpeun Bahriye

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

kalade ar olan Mondros Mtarekesini 30 Ekim 1918 tarihinde imzalamak suretiyle savatan ekilmilerdir. Osmanl Devletinin mtareke ahkmn kabulyle birlikte tilaf Devletleri de, Osmanl Corafyas zerindeki planlarn uygulamaya koyabilmek iin Mondros Mtarekesi ahkmna dayanarak Anadoluyu igale balamlardr. tilaf Devletlerinin giritikleri bu igal hareketlerinde en byk dayanak noktalarn Mondros Mtarekesinin 7. maddesi oluturmutur. Bu madde ile tilaf Devletleri, gvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktay ele geirme hakkna sahip olmulardr.4 Mahiyeti mphem olan ve yukarda zikredilen 7. madde ile tilaf Devletleri, I. Dnya Sava esnasnda imzaladklar gizli antlamalarn uygulamaya konulmasna zemin hazrlamak istemilerdir. Bu maddenin mtareke ahkm ierisinde yer almasndaki en mhim maksat ise mtarekeden sonra, nceden imza edilmi olan gizli antlamalar dorultusunda Anadoluda yapacaklar igallere hukuk zemin hazrlamaktr.5 Yine, imzalanan bu
Nazr Hseyin Raufa gnderdii gizli mektupta, mtareke koullarndan doan baz anlamazlklarn giderilmesi adna verdii szler Hseyin Rauf Bey ve dier Trk heyetini umutlandrmtr. Heyet stanbula dnnce imza edilen mtarekenin umut verici bir gelime olduunu dile getirmilerdir. Bkz, Salhi R. Sonyel, Trk Kurtulu Sava ve D Politika, Cilt: I, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1995, s. 8.
4

BOA, HSD, AFT, 6/74; Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, s. 47; Ltfi Simavi, Osmanl Saraynn Son Gnleri, Hrriyet Yaynlar, stanbul-Tarih Yok, s. 421; Hsamettin Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, Yayna Hazrlayan: Samih Nafiz Tansu, Birinci Basm, Sebil Yaynlar, stanbul-1994, 186-190. tilaf Devletlerinin Osmanl Devletine ynelik paylam projeleri iin bkz, Bayur, a.g.e., s. 1-39; Tansel, a.g.e., Cilt: I, s. 151163; Mevlt elebi, Mill Mcadele Dneminde Trk-talyan likileri, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara2002, s. 25.

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mtareke ile Boazlarn ynetiminin tilaf Devletleri kontrolne braklmas ve Osmanl ordusunun hudut muhafazas ve i asayiin temin edilmesi iin gerekli olan asker dnda terhis edilmesi kararlatrlmtr. Ayrca tilaf Devletleri ve Ermenilere mensup harp esirlerinin de serbest braklmas, Osmanl Devletinden istenmitir.6 Netice olarak tilaf Devletleri, mtarekenin zellikle 7. maddesi ve dier maddelerine dayanarak karlar dorultusunda ncelikle 612 Kasm 1918de anakkale Boaz istihkmlarn ele geirmiler, ardndan da 13 Kasmda birka Yunan zrhls ile birlikte, tilaf donanmalar stanbula gelmilerdir. Bylelikle de Osmanl Devletinin bakenti olan stanbul ehri igal edilmitir.7 Mtarekenin imzalanmasyla birlikte bu tr igal giriimlerinin olaca aikrd; nk tilaf Devletleri yetkilileri gerek mtareke ahkm zerine, gerekse de mtarekenin imzas ertesindeki sylemleriyle igalleri
6 7

BOA, HSD, AFT, 6/74; Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, s. 47; Ltfi Simavi, a.g.e., s. 420421. Yenign, 14 Terin-i Sani 1334/14 Kasm 1918, Nu: 71; Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, s. 115116; Celal Bayar, Ben de Yazdm Mill Mcadeleye Giri-, Cilt: 5, Sabah Kitaplar, stanbul1997, s. 1; 22 ngiliz, 12 Fransz, 17 talyan ve 4 Yunan sava gemisinden kurulu bu donanma 13 Kasm 1918de Marmaraya girerek Dolmabahe nnde demirledi. Bkz, Tansel, a.g.e., Cilt: I, s. 54; stanbulun gayri resm igalinin gerekletii tarih olan 13 Kasm 1918 tarihinde Osmanl Hkmetinin banda Sadrazam Ahmet Tevfik Paa vardr. Tevfik Paa 11 Kasm 1918 tarihinde hkmeti kurmu, 4 Mart 1919 tarihine kadar da grevde kalmtr. Bkz, Danimend, a.g.e., Cilt: V, s. 104; Danimend, a.g.e., Cilt: IV, s. 454-457. Tevfik Paa hakknda tafsilat iin bkz, Mehmed Zeki Pakaln, Sicill-i Osman Zeyli, Cilt: XIX, (Yayna Hazrlayan: Mehmet Metin Hlag), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-2008, s. 1-14; Tevfik Paann kabinedeki faaliyetleri hakknda tafsilat iin bkz, Ahmet zzet Paa, a.g.e., s. 45-55; Gztepe, a.g.e., s. 49-110.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

iaret etmekteydiler. Nitekim stanbula tilaf donanmasnn gelmesinden iki gn nce bir ngiliz diplomat olan D. G. Hogarth muhtrasnda: Bundan sonraki Osmanl Devleti, Bursa Hkmet merkezi olmak zere btn Anadoluyu iine almaldr. Belki yabanc topraklarda kalan kk bir ksmla beraber zmir ve Avrupallarn himayesine girmesi uygun olan alt vilayet bu hududun haricinde kalr.8 demitir. D. G. Hogarth yukarda bahsettiimiz muhtrasnda belirttii dncelerde yalnz deildir. ngiliz Hkmeti yetkililerinin dnceleri de hemen hemen ayn dorultudadr. Mesel 1920nin balarna gelindiinde ortaya kan Vatikan nerisine baktmzda Lord Curzonun da Hogarth ile aa yukar ayn dncede olduunu grmekteyiz. Lord Curzon da Trkleri Asyaya hapsetmenin hesabn yapmaktadr; fakat Trkleri Asyaya hapsederken, tilaf Devletlerinin Avrupal smrgelerini tedirgin etmeden bu iin formln bulmaya almaktadr. Bulduu forml olan Vatikan nerisine gre ise stanbul ve Boazlar uluslararas stat altna alnacak ve Fransa ile ngiltere beraberce, ynetimde egemen bir etkinlie sahip olacaklar. Trk Hkmetinin yeni bakenti Kk Asyada olacak, fakat Padiah btn Mslmanlarn lideri olarak kalacak ve stanbul slamn bakenti olarak kalmaya devam edecek ti.9 Bu dnceler nda baktmzda tilaf Devletleri
8

Gotthard Jaeschke, Trk Kurtulu Sava Kronolojisi Mondrostan Mudanyaya Kadar (30 Ekim 191811 Ekim 1922), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1989, s. 3; Zeki Sarhan, Kurtulu Sava Gnl Mondrostan Erzurum Kongresine (30 Ekim 1918-22 Temmuz 1919)-, Cilt: I, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1993, s. 22. Bilge Criss, gal Altnda stanbul, kinci Basm, letiim Yaynlar, stanbul1994, s. 24; Ankara niversitesi Trk nklp

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

yetkilileri, Mondros Mtarekesi ahkmnn uygulamaya konulmas neticesinde Osmanl Devletinin varln devam ettirmesini, fakat Anadolunun ilerine skm kk bir devletik halinde yaamasn ngrmlerdir. Bu kk devletik, kk bir corafyaya hitap edecek, dolaysyla bu hitab da tilaf Devletlerinin kontrolnde olacaktr. En nihayetinde talep edilen, kukla bir devlettir. Nitekim buna uygun olarak 15 Kasmda stanbul Boazn igal altna almak iin almalara balamlar, 8 Aralkta asker bir ynetim oluturmak suretiyle liman, tramvay, jandarma ve polis hizmetlerini sk bir denetim altna almlardr.10 Fakat tilaf Devletleri, giritikleri bu igal hareketlerini Osmanl Devleti ile ilikilerini bozmamak iin bir igal olarak gstermemeye, Mondros Mtarekesinin 1 ve 7. maddelerinin uygulamaya konulmas olarak tanmlamaya almlardr. Mtareke ahkmnn uygulamaya konulmas olarak gsterdikleri igal hareketleri gnbegn artarak devam etmitir. Mtarekenin 6. maddesine dayanarak kk gemiler haricindeki tm sava gemilerini Halite gzaltna almlardr. tilaf Devletleri, 17 Ocak 1919 tarihinde Osmanl zabta tekilatn da kontrolleri altna almlar ve bu suretle ky ve limanlarn denetimlerini ellerine geirmeyi baarmlardr.11 15 Ocak 1919da Haydarpaa stasyonu ngilizler, Sirkecideki ark Demir Yollar Mdrl de

Tarihi Enstits Arivi (TTE), Kutu No: 19, Gmlek Nu: 1, Belge Nu: 1.
10 11

Mehmet Temel, gal Yllarnda stanbulun Sosyal Durumu, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara1998, s. 4. Fahri Belen, Trk Kurtulu Sava, Babakanlk Basmevi, Ankara1973, s. 2629.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

Franszlar tarafndan igal edilmitir.12 Ayrca yine Mtareke ahkm uyarnca Osmanl Devletinin tm ordusu terhis edilirken, tilaf Devletleri, zellikle de ngilizler Trakyadan Kafkasyaya kadar Trkiyenin her yerinde Trk ordusunun terhis ve silahtan arnmasn gzlem altnda bulundurmak iin kontrol subaylar13 yerletirmilerdir. zellikle Ahmet Tevfik Paann hkmetten istifas ve yerine Damat Ferit Paann hkmet kurmasyla14 birlikte tilaf Devletlerinin Osmanl Devleti zerindeki basklar daha da artm, igaller hzlanmtr. Damat Ferit Paann15
12

Azmi Nihat Erman, Mill Mcadele Dneminde Kocaeli Blgesinde eteler, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 70, Kasm2002, s. 40. Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, s. 178. Alemdar, 5 Mart 1335/5 Mart 1919, Nu: 75-1385. Damat Ferit Paa, ra-y Devlet azasndan Hasan zzet Efendinin oludur. Hicri 1270, Miladi 1853-1854 ylnda stanbulda dodu. Paris, Berlin, Petersburg ve Londra ehirlerinde Baktip olarak grev yapt. Ayrca ra-y Devlet azal da yapt. zellikle Mondros Mtarekesinden sonra be defa hkmet kurmakla grevlendirildi ve Mtareke Dnemine damgasn vuran isimlerden biri oldu. Kuv-y Milliyenin amansz dmanlarndan olan Damat Ferit Paann hkmette kald dnemler aadaki gibidir: I. Sadareti (4 Mart16 Mays 1919); II. Sadareti (19 Mays-20 Temmuz 1919); III. Sadareti (21 Temmuz-1 Ekim 1919); IV. Sadareti (5 Nisan-31 Temmuz 1920); V. Sadareti (31 Temmuz-17 Ekim 1920). Damat Ferit Paa hakknda tafsilat iin bkz, Danimend, a.g.e., Cilt: V, s. 103-106; Danimend, a.g.e., Cilt: IV, s. 456-462; Mehmed Zeki Pakaln, Sicill-i Osman Zeyli, Cilt: VI, (Yayna Hazrlayanlar: zen Tok-Hava Seluk), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-2008, s. 84-103; bnlemin Mahmut Kemal nal, Son Sadrazamlar, Cilt: IV, nc Basm, Dergh Yaynlar, stanbul-1982, s. 2029-2094; Cevdet Kk, Damad Ferid Paa, slam Ansiklopedisi, Diyanet Vakf Yaynlar, Cilt: 8, stanbul1993, s. 436439.

13 14 15

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

herkesle iyi geinmek ve bylelikle memleketi kurtarmak esasna dayal politikasndan g alan tilaf Devletleri keyf uygulamalarn artrmlar; nihayetinde gl bir iktidar olmad iin de zmiri Yunanlara igal ettirmilerdir. Gazi Mustafa Kemal Paa Nutuk adl eserinde Mondros ertesindeki igaller ve lkenin iinde bulunduu durum hakknda unlar ifade etmektedir: tilaf Devletleri, atekes anlamasnn hkmlerine uymay gerekli bulmuyorlar. Birer bahane ile tilaf donanmalar ve askerleri stanbulda. Adana ili Franszlar; Urfa, Mara, Ayntap (Gaziantep) ngilizler tarafndan igal edilmi. Antalya ve Konyada talyan asker birlikleri, Merzifon ve Samsunda ngiliz askerleri bulunuyor. Her tarafta yabanc subay ve memurlar ile zel ajanlar faaliyette. 15 Mays 1919da, tilaf Devletlerinin uygun bulmasyla Yunan ordusu da zmire kartlyor. Bundan baka, memleketin her tarafnda Hristiyan aznlklar gizli veya aktan aa kendi zel emel ve maksatlarn gerekletirmeye, devleti bir an nce kertmeye alyorlar.16 Mtareke Dnemi diye adlandrlan bu dnemde Osmanl Devleti yetkilileri, igaller karsnda -mtareke ahkmnca elleri ve kollar bal hale geldiinden ve devletin ancak tilaf Devletleri ile iyi ilikiler kurmak suretiyle kurtarlabileceine inanm olduklarndan dolay- bir diren gsterememi, igallere sknetle seyirci kalmlardr. zellikle Damat Ferit Paa Hkmetlerinin tamamen ngilizlerin etkisi altnda kald rahatlkla sylenebilir. nk
16

Mustafa Kemal Atatrk, Nutuk (1919-1927), Yayna Hazrlayan: Zeynep Korkmaz, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara2005, s. 1.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

devletin kurtuluunu ancak ve ancak mtareke ahkmnn uygulanmasnda gren Damat Ferit Paa, ngilizlerin bir dediini iki etmemek iin byk gayret sarf etmitir. Mesel Damat Ferit Paa, hkmeti dneminde gerekleen zmirin igali gibi ok mhim bir hadiseden bile son anda haberdar olmutur. Ayrca igal haberini talyan Konsolosluundan renip hkmete bildiren Maliye Mfettii Menemenlizade Muvaffak Beyin tutuklanmas hkmet tarafndan emredilmitir.17 Yine Hkmet, Ali Nadir Paann Bu gn tilaf Devletleri tarafndan gerekletirilecek olan igal olaynn geici bir mahiyette olup, pek yaknda (zmirin) Yunanlara teslim edilecei haberleri azlarda dolamaktadr yolundaki telgrafna da Harbiye Nazr akir Paa vastasyla cevap vermi ve bu gibi ayialara ehemmiyet vermeyiniz.18 diyerek Yunan igalinin olma17

Nurdoan Taalan, Egede Kurtulu Sava Balarken, Hr Yayn, stanbul-1981, s. 183-184; Kamil Erdeha, Mill Mcadelede Vilyetler ve Valiler, Remzi Kitabevi, stanbul-1975, s. 402; Fakat Ahmet zzet Paa, Damat Ferit Paa Hkmetinin igalden habersiz olduklarn kabul etmemektedir. Yunanlarn zmire asker karacann birka gn zmir Kumandanlnca nceden haber alnp durumun Harbiye Nezaretine bildirildiinden bahsetmektedir. Bkz, Ahmet zzet Paa, a.g.e., s. 57. Zafer akmak, zmir ve evresinde Yunan gali ve Rum Mezalimi (1919-1922), Yeditepe Yaynevi, stanbul-2007, s. 111-112; zmirin igal edilecei ayialar mtarekenin imzasndan sonra dillendirilmeye balanmtr. Nitekim zmirin igal edilecei ayiasnn yaylmas zerine 1719 Mart 1919 tarihinde zmirde Mdafaa-i Hukuk Kongresi toplanm ve bu toplantda Wilson Prensiplerinin dnya kamuoyuna vermi olduu teminata dikkat ekilmi, Trk topraklarnn igal edilemeyecei belirtilmi ve eer igal vaki olursa bu duruma silahla kar konulmas kararlatrlmtr. Bkz, Taalan, a.g.e., s. 153-165; Asaf Gkbel, Mill Mcadelede Aydn, Cokun Matbaas, Aydn1964, s. 3334;

18

10

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

yacan belirtmitir. Fakat netice itibariyle Yunanlar 15 Mays 1919 tarihinde zmiri igal etmilerdir. Bu igal hadisesi; tilaf Devletlerinin, Osmanl topraklarn Osmanlya brakmayacaklarnn, devleti ortadan kaldrmay amaladklarnn ve ileride stanbul ve dier btn yerlerin de igal edileceinin habercisi niteliindedir.19 Bylesi bir amala hareket eden tilaf Devletlerine kar stanbul Hkmeti cidd bir kar k gstermemi veya gsterememitir. Bizzat Damat Ferit Paa igalin hakszln belirten bir nota ile tilaf Devletlerine bavurmu ve zetle unlar sylemitir: Hkmet-i Osmaniye, devletin Akdeniz Vilayetinin hlihazrnda byle bir tedbiri hakl gsterecek hibir sebep bulunmadn her eyden evvel beyan eylemeyi vazife addeder. Ne Osmanl Hkmeti, ne de Trk Milleti vatann en mhim paralarndan birinin igalinin kati bir mahiyette bulunaca ihtimalini bir an iin bile kabul edemezler.20 Nihayetinde zmirin igaliyle birlikte Damat Ferit Paa Hkmeti istifa da etmitir. Fakat Padiah Vahdettinin, hkmeti kurma grevini tekrar kendisine vermesi hasebiyle yeniden hkmeti kurmu ve hkmet
Ahmet Emin Yaman, Anadoluda Kongre Kararlarnda Silahl Direni Glerinin Mal Finansman ile lgili Hkmler, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 1, Say: 1, Mays-1988, s. 88.
19

Nitekim zmiri igal eden Yunanlar stanbula da taliptirler. Fakat ngiltere stanbulu kendi uhdesine almaya kararldr. Mesel Rum Patrikhanesini destekleyen Eklisiastiki gazetesinde yer alan bir makalede, Rum milletinin birok zulmlere maruz kaldndan bahsedilmekte ve Wilson Prensiplerinden hareket ederek 1453te yaplan hakszln giderilmesi ve stanbulun tekrar Rumlara iade edilmesi istenmektedir. Bkz, Yenign, 27 Terin-i Sani 1334/ 27 Kasm 1918, Nu: 84. Gztepe, a.g.e., s. 146-147.

20

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

11

beyannamesinde de unlar sylemitir: Milleti Osmaniyenin kemali vekar ve ciddiyetle gstermekte bulunduu metanet ve hamiyet, bizden koparlmas arzu edilen vatan parasnn anavatana dnmesini inta ederse, milletin u ulv hli ebedi eref olur. Gnlerin ve saatlerin arkasnda gizlenen vakalar kati fakat daima mer bir suret ve sknetle karlayalm. Bizim gibi mazisi anl ve haklarnn hie saylaca tahakkuk ederse btn milletin rey ve karariyle ve Trkn necip tnetine muvafk karar verilecei tabiidir. Kurtulu ve saadet hrriyetle hrriyet ise cesaretle istihsal edilir. u hayret ve felaket iinde padiahmz efendimizin kalpleri de milletin kalbiyle beraber arpmaktadr. Padiahmz ve halifemizin tevecchleri ve millet-i muazzama-i Osmaniyenin itimad ile bu gn yine hkmet riyasetini deruhte eyledim. Fakat icap ederse vatanmn bir neferi olarak ifa-y vazifeye hazrm.21 Damat Ferit Paa bu szleri ifade etmi fakat bu szlerin icabn yerine getirme noktasnda tereddt ierisinde kalmtr. Nihayetinde de daha sonraki siyasetine baktmzda bu szlerin o ann heyecanyla sylenmi szler olduu grlmektedir. Hakikatte Damat Ferit Paa, tilaf Devletleri aleyhine bir siyasetin ierisinde olabilecek bir isim deildir. Mesel zmirin igali ile birlikte halk Mill Mcadeleye tevik edebilirdi, etmemitir. Nitekim zmirin igalinin ilk gnnde mill direniin simgesi olan Osman Nevres (Hasan Tahsin) tarafndan alan ate; zmirin igaline gsterilen ilk direni, ilk kurun olmu22 ve bundan sonra millet ve memleketin ba21 22

Gztepe, a.g.e., s. 151-152. Bilge Umar, zmirde Yunanlarn Son Gnleri, Bilgi Yaynevi, Ankara-1974, s. 116; Rahmi Apak, stiklal Savanda Garp Cephesi Nasl Kuruldu, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1990, s. 4-5; Osman Nevres (Hasan Tahsin) hakknda geni bilgi iin

12

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mszln salayabilmek adna etin bir mcadeleye giriilmitir. gal gn 9 subaymz ehit edilip, 21 subaymz da yaralanmtr.23 galin ilk 48 saati itibariyle zmir ve banliylerinde ldrlen Trklerin says 2000i gemitir. Ayrca, sivil ve asker devlet dairelerinin kasalar krlm ve 21 kasadan toplam 231.426 liralk nakit para gasp edilmitir.24 slam mahallelerine tecavzlerde bulunulmu, camii ve mescitler saldrya uram ve birok Trkn rz ve namuslar vahice inenmitir.25 zmirin igaliyle birlikte Yunanlar, i blgelere doru igali geniletmek iin almalara balamlar ve nihayetinde; 16 Maysta Urla, Sefer-i Hisar; 19 Maysta eme; 20 Maysta Torbal; 22 Maysta Menemen; 25 Maysta Manisa, Bayndr, Seluk; 27 Maysta Aydn, Tire; 29 Maysta Ayvalk ve 30 Maysta

bkz, Taalan, a.g.e., s. 99-121; lk kurunu kimin att hususunda detayl bilgi iin bkz, Umar, a.g.e., s. 116-166.
23

Stk Aydnel, Gneybat Anadoluda Kuv-y Milliye Harekt, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara-1990, s. 37; gal srasnda 21 subaymz ve baz ileri gelen kiiler ehit edilmilerdi. Bkz, Ycel zkaya, zmirin galinin Anadoludaki Tepkileri, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 1, Say: 1, Mays-1988, s. 66. Trk stiklal Harbi IInci Cilt Bat Cephesi 1nci Ksm, nc Basm, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1999, s. 44; Aydnel, a.g.e., s. 37; Baz kaynaklara gre igalin ilk gnnde be bine yakn Trk ldrlmtr. Bkz, Bekir Stk Baykal, zmirin Yunanlar Tarafndan gali ve Bu Olayn Dou Anadoludaki Tepkileri, Atatrk Konferanslar III (1969), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1970, s. 115; zmirde silah ve cephane depolar ve resmi kurum kasalar yerli Rumlar tarafndan yamalanmtr. Bkz, akmak, a.g.e., s. 134. Baykal, a.g.m., s. 115.

24

25

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

13

demi igal edilmitir.26 Nihayetinde igalci kuvvetlere kar 2728 Maysta oluturulan demi Kuv-y Milliyesi ilk direni hareketini gstermi ve bundan sonra da Kuvy Milliye birlikleri artarak devam edip vatann kurtulmas adna mcadele etmilerdir. Yine bu dnemde Mustafa Kemal Paa da 9. Ordu Ktaat Mfettii sfatyla 19 Mays 1919 tarihi itibariyle Samsuna km ve Trk Mill Mcadelesini balatmtr. Samsuna knn ertesi gnnde zmirin igaliyle ilgili olarak Sadrazam Damat Ferit Paaya ektii bir telgrafta zmirin Yunan askeri tarafndan igali olay, yakndan temasta bulunduum milleti ve orduyu dnlmeyecek ve tarif edilemeyecek derecede iten yaralamtr.27 diyerek, millet ve ordunun bu haksz igali asla kabul etmeyeceini belirtmitir. Damat Ferit Paa ile Mustafa Kemal Paann zmirin igali hakknda verdikleri beyanatlara bakldnda ikisinin de ayn noktada olmalar gerektii grlmektedir. Fakat Damat Ferit Paa zikredilen dncelerini yukarda da deinildii zere o gnn heyecanyla sylemitir. Nihayetine baktmzda ise halka direnii tleyen Mustafa Kemal Paay stanbula ard gibi igallere kar gereken tedbiri almam, tabii olarak bu durum Anadolu halknn gznde stanbul Hkmetinin ve Padiahn prestijini sarsm ve halk kendi bann aresine bakmaya, kurtulu yollar aramaya koyulmutur. Kurtulu yolunda lider kii ise Samsundan hareke26

Doan Ersoy, Alaehir Kuv-y Milliye Hareketinin Mal Kaynaklar, Mill Mcadelede Alaehir Kongresi (625 Austos 1919), Anadolu Matbaaclk, zmir1988, s. 199; Tansel, a.g.e., Cilt: I, s. 196. Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, (1911-1921 Tarihleri Arasna Ait 106 Belge), Babakanlk Osmanl Arivleri Daire Bakanl Yayn, Ankara-1982, Belge Nu: 25.

27

14

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

te geen Mustafa Kemal Paa olmutur. Mustafa Kemal Paa, hkmetin deil de milletin yannda yer alnca da stanbul Hkmeti ile gr ayrlna dm ve netice olarak Mill Mcadelenin organize bir ekilde tekilatlanmasn salayabilmek adna almalarn hzlandrmtr. Bylelikle de mill kuvvetler vcuda getirilmi ve igalci kuvvetlerle istikll-i tamm adna mcadeleye balanmtr. Tabii olarak bu durum stanbul Hkmetinin tepkisini ekmi ve milletin Kuv-y Milliyeye destek vermesinin nne geme gayretleri hzlanmtr. Nitekim memleketin her tarafnda igalcilere kar mcadelelerin ba gstermesi zerine stanbul Hkmeti harekete gemitir. Mesel Dhiliye Nazr Adil Bey tarafndan Trabzon Valisi Galip Beye 23 Temmuz 1919 tarihinde gnderilen ve Hkmet-i Seniyyenin, vatann kurtuluunun mtareke hkmlerinin tamamen uygulanmasyla mmkn olacana inandn, bunu anlayamayan sorumsuz kiilere deer verilmemesi gerektii28 ynnde bir telgraf ekmitir. Daha sonra yine Dhiliye Nazr Adil Bey tarafndan 26 Temmuzda bu kez btn vilayetlere gnderilen bir dier telgrafta ise yine st kapal olarak Kuv-y Milliye hedef alnm ve mklt- mevcdeyi tezyd edecek her trl harektn selmet-i vatan tehlikeye ilg edecei derkr olduundan baz mahallerde vuk keml-i teessfle haber alnan tahrikta kar cp edenlerin ikz ve muktez-y hl ve mahalle gre lzm gelen tedbirin cihet-i mlkiye ve askeriyece mttehiden ittihz ehemm elzemdir29 denilmitir. Bu telgraflar da gstermektedir ki; stanbul Hkmeti, Trk
28

. Can Erdem, Sadrazam Damat Ferit Paa, Marmara niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits, yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul2002, s. 123. Alemdar, 27 Temmuz 1335/27 Temmuz 1919, Nu: 1241524.

29

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

15

Milletinin Mill Mcadelesine kardr ve lkenin kurtuluunun yegne yolu olarak da mtareke ahkmnn uygulamaya konulmasn grmektedir. Buna gre dmanlarn her basklar, her igalleri, Yunanlarn her ilerlemeleri onlarn ihtiraslarndan deil, Mustafa Kemal gibi dnen ve davrananlarn ilemleri ve kafa tutmalar yznden yaplmaktadr. Onlar olmasalar dmanlarla hemen dostluk kurulabilecektir.30 Sadrazamlarn ve dier yneticilerin bu yndeki fikirleri Padiah Vahdettin tarafndan da desteklenmektedir. Nitekim Padiah da, milletin direnite bulunmamas gerektiini tledii ve sorunlarn diyalog yoluyla halledileceini belirttii bir beyanname yaynlam ve bu beyannamede unlar sylemitir: Bu hl esef-i itiml zmir igali ile n takb eden vekyi-i fecann ve Anadolu vilyt- arkyesi mukadderat hakknda ie edilen rivytn efkr- ahlide hsl eyledii tesrt neticesi olup vukt ve yit- mezkreden bil-cmle efrd- ahlimizle beraber kalbimizde husle gelen tesrt pek amk ve hukk-u devlet ve milletin synet-i emrinde sarf- mhsl- gayret etmek cmlemiz iin pek tabii ise de u n- mhimde hkmet ve millete terettb eden vazfe-i teebbst makle-i siyasiye ve ittihad- r-y ummiye ile muhafaza-i hukka almaktan ibaretdir31 Grld zere Mill Mcadelenin balamas ile Damat Ferit Paa Hkmeti tedirgin olmu, Mill Mcadele Hareketini bastrmak ve tasfiye etmek iin elinden geleni ardna koymamtr. ncelikle Mill Mcadele Hareketini
30 31

Bayur, a.g.e., s. 769. BOA, DUT, 1/27; Takvim-i Vekayi, 21 Eyll 1335/21 Eyll 1919, Nu: 3651; Alemdar, 21 Eyll 1335/21 Eyll 1919, Nu: 1791579.

16

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

bir ttihat ve Terakki dolab olarak gstermeye almtr. Bunun yannda boleviklik, sahte milliyetperverlik ve dinsizlik gibi ithamlardan da yararlanmaya almtr. Ayrca Mill Mcadeleye gnl veren ve baarya ulamas iin gayret gsteren asker ve mlk erkn da grevlerinden azletmek iin gayret gstermi, fetvlar ve beyannameler yaynlamak suretiyle de tenkil edilmelerini salamaya almtr. Hatta bu maksadna nail olabilmek amacyla Kuv-y Milliyeye kar Kuv-y nzibatiye ad altnda bir ordu dahi tekil etmitir. Nihayetinde de mill mcadeleye gnl veren mmtaz ahsiyetleri Divn- Harplerde yarglatm ve pek ou hakknda idam kararlar karttrmtr. te biz bu almamzda, Damat Ferit Paa Hkmetlerinin Mill Mcadele aleyhindeki bahsedilen politikalarn irdeleyeceiz.

I. Blm
Damat Ferit Paa Hkmeti Tarafndan Azledilen Kuv-y Milliyeciler*

amat Ferit Paa, Anadolu Hareketinin gnbegn gcn arttrmasndan iyiden iyiye tedirgin olmaya balaynca, bu hareketin lider kadrosunu deruhte ettikleri mevkilerinden azletmek suretiyle Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn, mevkilerinin yetkilerini kullanmalarn engellemeye ve fikr olarak bu kadroya yakn grte olan mlk ve asker yetkililerin Kuv-y Milliyeye yapabilecekleri yardmlarn da nne gemeye alm ve bu yolla hem hkmet olarak takip ettikleri siyaset hem de ngilizlerin Osmanl Devleti zerindeki istekleri dorultusunda hareket etmi olmaktadr. A) Mustafa Kemal Paann Askerlik Mesleinden Azli/stifas ve Mustafa Kemal Paann Bu Durum Karsnda Taknd Tavr Mustafa Kemal Paa, Osmanl Devletinin Mondros Mtarekesini imzalamakla kendi lm fermann imzala*

Bu blm Osman Akandere tarafndan yazlan ve Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisinin Yl:2006, Say:15, s. 19-41 arasnda yaynlanan Damat Ferit Paa Hkmetleri Tarafndan Azledilen Kuv-y Milliyeciler adl makalenin yeniden gzden geirilmi halidir.

18

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

dn grm ve yeni bir bamsz devletin teekkln salayacak almalarna balamtr; nk Paaya gre, Osmanl Devletinin temelleri km, mr tamamlanmt. Osmanl memleketleri tamamen paralanmt. Ortada bir avu Trkn barnd bir ata yurdu kalmt32 ve devlet, kendini muhafaza edecek, igallerin nne geecek kudretten ve muktedir bir iktidardan yoksundu. Bylesi bir ortamda Mustafa Kemal Paann daha Samsuna kmadan evvel ald karar udur: O da mill hkimiyete dayanan, kaytsz artsz, bamsz yeni bir Trk Devleti kurmak!33 Nitekim bu maksadna eriebilmek gayesiyle Anadoluya gemeyi hedeflemi, IX. Ordu Ktaat Mfettiliini bu gayeye ulamada nemli bir vesile olarak grm, nihayetinde de 30 Nisan 1919 tarihinde IX. Ordu Ktaat Mfettiliine tayin olunmutur.34 Her ne kadar Samsun ve civarndaki ekyalk hareketlerinin nne gemek, mtareke ahkmnca blgedeki silahlar toplatmak, blgenin asayiini salamak ve tilaf Devletlerinin talepleri dorultusunda hareket etmek gibi,35 Mill Mcadele ile alakas olmayan bir emirle
32 33 34

Atatrk, Nutuk, s. 9. Atatrk, Nutuk, s. 9. BOA, DUT, 158/73; BOA, DUT, 68/11; Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 19/a; Atatrkn Samsuna k ve Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1999, Belge Nu: 4. Paaya verilen grev talimatnamesi sadece asker deil ayn zamanda mlk idi. Nitekim talimatnamede Dokuzuncu Ordu Ktaat Mfettiliine ait vezaif (Zt- linizin Dokuzuncu Ordu Mfettiliine tayini hususuna rade-i Seniye-i cenab- Padah eref-sudur buyurulmutur. Ancak i bu mfettilikteki vezaif-i lileri), yalnz asker olmayp mfettiliin ihtiva ettii mntka dhilinde ayn zamanda da mlkdir. denilmektedir. Bu talimatnamenin tam metni iin bkz, Harp Tarihi Vesikalar Dergisi (HTVD), Say 1, Vesika Nu: 3; Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Belge

35

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

19

gnderilmi olsa da Mustafa Kemal Paa, bu grevi bir frsat olarak telakki etmi, nihayetinde Osmanl Hkmetinin verdii emirler dorultusunda deil yukarda da bahsettiimiz gibi Trk Milletinin kurtuluu ynndeki almalarna balamtr. Fakat Mustafa Kemal Paann Samsuna k, tilaf Devletleri tarafndan kuku ile karlanm ve Paann hangi maksada istinaden Samsunda olduu General Milne tarafndan Harbiye Nezaretinden sorulmutur.36 Nezarete General Milnee 24 Mays 1919da verilen cevapta: merkezden verilen emirlerin ne derece yerine geNu: 7; Dokuzuncu Ordu Ktaat Mfettiliine atanmas ve verilen talimatname iin ayrca bkz, Faik Reit Unat, Mustafa Kemal Paaya Dokuzuncu Ordu Ktaat Mfettii Sfatyla Verilen Vazife ve Salhiyetlere Dair Baz Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 12, Cilt: II, Nisan-1943, s. 401-409; Zekeriya Trkmen, Mustafa Kemal Paann IX. Ordu Ktalar Mfettii Olarak Samsuna k ve Meydana Gelen Gelimeler, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 124, stanbul, ubat 2000/01, s. 77-111; Ayrca Mustafa Kemal Paa, mfettilik blgesinde i asayi ve huzuru salayacak, blgede asayisizliin nedenlerini belirleyecekti. Yine mfettilik blgesinde bulunan silah ve cephaneleri toplatacak, bunlar uygun depolarda muhafaza altna alacakt. Bunlarn yan sra blgede bulunduu ifade edilen ralar kaldracak ve faaliyetlerinin yasaklanmasn salayacakt. Bkz, Osman Akandere, Mill Mcadelenin Balarnda Mustafa Kemal Paada Sine-i Millet Dncesi le Askerlik Mesleinden stifas ncesi ve Sonras Kendisine Gsterilen Ballklar, Seluk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say: 11, Bahar-2002, s. 252.
36

General Milnein yazs yledir: Dokuzuncu Ordunun bir tekilt icab olarak lv edildii anlalmken Dokuzuncu Ordu Ktaatna bir Mfetti-i Umumi ve Dokuzuncu Ordu iin dahi bir Erkan- Harbiye reisi ile byk bir Erkn- Harbiye Heyetinin neden dolay Sivasa izam olunmakta olduunun anlalamadn zt- linize ir eylemekle mbahiyim. Bi zabitann ne gibi vezaif ifa edeceklerinin ve mtesavver tensikat mahiyetinin neden ibaret olduunun ltfen izah buyrulmasn istirham eylerim. Bkz, HTVD, Say: 1, Vesika No: 15.

20

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

tirildiini grmek, geni bir blgeye dalm olan asker birliklerin hareketlerini denetlemek ve blgenin asayiini temin etmek maksadyla tpk Konyada ihdas olunan Yldrm Ktaat Mfettilii gibi ve Onbeinci Kolordular iin de Dokuzuncu Ordu Ktaat Mfettiliinin ihdas olunduu belirtilmitir.37 Fakat stanbul tarafndan verilen bu cevap ngilizleri tatmin etmemi ve ngilizler, Mustafa Kemal Paa ve heyetinin derhal stanbula geri arlmasn talep etmilerdir.38 Bunun zerine Harbiye Nezareti tarafndan ekilen telgrafta; maiyet-i liyelerindeki istimbotlardan biri ile buraya terifleriniz rica olunur39 denilerek Mustafa Kemal Paa ve heyetinin stanbula geri dnmesi istenmitir. Mustafa Kemal Paann geri dnmeye yana37 38

HTVD, Say: 1, Vesika No: 16. General Milne, Harbiye Nezaretine 6 Haziran 1919 tarihli yazsnda Kemal Paa ile maiyeti erknnn derhal stanbula avdeti iin emir buyurmalarn talep eylerim. demektedir. Bkz, HTVD, Say: 1, Vesika No: 17; Nitekim 8 Haziran 1920de stanbul Fevkalade Komiseri de; Samsundan kendisine ulaan bilgi dhilinde blgede baz kt niyetli kimselerin olaylar kardklarndan bahsetmekte, bu olay karan ahslarn ierisinde Mustafa Kemal Paann da bulunduunu ifade etmektedir. Bkz, BOA, DH-KMS, 53-1/43. HTVD, Say: 1, Vesika No: 19; Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Belge Nu: 42; Mehmet Arif Bey, Anadolu nklb Mill Mcadele Anlar (1919-23), Yayna Hazrlayan: Blent Demirba, kinci Basm, Arba Yaynlar, stanbul-1992, s. 26; Mustafa Kemal Paa geri arlma hususunda Kzm Karabekir Paay bilgilendirmitir. Karabekire ektii telgrafta; Harbiye Nezaretinin telgrafn dikkate sunmu ve sebeb-i davetini Cevad Paadan mahrem sorduunu ve zt- lileri gibi kymetli bir generalin Anadolu vilayetlerinde dolamasnn efkr- ummiyeye iyi bir tesir bahedemeyeceinden bahisle stanbula celp buyurulmanz ngilizler istedi cevabn aldn sylemitir. Bkz, Asker Tarih Belgeleri Dergisi (ATBD), Say: 79, Belge No: 1731; Kzm Karabekir, stiklal Harbimiz, Merk Yaynclk, stanbul-1988, s. 44.

39

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

21

mamas, ngilizlerin stanbul Hkmetini bu hususta bask altna almasna sebebiyet vermitir. stanbul Hkmeti de bu basklardan kurtulmak iin Mustafa Kemal Paay stanbula geri dnmesi hususunda ikna etmeye alm bunu salamak amacyla birok telgraf ekmi40 fakat sonu alamamtr. Bu arada Mustafa Kemal Paa, zmirin igali ile harekete geen halkn mcadelesinin, Anadolunun btn halknn birlikteliiyle yaplan bir Mill Mcadele Hareketi olmas ynnde almalarn hzlandrmtr. Bu maksatla Amasya Tamiminde: vatann btnl ve milletin bamszl tehlikededir41 diyerek memleketin iinde bulunduu durumu zetlemi ve milletin bamszln yine milletin azim ve karar kurtaracaktr42 diyerek de milleti n plana kararak, milletle beraber yaplacak bir mcadele neticesinde vatann igallerden kurtarlacana olan inancn dile getirmitir. Bu Tamimde; stiklal-i tammn temini iin her trl yabanc tesirinden uzak olmak zere bir mill heyetin vcuda getirilmesinin gereklilii vurgulanmtr. Ayrca mcadelede btnlkn salanmas adna; Erzurumda dou vilayetlerinin, Sivasta da btn vilayet-

40

Mesel 15 Haziran 1919 tarihli telgrafta; stanbula davetiniz Hkmet-i Seniyyenin karar neticesidir denilmektedir. Bkz, HTVD, Say: 1, Vesika No: 22; Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Belge Nu: 46; Yine 7 Temmuz 1919 tarihli Babliden Ferit imzasyla Samsuna yazlan bir telgrafta da; Mustafa Kemal Paa eer vatann seviyorsa onun faydas iin dnmelidir denilmektedir. Bkz, Refik Halid Karay, Minelbab lelmihrab, nklp ve Aka Kitabevi, stanbul-1964, s. 151. Atatrk, Nutuk, s. 21. Atatrk, Nutuk, s. 21.

41 42

22

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

lerin katlmyla kongreler toplanmasna karar verilmitir.43 Bu gibi gelimeler Osmanl Hkmeti tarafndan da dikkatle takip edilmi ve nihayet Mustafa Kemal Paann mevcut durumu 23 Haziranda Meclis-i Vkelda grlm; hakkndaki ikyetler hususunda dinlenilmesi iin stanbula gelmesi Harbiye Nezaretince kendisine bildirildii halde yaplan daveti kabul etmemesi ve Anadolu halkn hkmete kar kkrtmas gibi sebeplerden dolay hemen grevinden alnarak yerine daha nce Bahriye Nazr olan Hurid Paann tayini iin gerekli olan ilemlerin yaplmas iin Harbiye Nezareti; Mustafa Kemal Paann hibir sfat- resmiyesi kalmadndan emirlerinin resm geerliliinin bulunmadnn vilayetlere teblii hususunda da Dhiliye Nezareti grevlendirilmitir.44 Dhiliye Nazr Ali Kemal Bey de hemen ayn gn vilayetlere gnderdii gizli tamimde; Mustafa Kemal Paann byk bir asker olmakla beraber zamann siyasetine ayak uyduramadn ve ngiliz mmessil-i fevkaladesinin de srar ile azledildiini, stanbula celbinin ise Harbiye Nezaretine ait bir vazife olduunu bildirmitir.45 Tam da Erzurum Kongresi
43

Ayrca Sivasta yaplacak kongreye btn illerin her sancandan milletin gvenini kazanm temsilcinin katlmas talep edilmitir. Bkz, Atatrk, Nutuk, s. 21-22; Amasya Tamimi hakknda ayrca bkz, Fahri oker, Trk Parlamento Tarihi, Mill Mcadele ve TBMM I. Dnem 1919-1923, Cilt: I, Trkiye Byk Millet Meclisi Vakf Yaynlar, Ankara-1994, s. 5-6; Faik Reit Unat, Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyetinin Kuruluuna Ait Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 15, Cilt: III, Mays-1949, s. 163-164. BOA, MV, 216/54. BOA, DH. FR, 100/174; Atatrk, Nutuk, s. 25; Ali Fuat Cebesoy, Mill Mcadele Hatralar, Temel Yaynlar, stanbul-2000, s. 98; Refik Halit de eserinde 23 Haziranda Ali Kemalin kendisini ardn ve -nc Ordu Mfettii Mustafa Kemal Paann

44 45

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

23

srecinde gelien bu olaylar, Mustafa Kemal Paay ypratma giriimleri olarak karmza kmaktadr. nk Damat Ferit Paa Hkmeti; ngiliz yanls bir siyaset gdlmesi gerektii kansndadr ve Mustafa Kemal Paa da bu ngiliz yanls siyasetin salkl bir ekilde yrtlmesinin nndeki en byk engel olarak karlarna kmaktadr. Buna ilaveten Anadolu halknn igallere kar hakl mcadelesi Damat Ferit Paa Hkmetleri tarafndan, lkenin iinde bulunduu durum bahane edilmek suretiyle engellenmeye allmaktadr. Erzurum Kongresinin toplanma srecindeki Mustafa Kemal Paa hakkndaki azil karar, derhal Dhiliye Nezareti araclyla vilayetlere duyurulmutur. Dhiliye Nezareti, blgedeki asker ve mlk erknn Mustafa Kemal Paaya itimat etmesi ve ona yardm etmesinden dolay olsa gerek 29 Haziranda Sivas vilayetine gnderdii bir telgrafta Mustafa Kemal Paay suret-i katiyede mazl tanmanz tebli eylerim.46 deme gerei duymutur. Ancak, Hkmetin alm olduu bu azil kararn Harbiye
dn akam Meclis-i Vkelda posta umuruna mdahalesinden dolay azline karar verildi. Artk mazuldr; merakize bildiriniz, bizi haberdar etsinler ve mumeltn mteessir olmamasna itina gstersinler! dediini, kendisinin de ald bu emri btn ba mdriyetlere tamim ettiini oradan da vilayetlere tebligatta bulunduunu yazmaktadr. Bkz, Karay, a.g.e., s. 138; Atatrkn Sylev ve Demeleri I-III, Cilt:1, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1997, s. 19; Mevlanzde Rfat, ttihat Terakki ktidar ve Trkiye nklbnn Yz, Yedi klim Yaynlar, stanbul1993, s. 298-299.
46

BOA, DH. FR, 100/203; Sivas vilayetine Mustafa Kemal Paann harekt ve tertibatna katiyen uyulmamas gerektii ynnde gnderilen 9 Temmuz tarihli telgraf iin bkz, BOA, DH. FR, 101/1933.

24

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Nazrnn imzalayp Babliye gndermesi ve Sadarete de onaylanmas gerekmekteydi. Fakat Harbiye Nazr bu karar Babliye gndermemi, bu sebepledir ki, resm olarak Mustafa Kemal Paann azli gerekleememitir.47 Bu durum, Dhiliye Nazr Ali Kemal Bey ile Harbiye Nazr evket Turgut Paa arasnda kavgaya sebebiyet vermi ve nihayetinde bu kavga evket Turgut Paa ile Ali Kemal Beyin istifas ile sonulanmtr.48 evket Turgut Paadan boalan Harbiye Nezaretine de Mustafa Kemal Paay azletmeyi kabul eden Ali Ferit Paa atanmtr.49 Yeni Harbiye Nazr, ncekiler gibi, Mustafa Kemal Paann stanbula avdetini salayabilmek adna alm, fakat btn abalara ramen Paann stanbula dn salanamamtr.50 Nihayetinde Mustafa Kemal Paa, 7-8 Temmuz gecesi Yldz Saray tarafndan telgraf bana arlarak, orada giritiiniz deerli teebbsler, her naslsa ngilizlerce vatan mdafaas eklinde deil, baka bir ekilde anlalmasndan dolay, Hkmet zerinde iddetli basklar yaplmaktadr. Bununla beraber, vatan menfaati dncesiyle yaptnz giriimler, devletin esas menfaatlerini bozacak ve lkeyi byk tehlikeler iine atacaktr51 denilmi ve telgraf mu47 48 49 50

Karay, a.g.e., s. 138-139. Karay, a.g.e., s. 140-141. Karay, a.g.e., s. 141. Ali Ferit Paa, Mustafa Kemal Paay stanbula getirtebilmek iin adeta yalvarmtr. Nitekim 6 Temmuz tarihindeki grmede; evketmebmz sizi o kadar seviyor ki, ben gpta ediyorum. stanbula geliniz, hayat ve istikbaliniz memmendir demitir. Hatta bu grevden alma hususunda tilaf Devletlerini sorumlu tutmu, yarna kadar cevap istediklerini dile getirmitir. Bkz, Kzm Karabekir, a.g.e., s. 65. Atatrk ile lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 51.

51

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

25

haberesi sonucunda anlama salanamamas zerine kendisine azledildii bildirilmitir.52 8 Temmuzda karlan radei Seniyye53 ile Mustafa Kemal Paann nc Ordu Mfettiliine son verilmi ve azil iradesi 13 Temmuzda Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.54 Mustafa Kemal Paa 8 Temmuz tarihli telgraf grmesi neticesinde azledildii kendisine bildirilince hemen o vakit Naiz dnce ve teebbslerimin ngilizlerce vatann mdafaas eklinde deil de baka bir surette kabul edilmesinden dolay, Yce Hkmetlerinin zor durumda ve bask altnda kald irade ve ifade buyuruluyor. Yce Hkmetlerinin ve saltanat merkezinin zaten ne gibi bask ve ar artlar altnda bulunduu gerek bendenizce ve gerek soylu milletinizce tamamen ve
52

Yldz Saray tarafndan Mustafa Kemal Paaya ekilen telgraf yledir: Memuriyet-i liyelerinde hasbelicab hitam verilmi olduundan hemen bil teahhr Dersaadete avdetleri iradei katiyei Hazreti Pdiah iktizasndandr efendim. / Serkatibi Hazreti ehriyri Ali Fuat, bkz, Karay, a.g.e., s. 147; 8 Temmuz 1335/1919 tarihli Heyet-i Vkel kararnda da Mustafa Kemal Paann azli istenmitir. Bkz, BOA, DUT, 68/13; Azille ilgili ayrca bkz, M. Mfit Kansu, Erzurumdan lmne Kadar Atatrkle Beraber, Cilt: 1, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1986, s. 38; Atatrk, Nutuk, s. 33; Kzm Karabekir, a.g.e., s. 65; Mehmet Arif Bey, a.g.e., s. 29; Zekeriya Trkmen, Yeni Devletin afanda Mustafa Kemal (Ekim 1918-Ocak 1920), Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-2002, s. 132-133. BOA, DUT, 163/31; Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 53; Ayrca kabinenin Harbiye Nezaretince hazrlanan bir mazbatada; Mustafa Kemal Paa meselesinin ngiltere devletiyle iftilafat- mhime hudusuna sebep verecek derecede tehlikeli neticelere doru cereyan ald grlmesine binaen mezkr mfettilikten azli hakknda rade-i Seniyyenin bir an evvel tasdik edilmesi istenmektedir. Bkz, BOA, DUT, 163/31. Takvim-i Vekayi, 13 Temmuz 1335/13 Temmuz 1919, Nu: 3596.

53

54

26

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

aka bilinmekte olduundan, bu basknn daha ziyade artp genilemesine ve bilhassa pek byk sadakat balaryla bal bulunduum efkatli kalplerinizin ve dncelerinizin hibir ekilde zayflamasna raz olamayacam. Bundan dolay sadece u anda bulunduum grevime deil, btn vn sebeplerini vatan ve millet ile kutsal makamlarnn feyzinden ve kurtuluundan alan pek ok sevdiim kutsal askerlik hayatma da veda etmek suretiyle fedakrlkta bulunduumu arz ederim.55 diyerek istifa etmitir. Bundan sonraki durumu hakknda Mustafa Kemal Paa Nutukta u bilgileri vermektedir: Durum, tarafmdan, ordulara ve millete duyuruldu. Bu tarihten sonra resm sfat ve yetkilerden syrlm olarak, yalnz milletin sevgi ve fedakrlna gvenerek ve onun tkenmez feyiz ve kudret kaynandan ilham ve g alarak vicdan grevimize devam ettik.56 Damat Ferit Paa Hkmetinin Mustafa Kemal Paa zerindeki faaliyetleri azille snrl kalmayarak tad nianlarn geri alnmasna ve stndeki Fahri Yaverlik rtbesinin de kaldrlmasna kadar varmtr. Damat Ferit Paa, Sultan Vahdettini ikna etmek suretiyle ncelikle Mustafa Kemal
55

Telgraf metni iin bkz, Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 54; Karay, a.g.e., s. 156-157; ATBD, Say: 79, Belge Nu: 1735; Benzer bir anlatm iin bkz, Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Belge Nu: 52; Yurdun drt bir yanna gnderdii 8 Temmuz tarihli bir dier telgrafnda da Bundan sonra gaye-i mukaddese-i milliyemiz iin her trl fedakrlkla almak zere sine-i millette bir ferd-i mcahit suretiyle bulunmakta olduumu tekmil Mdafaa-y Milliye ve Redd-i lhak Cemiyetlerine ve merakiz-i mlkiye ile ahz- asker uabat vastasyla vatann en cra kesine kadar tebli ve ifhamna tavassut ve delalet-i seriay vatanperveranelerini hassaten rica ederim demektedir. Bkz, ATBD, Say: 79, Belge Nu: 1734; Cebesoy, a.g.e., s. 122. Atatrk, Nutuk, s. 33.

56

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

27

Paann tad nianlarn geri alnmas ve Fahri Yaverlik rtbesinin kaldrlmas hususunda szl buyruk alm, daha sonra da bizzat Sultan Vahdettin imzal rade-i Seniyye yaynlanmtr. Buna gre: nc Ordu Mfettiliinden mazl ve askerlikten mstafi Mustafa Kemal Bey silk-i askeriyeden ihra ve haiz olduu nianlar nez ve uhdesindeki fahri yaverlik rtbesi ref edilmitir.57 Mustafa Kemal Paa askerlik mesleinden istifa edip sne-i millete dnd esnada Mill Mcadelenin oluumu adna almalarn hzlandrm ve Erzurumda bir Kongre dzenlenmitir. Mill Mcadele Hareketinde byk bir neme sahip olan Erzurum Kongresinde: Mill snrlar iinde bulunan vatan paralar bir btndr. Birbirinden ayrlamaz denilmitir. Yine Erzurum Kongresinde ak bir ekilde stanbula alternatif bir hkmetin tekilinin lzumu zerinde durulmu ve stanbul Hkmeti vatan koruma ve istiklali elde etme gcn gsteremedii takdirde, bu gayeyi gerekletirmek iin geici bir hkmet
57

Mustafa Kemal Paann nianlarnn geri alnmas ve Fahri Yaverlik rtbesinin kaldrlmas hakknda tafsilat iin bkz, BOA, BEO, 343882; BOA, DUT, 68/13; Takvim-i Vekayi, 13 Temmuz 1335/13 Temmuz 1919, Nu: 3596; Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 58, 58/a, 59, 60; Atatrk, Nutuk, s. 33; Trkmen, Yeni Devletin afanda, s. 132-133, 145-146; Ayrca Alemdar gazetesindeki bir haberde, Mustafa Kemal Paann harekt- gayr- meruasna itirak eden Bahriye Nazr Esbak Rauf Beyin de rtbe ve nianlarnn ref edilecei istihbar edilmektedir. Bkz, Alemdar, 14 Austos 1335/14 Austos 1919, Nu: 142-1542; Karay, a.g.e., s. 138-147; Ayrca Sadaret makam tarafndan Rauf Beyin de yakalanarak derhal stanbula getirilmesi uygun grlm ve bu hususta gereinin acele yerine getirilmesi Hariciye, Harbiye ve Dhiliye Nezaretlerinden istenmitir. Bkz, Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 57.

28

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

kurulacaktr denilmitir. stanbul Hkmetinin ald kararlarn denetim altna alnmas iin de Meclis-i Millnin toplanmasnn gereklilii zerinde durulmutur. Kuv-y Milliyeyi tek kuvvet olarak tanmak ve mill iradeyi hkim klmak esastr58 karar ile de millet ve mill irade kavramlar n plana kartlm, mill iradeye mstenit bir devlet oluumunun temelleri atlmtr. Erzurum Kongresinde bu yeni Devlete gei srecinde vatann bamszlnn temini iin gerekli olan her trl nlem ve siyas kararlar almaya ve bunlar uygulamaya yetkili olmak zere Mustafa Kemal Paa bakanlnda bir Heyet-i Temsiliye vcuda getirilmitir.59 Ardndan 4 Eyllde Sivasta Anadolunun her yerinden temsilcilerin katlmyla toplanan ve vatann btnn kapsayc kararlar alan Kongre Heyeti, Erzurum Kongresinde kabul edilen hususlar vatann btnne amil olmas kaydyla tekrar kabul etmitir. Bylelikle, sadece dou vilayetlerini temsil eden Heyet-i Temsiliyenin temsil alan vatann tamam olarak yeniden dzenlenmitir.60 Birbirinden bamsz olarak istiklal uruna mcadele eden cemiyetler de Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti ad altnda tek bir at altnda toplanm ve Mustafa Kemal Paa bakanlndaki Heyet-i Temsiliye tarafndan
58

Erzurum Kongresinde alnan kararlar hakknda bkz, Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 61; Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Belge Nu: 57; Atatrk, Nutuk, s. 45-46; oker, a.g.e., Cilt: I, s. 6-12; Erzurum Kongresi hakknda ayrca bkz, Faik Reit Unat, Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyetinin Kuruluuna Ait Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 2, Cilt: I, Austos-1941, s. 81-88. Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge No: 61; Atatrk, Nutuk, s. 46. Atatrk, Nutuk, s. 61-62; Kongre Kararlar Bildirisi hakknda bkz, oker, a.g.e., Cilt: I, s. 19-21.

59 60

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

29

idare edilmesi kararlatrlmtr.61 Fakat Heyet-i Temsiliye bu almalarn byk bir zveri ile yrtmeye alrken, Damat Ferit Paa tekrar harekete gemi ve Elaz Valisi Ali Galip Bey araclyla Sivas Kongresini basmay ve Mustafa Kemal Paann faaliyetlerinin nne gemeyi hedeflemitir. Ali Galip Beyin almalar baarl olmam, nihayetinde Sivas Kongresinin almalarnn nne geilememitir.62 Bu arada tad nian ve madalyalar geri alnan Mustafa Kemal Paa, Divn- Harpte yarglanmad iin, nian ve madalyalarnn geri alnmas bir yarg kararna bal olmayp keyflik arz ediyordu. stelik Mustafa Kemal Paa askerlikten karlmayp istifa etmi olarak kabul edilmiti. Bu yzden istifas kabul edilmi bir askerin nian ve madalyalarnn geri alnmas uygun deildi. Nitekim 4 ubat 1920de Ali Rza Paa Hkmeti tarafndan Mustafa Kemal Paann nian ve madalyalar geri iade edilmitir.63

61

oker, a.g.e., Cilt: I, s. 19-21; Heyet-i Temsiliyenin almalar hakknda geni bilgi iin bkz, M. Cemil zgl, Heyet-i Temsiliyenin Ankaradaki almalar (27 Aralk 1919-23 Nisan 1920), Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1989, s. 35-163; Heyet-i Temsiliye Nizamnamesi iin bkz, Unat, Anadolu ve Rumeli Cemiyeti, Tarih Vesikalar, Say: 15, s. 164-170. stanbuldan Ali Galip Beye gnderilen telgraflar iin bkz, rade-i Milliye, 17 Eyll 1335/17 Eyll 1919, Nu: 2; Ali Galip Bey hadisesi hakknda bkz, Atatrk, Nutuk, s. 81-95; Erdem, a.g.t., s. 141146. BOA, DUT, 163/31; BOA, DUT, 68/21; BOA, MV, 217/203; ATBD, Say: 82, Belge Nu: 1793.

62

63

30

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

B) Damat Ferit Paa Hkmetleri Tarafndan Grevlerinden Azledilen Dier Kuv-y Milliyeciler Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan azledilen Mill Mcadelenin nde gelen simalarndan bir dieri de Refet (Bele) Beydir. Bilindii gibi Mustafa Kemal Paa ile Samsuna kanlar arasnda Refet Bey de vardr ve Mill Mcadelenin her safhasnda aktif rol oynamtr. Refet Bey, Mustafa Kemal Paann da talepleri ile nc Kolordu Komutanlna tayin edilmi ve Paa ile beraber Samsuna gelmiti.64 Refet Beyin Samsuna knn ertesindeki faaliyetlerinin, Mustafa Kemal Paann amalar ile ayn dorultuda olmas dolaysyla her faaliyeti hem ngilizlerce hem de stanbul Hkmetince dikkatle izlenmeye balanmtr. 6 Temmuzda Samsundaki bir ngiliz piyade blnn bir taburla deitirilmesi zerine Refet Bey, ngiliz denetim subayna gnderdii bir yazda: ngiliz askerinin, hkmetin haberi ve izni olmadan gnderildiini belirterek, artk o blgede olabilecek olaylardan sorumlu olmadn, asayi gerei hkmetin izni olmadan ngiliz askerlerinin ierilere girmelerine izin vermeyeceini, gerekirse kar konulacan bildirmitir.65 Nitekim direnile karlaacan anlayan ngilizler, Merzifondaki birliklerini geri ekmeye mecbur kalmlardr.66 Refet Beyin ngilizlere verdii notann akabinde, Harbiye Nazr Ferit Paa tarafndan 7 Temmuzda bir
64 65 66

Tayinin rade-i Seniyyesi iin bkz, Takvim-i Vekayi, 20 Mays 1335/20 Mays 1919, Nu: 3553; BOA, DUT, 158/81. Sina Akin, stanbul Hkmetleri ve Mill Mcadele, Cem Yaynevi, stanbul-1983, s. 358; Karay, a.g.e., s. 150. Mehmet Arif Bey, a.g.e., s. 29.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

31

telgraf ekilmi ve Hkmet-i Mlkiyenin ve asakirin Samsunu terk etmemesi ve katiyen msademeye mahal ve meydan verilmemesi mercudur67 denilmitir. Ayn gn Babli tarafndan Refet Beye ekilen bir dier telgrafta da: ngiliz mmessillii oraya asker sevkinin asla igal arzusundan tevellt etmediini, belki Mustafa Kemal Paann asayii ihlal suretinde vuku bulan harekatndan tevellt ettiini kati olarak beyan ve temin ediyor. Meclis-i Vkelnn kararyla size tebli ediyorum: ngiliz ihracna ve ilerlemesine kar katiyen mukabelede bulunmaynz. Fayda yok, zarar muhakkaktr68 denilmitir. Yine Sivas vilayetine acele olarak ekilen telgrafta da; ngilizlerin asker karmas ileminin kesinlikle bir igal mahiyetini haiz olmad vurgulanm ve zaten mazl olan Mustafa Kemal Paann harekt ve tertibatna da katiyen uyulmamas tlenmitir.69 Yine Milne de, Amiral Calthorpea: Refetin, Gurkha Taburunun memleket ierisine gnderilmesini protesto ettiini; bunun iin Deeds delaletiyle geri arlmasn istediini70 belirten bir yaz gndermitir. Amiral Calthorpe da, Deeds vastasyla 9 Temmuzda stanbul Hkmetinden, Refet Beyin derhal stanbula arlmasn, eer davete icabet etmezse asi ilan edilmesini
67

Adnan Sofuolu, Refet Belenin nc Ordu Kumandanlndan Alnna Dair Bir Vesika zerine, Trk Kltr Dergisi, Yl: XXXVI, Say: 422, s. 345. Telgraf metninin tamam iin bkz, Karay, a.g.e., s. 150-151; Mevlanzde Rfat, a.g.e., s. 304-306. BOA, DH-FR, 101/19-33. Fethi Tevetolu, Atatrkle Samsuna kanlar, Birinci Basm, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara-1987, s. 37.

68 69 70

32

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

talep etmitir.71 Bunun zerine stanbul Hkmeti derhal harekete gemi, 13 Temmuzda Refet Beyi azletmi ve yerine Harbiye Dairesi Reisi Miralay Selahattin Beyi tayin etmitir. Azil radesi 17 Temmuz 1919 tarihli Takvim-i Vekayi gazetesinde yaynlanmtr.72 Refet Bey grevinden ayrldktan sonra Sivasa gitmi ve Mustafa Kemal Paann da telkinleri ile Kongre yeleri tarafndan Heyet-i Temsiliye yesi seilmitir.73 Mustafa Kemal Paa Samsuna kp Mill Mcadele ynnde almalarna baladnda; Ali Fuat Paa 20. Kolordu Kumandanl mevkisini deruhte ediyordu. Zaten her bakmdan Mustafa Kemal Paa ile Ali Fuat Paa arasnda fikir birlii mevcuttu. Ali Fuat Paa ve Mustafa Kemal Paa, daha Samsuna k gereklemeden evvel stanbulda bir grme yapmlar, bu grmede: mtareke hkmleri, bu hkmlerin uygulanmas ve milletin mevcut durum karsnda taknmas gereken tavr hakknda fikir teatisinde bulunmular ve netice olarak tek kurtulu yolunun mill bir mukavemet hareketi oluturmak, ordu ile milletin yekvcut halinde hareket etmesini salamak olduu fikrinde karar klmlard.74 Nihayetinde de Mustafa Kemal Paa
71 72 73

Akin, a.g.e., s. 358. Takvim-i Vekayi, 17 Temmuz 1335/17 Temmuz 1919, Nu: 3600. Tevetolu, Samsuna kanlar, s. 36; Mustafa Kemal Paa, Refet Beyin grevi brakmasndan pek honut olmadn belirtmektedir. Tafsilat iin bkz, Atatrk, Nutuk, s. 37-38. Bu grmede mill bir mukavemetin nasl oluturulaca hususunda unlar dnlyordu: 1- Ordunun terhisini derhal durdurmak, 2- Yurdun mdafaasna en lzumlu olan silah, cephane ve tehizat dmana vermemek, 3- Gen ve muktedir kumandanlar ktalar banda bulundurmak. stanbuldakileri de Anadoluya yollamak, 4- Mill Mukavemete taraftar idare amirlerinin yerle-

74

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

33

Samsuna km ve bu idealinin gereklemesi ynnde almalarna balamtr. Bilahare Rauf Bey ve Ali Fuat Paay 10 Haziranda yanna arm75 ve 19 Haziranda Amasyada buluulmutur.76 Bu bulumada vatann mdafaas, istikll-i tammn temini ve hukuk-u milliyemizin muhafazas gibi birok mesele zerinde fikir teatisinde bulunulmu ve 21 Haziranda Amasya Mukarrerat imzalanmtr. Bu mukarreratta Ali Fuat Paann da imzas bulunmaktadr. Ali Kemal Bey, 23 Haziran tarihli ve yukarda bahsedilen, btn vilayetlere gnderdii gizli tamim ve ardndan bu gizli tamimi destekler mahiyetteki 26 Haziran tarihli ve yine btn vilayetlere gnderdii beyannamesinde; baz yerlerde ordu mfettilerinin emriyle asker ve iane toplandn, merkezden byle bir emrin olmadn, bunu yapanlarn iddetle cezalandrlacaklarn bildirmitir.77 Ali Fuat Paa vilayetlere gnderilen bu telgraflar iddetle protesto etmi ve milletin asrlarca kan dkt mukaddesatna tevcih edilen tecavzata kar ihzar edilmekte olan mdafaa-i meruasna bu dnyada hibir mani olamayacan beyan etmi ve gerekirse mevki-i memuriyetinden feragat ederek bir ferd-i millet olarak vatann kurtuluu iin almaya devam edeceini alenen taahht etmitir.78
rinde braklmasn temin etmek, 5- Vilayetlerde frkaclk ad altnda yaplan karde mcadelesine mani olmak, 6- Halkn maneviyatn ykseltmek, bkz, Cebesoy, a.g.e., s. 52-53.
75 76 77 78

Cebesoy, a.g.e., s. 87. Cebesoy, a.g.e., s. 89-90. Cebesoy, a.g.e., s. 98-101. Ali Fuat Paann Bat Anadolu kumandanlklarna, mlkiye amirlerine ve mill teekkllere gnderdii Dhiliye Nezaretini protesto nitelii tayan beyanname metninin tamam iin bkz, Cebesoy, a.g.e., s. 101-104.

34

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Bundan sonra Damat Ferit Paa Hkmeti, Ali Fuat Paay dikkatle izlemeye balamtr. Nihayet 11 Austosta Harbiye Nazr Nazm Paa tarafndan stanbula davet edilmi, Ali Fuat Paa da hasta olduunu belirterek bu davete icabet etmemitir.79 Neticede 28 Austos 1919 tarihinde Ali Fuat Paa 20. Kolordu Kumandanlndan azledilmi, azil iradesi de 31 Austosta Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.80 Fakat Ali Fuat Paa, Mustafa Kemal Paann da iddetli tavsiyeleri neticesinde grevini brakmam, Kolorduyu kumanda etmeye devam etmitir.81 Mill Mcadeleye verdii destek yznden azledilen komutanlardan bir dieri de Cafer Tayyar Paadr. Cafer Tayyar Paa, Geliboludaki Beinci Ordu lavedilince, Trakyada kurulan Birinci Kolordu Kumandanlna atanm ve bu grevini uzun mddet devam ettirmitir.82 16 Mart 1920 tarihinde stanbul igal edilince Cafer Tayyar Paa ilk olarak Dou Trakyann stanbul Hkmeti ile ilikisinin sona erdiini bildirmi ve btn Edirne Vilayetinde skynetim ve seferberlik ilan etmitir.83 Bu karar, ilan edilen beyannamede Trakyallara ylece izah edilmitir:
79 80 81

Cebesoy, a.g.e., s. 173. Takvim-i Vekayi, 31 Austos 1335/31 Austos 1919, Nu: 3637; Kzm Karabekir, a.g.e., s. 149. Mustafa Kemal Paa 3 Eyll 1919da gnderdii telgrafta komutay kesinlikle brakmamasn talep etmitir. Ali Fuat Paada bu hususta Yerime tayin olunacak kumandanlara da kumanday terk etmeyeceim gibi kendilerini de Ankaraya sokmayacaktm ve sokmadm. demektedir. Bkz, Cebesoy, a.g.e., s. 185-186. Zeki Sarhan, Kurtulu Savanda kili ktidar, Birinci Basm, Kaynak Yaynlar, stanbul-2000, s. 126. Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Cilt: I, s. 211.

82 83

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

35

stanbulda makam- hilafet tarafndan, serbest olarak seilerek tekil olunacak ve milletvekillerimizin itimadna mazhar bir kabine, hkmeti idare etmedike, Edirne vilayetindeki sivil idare ve kumandanlk mtereken, hareket istiklalini muhafaza edecek ve bu mill ve vatan gayenin elde edilmesi iin alacaktr. Emniyet ve asayiin korunmas iin vilayette rf idare ilan olunmutur.84 Bu durum zerine stanbul Hkmeti derhal harekete geerek 20 Nisanda Cafer Tayyar Paay stanbula armtr.85 21 Nisanda da Cafer Tayyar Paa azledilerek yerine Albay Muhittin Bey tayin edilmitir. Cafer Tayyar Paa, stanbul Hkmetinin emrine uyarak stanbula gelmitir. Peyam- Sabah gazetesi muharririne verdii beyanatta, meselenin tamamyla kapandn, tekrar Edirneye dnp dnmeyeceinin ise belli olmadn belirtmitir.86 Anlalan, stanbul Hkmeti Cafer Tayyar Paann Edirneye dnmesinde bir saknca grmemi olsa gerek ki; Paa, 30 Nisanda Edirneye geri dnm ve Trakya-Paaeli Cemiyeti ats altnda faaliyetlerini srdrmtr.87 stanbul Hkmeti Kuv-y Milliyenin nne gemek iin lider kadroyu azletmekle yetinmemi, Kuv-y Milliyeye yardm grlen mlk amirleri de grevlerinden uzaklatrmtr. Ali Rza Paa Hkmeti dneminde 2 Kasm 1919da Adana Valiliine atanan Celal Bey bunlardan
84

Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Cilt: I, s. 211; Bu beyannamenin tam metni iin bkz, Tevfik Byklou, Trakyada Mill Mcadele- Vesikalar, Resimler, Plan ve Haritalar-, Cilt: II, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1992, Vesika Nu: 401, s. 79, 80. Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Cilt: I, s. 235. Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 505/10935. Sarhan, kili ktidar, s. 128.

85 86 87

36

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

biridir. Celal Bey 21 Kasmda Adanada grevine balam ve ilk i olarak hkmet konandaki Fransz bayran indirtmitir.88 Damat Ferit Paa Hkmeti dneminde eyhlislam Drrzdenin Kuv-y Milliyeciler aleyhine kartt fetv igal devletleri tarafndan Anadolunun ilerine sokulmu ve halka tebli edilmitir. Adanada da byle bir olay vaki olmu fakat Vali Celal Bey ile Adanada ilmiyle tannm din adamlar fetvnn okunaca Ulucamiiye gitmemilerdir. Hatta Vali Celal Bey, Kadirli Mfts Osman Nuri Efendiye stanbulun fetvsnn geersiz olduu ve halkn mill kuvvetler yannda yer almas gerektii ynnde bir kar fetv dahi hazrlatmtr.89 Bu durum Adana blgesinde fetvya itimat edilmesini byk oranda engellemitir. Bunun zerine Franszlar harekete geerek stanbul Hkmetinden, Celal Beyin grevden alnmas istemilerdir. Hkmet de 27 Maysta Celal Beyi stanbula armtr.90 Nihayetinde Celal Bey, Fransz gal Komutanlnn basklar neticesinde 30 Maysta Adana Valilii grevinden ayrlarak Mersine gitmek zere yola km ve stanbula dnmtr.91 zmirin igalini mteakip demite bir Kuv-y Milliye tekil edilmi ve bu suretle igalci kuvvetlerle mcadeleye giriilmiti. Fakat bu durumdan gerek tilaf Devletleri gerekse de stanbul Hkmeti hi de memnun olmamlar,
88 89 90 91

Sarhan, kili ktidar, s. 149. Kemal elik, Mill Mcadelede Adana ve Havalisi (1918-1922), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1999, s. 376. Sarhan, kili ktidar, s. 150. elik, a.g.e., s. 377-378; Sarhan, kili ktidar, s. 150.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

37

nihayetinde tilaf Devletleri, igale kar giriilen mcadelenin durdurulmas iin stanbul Hkmetine basklar yapmlardr. Byle bir ortamda demi Kaymakam Bekir Sami Bey; zmir ve stanbuldaki tilaf Devletleri mmessillerine ektii telgrafta unlar ifade etmitir: Muazzam devletlerin licenap mmessilleri, aktettiimiz mtareke bizim ve sizin namusunuz deil miydi? Biz buna riayet ettik. Siz bunu ihmal ederek gz yumdunuz. Gzel zmirimizi Yunanlarn ayaklar ile inettiniz. Mukaddesatmza tasarruf ettirdiniz. ehitlerimizi istihfaf ettirdiniz. Hkmet muhaberat mstesna iken resm telgraflara bile sansr koydunuz. Dnyann her tarafnda ykselen Trkn feryadna kulaklarnz tkadnz. Hristiyanlarn can ve mal insan dncelerle galeyana gelen Trke bir vediadr. Buna emin olunuz. Bu gne kadar sui muamele yaplmad gibi bundan sonra da yaplmayacaktr. Anlamadmz hakikatler bu gn meydana kt. Trklk ve lem-i slam vazife-i medeniyesini gstermee balad. Yunan kuva-y igaliyesi zmirden ekilmedii takdirde bu uurda bundan sonra dkeceimiz kanlarn mesuliyeti size ve temsil ettiiniz devletlere raci olacaktr. Yirminci asrn cemiyet-i insaniyesini yaatmak sizin vereceiniz son karara tbidir. Silah patlarsa greceiniz netice pek ac ve pek elim olacaktr. Artk biliniz ki kalem deil silah tyor.92 phesiz bu telgraf, tilaf Devletlerine bir gzda nitelii tamaktadr. Bekir Sami Bey zmir Valiliine ektii telgrafta da: Elli seneden beri silah sesi eksik olmayan kazamzda zmirin feci igalinden sonra sknet hsl olmu, vatandalar bir gaye urunda birlemilerdir. demi Kuv-y Milliye kumandannn emri ile yeni vazifeme baladm. lem-i slamiyete
92

Cebesoy, a.g.e., s. 162-163.

38

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

son vazifemi ifa edeceim. Milleti necibem, vatan azizim bizleri deil, talihsiz Trk milletini Yunanlara feda edenleri telin etsin93 diyerek Kuv-y Milliyenin yannda olduunu aka beyan etmitir. Tabii olarak bu durum gerek tilaf Devletleri gerekse de stanbul Hkmetini rahatsz etmi ve Bekir Sami Bey 8 Temmuzda grevinden azledilmitir.94 Mill Mcadeleye destek verdikleri iin grevlerinden azledilen Kuv-y Milliyecilerden birka misal daha vermek gerekirse u isimleri sayabiliriz: Resulayn Kaymakam Fehmi Bey,95 Ankara Defterdar Yahya Galip Efendi,96 Denizli Mfts Ahmet Hulus,97 Bursa Mfts Ahmet Hamdi Efendi,98 Isparta Mfts Hseyin Hsn (zda93 94 95 96 97

Cebesoy, a.g.e., s. 163. Takvim-i Vekayi, 14 Temmuz 1335/14 Temmuz 1919, Nu: 3597. Takvim-i Vekayi, 21 Nisan 1336/21 Nisan 1920, Nu: 3833. Takvim-i Vekayi, 21 Nisan 1336/21 Nisan 1920, Nu: 3833. Bab- Fetv Memurin Kalemi Mdriyeti, Meihat Makamna 1 Austos 1336/1 Austos 1920 tarihli Ahmed Hulusi Beyin azli ile ilgili bir yaz gnderdi. Bu yazda; Mft Ahmet Hulusinin mftlk grevi ile badamayan ve ekya etesi olan Kuv-y Milliye harektna silahl olarak fiilen katld, ilenen cinayet ve ikencelerin tertipleyicisi ve tevikisi olduu gvenilir kaynaklardan renildii, bu nedenle de adgeen ifahen alnan bir irade-i seniyye ile grevinden azledildii bildirilmektedir. Bkz, Ali Sarkoyuncu, Mill Mcadelede Din Adamlar, Cilt: I, kinci Basm, Diyanet leri Bakanl Yaynlar, Ankara-1997, s. 123. BOA, DH. . UM, 11-7/9-6; BOA, DH. . UM, 19-14/1-18; Ahmet Hamdi Efendi hakknda tafsilat iin bkz, Gnay alar, Mill Mcadelede Fetvalar Olayna Deiik Bir Adan Bak, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, 75. Yl zel Says, Say: 11, Erzurum1999, s. 268-270.

98

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

39

mar), Uak Mfts Ali Rza (Bodur), Burhaniye Mfts Mehmet (Tarhan), Antalya Mfts Ahmet Hamdi, Sinop Mfts brahim Hilmi Efendi,99 Erkan- Harbiye Kaymakam Yusuf Rasih Bey,100 14. Kolordu Kumandan Yusuf zzet Paa, Miralay zmirli smet Bey, Miralay Bekir Sami Bey, smail Fazl Paa, Hseyin Selahattin, 12. Kolordu Kumandan Fahrettin Bey,101 Manastrl Remzi Bey, Binba smail Hakk, Tolcal Sleyman, Svari Binbas Asitaneli Adil, Binba Rizeli Raid Bey, Gelibolulu Bican Efendi, Piyade Binbas Cemal Bey102 ve Kartall Hseyin Avni Bey.103 Akinin verdii bilgiye gre; Damat Ferit Paa Hkmetleri tarafndan grevlerinden azledilen mutasarrf ve kaymakamn says otuzu buluyordu.104

99

Ali Sarkoyuncu, eyhlislam Mustafa Sabrinin Mill Mcadele ve Atatrk nklplar Kart Tutum ve Davranlar, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, Cilt: XIII, Say: 39, Kasm-1997, s. 794. BOA, BEO, Umumi No: 348269. Takvim-i Vekayi, 21 Haziran 1336/21 Haziran 1920, Nu: 3883. Takvim-i Vekayi, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 3878. Takvim-i Vekayi, 17 Temmuz 1336/17 Temmuz 1920, Nu: 3905. Akin, a.g.e., s. 447.

100 101 102 103 104

II. Blm
Damat Ferit Paa Hkmetince Kuv-y Milliyecilere Yneltilen thamlar*

A) ttihatlk

D
*

amat Ferit Paa Hkmetinin Kuv-y Milliyecileri sulayc ve halk nazarndaki itibarlarn zedeleyici faaliyetlerinden ilki, onlar ttihatlkla itham etmi olmasdr. nk ttihatlar; devleti gereksiz yere Birinci Cihan Harbine sokmak ve milletin istikbaliyle oynamakla sulanyorlard.105 Zaten 1/2 Kasm 1918 tarihinde ttihat

Bu blm Osman Akandere tarafndan yazlan ve Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi (ATAM), Cilt:24, Mart 2008, Say:70, s. 17-56 arasnda yaynlanan Damat Ferit Paa Hkmetleri Dneminde Kuva-y Milliye Hareketine Ynelik thamlar adl makalenin yeniden gzden geirilmi halidir. 105 Mesel Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar adl makalesinde ttihatlarn Harbi Umumye giri noktasndaki tavrlarn yle dile getirmektedir: Bu millet anlamad, renmedi mi ki ocak hin-i hacette her frldaa gelir, hatta ecnebi parmayla da dner, kalkar, yanar, tutuur, ocan kahramanlar Enver, Talat, Cemal deil midir ki daha Harb-i Umum zuhur eder etmez Almanya ile haf bir muahede akd eylediler ve milleti, ikbalini, istikbalini dnmeden, tanmadan ecneb bir devletin ihtirasna kurban ettiler Bkz, Peyam, Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar, 28 Eyll 1335/28 Eyll 1919, Nu: 29755; stanbul matbuat yazarlarndan bir ksm, Bal-

42

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ve Terakkinin ileri gelenlerinin bir Alman denizaltsyla gizlice stanbuldan ayrlmalar, ttihatlk kart propagandalara hz kazandrmt.106 Bu propagandalar neticesinde de ttihat yaktrmas, Mtareke Dneminin en ar itham haline gelmiti.107 Tam bu noktada; Kuv-y Milliyenin lider kadrosunu oluturan ahsiyetlerden -bata Mustafa Kemal Paa olmak zere- bir ksmnn evveliyatnda ttihatlarla balantsnn olmas, Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan byk bir frsat olarak telkki edilmi ve ittihatlk yaktrmas ile halkn Kuv-y Milliyecilere dman olmas salanmaya allm ve bu ynde byk gayret sarf edilmitir. Mtareke Dneminde gerek Sultan Vahdettin gerekse de Damat Ferit Paann bizzat kendisi ve hkmetinin yeleri, igallere kar her frsatta direnii tavsiye eden ve bizzat direnie geen Kuv-y Milliye Hareketini ttihat ve Terakkinin bir uzants olarak grmlerdir. Devletin ba olarak Sultan Vahdettin, Kuv-y Milliyeye her vesile
kan Sava ile Birinci Cihan Harbi yllarndaki olaylardan ttihatlar sorumlu tutmulardr. Bkz, Reat ztrk, stanbul Basnnda Edebiyatlarn Mill Mcadeleye Bak, yaynlanmam Doktora Tezi, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits, Ankara1992, s. 104105.
106

Bnyamin Kocaolu, Mtarekede ttihatlk, ttihat ve Terakki Frkasnn Dalmas (19181920), Temel Yaynlar, stanbul2006, s. 7071. Yahya Kemal, Siyas ve Edeb Portreler, nc Basm, stanbul Fetih Cemiyeti Yayn, stanbul1986, s. 87; Bu propagandalar neticesinde ttihatlk yle bir hale geldi ki artk ttihatnn babas evladndan, kardei biraderinden, kars kocasndan utanmaa balad. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Turanclar ve Trkler Amma Hakik Trkler, 20 Eyll 1335/20 Eyll 1919, Nu: 1781578.

107

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

43

ile izhar- husumet eder ve Anadolu hareket-i milliyesine de bu gzle bakard.108 Vahdettine gre Kuv-y Milliye Hareketini oluturanlar ve ynetenler, devleti lzumsuz yere Harb-i Umumye sokup halk perian eden ttihat ve Terakki yneticilerinin yardaklar deil bilakis ayn tarikin salikleriydiler.109 Nitekim Sultan Vahdettindeki Kuvy Milliye Hareketine olan dmanl Takvim-i Vekayide yaynlanan beyannamelerinden de rahatlkla grebilmekteyiz. Damat Ferit Paa, 30 Temmuz 1919da ngiliz Yksek Komiserlii memurlarndan Hohlere Komiteler gene dokuz bal ylan kafalarn kaldryorlar ve kabinesi yeleri ondan (Mustafa Kemalden) ekilmek iin emir alyorlar110 demitir. Yine, Sivas Kongresinin topland gnlerde Tan gazetesi muhabirinin Damat Ferit Paaya, Mustafa Kemal ve hareketinin mahiyeti hakknda ynelttii suale, Paa, Harekt- Milliyenin asker mahiyetinin olmadn, mill bir esasa da dayanmayp bir saman alevinden ve ttihat ve Terakki tevikatndan ibaret olduu111
108

Halis Karaaslan, Mill Mcadele Dneminde syanlarn knda Dini Faaliyet ve Propagandann Rol, yaynlanmam Doktora Tezi, Dokuz Eyll niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, zmir1997, s. 202. Karaaslan, a.g.t., s. 202. Jaeschke, ngiliz Belgeleri, s. 169. Alemdar, 5 Eyll 1335/5 Eyll 1919, Nu: 1641564; Vakit, 5 Eyll 1335/5 Eyll 1919, Nu: 664; Damat Ferit Paann bu demeci 17 Sebtembre 1919 tarihli Le Temps gazetesinde de kmtr. Burada, Hareketin asker hibir bnyesi yoktur ve millete dayanmamaktadr. Bunlar savata rtbe alm ve herhangi bir i peinde Anadoluya snm subaylardr ve bir hareket yaratabilmek iin aba gstermektedirler. Hareket bir saman ateidir, alevleri

109 110 111

44

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

cevabn vermitir. Bu beyanatlar Damat Ferit Paann Kuv-y Milliye hakkndaki dncelerini ve dolaysyla Hkmetin Kuv-y Milliyeyi nasl algladn ortaya koymas bakmndan byk nemi haizdir. Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan Takvim-i Vekayide yaynlanan bir beyannamede de: Memleketimizde akl- selm ve vicdan- nezih ashabndan ziyade stanbulda hafiyyen ve Anadoluda msellehan Kuv-y Milliye namyla icr-y faaliyet eden ttihat Komitesinin emtet ve tesvlt saha-i siyasette daima bir zemn-i ifl ve ihtiyl bulmakta olduu cihetle suret-i hakda grnen erbab- fesad, efkr- umumiye-i milliyemize u zaman- buhrnda icra-y tesirden hli kalmyor112 denilmekte ve bu beyannamede, ttihat ve Terakkinin, dolaysyla Mill Mcadelenin faaliyetlerinin nne geilmesi gerektii vurgulanmaktadr. 22 Mays tarihli stanbul Polis Genel Mdrlnden ve Genel Mdr Hasan Tahsin imzasyla Adliye Nezaretine gnderilen bir yazda da: Devlete harplerde feci bir yenilgi yaatanlarn imdi Devletin siyasi hayatn mahveden bar artlarnn galip devletler nezdinde kaldrlmasna, eer bu mmkn olmazsa elden geldii nispette hafifletilmesine alacaklar yerde tam tersine zulm ve isyanlarna gnden gne hz verdiklerinden, milletin ve devletin selameti iin aba harcayan Hkmetin de icraatlarnn nne getiklerinden
imdiden snmtr Bu hareket iin Anadoluda ok para harcanyor; savata byk servetler toplayan ttihat ve Terakkinin parma vardr Hareket tamamen ittihatdr denilmektedir. Bkz, Yahya Akyz, Trk Kurtulu Sava ve Fransz Kamuoyu 19191922, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1988, s. 85; Ayrca bkz, Celal Bayar, Ben de Yazdm, Cilt: 7, Sabah Kitaplk, stanbul1997, s. 7879.
112

Takvim-i Vekayi, 4 Austos 1336/4 Austos 1920, Nu: 3921.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

45

bahsedilmekte ve bozulan skn ve asayiin tekrar yerine gelmesinin bu fesat ehlinin yarglanp cezalandrlmasyla mmkn olacann alt izilmektedir.113 Yine Damat Ferit Paa Hkmetinin Kuv-y Milliyeyi nasl alglad hakknda bilgi vermesi bakmndan Cemal Karabekirin hatratnda, Damat Ferit Paa Hkmetinde Evkaf Nazrl yapm olan Elmall Hamdi (Yazr)ye atfedilen szler ayrca deer kazanmaktadr. Nitekim Cemal Karabekir, eski arkada Elmall Hamdiye Kuv-y Milliye cephesindeki hal ve vaziyeti anlatnca, Hamdi Bey: Azizim Cemal bu ttihat dolabdr. Yine mevki sahibi olmak istiyorlar. Memleket halk harplerden bkm usanm, artk istirahat ve sknet istiyorlar, ne bahasna olursa olsun bunu istiyorlar. Halkn nne den zabitan Ordu daldktan sonra aa kp a kalmaktan korkuyorlar. Bunun iin kendilerine i bulmak, memleketin kendilerine muhta olduunu gstermek ve bu suretle geinmek istiyorlar. Hkmet orduyu tamamyla datmaldr. Memleketi, dhili asayii temin iin yalnz Jandarma ve Polis kuvvetleri ile idare etmelidir. Biz bu kanaatteyiz. Bundan baka da selamet aresi yoktur114 diye cevap vermitir. Elmall Hamdi Beyin vermi olduu cevap, Mtareke Dnemindeki Osmanl Devletinin takip ettii siyasetle ayn dorultudadr. Nitekim Sultan Vahdettin, 15 Temmuz 1919da The Morning Post gazetesi muhabirine verdii demete: Milletimiz harbe girmekle byk hata etti Fakat memleketi harbe srklemeye hi katl113

Midhat Sertolu, Mill Mcadeleye Yardm Ettikleri in Cezalandrlmak stenenlere Dair Yaynlanmam Belgeler, Hayat Tarih Mecmuas, Say: 2, Yl: 14, ubat1978, s. 47. Cemal Karabekir, Maka Silhhanesi Hatralar, stiklal Harbi Kahramanlar, Yayna Hazrlayan: Aykut Kazancgil, Nehir Yaynlar, stanbul1991, s. 3738.

114

46

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mam olan binlerce halk cezalandrmak da elbette hataldr. Sevgili Babam Sultan Abdlmecid ngilterenin byk dostu ve bu memleket ile Fransann mttefiki idi. Ben daima ngiltereye hayranlk besledim ve daima ngiltereye dost bir siyasetin destekleyicisi oldum: Biz ngiliz milleti ile hkmetinin insaf ve insanlk duygular ile adaleti temin iin bize yardm edeceklerini mit etmekteyiz115 demitir. Bu deme Vahdettinin, Devletin kurtuluunun ancak ve ancak ngiltere ve dier byk devletlerle dosta ilikiler ierisinde olmakla salanabileceine inandn gstermektedir. Mustafa Kemal Paa nderliindeki hareketin Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan kuku ile izlenmeye balad bir dnemde Dhiliye Nazr olan Ali Kemal Bey, 26 Haziran 1919 tarihinde btn vilayetlere gnderdii beyannamesinde; baz yerlerde ordu mfettilerinin emriyle asker ve iane toplandn, merkezden byle bir emrin olmadn ve bunu yapanlarn iddetle cezalandrlacaklarn bildiriyor ve Kuv-y Milliye Hareketini de eski idareyi (ttihat ve Terakki) tekrar geri getirmek iin oluturulan bir yap olarak tasvir ediyordu.116 Ayrca yine Dhiliye Nazr Ali Kemal imzal bir tamimde de: Ordu mfettileri ve Kolordu Kumandanlar, ttihad ve Terakkinin kalntsdr. Seferberlik emri verirlerse ahali bunu icra etmesin117 tarznda ifadeler yer almakta, bu durum; mevcut Hkmetin kendi emrinde olan ya da olmas gereken asker erkna gvenilmediinin de bir kantdr. Buradan anlalan udur ki; Hkmet, Ordu Mfettileri ve Kolordu Kumandanlarnn, ttihat ve Terakki idaresinin yeniden tesisi adna altklarna inanmaktadr.
115 116 117

Jaeschke, ngiliz Belgeleri, s. 56. Cebesoy, a.g.e., s. 98101. Kzm Karabekir, a.g.e., s. 63.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

47

Damat Ferit Paa Hkmetinde eyhlislamlk grevini ifa eden Mustafa Sabri de; Anadoludaki Kuv-y Milliye Hareketini Osmanl Devletine kaldrlm olan bir isyan bayra olarak grmekte ve Kuv-y Milliyecileri ttihatlkla itham etmektedir. Anadoludaki Mill Mcadeleyi Kuv-y Milliye nam altnda ttihat ve Terakki ekaveti..118 olarak tanmlamaktadr. Mustafa Sabri, 21 Mays 1920de Sultan Ahmet Camiinde verdii hutbede de Kuv-y Milliyeyi ttihat ve Terakki namna hareket eden bir yap olarak insanlara arz etmekte, Anadoluda ttihat ve Terakki aleyhine bir bir kyamlarn ba gsterdiinden bahsetmekte ve halkn zihninde var olabilecek Kuv-y Milliyeye olan meylin nne gemeye almaktadr.119 Yine Hafz smailin de Ayasofya Camiinde Cuma gn verdii vaaznda ngiliz taraftarl yapmas ve Loyd Georgenin Biz Trklerle deil, ttihatlarla harp ediyoruz dediini nakletmesi ve Kuv-y Milliyenin tenkilinin devletin bekasnn bir gerei olduunu savunan aklamalarda bulunmas,120 Hkmetin Kuv-y Milliyeyi ttihatlkla sulamasnda tesiri mutlak olan Camii, Cuma Hutbesi ve din adamndan nasl faydalandn gstermesi bakmndan da nemlidir. Zaten ileride detaylca zerinde durulaca zere Damat Ferit Paa Hkmetinde eyhlislamlk grevi yapan Drrzde Abdullah Efendinin Kuv118

Mustafa Sabri Alemdarda yaynlanan bu makalesinde ayrca Kuv-y Milliyenin igallere kar direnie gemesini, nedir bu yedi dvele deil, yirmi yedi dvele meydan okuyan maskaralklar diyerek eletirmekte ve Kuv-y Milliyeyi kabadaylkla sulamaktadr. Bkz, Alemdar, Mustafa Sabri, Hurfattan Hakikate, 21 Mart 1336/21 Mart 1920, Nu: 4592759. Alemdar, 22 Mays 1336/22 Mays 1920, Nu: 5192819. Alemdar, 27 Mart 1336/27 Mart 1920, Nu: 4652765.

119 120

48

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

y Milliyeyi din devlete isyan eden asilerden mteekkil olan bir yap olarak arz eden ve Kuv-y Milliyecilerin yok edilmelerinin farz olduunu belirten fetvs bir nceki cmlemizi teyit eder bir mahiyet tamaktadr. Mustafa Sabrinin Alemdar gazetesinde yaynlanan bir dier makalesinde de; Mustafa Kemal Paa Saltanat kaldrarak kendi iktidarn kurmak isteyen bir kii olarak gsterilmekte ve bu makalede de Mill Mcadele Hareketi, ttihat ve Terakki Komitesinin bir faaliyeti olarak deerlendirilmektedir.121 20 Eyll 1919 tarihinde Mehmet Vahdettinin, zmirin Yunanlar tarafndan igal edilmesi zerine halkn tedirgin olmamasn ve Yunanlara kar silahla kar konulmamasn tleyen beyannamesinin122 ardndan Hrriyet ve tilaf Frkas, Sadarete sunduu arizada: zmirin igalinin halkta uyandrd heyecann hedefinden saptrlmak istendii ve bu suretle baz kimselerin kendilerine kar elde etmek istedikleri, Hkmetin takip ettii doru siyasetin bunlar eliyle berbat edilme riski tad ve bunu yapanlarn hayatlarnn ihtilal ve aibelerle dolu olduu belirtilmekte ve vatann zararn kendi zarar telakki eden Hrriyet ve tilaf Frkasnn byle bir duruma rza gstermeyecei vurgulanmaktadr.123 Ayrca, Hrriyet ve tilaf Frkas yetkilileri, Ali Rza Paa Kabinesine verdikleri kinci ve nc Muhtralarnda; Kuv-y Milliye ad altnda karlan fitne ve fesadn ttihat ve Terakki tevikatndan ibaret olduunu ve hviyet ve mahiyetleri pek maruf olan bu ahsiyetlerin meydana getirdikleri bu isyann hedeflerinden birisinin de Hrriyet ve tilaf
121 122 123

Alemdar, Mustafa Sabri, Makam- Hilafet ve Ankara Meclisi, 10 ubat 1337/10 ubat 1921, Nu: 8703070. Takvim-i Vekayi, 21 Eyll 1335/21 Eyll 1919, Nu: 3651; Alemdar, 21 Eyll 1335/21 Eyll 1919, Nu: 1791579. Alemdar, 23 Eyll 1335/23 Eyll 1919, Nu: 1811581.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

49

Frkas olduunu iddia etmektedirler.124 Teali slam Cemiyeti de yaynlad Birinci Beyannamesinde; Anadolu halkna bir zamanlar ne kadar mesut bir hayat srdklerini fakat ttihat ve Terakkinin lkeye musallat olmasyla birlikte halkn huzurunun bozulduunu, Harb-i Umumden yenik ayrlp Mtarekenin imzasyla birlikte ttihatlarn birer birer katklarn ve tekrar ynetimi ele geirmek iin gizliden gizliye altklar ifade edilmektedir. Anadoluda Mustafa Kemal Paann nderliindeki hareket; ttihatlkla nitelendirildikten sonra memleketin binlerce evlad Enver, Talat, Cemal ve Mustafa Kemaller yznden telef olurken memleketin bu akilerin vcudunun ortadan kaldrlmas adna bir hareketi gze alamadndan bahsedilmektedir. Ayrca beyannamede byk devletlerin, Eer Anadoluda Kuv-y Milliye isyann devam ettirir ve bastramazsanz stanbulu da elinizden alacaz125 diyerek, stanbul Hkmeti zerinde bask oluturduu da alt izilen bir baka hususu oluturmaktadr. Teali slam Cemiyeti tarafndan Kuv-y Milliye Hareketi, hkmet ile millet arasna sokulan bir fitne ve devlete, hrici dmanlarn yapamayaca fenalklar yapan bir hareket olarak grlmektedir.126 Damat Ferit Paa Hkmetinin Kuv-y Milliyeyi ttihatlkla itham etmesine stanbul basnndan baz gazetelerde byk destek vermi ve ttihatlk sulamas
124

kinci Muhtra iin bkz, Alemdar, 26 Terin-i Evvel 1335/26 Ekim 1919, Nu: 3142615; nc Muhtra iin bkz, Alemdar, 29 Terin-i Evvel 1335/29 Ekim 1919, Nu: 3172618. Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler (Mtareke Dnemi), Cilt: 2, letiim Yaynlar, kinci Basm, stanbul2003, s. 386390. Teali slam Cemiyetinin kinci Beyannamesi iin bkz, Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 391394.

125

126

50

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ad altnda byk bir karalama kampanyasnn ierisine girilmitir.127 Mesel 6 Ekim 1919 tarihli Alemdar gazetesinde Refii Cevad imzal Harekt- Milliye ve ttihat ve Terakki adl makalede Bu gnlerde ttihatlarn yznden neeler salyor. Kendilerini Harekt- Milliye ile alkadar gstererek bbrleniyorlar. Bunda da bit-tabi bir maksad- mahsusalar var. Hlbuki Harekt- Milliyeye itirak edenlerin yemin suretlerinden anlalyor ki bu adamlar hibir frkaya bahusus ttihat ve Terakkiye temayl etmiyorlar. Bunun da derece-i shhatini bilmiyoruz. Fakat Harekt- Milliye bu eklini iktisap eyledi ise, bunu hi phesiz ttihat ve Terakkiye temayl eylememesine atf etmek icap eder128 denilip, ttihatlar cidd ekilde eletirilmekte ve
127 128

phesiz burada zikredilmesi gereken balca gazeteler, Alemdar, Peyam, Sabah, Trke stanbul ve Peyam- Sabahtr. Ayrca bu makalede, Harekt- Milliyenin Harekt- Milliye olmas(nn) ttihat ve Terakkiye kar alaca vaziyetle belli olaca vurgulanmaktadr. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Harekt- Milliye-ttihat ve Terakki, 6 Terin-i Evvel 1335/6 Ekim 1919, Nu: 2952595; Refii Cevadn ttihatlara dmanl o derece idi ki, bir makalesinde, bizler iin, Osmanllar iin, Trkler iin, ark iin, Garb iin velhasl btn dnya iin bir tek b-aman dman vardr: ttihat ve Terakki! Baka dman bilmiyoruz diyecek boyutlara varyordu. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Yeni evirme Hareketi, 25 Kanun- Evvel 1335/25 Aralk 1919, Nu: 3742674; 2 Austos 1335 tarihli Mustafa Kemal ve Rauf Bey adl makalede Bir aralk bir ayia daha kt. Mustafa Kemal Paa Azerbaycanda bulunan Enverle terik-i mesai eylemi. Bizim teehht miktar grdmz Kemal Paa cidd bir askere benziyordu. Evvelce de iitmi idik ki Harbi Umum esnasnda Mustafa Kemal Paa kasabaca yaptrmak istedii harekt yznden Enverle de geinememi, onunla da aras alm. Onun memlekete ettii fenal, dnyada bir ocuk bile takdir eder. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Mustafa Kemal Paa, Rauf Bey, 2 Austos 1335/2 Austos 1919, Nu: 1301530.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

51

Harekt- Milliye de ttihat tezghna gelinmemesi noktasnda uyarlmaktadr. Refii Cevad bir dier makalesinde de, Harekt- Milliyede ttihat dolab grmek istemeyiz129 demekte ve yine ttihatlara atmaktadr. Bir makalesinde de; ttihatlarn veremden daha tehlikeli olduu ve veremden evvel ttihat ve Terakki etesinin nne geilmesi gerektii zerinde durmakta ve memlekette bir veremle mcadele heyeti yerine ttihat ve Terakki ile mcadele heyeti teekkl etse ve her eyden evvel bu derd-i mdhiin nne gemi olsa elbette daha iyi olur130 demektedir. Bir
129

Alemdar, Refii Cevad, Ha yle Biraz Yola Gelin, 1 Terin-i Sani 1335/1 Kasm 1919, Nu: 3202621; Bir dier makalede ise, Tekilt- Milliyede gayr- mer bir eyin mevcut olmad hususunda temint verildiinden bahsetmekte, kendisinin telkinlerinin yanks sonucu byle bir gelimenin olduu zerinde durmakta ve byle bir tavr alnmasnn gereklilii zerinde daha nceden defaatle durduundan bahsetmektedir. Yine bilfarz Harekt- Milliye namna falan veya falan ahsiyetlerin u ve u fenal yaptklarn yazdk diyerek yukardaki cmlemizi teyit etmektedir. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Aklsz Dostlar, 9 Terin-i Sani 1335/9 Kasm 1919, Nu: 3292629; Refii Cevad bir dier makalesinde de, Kuv-y Milliyenin drst ahsiyetlerin ne derek gerekletirdii bir hareket olduuna inandn fakat baz ttihatlarn, hareketi, mill olmaktan karp yeniden ttihat ve Terakkinin dirilmesi iin bir vasta olarak grdn ve baz ttihatl ile tannm gazetelerin de Harekt- Milliyeyi desteklemesinin halkta Harekt- Milliyeye kar olumsuz intiba uyandrdn belirtmekte ve kendisini ttihat ve Terakkiye muhalif fakat Harekt- Milliyeye taraftar bir ahsiyet olarak niteledikten sonra ttihat ve Terakki oyununa gelinmemesi noktasnda Mustafa Kemal Paay uyarmaktadr. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Manastr, Selanik, Sivas, Ankara 28 Terin-i Evvel 1335/28 Ekim 1919, Nu: 3162617. Alemdar, Refii Cevad, Veremden Evvel ete le Mcadele, 11 Austos 1335/11 Austos 1919, Nu: 1391539.

130

52

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

yazsnda da, Bu toprak yaayacaktr, yaamaya layktr fakat ttihat ve Terakki eli ona ifa vermez, veremez. nk nalbanttan dii, demirciden saati olamaz131 demektedir. Refii Cevada gre: Mustafa Kemal Paa ttihat deildir. Fakat Harekt- Milliyeye sokulan ahsiyetlerin ekseriyet-i azmesi ittihatdr.132 Yine Refii Cevad, Harekt- Milliye ierisindeki ttihatlarn halka yaptklar zulmden Mustafa Kemal Paann malumat olmadn zannettiklerini, Mustafa Kemal Paa gibi makul bir adamn deliler arasnda olmasnn delilerin ekmeine ya srdn ve Mustafa Kemal Paay delilerin arasna yakmayacak bir zihniyette grdklerini ifade etmektedir.133 Refii Cevad, daha sonra ilerleyen gnlerde slubunu deitirecek ve Harekt- Milliyeyi direkt olarak ttihat ve Terakki tevikatndan ibaret sayacaktr. Nitekim Mustafa Kemal Paann Nutku isimli makalesinde, Mustafa Kemal Paa, ilk defa Tekilat- Milliyeye taraftar olduu zaman biz bundan memleketin istifade edebileceini mid ediyorduk. Ve Tekilat- Milliyenin, srf mill bir tekilat olacan zannediyorduk. Tamamen aksi kt. Yava yava grdk
131 132

Alemdar, Refii Cevad, Amerika Mandater Olacaksa, 18 Austos 1335/18 Austos 1919, Nu: 1461546. Bu makalede ttihatln ekli zerinde de durulmakta ve ttihatlk denilen eyin temessl etmi bir ekli yoktur. ttihatlar hareketleriyle kendilerini belli ederler. Mesel perken hart! diye srrlar. Okarken imdiklerler. Hapis ederler, ikence ederler. Sonra asarlar. Yakarlar. ldrrler. Sokakta saklanarak dan diye vururlar. Soyarlar, kann emerler, parasn alrlar. lhiri denilmektedir. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Yine Sivas Telgraf, 27 Terin-i Evvel 1335/27 Ekim 1919, Nu: 3152616. Alemdar, Refii Cevad, Deliler, 26 Terin-i Evvel 1335/26 Ekim 1919, Nu: 3142615.

133

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

53

ki Tekilat- Milliyede at oynatanlar hep ttihatlar oldu. Vaktiyle ikencecilik, sopaclk edenler Tekilat- Milliyede birer kahraman kesildiler134 demekte ve bu ve bundan sonraki yazlarnda da Kuv-y Milliyeyi tamamen ttihatlarn direktifleri ile hareket eden bir tekilat olarak itham etmektedir. Muhalif basna gre Mill Mcadele Hareketi; ttihat ve Terakkiyi baka erknyla mevki-i iktidara getirmek iin bir dolap idi. Bir dolap ki bu millet, bu memleket iin yeniden birok musibetlere badi olabilirdi. Fakat hibir hayra vesile olamazd.135 ttihat ve Terakki, Kuv-y Milliye kisvesine brnm bir hareket olarak grlmekte ve
134

Makalede Mustafa Kemal Paa ile ilgili devamla, Mustafa Kemal Paa, gayesini, hedefini tayin etmeden evvel, yle muhitine bir gz gezdirseydi prensip esaslar zerinde muarz bulunduu Ferit Paa Hkmetinden evvel tehcircilerle, taktilcilerle; ksaca syleyelim ttihatlarla omuz omuza, yan yana durduunu grrd denilmektedir. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Mustafa Kemal Paann Nutku, 12 Kanun- Sani 1336/12 Ocak 1920, Nu: 3922692. Peyam, Ali Kemal, Kuv-y Milliye Ne di? Ne Yapt?, 24 Kanun- Evvel 1335/24 Aralk 1919, Nu: 344142; Yahya Kemal, Ali Kemal hakknda unlar sylemektedir: Yazlarn takip ediyordum. O gnlerin en zehirli itham ttihat itham idi; ortal fazla itham edebilmek iin ttihat sfatn herkese yaptryordu. Bir satrnda da Trk Milleti ttihatdr! diyordu. Bkz, Yahya Kemal, a.g.e., s. 8687; Nitekim Ali Kemalin ttihatlara olan kini hibir zaman azalmam aksine her geen gn biraz daha kuvvetlenmitir. Mill Mcadele Hareketini de ttihatlarn uzants olarak grd iin bir trl kabullenememitir. Bkz, Osman zsoy, Gazetecinin nfaz, Tima Yaynlar, stanbul1997, s. 141; Refii Cevad imzal bir makalede de yle denilmektedir: Peyam- Sabah (Ali Kemal Bey) ile Kuv-y Milliye arasnda iddetli bir aklk olmak lazmd. nk Peyamc, olanca kuvvetiyle Kuv-y Milliye aleyhine yryordu. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Aklsz Dostlar, 9 Terin-i Sani 1335/9 Kasm 1919, Nu: 3292629.

135

54

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

bu kisvenin altndan Talat ile Enverin ahsiyeti karsa buna hayret etmeyiniz136 denilmektedir; hatta nceden Mustafa Kemal Paann ahsna kar makalelerinde hsn zan beslediini grdmz Refii Cevad, daha sonra ttihatlklar ile nl kiilerin Kuv-y Milliyenin ierisinde olmas ve nemli mevkilerde bulunmalar gibi sebeplerden, Mustafa Kemal Paaya, dolaysyla Kuv-y Milliyeye bakn deitirmi, Mustafa Kemal Paa ve Kuv-y Milliye ileri gelenlerine ar hakaretlerde bulunmutur.137 Refii Cevad, 25 ubat 1920 tarihli bir dier makalesinde, Bu gne gelinceye kadar memleket dmanlar olan ttihat ve Terakkiye, vatanmz mahveden Almanlara, nihayet zavall Anadolunun kurr ve kasabtn haraca balayan yeni ttihatlara mzaheret eden ve merutiyet dman, tabiilik dman, padiah dman olan bu adamlar ile beraber yrmenin artk kabil olamayaca tamamen tahakkuk etmitir138 demektedir. Refii Cevad, Kuv-y Milliye vcut
136

Alemdar Refii Cevad, Talat ve Enver Paa Hazerat, 30 Terin-i Sani 1336/30 Kasm 1920; Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 293. Ocak, Mustafa Kemal Paas, Rauf Beyi, bilmem hangi aas ile yine bu millet-i mazlumeye musallat olmutu. Yine celltlar; kasabalar haraca kesiyor ve yine Anadolunun son kalan birka damla kan bu slkler emiyorlard. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Kuv-y Gayr- Milliye Suya Ddkten Sonra, 2 Mays 1336/2 Mays 1920, Nu: 4962806. ntihabat neticesinde ttihat kkenli Kuv-y Milliyecilerin meclise girii zerine yazlan bu makalede yukarda da bahsedildii gibi ttihatlar eletirildikten sonra Kuru kuruya rade-i Milliye demekle milletin iradesi murad edilmez denilmektedir. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Bu da Ne Demek?, 25 ubat 1336/25 ubat 1920, Nu: 4352735; Refii Cevad, Kuv-y Milliye mensuplarna ynelttii eletirilerin iddetini her geen gn biraz daha

137

138

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

55

bulduu demlerde halkn kr krne bu harekete taraftar olduunu ve ttihat ve Terakki yadigrlarnn da tecrbeli bir tilki gibi efkr- umumiyeyi, arzu ettikleri yne kolayca ektiklerini iddia etmektedir.139 Ona gre: Harekt- Milliye, ne Harekt- Milliye ne de Harekt- Diniye idi. Dorudan doruya mevki-i iktidarda bulunan ttihatlarn bir dolab idi140 ve dolaysyla Kuv-y Milliye, btn zehrini ttihat ve Terakkiden almaktayd. Bu yzden bu hareketin ad Kuv-y Milliye olamazd. Olsa olsa ancak Kuv-y ttihadiye olabilirdi.141
arttrmtr. Yaasn(!) Kuv-y Milliye balkl makalesinde, Bu millet Kuv-y Milliyenin faaliyet-i milliye namyla yedii herzenin tarihini takvimden koparp saklamal ve her ttihatnn suratna tkrdkten sonra o takvimden kopard yapra onun alnna yaptrmaldr demektedir. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Yaasn(!) Kuv-y Milliye, 17 Mart 1336/17 Mart 1920, Nu: 4552755.
139

Milletin sinesinden kan Kuv-y Milliye hangi hukuk- milliyeyi mdafaa edecekti? Gayesi ne idi? Nasl ellerde idi? O gaye, hakiki bir hedef, hakiki bir gaye mi idi? Bu dnlmedi. Kuv-y Milliye olduka taraftar peyda etti. Bu kr krne taraftarln milleti nasl kmaz bir kprye sapladn da grdk. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, ctihad Tebdilinde Kolaylk, 3 Nisan 1336/3 Nisan 1920, Nu: 4722772; Ali Kemal bir makalesinde Yansn o gnl atee bu hale ki yanmaz / Kr olsun o gzler ki bu dem kan boyanmaz dedikten sonra ttihatlarn saltanat on iki senedir ellerinde bulundurduklarn ve devleti ac olaylardan olaylara srklediklerini iddia etmektedir. Bkz, Peyam- Sabah, Ali Kemal, Lanet! Lanet! Lanet!, 15 Mays 1336/15 Mays 1920, Nu: 527/10957. Alemdar, Refii Cevad, Ne stiyorlar?, 27 Eyll 1335/27 Eyll 1919, Nu: 1851585. Alemdar, Refii Cevad, Hal ve Mevki, 4 Mart 1336/4 Mart 1920, Nu: 4432743; Mill Mcadeleye muhalif bir yazar olan mer Kazmn 1921 ylnda Pariste baslan LAventure Kmaliste

140 141

56

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Muhalif basnda; Mill Mcadelenin balamasnda nemli bir yeri olan zmirin igal edilmesi dikkatlere sunulmakta ve zmiri kurtaracak olanlarn Sivas, Ankara ve Trabzonda toplanmak yerine Aydn, Nazilli ve Akhisar gibi yerlerde toplanmalar gerektii vurgulanmakta, Kuvy Milliye ttihat bir hareket olarak nitelendirilmektedir.142 Mustafa Kemal Paa da, Padiahn ve hkmetin onayn almadan ve siyasetine kulak vermeden, igalle birlikte derhal kurulan Reddi lhak heyetleri ile hakikatte ise ttihat ve Terakki ile yazmalara geerek, ordular ve mdafaalar hazrlamaa girimek ve bu suretle lkenin byk devletlerin hmna uramasnda etkin rol oynamakla itham ediliyordu.143 Yine, Kuv-y Milliyenin bir kuru grltden ibaret olduu belirtildikten sonra, gerek zmir felaketi ve gerekse Anadolunun sknu iin bu kuvvetleradl eserinde Mustafa Kemal ve arkadalar ttihat olmakla sulandktan sonra, kurduu hkmetin (Ankara Hkmeti) de bir ttihat ve Terakki Hkmeti olduunu ve tpk 1914de olduu gibi Alman emperyalizminin hizmetinde olduunu, hatta bu hkmetin fazladan Boleviklerle de ibirlii yapt iin Anadolu halkna Bat Medeniyetinin kaplarn kapattn ve zavall Trk Milletine ok byk ktlk ettii iddia edilmektedir. Bkz, Durmu Ylmaz, Bir Mill Mcadele Muhalifi, mer Kazm ve ki Kitab, Seluk niversitesi Ata Dergisi, Say: 4, Konya1993, s. 142.
142 143

Alemdar, Ouz Tekin, Harekt- Milliye ve ttihatlar, 8 Terin-i Sani 1335/8 Kasm 1919, Nu: 3272628. Peyam- Sabah, Ali Kemal, Her Hakikati Bilmeliyiz, 21 Mays 1336/21 Mays 1920, Nu: 533/10963; Yine Ali Kemal, Zavall Anadolu adl makalesinde Kuv-y Milliyeye katlanlar hakknda denize den, ttihat ve Terakki, Kuv-y Milliye ylanna sarld demektedir. Bkz, Peyam- Sabah, Ali Kemal, Zavall Anadolu, 18 Nisan 1336/18 Nisan 1920, Nu: 500/10930.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

57

den bir hayr umsaydk, Kuv-y Milliyeye derhal iltihak etmeyi bir vazife-i vataniye bilirdik, denilmektedir.144 stanbul basnnn mhim simalarndan Refik Halit (Karay) Bey de, ttihatlarla ilgili bir makalesinde: Talatlardan yaka silktim, soysuz attan ben kheylan beklemem, Enverlere lanet olsun, madrabazdan kahramanlk istemem; Cemallerden gzm yld, sehpalar, celltlar zlemem. Benim ismim mesnet iin merdivendir sanmayn, alacak kasalara maymuncukluk edemem, her teklife aptal gibi tuzu benden diyemem. Trediler ko, aksnlar zerimden sel gibi: Ne ehrimde yerlesinler, ne bahemde ziftlensinler, ne iimde kklensinler Her tarafta veba ksn, tufan aksn, yangn gesin, razym; ttihad istemem; bu tavafta delilimi bezirgndan beklemem. Ey Allahm, sen byksn! Bunca dolu ovalarda ayrk otu bitmesin. Sivasmn balarna Floksera girmesin, melek huylu insanlarma iblis eli demesin, kuzularm kurt ardnda yamalarda gezmesin...145 diyerek,
144

Peyam, Ali Kemal, Vahdet-i Milliye Lazmdr ve Mmkndr, Fakat, 23 Kanun- Evvel 1335/23 Aralk 1919, Nu: 383141; Ali Kemal, Mustafa Kemal Paann bakanlndaki Kuv-y Milliye Hareketinin gya zmirin Yunanistana verildii ve ark Anadolunun da Ermenilere vaat edildii iin direnie getiini iddia ettiklerini fakat zmiri kurtarmak iin hibir gayret sarf etmediklerini iddia etmektedir. Dahas giritikleri faaliyetin byk devletleri aleyhimize harekete geirmekten baka bir ie yaramadn sylemektedir. Bkz, Peyam, Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar?, 28 Eyll 1335/28 Eyll 1919, Nu: 29755. Alemdar, Kirpi (Refik Halit), Anadolu Diyor ki, 8 Terin-i Sani 1335/8 Kasm 1919, Nu: 3272628; Yine Refik Halit, ttihat Diyor ki adl makalesinde ttihatlarn azyla - Ben ttihat deilim Ne kimseden utanrz, ne Allahtan korkarz. On senedir byle yaptk demekte ve ttihatlarla alay etmektedir. Bkz, Alemdar, Kirpi (Refik Halit), ttihat Diyor ki, 30 Terin-i Sani 1335/30 Kasm 1919, Nu: 3492649; ttihatlkla ilgili bir dier makalesinde de, Enver gitmi sanlyor fakat kin yerinde du-

145

58

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ttihatlar hususunda tavrn net olarak ortaya koymutur. Refik Halit bir makalesinde de: ttihat srsnden yeni obanba, millet paas m sizi seip ayrd146 demekte ve burada direkt olarak Mustafa Kemal Paay hedef almaktadr. Mustafa Kemal Paa ve Kuv-y Milliyeciler, hret, hrs ve menfaat peinde koan, memleketin ve onun zavall halknn geleceini hi dnmeyip atee atan, eteler kurmak suretiyle halkn var olan huzurunu bozup, damatlar asan ve Padiahlar sren nfuzlu kimselerin kalntlar olarak grlmektedir.147 Damat Ferit Paa Hkmetinde
ruyor. Talat gya kat. Fakat sanki baucumuzda bekliyor. Cemal meydanda yok. Fakat farzet ki koynumuzda sakl. Leninin yerine Grinin Cemalin yerine Kemal. Avrupa ettiini bulsun denilmektedir. Bkz, Alemdar, Aydede (Refik Halit), Lenin Yerine Grinin, 3 Kanun- Sani 1336/3 Ocak 1920, 3832683.
146

Alemdar, Aydede (Refik Halit), Topuna Ho Amedi, 2 ubat 1336/2 ubat 1920, Nu: 4122712; Meclis-i Mebusan seimlerinde Kuv-y Milliyecilerden de birok kimse mebus seilmiti. Mustafa Kemal Paa da Erzurum mebusu seilmi fakat stanbula gitmemiti. Bu durum dnemin basn tarafndan cidd ekilde eletirilmitir. Mebus seilen kimselerin birounun da nceden ttihat ve Terakki ile ilikilerinin olmas basn tarafndan byk honutsuzlukla karlanmtr. Nitekim Refik Halit, Hata Ettik Hata! adl makalesinde seimleri ve seilenleri alayl bir dille eletirmekte ve H, kusur ettik, aleyhinizde bulunduk, afv ediniz Kim demi ki intihabnzda cebr vardr? Tpk Harb-i Umumiye girdiimiz gibi bu intihabata da bile bile, isteye isteye, seve seve girdik; kim demi ki iinizde daa adam kaldran vardr, yalandr!... Kim demi ki harpte para kazanmsnz, tezvirdir! Kim demi ki ttihat ve Terakkiye mntesipsiniz, kezb-i sarihtir. Kim demi ki Talatla istiare edersiniz, mahz- fesaddr! demektedir. Bkz, Alemdar, Aydede (Refik Halit), Hata Ettik Hata!, 3 ubat 1336/3 ubat 1920, Nu: 4132713. Alemdar, Refik Halit, Bunlar Onlar Deil mi?, 16 Kanun- Sani 1336/16 Ocak 1920, Nu: 3972697; Peyam- Sabah, Ali Kemal, Mustafa Kemalin Maskaralklar, 7 Mays 1336/7 Mays 1920, Nu: 519/10949; Ali Kemal, Mustafa Kemal Paay eletiren bir

147

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

59

nazrlk grevi de fa etmi olan Ali Kemal Bey ise bir makalesinde, Mustafa Kemal ve arkadalarnn ksmen kendi ecaatleri ksmen de ttihat ve Terakki sayesinde Harb-i Umumde byk bir kahraman mertebesine ykseldiklerini, harp bitince hkmetten uzak kaldklar iin skntdan skntya tutulduklar ve nihayet zmirin igalini mteakip Anadoluyu altst etmek, hkmeti devirmek ve memleketin idaresini ele geirmek iin derhal faaliyete getiklerini, ikbal ve mevki hrs iin Anadoluyu kana buladklarn iddia etmektedir.148 Refik Halitin dier bir makalesinde ise Mill Mcadele Hareketi tamamen bir ttihat ve Terakki tertibat olarak lanse edilip, Bu gn Anadoluyu kaplayan Harekt- Milliye ve memleketi istila eden ttihat faaliyeti ite bana bu otu hatrlatyor, imdiye kadar otu daima nazik bir elle tutup koparmaa kalktk, hem ellerimizi dalad, hem de daha kuvvetle fkrp her taraf kaplad; bir trl kazmann ucunu kkne daldrmak myesser olamad149 denilmekte ve ttihat ve Terakki srgann kknden kodier makalesinde, Mustafa Kemalin hrsndan, ihtirasndan, zevkinden baka dnce bilmez Selanik yadigr olduunu renmeyen kalmad. Cephelerde hizmetler arttka Pera Palas gibi sefahathanelerde zevklerini, debdebelerini arttran bu gibi kahramanlar Harb-i Umumde mebhut, medhu izledik durduk. Bu derece kendini dnen, nesebinden uzak bir adamn Anadolu Trk ile ne mnasebeti olabilir demektedir. Bkz, Peyam- Sabah, Ali Kemal, Sergerdelerin Milliyetleri, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 49510925.
148

Bu makalede ayrca, Talat Paann, Enver Paa ile aralarndaki siyasi rekabetten dolay Mustafa Kemal Paay kulland iddia edilmektedir. Peyam, Ali Kemal, Harekt- Milliyenin Yz, 14 Terin-i Sani 1335/14 Ekim 1919, Nu: Nu: 344102. Alemdar, Refik Halit, Isrgan Otu, 2 Nisan 1336/2 Nisan 1920, Nu: 4712771.

149

60

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

parmak, kazmay taa iine daldrmann150 ve yok edilmesinin gereklilii vurgulanmaktadr. Basnda yer alan bir dier makalede de, Anadoludaki mezalimin nne geilmez ve Kuv-y Milliye haydutlar ortadan kaldrlmazsa, Kuv-y Milliye kisvesi iinde Enverlere bedel Mustafa Kemallerin, ttihat ve Terakkinin o Ortaa gebe vahiliiyle memleketi kana bulad gibi memleketin Mustafa Kemaller eliyle kana bulanaca, bunun nne geilmesinin gereklilii vurgulanmaktadr.151 Osmanl Devletinin kurtuluunun temini iin tek kar yolun, Mtareke ahkmnn uygulanmas ve ngiltere ile beraber yrmek olduuna inanan gerek Damat Ferit Paa Hkmeti gerekse de Damat Ferit Paa Hkmetini destekleyen gazeteler; inandklar yolda baarl bir siyaset takip edememelerinin nedenini, lkeyi on yldr yneten ve halk perian eden ttihat ve Terakkinin hala lkenin yarn ile uramasna ve btn abalara ramen ttihat ve Terakkinin nne geilemeyiine balamaktadrlar.152 ttihatlk sulamalarnda ilgin bir nokta ise tilaf Devletlerinin de, Kuv-y Milliye Hareketini, ittihatlarn bir uzants olarak grmesidir. Mesel ngilizler, Mill M150

ttihat ve Terakki srgannn yapraklarn koparmak deil kkn kazmak lazmdr. Bkz, Alemdar, Refik Halit, Isrgan Otu, 2 Nisan 1336/2 Nisan 1920, Nu: 4712771. Peyam- Sabah, Ali Kemal, Szle Mdafaa, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 53810968. Refik Halit, gelen hkmetlerden hibirisinin ttihatlara, sizin bu memleketin mukadderatyla oynamaya hakknz yok diyemediini ve ttihatlarn zerine yeterince gidilmediini sylemektedir. Bkz, Alemdar, Refik Halit, Yeni Muhtra Mnasebetiyle, 9 Kanun- Sani 1336/9 Ocak 1920, Nu: 3892689.

151 152

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

61

cadele Hareketini ttihat bir hareket kabul edip, Mustafa Kemal Paay da ttihat fikirlerini benimseyen biri olarak grmekteydiler. ttihatlarn da Mustafa Kemal Paa ile ibirlii ierisinde olduuna inanyorlard.153 stanbuldaki ngiliz Yksek Komiseri Amiral Calthorpe: mill hareketin yaylmas haydutlua taze iddet vermitir, bir Hallar Seferi iin toplanan kuvvetler tahsisan Trk bamszlnn savunulmas iindir Mustafa Kemal Paa ve onunla birleenler Nfuzlarn mahall memurlara zorla kabul ettirmektedirler Hareket kendiliinden olma deil Ama ttihat ve Terakki Komitesinin liderlerinin tevikiyle, hl mevcut tekilatn da yardm ile bir lzme gibi meydana gelmi grnmektedir154 diyerek, mill hareketi ttihat ve Terakki taraftarlarnn eseri olarak belirtmektedir. Yine, General Milne, 2 Austos 1919da, Mustafa Kemal Paaya Damat Ferit Paa Hkmetince bir ey yaplamayp tevkif edilemediinden yaknmtr. Amiral Calthorpe da, ttihat olarak grd Mustafa Kemal Paa ve arkadalarna kar iddetle hareket edilmesini Damat Ferit Paadan istemitir.155 Amiral de Robeck, Lord
153 154

Tevfik Byklolu, Atatrk Anadoluda (19191921), Cilt: I, kinci Basm, Kent Basmevi, stanbul1981, s. 37. Ayrca Calthorpeun 27. 7. 1919 tarihli raporunda: Bunlar filvaki ttihat ve Terakkiyi tamamen ve canl bir ekilde diriltmilerdir denilmektedir. Bkz, Jaeschke, ngiliz Belgeleri, s. 168169 ve 16 Nolu Dipnot; Mataine gazetesinin 27 Aralk 1919 tarihli nshasnda da Mustafa Kemal Paann ban ektii hareketin fikr ve ruhunun Enver Paaya ait olduu belirtilmektedir. Bkz, Osman Demirba, ttihat ve Terakki Cemiyeti ve Mill Mcadele, yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul niversitesi, Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Enstits, stanbul1999, s. 128. Byklolu, Atatrk Anadoluda, s. 39; Calthorpe bir raporunda, Sivas ve Konya vilayetlerinde ekyalardan silahl mukavemet

155

62

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Curzona gnderdii bir raporunda ttihatlarn evlad olan Mustafa Kemal ile mzakere mitsizdir156 demektedir. Belikann stanbul temsilciliini yapan S. Marghetitchin, Dileri Bakan Paul Hymana gnderdii 20 Kasm 1919 tarihli raporunda da; Mustafa Kemal Paa ve Rauf Bey gibi ileri gelen ttihatlarn gayretleri ile mill etelerin oluturulduundan, baz glklerin ttihat ve Terakki sayesinde stesinden gelindiinden ve ttihat ve Terakki ile mill etelerin tek bir tekilat olarak gsterilmesi ile olduka tesirli bir idare tesis edildiinden ve Trk halknn sadece mill gler tarafndan temsil edilebileceine inandrldndan bahsedilmektedir.157 Yine Le Temps gazetesinin stanbul muhabiri, gazetesine gnderdii mektubunda Selanikte doan Mustafa Kemal, Talat ve Enverin en eski arkadalarndandr ve politika arkadalar n plana geerken kendisi imdiye kadar sivrilememi, ihtiras sahibi biridir Enverin hasm olduu syleniyorsa da ttihatdr ve onun ismi altnda ttihat ve Terakki Partisi lkenin idaresini ele geirmeye almaktadr158 demekte ve Fransz
kuvvetleri tekiline balanld, mttefiklerin menfaatlerine aykr hareketlerde bulunmak gayesiyle cidd bir faaliyet mevcut olduu alnan raporlardan anlalmtr. Bu hareket ttihat ve Terakki ajanlar tarafndan idare edilmektedir. Halka ve ilgililere Osmanl Hkmetinden ayr olarak almas ilan ve tavsiye olunmaktadr. Btn bunlarn balca tevikileri Sivasta Mustafa Kemal, Konyada Cemal Paalardr denilmektedir. Bkz, Bayar, a.g.e., Cilt: 7, s. 7375.
156

Jaeschke, Trk Kurtulu Sava Kronolojisi, s. 64; Zeki Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: II, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1994, s. 113. Zeynep Kerman, Belika Temsilcilii Vesikalarna Gre Mill Mcadele, Dergh Yaynlar, stanbul1982, s. 13. Akyz, a.g.e., s. 86.

157 158

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

63

kamuoyuna Mustafa Kemal ve hareketini ttihat ve Terakki Cemiyetinin iktidar ele geirmek maksadyla rpnlar olarak tantmaktadr. Grld gibi Mustafa Kemal Paa ve arkadalar; Damat Ferit Paa Hkmetleri, hkmet yran basn ve tilaf Devletleri tarafndan kati surette tasfiye edilmesi gereken ttihat kalntlar olarak grlmektedir. Hatta bu mcadelenin ttihatlarn bir tertibi olduunu dnmektedirler.159 Damat Ferit Paa Hkmetlerinin Mill Mcadeleyi ttihatlkla itham etmesini detaylca irdeledikten sonra Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn ttihat olup olmadklar hususunda ksa bir bilgi vermek yerinde olacaktr. phesiz bilinen bir gerekliktir ki gerek Mustafa Kemal Paa olsun gerekse de Kuv-y Milliyenin baz lider kadrosu olsun daha nceden ttihat ve Terakki Cemiyetinin ierisinde bulunmulard. Fakat srf buna dayanarak Mill Mcadeleyi bir ttihat dolab olarak nitelendirmek hem mesnetsiz hem de gayr- ilm bir yaklam olmaktan teye gitmeyecektir. Mill Mcadele Hareketi, ttihat bir hareket deildir fakat stanbulda, Enver ve Talat Paalarn direktifleri ile kurulan ve ttihat bir yeralt rgt olan Karakol Cemiyeti tarafndan ttihat bir hareket haline getirilmeye allmtr. Karakol Cemiyetinin Anadoluya silah sevkyat gibi hususlarda nemli hizmetleri olmutur. Fakat daha sonra Mill Mcadele Hareketini bir ttihat hareketine dntrmeye alm ve bu suretle de Mustafa Kemal Paann
159

Eric Jan Zrcher, Mill Mcadelede ttihatlk, letiim Yaynlar, stanbul2003, s. 109110.

64

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

liderliini tehdit etmitir.160 Nihayetinde Mustafa Kemal Paa bu cemiyetin ttihatln yeniden dirilmesi adna gtt siyaseti grm, cemiyeti her daim kontrol altnda tutmaya almtr. Mill Mcadelenin baarya ulamas noktasnda bu cemiyetten faydalanmtr.161 Mustafa Kemal Paann 27/28 Eyll 1919 gecesi Kerim Paa ile yapt telgraf grmesinde de ttihatlk yaktrmas mevzubahis edilmi ve Paa: Asil ve temiz Mill Mcadelemizin, ttihatlarn son rpnlar ve kanl hareketleri olduunu ve onlarn parasyla yrtldn resmen ve aktan aa btn dnyaya ve yabanc gazetecilere syleyen bu Damat Ferit, Adil Bey ve Sleyman efik kastediliyor- gafillerdir162 diyerek, stanbul Hkmetini iddetli bir ekilde eletirmitir. Kald ki stanbul Hkmetinin yapm olduu ttihatlk propagandas epey taraftar toplam olmal ki Sivas Kongresinde Mill Mcadelenin ttihat ve Terakki Cemiyeti ile kati surette balants olmad srarla vurgulanm ve Kongreye katlanlar tarafndan saadet ve selmeti vatan ve milletten baka hibir maksad ahs takip etmeyeceime, ttihat ve Terakki cemiyetinin ihyasna almayacama, mevcut fruku siyasiyeden hibirinin emeli ve siyasiyesine hdim
160 161

E. Semih Yaln-Salim Koca, Mustafa Kemal Paann Anadoluya Geii, Berikan Yaynevi, Ankara2005, s. 6173. Karakol Cemiyetinin zellikle Marmara Blgesindeki faaliyetleri iin bkz, Hasan Ali Polat, Mill Mcadele Yllarnda Marmara Blgesinde Faaliyet Gsteren Mfrezeler, Milis Kuvvetleri ve eteler (1918-1922), yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Ana Bilim Dal Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Bilim Dal, Konya-2008, s. 72-76. Atatrk, Nutuk, s. 123.

162

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

65

olmyacama vallahi billhi163 diye yemin etme gereklilii duyulmutur. Yine, Yenign gazetesi husus muhabirinin Mustafa Kemal Paaya Tekilt- Milliyenin ttihat tahrikt olduuna dair bir rivayet var. Bu husustaki mtala-i devletleri ne merkezdedir? sualine, Paa: Binaenaleyh esas maksadmz vatan ve milleti kurtarmak olduuna gre karmzda iki muhasm zmre bulunmas pek tabi idi. Bunlarn biri menfi-i ahsiyesine menfi-i umumiyeyi feda eden hkmet-i sabka, ikincisi de inkrazmz bekleyen birtakm dhili dmanlarmzdr. Bunlar cihan nazarnda Harekt- Milliyeyi kirletmek ve kendilerini kurtarmak iin zaman icab kuvvetli bir silaha malikti. Bu silah ise ttihat iftiras idi. Fakat gerek fiiliyat- milliyemiz ve gerekse hkmetin tebeddlnde gsterdiimiz bitaraflk cihan efkr- umumiyesinde ihtirasat- sefileden ne kadar mnezzeh olduumuzu ispat etti. Bize ttihat diyenler unutuyorlar ki Harekt- Milliye btn millet tarafndan icra edilmektedir. Eer iin iinde ttihatlk olmak lazm gelse btn millet ttihatlkla itham edilmi olur. Fazla olarak gerek imdiye kadar nerettiimiz beyannamelerle ve gerekse umum kongrede kabul edilen yemin suretiyle, hibir
163

Kansu, a.g.e., s. 219; rade-i Milliye, 14 Eyll 1336/14 Eyll 1920, Nu: 1; Ayrca Mustafa Kemal Paann ttihat Terakki ile ilikileri ve ttihat olmad hakknda tafsilat iin bkz, Fethi Tevetolu, Atatrk-ttihat ve Terakki, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, Cilt: V, Say: 15, Temmuz1989, s. 612623; Ayrca bkz, Yaln, a.g.e., s. 2180; Yine mill hareketi ttihatlarn faaliyetlerinden uzak tutma teebbsleri hakknda tafsilat iin bkz, Emine Kskl, Mill Mcadele Balangcnda, Mustafa Kemal Paann Mill Hareketi, ttihat ve Terakki Faaliyetlerinde Uzak Tutma Teebbsleri, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 3, Say: 5, Ankara1990, s. 109127.

66

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

frkaya mensup olmadmz ve ttihatlkla alakamz bulunmadn kinata ilan ettik. Hatta zat- ahane bile son beyanname-i hmayunlarnda tekilat- milleyenin mnhasran esbab- milliyeden mtevellit olduunu, ilan buyurmulard. Fakat Ferit Paa Hkmeti yalnz millete deil, (Tan) gazetesi muhabirine de Anadolu harektnn ttihat tahriktndan mtevellit olduunu syledi. Artk byle bir iddiaya nasl ehemmiyet verilebilir?164 cevabn vermi ve ttihatlk hususundaki dncelerini net bir biimde ifade etmitir. Fakat Mill Mcadeleyi ttihat ve Terakkinin yeniden canlandrlmasndan baka bir ey olarak gremeyen Padiah ve Hkmet taraftar kesim tarafndan bu yemin ve beyanatlar da kabul grmemi ve Kuv-y Milliye ttihatlkla sulanmaya devam edilmitir.165 Zaten Padiah ve Hkmetin, Kuv-y Milliyeyi ttihatlkla itham etmesindeki temel maksat; halkn Kuv-y Milliyeye olan gveninin nne gemek ve halktaki Padiaha ve Hkmete kar olan gvensizlii krp kendi iktidarlarn gl tutmaktr. Bunu salayabilmek iin de dnemin en gzde itham olan ttihatlktan faydalanlmtr.
164 165

Atatrkn Sylev ve Demeleri, Cilt: 3, s. 3. Muhaliflerden Mevlanzde Rfat, Mustafa Kemal Paa, Anadoluda hazrlamaya balad kyamn ilk devrelerinde ttihat ve Terakkinin zulm ve yolsuzluklarndan, cinayet ve enaatlerinden usanm olan halka: Bu hareketin devlet ve milleti felaketten felakete srkleyen ttihat ve Terakki zmresiyle alakas olmadn, milletin hayat ve memat mcadelesi olan bu kyamda, ttihat ve Terakkinin yeri bulunmadn. Muhtelif yerler ve zamanlarda bara bara sylemiti demekte ve Ne yapalm ki, Paann fiilleri daima szlerini tekzip etmitir diyerek Mill Mcadelenin inkr etmelerine ramen ttihat ve Terakki tevikatndan ibaret olduunu sylemektedir. Bkz, Mevlanzde Rfat, a.g.e., s. 253.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

67

Nihayetinde, Sivas Kongresinde, ttihat ve Terakki Cemiyeti lehine bir siyaset takip etmeyeceine, yalnz ve yalnz vatann selameti iin mcadele edeceine dair yemin eden ve ttihat ve Terakkinin yeniden dirilmesi adna bir siyaset takip ettiini gremediimiz bir kadroyu ttihatlkla sulamak dorusu pek akl kr olarak gzkmemektedir. B) Boleviklik Damat Ferit Paa Hkmetinin, Anadolu Hareketini sulayc faaliyetlerinden bir dieri de onlar Boleviklikle itham etmek olmutur. Damat Ferit Paa ve Hkmeti, Kuv-y Milliyeyi sadece ttihatlkla sulamann yeterli olmayacan erken fark etmi ve bu dnemde var olan Bolevik-Anadolu Hareketi yaknlamasn byk bir frsat addederek, Mill Mcadele Hareketini ttihatln yannda Boleviklikle itham etmitir. Yani, Mill Mcadele Hareketinin, daha gl bir mcadele iin ortak dman olan tilaf Devletlerine kar Boleviklerle iliki ierisinde olmas ve onlarn desteini kazanmaya almas hem Damat Ferit Paa Hkmeti hem de Mill Mcadeleye muhalif basn tarafndan Kuv-y Milliyenin Bolevik olduu eklinde yorumlanmtr. Daha doru bir ifade ile gerek Damat Ferit Paa Hkmeti gerekse muhalif basn, Mill Mcadele Hareketinin Boleviklerle olan ilikilerini bir Bolevik olma olarak alglamak zorundaydlar. nk Kuv-y Milliyeciler, Damat Ferit Paa Hkmetini tanmyorlard. Dolaysyla Damat Ferit Paa, kendi iktidarn gl tutabilmek iin Kuv-y Milliyenin nne gemek zorundayd. Bu noktada Kuv-y Milliyecilerin Boleviklerle olan ilikileri Paaya ve Kuv-y Milliyecilerden

68

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

rahatsz olanlara yeni bir frsat verdi. Mesel Damat Ferit Paa, 19 Eyll 1919de Trabzon Valisi Galip Beye ektii telgrafta, memlekete takm takm Boleviklerin girdiini, Bolevizm usulnn yaylmas iin altklarn ve bunlarn nne gemek iin ne gibi tedbirler alndn Galip Beyden sormutur.166 En nihayetinde Damat Ferit Paa Hkmeti, Kuv-y Milliyenin nne gemek iin her vastadan yararlanmaya azam lde gayret gstermi ve hedef kitleye yani halka kendi seilmi dorularn benimsetmeye almtr.167 Yaynlanan beyannamelere bakld zaman bu durum aka ortaya kmaktadr. Nitekim Damat Ferit Paa Hkmetinin 4 Austos 1920 tarihli Takvim-i Vekayide yaynlanan beyannamesinde: Usat, Boleviklerden istimdad ediyorlar. Millet-i Osmaniyeye bundan byk hrmetsizlik olamaz. Mahaza hasil-i ber-gzde ve fezil-i ahlakiyesiyle dnyann en byk bir devletini tess ve asrlarca idme etmi olan aff ve edb ve halk ve necb ve eriat- garra-y Muhammediyeye hrmetkr Trk kavmi, inkr- hk ve hakkat, itirak- emvl ve zevct, katl-i nfs ve gasb- emvl esasna istind eden ve insaniyetten ziyde behmiyyete mtekarib bulunan bir meslek-i dallden ve Bolevikler gibi Allahn ve insanlarn dmanlarndan istimdd etmez, bil-nisbe asgar beladan azam belaya iltic etmek gibi gafilne ve mecnunne bir harekete rza gstermez168 denilmektedir. Hkmet bu beyannamede: Kuv-y Milliye Hareketinin her ne sebebe mstenit olursa olsun Boleviklerle temas halinde olmasnn
166 167 168

Kzm Karabekir, a.g.e., s. 256-257; Alemdar, 5 Terin-i Evvel 1335/5 Ekim 1919, Nu: 294-2594. Karaaslan, a.g.t., s. 202. Takvim-i Vekayi, 4 Austos 1336/4 Austos 1920, Nu: 3921.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

69

Millet-i Osmaniyenin vicdann szlattn dile getirmekte ve nihayetinde Kuv-y Milliye Hareketini Boleviklerin Anadoludaki uzants olarak gstererek milletin bu tekilata gsterdii ve gsterecei ilginin nne gemek istemektedir. Grld gibi; Kuv-y Milliye Hareketi Boleviklikle itham edilirken beraberinde, destekleyici unsur olmas bakmndan din deerlerde ustaca kullanlmaktadr. Bu cmlemizi teyit edecek bir dier beyanname de, Bolu Mutasarrf Osman Kadri tarafndan yazlp datlan 19 Mays 1920 tarihli beyannamedir. Bu beyanname Ey padiaha, dine, devlete beyz seneden beri sadakati ile dnyay hayrette brakm olan hakiki Mslmanlar169 cmlesi ile balamakta ve devamnda Kuv-y Milliye Hareketi Boleviklikle itham edilip, Boleviklik nam altnda drtyz senelik din ve devlet dmanmz olan Moskoflardan km eriata aykr ve kanuna uymayan bir ie kaplan birtakm ekya vatan kurtaracaz diye Anadolunun siz saf ve namuslu halkn aldatarak padiahna, Mslmanlarn Halifesine isyan bayra ekmilerdir170 denilmektedir. Ayrca, beyannamede Bolevikliin ne demek olduu hususu da unutulmamakta ve bu hususta da Boleviklik, parann, maln, emlak ve arazinin ayak takm yersiz yurtsuz birtakm haydutlar tarafndan yama edilerek bu haylaz, tembel, cani herifler arasnda taksim edilmesi, hi kimsenin nikhl kars olmayp her kopuun her kadn istedii gibi kullanmas, ocuklar iki yana kadar analarnn kucanda kaldktan sonra alnp umumhanelerde beslenerek anasz ve babasz yetitirilmesidir ki, ne bir babann ocuunu,
169 170

Sabahattin Selek, Anadolu htilali, Cilt: 1, Dokuzuncu Basm, Kasta Yaynevi, stanbul2000, s. 72. Selek, a.g.e., s. 72.

70

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ne bir evladn ana ve babasn tanmamak demektir171 denilmektedir. Beyannamede Boleviklik yukardaki ekilde tanmlandktan sonra Bolevikliin slam Dini ile uyumayaca ve Anadolunun Mslman halknn gznde hibir deerinin olmayaca da belirtilmektedir. Bu beyannamede, zerinde durulan bir dier husus ise ttihat ve Bolevik olarak nitelendirilen Kuv-y Milliye mensuplarnn; haydutluk ve soygunculukla rahat yaamaya altklar ve bunlarn, milletin huzurunu dnecek kimseler deil bilakis vurgun devrinin devam etmesinden baka amalar olmayan kiiler olarak tantlmasdr.172 Bylesi propagandalarn dzenli bir ekilde yaplabilmesi ve halkn zihninde Kuvy Milliyeye ynelik soru iaretlerinin oluturulmas iin ngilterenin de destei ile 1921 ylnda Anti Bolevizm ve Anti Kemalizm Cemiyeti tekil edilmi ve bu cemiyetler belirtilen gaye urunda almalar yrtmlerdir.173 Dnemin matbuatn incelediimizde Boleviklik mevzuunun da, Mill Mcadeleye muhalif basn tarafn171 172

Selek, a.g.e., s. 72. Ancak memleketimiz teden beri haydutluk ve soygunculua alm, seferberlik devam ettii mddete vurgun vurarak kanunun stnde bir amir gibi bulunduklar yerlerde zorbacasna hareket ve rahat yaamay, iy ve iret rezaletini adet etmi birtakm subaylar ile hapishanelerden firar etmi yahut her naslsa yakasn imdiye kadar kanunun penesine vermemi olanlar vardr ki, bunlar milletin ezildiini, mahvolduunu, kylerin harap, kadnlarn dul, ocuklarn yetim kaldn dnmek istemezler. Maksatlar her ne nam olursa olsun vurgunculuk devrini devam ettirmektedir. Bkz, Selek, a.g.e., s. 72. Mesut Aydn, Mill Mcadele Dneminde Anadoluya Giri ve klar Kontrol Altnda Tutan Kurulular, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 3, Say: 5, Ankara1990, s. 25.

173

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

71

dan, halk bu mcadeleye kar soutmak maksadyla ustaca kullanldn grmekteyiz. Alemdar gazetesi Bamuharriri Refii Cevad bir makalesinde: ttihat ve Terakkinin tarz- idaresi memleketi mahvetmekle neticelenmitir. Memleket bu hale geldikten sonra artk o felaketli idareye idare demek iin mecnun olmal. ttihatlk bahusus ttihatln Anadoludaki imdiki ekli Bolevikliin kpkzl bir eklidir174 demekte ve Kuv-y Milliye Hareketini bu suretle en ar ekilde itham etmi olmaktadr. Refii Cevad ayn makalenin devamnda ise, lem-i insaniyet bu yeni canavarlarn kafasn ezmek iin sarf- mesa ediyor175 diyerek hem halkn Kuv-y Milliye Hareketinden uzak durmasn tlemi olmakta hem de akl- selm olan herkesin bunlarn yok edilmeleri iin aba harcadn dile getirmekte ve dolaysyla da Kuv-y Milliyenin yok edilmesinin insan olmann bir gerei olduunu belirtmi olmaktadr. Alemdar gazetesinde kan Hafz smail imzal bir dier makalede de: Dn nasl Alman istibdad- askerisini almakla bu gn mzmahil oldu isek imdi de Rus Bolevikliine can atmakla yarn sahife-i lemden tamamyla silinmek istiyoruz. Revtb- ictimaiyemiz iinde bizi en ziyade tutan din- Hilafet iken Boleviklikle her eyden evvel bunlar ayaklar altna almak mecnunne, akurne inemek emelindeyiz. Karmzda, bamzda kimler bulunduundan ise haberimiz yok176 denilmektedir. Ayrca Hilafetin Trklerde, stanbulun da Hilafet merkezi ola174 175 176

Alemdar, Refii Cevad, Bolevik Av, 29 Eyll 1335/29 Eyll 1919, Nu: 1871587. Alemdar, Refii Cevad, Bolevik Av, 29 Eyll 1335/29 Eyll 1919, Nu: 1871587. Alemdar, Hafz smail, Bizi Nereye Gtryorlar?, 5 Mart 1336/5 Mart 1920, Nu: 4442744.

72

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

rak kalmasnn salanmasnn en birinci ve en mukaddes gaye olduu dile getirilmekte ve bunun temini iin de ngiltere, Fransa ve talyann yardmlarna muhta olunduu vurgulanmaktadr.177 Bu cmleyi teyit eder bir baka makalede de: Boleviklik ukuruna yuvarlanan Ankarann arkasndan ayrlmalyz. Byk devletlerle zellikle ngiltere ile uzlamalyz178 denilmektedir. Mahir Said imzal makaleye baktmzda, burada da tilaf Devletlerinin, birka defa bizi Moskof zulmnden kurtardndan bahsedilmekte, Kuv-y Milliye, bu milletin bu memleketin ezeli dman olan Moskoflarla birlemekle sulanmakta ve Moskoflarla neden birleildi? ynndeki suale de nk ttihat ve Terakki yle istiyor, nk aalar harp istiyor179 eklinde cevap verilmektedir. Mustafa Sabri, Alemdar gazetesinde yaynlanan beyanatnda, ttihatlarla Boleviklerin birbirlerine benzediklerini, her ikisinin de milletin servetini zorla ele geirmek iin aba harcadklarn iddia etmekte ve Bolevikler mnevverleri ve zenginleri kesiyorlarm Kuran- Kerim(in) insanlarn servet ve maiet itibaryla derect- muhtelife ve mtefarka zere halk olunduklarn180 beyan ettiini sylemektedir. Yine Mustafa Sabri din-i slamn
177 178

Alemdar, Hafz smail, Bizi Nereye Gtryorlar?, 5 Mart 1336/5 Mart 1920, Nu: 444-2744. Peyam- Sabah, 2 Austos 1337/2 Austos 1921, Bkz, Zeki Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: III, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1995, s. 636. Alemdar, Mahir Said, Vaziyet Vahimleiyor, 11 Haziran 1337/11 Haziran 1921, Nu: 74. Salih Tun, gal Dneminde stanbul Basn (19181920), yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul niversitesi Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Enstits, stanbul1999, s. 320.

179 180

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

73

Bolevik aleyhtar olduu ynnde fetv da vermitir.181 Nitekim Mill Mcadele kart propagandalarda Bulaklar (Bolevikler) geliyor! Allah, mabudu tanmyorlar. Ahaliyi kesip herkesin maln yama ediyorlar182 gibi sloganlar kullanlmtr. Yine, Hendek ve Dzce isyanlarnda Yirmidrdnc Frka Kumandan Mahmut Bey isyan bastrmak iin Hendee geldiinde, Dzcedeki isyana katlan Hendeklilerden bir ksm, civar kylerde Bolevikler Hendei bast. Kadnlarmz ve kzlarmz rlplak hamamlara doldurdular. Mslmanlk ve namusumuz tehlikededir. Allahn seven Hendee kosun183 diye propagandalar yapmlardr. Anadolu Ahalisi Nazarnda Kemaliler balkl bir yazda ise: Halk nsan padiahna isyan ederse nasl iyi bir Mslman olduunu iddia edebilir demektedir. Karadenizin Dou ksmna hkim olan Kemaller, bu dnceyi tamamyla biliyorlarsa da, bu gn cebir ve iddet yoluna girmi olduklarndan siyasetlerine devam etmektedirler. Fakat Ankaradakiler, vaziyetin mdafaas kabil olmadn bilmek ve telkin etmekle beraber, kendilerini ebediyen mahvolmu bildiklerinden, Avrupann mahvolmas iin Bolevik istilasn davet etmeye urayorlar. Nasl oluyor da bunlar bu hareketin stanbulun kaybolmas ile sonulanacan grmyorlar? Bolevik olunca Rus olmamak icap etmez. Her Rusun kalbinde de lmez bir arzu ile stanbul hkimiyeti vardr. Sakn Kemalistler Moskova idarecilerinin elinde bir oyuncaktan baka bir ey olmasnlar?184
181 182 183 184

Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 296. Karaaslan, a.g.t., s. 202. Cebesoy, a.g.e., s. 400. K. Zeki Genosmanolu-N. Ahmet Banolu, Atatrk Ansiklopedisi, Trkiye Cumhuriyeti Siyasi Tarihi, Cilt: 5, May Yaynlar, stanbul1971, s. 183.

74

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

denilmektedir. Yine ayn yazda, Anadolu halknn kahir ekseriyetinin Kuv-y Milliyecileri beenmedikleri zerinde durulmakta, Kuv-y Milliyeciler, Anadolunun masum halkn cebren Bolevikletirmeye almakla sulanmakta ve halkn bu tr giriimlere muhalif olduu dile getirilmektedir.185 Bir makalede de, Mustafa Kemal Paa, Leninlerle, Grininlerle, Enverlerle ve Cemallerle ayn kefeye konulmakta ve hepsine birden zorba ve ekya eleba denilmektedir.186 Kuv-y Milliye Hareketi mensuplar, Boleviklerle ayn kafay tayan serseriler olarak nitelendirilmekte ve acilen bu ekyalarn nne geilmesi gerektii vurgulanmaktadr.187 Hakk Halit imzal bir makalede de Ankara Hkmetinin Boleviklerle ilikileri eletirilmekte ve yle denilmektedir: Fazla olarak istikll-i tm diye barmakta olan Ankara yrnnn dier taraftan Bolevikler ve bu yoldan Almanlar ile akd- mukvele ettikleri tahakkuk ediyor ki bu da bal bana umum-u dnya iin bir tehlikedir Fakat Ankaradakiler kimi aldatyorlar? Kim aldanyor? Bolevikler ve Almanlarla akd- muahede eden istiklal-i tmclarn, bu yalanc siyasetilerin yaktklar mum ancak yatsya kadar yanar. Yatsda geldi, geiyor.188 Muhalif yazarlardan mer Kazm LAventure Kmaliste adl eserinde Her ey gayet aktr. Biz her eyi gayet aklkla tespit ettik ve syledik. Bu bir Alman-Bolevik oyunudur. Kemalistlerde onlarn gz kapal uaklardrlar. Onlardan
185 186 187 188

Genosmanolu, a.g.e., s. 183. Alemdar, Aydede (Refik Halit), Nak- Ber b Lenin Yerine Grinin-, 3 Kanun- Sani 1336/3 Ocak 1920, Nu: 3832683. Alemdar, 1 Nisan 1336/1 Nisan 1920, Nu: 1702770. Alemdar, Hakk Halid, Kimi Aldatyorlar?, 16 Haziran 1337/16 Haziran 1921, Nu: 79.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

75

gelecek emirleri uygulamaktan baka bir ey yapmazlar189 demekte ve Mill Mcadelenin Boleviklerin direktifleri ile ynetildiini iddia etmektedir. Nitekim halkn bir ksm, gerek bu sloganlar ve kkrtclk faaliyetleri gerekse de Hrriyet ve tilaf Frkasnn olumsuz propagandalar neticesinde Mustafa Kemalin ttihatl yeniden kuraca ve Boleviklik getirecei korkusuna kaplmlardr.190 Bu hususta M. efik Aker, hatratnda unlar sylemektedir: Bata ngiliz Papaz Frug (Frew) olarak Hrriyet ve tilaf ve sair muhalif partiler birleerek [18101335 Atatrkn istihbarat ifresinden] Anadoludaki Hrriyet ve tilaf tekilat vasitasile yaptklar gizli tekilat ile Anadolu halk zerinde propagandalar yaptrdlar. Kimisi bu hareketin ttihat hareketi olduunu, kimisi Atatrkn ve onun tekilatn Bolevik yapmak iin olduunu yaymaa bu vehile milleti zehirlemee baladlar ve Anadoluda baz valiler Ferid Hkmetinden ald talimat ile Atatrkn tekilat aleyhine halkn baz saf ve uursuzlarn silahl olarak bir
189

mer Kazm, 22 Haziran 1921 tarihli Alman basnnda yer alan ve Rus Hkmeti tarafndan III. Enternasyonalin bakanlarna gnderildiini belirttii bir talimatta yle denildiini yazyor: Trkiyede III. Enternasyonal iin mcadele edeceiz. Milliyeti bayrak bizim maskemiz ve paravanmz olacak. u slogan kullanacaz: Kahrolsun Svres! Kahrolsun Mttefikler! Bu hareket kolayca Bolevizme dnecek. Trk Paas farknda olmadan onun ateli bir savunucusu olacak. mer Kazm, Almanya gibi Rusyann da Ankara stnde yer aldn ve bir ksm talimatlarn da Moskovadan geldiini iddia etmektedir: Moskova, Kemalin hkmetini her zaman denetim altnda tutmaktadr. Onun bakanlar da zaten Moskovann Komiserleridir. Bolevizmin ajanlar ile Kemalin hkmeti arasnda ok samimi bir ibirlii vardr. demektedir. Bkz, Ylmaz, a.g.m., s. 143145. Ergn Aybars, stiklal Mahkemeleri Yakn Tarihimizin Gerekleri-, Milliyet Yaynlar, kinci Basm, stanbul1998, s. 30.

190

76

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

bir ayaklandrdlar.191 Propagandalarn balcalar, gya Kuv-y Milliye ve Atatrk memlekette Boleviklik yapmak istiyorlarm, halk soyuyorlarm, memleketi felakete sokan ttihatl yayyorlarm gibi eylerdi.192 Mill Mcadele Hareketine yneltilen Boleviklik sulamalarndan bahsedildikten sonra devamnda, bu hareketin Bolevik olup olmad hususunda da ksa bir bilgi vermek yerinde olacaktr. Buradan hareketle, mesel ttihatlk bahsinde de deinilen Mustafa Kemal Paa ile Kerim Paa arasndaki telgraf grmesinde Boleviklik mevzuu da deerlendirilmi ve Mustafa Kemal Paa bu hususta, Memleketimize takm takm boleviklerin girdiini ve Mill Mcadelenin bir bolevik mcadelesi olduunu resm olarak ilan eden ve yayan bu -Damat Ferit, Adil Bey ve Sleyman efik kastedilmektedir- bahtszlardr193 demi ve Boleviklik sulamasnn aslnn olmadn vurgulamtr. Yine Alemdar gazetesinde yaynlanan Anadolu Boleviklii Kabul Etmemi balyla yaynlanan Yusuf Kemal Beyin Pariste verdii bir demete: Ankara Byk Millet Meclisi ekseriyeti (Moskovada) bir mzaheret aram ise de Anadolunun Boleviklii kabul etmi olduunu iddia ve beyan eylemek n-bihengm olduu194 belirtilmektedir. Boleviklik hususunda gerek olan udur ki; Ankara Hkmeti Boleviklikle deil, Bolevik Hkmeti ile ilikiler kurmak istemitir.195
191 192 193 194 195

M. efik Aker, 57. Tmen ve Aydn Mill Cidali, 106 nolu Askeri Mecmua Tarih ksm, Cilt: III, stanbul1937, s. 105. Aker, a.g.e., s. 113. Atatrk, Nutuk, s. 123. Alemdar, 11 Haziran 1337/11 Haziran 1921, Nu: 74. Belen, a.g.e., s. 227.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

77

Londra Konferansna TBMM Hkmeti adna Heyet Bakan olarak katlan Bekir Sami Bey, Tan gazetesine verdii demete: Bolevizme gelince, Moskovadan avdet etmi olmak mnasebetiyle kesin syleyebilirim ki Trkiye hibir zaman Bolevik olmad ve olmayacaktr. Biz komularmzn umur- dhiliyesiyle megul olmaklmz lazm geldiini kabul ediyoruz. te bu sebepten dolaydr ki, tarz- idaremizdeki itilaf bizi Ruslar ile hsn- mnasebatta bulunmaktan men edemez. Btn garp aleyhimizde idi. arktaki komularmz da aleyhimize evirmemek aresini aradk. Sovyetlerle mterek hareketimiz buna inhisar ediyor196 demekte ve bu deme Ankara Hkmetinin kesinlikle Bolevik olmadn ifade etmektedir. Burada da grld gibi Mill Mcadele Dneminde Boleviklerle iyi ilikiler ierisinde olmann bir zorunluluk olduunun alt izilmektedir. Mehmet Akif (Ersoy)in de, Seblrredda yaynlanan bir vaaznda Boleviklikle ilgili unlar anlatlmaktadr: O halde bizim Boleviklerden korkmamza mahal olmad gibi, Bolevik olmaya da ihtiyacmz yoktur. Biz elimizdeki eriatn ahkmna, esst- fzlasna tamamyla sarldmz gn yakamz kurtarm oluruz. Evet, dmann dman dostolmak itibariyle mterek, mtekabil menf dairesinde Boleviklerle ittifak edebiliriz. Garbn lem-i beeriyeti, bilhassa biz Mslmanlar ezmek iin kuvvet almakta olduklar o melun zulm messeselerini ykmak hususunda Boleviklere yardm da ederiz. Byle bir ittifaktan biz ne kadar istifade edersek, Ruslar da o derece mstefit olacaklardr.197
196 197

Peyam- Sabah, 28 ubat 1337/28 ubat 1921, Nu: 11235, Bkz, Tun, a.g.t., s. 410. Mehmet Kaplan ve dierleri, Devrin Yazarlarnn Kalemiyle Mill Mcadele ve Gazi Mustafa Kemal, Cilt: 1, Kltr Bakanl Yaynlar, stanbul1981, s. 385.

78

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Mill Mcadele Hareketinin Boleviklerle olan ilikileri neticesinde Moskova, Mill Mcadele Hareketini Bolevikletirmek iin aba harcamtr. erkez Ethemle istediklerini gerekletiremeyen Ruslar ynlerini Enver Paaya evirmiler ve Enver Paay Mill Mcadele Hareketine alternatif bir lider olarak devreye sokmaya almlardr. Ankara Hkmetinin yerinde tedbirleri ile bu sorun atlatlmtr.198 C) Sahte Milliyetperverlik, Asilik, Dinsizlik vb. thamlar Kuv-y Milliyeye yneltilen ithamlardan bir dieri de Kuv-y Milliyecilerin milliyetiliklerinin sahte olduudur. Sultan Vahdettinin Takvim-i Vekayide yaynlanan Hatt- Hmayununda, milliyet nam altnda ik edilen ititn lkenin vaziyet-i siyasiyesini altst ettiinden bahsedilmekte ve bu hl-i isyann ne suretle olursa olsun derhal nne geilmesi gerektii vurgulanmaktadr.199 Nitekim Damat Ferit Paann drdnc defa sadarete geliinin hemen akabinde neredilen Hkmetin Beyannamesinde de: Bu halde Tekilt- Milliye denilen harekt- byne, hem Anadoluyu korkun bir istilaya uratmak hem de devletin ban gvdesinden ayrmak felaketini hazrlyor. Bu gn millet-i Osmaniyenin en byk dmanlar, yalanc
198 199

Mustafa Balcolu, ki syan Kogiri, Pontus- Bir Paa -Nurettin Paa-, Nobel Yaynlar, Ankara2000, s. 62. Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Hatt- Hmayunun mahiyeti hakknda tafsilat iin bkz, Osman Akandere, 11 Nisan 1920 (1336) Tarihli Takvim-i Vekyide Kuv-y Milliye Aleyhinde Yaynlanan Kararlar, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 12, Say: 24, Ankara2003, s. 425440.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

79

milliyet davasyla ahs ihtiraslarna vatan ve milleti feda edenlerdir200 denilmekte ve Kuv-y Milliyeciler milletin nndeki en byk engel olarak tasvir edilmektedir. Yine Kuv-y Milliyeciler, ahaliden cebren para toplamak, zecren asker almak, para vermeyenlere ve byle fena bir maksatla askerlii kabul etmeyenlere eziyet etmek, ldrmek, kyleri basp yama etmek, kyleri hatta kasabalar vurmak gibi fezahat ler201 yapmakla itham edilmekteydiler. Kuvy Milliye Hareketi, Dhiliye Nazr Ali Kemalin bir tamiminde de Anadoluda yeniden ekavet ve yama devrini aanlar202 olarak nitelendirilmekteydi. Damat Ferit Paa Hkmetinin 4 Austosta yaynlanan beyannamesinde ise, Hkmet-i hzra, usatn tenkili ve Anadoluda asayiin iadesi suretiyle yalnz Devlet-i Osmaniyenin bakiye-i mevcudiyetini istihlas deil kendilerine inkyat etmeyen kyleri, ehirleri, ihrak- bin-nar eden, kadn, ocuk ve ihtiyar binlerce efrad- milleti katl ve itlaf ile damen-i insaniyeti ve sebebiyet verdikleri ecnebi harekt karsnda bilhicap firar ile milletimizin hasail-i bergzdesinden olan hret-i ecatini lekedr eden ve fakat mdafaasz milleti itlaf ve yamadan ekinmeyen bu ayan- nefret erbb- isyann harekt ve ekvetkrnelerinden millet-i masume-i Osmaniyenin beky-y rz, can ve maln kurtaracak ve unun kahr- gnagnu altnda ezilen huzur ve rahatn iade ettikten sonra terakkiyat- medeniye ve maddiye ve
200 201 202

Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780. Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780. Falih Rfk Atay, ankaya, Bate Yaynlar, stanbul1998, s. 200.

80

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

maneviyeleri esbabnn istihzarna tevessl eyleyecektir203 denilmektedir. Ayrca Kuv-y Milliye Hareketi; gerek devletin resm yazmalarnda gerekse de matbuatta Kuv-y Gayr- Milliye, Kuv-y Baiye, sergerde, ekavet ehli, Kemali eteleri ve Anadolunun yeni Cellleri gibi ithamlara maruz kalmtr.204 Osmanl Arivinde bu dnemi konu edinen birok belge Kuv-y Milliye nam altnda karlan fitne ve fesat205 gibi cmlelerle balamakta ve daha metnin banda onlarn milllikle alakalarnn olmad bilakis fitne ve fesat ehli kiiler olduklar vurgulanmaktadr. Kuv-y Milliyenin gayr- mill bir hareket olduu propagandasna dnemin muhalif basn cidd manada destek vermi ve muhalif basn yazarlar tarafndan Kuv-y Milliye aleyhinde birok makale kaleme alnmtr. Alemdarda kan bir yazda O meum ttihat Hkmeti devrildikten sonra daha menhus bir ekli ire eden Tekilt- Milliye maskaral memleketin hkimi oldu206 denilmekte ve bu yazda grld zere Kuv-y Milliye Hareketi maska203 204

Takvim-i Vekayi, 4 Austos 1336/4 Austos 1920, Nu: 3921. Matbuatta da Kuv-y Milliye aleyhine kaleme alnm birok yaz bulmak mmkn. Bunlardan birka: Alemdar, 20 Nisan 1336/20 Nisan 1920, Nu: 4882788; Alemdar, Refii Cevad, Kuv-y Gayr- Milliye Suya Dtkten Sonra, 2 Mays 1336/2 Mays 1920, Nu: 4962806; Peyam, Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar, 28 Eyll 1335/28 Eyll 1919, Nu: 29755; Peyam, Ali Kemal, Gayr- Meru Kuvvetler, 21 Terin-i Sani 1335/21 Kasm 1919, Nu: 351109; Alemdar, Refii Cevad, Turanclar ve Trkler Amma Hakiki Trkler, 20 Eyll 1335/20 Eyll 1919, Nu: 178 1578. Birka misal iin bkz, BOA, BEO, Umumi No: 347778; BOA, BEO, Umumi No: 348153; BOA, BEO, Umumi No: 348255. Alemdar, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 4732773.

205 206

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

81

ralk olarak dikkatlere sunulmaktadr. Ali Kemal imzal bir makalede; Harekt- Milliyenin cirmi kadar yer yakaca ve yakt yerinde Anadolu olaca vurgulanmakta ve Kuvy Milliyenin i yz hrs, heva, ihtiras ve periandr207 denilmektedir. Ayn yazar bir baka makalesinde de, Veyl o zorbalara ki, onlar bir manada kurun- vustada Cengizlerin hayaliyle, Timurlarn tasavvuruyla yayorlar208 demekte ve Kuv-y Milliyeyi ahaliyi katleden ve Anadoluyu kana bulayan bir tekilat olarak nitelemektedir. Yine Alemdarda yaynlanan Malatya Mutasarrf ile yaplan bir mlkatta; Harekt- Milliye hakknda ne dnyorsunuz? sualine, Mutasarrf, deil bir kaza veya vilayeti fakat bir kar topra iin bile byk fedakrlklar yaplmasn ok faziletli ve mukaddes bir vazife biliyorum. Fakat Harekt- Milliye bayra altnda temiz ve namuslu ahalimize yine ok ac bir facia temaa ettirilmesi endiesi beni titretiyor209 demekte, Anadolunun harabe halinde olduunu dikkatlere sunmakta ve ahaliyi kan dkmeye mahkm etmenin bir hayrnn olmayacan vurgulamaktadr. Ayn mlkatta, Harekt- Milliyeye katlmayanlara nasl davranlyor ynndeki suale ise Mutasarrf, ite beni en ok mteessir eden noktalardan biri. Eln vahi usuller, gayr- insan muameleler, medeniyeti tahcl edecek tarz ve hareketler btn kuvvet ve manasyla hkm fermadr. Tekilta mutavaat etmeyen memurin ldrlyor, hapis ediliyor ve darp olunuyor ve

207 208 209

Peyam, Ali Kemal, Harekt- Milliyenin Yz, 14 Terin-i Sani 1335/14 Kasm 1919, Nu: 344102. Peyam, Ali Kemal, ntibah in Hrriyet ster, 29 Eyll 1335/29 Eyll 1919, Nu: 29856. Alemdar, 1 Terin-i Sani 1335/1 Kasm 1919, Nu: 3202621.

82

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mallar yama ediliyor210 diye cevap vermi ve bu beyanatyla Kuv-y Milliyeyi en ar ekilde itham etmi olmaktadr. Muhalif basn incelendiinde yukardaki yazda anlatlan grleri destekleyen birok yaz bulmak mmkndr. Mesel Refii Cevad, Kuv-y Milliye ii idama kadar dayandrd. Kan iiyor. Millet bu canavarlarn teker teker yakalanp demir kafesler iinde tehir edilecekleri gn grmeyecek mi?211 demektedir. Yine, bir dier makalede de, Kuv-y Milliye gayr- mill bir hareket olarak tasvir edilirken bu millet dnmez mi ki imdi mdafaa-i milliye davasna kalkan bu pervaszlarn nazarnda Trklerin hayatlar hi hkmndedir212 denilmekte ve bu toprakta dman parasyla alanlar(n) da bu millete ancak bu derece ihanet213 edebilecekleri vurgulanmaktadr. Ayn yazar bir baka makalesinde de, eer Kuv-y Milliyeden memleket iin en ufak bir hayr umsaydk o harekete katlmay bir vazife-i vataniye addederdik demekte ve iin i yznn yle olmadn belirtmektedir.214 Mustafa Sabri imzal bir
210 211

Alemdar, 1 Terin-i Sani 1335/1 Kasm 1919, Nu: 3202621. Alemdar, Refii Cevad, 26 Nisan 1336/26 Nisan 1920, bkz, Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: III, s. 1112; Refii Cevad bir baka makalesinde de Kuv-y Milliye Hareketini caniler ve celltlardan mrekkep bir tekilat olarak aktarmakta ve Kuv-y Milliyecilerin kasabalar haraca baladndan bahsetmektedir. Bkz, Alemdar, Refii Cevad, Kuv-y Gayr- Milliye Suya Dtkten Sonra, 2 Mays 1336/2 Mays 1920, Nu: 4962806. Peyam, Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar, 28 Eyll 1335/28 Eyll 1919, Nu: 29755. Peyam, Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar, 28 Eyll 1335/28 Eyll 1919, Nu: 29755. Peyam, Ali Kemal, Vahdet-i Milliye Lazmdr ve Mmkndr, Fakat, 23 Kanun- Evvel 1335/23 Aralk 1919, Nu: 383141.

212 213 214

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

83

makalede de, Kuv-y Milliyenin Trkiyede esas milleti tekil eden ahali kuvvetine deil, asker kuvvete istinat ettii sylenmekte, Kuv-y Milliye Hareketi militarizm ebekesi olarak tantlmakta ve millet namna ykselen sad, bu Harekt- Milliyeyi idare edenlerin sads olduu cihetle bunlarn milliyetperver olarak tannmasnn hi doru olmayaca vurgulanmaktadr.215 Refii Cevad da, memlekette ekavetin mdahilleri olanlarn (Kuv-y Milliye) kendilerini milliyetperver ve vatanperver olarak tanttklar, dolaysyla da kendilerine mill bir ss verdikleri zerinde durmaktadr.216 Yine Kuv-y Milliye aleyhinde yaynlanan bir yazda da: Milliyeti denilen Kuv-y Milliye mensuplar eer zerre kadar vatann selametini dnyor olsalard tilaf Devletlerinin arzularna uygun hareket etmeleri icap ederdi217 mealinde grler ne srlmektedir. Hatta tilaf Devletlerinin insafl olduklar ve Mtarekeden sonra Osmanl Devleti iin hayat hakk tanyacaklar zerinde durulmakta fakat devlet ve millet dmanlarnn Tekilt- Milliye namyla Anadoluda tilaf Devletlerine kar giritikleri mcadele yznden bunun gerekleemedii belirtilmektedir.218 Bir baka makalede de, Bu kuvvetlerin o haris, o muhteris, mfteris sergerdeleri gz nne getirilsin. Trklkten, Osmanllktan, Anadoluluktan neslen, ruhen ne derece uzaktrlar derhal grlr. Mustafa Kemalin hrsndan, ihtirasndan, zevkinden baka dnce bilmez
215 216 217 218

Alemdar, Mustafa Sabri, Hurfttan Hakikate, 21 Mart 1336/21 Mart 1920, Nu: 4592759. Alemdar, Refii Cevad, Bu da Ne Demek?, 25 ubat 1336/25 ubat 1920, Nu: 4352735. Alemdar, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 4732773. Alemdar, 23 Mart 1336/23 Mart 1920, Nu: 4612761.

84

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Selanik yadigr olduunu renmeyen kalmad219 denilmekte ve grld gibi bu makalede Kuv-y Milliyenin Trklkle ilgisinin olmad vurgulandktan sonra hareketin lideri konumunda olan Mustafa Kemal Paann ahsna saldrlmakta ve bu yolla Kuv-y Milliye Hareketi ypratlmaya allmaktadr. Bu dnemde muhalif kesim Mustafa Kemal Paay, giritii Mill Mcadele dolaysyla maceraclk ve delilikle itham etmitir.220 Alemdarda yaynlanan Kuv-y Milliye eteleri Hkmete Mdahale Etmiyor mu? balkl yazda da; Kuv-y Milliyenin stanbul Hkmetine mdahale ettiinden ve gayr- meru bir hareket olduundan bahsedilmektedir.221 Ali Kemalin Kuv-y Milliyeciler aleyhine u makalesinde syledii szler, Kuv-y Milliyecilere olan dmanln boyutunu gzler nne sermektedir: Tekilt- Milliye sergerdeleri, bu mahlklar kadar balar ezilmek ister ylanlar tasavvur edilemez. Dmanlar onlardan bin kere iyidir.222 Mill Mcadeleye gnl veren insanlarn Anadoluda dman igaline kar giritikleri mcadelenin stanbul edebiyatndaki ad ise haydut eteleridir.223 Refii Cevadn bir makalesinde ise Kuv-y Milliye Hareketi Cellilerle
219

Peyam- Sabah, Ali Kemal, Sergerdelerin Milliyetleri, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 49510925; Mirliva Mustafa Kemal Paa halkta hsl olan bu galeyandan, resm vazifesini unutarak ahs ve mensubu olduu grup iin istifade kaydna dmt. Bkz, Mevlanzde Rfat, a.g.e., s. 296. Mevlanzde Rfat, a.g.e., s. 261. Alemdar, 15 Mart 1336/15 Mart 1920, Nu: 4532753. Peyam- Sabah, Ali Kemal, Padiahn ve Hkmetin Etrafnda, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 50510935. Atay, a.g.e., s. 200.

220 221 222 223

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

85

zdeletirilmekte ve Celliler gibi treyen sergerdeler kuvveti zavall milleti kana ve atee bouyor224 denilmektedir. Kuv-y Milliyecilere, Celliler yaktrmas Ali Kemal tarafndan da kullanlr ve 28 Eyll 1919 tarihli Peyamda yaynlanan Kimi Aldatyorlar adl makalesi, banda Mustafa Kemal olduu halde Anadolunun yeni Cellileri225 sulamasyla balar. Bir baka yazda da, Tekilt- Milliyeyi kahr ve tenkil etmek millet iin mevcudiyet meselesi olmutur. Dhildeki Mslmanlar bilmelidirler ki o habislere husumet edenler dine, halifeye, millete unutulmaz hizmetlerde bulunmu olacaklardr226 denilerek halk, Kuv-y Milliyeye kar kkrtlmaya allr. Damat Ferit Paa, aada detaylca zerinde durulaca zere drdnc sadaretinde, Kuv-y Milliye Hareketini eyhlislam Drrzde Abdullah Efendi vastasyla Fetvy erfe227 yaynlamak suretiyle dinsizlikle itham etmitir. Drrzdenin vermi olduu fetvlarda; Kuv-y Milliye Hareketi ekya kuvvetleri olarak nitelendirilmekte, Anadolu ile stanbul arasndaki balar koparmak, halifenin yceliini zedelemek, padiaha itaatsizlik etmek, mevcut dzeni zorla deitirmeye kalkmak, halktan zorla mal ve eya toplamak, halk zorla kendine asker etmek ve nihayet vatann birlik ve btnln bozmakla sulanmakta ve
224

Alemdar, Refii Cevad, Nereye Gidiyoruz, 29 Mart 1336/29 Mart 1920, bkz, hsan Ilgar, Mtarekede Yerli ve Yabanc Basn, Kervan Yaynlar, stanbul1973, s. 53. Peyam, Ali Kemal, Kimi Aldatyorlar, 28 Eyll 1335/28 Eyll 1919, Nu: 29755. Alemdar, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 4732773. Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780.

225 226 227

86

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

hkm olarak da bu asilerin ldrlmelerinin dinen farz olduu vurgulanmaktayd.228 phesiz bu fetv ile halkn din hassasiyetinden faydalanlmaya allmakta ve Anadolu Hareketine kar taarruza gemenin din bir gereklilik olduu Mslmanlarn dikkatlerine sunulmaktadr. Damat Ferit Paa Hkmeti, Drrzde Abdullah Efendiden alnan bu Fetvnn yannda Kuv-y Milliyecilerin Trklkleri zerinden de siyaset yapmtr. Bizzat Damat Ferit Paa tarafndan desteklenen, hatta bir dnem kabinesinde nazrlk grevi de ifa eden Ali Kemal tarafndan kaleme alnan bir makalede: Vaziyete kar gerek Trklere, Trkolu Trklere, Osmanllara den mill vazife nedir? Bu adamlardan yakamz kurtarmak, u zavall vatanmz bu lekelilerden temizlemek deil midir? Bu gerekleri ibretle grerek Anadolu Trkleri eriat hkmne, Padiahn fermanna uyup bu aklabanlara hadlerini yaknda bildirirse dnyay ve Konyay anlam olurlar229 denilmekte ve halkn Kuv-y Milliyeyi eriat hkmne istinaden tenkil etmesi beklenmektedir. Mustafa Sabri imzal bir baka makalede de, Kuv-y Milliye Hareketi asl ve nesli belli olmayan sergerdelerden oluan bir tekilat olarak addedilmekte ve Hilafet ve Saltanat paralamak gayesine dnk almalar yrttkleri iddia edilmektedir.230 Bolu
228 229 230

Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780. Peyam- Sabah, Ali Kemal, Sergerdelerin Milliyetleri, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 49510925. Kuv-y Milliye nam kzibi altnda teekkl eden kuvve-i mtegallibe-i askeriyenin t bidayetinden beri maksad- hakkisi, vatan ve millet endiesi deil de, bylece post ve makam kavgasndan ibaret olduu iindir ki, gya zmiri istirdd etmek zere cem edilen kuvvet, zmite ve Beykoza hcum ettirilmi ve asakir-i yu-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

87

Mutasarrf Osman Kadri tarafndan 19 Mays tarihinde yaynlanan bildiride de, Drrzde Abdullah Efendinin Kuvy Milliye aleyhine vermi olduu fetv desteklenmekte ve burada da Kuv-y Milliye Hareketi, ekya, halk aldatan ve katleden, vurgunculuk devrini devam ettirmek isteyen ve hkmete, kanuna, Padiah ve Halifeye isyan bayra kaldran asiler tekilat olarak grlmektedir.231 Ahmet Rasim de, Kuv-y Milliyecileri deccaller olarak tanmladktan sonra Harb-i Umumde yaptklar ekavet, haydutluk, yamagerlik ve sergerdeliklere yeniden baladklarn belirtmektedir.232 Nihayetinde Kuv-y Milliyeyi tenkil maksadyla kurulan Kuv-y nzibatiyenin yaynlanan kararnamesinde bile Kuv-y Milliye Hareketi, ahalinin emval ve nukutunu cebren ahz gasp ve kendilerini katle cret233 etmekle sulanmakta ve Kuv-y nzibatiyenin, bu erbab- ekveti ortadan kaldrmak ve lkenin bozulan asayiini tekrar geriye iade etmek iin teekkl ettii vurgulanmaktadr. Btn bunlarn yannda, Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn yarglanmas ve cezalandrlmasnda da sular unlardr: Kuv-y Milliye unvan tahtnda kardklar fitne ve fesadn ve Kann- Ess hilafnda ahaliden cebren para toplamak ve asker almak ve hilafnda hareket edenlere ikence ve ezaya ve tahrib-i bilde cret gibi fezyih irtikp
naniyeden fazla ahali-i masume ve efrad- millet krlp geirilmitir. Bkz, Alemdar, Mustafa Sabri, Makam- Hilafet ve Ankara Meclisi, 10 ubat 1337/10 ubat 1921, Nu: 8703070.
231 232 233

Selek, a.g.e., s. 7273. Alemdar, Ahmet Rasim Avni, Fetev-y Deccaliyeyi ptal, 11 Mays 1336/11 Mays 1920, Nu: 5052815. Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 50510935.

88

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

eylemek suretiyle emniyet-i dhiliyeyi ihlal eyleyenlerin mrettip ve mevviklerinden234 olmak. Nitekim gerekeli kararlarda, Kuv-y Milliye Hareketi ve Onun vatansever mcadelecileri; masum halk katletmek, halkn emvl- menkle ve gayr- menklelerini ahz ve gasp etmek, ky ve kasabalar tahrip etmek, halk hile ve desiselerle kandrmak, halk Padiaha ve hkmete kar isyan ettirmek ve fesat amiz ve fitne engz siyasi nutuklar irat etmekle sulanmlardr. Yine bu kararlarda Kuv-y Milliye Hareketi, ehs- baiye, ekvet-i mstemirre, kuvve-i msellah- baiye,235 makt-i ekavetkarane, harekt- baiye,236 fitne-i baiye, gruh- ekya ve asiler (bugat)237 hareketi olarak itham edilmektedir. Kuv-y Milliyenin Anadoluda giritii mcadele de, kaziyye-i fesat ve kaziyye-i isyan olarak nitelendirilmektedir.238 Trk Mill Mcadelesinin nn kesme gayretlerine Mill Mcadeleye muhalif cemiyetler de imknlar nispetinde destek vermilerdir. Mesel muhalif cemiyetlerden Te234

Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 52510955; BOA, BEO, Umumi No: 347564; Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817. Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 52510955; BOA, BEO, Umumi No: 347564; Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817. Alemdar, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 5492859. Alemdar, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 5202830. Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 52510955; BOA, BEO, Umumi No: 347564; Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817.

235

236 237 238

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

89

ali slam Cemiyetinin Birinci Beyannamesinde, Mustafa Kemal Paa ve Kuv-y Milliyecilerin Yunan ordular nnden kaarken zavall Anadolu halkn kandrarak Yunanlarla mcadeleye tututurduklar ve siz mevkiinizde sebat edin, biz u taraftan onlarn arkalarn evireceiz239 yalanyla kendileri savuup masum Anadolu halkn bou bouna krdrdklarndan bahsedilmekte ve Kuv-y Milliyecilere Ey hainler, ey Allahtan korkmayan ve peygamberden hay etmeyen mahlklar denildikten sonra yle devam edilmektedir: Hey sizler ey yalanc ve den akiler! Kendi milletimize kar ecnebi milletlerden hibirinin yapmad ekavet ve enaatleri irtikp edip dururken milleti, eraf- memleketi, ulemay asp keserek mallarn yama ederken kendinize ne hakla, ne yzle, ne utanmazlkla Kuv-y Milliye namn veriyorsunuz? Milleti ldrerek, mahvederek hukuk-u milleti mdafaa edeceksiniz yle mi? Utanmaz hainler, artk yetiir, yakamz brakn: Cenab- Hakkn gazap ve laneti sizin zerinize olsun!.240 Yine ayn beyannamede Kuv-y Milliyeciler, mecnunane hareketlere kalkan caniler, bailer, akiler, katil canavarlar ve alaklar gibi ithamlara maruz kalmlardr.241 Teali slam Cemiyetinin kinci Beyannamesi de en az birincisi kadar dmanca bir slup ile kaleme alnmtr. Bu beyannamede hkmetin takip ettii siyasetin olumlu meyveler vermeye balad bir dnemde Kuv-y Milliyenin hkmet ile millet arasna girdiinden ve olumlu gidiat bozduundan bahsedilmekte ve yle denilmektedir: Kuv-y Milliye nvan kazibi altnda hkmete kar mzi mdahalata ve vatan daha byk
239 240 241

Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 388. Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 389. Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 390.

90

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

felaketlere srkleyecek bay isyana kalktlar; vahdeti milleti ihlal ettiler; memleketi tahrip ettiler; dnyada grlmedik, iitilmedik fecayi ve mezalim ika eylediler; memlekete haric dmanlarn yapmak istemeyecei fenalklar yaptlar; bin-netice erait-i sulhiyemizin fevkattasavvur bir ekle ifrana sebep oldular!.242 Krt Teali Cemiyetinin, Vatandalara Beyannamesinde de, imdiye kadar Trk olmadklar halde Trk milletinin bana geerek kendilerini z Trk gsteren ve Trkn maln, rzn, cann yok eden, ocuklar ksz, kadnlar dul, evleri yoksul brakan ve bunu kendisine i g edinerek eit eit ad ve lakaplar taknarak ortaya kan ve her gn Trkleri aldatan hainlere aldanmaynz243 denilmektedir. Hrriyet ve tilaf Frkasnn 26 Eyllde Ferit Paa Hkmetine verdii birinci muhtrada da Kuv-y Milliye Hareketinden, milletin arzusu hilafna tekil edilen, mdafaa-i milliye namndaki eteler olarak sz edilmektedir.244 13 Ekim 1919 tarihinde Ali Rza Paa Hkmetine verilen ikinci muhtrada ise Kuv-y Milliye Hareketine, kuvve-i baiye, kuvve-i mevhume, fitne-i baiye ve Anadoluda bir ksm kumandanlarn isyan gibi ithamlar yneltilmitir. Ayrca bu muhtrada, Kuv-y Milliye denilen ve hviyet ve mahiyetleri pek maruf olan ahsiyetler tarafndan meydana getirilip sabun kpnden baka bir mahiyeti haiz olmayan bu isyann hedeflerinden biri de Hrriyet ve tilaf Frkasdr.245 de242 243

Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 393. Zekai Gner-Orhan Kabata, Mill Mcadele Dnemi Beyannameleri ve Basn, Atatrk Kltr Merkezi Yayn, Ankara1990, s. 264. Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt: 2, s. 312. Alemdar, 26 Terin-i Evvel 1335/26 Ekim 1919, Nu: 3142615.

244 245

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

91

nilmitir. Hrriyet ve tilaf Frkas adna Adana ubesi Reisi Hafz Mahmud Beyin Beyannamesinde de: Ey ahali! Hkmet-i muazzamadan olmayan Yunan bile zmirden karamayan bu Kuv-y Baiyenin, dvel-i muazzamadan bulunan ve Adanada kuv-y klliyesi bulunan Franszlar buradan, bu gibi ekavetle karabileceine inanmak byk cinnettir. Bu gn Halife ve Padiahmzn emr u fermanyla Hkmet-i Merkeziye, kendilerine Kuv-y Milliye ss veren bugat- mezbure ile bil-fiil muharebe etmektedir246 denilmekte ve burada da Kuv-y Milliye Hareketi; etecilik, yalanc milliyetilik, mnafklk ve gayr- meruluk olarak itham edilip harekt- muzrra olarak adlandrlmaktadr. ngiliz Muhibler Cemiyetinden Sait Mollann Kuv-y Milliye hakkndaki grleri ise yledir: Anadoluda Mustafa Kemalin giritii macera, er-ge akamete mahkmdur. Zira milletin, bilhassa bu harbin galipleri olan byk devletlerle uraacak ne maddi ne de manevi takat kalmtr. Esasen Padiahmz Efendimizde byle manasz mukavemetler ve sergzetler peinde koanlarn bu memlekete zarar vereceklerini, ancak sknet ve itidal ile memleketi kurtaracak bir sulha varlabileceini beyan buyurmulardr. Bundan dolay Halifemiz ve Padiahmz Efendimizin gsterdikleri yoldan gitmek cmlemize bor olmutur.247 Grld gibi Kuv-y Milliyeciler, yalanc milliyetilik, dinsizlik, akilik, asilik, mnafklk, bailik, ekyalk, yamagerlik, alaklk, sergerdelik, soygunculuk, haydutluk, zorbalk, fitne ve fesatlk vb. ekillerde itham edilmekte ve halk katledip ahalinin mallarn ahz gasp etmek,
246 247

Gner, a.g.e., s. 266. Fethi Tevetolu, Mill Mcadele Yllarndaki Kurulular, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1991, s. 53.

92

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Hkmet ile milletin arasn amak, kyleri basp tahrip etmek ve yamalamak, Padiaha ve Halifeye isyan etmek, hrs ve ihtiras peinde komak vb. sulanmaktadr. Kuv-y Milliye Hareketi de, kuv-y gayr- milliye, kuv-y igaliye, kuv-y baiye, ehas- baiye, makt-i ekavetkarane, harekt- baiye, fitne-i baiye, kuvve-i msellah- baiye, gruh- ekya vb. ekillerde itham edilmitir. Damat Ferit Paa Hkmeti ve destekileri tarafndan Kuv-y Milliyecilere ve harekete yneltilen bu itham ve sulamalarn amac halkn Kuv-y Milliyeye dman olmasn salamak ve halk-hkmet ibirlii neticesinde Kuv-y Milliyeyi ortadan kaldrmaktr. Kuv-y Milliyeye yneltilen bu itham ve sulamalar ksmen de olsa Anadoluda kargaaya sebebiyet vermitir. stanbulun propagandalar neticesinde Anadolunun eitli yerlerinde Kuv-y Milliyeye kar isyanlar ba gstermitir. Geni adan bakldnda Damat Ferit Paa ve destekileri bu propagandalardan istedikleri sonucu elde edememiler, Halk-Kuv-y Milliye birlikteliinin nne geememilerdir.

III. Blm
Damat Ferit Paa Hkmetince Mill Mcadele Aleyhine kartlan Beyanname ve Fetvlarn Mahiyeti*
A) Damat Ferit Paann IV. Defa Sadarete Geliinin ncesi ve Sadaretinin lk craatlar amat Ferit Paa, nc Sadaretinde Kuv-y Milliye Hareketine ynelik saldrlarn daha da arttrm, Mustafa Kemal Paay memuriyetinden azletmi, hatta Mill Mcadele iin hayat nem tayan Sivas Kongresini dahi basmaya teebbs etmiti. te bu sebeplerden dolaydr ki Mustafa Kemal Paa, Heyet-i Temsiliye Reisi sfatyla yeni devlete doru giden yolda, ncelikle, Damat Ferit Paa Hkmetinin grevden uzaklatrlmas iin almalara balad. Bunun iin de, Damat Ferit Paa ve Hkmetinin, meru olmayan icraatlar nedeniyle millet ile padiah arasnda bir engel tekil ettii ve halkn Padiaha ulamasnn nn tkad dile getirilmitir.248 Ardndan Damat Ferit Paa ve Hkmetinin haince hareketlerine devamda di*

Bu blm Osman Akandere tarafndan yazlan ve Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisinin Yl:2003, Say:9, s. 95-142 arasnda yaynlanan 11 Nisan 1920(1336) Tarihli Takvim-i Vekyide Kuva-y Milliye Aleyhinde Yaynlanan Kararlar adl makalenin yeniden gzden geirilmi halidir 248 Atatrk, Nutuk, s. 96-97.

94

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

rendiinden dolay meru bir Hkmet ibana geinceye kadar stanbul Hkmeti ile tm ilikilerin kesildii sivil amirler ve asker komutanlara bildirilmitir.249 Bylelikle Damat Ferit Paa Hkmeti yok saylm, lkenin idaresine geici bir sreliine el konulduu aka dile getirilmitir. Neticede Damat Ferit Paa, bylesi karmak bir ortam ierisinde Mustafa Kemal Paa liderliindeki Mill Mcadele Hareketini ortadan kaldrmay baaramaynca 1 Ekim 1919 tarihinde grevinden istifa etmek zorunda kalmtr.250 Bu durum; Heyet-i Temsiliyenin basklarnn sonu getirdiinin bir gstergesidir. Bylelikle Mill Mcadelenin en nemli kartlarndan biri olan Damat Ferit Paa geici bir sreliine de olsa Hkmetten uzaklatrlm ve yerine Ali Rza Paa Hkmeti kurulmutur.251 Ali Rza Paa Hkmetinin kurulmas ile Heyet-i Temsiliyeye yani Mill Mcadele Hareketine bakta cidd deiiklikler ortaya kmtr. Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan dorudan dman kuvvetleri olarak grlen Mill Mcadele Hareketi, Ali Rza Paa Hkmeti tarafndan uzlalmas gereken bir hareket olarak grlmtr. Nitekim karlkl talepleri dile getiren telgraflamalar balamtr. Kabinenin ibana gemesiyle birlikte Dhiliye Nazr erif Paa yaynlad tamimde seimlerin mutlaka yaplacan ve Meclis-i Mebusann alacan duyurmutur.252 Mustafa Kemal Paa da, Meclisin almas ve Hkmetin denetim altnda olmas ynndeki taleplerini srarla vur249 250 251 252

Atatrk, Nutuk, s. 98. Alemdar, 3 Terin-i Evvel 1335/3 Ekim 1919, Nu: 192-1592. Alemdar, 3 Terin-i Evvel 1335/3 Ekim 1919, Nu: 192-1592. Alemdar, 3 Terin-i Evvel 1335/3 Ekim 1919, Nu: 192-1592; Alemdar, 4 Terin-i Evvel 1335/4 Ekim 1919, Nu: 293-2593.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

95

gulam ve bu istek Harbiye Nazr Cemal Paa tarafndan kabul grerek seimler yaplacak ve Mill Meclis toplanacaktr denmitir.253 Bu durum Heyet-i Temsiliyenin resm olarak kabul edildii anlamna gelmektedir. Nitekim bu kabul, 20 Ekim 1919da balayp 22 Ekimde son bulan Amasya Grmelerinde de aka ortaya kmaktadr. nk Amasya Grmeleri stanbul Hkmetinin en st dzey yneticilerinden olan Salih Paann katlmyla gereklemitir ve Heyet-i Temsiliyenin birok istei stanbul Hkmeti heyeti tarafndan kabul edilmitir.254 Fakat bu yaknlamadan rahatsz olan Hrriyet ve tilaflar seimlere gidilmesi hususunda pek de gnll olmamlardr. Onlara gre: Allah bu memleketin bana ttihat ve Terakki namyla bir bela musallat etmitir. Onlardan kurtulmaynca ne hakkyla merutiyet, ne de intihabat olur.255 Hrriyet ve tilaflarn bylesi kar klarna ramen nihayetinde 1919 ylnda seimlerin yaplmas salanm ve bu seimlerden Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyetinin tespit etmi olduu adaylar byk bir baar ile kmlardr.256
253

Mustafa Kemal Paa ile Ali Rza Paa Hkmeti arasndaki telgraflamalar hakknda ayrntl bilgi iin bkz, Atatrk, Nutuk, s. 134-150. Atatrk, Nutuk, s. 166-171; Amasya Grmelerinde yaplan pazarlklar hakknda zellikle seimler hususunda bkz, Taha Niyazi Karaca, Son Osmanl Meclis-i Mebusan Seimleri, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara-2004, s. 188-196. Peyam, Ali Kemal, ntibah in Hrriyet ster, 29 Eyll 1335/29 Eyll 1919, Nu: 29856. Yusuf Kemal Bey Kastamonudan, Bursadan da Mustafa Fehmi Efendi mebus seilmitir. Bkz, Alemdar, 10 Kanun- Evvel 1335/10 Aralk 1919, Nu: 359-2659; Celalettin Arif Bey Erzurum Mebusu, Adnan Bey de stanbul mebusu olmutur. Celalettin Arif Bey ayrca stanbuldan da mebus seilmitir. Bkz, Alemdar, 19

254

255 256

96

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Son Osmanl Mebusan Meclisi, seimlerin tamamlanmasnn ardndan 12 Ocak 1920 tarihinde ald257 ve almalarna balad. phesiz bu meclisin atm olduu en nemli adm, 28 Ocak 1920 tarihinde Misak- Millyi kabul etmesidir. nk Misak- Mill metni, Erzurum ve Sivas kongrelerinde alnan kararlar nda bizzat Mustafa Kemal Paa tarafndan hazrlanm bir metindi ve bu metin, yeni bir Devlete doru yryen Mill Mcadele Hareketinin dayand temel esaslar ifade ediyordu.258 Kabul edilen Misak- Millye gre: Mondros Mtarekesinin
Kanun- Evvel 1335/19 Aralk 1919, Nu: 368-2668; Alemdar, 20 Kanun- Evvel 1335/20 Aralk 1919, Nu: 369-2669; Rza Nur Sinoptan mebus seilmitir. Alemdar, 12 Kanun- Evvel 1335/12 Aralk 1919, Nu: 361-2661; Mustafa Kemal Paa Erzurumdan mebus seilmitir. Bkz, hsan Ezherli, Trkiye Byk Millet Meclisi (1920-1992) ve Osmanl Meclis-i Mebusan (18771920), kinci Basm, TBMM Kltr, Sanat ve Yayn Kurulu Yaynlar, Ankara-1992, s. 13-16; smail Fazl Paa Yozgattan, Bekir Sami Bey Amasyadan, Abdlkadir Cami Bey Aydndan ve Hakk Behi Bey de Denizliden mebus seilmilerdir. Son Osmanl Mebusan Meclisine mebus seilenlerin tamamnn isimleri iin bkz, Mahmut Gololu, nc Merutiyet 1920, Ankara-1970, s. 295-303; Seim sonular Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti lehine geliince Mill Mcadeleye muhalif evreler tarafndan iddetle protesto edilmitir. rnein stanbul seimleri hakknda Alemdar gazetesi ttihatlarn seimlerde bin bir trl entrikalar evirdiklerini iddia etmitir. Bkz, Alemdar, 20 Kanun- Evvel 1335/20 Aralk 1919, Nu: 369-2669; Alemdar, 21 Kanun- Evvel 1335/21 Aralk 1919, Nu: 370-2670.
257 258

Atatrk, Nutuk, s. 249. Misak- Mill metni iin bkz, Ezherli, a.g.e., s. 21-26; Nait Hakk Ulu, Milletin Geleceini Dnmek in Bir Mill Meclis Kurulmas Lazmd -II-, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 32, 1970, s. 10.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

97

imzaland tarihte Trk ve slam kesimlerin yerlemi olduu corafyann tamam bir btndr ve ayrtrlmasna asla msaade edilmeyecektir. Trk Milletinin en temel haklarn ifade eden Misak- Millnin Son Osmanl Meclis-i Mebusannda kabul edilmesi, Mustafa Kemal Paa bakanlndaki Heyet-i Temsiliye adna ok byk bir baardr. nk tilaf Devletlerince de tannan bir Meclis olma zellii tayan Son Osmanl Meclis-i Mebusannda Misak- Millnin kabul edilmesi ile Mill Mcadele Hareketi meru bir zemine oturtulmutur.259 Bir anlamda Mill Mcadele Hareketi, Son Osmanl Meclis-i Mebusan vastasyla dnya nazarnda meruiyet kazanmtr. Bu durum Heyet-i Temsiliyenin devletlemeye yneliinde nemli bir mihenk ta olarak karmza kmaktadr. Misak- Millnin Son Osmanl Meclis-i Mebusannda kabul edilmesi, tilaf Devletleri nezdinde byk bir rahatszlk uyandrm ve tilaf Devletlerinin basklar neticesinde Ali Rza Paa Hkmeti istifa etmek zorunda kalmtr.260 tilaf Devletleri, istifann hemen akabinde Misak- Mill gibi, mill birlik ve btnl savunan ve Trkn asgar isteklerini dile getiren Son Osmanl Meclis-i Mebusanna, dolaysyla da Osmanl Devleti ve Mill Mcadele Hareketine bir ders vermek adna harekete gemiler ve nihayet 16 Mart 1920 tarihinde stanbulu igal etmilerdir.261 galle birlikte Son Osmanl Meclis-i Mebusannda grev yapan

259 260 261

zgl, a.g.e., s. 134. Atatrk, Nutuk, s. 270-273. Atatrk, Nutuk, s. 281-282; Alemdar, 17 Mart 1336/17 Mart 1920, Nu: 455-2755.

98

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

pek ok mebus da tutuklanmtr.262 tilaf Devletleri, igalin akabinde bir resm tebli yaynlatmak suretiyle de aka Mill Mcadele Hareketini hedef almlar ve bu igalin sorumlularnn bir nevi onlar olduklarn teblilerinde dile getirmilerdir. Teblie gre: Mill Mcadele Hareketi, ttihat ve Terakknin bir devam olarak grlmektedir ve Padiah ve Hkmete itaat etmemekle sulanmaktadr. Teblide igalin geici olduu vurgulanmakta, stanbulun Trkler elinde kalaca dile getirilmektedir. Buna karlk Anadoluda sknetin salanmas, Padiah ve Hkmete de itaat edilmesi istenmektedir. Anadoluda bir karkln ve bir katliamn ortaya kmas halinde ise stanbulun dahi Trkler elinden alnabilecei Osmanl ahalisinin dikkatlerine sunulmaktadr.263 Burada Mondros Mtarekesinin yedinci maddesi Trklerin belleklerine iyice kaznmak istenmektedir: Trk halk igalin kalc olabilecei noktasnda korkutulmak ve bu korkunun neticesinde bir sknetin ierisine srklenilmek istenmektedir. Hatta igal kuvvetleri, Trk Milleti nazarnda, igallerin sorumlusunun Mill Mcadele Hareketi olduu ynnde bir kanaat uyandrmak ve bu kanaatle birlikte halkta Mill Mcadeleye kar byk bir fke olumasn salamak iin almaktadrlar. Fakat Mondros Mtarekesinden bu yana her trl igalin kabul edilemez olduu inancnda olan Mustafa Kemal Paa ve
262

HTVD, Say: 22, Ankara-1957, Vesika No: 575, 576; Rauf Bey Vasf Beyin tutukland haberi iin bkz, Hkimiyet-i Milliye, 29 Mart 1336/29 Mart 1920, Nu: 18; Ertan nal, 16 Mart Vakas, Hayat Tarih Mecmuas, Yl: 5, Say: 2, Cilt: I, (Mart-1969), s. 22-25. Alemdar, 17 Mart 1336/17 Mart 1920, Nu: 455-2755; Atatrk, Nutuk, s. 283-284; nal, 16 Mart Vakas, Hayat Tarih Mecmuas, Say: 2, s. 21-22.

263

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

99

sonrasnda Heyet-i Temsiliye, bu durum karsnda seyirci kalmam ve derhal harekete gemitir: gal gn itibariyle harekete geen Mustafa Kemal Paa, Btn Vali ve Komutanlara ve Mdafaa-i Hukuk Heyetlerine, stanbulun zorla igal edildiini bildirmi ve bu suikasttan yararlanarak birtakm kimselerin milleti aldatmasnn nne geilmesini istemitir.264 Mustafa Kemal Paa ayrca igallerin, gerekli mercilere sesin duyurulmas adna telgraflar ve mitingler yoluyla protesto edilmesini istemitir.265 ncelikle kendisi Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Heyeti Temsiliyesi adna stanbulda ngiliz, Fransz, talyan siyas temsilcilerine, Amerikan siyas temsilcisine, tarafsz devletler dileri bakanlklarna ve Fransa, ngiltere ve talyan Millet Meclislerine verilmek zere bir protesto metni gndermitir. Mustafa Kemal Paann protesto metninin bir ksm yledir: Biz, haklarmz ve bamszlmz savunmak iin giritiimiz mcadelenin kutsallna ve hibir kuvvetin bir milleti yaama hakkndan mahrum edemeyeceine inanyoruz. Tarihin bu gne kadar kaydetmedii bir suikast olan ve Wilson Prensiplerine dayanan bir Atekes Antlamasnn, milleti savunma imknlarndan yoksun brakm olmasndan doan bir hileye de dayanm olmas bakmndan ilgili milletlerin eref ve haysiyetleriyle de badamayan bu hareketin ne demek olduunun takdirini, resm Avrupa ve Amerikann deil, bilim kltr ve medeniyet Avrupa ve
264

Atatrk, Nutuk, s. 284-285; HTVD, Say: 13, Vesika Nu: 331; Mustafa Kemal Paa stanbulun igali hadisesini Trk Milletine bir suikast olarak grdn belirtmektedir. Paann bu suikast ifadesi igallere kar zaten belli olan duruunu pekitiren bir ifadedir. HTVD, Say: 13, Vesika Nu: 329, 330.

265

100

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Amerikasnn vicdanna brakmakla yetinir ve bu olaydan doacak byk tarih sorumlulua, son olarak bir kez daha dnyann dikkatini ekeriz.266 Ayrca Trk Milletine ve slam lemine bir beyanname yaynlamak suretiyle seslenmi, igalin hakszl ve bu igallere kar bamszlk yolunda mcadele edileceini vurgulamtr.267 Paann bu tepkisinin ardndan Anadoludan da pek ok tepki ortaya konmutur. nk stanbulun igal edilmesi halkn Hkmete olan gvenini iyice sarm, Mill Mcadele etrafnda daha da sk bir ekilde kenetlenmelerini salayacak bir ortam dourmutur. Mesel 18 Mart 1920de Balkesirde, halktan binlerce kii belediye nnde toplanm ve stanbulun, devletin merkezinin igalini protesto etmilerdir.268 Mustafa Kemal Paa ayrca stanbul ile btn resm ve husus ilikilerin kesilmesi istemitir. Bylelikle Anadolu ile stanbul arasndaki balar tamamen kopartlmtr.269 Nihayetinde Son Osmanl Meclis-i Mebusannn milletvekilleri tutuklanp Maltaya srldkten sonra yani meclis daldktan sonra Anadolunun kontrol tamamen Mill Mcadele Hareketinin eline gemitir.270
266 267 268 269

Atatrk, Nutuk, s. 285; Hkimiyet-i Milliye, 18 Mart 1336/18 Mart 1920, Nu: 16. rade-i Milliye, 18 Mart 1336/18 Mart 1920, Nu: 31; Hkimiyet-i Milliye, 18 Mart 1336/18 Mart 1920, Nu: 16. zmire Doru, 19 Mart 1336/1920, Nu: 44. HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 567, 568; gal hakknda Kolordular, Valilikler gibi resm makamlarla yaplan yazmalar iin bkz, HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 557, 558, 560, 561, 562, 571; HTVD, Say: 23, Vesika No: 592, 593, 594, 595, 601, 602; igal ertesi alnan mal tedbirler hakknda bkz, HTVD, Say: 13, Vesika No: 335; HTVD, Say: 22, Vesika No: 572. smet nnnn Zeynep Oraln sorularna verdii yant iin bkz, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 32, Nisan-1970, s. 8-9.

270

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

101

stanbulun igaliyle birlikte byk bir yara alan Salih Paa Hkmeti, ngilizler tarafndan da istenmeyen hkmet konumunda olmu, tabii olarak bu durum Hkmetin devamn zorlatrmtr. Nitekim Damat Ferit Paann yeniden iktidar mevkiine gelmesinde ngilizlerin Salih Paa Hkmetini drmeye ynelik faaliyetleri ile271 stanbuldaki Kuv-y Milliye aleyhtarlarnn abalar nemli rol oynamtr.272 Bilhassa Kuv-y Milliye aleyhtar
271

stanbulda bulunan tilf Devletleri Yksek Komiserleri, ilki 16 Mart 1920de, ikincisi 26 Mart 1920de ve ncs de 29 Mart 1920de olmak zere Salih Paa Hkmetine arka arkaya verdikleri nota ile Hkmetten Mustafa Kemal Paa ile milliyeti hareketin dier yneticilerinin reddedilmesini istemilerdi. Bu notalar iin bkz, Bill N. imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1975, s. 8-11; Mehmet Tevfik Bey, Bir Devlet Adamnn: Mehmet Tevfik Beyin (Biren) II. Abdlhamit, Merutiyet ve Mtareke Devri Hatralar, Cilt: 2, Yayna Hazrlayan: F. Rezan Hrmen, Arma Yaynlar, stanbul-1993, s. 375-385; tilaf Devletleri zellikle ngiltere, stanbulun resmen igalinden sonra i banda bulunan Salih Paa Hkmetini drmeye ynelik faaliyetlerini artrdlar. Bu ynde bask yapmaya baladlar. Nitekim Yksek Komiserler 26 Mart 1920de verdikleri ortak bir nota ile hkmetten Kuv-y Milliye Hareketini resmen red ve mahkm etmesini istediler. Salih Paa Hkmeti bu notaya 29 Martta verdii cevapta, Anadoludaki Kuv-y Milliye nam altnda yaplan hareketlerin meru haklarn mdafaas olduu cevabn verdi. Bunun zerine Yksek Komiserler 31 Martta bir nota daha vererek ayn isteklerini tekrarladlar Buna karlk hkmet 1 Nisan 1920de verdii bir nota ile igal kuvvetlerinin hukuka aykr bu muamelelerini protesto etmiti. Bkz, Adnan Sofuolu, Kuva-y Milliye Dneminde Kuzeybat Anadolu (1919-1921), Genelkurmay Basmevi, Ankara-1994, s. 324-325; Ayrca bkz, Sonyel, D Politika, Cilt: I, s. 209. stanbulda oluturulan Kuv-y Milliye aleyhtar cemiyetler ile ngilizlerin gizli bir plan hazrladklar ve bu plan tatbike koymak iin youn bir abaya giritikleri grlyordu. Mart 1920

272

102

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

olan Peyam- Sabah ve Alemdar gibi stanbul gazetelerinin Damat Ferit Paann yeniden iktidara trmanmasnda nemli rol oynadklar grlmektedir.273 yle ki Peyam- Sabahta, daha 25 Martta Sadaret makamnn Damad Feride teklif edildiine274 dair yazlar yazlm ve hkmetin istifa edeceine ilikin haberler gazetelerde yerini almtr. Bylesi haberlerin gazetelerde yer almas zerine Evkf Nazr mer Hulusi Bey, Vakit gazetesine bir deme vererek: Bir hkmet buhrannn olmadn, herkesin kar fikirlerini sylemekte ve tahminlerde bulunmakta serbest olduunu275 sylemitir. Maarif Nazr Abdurrahman eref Bey de 2 Nisanda gazetelerde kan demecinde: Hkmet buhran hakknda imdiye kadar karlan rivayetlere ramen mevkilerini muhafaza ettiklerini, hkmetin kendi namus ve
balarnda hazrlanan bu plana gre; 1- Hkmet drlecek ve Ferit Paann bakanlnda veya onun emsali olacak bir kiinin bakanlnda yeni bir hkmet kurulacakt. 2-Meclis-i Mebusan fesih edilecekti, 3- Kuv-y Milliyenin ilgas salanacakt. 4-stanbulda bir ura-y saltanat tekil edilecekti. Bu bilgi iin bkz, Sofuolu, a.g.e., 1366 Nolu dipnot, s. 366.
273

Peyam- Sabah gazetesi bayazar Ali Kemalin bu abalarda nemli rol oynadn belirten Yahya Kemal, siyas ve Edebi Portreler kitabnn Ali Kemali anlatt ksmnda Damat Ferit Paann drdnc defa sadarete geliinin tek msebbibi olarak Ali Kemali grmektedir. Kitabnda Ali Kemalin o gnlerin stanbulundaki nfuzunu anlatrken unlar sylemektedir: ...Kati olarak denilebilir ki Ali Kemal olmasayd, onun gazetesi tilfl tekrar kztrmasayd, evk ve cret vermeseydi, Ferid Paa tekrar iktidara gelemezdi. Ali Kemal ihtirsnn ateiyle, ikinci ve asl yaman olan Ferid Paa kabinesini mevki-i iktidara getirmi yegne adamdr. Bkz, Yahya Kemal, a.g.e., s. 89. Peyam- Sabah, 25 Mart 1336/25 Mart 1920, Nu: 476/10906. Vakit, 31 Mart 1336/31 Mart 1920, Nu: 843.

274 275

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

103

hamiyetinden kuvvet alarak grevini srdreceini276 sylemitir. Hkmetin grevine devam edeceine dair verilen demelere ramen Salih Paa Hkmeti, i ve d basklara daha fazla dayanamayp 2 Nisanda istifa etmek zorunda kalmtr.277 Salih Paa Hkmetinin istifas zerine de Padiah, Damat Ferit Paay Sadarete getirmeyi dnm, bu durum Damat Ferit Paann daha nceki iktidarlar esnasnda Kuv-y Milliye aleyhine giritii icraatlar yakinen bilen stanbuldaki vatanseverler tarafndan endie ile karlanmtr. Nitekim Meclis-i Mebusann kinci Bakan olan Hseyin Kazm Bey, Damat Ferit Paann tekrar Sadarete getirilmemesi hususunda Padiahla yapt grmeden eli bo dnmtr278. Dier taraftan Damat
276 277

Vakit, 2 Nisan 1336/2 Nisan 1920, Nu: 845. Dhiliye Nazr Ebubekir Hazm Tepeyrann teklifi zerine hkmetin, Mustafa Kemal Paa ile arkadalarn takbih etmemek iin istifa ettiine dair bir zabt tutulmu ve btn kabine yeleri bunu imzalamlar ve 2 Nisan 1920de topluca istifa etmilerdi. Konuyla ilgili tafsilat iin bkz, Ebubekir Hazm Tepeyran, Belgelerle Kurtulu Sava Anlar, ada Yaynlar, stanbul-1982, s. 51; Ayrca Bkz, Jaeschke, Trk Kurtulu Sava Kronolojisi, s. 97; Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: II, s. 463-464; Danimend, a.g.e., Cilt: IV, s. 464. Hseyin Kazm Bey hatralarnda bu grmeyle ilgili olarak Ferit Paann tekrar mevki-i sadarete getirileceini iittim. Fakat ihtimal vermedim eklinde Padiaha bir sz sylediini, Padiahn da Evet, kararm verdim getireceim! dediini belirtmektedir. Konumasnn devamnda Ferit Paann tekrar mevki-i sadarete getirilmesi, memleket ve makam- saltanat iin bir felaket olacaktr(...) Yine birtakm ehliyetsiz ve mnasebetsiz adamlar yanna toplayacak ve istibdat ile i grmek isteyecektir dediini buna karlk olarak da Padiahn Ferit Paay mevki-i sadarete getirmek kararn verdim ve yle yapacam dediini sylediini ve hatta ben Rum patriini, Ermeni Patriini ve Hahamban da istersem getiririm dediini belirtmektedir. Bkz, Hseyin Kazm

278

104

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Ferit Paann Sadrazam olmamas iin Saraya ve Meclise birok yerden telgraflar da gnderilmitir.279 Ancak gerek Saraya gerekse de Meclise gnderilen telgraflar amacna ulaamam, tepkiler Damat Ferit Paann yeniden iktidara gelmesinin nne geememitir. Hlbuki Sultan Mehmet Vahdettin de, ngilizler nezdinde itimada mazhar olduuna inand Damat Ferit Paann Sadaret mevkiine getirilmesini istemekteydi.280 Dolaysyla Damat Ferit Paann iktidara gelmesini nleme gayretleri beyhude bir giriim olmaktan teye geememekteydi. Nitekim beklenildii gibi olmu, Damat Ferit Paa, 5 Nisanda hkmeti kurmakla grevlendirilmi ve ayn gn, kurduu hkmet Padiah tarafndan tasdik edilmitir.281 Yeni hkmetin kuruluu ngilizler ve Kuv-y Milliye aleyhtar evreler nezdinde byk memnuniyet yaratmtr.282
Kadri, Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, Hazrlayan: smail Kara, letiim Yaynlar, stanbul-1991, s. 171-174.
279 280

Trkgeldi, a.g.e., s. 256-258. Mithat Sertolu, Son Osmanl Padiah VI. Mehmet Vahideddin, Hayat Tarih Mecmuas, Yl: 11, Cilt: 2, Say: 7, (1 Temmuz 1975), s 66; Sadaret grevi Damat Ferit Paaya teklif edilmeden nce Sultan Vahdettin, Tevfik Paay Sadarete getirmek istemiti. Ancak Tevfik Paa bu grevi kabul etmemiti. Bkz, nal, a.g.e., s. 2051; Trkgeldi, a.g.e., s. 260. Damat Ferit Paann Sadarete getirilmesiyle ilgili Hatt- Hmyn iin bkz, BOA, DUT, 9/140; ATASE Arivi, Klasr: 325, Dosya: 129, Fihrist: 1-1; Takvim-i Vekayi, 6 Nisan 1336/6 Nisan 1920, Nu: 3820, Hatt- Hmynun bugnk dile evrilmi metni iin bkz, nal, a.g.e., s. 2040; Galip Kemal Sylemezolu, 30 Senelik Siyas Hatralarm (nc ve Son Cilt) 1918-1922, lk Matbaas, stanbul-1953, s. 357; Byklolu, Trakyada Mill Mcadele, Cilt: II, s. 83-84. 5 Nisanda ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Robeck, ngiliz Dileri Bakan Lord Curzona gnderdii raporda stanbulda

281

282

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

105

zellikle Kuv-y Milliye aleyhtar basnda yeni Hkmet sevinle karlanmtr. Peyam- Sabahta Ali Kemal, ele geen bu frsatn iyi deerlendirilmesini istemi ve hkmetin lml kiilerden olumas iin Sadrazam Damat Ferit Paaya tavsiyelerde dahi bulunmutur.283 Refii Cevad ise, Alemdarda yazd Yeni Vaziyet Karsnda balkl yazsnda Damat Ferit Paann uygulayaca politikaya iaret etmi ve Ferid Paa Hazretleri, Kprl Mehmet Paa kadar edid, Kuyucu Murad Paa kadar tasfiyekr, Sokullu Mehmet Paa kadar dr-end bulunacaklardr...284 demitir.

Damat Ferid Paann iktidara geldiini mjdelercesine bildiriyordu. Bu rapor metni iin bkz, imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 17.
283

Peyam- Sabah, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 486/10916; Yeni kabinenin kimlerden olumas gerektii konusunda Sadrazam Damat Ferit Paaya tavsiyelerde bulunan Peyam- Sabahn bayazar Ali Kemal Bey, bir yazsnda, Kabinede Hrriyet ve tilf nazrlar istemedii, onun frkaclara kar olduu ve kabinenin tarafsz kiilerden olumasn istediini belirtiyordu. Ali Kemalin bu tavsiye ve istekleri Refik Halit (Karay) tarafndan yle dile getirilmektedir: Nihayet onun istedii oldu ve Ferit Paa, Reit, Fahrettin Beylerle operatr Cemil ve Kara Sait Paalar peine takm, Babliye yeni ekilde dhil oldu demektedir. Bkz, Karay, a.g.e., s. 187; Yine Alemdarda Nak Berab kesindeki Aydede imzal yazlaryla bilinen Refik Halit Bey de 4 Nisan 1920 tarihli yazsnda ttihatlardan hesap sorulmasn kimse nleyemez. Bundan sonra biz syleyelim bizi dinleyiniz diyerek, Hrriyet ve tilf Frkasnn hkmeti btn kuvvetiyle destekleyeceini sylemekteydi. Bkz, Alemdar, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 473/2773. Alemdar, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 473/2773; Damat Ferit Paa tarafndan kurulan yeni hkmetle ilgili gazetelerde kan dier baz deerlendirmeler iin bkz, Vakit, 5 Nisan 1336/5 Nisan 1920, Nu: 865.

284

106

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Damat Ferit Paann yeniden hkmet kurmakla grevlendirilmesi Kuv-y Milliye cephesinde ise byk tepki ile karlanmtr. Bu hkmete en byk tepki Mill Mcadele Hareketinin lideri Mustafa Kemal Paa tarafndan gsterilmitir: Paa, Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi adna yaynlad tamimde; igal ve bask altnda bulunan Salih Paa Hkmetinin, milletin hayati menfaatleri aleyhinde kararlar almas iin tilaf Devletleri tarafndan yaplan basklara daha fazla engel olamad iin istifa etmek mecburiyetinde kald ve yerine Damat Ferit Paann tayin edildiini belirtmitir. Tamimde devamla Hyanet-i vataniyesi sabit olan ve dman sngs ile tavzif edilen Damad Ferid Paa ve heyetinin hibir surette tannmayacan tamim eyleriz285 denilmitir. Yine Hkimiyet-i Milliyede yaynlanan bir yazda Damad Feridin bu lkeye yararl deil zararl olaca286 savunulmutur. Gerek stanbuldaki vatansever evrelerin gerekse de Kuv-y Milliye cephesinin bu hkmetten endie duymalar bouna deildir. nk Hkmette, Yunan ordusunun muvaffakiyeti iin dua edilmesini isteyen bir Adliye Nazr ve yine okul kitaplarndaki Trk kelimesini Osmanl kelimesiyle deitirtmeye kalkan bir Maarif Nazr vard.287
285

Tamim 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920 tarihli Hkimiyet-i Milliye gazetesinde de yaynlanmt. Bkz, Hkimiyet-i Milliye, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 21; Tamim iin ayrca bkz, Atatrkn Tamim Telgraf ve Beyannameleri IV, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1991, s. 298-299. Hkimiyet-i Milliye, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 21. Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: II, s. 490.

286 287

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

107

Damat Ferit Paa Hkmetinin kurulu gayesi bizatihi Padiahn 5 Nisan tarihli Hatt- Hmyununda ak olarak belirtilmitir. Buna gre Padiah, Ehliyet ve ryeti dolaysyla Sadrazamla Damat Ferit Paay tayin ettiini sylemekte ve Paadan milliyet nam altnda ika edilen itiaat nlemesini, bu karkl yaratanlar hakknda gerekli kanun yaptrmlar uygulamasn ve lkede asayi ve huzuru yeniden salamasn istemektedir.288 Bylece Padiah, Kuv-y Milliyeye kar yrtlecek politikalar iin Hkmete destek olacan Hatt- Hmyunu ile ortaya koymutur. Kuv-y Milliye Hareketini ve bu hareketin nde gelen lider kadrosunu yok etmek gayesiyle i bana gelen Damat Ferit Paa ve Hkmeti, ngilizler tarafndan da iddetle desteklenmitir.289 Hatta bu Hkmetle birlikte Mtarekede ikinci ibirlikilik dnemi balamtr bile diyebiliriz.290 Nitekim Damat Ferit Paa, iktidarnn daha ilk
288 289

Takvim-i Vekayi, 2 Nisan 1336/2 Nisan 1920, Nu: 3820; nal, a.g.e., s. 2051-2052. Damat Ferit Paann kurduu bu yeni hkmette grev alan yelerin ou ngilizlerin istedii adamlardan olumutu. Bkz, Osman zsoy, Saltanattan Cumhuriyete Giden Yolda Kurtulu Savann Perde Arkas, Aksoy Yaynclk, stanbul-1999, s. 296; Damat Ferit Paa, kendisini, yegne kurtuluun ngilizlere ho grnmek olduuna inandrm ve bu inancn Padiaha da alamt. Bu deerlendirme iin bkz, efik Okday, Bykbabam Son Sadrazam Ahmet Tevfik Paa, stanbul-1986, s. 56. Sultan Vahdettin, enitesi olan Damat Ferit Paay tekrar sadarete getirdi ve kabine 5 Nisan 1920de iln edildi. Bylece mtareke esnasnda giriilen ikinci ibirlikilik devri balad. H. Basri Danman, Art Diplomat-Son Osmanl Hariciye Nazrlarndan Mustafa Reit Paa, Arba Yaynlar, stanbul 1998, s. 100.

290

108

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

gnlerinde yani 8 Nisanda ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Robeckle grm, Anadoludaki mill hareketi yok etmek istediini syledikten sonra ngilizlerin de onaylayaca bir ekilde alacana dair sz vermi ve Kuv-y Milliyenin tenkiline ynelik giriecei mcadelede ondan yardm istemitir.291 Bu grmede; milliyetiler aleyhinde ferman, beyanname ve fetvlarn yaynlanaca ifade edilmi, bunlarn uaklarla Anadoluya dattrlmas konusunda yardmc olunmas ngiliz Yksek Komiserinden talep edilmitir. Amiral de Robeckle yaplan grmede Hkmet, Anadoluya ajanlar gndermek suretiyle istihbarat toplayacan da beyan etmitir. Bu grmede hkmetin siyas dmanlarnn tutuklanmas iin nasl bir yntem takip edilmesi gerektii gibi konular da ele alnmtr.292 Bylelikle Damat Ferit Paa, bu grme neticesinde Kuv-y Milliye aleyhine giriecei faaliyetler noktasnda ngilizlerden, arad destei salamtr.293 ngilizler, milliyeti akmlara kar baar kazanacandan emin olduklar iin, Damat Ferit Paay desteklemeye karar vermilerdir. Nitekim ilk grmeden gn sonra Damat Ferit Paa ile Amiral de Robeck tekrar bir grme yapmtr. Aslnda btn bu olup bitenler, Kuv-y
291

ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Robeckin bu grmeyle ilgili olarak kendi dilerine gnderdii belge iin bkz, imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, 26-29; Sonyel, D Politika, Cilt: I, s. 211-212; Damat Ferit Paann, dnyaya ngilizlerin gzlyle baktn ifade eden deerlendirme iin bkz, Murat Bardak, ahbaba (Osmanoullarnn Son Hkmdar VI. Mehmed Vahideddinin Hayat, Hatralar, zel Mektuplar), Pan Yaynclk, Birinci Basm, stanbul-1988, s. 437. imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 26. Sonyel, D Politika, Cilt I, s. 212.

292 293

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

109

Milliyeye ynelik bir plan ve programn Padiah, Damad Ferid Paa Hkmeti ve ngilizler tarafndan el birlii ile uygulamaya konulmasndan baka bir ey deildir.294 B) Damat Ferit Paaya Sadaretin Tevcih Edildii Ynnde Padiah Mehmet Vahdettinin Hatt- Hmynu Osmanl tarihinin belki de en kark ve en buhranl gnlerinin yaand bir dnemde iktidara gelmi ve orada ancak yirmi sekiz gn kalabilmi olan Salih Paa Hkmetinin 2 Nisanda istifas zerine Sadaret grevi Damat Ferit Paaya verilmitir. Damat Ferit Paann
294

Damat Ferit Paa ve Hkmeti, Anadoluda yeniden otorite tesis etmesi iin mutlaka ngilizlerle ibirlii yapmann gereine inanyordu ve bu inancn Padiaha da alamt. Padiah, ngilizlerin kendisine ve hkmetine her trl destei verecekleri hususunda ikna etmiti. Nitekim Tevfik Paa ile ilgili bir almada bu konuyla ilgili olarak Bykbabam birok kez Sultan Vahideddine ngilizlere snmakla kurtuluu beklemenin hatal olduunu sylemi ve Damat Ferit Paann ngilizlerden ald szn ne derece gerek olduunu tahkik iin ngiliz komiseriyle grmt. Ancak ngiliz komiserinden ald cevap: Biz Osmanl devleti ile harp halindeyiz, nasl hkmetinize vaatlerde bulunabiliriz eklinde olmutu. Bykbabam bu cevab Padiaha bildirdiinde, Padiah buna inanmak istemeyerek, Bu i o kadar gizlidir ki, sizden bile saklyorlar demiti. denilerek Damat Ferit Paa ile ngilizler arasnda bir ibirliinin olduunu Padiah da teyit etmekteydi. Bkz, Okday, a.g.e., s. 51; Benzer bir anlatmda Damat Ferit Paann Sadarete getirilmesinin sz konusu olduu gnlerde Meclis-i Mebusan ikinci bakan Hseyin Kazm Bey, Mabeyn Baktibi Ali Fuat Beye Eer Ferid Paa ngilizlerden kav bir sz alm ise Zt- hne kendisini sadarete getirsin; biz de elbirlii ile alrz. Fakat byle bir sz almam ise kendisinin sadareti memlekete pek fena tesir hsl edeceinden bunu yapmasn demiti. Ali Fuat Beyin bu szleri Padiaha naklettiinde, Padiahn cevab evet olmutu. Bu anlatm iin bkz, Trkgeldi, a.g.e., s. 260.

110

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Sadaret grevine getirilmesi 5 Nisan 1920 tarihli Hatt- Hmyn ile gereklemitir. Bu Hatt- Hmyn ve nazrlar listesi, 6 ve 11 Nisan 1920 tarihli Takvim-i Vekayi gazetelerinde yaynlanmtr.295 Yaynlanan bu listeye gre Damat Ferit Paann drdnc kabinesi u isimlerden olumutur: Sadrazam ve Hariciye Nazr Damad Ferid Paa, eyhlislam Drrzde Abdullah Efendi, Harbiye Nezaretine vekleten ve Bahriye Nezretine asaleten Ferikndan Beinci Kolordu Kumandan esbak Mehmet Said Paa, Dhiliye Nezretine asaleten ve ura-y Devlet Riyasetine Vekleten Dhiliye Nazr- esbak Reit bey, Adliye Nezaretine Mahkeme-i Temyiz stida Dairesi Reisi Ali Rti Efendi, Maarif Nezaretine Hariciye Mstear Fahrettin Bey, Nafa Nezaretine Doktor Cemil Paa, Ticaret ve Ziraat Nezaretine Ferikndan Hseyin Remzi Paa, Maliye Nezaretine Vekleten Maliye Mstearlna tayin olunan Bahriye Muhasebecisi Read Bey, Evkf- Humyun Nezaretine Ferikndan Osman Rifat Paa.296 5 Nisan 1920 tarihli bu rade-i Seniyye ile Padiah Vahdettin; Damat Ferit Paay Sadrazamla, Drrzde Abdullah Efendiyi de eyhlislamla getiriyordu. Hatt-
295

Takvim-i Vekayi, 6 Nisan 1336/6 Nisan 1920, Nu: 3820; BOA, DUT, 9/140; ATASE Arivi, Klasr: 325, Dosya: 129, Fihrist: 1-1; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923. Takvm-i Vekayi, 6 Nisan 1336/6 Nisan 1920, Nu: 3820; ATASE Arivi, Klasr: 325, Dosya: 129, Fihrist: 1-1; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923.

296

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

111

Hmyna gre Damat Ferit Paann Sadaret grevine getirilmesi, kendinden nceki Sadrazam Salih Paa Hkmetinin istifas ile sz konusu olmutur. Ayrca Padiah, Damat Feriti devlet ynetimindeki liyakati hasebiyle bu greve getirdiini297 ve kurduu yeni hkmetini de onayladn Hatt- Hmynunda belirtmitir. Damat Ferit Paann iktidara geldiini bildirdii bu Padiah Hatt- Hmynunun bundan sonraki muhtevas ise olduka ilgintir. nk Hatt- Hmynun devam eden cmlelerinde Kuv-y Milliye Hareketi dorudan doruya memleketin kt gidiinin tek msebbibi olarak kabul edilmekte, isyanclkla sulanmakta ve bu harekete kar gerekli tedbirlerin alnmas ise yeni hkmetten talep edilmektedir. rade-i Seniyyede, Mondros Mtarekesinin imzalanmasndan sonra lkenin siyas durumunun yava yava dzelmeye balad bir dnemde milliyet ad altnda karlan karklklarn lkeyi tekrar tehlikeli bir vaziyete getirdii ve bu karklklara kar imdiye kadar alnm olan bar tedbirlerin bir fayda salamayp sonusuz kald ifade edilmektedir.
297

Padiah Mehmet Vahdettin, Damat Ferit Paay ehliyet ve ryetine binaen yani liyakat ve devlet ynetimindeki i bilirlii ve uzak grllnden dolay sadarete getirdiini sylerken, durumun byle olmad baz devlet adamlarnca biliniyordu. Nitekim Hseyin Kazm Kadri bu konuda Padiaha gelince, gzel ve muntazam sz syler, iyi dnr ve grrfakat sonra azm u iradeden tamamyla tecerrt ederdi. Damat Feritin muvaffakiyetsizlii ve cehliyle ve tecrbesizliiyle her ite heybet u hsrana urad mkerreren sbit olmu ve muhitinden de istifadeye kabiliyet gsteremedii ve padiah mesuliyetlerine itirak ettirmekten de hli kalmad defaatla grlm iken, Vahideddinin yine ona tevecch ve itimadnn azalmamas izah kabil olmayan bir haldir demektedir. Bkz, Hseyin Kazm Kadri, a.g.e., s. 283.

112

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Padiah, bir isyan hareketi olarak niteledii bu karklklarn devam etmesi halinde, lkenin daha tehlikeli durumlara debilecei endiesini tadn iaret ederek, hkmetten, lkede karklklara yol aan bu olaylarn ve isyan durumunun dzenleyicisi ve tevikisi olan, isim ve faaliyetleri bilinen kiiler hakknda gerekli kanun ilemlerin yaplmasn, bu isyana aldatlmak suretiyle katlm olanlar hakknda da genel bir af kartlmasn istemitir. Ayrca btn Osmanl lkesinde asayi ve dzenin yeniden salanmas iin gereken tedbirlerin ncelikli olarak ve hzl bir ekilde alnmas da, Padiah tarafndan, yeni hkmetin yapmas gereken bir grev olarak belirtilmitir. Hkmetten beklenen dier bir grev de, halkn yeniden Hilfet ve Saltanat makamlarna tam bir sadakatle balanmasnn salanmasdr. Padiah, Hatt- Hmynu araclyla tilf Devletleri ile olan ilikilerin samimi ve gvene dayal bir ekilde gelitirilmesini, devletin karlar ile milletin hak ve adalete dayal savunmasna zen gsterilerek kalc barn bir an nce gerekletirilmesine aba gsterilmesini de hkmetten istemitir. Nihayet Padiah, halkn iinde bulunduu skntlara are bulunmas iin her trl mal ve iktisad nlemlere bavurulmasn da Damat Ferit Paaya dier bir talebi olarak belirtmitir. Grld gibi, Hatt- Hmynda, igallere kar Trk vatannn btnl ve mill istikllimizi salamak adna giriilen Kuv-y Milliye Hareketi bir isyan olarak nitelendirilmekte ve bu hareketin banda bulunan Mustafa Kemal Paa ve arkadalar iin gerekli kanun ilemlerin yaplmas istenilmektedir. Padiah Mehmet Vahdettin, lkenin Mondros Mtarekesinden sonra urad igalle-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

113

ri, Trk ve Mslman ahalinin maruz kald hakszlk ve zulmleri adeta grmemezlikten gelerek, lkede huzur ve asayiin var olduunu sylemekte ve bu huzur ve asayii bozanlarnda vatan kurtarma davas ile ortaya atlm kiiler olduunu ileri srmektedir. Damat Ferit Paann Sadaret mevkiine getirilmesiyle ilgili bu Hatt- Hmynda olduka dikkat ekici ve belkide ibret verici bir ifade de, tilf Devletleriyle samimi ilikilerimizin gven verici bir ekilde kurulmasnn istenmesidir. Samimi iliki kurulmak istenen bu devletlerin; Mondros Mtarekesinden sonra lkemizi igal eden, Paris Bar Konferans ile Londra ve San Remo Konferanslarnda lkemizi nasl paralayp, paylaacaklar hususunda birbirleriyle yaran ve nihayet devletin payitaht olan stanbulu igal ederek mill iradenin tecelligh olan Meclis-i Mebusan basan devletler olduu herhalde Padiah tarafndan unutulmutur! Padiah Mehmet Vahdettin, enitesi Damat Ferit Paaya neler yapmas gerektiini bir bir sralamakta ve Hatt- Hmynda bunlarn kendi talepleri olduunu belirtmek suretiyle de Hkmetin bu hususlarda alaca karar ve tedbirlerle, yapaca btn icraatlara destek olacan iln etmektedir. nk dnyaya ngilizlerin gzlyle bakan Damat Ferit Paa,298 Anadoluda yeniden otorite tesis edebilmek iin mutlaka ngilizlerle ibirlii yapmann gerekliliine inanmaktayd. Nitekim bu inancn Padiaha da alam ve Padiah, ngilizlerin kendisine ve hkmetine her trl destei verecekleri hususunda ikna etmitir.299
298 299

Bardak, a.g.e., s. 437. Okday, a.g.e., s. 105.

114

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

C) Damat Ferit Paa Hkmetinin Yaynlad Beyanname 11 Nisan 1920 tarihli Takvim-i Vekayide yaynlanan ve muhtevas itibaryla Kuv-y Milliye Hareketi aleyhinde hkmlerin yer ald ikinci belge Hkmet Beyannamesidir.300 Hkmet Beyannamesinin yaynlanmasn temelde iki nedene balayabiliriz: Bunlardan ilki Padiah Mehmet Vahdettinin 5 Nisan tarihli Hatt- Hmynunda yer alan halkn Padiah ve Halifeye olan sarslmaz ve zedelenmez sadakatlerini daha da glendirmek dncesidir. kincisi ise Damat Ferit Paann 8 Nisanda stanbuldaki ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Robeckle yapt grmede aka dile getirdii milliyetiler aleyhinde bir beyanname yaynlama arzusudur. Hkmetin Beyannamesidir balyla Takvim-i Vekayide yaynlanan bu beyannamenin daha ilk cmlesinde: Osmanl Devletinin bugn emsali grlmemi bir tehlike ierisinde olduu belirtilmitir. Devletin kar karya kald bu emsli grlmemi tehlikenin nedeni olarak da Birinci Cihan Harbi gsterilmektedir. Damat Ferit Paa Hkmetine gre; millet bu harbe, bilmeyerek ve istemeyerek srklenmi, savata mal ve canyla byk fedakrlklara katlanm, ancak savan sonucunda yenilgiyi kabullenmek suretiyle nihayetinde yaplan mtareke ile galip devletlere teslim olmak zorunda kalmtr. Beyanna300

BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Damat Ferit Paa Hkmetinin yaynlad bu beyanname stanbul gazetelerinde de yaynlanmt. Nitekim Alemdar gazetesi 11 Nisan gnl saysnda Hkmetin Pek Mhim ve Tarihi Beyannamesi balyla aynen vermiti. Bkz, Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

115

meyi yaynlayan hkmete gre; memleketin felahn salayabilmek iin ncelikle uradmz bu zc neticeyi kabullenmek, sonrasnda da zamann icaplarna gre bir siyaset takip etmek en aklc yoldur. Ancak lkenin iinde bulunduu fevkalade duruma uygun bir siyasetin neticesinde memleketin kurtuluu salanabilir. Fakat bu durumun karsnda olan ve lkenin kurtuluunun silahl mcadele ile salanabileceini grm olan Mustafa Kemal Paa ve arkadalar, Damat Ferit Paann memleketi kurtaracak siyasetinin nnde byk bir engel tekil etmektedir. Dolaysyla da ncelikle bu engeli amann bir yolunun bulunmas gerekmektedir. Ayrca Damat Ferit Paa beyannamesinde, lkenin iinde bulunduu fevkalade durumun farkna varamayan baz kiilerin, sadece hrs ve karlar urunda Mill Tekilt ad altnda lkede yarattklar fitne ve fesat hareketleri ile siyas vaziyetimizi son derecede tehlikeli bir duruma getirdiklerinden bahsetmi, bu tehlikeli durumun ise; zaten sava yllarnda yaplan her trl yolsuzluk ve cinayetlerden derin bir ekilde etkilenmi olan kutsal vatanmzda yeni yaralar atn ve daha byk yaralar aabileceini ifade etmitir.301 Hkmete gre, Tekilt- Milliye ad altnda ortaya km olan bu fitne ve fesat hareketlerini ortaya karanlarn yaptklar baz irkin olaylar, Avrupa ve Amerika kamuoyunu tamamen aleyhimize evirmi ve bunun sonucu olarak da bu devletler bizimle uygulamaya koymaya altklar bar artlarn arlatrmlardr. Hatta bu
301

BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923.

116

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

devletler, mtareke artlar gerei stanbulu bile geici olarak asker igal altna almlardr. Mustafa Kemal Paa da stanbulun igali zerine stanbul ile Anadolu arasndaki haberleme ve ilikileri tedbir maksadyla kestirmitir. Bu durum beyanname araclyla dikkatlere sunulmakta ve stanbulun asker igal altna alnmasndan sonra isyan elebalarnn Hkmet Merkezi ile Anadolu arasndaki haberleme ve ilikileri kesmeye almalarnn en byk vatan hainlii olarak deerlendirildii belirtilmektedir. Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan Mill Tekilt, bir serkelik hareketi olarak alglanmaktadr. Bu hareket, devletin ban gvdesinden ayrmak ve Anadoluyu istilaya maruz brakmak gibi byk bir felakete zemin hazrlamaktadr. Bu sebepledir ki Damat Ferit Paaya gre yalanc milliyet davasyla ortaya atlanlar, ahs ihtiraslarna vatan ve milleti feda eden kiilerdir. Bu mnasebetle de Osmanl tebaasnn en byk dmanlar bunlardr, yani Kuv-y Milliye Hareketidir. Beyannameye gre Kuv-y Milliye Hareketi mensuplar; anayasay ve devletin kanunlarn ayaklar altna alan, halktan zorla para toplayp vatandalar zorla kendi emirleri altnda askere alan kiilerdir. Hatta Kuv-y Milliye Hareketine madd destek salamayanlara ve Kuv-y Milliyeciler namna askerlik yapmak istemeyenlere trl ikenceler edip, ldrmeye dahi bavurduklar beyannamede tebaann dikkatlerine sunulmaktadr. Yine bu hareketin mensuplar, kyleri ve hatta kasabalar basmak, yakp ykmak ve yamalamakla da sulanmaktadr. Kuv-y Milliyecilerin yaptklar btn bu fiiller, Allahn emirlerine ve slm hukukuna aykrdr. Dolaysyla da cezalandrlmaldr. Nitekim beyannamede belirtilen ve bylelikle yukardaki crmleri ilemekle sulanan Kuv-y Milliyecilerin,

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

117

Allahn emirleri ve slm hukukuna kar geldikleri, beyannamenin ekinde bulunan Fetv-y erife ile de kantlanmaya allm, bylelikle fetvnn kitleler zerindeki etkisinden yararlanlmaya allmtr.302 Ayrca Hkmet, yaynlad beyannamede temel politikasnn ne olduunu da ifade etmitir. Buna gre Hkmetin en temel politikas; Osmanl vatannn kar karya kald her trl felketin izalesi ve nfus ve kuvvet bakmndan uradmz zararlarn giderilmesidir. Hkmet, bu yoldaki her almay deerli grdn, her ferdin hayatnn hkmet iin deerli olduunu ifade ettikten sonra iyilikle yani kan dkmeden amaca ulamay hedef edindiini dile getirmitir. Hkmet, beyannamesi araclyla, iyilikle sorunlarn zmn istediini ifade etmekte, Kuv-y Milliyecilerin ktklar yoldan geri dnmelerini talep etmekte ve eer iyilikle yola gelmezlerse bu kiiler hakknda cebir kullanmaktan geri durmayacan da belirtmektedir. Nitekim beyannamede, yola gelmeyenlerin, er-i erif ve kanun- mnif mucibince ve hatt- hmayn ile tebli olunan rade-i Seniyye-i hazret-i Hilafetpenahiye gre yok edilmesi iin elden gelen her eyin byk bir gayretle yaplaca da ifade edilmitir.303 Damat Ferit Paa Hkmeti, yaynlad beyannamenin son ksmlarnda ise, Kuv-y Milliyeciler tarafndan kandrlan, Kuv-y Milliyecilere katlan fakat yaptn302

BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923. BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923.

303

118

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

dan piman olan kimselere seslenmi ve asiler iinden yaptklarndan piman olanlarn bir hafta ierisinde pimanlklarn dile getirmelerini ve padiaha ballklarn bildirmelerini istemitir. Nitekim padiaha ballk bildiren ve bu ballnda samim olan asilerin padiah tarafndan affa mazhar olaca da mjdelenmitir. Dier taraftan isyan hareketinin tertipileri ve tevikileri ve onlarla birlikte hareket etmekte srar eden asilerin ise eran ve kanunen kesinlikle yok edilecei belirtilmitir.304 Damat Ferit Paa ve Hkmeti, yaynlad bu beyanname ile, ngilizlerin, Salih Hulusi Paa Hkmetine yaptrtmak isteyip de yaptrtamad Kuv-y Milliye Hareketinin red ve takbih edilmesi hususundaki taleplerini yerine getirmitir. Bilindii gibi stanbulun resmen igal edildii tarih olan 16 Mart 1920 gn ngilizler Salih Paa Hkmetine verdikleri bir nota ile gerek Klikya ve gerekse muhtelif blgelerde meydana gelen olaylar messif vakalardaki mesuliyetleri inkr edilemeyecek bir vaziyet alm olan Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn yaptklarnn hkmet tarafndan red ve takbih edilmesini305 istemilerdir. Salih Paa Hkmeti bu notaya 17 Martta verdii cevapta: Hkmetinin bu hareket zerinde bir tesir ve murakabe yapma imknna sahip olmadn ve bu hareketi idare edenler tarafndan ika ve tatbik edilebilmi olan aykr tedbirleri takbih ve tenkit etmekten baka bir ey yapamayacan306
304

BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923. Sylemezolu, a.g.e., s. 194; Tepeyran, a.g.e., s. 24-26. Sylemezolu, a.g.e., s.195-196; Hkmetin verdii bu cevaptan komiserlerin, zellikle ngilizlerin memnun olmadn syleyen

305 306

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

119

bildirmitir. tilaf Devletleri Komiserleri ise, hkmetin verdii bu cevaptan tatmin olmamlardr. nk onlar, hkmetin Kuv-y Milliyeyi kabul etmediklerini ve onu reddettiklerini aklamalarn istemilerdir. Oysa hkmet ne Kuv-y Milliyeyi ret etmi ne de Mustafa Kemal Paa ve arkadalarn asi iln etmiti. Bunun zerine tilaf Devletleri Komiserleri, 26 Martta Salih Paa Hkmetine ikinci bir nota vermiler ve Osmanl devletinden, Mustafa Kemal Paa ve Milliyeti hareketin dier yneticilerinin reddedilmesini istemekle grevlendirildiklerini, Sadaretin gnderdii 17 Mart tarihli cevabi nota ile bu isteklerin ancak bir ksmna tatminkr cevap alabildiklerini, asl nemli olan ise Milliyeti hareketin liderleri hakknda, 16 Mart tarihinden beri Osmanl Hkmetinin hibir kar tavr almam olmas Yce Konseyin kararna dayal olan bu istekleri Yksek Komiserlerin geri almaya ve yumuatmaya yetkilerinin olmad, grevleri gerei Osmanl Hkmetinin gecikmeden Mustafa Kemal Paa ve sz konusu hareketin dier yneticilerini reddettiini iln etmesini, hkmeti bu karar almaya tekrar davet ettiklerini307 bildirmilerdir. Hkmet bu notaya 28 Martta cevap vermi ve yaynlaDhiliye Nazr Ebubekir Hazm Bey Komiserlerin gazetelerle ilnn srarla istedikleri red ve takbihin hakiki manas, Mustafa Kemal ve arkadalarnn devlete kar isyanlarn iln etmek demekti. Biz bu teklifi kabul etmeyeceklerini bilerek yazp suretlerini kendilerine gnderdiimiz beyannamelerle 15 gn srncemede braktk demektedir. Bkz, Tepeyran, a.g.e., s. 48.
307

Bu nota iin bkz, Mehmet Tevfik Bey, a.g.e., s. 375-376; imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, Belge Nu: 2, s. 8-9. tilaf Devletleri, mtemadiyen kendilerini oyalayan Salih Paay koyu bir Kuv-y Milliyeci olarak grmekteydiler. Bu deerlendirme iin bkz, Gztepe, a.g.e., s. 260.

120

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

may dnd beyanname rneini de gnderilen cevab yazya eklemitir.308 tilf devletleri Yksek Komiserleri, Salih Paa Hkmetinin yaynlamay dnd ve bir rneini kendilerine gnderdii bu beyannameyi de beenmemiler ve 29 Martta Hkmete nc bir nota gndermeyi kendileri asndan zorunlu hissetmilerdir. nc notalarnda: Mustafa Kemali ve Hkmetin iradesine aykr hareket eden Mill Hareketin nderlerini aka knayan ve halk hkmetin emirlerine uymaya davet eden bir beyannameyi ancak kabul edebileceklerini bildirmilerdir. Salih Paa Hkmeti, bu son notaya 1 Nisanda uzun bir yazyla cevap vermi ve iki ayr beyanname rneini de verdii cevaba ekleyerek Yksek Komiserlere gndermitir. Osmanl Hkmetini bunaltarak istifaya zorlamay dnen tilf Devletleri, hkmetin verdii ve yaynlamay dnd beyannameyi yine kabul etmemiler, Hkmet, 2 Nisan 1920de istifa etmek zorunda kalmtr.309 Sonu olarak Salih Paa Hkmetinin istifas ertesinde ngilizler ve Kuv-y Milliye aleyhtarlarnn basklarnn bir neticesi olarak Damat Ferit Paa Hkmeti ibana gelmitir. Damat Ferit Paa daha iktidara gelir gelmez, Anadoludaki Milli Hareketi yok etmek iin ngilizlerin onaylayaca bir ekilde alaca hususunda Amiral de Robecke sz vermi ve ondan yardm ve destek talep etmitir. Nitekim bu sznde duran Damat Ferit Paa, 11 Nisanda yaynlad hkmet beyannamesi ile Mustafa Kemal Paa ve dier Kuv-y Milliye nderlerini asi iln etmi, Kuv-y Milli308 309

Bu yaz ve ekindeki beyanname iin bkz, Mehmet Tevfik Bey, a.g.e., s. 378; imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 9-10. Tepeyran, a.g.e., s. 52.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

121

ye Hareketini de harekt- baiyane olarak nitelemi ve bunlarn yapt faaliyetlerin Allahn emirlerine ve slm hukukuna kar olduunu ilan etmitir. Hkmetin Beyannamesinde vatann gerekten byk bir tehlikede olduu sylenmektedir. Ancak Damat Ferit Paa Hkmetine gre bu byk tehlike, lkemizin bir batan dier baa igal altnda olmas, igal altnda bulunan blgelerdeki Trk ve Mslman ahalinin Yunan ve Ermeniler tarafndan mezalim derecesinde katledilmesi, mal ve mlklerinin gasp edilmesi, rz ve namuslarnn inenmesi deildir. Beyannameye gre tehlike, igaller karsnda vatan btnln korumak ve mill istikllimizi temin etmek gayesiyle ortaya atlan Kuv-y Milliye Hareketi ve bu hareketin bata Mustafa Kemal Paa olmak zere nde gelen yneticileridir. Bu cepheden bakldnda vatan ve millet urunda hibir fedakrlktan kanmayan, gerektiinde makam, mevki ve rtbesini bir kenara koymak suretiyle sine-i millette bir ferd-i mcahid olarak grev yapmay bile eref sayan yrekli, vatansever Kuv-y Milliyecilerin yalnz hrs ve karlar iin mcadele ettiklerinin dillendirilmesi ve Mill Mcadelenin esasnn kar elde etme gayretinden ibaret olduunun beyannamelerle duyurulmas gerekten dndrc bir durumdur. Yine beyannamede ifade edilen ve Kuv-y Milliye Hareketi mensuplarnca yapld sylenen birtakm irkin olaylardan kastedilen, herhalde Mara, Urfa ve Antep halknn igalcilere kar verdii mcadele olsa gerektir.310
310

Bilindii gibi Adana, Mara, Urfa ve Antepte Fransz igal kuvvetleri ve onlarn ibirlikisi olan Ermenilere kar bir mill mcadele yrtlmekte idi. zellikle Ermenilerin, Fransz igal kuvvetlerine her trl yardm ve destei yapmakta, bu vilayetlerdeki Trk halka kar, bask, sindirme, aalama, gasp ve katl gibi

122

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Vatann, cann ve namusunu, Fransz ve ibirliki Ermenilere kar mdafaa etmek iin silaha sarlan bu insanlarn mcadelesinin, birtakm irkin olaylar311 olarak nitelendirilmesi Damat Ferit Paa ve Hkmetinin ihanetinin hangi noktalara vardn gstermesi bakmndan ibret vericidir. Beyannameden anlalan bir dier alt izilecek husus da stanbulun igalinin gerekesi olarak Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn Milli Tekilt ad altnda ortaya kardklar fitne ve fesat hareketi olduunun belirtilmesidir.312 Oysa bilindii gibi stanbulun igalinin
yollara bavurmaktaydlar. Bu durum bu vilyetlerde halkn igallere kar direnme azmini artrm ve Franszlara kar silahl bir mcadeleyi balatmlard. zellikle Marata halk Franszlara ve Ermenilere kar ok iddetli ve kanl bir mcadeleye girimiti. Bu deerlendirme iin bkz, Fahir Armaolu, ngiliz Belgelerinde stanbulun gali Belleten, Cilt: LXII, Say: 234, (Austos 1998), Ankara-1999, s. 473-474.
311

1920 ylnn Mart ay balarnda Avrupada yaynlanan baz gazetelerde, Ermenilerin Klikyada Trkler tarafndan katledildikleri ve 15-20 bin civarnda Ermeninin ldrldne dair haberler kmaya balamt. Bu konu ngiliz babakan Lloyd George tarafnda Avam kamarasnda dile getirilmiti. Ancak blgeyi igal eden ve orada olup bitenleri en bilecek olan Franszlarn bu katliamlardan haberleri bile yoktu. Bkz, Akyz, a.g.e., s. 96; ngiliz Babakan Lloyd George Marataki Ermeni katliamlarna karlk stanbulun rehin alnmasn nermiti. Franszlarn Marata uradklar yenilgi stanbulun ikinci kez ve bu defa resmen igal edilmesine neden olmutu. Bu deerlendirme iin bkz, Bige Yavuz, Kurtulu Sava Dneminde Trk-Fransz likileri 19191922, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1994, s. 64. stanbuldaki ngiliz Yksek Komiseri Sir John De Robeck, 1 Martta Lord Curzona gnderdii gizli yazda Mara blgesindeki Fransz glerine saldran Ulusu milis gcne silah ve mermileri Osmanl Savunma Bakanl ile Osmanl kolordu ve tmen komutanlarnn

312

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

123

en nemli sebeplerinden birisi, tilf Devletlerinin yeniden stanbul Hkmeti zerinde etkili tesir ve murakabesini salamak, dieri ise bir sre sonra San Remo Konferansnda alnan kararlar kabul edecek ve uygulayacak teslimiyeti ve ibirliki bir hkmeti -Damat Ferit Paa Hkmeti- i bana getirmektir.313 Beyannamede isyan balar olarak nitelendirilen Mustafa Kemal Paa ile arkadalarnn Hkmet merkezi ile Anadolu arasndaki haberleme314 ve ilikileri kesmeye almalar en byk vatan hainlii olarak ilan edilmektedir. Gerektende stanbulun igal edildii 16 Mart gn Heyet-i Temsiliye adna Mustafa Kemal Paa tarafndan; kolordu komutanlklarna, valilere ve mutasarrflara ekisaladn bildiriyordu. Bkz, Salhi R. Sonyel, Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz stihbarat Servisinin Trkiyedeki Eylemleri, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1995, s. 67; stanbulun igal edilmesini, Kuv-y Milliye Hareketi ile Ermeni katliamlarna dayandran bir deerlendirme iin bkz, Tahsin nal, stanbulun gali 16 Mart 1920, Trk Kltr, Yl: IX, Say: 101, (8 Mart 1971), Ankara-1971, s. 477; Benzer bir deerlendirme iin bkz, Byklolu, Atatrk Anadoluda, Cilt: I, s. 129-130.
313

stanbuldaki Fransz Yksek Komiseri Defrance, Fransz Dileri Bakanlna gnderdii bir raporunda stanbulda Anadoludaki milliyetilerle baa kabilecek yeni bir hkmetin kurulmas iin padiah desteklemek, bunun iinde nce nde gelen ittihat ve milliyetileri tutuklamay ve parlamentoyu feshetmeyi neriyordu. Bkz, Yavuz, a.g.e., s. 64-65. Mustafa Kemal Paa tarafndan, meydana gelebilecek karklklara mani olmak, muhtemel tahriklere ve yanl anlalmalara meydan vermemek iin 16 Mart 1920de Anadoludaki btn mlk ve asker makamlar ile Mdafaa-i Hukuk tekilatlarna bir telgraf ekilmi ve bir mddet iin dost olsun, dman olsun, btn d dnya ile resm balantlarn geici olarak kesildii bildirilmitir. Bkz, ATBD, Say: 79, Belge Nu: 1475.

314

124

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

len telgraflarla; Heyeti Temsiliyenin bilgi ve muvafakati olmadan hibir makam ve memurun stanbul ile muhabere etmemesi,315 telgraf merkezlerine birer subay veya memur grevlendirilerek telgraflarn kontrole tabi tutulmas istenmi,316 stanbul ile btn resm ve husus telgraf haberlemeleri ile telgraf memurlarnn gizli grmeleri yasaklanmt.317 Yine Heyet-i Temsiliye Riyasetince Ali Fuat Paa vastasyla birlik komutanlarna verilen bir direktifle Geyve Boazndaki demiryolu hatlarnn tahrip edilerek ulamn kesilmesi ve uzun bir sre iin demiryolu hatlarna sahip olunabilmesi iin Eskiehir, Afyonkarahisar ve Geyve Boaz civarndaki ngiliz ve dier tilaf Devletleri askerlerinin silahlarnn alnmas318 istenmiti. Birinci Kolordu kumandanna ektii 31 Mart 1920 tarihli bir telgraf yazsnda da Mustafa Kemal Paa, stanbulla resm ve zel her eit yazmalarn kesilmesi ve Harbiye Nezaretinden ve dier hkmet dairelerinden herhangi bir ekilde gnderilecek resm mektuplarn, zarflar almadan iadesini uygun grdklerini bildirmitir.319 Devlet merkezi olan stanbulun igal edilmesi karsnda, Ankarada Heyet-i Temsiliye adna Mustafa Kemal Paa tarafndan alnan bu tedbirler ne ahsi bir gaye ve ihtiras iindir, ne de keyfdir. Vatann ve milletinin selmeti urunda alnan, alnmas gereken baz tedbirlerdir. Nitekim Mustafa Kemal Paa bu hususta; kolordulara, vilayetlere
315 316 317 318 319

HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 566. HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 564. HTVD, Say: 22, Vesika Nu:567. HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 561. Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 88.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

125

ve mstakil livalara gnderdii 17 Mart 1920 tarihli telgrafta unlar sylemektedir: Meclis-i Mebusan dahi dhil olduu halde bilcmle devir-i hkmetle beraber stanbul ngilizler tarafndan cebren ve resmen igal edilmitir. Telgarafhaneler dahi igal altnda bulunduundan dolay ne makam- Hilfet ve Saltanat ne de sair makmat- resmiyeye maruzatta bulunmak imkn kalmamtr. Bu eraite nazaran Anadolu Dersaadetle ve makam- resmiye ile dorudan muharebeden mahrum kalmtr. Ve muhabere teebbs dorudan doruya dmanlar karmza karmakta olduundan dolay gayricaizdir.320 Bu telgraftan da anlalaca zere Anadolu ile stanbul arasndaki haberleme, stanbulun igaliyle birlikte zaten kesilmitir. Nitekim ngilizlerin, stanbulu igal ettikleri srada aldklar ilk tedbirlerden birisi Telgraf ve Telefon Mdiriyet-i Umumiyesi321 ile Harbiye Telgrafhanesini322 igal etmek olmutur. Bu nedenle Damat Ferit Paa Hkmetinin yaynlad beyannamede belirtilen isyan balarnn Hkmet merkezi ile Anadolu arasndaki haberleme ve ilikileri kesmeye kalkmalar en byk vatan hainliidir sulamas mesnetsiz ve aslsz bir iddiadan teye gememektedir. Hkmet, beyannamesinde ayrca Mill Tekilt denilen serkelik harekt, yani Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn igallere kar vatan ve milleti mdafaa iin giritikleri Milli Mcadele Hareketinin, hem devletin ban gvdesinden ayrmak hem de Anadoluyu korkun bir istilaya maruz brakmak felaketini hazrlad sulamas yaplmaktadr. Damat Ferit Paa Hkmetine gre herhal320 321 322

HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 568. HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 557. HTVD, Say: 22, Vesika Nu: 558.

126

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

de Anadolu igal altnda deildi. Oysa vicdan sahibi her insan iyi bilmekteydi ki memleket bir batan bir baa igal altndayd ve bu igaller, igalciler ve onlarn ibirlikileri, Anadoluda ve Trakyada yaptklar ile zaten memleketi byk bir felaketin ierisine srklemilerdi. Hlasa bu beyannamenin yaynland gnlerde vatann hemen hemen her yeri igal edilmiti. Bundan daha korkuncu ne olabilirdi ki? Birileri tarafndan memleketin igal edildiinin anlalmas iin lkenin tamamen paralanp bllmesi mi gerekiyordu? Nitekim onu da Damat Ferit Paa Hkmeti Sevr Antlamasn imzalayarak yapmayacak myd? Devletin ban gvdesinden ayrmak hususuna gelince; stanbulun resmen igaliyle ortada bir devlet kalm myd ki devletin ba gvdesinden ayrlacakt? Acaba bakenti igal altna alnm bir devlet, devlet olarak ayakta kalabilir miydi? Bakentin igaliyle birlikte devletlik vasf byk yara almam myd? Bu hususta Mustafa Kemal Paa stanbulun igal edildii 16 Mart gn btn komutanlara, vali ve mutasarrflara, mdafaa-i hukuk cemiyetlerine, belediye bakanlklarna ve basn derneine gnderdii bir bildiride: Nihayet bugn, stanbulu zorla igal etmek suretiyle, Osmanl Devletinin yedi yz yllk hayat ve hkimiyetine son verildi323 diyerek, igali mteakip Osmanl Devletinin varlnn ve egemenliinin hukuk manada sona ermi olduunu dile getirmitir. Yine Mustafa Kemal Paa 14. Kolordu Kumandan Yusuf zzet Paann telgrafna verdii cevab yazsnda Bu vaziyete nazaran stanbulda salhiyet ve hkimiyetini kullanmaya muktedir bir kudret mevcudiyeti elbette kabul edilemez.324 diyerek
323 324

Atatrk, Nutuk, s. 286. HTVD, Say: 23, Vesika Nu: 602.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

127

igalle birlikte stanbulda yetki ve egemenlie sahip bir gcn kalmadn belirtmitir. Bu gerein farknda olan Mustafa Kemal Paa, hemen harekete geerek, stanbulun igali dolaysyla olaanst yetkiye haiz bir meclisin Ankarada toplanmas iin yeniden bir seim yaplmas hakknda vilayet ve kolordulara yapt 19 Mart tarihli bildirisinde unlar ifade etmitir: Makarr- Hilfet-i slmiye ve Payitaht- saltanat- Osmaniyenin Dvel-i tilfiye tarafndan resmen igali kuvve-i teriiye ve adliye ve icraiyyeden ibaret olan kuva-y selaseyi devleti muhtel etmi ve bu vaziyyet karsnda ifa-y vazifeye imkn gremediini hkmete resmen tebli ederek Meclis-i Mebusan dalmtr. u halde Makam- Hilfet ve Saltanatn masniyet-i istikllini ve Devlet-i Osmaniyenin tahlisini temin edecek tedabiri teemml ve tatbik etmek zere millet tarafndan salahiyet-i fevkaladeye haiz bir meclisin Ankarada itimaa daveti.325 Grld gibi stanbulun igaliyle birlikte ortada ne devlet, ne de onun ba kalmtr; igalle birlikte devletin, yasama, yrtme ve yarg gc bozulup zaafa uramtr. Artk Padiahn ve stanbul Hkmetinin siyas ve idari anlamda kuvvet ve kudreti kalmamtr. D) eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin Fetvs 11 Nisan 1920de Takvim-i Vekayide Kuv-y Milliye aleyhinde yer alan dier bir kararda eyhlislam Drrzde
325

HTVD, Say: 13, Vesika Nu: 337; ATBD, Say:79, Belge Nu: 1746; Atatrk, Nutuk, s. 288-289; hsan Ilgar, Trkiye Byk Millet Meclisi (1920-1998) ve Osmanl Meclis-i Mebusan (1877-1920), Geniletilmi kinci Bask, Ankara-1998, s. 25-26.

128

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Abdullah Efendi326 tarafndan verilen Fetvdr.327 Bu Fetv,328 birbirini tamamlayan be fetv olarak kartlmtr ve hepsinin esas da hurc ales-sultan yani padiaha isyana dayanmaktadr. Bylelikle Fetvya meruiyet kazandrlmaya allmtr. nk ull-emre itaat gerek326

Rumeli Kazaskeri Drrzde Mehmet Drr Efendinin olu olan Drrzde Abdullah Efendi, Damat Ferit Paann drdnc kabinesinde eyhlislamlk grevine atanmtr. 5 Nisan 1920de atand bu grevi 31 Temmuz 1920 tarihine kadar srmtr. Damat Ferit Paa Hkmetinin 31 Temmuzda istifa etmesi zerine bu grevi sona ermitir. Mill Mcadelenin zaferle sonulanmas zerine 1922 sonlarna doru yurt dna kam ve daha sonra Hicaz Emiri erif Hseyinin yanna gitmi ve 1923de Hicazda vefat etmitir. Bkz, Abdlkadir Altnsu, Osmanl eyhlislamlar, Ankara-1972, s. 264; Sadk Albayrak, Son Devir Osmanl Ulemas, Cilt: 1, stanbul-1996, s. 66-67. Fetvnn metni iin bkz, BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; ATASE Arivi, Klasr: 525, Dosya: 129, Fihrist: 1-1; ATASE Arivi, Klasr: 486, Dosya: 40-2, Fihrist: 7-2; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923. Fetvnn deiik tanmlar yaplmtr. Kavram olarak fetv, bir fakihin kendisine herhangi bir meselede yneltilen soruya verdii, hkm mahiyetini tamayan cevap olarak tanmlanmtr. Bkz, Murat Akgndz, Osmanl Devletinde eyhlislamlk, Beyan Yaynlar, stanbul-2002, s. 219; Yine fetv din ve hukuk bir meselenin hl ve aklanmas erevesinde vaki olan sorunun cevabdr eklinde aklanmtr. Bkz, mer Nasuhi Bilmen, Hukuku slmiye ve Islahat Fkhyye Kamusu, Cilt: 1, stanbul-1967, s. 246; Bir baka tanmda ise fetv, Hukuk ve din bir soru hakknda verilen cevap, ulalan karar olarak belirtilmitir. Bkz, smail Hakk Uzunarl, Osmanl Devletinin lmiye Tekilt, Ankara-1965, s.173. Fetv ile ilgili daha geni bilgi iin bkz, Ali Sarkoyuncu, Milli Mcadelede Din Adamlar, Cilt: II, Diyanet leri Bakanl Yaynlar, Ankara-2002, s. 21-24.

327

328

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

129

lidir ve Kuv-y Milliye Hareketi, ull-emre ak olarak isyan bayra am olan ahslardan mrekkep bir hareket olarak grlmektedir. Bu yzdendir ki Kuv-y Milliyenin halk desteinden yoksun braklmasn salamak amacyla ull-emre itaatin gerekli olduu, fakat Kuv-y Milliyenin ull-emre itaatin nne getii ve halk dmanl sevk ettii dncesinden yararlanlmtr.329 eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin kard ilk fetvda Kuv-y Milliye Hareketi, Kuv-y Baiyye yani ekya kuvvetleri olarak vasflandrlmtr. Fetvya gre baz kt kimseler -Mill Mcadeleyi balatanlar ve idare edenler- anlaarak, birleerek ve kendilerine elebalar seerek, padiahn sadk tebaasn, hile ve yalanlarla aldatmakta ve yoldan karmaktadrlar. Yine Fetvya gre bu Kuv-y Baiyye erbab, Padiahn emri olmakszn asker toplamakta ve grnte asker beslemek ve donatmak bahaneleriyle, hakikatte ise mal toplamak sevdasyla eriata uymayan hareketlerde bulunmaktadrlar; ayrca kanunlara aykr olarak halk kendi koyduklar zorunlu vergilerle madur etmekte ve bu suretle de haksz kazan elde etme peinde komaktadrlar. Yine bu Fetvya gre Kuv329

Fetvnn dayand ilgili ayetin meali yledir: Ey man Edenler! Allaha itaat edin. Peygambere ve sizden olan emir sahiplerine de itaat edin. Eer bir eyde anlamazla derseniz Allaha ve ahret gnne inandnz takdirde, onu, Allaha ve Peygambere arzedin. Bu, netice itibariyle daha hayrl ve daha gzeldir. Bkz, (Kuran- Kerim, Nisa Sresi, Ayet Nu: 59). Ayetin meali iin bkz, Talat Koyiit, Kuran- Kerim Meali, Nkte Yaynevi, Konya-2005, s. 40. Fetvda burada bahsi geen sizden olan emir sahiplerine de itaat edin ifadesinde Padiaha itaatn gerekli olduu yorumu kartlm ve Mill Mcadele Hareketinin ileri gelenleri emir sahipleri yani ull-emre itaat etmeyen asi kiiler olarak ilan edilmitir.

130

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

y Milliyeciler, halka ikence ve bask yapmakta, milletin mal ve eyalarn zorla ele geirip yamalamaktadrlar. Fetvya gre: Bu kt kiiler yani Kuv-y Milliye ileri gelenleri, insanlara zulmetmekte ve Padiahn idaresi altndaki baz ky ve ehirlere saldrarak, buralar tahrip ve yerle bir etmekteydiler. Yine bunlar, Padiahn sadk tebaasndan susuz insanlar ldryorlar ve kan dkyorlard. Bu kt kiiler padiah tarafndan atanm baz din, asker ve sivil memurlar grevlerinden almakta ve yerlerine kendi yandalarn atamaktaydlar. Bunlar devletin ban gvdesinden -stanbulu Anadoludan- ayrarak, ulatrma ve haberlemeyi kesiyorlar ve buralarda devletin emirlerinin uygulanmasn engelliyorlard. Fetvya gre bu kt kimseler, hkmet merkezini tek bana brakarak, halifeliin yceliini zedeletmek ve zayflatmak suretiyle Halifeye ihanet etmekteydiler. Yine bunlar Padiaha da itaatsizlik ediyorlar, devletin dzenini ve asayiini bozmak iin yalan haberler yaymak suretiyle halk fitneye sevk ederek ortal kartryorlard. Fetvda btn bunlar yapanlarn elebalar, yardmclar ve bunlarn peine taklanlar asi olarak nitelendiriliyordu. Fetvnn son ksmnda ise: bu asiler, dalmalar iin haklarnda kan Yce Buyruktan sonra, inatla hala ktlkler yapmaya devam ederlerse, bunlarn iledikleri ktlklerden lkeyi temizlemek, halka bunlarn er ve ktlklerinden kurtarmak dini ynden gereklidir deniliyordu. Birinci fetvnn hkm ksmnda ise, yukarda su ve ktlkleri anlatlan bu asilerin ldrlmelerinin dinen meru ve farz olduu belirtilmitir. eyhlislam Drrzdenin yukardaki Fetvy tamamlayc tarzda kard ikinci Fetvsnda ise: lkede

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

131

savamaya ve vurumaya g ve kudreti bulunan btn Mslmanlarn halife ve Padiahn etrafnda toplanmalar ve bunlarla mcadele edilmesi ile ilgili yaplacak arlara ve yaynlanan emirlere uyarak Kuv-y Milliyeci denilen bailerle savamalarnn dini bir zorunluluk olduu aklanmtr. Takvim-i Vekayide yaynlanan nc Fetvda, Osmanl Padiah ve btn Mslmanlarn Halifesi olan Mehmet Vahdettin tarafndan grevlendirilen askerlerin, ad geen isyanclara kar yani Kuv-y Milliyeye kar savamamalar, mcadeleden kanmalar veya kamalar durumunda byk su ilemi olacaklar aklanmtr. Fetvnn devamnda ise mcadeleden kanan veya kaan bu askerlerin gerek bu dnyada en ar ceza ile cezalandrlacaklar, gerekse de ahirette en byk azaplara urayacaklar belirtilmitir. Bylelikle Kuv-y Milliyeye kar harekete gemeyen ve harekete geme noktasnda tereddtte olan Mslmanlar, Allahn azab ile korkutulmulardr. Yukardaki Fetvy tamamlayan drdnc Fetvda ise, Kuv-y Milliye ile savamak iin grevlendirilmi askerlerin, asileri ldrdkleri takdirde gazi, asiler tarafndan ldrlrlerse de ehitlik mertebesine ykselecekleri aklanmtr. Burada Kuv-y Milliye Hareketinin tenkilinin salanmasnn din, kutsal bir vazife olduu dikkatlere sunulmu, ehitlik ve gazilik gibi nemli kavramlardan istifade edilmeye allm, inanl Mslman halk bu vesileyle Kuv-y Milliye Hareketi aleyhine harekete geirilmeye allmtr. eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin kard son Fetv, asilerle yani Kuv-y Milliyecilerle mcadele etmek ve savamak iin verilen yce emirlere uymayan Ms-

132

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

lmanlarn gnahkr ve sulu saylacaklar ve eriat yarglarna gre cezalandrlacaklarn iln etmitir. Grlecei zere Damat Ferit Paay sadarete getiren Mehmet Vahdettinin Hatt- Hmynunda ve Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan yaynlanan Hkmet Beyannamesinde olduu gibi eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin kard yukardaki fetvlarda da; Kuv-y Milliye Hareketi ve bu hareketin Mustafa Kemal Paa nderliindeki lider kadrosu ok ar ithamlara maruz kalmlardr. Fetvlarda Mill Mcadeleyi balatanlar ve bu hareketi ynetenlerin, hak-hukuk tanmayan hain, cani, bai, ki, Hilfet ve Saltanat ykmaya teebbs eden kiiler olduklar, kiisel karlar iin zorla halktan vergi aldklar ve asker topladklar, Padiahn gnderdii memurlar grevlerinden alarak kendi adamlarn ibana getirdikleri, stanbul ile btn balantlar kestikleri ve huzur ve sknu bozmak iin de yalan haberler uydurarak karklklara sebep olduklar belirtilmitir.330 Yine bu fetvlarda Anadolu Hareketi, Padiaha kar bir ayaklanma saylm, Kuv-y Milliye Hareketi her satrda ktlenmi, nihayetinde de Padiahn sadk tebaasna zulmedenlerin katledilmeleri gerektii ileri srlmtr.331 Damat Ferit Paann drdnc sadaretinde Kuvy Milliye Harekt ile Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn red ve takbih edilmesine ynelik olarak yaynlanan
330

BOA, DUT, 9/140; Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923; Sarkoyuncu, Din Adamlar, Cilt: II, s. 31-32. Ali Sarkoyuncu, Atatrk Din ve Din Adamlar, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, Ankara-2002, s. 177.

331

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

133

padiahn Hatt- Hmynu, Hkmetin Beyannamesi ve Drrzdenin Fetvs ile Milli Mcadelenin meru bir hareket olmad ortaya konulmak istenilmitir. Bylece bata Padiah olmak zere btn milletin bu mcadeleye taraftar olmad gsterilmek istenilmitir. Kuv-y Milliye Hareketinin dine kar olduu ortaya konulmak istenmi ve zellikle fetvlarla bu desteklenmeye allmtr. Bu Fetvnn kartlmasnda, kanaatimize gre; hem Padiah ve Damat Ferit Paann ahsnda stanbul Hkmeti, hem de tilaf Devletleri, zellikle de ngilizler etkili olmulardr. Sadece bu Fetv deil, yukarda ifade ettiimiz rade-i Seniyye ve Hkmet Beyannamesinin de muhteva ve kartl gerekelerini dndmzde bundan hem ngilizlerin hem de Saray ve Hkmetin siyas ve asker beklentiler ierisinde olduklar aka gzkmektedir. Padiah Mehmet Vahdettin ile Damat Ferit Paa, stanbulun lke genelinde sarslan otorite ve egemenliini yeniden tesis etmek amacyla bu fetv ve beyannamelere bavurmulardr. Anadoludaki Kuv-y Milliye Hareketinin yok edilmesi, halkn bu harekete verdii destein zayflatlmas, ilk ele alnan uygulama olmutur. Bu yaplrken de, fetvlarla olaya din bir meruluk kazandrlmaya allm ve Padiaha ve onu hkmetine itaat etmeyenlerin hem Allahn hem de tarihin lanetine urayacaklar332 propagandas yaplarak halkn saf ve temiz din duygular siyas hesaplar uruna istismar edilmeye allmtr. ngilizler ise igal hareketlerinin bandan itibaren, meru otoriteyi temsil eden Padiah ve stanbul Hkmeti ile ibirlii yapmay ve onlar desteklemeyi kendi karlar
332

Alemdar, 30 Nisan 1336/30 Nisan 1920, Nu: 494-2804.

134

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

asndan takip edilecek en salam yol olarak grmlerdir. Bilhassa bu ibirlii ve destek politikas, Damat Ferit Paann drdnc sadaretinde had safhaya kmtr. Nitekim o gnleri yaam ve bizzat olaylarn ierisinde bulunmu baz siyas ve asker ahsiyetlerin, Kuv-y Milliyenin bir dinsiz hareketi olduunu iddia eden fetvlarn ngiliz basksyla karldna ilikin iddialarna rastlamaktayz. Nitekim bu tarihte Damat Ferit Paa Hkmetinde Dhiliye Nazrl grevinde bulunan Ahmet Reit Bey anlarnda, Bu fetvalar, hkmet yeleri arasnda ok tartld ve bunlarn meydana getirecei sakncalar zerinde duruldu. Ancak Damad Ferid Paa, bu mesele zerinde ngilizlerin srar ettiklerini ve bu srar karsnda daha fazla direnemeyerek fetvalarn iln edilmesine sz verdiini, bu yoldan dnmenin mmkn olmadn, dnld takdirde kabinenin tilf devletleri katndaki gven ve itibrn kaybedeceini sylemesi, muhalifleri susturdu333 demektedir. Fetvnn ngiliz bask ve zorlamas sonucu kartld konusunda Eref Edip Beyde O sralarda ngilizlerin tazyiki artmt. Anadoluda gelimeye balayan Milli Kyama trl trl mnialar ihdas etmeye uralyordu. Bu arada Anadoludaki hareketin gayri meruiyeti hakknda bir de fetv neri iin ok iddetli tazyikte bulunuluyordu. eyhlislam, Haydarizde brahim Efendi idi.334 ngilizler
333

Ahmet Reit Rey, Canl Tarihler, Grdklerim Yaptklarm 1890-1922, Yeni Matbaa, stanbul-1945, s. 284; Fakat Ahmet Reit Rey, yine de bu fetvlarn, ecnebi srarlar neticesi deil, Kuvy Milliyeye kar olan garaz ve hamakatin eseri olduunu sylemektedir. Bkz, Ayn Yer. eyhlislam Haydarizde brahim Efendi, Salih Hulusi Paa Hkmetinde eyhlislamlk grevini stlenmitir. Bkz, Takvim-i Vekayi, 9 Mart 1336/9 Mart 1920, Nu: 3796.

334

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

135

hkmeti tazyik ederek fetv istiyorlard. eyhlislam bu fetvy vermeyerek grevinden ayrld. Yerine Drrzde Abdullah Efendi geti. Her arzuya boyun eebilecek bir insan olan eyhlislam bu fetvlar, igal kuvvetlerinin haddi am zulm ve basklar altnda verdi335 demitir. Ali Rza Paa ve Salih Paa Hkmetlerinde Harbiye Nazrl grevlerini yrten336 ve stanbulun igali zerine Anadoluya geerek Ankaraya gelen Fevzi Paa da, 27 Nisan 1920 tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisinde yapt konumada Nihayet Padiah Efendimizi de bu tazyik altna koyarak kardei kardee krdracak bir de fetv aldlar337 diyerek fetvnn kartlmasnda ngilizlerin bask ve zorlamasnn olduunu TBMMnin dikkatine sunmutur. Bu Fetvnn bizzat Padiah Mehmet Vahdettinin, arzu ve iradesiyle kartld hususunda da baz yaklamlar vardr. Osmanl saraynda Mabeyn Baktiplii grevinde bulunan Ltfi Simavi Bey, bu Fetvnn zellikle Da335 336

Sebilrread, Eref Edip, Cilt: 10, Say: 238, s. 202. Fevzi Paa (akmak), Ali Rza Paa kabinesinde Harbiye Nazrl grevine, bu grevde bulunan Mersinli Cemal Paann tilf Devletlerinin basks ile istifa etmek mecburiyetinde kalmas zerine 3 ubat 1920 tarihinde atanmtr. Bilahare Ali Rza Paa kabinesinin de 3 Mart 1920de istifa etmek mecburiyetinde kalmasyla birlikte de 8 Mart 1920 tarihinde kurulan Salih Paa Hkmetinde tekrar Harbiye Nazr olarak grevini srdrmtr. Bkz, Hayrullah Gk, Mareal Fevzi akmakn Asker ve Siyas Faaliyetleri (1876-1950), Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1997, s. 31-32. Fevzi Paann Mecliste yapt bu konuma iin bkz, Hkimiyet-i Milliye, 1 Mays 1336/1 Mays 1920, Nu: 26; Fevzi Paann bu konumasnn bir zeti Byk Millet Meclisi kararyla Reis Mustafa Kemal imzasyla tamim edilerek btn yurda duyurulmutur. Bkz, HTVD, Say: 14, Vesika Nu: 367-368; Atatrkn Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV, 326-327, Vesika Nu: 317.

337

136

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mat Ferit Paann abas sonucu kartld hususundaki dncelerini yle aklamaktadr: ok yazk ki hl en byk dman olarak memleketin karsnda Ferit Paa gze arpmaktadr. Bu adamn, artk kinlerini ve cahilliini bir yana brakp, hi olmazsa bundan sonra bu olumlu gelimeleri batllara kar kullanmas gerekirdi. Oysa o -gzn brm perdenin ardnda- Kuv-y Milliyecileri, gya eski ittihatlar tarafndan silahlandrlm bir ekya grubu olarak gstermeye alyor, bunlarn cezalandrlmas iin eyhlislamlara fetvlar dzenletiyor ve eteler hazrlyordu. Zeki olarak bildiimiz, hi deilse yle grmek istediimiz Sultan Vahdettin ise -gerekten ok yazk ki enitesinin elinde daima bir ktlk arac olmaktan kendini kurtaramad.338 Celal Bayarda ngilizlerin destek ve basklaryla drdnc defa sadrazamlk koltuuna oturan Damat Ferit Paa, Anadolu birliini iten ykmak iin her trl tezvire bavurdu. Buna Emir-i Sultaniye itaat etmeyen Mslmanlara ceza tehdidinde bulunan fetvlar da dhildir.339 demek suretiyle Damat Ferit Paann Fetvnn kartlmasnda barol oynadn belirtmektedir. Jaeschke ise Fetvnn ngilizlerin zorlamasyla kartldnn kant olmas noktasnda Foreign Office dosyalarnda bu iddiay destekleyebilecek hibir ey yoktur340 demekte ve fetvnn ecnebi srar ile deil garaz ve hamakat eseri olduu malm341 diyen Ahmet Reit Beyi hakl bulduunu belirtmektedir.342 Bu konudaki en doru yaklamn,
338 339 340 341 342

Ltfi Simavi, a.g.e.,. 531. Celal Bayar, Atatrkten Hatralar, Ankara-1955, s. 46. Jaeschke, ngiliz Belgeleri, s. 153. Rey, a.g.e., s. 284. Jaeschke, ngiliz Belgeleri, s. 153.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

137

Fetvnn ngilizlerin basksyla eyhlislamdan alnd ve kartlmasnda Damat Ferit Paann birinci derecede rol oynaddr.343 eyhlislam Drrzde Abdullah Efendi tarafndan verilen ve Takvim-i Vekayide yaynlanan bu Fetv, Mill Mcadeleye kar olan baz stanbul gazetelerinde de yaynlanmtr. Ayrca bu gazetelerde kan yazlarda, fetvya destek de verilmeye allmtr. Nitekim Peyam- Sabahta Ali Kemal eriat, Padiah, Adalet balkl bir yazsnda fetvy savunarak, yalanc milliyet davas er erife aykrdr344 demitir. Yine Ali Kemal tarafndan kaleme alnan bir baka makalede de: vaziyete kar gerek Trklere, Trkolu Trklere, Osmanllara den mill vazife nedir? Bu adamlardan yakamz kurtarmak, u zavall vatanmz bu lekelilerden temizlemek deil midir? Bu gerekleri ibretle grerek Anadolu Trkleri eriat hkmne, Padiahn fermanna uyup bu aklabanlara hadlerini yaknda bildirirse dnyay ve Konyay anlam olurlar.345 denilmekte ve halkn Kuv-y Milliyeyi eriat hkmne istinaden tenkil etmesi beklenmektedir. Mustafa Sabri imzal bir baka makalede de, Kuv-y Milliye Hareketi asl ve nesli belli olmayan sergerdelerden oluan bir tekilat olarak addedilmekte ve hilafet ve saltanat paralamak gayesine dnk almalar yrttkleri iddia edilmektedir.346 Bolu Mutasarrf Os343 344 345 346

Sarkoyuncu, Din Adamlar, Cilt: II, s. 34. Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493-10923. Peyam- Sabah, Ali Kemal, Sergerdelerin Milliyetleri, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 49510925. Kuv-y Milliye nam kzibi altnda teekkl eden kuvve-i mtegallibe-i askeriyenin t bidayetinden beri maksad- hakkisi, vatan ve millet endiesi deil de, bylece post ve makam kavgasn-

138

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

man Kadri tarafndan 19 Mays tarihinde yaynlanan bildiride de, Drrzde Abdullah Efendinin Kuv-y Milliye aleyhine vermi olduu Fetv desteklenmekte ve burada da Kuv-y Milliye Hareketi, ekya, halk aldatan ve katleden, vurgunculuk devrini devam ettirmek isteyen ve hkmete, kanuna, Padiaha ve Halifeye isyan bayra kaldran asiler tekilat olarak grlmektedir.347 Ahmet Rasim de, Kuv-y Milliyecileri deccaller olarak tanmladktan sonra Harb-i Umumde yaptklar ekavet, haydutluk, yamagerlik ve sergerdeliklere yeniden baladklarn belirtmektedir.348 Alemdar gazetesinde kan bir yazda ise, milletin hayat ile oynanamayacandan bahsedilerek, Mustafa Kemalin mstahak olduu cezay bulduu belirtilerek, kartlan Fetvya destek olunmaya allmtr.349 11 Nisan 1920 tarihinde Takvim-i Vekayide yaynlanan Hkmet Beyannamesi ve eyhlislam Fetvs ve Padiahn Hatt Hmaynu bir sayfada bir araya getirilerek milyonlarca adet oaltlm ve Anadolunun hemen her yerine ngiliz ve Yunan uaklaryla atlmtr.350 Budan ibaret olduu iindir ki, gya zmiri istirdd etmek zere cem edilen kuvvet, zmite ve Beykoza hcum ettirilmi ve asakir-i yunaniyeden fazla ahali-i masume ve efrad- millet krlp geirilmitir. Bkz, Alemdar, Mustafa Sabri, Makam- Hilafet ve Ankara Meclisi, 10 ubat 1337/10 ubat 1921, Nu: 8703070.
347 348 349 350

Selek, a.g.e., s. 7273. Alemdar, Ahmet Rasim Avni, Fetev-y Deccaliyeyi ptal, 11 Mays 1336/11 Mays 1920, Nu: 5052815. Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 480-2780. Yunus Nadi, Birinci Byk Millet Meclisinin Al ve syanlar, stanbul-1955, s. 44-46; Tarih IV, Kemalist Eitimin Tarih Dersleri (1931-1941), Kaynak Yaynlar, nc Basm, stanbul-2001, s. 66.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

139

nun dnda bu beyannme ve fetvlar, posta yoluyla ve Anadoluya geen kimseler vastasyla, Anadolunun her tarafna ulatrlmaya allmtr. Hatta ngiliz Konsoloslar, Rum ve Ermeni tekiltlar bile bu belgelerin Anadoluya ulatrlmasnda faal rol oynamlardr.351 evket Sreyya Aydemir, Tek Adam Mustafa Kemal isimli eserinde fetvlarn Anadoluya duyurulmas meselesinde Yunan uaklar, Halifenin bu kutsal fetvalarn Anadolu gklerine serpiyorlard. ngiliz torpidolar, ngiliz konsoloslar, Rum Ermeni tekilt, Yunan kuvvetleri, Halifenin Mslmanlar birbirleri aleyhine kkrtan fetvalarn Anadoluya ulatryorlard352 demektedir. Bu beyannme ve fetvlarn Anadoluya sokulmasnda kandrlm ve ihanete yneltilmi kimselerinde nemli derecede rolleri olmutur.353 Nitekim 26 Nisan 1920de stanbuldan Trabzona gelen bir yolcunun zeri aranm ve cebinde stanbul fetvlar, Hatt- Hmyn ve Hkmetin Beyannamesi bulunmutur.354 Fetvlarn halka duyurulmas
351 352 353

evket Sreyya Aydemir, Tek Adam Mustafa Kemal (19191922), Cilt: II, Remzi Kitabevi, stanbul-1983, s. 286. Aydemir, a.g.e., s. 286. Konuyla ilgili bir anlatmda da stanbul fetvalar, dou illerine de torba torba gnderiliyordu. 29 Nisan 1920 gn Trabzona torbalar iinde, stanbul fetvalar getirilmiti. Bunlar, kandrlm ve ihanete yneltilmi kimselerin getirdikleri grlyordu. Hatta bunlarn datmnn ngilizler tarafndan yapld tespit edilmiti. Ele geirilen bu fetvalar toplatlarak imha ediliyordu deniliyordu. Bkz, Hakk Nait Ulu, Siyasi Ynleriyle Kurtulu Sava, Milliyet Yaynlar, stanbul-1973, s. 208; Hakk Nait Ulu, Hemehrimiz Atatrk, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, Ankara-1997, s. 136. Kzm Karabekir, a.g.e., s. 647.

354

140

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

noktasnda, Saray ve stanbul Hkmetine ballk ierisinde olan din adamlarnn da nemli katklar olmutur.355 Dier taraftan merkezleri stanbulda bulunan ve siyas faaliyetleri bakmndan Hrriyet ve tilaf Frkasn destekleyen ve Anadolu Hareketine kar cephe alan Teali slm Cemiyeti de356 yaynlad risale ve beyannamelerde: Yunan ordusunun, Hilfet ordusu olarak addedilecei, Yunan ordusunun zararl bir teekkl olmad, asl memlekette kafalar kopartlacak mahlkatn Ankarada bulunduunu belirtmitir. Teali-i slm Cemiyeti tarafndan yaynlanan bu tr beyanname ve risalelerin yz binlerce nshas Eskiehir evresine kadar Yunan uaklar tarafndan atlmtr.357 Teali-i slm Cemiyetinin yannda Padiah ile Damat Ferit Paann Kuv-y Milliye aleyhine srdrdkle355

Cide Mfts Hac Hseyin Efendi, Limana gelen ecnebi gemisine giderek, orada eline geirdii eyhlislam Drrzdenin, Kuv-y Milliye aleyhindeki fetvsn ileye getirmi ve baz kimselere okumutu. Kastamonu Valisi Cemal Bey, olaya el atarak Cide Mftsn oradan kamak zorunda brakmt. Bkz, Nureddin Peker, 1918-1923 stiklal Savann Vesika ve Resimleri (nebolu-Kastamonu ve Havalisi Deniz ve Kara Harekt), stanbul-1955, s. 170. Teali-i slm Cemiyetinin, siyasi faaliyetleri Hrriyet ve tilf Frkasn desteklemek ve Anadolu Hareketine kar cephe almak eklindeydi. Konya blgesinde ubeler de aan bu cemiyetin faaliyetleri Hrriyet ve tilf Frkas taraftar olan gazeteler tarafndan da destekleniyordu. Bilhassa Alemdar gazetesi bu cemiyetin risale ve beyannamelerine geni yer veriyordu. Tafsilat iin bkz, Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasi Partiler 1859, Tpk Basm (stanbul 1952, Birinci Basm) Arba Yaynlar, stanbul-1995, s. 463; Teali-i slm Cemiyetinin Mill Mcadelemiz aleyhindeki faaliyetleri iin bkz, Sarkoyuncu, a.g.m., s. 787-812. Yunus Nadi, Ankarann lk Gnleri, Hisar Matbaas, stanbul-1955, s. 117-118.

356

357

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

141

ri mcadelede, Hrriyet ve tilf Frkas, ngiliz Muhipleri Cemiyeti, Askeri Nigehban Cemiyeti, Kzl Hanerliler Cemiyeti ve Cemiyet-i Ahmediye gibi parti ve cemiyetlerde, Anadoludaki ubeleri veya Anadoluya gnderdikleri elemanlar vastasyla Kuv-y Milliye aleyhine faaliyetlere destek olmulardr.358 Dier taraftan ngilizler, Hkmetin yaynlad beyanname ve eyhlislam Drrzdenin fetvlarndan olduka memnun kalmlardr. Hatta stanbulda bulunan ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Robeck, Fetvy tercme ettirmi ve bir nshasn Londraya, ngiliz Dileri Bakan Lord Curzona gndermitir.359 Franszlar ise igalleri altndaki Adanada, camilere toplattrdklar halka, eyhlislamn bu fetvsn okutmulardr.360 Mill Mcadele ileri gelenlerince, memleketin her tarafna bu fetvlarn dalmas, yaylmas ve bundan doacak eitli tehlikelerin nlenebilmesi iin ciddi tedbirler alnmtr. Ancak, btn alnan tedbirlere ramen bu fetvlarn, Mill Mcadelenin etkili olduu ve halknn Mill Mcadeleye taraftar olduu blgelere bile girmesine
358

Feridun Kandemir, stikll Savanda Bozguncular ve Casuslar, stanbul-1964, s. 9; Bu cemiyetlerle ilgili tafsilat iin bkz, Tevetolu, Kurulular, s. 55-143; Cengiz Dnmez, Mill Mcadeleye Kar Bir Cemiyet: ngiliz Muhibleri Cemiyeti, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1999; Ycel zkaya, Bamszlk Savanda Dernekler, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, Cilt: IV, Say: 10, (Kasm-1987), s. 140-186. Erol Ulubelen, ngiliz Belgelerinde Trkiye, stanbul-1967, s. 272; ngilterede yaynlanan The Times gazetesi 19 Nisan 1920 tarihli nshasnda, fetvnn uaklarla Anadolunun eitli ehirlerine atld yazmaktadr. Bkz, zsoy, Gazetecinin nfaz, s. 180. Erdeha, a.g.e., s. 315.

359

360

142

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mani olamamlardr.361 Gerek eyhlislamn fetvs, gerekse de Teali-i slm Cemiyeti gibi Mill Mcadele kart cemiyetlerce yaynlanan beyannamelerin, yukarda da belirttiimiz gibi Anadoluya eitli yollardan sokulmas ve lkenin en cra kelerine kadar ulatrlmas, halk zerinde nemli lde tesir gstermi, bu ynyle de maksad hsl etmitir. Mill Mcadele Hareketi ve bu hareketin ileri gelenleri aleyhinde yaplan bu olumsuz propagandalarn etkisiyle Anadolu halk byk bir aknlk ve tereddt ierisine girmitir. Bunun sonucunda Anadolunun birok blgesinde ayaklanmalar kmtr. Nitekim Mehmet Arif Bey hatratnda bu mevzuda: Mill Harekt padiaha isyan eklinde ve mcahitlerin nderlerini ittihatlar ve dinsizler olarak niteleyen fetvalar ve bildirilerle halkn akl kartrlmakta ve bir taraftan da Biga ynnden Anadoluya musallat edilen Anzavur vastasyla yldrma siyaseti takip olunmakta idi.362 demektedir. Bu ayaklanmalar her geen gn daha da tehlikeli bir hal alm, nihayetinde Ankara yaknlarna kadar ulamtr.363 Burada da belirtildii gibi Pa361

Bayram Sakall, Mill Mcadelede Ankarada Yaynlanan Fetvann Mill Birlik ve Beraberlii Salamadaki Rol, Trk Kltr Aratrmalar Prof Dr. erif Batava Armaan, Yl: XXV/2, Ankara-1987, s. 198. Mehmet Arif Bey, a.g.e., s. 38. Mustafa Kemal Paa bu konuda Nutukta dolaylarnda alevlenen karklk ateleri, btn memleketi yakyor, hainlik, cehalet, kin ve banazlk dumanlar btn vatan gklerini youn karanlklar iinde brakyordu. syan dalgalar, Ankarada kararghmzn duvarlarna kadar arpt. Kararghmzla ehir arasndaki telefon ve telgraf hatlarn kesmeye kadar varan kudurmuasna kastlar karsnda kaldk demektedir. Bkz, Atatrk, Nutuk, s. 303.

362 363

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

143

diah ve Damat Ferit Paa Hkmeti, Kuv-y Milliyeye ynelik amalarna ksmen de olsa -o dnem itibariyleulamlar ve Anadolunun eitli yerlerinde yer yer ayaklanmalar ba gstermitir.364 Ayrca mill kuvvetlerden ok sayda askerin de firarna yol aan bu gelimeler, Kuv-y Milliye nderlerini bu tehlikeli gelimeleri nleyecek birtakm tedbirlere ve zm araylarna yneltmitir. Bu konuda Ankaradaki Kuv-y Milliye nderlerini ilk uyaran 56. Frka Kumandan Miralay Bekir Sami Bey olmutur. Bekir Sami Bey 12 Nisan 1920 tarihinde ektii telgrafta Drrzdenin Fetvsnn stanbul gazetelerinde yaynlandn dile getirdikten sonra, fetvlarda, Mill Harekete taraftar olanlarn kfrle itham edildiini sylemi ve Eer bu gece alelacele Ankara vesaire Bamftileri ve ulema-y mehure-i islmiye tarafndan muktezi mukabil fetvlar alnmazsa ahvalin Bursa vilayetinde pek ziyade kesb-i vehamet etmesi muhtemeldir.365 dedikten sonra da acilen gerekli tedbirin alnmasn istemitir. Padiah ve Halifenin esaret altnda bulunduu ve bu nedenle Halifeye zor kullanlarak ve bask yaplarak byle bir Fetvnn kartld dncesinden hareketle, bata Mustafa Kemal Paa olmak zere Kuv-y Milliye Hareketinin ileri gelenlerince, eyhlislam Drrzdenin fetvsna kar en etkili tedbirin, yine bir fetv ile alnabile-

364

Mesel 13 Nisan 1920de Bolu, Dzce dolaylarnda isyan kt. syan 19 Maysta Beypazarna kadar yayld. Anzavur Ahmet Adapazar ve Geyve dolaylarnda yeniden ortaya kt vs. bkz, Atatrk, Nutuk, s. 304. ATASE Arivi, Klasr: 258, Dosya: 17-18, Fihrist: 7-66/1; Ayrca bkz, HTVD, Say: 35, Vesika Nu: 875.

365

144

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ceine karar verilmi,366 bunun zerine de Ankara Mfts ve Ankara Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti Reisi Mehmet Rifat Efendi367 bakanlnda yirmi kiiden oluan bir heyet tarafndan368 bir kar fetv hazrlanmtr. 14 Nisan 1920 tarihinde hazrlanan bu Fetv,369 Mustafa Kemal Paa tarafndan 16 Nisan 1920de, Anadoludaki dier mft ve din adamlarnn onayna sunulmak zere gnderilmi, bu konuda mlk ve asker yetkililerden de yardmc olmalar istenmitir.370 Bylece eitli vilayetlere gnderilen Ankara Fetvs, birok vilayet ve kaza mfts tarafndan tasdik edilmi ve bu durum Ankaraya telgrafla bildirilmitir. Ankara Fetvsn tasdik eden mftlerin isim listesi bilahare rade-i Milliye ve Hkimiyet-i Milliye gazetelerinde ayr tarihlerde yaynlanmtr.371 Anadoludaki birok mft ve
366 367 368

alar, Fetvalar Olayna Deiik Bir Adan Bak, s. 267. Ankara Mfts Mehmet Rifat Efendi hakknda tafsilat iin bkz, Sarkoyuncu, Din Adamlar, Cilt: I, s. 133-171. Ankara fetvs olarak bilinen bu fetvy hazrlayan heyette Mehmet Rifat Efendi Bakanlnda, Ankarada bulunan be mft, dokuz lim ve medrese mdr ve alt kiilik ilmiye snfndan ye olmak zere toplam 20 kii bulunuyordu. Bkz, Bayram Sakall, Ankara ve evresinde Milli Faaliyetler, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara-1988, s. 102-103. ATASE Arivi, Klasr: 525, Dosya: 8-129, Fihrist: 2; Ayrca bkz, rade-i Milliye, 22 Nisan 1336/22 Nisan 1920; Nu: 38; Hkimiyet-i Milliye, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 27; Alemdar, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 499-2809. ATASE Arivi, Klasr: 299, Dosya: 13 (13A), Fihrist: 20; Ayrca bkz, Atatrkn Tamim Telgraf ve Beyannameleri IV, s. 311, Telgraf Nu: 211; Kzm Karabekir, a.g.e., s. 605. rade-i Milliye, 22 Nisan 1336/22 Nisan 1920; Nu: 38; Hkimiyet-i Milliye, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 27; Alemdar, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 499-2809.

369

370

371

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

145

ulema tarafndan da tasdik edilen bu fetv ile Damat Ferit Paa ve Hkmetinin eyhlislam Drrzde Abdullah Efendiye hazrlatt ve Anadolunun her yerine ulatrarak Trk halknn zihnini bulandrp, halk, Mill Mcadele ve bu mcadelenin ileri gelenlerine kar tavr almaya ve harekete gemeye ynelik ihanete varan teebbslerinin zararl etkileri nemli lde izale edilmitir. E) Sadakatnameler Damat Ferit Paann, Mill Mcadele Hareketini asker ve mlk erkn desteinden yoksun brakma ve Mill Mcadelecileri yola getirme maksadna dayanan giriimlerinden birisi de sadakatnameler hazrlatmas ve bu asker ve mlk erkndan, Hilafet ve Saltanata bal olduklarn, Hilafet ve Saltanat yolundan ayrlmayacaklarn bildirmelerini istemesidir. eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin Fetvs akabinde istenen bu Sadakatnamelerle Mill Mcadele sreci akim braklmak istenmitir. nk 19 Mart tarihli genelge zre yaplan seimler nihayetinde 23 Nisan 1920 tarihi itibariyle Birinci TBMM alm, Damat Ferit Paa Hkmetine alternatif bir hkmet; hem de demokrasinin vazgeilmez bir unsuru olan seim yoluyla ibana gelen bir Meclis ortaya kmtr. Bu yeni ve mill iradeye dayanan Meclis, Mustafa Kemal Paann reisliinde cra Vekillerini semi ve bu cra Vekilleri memleketi ynetmeye balamlardr. Dolaysyla ortada mill iradeye dayanan bir Meclis ve Hkmet vardr ve bu durum rade-i Seniyye mucibince atama yolu ile Sadrazamla getirilen Damat Ferit Paann otoritesini yerle bir eden bir durumdur. O yzdendir ki Damat Ferit Paa hemen yani Meclisin almasndan bir gn sonra 24 Nisan 1920 tarihinde bilcmle erkn, mera ve zabitana mhim bir tamim yayn-

146

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

lam ve bu tamiminde; baz yanl anlalma ve aldatlma gibi sebeplerle doru yoldan sapm olanlar ile merkez hkmetin, anlalmas zor, belirsiz ve kararsz hareketleri neticesinde gayrimeru olan Kuv-y Milliye gibi hareketlerin ierisine zarur olarak iltihak etmi arkadalarnn devlete itaate arlacan belirtmitir. Damat Ferit Paa bu tamiminde, Kuv-y Milliyecileri mevcut ull-emre itaate yanamayan kiiler olarak tanmlam ve bu itaatsizlik yznden de vatann hatta rkn tehlikeye girdiini iddia etmitir. Paa ayrca: Neferden mire kadar cmlemiz kanun ve Padiahmz efendimiz hazretlerine itaatle mkellefiz. Yalnz bu suretle istikbalimizin temini mmkndr. demi ve ems-i evket ve ikbali asrlarca leme aaap olmu o muazzam taht- saltanat ve hilafetin etrafnda toplanlmasn istemitir.372 Damat Ferit Paa bu tamimin ardndan Hilafete ve Saltanata ballklar hususunda asker ve mlk erkndan Sadakatnameler talep etmitir.373 Buna gre Sadakatnamelerle asker ve mlk erkn, Hilafet ve Saltanata sk skya bal olduunu ve Onun emri dai372 373

Alemdar, 25 Nisan 1336/25 Nisan 1920, Nu: 493-2793. Zaten bu Teyid-i Sadakatten ncesinde de Kuv-y Milliye aleyhtar baz stanbul gazetelerinde; Anadolunun birok blgesinde Padiah ve Halifeye ballk gsterilerinin yapld ynnde haberler yaplmaktayd. Bu gsterilerde halkn, Padiaha kar gelen Kuv-y Milliye harektna kar isyan edeceine ve gerekirse bunlarla savaacana ilikin aklamalarda bulunduklar ve hatta yemin ettikleri belirtilmekteydi. Bkz, Alemdar, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 481-2781; Peyam- Sabah, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 495/10925; Alemdar, 15 Nisan 1336/15 Nisan 1920, Nu: 483-2783; Peyam- Sabah, 15 Nisan 1336/15 Nisan 1920, Nu: 497/10927.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

147

resi ierisinde bir tutum iinde olacan belirtecektir. Nitekim Teyid-i Sadakat metni de bu minval zre kaleme alnm ve asker ve mlk erkna imzalatlmak istenmitir. Bu Teyid-i Sadakat metnine gre asker erkn u ekilde yemin edecektir: Bakumandan- azam ve akdesimiz evketli halife ve hakanmz Padiahmz Sultan Mehmet Han- Sadis Efendimiz hazretlerinin her trl evmir-i ahanelerine muti ve mnkad kalacama ve iktiz-y hlde uur- hilafetpenhlerinde feda-y cana hazr ve amade bulunduumu ve silk-i askeriyede kaldm mddete siyasetle katiyen itigal etmeyeceime yemin ederim. (Vallah, Billh, Tallah).374 Yukarda zikredilen Teyid-i Sadakat metni mucibince asker erkndan pek ok kimse Hilafet ve Saltanata ballklarn bildirmilerdir. Bu ballk bildirme merasiminde baz grevliler de hazr bulunmulardr. Mesel stanbuldaki bir Teyid-i Sadakat merasiminde 2. Alay Mfettii Mehmet Sabit bin Ahmet, Ar Topu Birinci Liva Kumandan Kaymakam Hseyin kr, naat- stihkamiye Komisyonu Reisi Miralay Mehmet Refik ve Karadeniz Mevkii Mstahkem Yusuf Ziya bin Hseyin grev almlar, asker erkn bu isimlerin nezaretinde ballklarn bildirmilerdir. Ballklarn bildiren askerlerden birka unlardr: Mevki-i Mstahkem Ser-Eczacs Yzba Kadri
374

leri, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 830; Vakit, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 892; leri, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 839; Alemdar, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 5032803; BOA, BEO, 347857; Ayrca Sadakatnameler hususunda bir alma iin bkz, aduman Halc, stanbul Hkmetinin Mill Mcadeleye Kar Yeni Bir Taktii: Sadakatnameler, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Say: 40, Kasm-2007, s. 625-642.

148

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Haydar, Ser-Tabip Muavini Yzba Salih, Erkn- Harbiye Reisi Binba Ruhi Talat, Mevki-i Mstahkem Kumandan Miralay Yusuf, 53. ube Hukuk Maviri Eref, Kdemli Yzba Hasan Tahsin, 52. ube Mdr Yzba Kemalettin, 54. ube dare Reisi Binba Muhittin, 56. ube SerTabip Vekili Kdemli Yzba erafettin, Anadolu Kava Hastanesi Ser-Tabibi Kaymakam Musa Kazm.375 Bunlarn yannda 25. Kolordu Komutanlndan 132 imza ile Harbiye Nezaretine gnderilen taahhtnamede askerler, Kuv-y Milliye nam- tahtnda Anadoluda teekkl eden ve yer yer halk daire-i itaat ve inkyattan karan kuvvetlerin harekt- baiyanesini hibir vehile tasvip etmediklerini ve onlar tarafndan ve onlarn harektn mergup gren edni canibinden isnad edilen tezvirat tamamen ret ve telin eyleyeceklerini, ifade etmiler, Halife ve Padiahn her emrine amade olduklarn belirtmilerdir.376 Yine 23 Ar Topu Alayndan 55 kiinin imzasyla da Hilafet ve Saltanat makamna ballklar bildirilmitir.377 Hilafet ve Saltanata ball artrmak amacna dnk giriimler olan bu Teyid-i Sadakat metinleri Posta ve Telgraf Mdr-i Umumisi Refik Halit Bey tarafndan btn ube ve kalem mdrlerine tebli edilmi, bu suretle de pos375

leri, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 830; Aksaray, Eyp, Sultanahmet, Sleymaniye, Fatih ve Makriky Ahz- Asker Resa ve Zabitan da Hilafet ve Saltanata ballklarn bildirmilerdir. Bkz, Vakit, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 892; Alemdar, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 512-2812. leri, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 830. leri, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 839.

376 377

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

149

ta ve telgraf memurlarna kraat olunmutur.378 Ayrca vilayetlerden de Hilafet ve Saltanata balla ynelik pek ok telgraf gnderilmitir. Ankara Vali Vekili Yahya Galip Bey mlk, Erzurum Valisi Reit Bey de asker erknn Hilafet ve Saltanata ballk yemini ettiklerini bildirmilerdir.379 Yine Amasyadan; Belediye Reisi Mustafa, Mft Tevfik, Ticaret Reisi Sleyman, Miralay Zade Hamdi ve daha pek ok kii, anakkaleden; Mft Mustafa Rasim, Belediye Reisi Mehmet Rasih, Fatih Mderrisi Mehmet Necati gibi isimler Hilafet ve Saltanata bal olduklarn bildirilmilerdir.380 Btn bu giriimlerin yannda Damat Ferit Paann ileride anlatlacak olan Kuv-y nzibatiye teebbsnde de Teyid-i Sadakat nemli bir yer tutmaktadr. Nitekim Kuvy nzibatiyeye dhil kumandan, subay ve erler u yemini yapmlardr: Veli-yi nimet-i bi-minnetimiz, Padiahmz, Halife-i Mslimin Efendimiz hazretlerine ferman ve rade-i Hmayunlar dairesinde sadakatla, istikametle hizmet eyleyeceime ve muhill-i namus her trl ahval ve harekttan itinab eyleyeceime, bil-umum sekene-i ahalinin mal, rz, namus ve hayatlarn muhafaza ve uur- H378

Vakit, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 892; Gnderilen Tahlif Sureti yledir: evketli halifemiz ve sevgili Padiahmz Sultan Mehmet Han- Sadis Efendimiz hazretlerinin her trl evmir-i ahanelerine muti ve mnkad kalacama ve iktiz-y hlde uur- hilafetpenhlerinde feda-y cana hazr ve amade bulunduuma ve memuriyette bulunduum mddete siyasetle katiyen itigal etmeyeceime ve Hkmet-i Osmaniyenin rza-y lisi hilafnda bir fiil ve harekette asla bulunmayacama Vallah, Billh, Tallah. Bkz, leri, 14 Mays 1336/14 Mays 1920, Nu: 839. leri, 7 Mays 1336/7 Mays 1920, Nu: 832. leri, 7 Mays 1336/7 Mays 1920, Nu: 832.

379 380

150

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mayunlarnda hayatm seve seve feda eyleyeceime vallahi, billahi.381 Sonu olarak bakldnda Damat Ferit Paa Hkmetinde bir gven sorunu olduu apak bir ekilde ortadadr. Damat Ferit Paa bizzat emrinde olan ya da olmas gereken asker ve mlk erkna gven duymamakta onlardan dahi, ull-emre itaat edeceklerine dair vallahi, billahi, tallahi diye yemin etmelerini istemektedir. Bu durum Damat Ferit Paa ve iktidarnn ne kadar aciz olduunun bir gstergesidir.

381

Mehmet Tevfik Bey, a.g.e., s. 395; Gotthard Jaeschke, Milliyetiliin ve Dinin stiklal Harbindeki Rolleri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 13, (Austos 1981), Ankara, s. 196.

IV. Blm
Damat Ferit Paa Hkmetince Kuv-y Milliyeciler Hakknda kartlan dam Kararlar*

amat Ferit Paa Nisan 1920lere gelindii zaman Kuv-y Milliyeciler hakkndaki faaliyetlerini daha da hzlandrm, yukarda grld gibi fetvlar yoluyla Kuv-y Milliyecilerin halk nezdindeki itibarlarn drmeye ve halkn Kuv-y Milliye Hareketine kar ayaklanmasn salamaya almtr. nk Mustafa Kemal Paa nderliindeki Kuv-y Milliye yani Trk Mill Mcadele Hareketi yeni bir devlete doru adm adm ilerlemekte,
*

Bu blm Osman Akandere tarafndan yazlan ve Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisinin Yl:2008, Say:20, s. 11-40 arasnda yaynlanan Sadrazam Damat Ferit Paann IV. Hkmeti Dneminde Kuv-y milliye leri gelenleri Hakknda Verilen dam Kararlar adl makale ile yine Osman Akandere tarafndan yazlan ve Sakarya niversitesi Fen Edebiyat Fakltesi Fen Edebiyat Dergisinin Yl: 2008, Cilt: 10, Say: 2, s, 185241 arasnda yaynlanan dama Mahkum Edilen Bir Hkmet: Birinci Trkiye Byk Millet Meclisinin lk cra Vekilleri Heyeti Hakknda kartlan dam Kararlar adl makalenin yeniden gzden geirilmi halidir

152

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Ankarada bir meclisin almas iin almalar yrtmektedir. Bu yzdendir ki meclisin almasyla stanbulun tamamen devreden karlacan gren Damat Ferit Paa, stanbulun otoritesini salamak amacyla bu meclisi aanlar ve bu mecliste cra Vekili olanlar iddetle cezalandrmak iin harekete gemi, onlar hakknda Divn- Harb-i rf araclyla birtakm idam kararlar verdirtmitir. O yzdendir ki idam kararlarndan bahsetmeden evvel Damat Ferit Paay bu denli harekete geiren Birinci TBMMnin almas ve hkmetin oluumu hakknda bir miktar bilgi vermeyi daha uygun buluyoruz. Nitekim Ankarada bir meclisin almas ve almalarna balamasnn, Damat Ferit Paa Hkmetinin idam kararlarn kartmasnda nemli etkisi vardr. A) Birinci TBMMnin Almas ve Hkmetin Oluumu stanbul ile Anadolu arasndaki balarn tamamen kopartld bir ortamda Mustafa Kemal Paa 19 Martta olaanst yetkilere sahip bir meclisin Ankarada toplanmas hususundaki bildirisini Valiliklere, Bamsz Sancaklara ve Kolordu Komutanlarna gndermitir. Bu bildiri de; Osmanl Devletinin bakentinin igal edildii, bu durumun yasama, yrtme ve yargy ilemez hale getirdii dile getirilmitir. Son Osmanl Meclis-i Mebusannn da bu mnasebetle almalarn durdurduu belirtilmitir. Devletin kurtarlmas ve mill bamszln salanmas iin de Ankarada bir meclisin almaya balamasnn gereklilii zerinde durulmu ve seimler yaplmak suretiyle Ankarada bir meclis toplanmas hususundaki karar ilgili mercilere bildirilmitir. Ayrca bu bildiride seimlerin nasl yaplaca da duyurulmutur. Bu bildiride; Son Osmanl

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

153

Meclis-i Mebusannda mebus olan ve Ankaraya gelebilecek durumda olanlarn, olaanst yetkilere sahip olarak alacak meclise itirak etmelerinin zarur olduu da vurgulanmtr. Ankarada toplanacak meclis iin yaplacak olan seimlerde; sancaklarn esas alnmas, her sancaktan be yenin seilmesi ve seimlerin en ge on be gn iinde Ankarada ounlukla toplanmay salayacak ekilde yaplmas gerektii de bildirilmitir.382 Bundan sonra Mustafa Kemal Paa, Meclis-i Mebusanda vekil olan fakat meclisin dalmasn mteakip Anadoluya gemek iin yola kan vekillerle temas kurmu ve onlar Ankarada alacak olan meclise davet etmitir. rnein Yozgat Mebusu smail Fazl Paa ve Meclis-i Mebusan Reisi Celalettin Arif Bey Ankarada alacak olan meclise davet edilmiler, onlarda bu davete olumlu cevap vermilerdir.383 Mustafa Kemal Paa seimlerin yaplmas ve meclisin Ankarada toplanmas hususunda cidd almalarda bulunmutur. nk igal ile birlikte stanbulun eli kolu balanm, vatan ve millet
382

Atatrk, Nutuk, s. 288; HTVD, Say: 13, Vesika Nu: 337; Ulu, Mill Meclis Kurulmas Lazmd -II-, s. 11; Mustafa Kemal Paa, 19 Mart tarihli bildiriden nce 17 Martta bir bildiri hazrlamt. 17 Mart tarihli bildiride Ankarada kurulacak meclisin Meclis-i Messisan olacan bildirmiti. Bylelikle bu yeni toplanacak meclisin rejimi deitirecek kararlar almasn istemiti. Fakat Erzurum ve Sivastan gelen uyarlar neticesinde M. Kemal Paa Meclis-i Messisan tabirinden vazgemi, yerine olaanst yetkilere sahip bir meclis tabirini kullanmay daha uygun grmtr. Bkz, Faik Reit Unat, Atatrkn Toplamak stedii Meclis-i Messisan, Belleten, Say: 84, Cilt: XXI, Ekim-1957, s. 483-487; Meclis-i Messisan fikri iin ayrca bkz, Tark Zafer Tunaya, Bamsz Trkiye Kurucusu Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmetinin 50. Yldnmnde, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 32, Nisan-1970, s. 36. HTVD, Say: 13, Vesika Nu: 340; Atatrk, Nutuk, s. 289-291.

383

154

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

de basz kalmt.384 Bu durumun nne gemek, memleketin bamszln salamak iin mill iradenin seimle belirlenmesi ve Ankarada bir meclis toplanp, memleketi bamszla tayacak kararlar almas gerekmekteydi: Memleketin kaderini tayin edecek yegne yer, almas dnlen bu meclis olmalyd. Mustafa Kemal Paann 19 Mart tarihli seimlerin yaplmas ve Ankarada bir meclisin toplanmas hakkndaki bildirisi uyarnca seimlerin yaplmaya alld, Ankarada da olaanst yetkilere sahip bir meclisin almas iin hazrlklarn devam ettii bir srete stanbulda Damat Ferit Paa Hkmeti ibana gelmitir. Meclisin toplanmas arifesinde ibana gelen Damat Ferit Paa Hkmeti, Ankarada toplanlmas istenen meclisin nne gemek iin birtakm faaliyetlere girimitir. ncelikle Misak- Millyi kabul eden meclisin kapatlmasn salamtr. Nitekim 11 Nisan tarihli bir irade ile Padiah, Anayasann 7. maddesinin kendisine verdii bir hak olarak drt ay zarfnda yeniden toplanmak zere Meclis-i Mebusan kapatmtr.385 Bylece Padiah ve Damat Ferit Paa, Kuv384

Nait Hakk Ulu, Milletin Geleceini Dnmek in Bir Mill Meclis Kurulmas Lazmd -I-, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 31, Nisan-1970, s. 51. BOA, BEO, Nu: 347035, Ayrca bu rade-i Seniyye iin bkz, Takvim-i Vekayi, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 3826; Meclis-i Mebusann kapatlmasyla ilgili rade-i Seniyye, 13 Nisan tarihli Alemdar gazetesinde de yaynlanmt. Bkz, Alemdar, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 481-2781; Vakit, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 873; Meclis stanbulun igaliyle birlikte zaten gayriresm olarak almaz hale gelmiti. Bizzat tilaf Devletleri tarafndan Meclis-i Mebusan baslmt. Padiah tarafndan Meclisim kapatlmas 11 Nisan tarihli rade-i Seniyye ile olmutur. Bu noktada, Ali Rza Paa ve Salih Paa Hkmetlerinde nazr

385

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

155

y Milliye Hareketine ynelik karar ve uygulamalarnda kendileri iin bir engel olarak grdkleri Meclisten kurtulmaya ve Ankarada toplanaca aklanan meclisin almasn da nlemeye almlardr.386 Ayrca 11 Nisan tarihli Takvim-i Vekayide Damat Ferit Paa Hkmetinin bir beyannamesi yaynlanm ve bu beyanname de: Birtakm fitne-fesat, hrs ve menfaat dkn insanlar Tekilt- Milliye ad altnda toplanarak, lkenin siyasi durumunu ok tehlikeli bir duruma soktuklar, bunlarn harp yllarnda yaptklar suiistimal ve cinayetlerine mtarekeden sonra da devam ettikleri ve bylece Avrupa kamuoyunu aleyhimize evirdikleri, bunun sonucunda da stanbulun igal edildiinden bahsedilmitir. Beyannamede devamla; Tekilt- Milliye denilen harekt- baiynenin Anadoluyu korkun bir istilaya sokmaya ve devletin ban gvdesinden ayrmaya altklar387 belirtilerek, yalanc milliyet davas gdenlerin devletin en byk dmanlar olduklar ilan edilmitir.
olarak grev yapan Mehmet Tevfik Bey, zaten Mebusan Meclisi mzakerelerini sresiz olarak tatil ettii iin, dalmt. Mebusan Meclisin fesih edilmesi sembolik bir anlam ifade ediyordu ve ayn zamanda da usulsz bir ilemdi, demektedir. Bkz, Mehmet Tevfik Bey, a.g.e., s. 393.
386

Esasnda Meclis-i Mebusan, 18 Mart 1920de son toplantsn yapm ve almalarna ara verme karar almt. Meclis-i Mebusann almalarna ara vermesi ve kapatlmasyla ilgili gelimeler iin bkz, Bill N. imir, Malta Srgnleri, stanbul-1976, s. 20-21; 124-128; Ahmet Emin Yalman, Yakn Tarihte Grdklerim ve Geirdiklerim I, Yayna Hazrlayan: Erol Sadi Erdin, stanbul-1997, s. 676-677; Hilmi Uran, Hatralarm, Ankara-1959, s. 126-130. Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780.

387

156

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Damat Ferit Paa Hkmetinin bu beyannamesinin yannda, 11 Nisan tarihli Takvim-i Vekayide bir de eyhlislam Drrzde Abdullah Efendi tarafndan, bata Mustafa Kemal Paa ve arkadalar olmak zere, Kuv-y Milliye Hareketi liderlerinin vatan haini olduklar ve ldrlmelerinin dinen meru ve farz olduunu beyan eden Fetv da yaynlanmt.388 Drrzdenin vermi olduu Fetvda zetle: Kuv-y Milliye Hareketi ekya kuvvetleri olarak nitelendirilmekte, Anadolu ile stanbul arasndaki balar koparmak, halifenin yceliini zedelemek, padiaha itaatsizlik etmek, mevcut dzeni zorla deitirmeye kalkmak, halktan zorla mal ve eya toplamak, halk zorla kendine asker etmek ve nihayet vatann birlik ve btnln bozmakla sulanmakta ve hkm olarak da bu asilerin ldrlmelerinin dinen farz olduu vurgulanmaktayd.389 phesiz bu Fetv ile halkn din hassasiyetinden faydalanlmaya allmakta ve Kuv-y Milliye Hareketine kar taarruza gemenin din bir gereklilik olduu Mslmanlarn dikkatlerine sunulmaktadr. Damat Ferit Paa Hkmeti, yukardaki Beyanname ve Fetv ile Kuv-y Milliyeyi halk desteinden yoksun brakmay ve meclisin almasnn nne gemeyi amalamaktadr. Nihayetinde halk Kuv-y Milliye aleyhine harekete geirmek ve kendilerinin tenkil edemedii Mill Mcadeleyi milletin tenkil etmesini salamaya almaktadrlar. Bu amalarna ksmen de olsa -o dnem itibariyle- ulamlar ve Anadolunun eitli yer388

Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493/10923; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780. Takvim-i Vekayi, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 3824; Peyam- Sabah, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 493/10923; Alemdar, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 4802780.

389

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

157

lerinde yer yer ayaklanmalar ba gstermitir.390 Ayaklanmalarn ciddi manada zarar verebileceinin anlalmas, Kuv-y Milliyenin lider kadrosuna; fetvya ancak fetv ile karlk verilebileceini hissettirmi ve Ankara Mfts Mehmet Rfat Efendi ve heyeti tarafndan bir kar Fetv hazrlanmtr.391 Fakat Anadolu halknn kahir ekseriyeti bu tr mesnetsiz propagandalara itibar etmemi, Mill Mcadele Hareketinin yannda olduunu seimlere katlmak suretiyle gstermitir. Mustafa Kemal Paann yukarda zikredilen olaanst yetkilere sahip bir meclis toplanmas hakkndaki bildirisi akabinde ve Damat Ferit Paa Hkmetinin propagandalar altnda yaplan seimlerde Birinci TBMM Hkmetinde grev alacak olanlardan Mustafa Kemal Paa Ankara,392 Mustafa Fehmi Efendi Bursa, Hakk Behi Bey Denizli, smet Bey Edirne ve Fevzi Paa da Kozandan milletvekili seilmilerdir.393 Son Osmanl Meclis-i Mebusannda grev yapan vekillerin vekillikleri de devam ettirilmitir. Bu yzden ilk Hkmette grev yapacak olan Bekir Sami Bey Amasya, Cami Bey Aydn, Celalettin Arif
390

Mesel 13 Nisan 1920de Bolu, Dzce dolaylarnda isyan kt. syan 19 Maysta Beypazarna kadar yayld. Anzavur Ahmet Adapazar ve Geyve dolaylarnda yeniden ortaya kt vs. bkz, Atatrk, Nutuk, s. 304. rade-i Milliye, 22 Nisan 1336/22 Nisan 1920; Nu: 38; Hkimiyet-i Milliye, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 27; Alemdar, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 499-2809. Hkimiyet-i Milliye, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 21; Ezherli, a.g.e., s. 29-30. Birinci TBMMye milletvekili seilenlerin listesi iin bkz, Gololu, a.g.e., s. 321-344; Fevzi Paann seim mazbatas iin bkz, Ezherli, a.g.e., s. 31-32.

391

392 393

158

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Bey Erzurum, Adnan Bey stanbul, Yusuf Kemal Bey Kastamonu, Rza Nur Bey Sinop ve smail Fazl Paa da Yozgat milletvekili saylmlardr.394 Mustafa Kemal Paa meclisin toplanamamas gibi bir halin ortaya kmasnn nne gemek iin, seilen vekillerden Ankaraya gelebilenlerin katlmyla meclisin almas iin almalarn hzlandrm ve bu ynde ok acele olarak kolordulara, btn valiliklere, belediye bakanlklarna ve mdafaa-i hukuk merkez heyetlerine meclisin almas ile ilgili bir yaz gndermitir. Bu yazda Tanrnn ltfuyla Nisann 23nc Cuma gn, Ankara Byk Millet Meclisi alacaktr denilmitir. Tebligat metnine gre; vatann ve Padiahn kurtarlmas gibi nemli bir grevi icra etmek iin toplanacak olan meclis; Hac Bayram Veli Cami-i erifinde klnacak Cuma namaznn akabinde Sakal- erif ve Sancak- erifin alnmas suretiyle gerekletirilecek olan din bir merasimle alacaktr. Ayrca Hatm-i erif okunacak ve Hatm-i erifin son ksmlar uur getirsin diye meclis nnde okunacaktr. Daha sonra, Halife ve Padiahmzn, din ve devletimizin, vatan ve milletimizin kurtuluu, selameti ve istiklali iin dua edilecektir.395 Byle bir merasimle alacak olan Byk Millet Meclisi, vatann kaderine yn verecek admlar atacak ve memleketi igallerden kurtarmak yolunda azimle alacaktr. Devlet ve milletin istikll-i tamm elde etmesini salamak yolunda Heyet-i Temsiliyenin yrtt almalar, artk bu meclis eliyle yrtlmeye balanacaktr.
394 395

stanbuldaki Meclis-i Mebusandan katlan vekiller listesi iin bkz, Gololu, a.g.e., s. 345-351. Atatrk, Nutuk, s. 294-295; Hkimiyet-i Milliye, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 24.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

159

Mustafa Kemal Paa bu tebliden sonra 22 Nisanda yine valiliklere, kolordulara, sancaklara olmak zere bir tebli daha yaynlamtr. Bu teblide: Tanrnn ltfuyla Nisann 23nc gn Cuma gn Byk Millet Meclisi alarak almaya balayacandan, o gnden itibaren asker ve sivil btn makamlarla btn milletin tek merciinin Byk Millet Meclisi olacan bildirmitir.396 Bu teblile memleket hakknda sz syleme hakknn yalnzca Byk Millet Meclisinde olaca vurgulanm, stanbul Hkmetinin memleketin kaderi hakknda sz syleme yetkisinin olmad da Trk Milletinin dikkatlerine sunulmutur. Nihayetinde Damat Ferit Paa Hkmetinin btn engelleme giriimlerine ramen Byk Millet Meclisi 127 milletvekilinin397 hazr bulunduu bir ortamda 23 Nisan 1920de din merasimlerle almtr.398 Byk Millet Meclisi, en yal ye olan Sinop milletvekili erif Beyin: bu meclis-i linin reis-i sini sfatyla ve tevfk-i ilhi ile milletimizin dhili ve hrici istiklal-i tamm dhilinde mukadderatn bizzat deruhte ve idare etmeye baladn btn cihana ilan ederek Byk Millet Meclisini kad eyliyorum399
396 397

Atatrk, Nutuk, s. 295. Ahmet Demirel, Birinci Mecliste Muhalefet, kinci Grup, kinci Basm, letiim Yaynlar, stanbul-1994, s. 91; Ezherli Meclisin ilk gnnde 115 vekilin bulunduunu belirtmektedir. Bkz, Ezherli, a.g.e., s. 33. Hkimiyet-i Milliye, 28 Nisan 1336/28 Nisan 1920, Nu: 25; rade-i Milliye, 6 Mays 1336/6 Mays 1920, Nu: 39. Hkimiyet-i Milliye, 28 Nisan 1336/28 Nisan 1920, Nu: 25; Nait Hakk Ulu, Milletin Geleceini Dnmek in Bir Mill Meclis Kurulmas Lazmd -III-, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 33, 1970, s. 15; TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, 3. Basl, TBMM Matbaas, Ankara-1959, s. 1.

398 399

160

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

szleriyle alp, almalarna balamtr. Sinop milletvekili erif Beyin oturumu amasyla almalarna balayan Meclis, ncelikle Hkmet oluturulmas fikrini ele almtr. Bu hususta sz alan Mustafa Kemal Paa u hususlar dile getirmitir: 1. Hkmet kurulmas zarridir. 2. Geici olarak bir Hkmet bakan semek veya Padiaha bir vekil tanmak mmkn deildir. 3. Mecliste younlaan mill iradenin, dorudan doruya vatann mukadderatna el koymu olduunu kabul etmek temel ilkedir. Trkiye Byk Millet Meclisinin stnde bir kuvvet yoktur. 4. Trkiye Byk Millet Meclisi yasama ve yrtme yetkilerini kendisinde toplar. Mecliste seilecek ve vekil olarak grevlendirilecek bir heyet, Hkmet ilerine bakar. Meclis bakan, bu heyetin de bakandr.400 Mustafa Kemal Paann dile getirdii bu hususlar, Mecliste kabul edilmi ve bir Meclis Bakannn seilmesi ynnde almalar yrtlmtr. Nitekim 24 Nisanda Mustafa Kemal Paa, Meclis Bakanlna seilmitir.401 Meclis, bakann setikten sonra 25 Nisan tarihinde Byk Millet Meclisi Emriyle Reis Mustafa Kemal imzasyla memlekete bir beyanname yaynlam ve bu beyannamede; ngilizler tarafndan satn
400

Atatrk, Nutuk, s. 300; Mustafa Kemal Paann Byk Millet Meclisine teklifi iin bkz, rade-i Milliye, 6 Mays 1336/6 Mays 1920, Nu: 39; Hkimiyet-i Milliye, 28 Nisan 1336/28 Nisan 1920, Nu: 25. Hkimiyet-i Milliye, 28 Nisan 1336/28 Nisan 1920, Nu: 25; rade-i Milliye, 6 Mays 1336/6 Mays 1920, Nu: 39; Mustafa Kemal Paa, Byk Millet Meclisinin 24 Nisan 1336/1920 gn yapm olduu beinci oturumda Byk Millet Meclisi Bakanlna aday gsterilmi ve yaplan oylama sonucu, beinci oturumda bulunan 120 mebustan 110unun oyunu alarak Meclis Bakanlna seilmiti. Bu seimle ilgili olarak bkz, TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, s. 38.

401

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

161

alnan ve milleti birbirine drmek gayesinde olan hainlerin propagandalarna itibar edilmemesi ve Byk Millet Meclisi ats altnda birlik ve beraberliin salanmas halka tavsiye edilmitir.402 Damat Ferit Paa Hkmeti ve ngilizlerin propagandalar uyarnca isyanlara kalkanlarn ve Byk Millet Meclisinin stnln kabul etmeyenlerin en iddetli ekilde cezalandrlmalarn ve memlekette asayii salamak amacyla da Hyanet-i Vataniye Kanunu adyla bir kanun 29 Nisan 1920de kabul edilmitir.403 Mustafa Kemal Paann Hkmet kurulmas zarridir teklifinin kabul edilmesinin ardndan cra Vekillerinin nasl seileceinin belirlenmesi iin bir kanun tasars hazrlayacak olan Layiha Encmeni seimleri yaplm ve bu seimler neticesinde u isimler Layiha Encmeni olmulardr: Rza Nur (Sinop), Yusuf Kemal Bey (Kastamonu), Yunus Nadi Bey (zmir), Celalettin Arif Bey (Erzurum), Hamdullah Suphi Bey (Antalya), Srr Bey (zmit), Hakk Behi Bey (Denizli), Refik Bey (Konya), eyh Servet Efendi (Bursa), Haydar Bey (Ktahya), Abdlhalim elebi Efendi (Konya), Emir Paa (Sivas), Besim Atalay (Ktahya), Abdulkadir Kemal Bey (Kastamonu) ve Ahmet Ferit Bey (stanbul).404 25 Nisanda oluturulan Layiha Encmeni derhal almalarna balam ve nihayetinde cra Vekillerinin seimi ile ilgili hazrlanan kanun tasarsn
402 403

Hkimiyet-i Milliye, 28 Nisan 1336/28 Nisan 1920, Nu: 25. Hyanet-i Vataniye Kanununun btn maddeleri iin bkz, Hkimiyet-i Milliye, 1 Mays 1336/1 Mays 1920, Nu: 26; rade-i Milliye, 6 Mays 1336/6 Mays 1920, Nu: 39. Ezherli, a.g.e., s. 40; Abdlhalim elebinin 27 Nisanda istifa etmesi zerine yerine Mustafa Kemal Paa seilmitir. Bkz, TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, s. 97.

404

162

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Meclise tamtr.405 Hazrlanan kanun tasars grmeler sonunda 2 Maysta Mecliste kabul edilmitir.406 Buna gre 11 bakanlk oluturulmu ve bakanlarn Byk Millet Meclisinin ekseriyet-i mutlakas ile seilmelerine karar verilmitir.407 Nihayetinde 3-4 Mays tarihlerinde cra Vekillerinin seimi yaplm ve bu seimler neticesinde; Mareal Fevzi akmak Mdafaa-i Milliye Vekili, smet nn Erkan- Harbiye-i Umumiye Vekili, Dr. Adnan Advar Shhye ve Muavenat- timaiye Vekili, Bekir Sami Kunduh Hariciye Vekili, Yusuf Kemal Tengirek ktisat Vekili, Abdulkadir Cami Baykut Dhiliye Vekili, Celalettin Arif Bey Adliye Vekili, Mustafa Fehmi Efendi eriye ve Evkaf Vekili, smail Fazl Paa Nafa Vekili, Hakk Behi Bey Maliye Vekili ve Dr. Rza Nur Bey de Maarif Vekili olmutur.408 Bu isimlerden oluan cra Vekillerinin seimiyle birlikte Mustafa Kemal Paa bakanlndaki Birinci TBMM Hkmeti kurulmu olmaktadr. Kurucu yetkilere sahip olan Birinci TBMM Meclis Hkmeti sistemini benimsemitir. Bu sistem; kuvvetler karm ilkesine daya405 406 407

TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, s. 158. TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, s. 185-186. TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, s. 158-186; Layiha Encmeninin hazrlad tasar hakknda bkz, Rdvan Akn, TBMM Devleti (1920-1923), letiim Yaynlar, Birinci Basm, stanbul-2001, s. 99-123. rade-i Milliye, 6 Mays 1336/6 Mays 1920, Nu: 39; Faik Reit Unat, Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmetinin Kuruluuna Ait Baz Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 6, Cilt: I, Nisan-1942, s. 401-406; cra Vekillerinin seimleri hakknda bkz, Akn, a.g.e., s. 123-139; cra Vekilleri hakknda ayrca bkz, Mill Mcadelenin lk Kabinesi, Tarih Konuuyor, Say: 4, Cilt: I, (Mays-1964), s. 257-265.

408

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

163

nr. Dolaysyla seimle oluan yasama meclisi yrtme ve yargnn stndedir. Onlara hkimdir ve onlar bir eit idari organlar haline getirir.409 Bundaki maksat da Mill Mcadeleyi daha salkl yrtebilmek ve yeni bir devletin oluumunu salamaktr.410 TBMMnin al ve Hkmetin oluturulmasyla birlikte, lke hkmet olarak resmen iki hkmetli bir yapya kavumu olarak karmza kmtr. Bunlardan ilki Damat Ferit Paa Hkmetidir ki; bu Hkmet, gcn halk desteinden almamakta dorudan doruya Padiaha dayandrmaktadr. Zira Padiah tarafndan atama usulyle ibana gelmitir. kincisi olan Birinci TBMM Hkmeti, mill iradenin tecelli etmesini salayan bir yntem olan seimle ibana gelen vekillerden olumu olan bir Hkmettir: Dolaysyla gcn dorudan doruya Trk Milletinden almtr. Mill iradenin tecellisi anlamna gelen seimle ibana gelen Birinci TBMM ve TBMMnin setii cra Vekillerinden oluan Birinci TBMM Hkmetinin memleketin kaderine yn vermek iin yapt almalar, atama usul ile ibana gelen bir hkmet olan Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan engellenmeye allmtr. Burada nihai olarak denilebilir ki halk iradesi yani halkn gr sesi Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan susturulmaya allmtr. Birinci TBMM Hkmetinin cra Vekilleri stanbul 1. Nolu Divn- Harb-i rf tarafndan yarglanm ve nihayetinde idam cezasna arptrlmlardr.

409 410

Tunaya, Bamsz Trkiye Kurucusu, s. 38. Tunaya, Bamsz Trkiye Kurucusu, s. 38.

164

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

B) I. Nolu Divn- Harb-i rfnin Kuv-y Milliyeciler Hakknda kartt dam Kararlar ve Mahiyeti Mustafa Kemal Paann nderliindeki Mill Mcadele Hareketinin her geen gn biraz daha glenmesi Damat Ferit Paa Hkmetleri tarafndan her zaman kayg ile izlenmitir. Hatta yukarlarda da bahsedildii zere Kuv-y Milliyeyi nlemek adna pek ok giriimde de bulunulmutur. Fakat buna ramen gn getike Kuv-y Milliyeye iltihaklar oalm, tabii olarak bu durum Damat Ferit Paa ve Hkmetinin Kuv-y Milliyenin tenkilini salamak iin yeni yntemlere bavurmasn zorunlu hale getirmitir. Mesel Kuv-y Milliyeye iltihak eden mhim simalardan bir ksm unlardr: 27. Tmen eski kumandan Albay Kara Vasf Bey, Washington eski sefiri Alfred Rstem Bey, Eski Shhiye Mdr Dr. Adnan Bey (Advar), Halide Edip Hanm (Advar), 61. Tmen K. Piyade Albay Kazm Bey (zalp), Eski Harbiye Nazr Kavakl Fevzi Paa (akmak),411 Rfat Paa, Hsn Paa, Abdurrahman eref Bey, Mehur air Mehmet Akif Bey (Ersoy), Vehip Paa, Akam Gazetesi Yazarlarndan Falih Rfk Bey (Atay), Genelkurmay kinci Bakan Kazm Paa,412 Eski Balkesir Mutasarrf Hacim (Muhittin arkl),413 Vakit Gazetesi Mdr smail Ramiz Bey, Tasvir-i Efkr Gazetesi sahibi

411 412 413

Hamdi Atamer, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 4, Ocak-1968, s. 4-9. Hamdi Atamer, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 5, ubat-1968, s. 4-7. Hamdi Atamer, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 6, Mart-1968, s. 9-12.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

165

Ebzziya Zade Talha Bey,414 Albay Selahattin Bey, Albay Fahrettin Bey (Altay), Albay smet Bey (nn), Albay Bekir Sami Bey, Yusuf zzet Paa, Hamdullah Suphi Bey (Tanrver), Rza Nur Bey, Hakk Behi Bey, Yusuf Kemal Bey (Tengirek), Ankara Mfts Mehmet Rifat Efendi.415 Damat Ferit Paann Kuv-y Milliye Hareketini ve bu hareketin lider kadrosunu yok etmek amacyla verdii amansz mcadelenin bir halkasn da, Kuv-y Milliye Hareketine scak bakan ve destekleyenlerin tutuklanmalarn ve ngilizler tarafndan Maltaya srgne gnderilmelerini salamak oluturmutur. 8 Nisanda Amiral de Robeckle yapt grmede ele alnan konulardan birisi de baz siyasi hasmlarnn tutuklanmas olmutur. Nitekim ngiliz Amirali bu grmeyle ilgili, Dileri Bakan Curzona gnderdii raporunda Ayyldz Cemiyeti yelerine kar ortaklaa tedbirler almak amacyla Ferit Paann bu kimselerin adlarn gizlice kendilerine bildirileceinden bahsetmitir.416 Damat Ferit Paa, 22 Nisanda hazrlad ve gizli tutulan kara listeyi stanbuldaki Yksek Komiser Vekili Amiral Webbe vermi ve listede yer alan isimlerin tilaf Devletlerince tutuklanarak Maltaya gnderilmelerini talep etmitir.417 Listede tutuklanmalar istenenler arasnda Kuv-y Milliye Hareketinin nde gelen simalarndan; Mustafa Kemal, Ali Fuat, Kazm Karabekir, smail Fazl ve Nihat Paalar ile Cafer Tayyar, Behi, Mehmet Selahattin,
414 415 416 417

Hamdi Atamer, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 7, Nisan-1968, s. 24-27. Hamdi Atamer, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 8, Mays-1968, s. 8-11. imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 26. imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 92; imir, Malta Srgnleri, s. 211-212.

166

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Selahattin Adil, mer Ltfi, Kazm ve smet Beyler gibi miralay rtbesindeki isimler bulunuyordu.418 ngiliz Yksek Komiser Vekili Amiral Webb konuyu ve tutuklanmas istenen kiilerin yer ald listeyi, 22 Nisanda ngiliz Karadeniz Ordular Bakumandan General Milnee bildirmiti. Amiral Webb yazsnda, listede yer alan baz isimlerin tilaf Devletlerinin ulaamayacaklar blgelerde olduunu, bir ksmnn da Trk makamlarnca tutuklanmalarnn uygun olacan, eski Sadrazamlardan zzet Paann tutuklanmasnn uygun olmayacan da kendi gr olarak General Milne belirtmitir. ngiliz yetkililerinin kendi aralarndaki bu yazmalar bilahare ngiliz Dileri Bakanlna gnderilmitir. ngiliz Dilerinin, Damat Ferit Paann listesinde tutuklanmas istenilen kiilerle ilgili deerlendirmeleri olduka ilgintir. Nitekim Mustafa Kemal Paann tutuklanmasn telkin etmenin sama bir fikir olduunu syleyeceklerdir.419 Yine de Yakup evki Paa gibi listede yer alan birka kii ngilizler tarafndan tutuklanarak Maltaya gnderilmitir.420 Damat Ferit Paa Hkmeti yukardaki isimleri zikredilen hatta bizzat tutuklanmalar talep edilen ahslardan birou ile Divn- Harb-i rf araclyla bizzat uram,
418

Bu isimlerin yannda Hasan Rza, Ahmet zzet, Galip paalar ile Hayri Bey, Seyit Bey, Ahmet Rza Bey ve Talat Paa, Enver Paa, Yakup evki Paa ve Cavit Bey gibi isimlerde vard. Bu liste iin bkz, imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 93; imir, Malta Srgnleri, s. 211-212. imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 94; imir, Malta Srgnleri, s. 214-215. Yakub evki Paa, 21 Nisanda tutuklanmt. Bkz, Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: II, s. 494, 28-29.

419 420

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

167

onlarn idam cezasna arptrlmalarn salamak iin her trl abay sarf etmitir. Mesel drdnc Sadareti dneminde TBMM alm, bylelikle kendi hkmetine rakip olacak yeni bir Hkmet ortaya kmtr ve bu Hkmet, stanbul Hkmetini reddeden, bir tek kendisini meru gren bir mizaca sahiptir. O sebepledir ki Damat Ferit Paa ncelikle bu Hkmeti ortadan kaldrmaya ynelik bir giriim ierisinde bulunmutur. Devletin yegne meru hkmetinin kendi Hkmeti olduunu hem Ankaraya hem de btn tebaaya hissettirme ihtiyac ierisindedir. nk Anadoludaki nfuzu her geen gn biraz daha azalmakta, bunun yannda Mill Mcadelecilerin yani TBMMnin itibar ve nfuzu ise her geen gn biraz daha artmaktadr. O yzden ncelikle Birinci TBMM cra Vekilleri Heyeti Reisi Mustafa Kemal Paa ve cra Vekillerinin yarglamalar stanbuldaki 1 Numaral Divn- Harb-i rfce (dare-i rfiye 1. Divn- Harbi) yaplmtr.421 Bu mahkeme, Mtareke Dneminin balarndan beri tehcir ve taktil davalarna bakyordu.422 10 Nisan 1920de bu Divn- Harb-i rfnin bakanlna Bursa eski vali421

stanbuldaki 1 Numaral Divn- Harb-i rf (dare-i rfiye 1. Divn- Harbi) hakknda yaplm bir alma iin bkz, Metin Ay, Bir Askeri Mahkeme: stanbul Birinci Divn- Harbi rfsi Yedinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I, Ankara-2000, s. 381-390. stanbul 1 Numaral Divn- Harb-i rfde tehcir ve taktil sulamalaryla ilgili grlen davalar iin bkz, Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt. III, Hrriyet Vakf Yaynlar, stanbul-1989, s. 556-565; Taner Akam, nsan Haklar ve Ermeni Sorunu (ttihat Terakkiden Kurtulu Savana), mge Kitabevi Yaynlar, stanbul-1999; Taner Akam, Divn- Harbi rfilerin Kurulmas-stanbul Yarglamalar, Tarih ve Toplum, Say: 137, (Mays 1995), s. 47-52.

422

168

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

si olan ve Krt-Nemrut lakabyla tannan Mustafa Paa atanmt.423 Mahkemenin yelerini ise; erkn harbiye mirlivalarndan Recep Paa, II nolu Divn- Harb-i rf azasndan svari miralay Recep Bey, miralay Ferhat Bey ve kaymakam Fettah Beyden oluturmutur.424 Hkmet, 23 Nisan 1920 tarihinde kabul ettii kararname ile lkenin iinde bulunduu durumu bahane ederek Divn- Harb-i rflere olaanst yetkiler vermitir. Bu yeni dzenlemeye gre mahkeme; nceden bakt tehcir ve benzeri davalara ilaveten lkenin asayiini bozup, i ve d emniyetini ihlal edenleri yarglamakla da yetkili klnmtr.425 Nitekim devletin kurumlar da bozulan asayiin dzelmesinin, an423

Nemrut Mustafa Paann atanmasyla ilgili rade-i Seniyye iin bkz, Takvim-i Vekayi, 17 Nisan 1336/17 Nisan 1920, Nu: 3829; Damat Ferit Paann nc sadaretinde Bursa valilii grevine atanan Nemrut Mustafa Paa, valilik grevine balad ilk gnlerde vilayette yapt bir toplantda Ermeni, Rum ve Mslman halkn yannda yaplmakta olan savalarn meru olmadn, keza birinci dnya harbinin de yle olduunu, dolaysyla bu harplerde len subay ve erlerin kpek lsnden farkl bir durumlarnn olmadn syleyerek ehit asker ve subaylarmza hakarette bulunmutu. Bu szler Bursa ve civarndaki askeri birliklerdeki subay ve askerler arasnda byk bir infial yaratmt. Bunun zerine 56 nc Tmen Komutan Miralay Bekir Sami Bey tarafndan derhal Bursay terk etmesi istenmiti. Bylece Nemrut Mustafa Paa, valilikten uzaklatrlarak Bursay terk ederek stanbula dnmt. Tafsilat iin bkz, Muhittin nal, Miralay Bekir Sami Gnsavn Kurtulu Sava Anlar, Cem Yaynlar, kinci Basm, stanbul-2002, s. 163-166. Takvim-i Vekayi, 17 Nisan 1336/17 Nisan 1920, Nu: 3829; Ferudun Ata, gal stanbulunda Tehcir Yarglamalar, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara-2005, s. 256-257. Takvim-i Vekayi, 26 Nisan 1336/26 Nisan 1920, Nu: 3837; Ata, a.g.e., s. 258.

424

425

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

169

cak Kuv-y Milliyecilerin yarglanp tenkili ile mmkn olacan dnmektedirler. Mesel stanbul Emniyet Genel Mdriyetinden Adliye Nezaretine gnderilen 22 Mays 1920 tarihli bir yazda: Mill Blok, Mill Kongre, Mill Birlik, Mill Harekt, Kuv-y Milliye ad altnda olarak Osmanl Devleti tebaasn ve memleket halkn Padiah ve Hkmet aleyhine silahl olarak isyan ettirip bilvasta btn Anadoluda insan ldrme, mal yamalama ve tarife smaz eitli cinayetler ilemek suretiyle aslnda halifelik makamnn ve btn slam leminin raz olmamasna ve kar kmasna ramen devleti iine srkledikleri Umm Harpte uranlan feci yenilgi neticesi olmak zere hkmetin, ykml tutulduu ve siyas hayatn mahveden bar artlarn galip devletler nezdinde define veya hi olmazsa mmkn olduu kadar hafifletilmesine btn siyas mesaisini harcamaya mecbur bulunduu en mhim dakikalarda olsun zulm kllarnn artklar bulunan milletten utanmalar ve yaptklarna piman olmalar din ve insanlk icab iken tam tersine Umm Harp esnasnda iledikleri ve ilettikleri cinayetlere ara vermeksizin isyanlarn gnden gne hzlandrmak suretiyle i emniyeti karmakark ve btn dounun siyas ve insan hayatna suikast eden adlar iliik listede yazl kimseler, halen cinayet ortaklar bulunan isyan ve fesat erbab ile faaliyet ve haberlemede bulunduklar sabit olduundan bozulan skn ve asayiin geri gelmesinin ve devamnn salanmas bu kiilerin bir dakika evvel yarglanp kanun cezalarnn icrasna bal bulunduu426 belirtilmekte ve lkenin iinde bulunduu
426

Midhat Sertolu, Cezalandrlmak stenenler, s. 47; Ayrca Kuv-y Milliyeci olduklar iin ve Milli Mcadeleye yardm ettikleri iin cezalandrlmak istenen 88 kiinin isimleri iin bkz, Ayn Yer, s. 48-49.

170

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

asayi sorununu zmek iin Mahkemenin derhal harekete gemesi beklenmektedir. Kuv-y Milliye mensuplarn yok etmeyi amalayan, bu amaca ulamak noktasnda yapsnda da deiikliklere tabi tutulan ve Nemrut Mustafa Paa Divan lakabyla hret kazanan bu Divn- Harb-i rf, Kuv-y Milliyeyi destekledikleri iin stanbulda temenden generallere, memurdan, emniyet amirine kadar birok devlet adamn yarglam ve yine Kuv-y Milliye yanls yzlerce subay gyaplarnda idama mahkm etmitir.427 Yukarda bahsedildii zere, 19 Mart tarihli genelge uyarnca yaplacak seimleri nlemeye alan Damat Ferit Paa Hkmeti, seimleri nleyememi nihayetinde de TBMMnin alnn nne gemeyi baaramamtr. TBMMnin alyla birlikte Damat Ferit Paa Hkmeti tekrar harekete gemi, bu sefer zellikle TBMM Hkmetinde grev alan ahslar kendisine hedef semitir. Nihayetinde Damat Ferit Paa Hkmeti, 1. Nolu Divn- Harb-i rf vastasyla TBMM Hkmetinin btn vekillerini ayr karar ile gyaben idam cezasna arptrmtr. C) I. TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa ve Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili (Salk ve Yardm Bakan)Dr.Adnan Advar Hakkndaki dam Karar ve Mahiyeti Damat Ferit Paa Hkmetinin kontrolndeki Divn- Harb-i rf, ilk olarak TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa428
427 428

Ay, a.g.m., s. 386. Mustafa Kemal Paann biyografisi iin bkz, Fahri oker, Trk Parlamento Tarihi, Mill Mcadele ve TBMM I. Dnem 1919-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

171

ve Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili (Salk ve Yardm Bakan) Dr. Adnan Advar429 24 Nisanda gyaben yarglamaya balamtr.430 Mustafa Kemal Paa hakknda zaten Meclis-i Vkelaca; Harbiye, Dhiliye ve Hariciye nezaretlerine verilen emirler gereince tutuklama karar bulunmaktayd ve yakaland anda da hemen stanbula gnderilmesi istenmekteydi.431 Fakat btn taleplerine ramen Mustafa Kemal Paann yakalanmasna muvaffak olamamlard. stelik Mustafa Kemal Paa ve Mill Mcadele Hareketi gn getike daha da kuvvetlenmekteydi: Meclis alm, lkenin kaderine el koymu, Paa da Meclis Ba1923, Cilt: III, Trkiye Byk Millet Meclisi Vakf Yaynlar, Ankara-1995, s. 82-97.
429 430

Dr. Adnan Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 491-493. Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817; Mustafa Kemal Paa ve Dr. Adnan Advar Beyin yannda dier yarglanan Kuv-y Milliyeciler unlardr: Kara Vasf Bey (Yirmi Yedinci Frka Kumandan ve Miralaylktan emekli), Ali Fuat Paa (Yirminci Kolordunun Eski Kumandan ve Mirliva), Midillili Alfred Rstem Bey (Eski Washington Sefiri ve Eski Ankara Mebusu), Halide Edip Hanm (Eski Darlfnun Garp Edebiyat Muallimesi). Bkz, Bu isimlerin yer ald rade-i Seniyye iin bkz, BOA, DUT, 175/46; Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 87. BOA, MV, 216/95; Alemdar gazetesindeki bir yazda da; Mustafa Kemal ve Rauf Beylerin hareketine destek veren Demirci Mehmet Efe ve Hac kr Beyin ve ayrca bu harekete destek veren kim olursa olsun herkesin yakalanarak Divn- Harbe sevkinin Dhiliye Nezaretince vilayetlerden istendii hakknda bilgi verilmektedir. Bkz, Alemdar, 31 Temmuz 1335/31 Temmuz 1919, Nu: 1271527.

431

172

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

kan seilmiti. Dolaysyla Damat Ferit Paa Hkmetine alternatif; daha mill ve meruiyetini; 1919 Kasmnda yaplan seimlere ve 19 Mart 1920 tarihli genelge zerine yaplan seimlere dayandran bir Hkmet Ankarada ibana gemiti. Bu durum Damat Ferit Paa Hkmetinin tekrar harekete gemesi iin yeter bir sebepti. Nitekim 24 Nisanda balayan432 ve Nemrut Mustafa Paa Divan tarafndan gyaplarnda srdrlen davann grmeleri 11 Maysta tamamlanm ve karar aklanmtr. 13 Mays tarihli Peyam- Sabah gazetesi Divn- Harb-i rf Riyasetinden balkl haberiyle Kuv-y Milliyeciler hakknda alan davann sonulandrldn belirtmi433 ve dam Karar-Mustafa Kemal ve Arkadalarnn dam balyla da mahkemenin verdii hkm mazbatasnn yani karar tutanann tamamn vermitir.434 Alt kiiye ynelik verilen bu ilk idam kararnda ilk dikkati eken isim elbette ki Mill Mcadele Hareketinin
432

Alemdar gazetesi, Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn Divn- Harbe verildiklerini u cmle ile ifade etmitir: Hkmetin beyannamesi ile belirlenen, Anadoludaki isyann tertip ve tevikilerinden Mustafa Kemal ve hempalar, Divn- Harb-i rfye tevdi edilmitir. Bkz, Alemdar, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 491-2791; Buna benzer haber, Vakit ve Peym- Sabah gazetelerinde de yaynlanmtr. Bkz, Vakit, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 881; Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 505/10395. Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817. Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; Alemdar bu haberi Mustafa Kemal ve Hempalarnn dam Karar balyla okuyucularna duyurmutur. Bkz, Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817.

433 434

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

173

lideri ve bu kararn verildii tarihte Byk Millet Meclisi Reisi ve ayn zamanda lk cra Vekilleri Heyeti Reislii435 grevini de stlenmi olan Mustafa Kemal Paadr.436 Yine ayn idam kararnda idama mahkm edilmi olan Adnan Bey de (Advar) Shhye ve Muaveneti timaiye Vekletine (Salk ve Yardm Bakan) atanm bulunmaktayd. Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn igallere kar bir direni hareketi oluturmalar ve igalci kuvvetlerle mcadeleye girimeleri Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan bir isyan olarak alglanm, nihayetinde de isyanclar Divn- Harb-i rfye sevk edilmilerdir. Divn- Harb-i rfde gyaplarnda grlen dava da Nemrut Mustafa Paa heyeti tarafndan idam cezasna arptrlmlardr. Nemrut Mustafa Paa ve heyetine gre; TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa, Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili Adnan Bey ve arkadalar, Osmanl Devletinin varlna ve birliine kar isyan etmi ve en ar ekilde cezalandrlmalar
435

Byk Millet Meclisine Ankara Mebusu olarak katlan Mustafa Kemal Paa, 24 Nisanda Tekilt Hkmet hakknda bir teklif sunmutu. Bu teklifin 4 nc maddesinde Trkiye Byk Millet Meclisi teri ve icrai salhiyetleri cmidir Meclisten tefrik ve tevkil edilecek bir heyet umuru Hkmeti ryet eder. Meclis Reisi bu heyetin de reisidir. denilmekteydi. TBMM ZC, Cilt: 1, 24. 4 1336/1920, : 2, C: 3, s. 32. 2 Mays 1920de Byk Millet Meclisi cra Vekillerinin seilmesine dair 3 Numaral kanunu kabul ederek ilk cra Vekillerini seip Hkmeti kesin olarak kurduktan sonra Mustafa Kemal, Byk Millet meclisi sfatyla cra Vekilleri heyeti toplantlarna da bakanlk etmeye balad. 20 Ocak 1921 tarihinde Tekilat Esasiye Kanunu ile icra vekilleri heyeti reislii makam ihdas edilip Fevzi Paa bu greve seilinceye kadar icra vekilleri heyeti reisliini bizzat yapt. 5 Mays 1920 tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisinin ilk kabinesi Mustafa Kemal Paa bakanlnda topland. Bkz, Ezherli, a.g.e., s. 44.

436

174

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

gereken kiilerdir. Nitekim aklanan idam karar; Kuvy Milliye unvan tahtnda kardklar fitne ve fesadn ve Kann- Ess hilafnda ahaliden cebren para toplamak ve asker almak ve hilafnda hareket edenlere ikence ve ezaya ve tahrib-i bilde cret gibi fezyih irtikp eylemek suretiyle emniyet-i dhiliyeyi ihlal eyleyenlerin mrettip ve mevviklerinden437 olmakla sulamakta ve bu cmlelerle balamaktadr. Aklanan ve gazetelerde de yaynlanan bu idam kararnda, idam cezasna arptrlan bu alt kii hakknda tahkikat yapld belirtilmekte ve yaplan tahkikat neticesinde de; isyankr, devletin varl ile ilgili sorunlar olan kiilerle birlik ve beraberlik ierisinde olduklarnn grld ifade edilmitir. Yine isyanclarla birlik olmalar hasebiyle, teba- sadka- ahaneden olan masum ve saf Anadolu halkn kandrdklar da bu idam kararnda Mustafa Kemal Paa ve arkadalarna yneltilen sulamalardan bir ksmdr. Divn- Harb-i rf tarafndan aklanan idam kararnn gerekesine gre TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa, Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili Adnan Bey ve arkadalar; senelerden beri ekyalkla megul olan ahslarla birlik ierisinde olmak, I. Dnya Sava zamannda birok fecaat ileyen, tehcirle birlikte de Mslman ve gayr-i mslim pek ok Osmanl tebaasn yok edip emvl-i menkule ile gayr-i menkullerini gasp eden ve Osmanl Devletini dnya nazarnda kk dren ttihat ve Terakki ile ittifak etmek, Kann- Ess aleyhine hareket etmek, halk zorla silah altna almak, halktan zorla vergi toplamak, kendilerine kar gelenlere akla gelmeyecek ikenceler uy437

Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; BOA, BEO, Umumi No: 347564; Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

175

gulamak ve mallarn gasp etmek, birok kasaba yakp ykmak ve masum halkn da katletmekle sulanmaktadrlar. Ayrca Anadolunun eitli yerlerinde grev yapan Osmanl Devleti yetkililerinin yani sivil ve asker memurlarn da grev yapmalarna engel olunduu, onlarn grev mahallerinden terke mecbur edildikleri belirtilmektedir. Grevlerinden terke mecbur edilen memurlarn yerlerine de kendi yaknlarndan kiileri memur ettikleri dile getirilmektedir. Ayrca Ziraat Bankalar, postaneler, belediyeler ve mal sandklar ile eytam sandklarndan pek ok klliyetli miktarlar gasp ettikleri ve bylelikle kendi iktidarlarn salamaya altklar iddia edilmektedir. Fesatamiz ve fitneengz nutuklar irat etmek, beyannameler neretmek, Devletin asayiini bozmak ve Hilafet, Saltanat ve Memlik-i Osmaniyenin muhaberatn kesmekle sulanan TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa, Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili Adnan Bey ve arkadalar nihayetinde de asker ve halk Hkmet aleyhine isyana tevik etmekle sulanmaktadrlar. Halk isyana tevik etmekle hkmetin gayet mhim ve nazik olan vaziyet-i siyasiyesini ihlle cret ettiklerinin aka grldnden bahsedilmektedir. Hkmetin tilaf Devletleri nazarnda zor durumda brakldndan bahsedilmekte lkenin iinde bulunduu durumdan dem vurulmakta ve nihayet lkenin kt gidiatnn tek msebbibi olarak Mustafa Kemal Paa ve arkadalar gsterilmektedir.438 Nihayetinde TBMM ve cra Vekilleri Heyeti Reisi Mustafa Kemal Paa, Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili Dr. Adnan Bey ve arkadalar, Mlkiye Ceza
438

Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817.

176

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Kanunname-i Hmayununun 45. Maddesinin 1. Fkras, 55. Maddesinin 4. Fkras ve 56 Maddesi mucibince idam cezasna arptrlmlardr.439 Gyab olarak yarglanan Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn mallarnn da haczedilmesine gyaben ve mttefikan karar verilmitir.440 Mill Mcadele Hareketinin nderi, yeni alan TBMMnin ve yeni kurulan Hkmetin bakan Mustafa Kemal Paa ve arkadalar hakknda Nemrut Mustafa Paa Divannca verilen bu idam karar Sadrazam ve Harbiye Nazr Vekili olan Damat Ferit Paa tarafndan 16 Maysta Sadaret Yksek Makamna sunulmu441 ve nihayet 24

439

Mlkiye Ceza Kanunname-i Hmayununun ilgili maddeleri yledir: 45. Maddenin 1. Fkras: Ehas- mteaddide bir cinayet veya cnhay mttehiden ika eder veyahut efal-i mteaddideden mrekkep olan bir cinayet veya cnhada birtakm ehasdan her biri crmn husul maksadyla efali mezbreden birini veya birkan icra eylerse ehas- mezkreye hemfiil denilir ve cmlesi fail-i mstakil gibi mcazat olunur. 55. Maddesinin 4. Fkras: Her kim bizzat veya bilvasta teba-i Devlet-i Aliyye ve sekene-i memlik-i mahruseyi Zti Hazret-i Padiah veyahut Hkmet-i Osmaniye aleyhine msellehan isyan ettirmek zere tahrik edip de maksad olan kaziyye-i isyan ile fiile kar ise idam olunur. 56. Maddesi: Her kim memalik-i Mahruse ahalisini yekdieri aleyhine silahlandrarak kanlarla tahrip ve izaba yahut mahallerde gasb ve gart ve tahrib-i memleket ve katl-i nfus efalini ikaa mtecasir olup da kaziyye-i fesat tamamiyle fiile kar veyahut madde-i fesadn icrasna balanm olur ise ol kimse kezalik idam olunur. Bkz, Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817. Peyam- Sabah, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 525/10955; Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817. BOA, DUT, 175/46; Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 85.

440 441

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

177

Mays 1920 tarihinde Padiah tarafndan onaylanmak442 suretiyle yrrle girmitir. 24 Maysta onaylanan Mustafa Kemal Paa ve arkadalar hakkndaki idam kararna ilikin rade-i Seniyye 27 Maysta Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.443 Damat Ferit Paa Hkmetinin gayretleri neticesinde Nemrut Divnnda yaplan gyab yarglama sonucu verilen idam kararnn TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa ve cra Vekilleri tarafndan nasl karlandnn anlalmas iin Halide Edip Hanmn hatratna bakmak faydal olacaktr: Byk odaya gittiimde Mustafa Kemal Paa ile Dr. Adnan el ele yazhanenin yannda oturuyorlar, Albay smet de yazhaneye dayanm, ayakta duruyordu. Dr. Adnana bu yeni erefi nasl karladn sorduum zaman, Mustafa Kemal Paa Adnana dnerek: Bizi mahkm edenlerin hibir siyas deeri yok. dama mahkm olmak houma gitmedi. Sen ne dnyorsun? diye sordu. Adnan da: Benim de houma gitmedi dedi. Ben tekrar: Bu karar hretimizi artracaktr. Dedim. Albay smet dedi ki: Tersine, onlarn memlekette siyas kymeti vardr. stanbul ve zmir gibi illerde bize kar sevgi artarsa da, henz kararlarn vermemi olan halk arasnda kt etki yapar. zellikle ihtilal halinde olan yerlerde Padiahn ve ngilizlerin tevecchn kazanmak isteyenler hcuma geeceklerdir. Biz stanbul gazetelerinin bu gnlerde Anadoluya girmesine engel olmalyz.444
442 443

BOA, DUT, 175/46; Atatrk le lgili Ariv Belgeleri, Belge Nu: 87; BOA, BEO, Umum Nu: 347564. Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Vakit, 28 Mays 1336/28 Mays 1920, Nu: 901. Halide Edip Advar, Trkn Atele mtihan, Onbirinci Basm, Atlas Kitabevi, stanbul-1994, s. 115.

444

178

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

D) Mdafaa-i Milliye Vekili (Mill Savunma Bakan) Fevzi Paa (akmak) Hakknda Verilen dam Karar ve Mahiyeti Mustafa Fevzi (akmak) Paa,445 Mill Mcadele Hareketine sonradan katlmasna ramen bandan itibaren Mill Mcadelenin gerekliliine inanan ve bu konuda Mustafa Kemal Paa ile hem fikir bir kiiliktir. 24 Aralk 1918 tarihinde Erkn- Harbiye-i Umumiye Reisi (Genelkurmay Bakan) olan Fevzi Paa, zmirin igal edilecei haberlerinin geldii bir ortamda her trl igal hareketine atele kar koymak lzm geldiini beyan etmitir.446 gallere mill mukavemetle karlk verilmesi gerektii inancnda olan Fevzi Paa, tilaf Devletlerinin basklar neticesinde Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan 14 Mays 1919 tarihinde grevinden alnmtr.447 Daha sonra Fevzi Paa 1. Ordu Ktaat Mfettilii grevine tayin edilmitir.448 Mustafa Kemal Paa 15 Mays 1919da vedalamak maksadyla Fevzi Paay ziyaret etmitir. Bu ziyaret esnasnda alnan kararlara gre; ordu mfettiliinin tekil edilmesi, silahlarn teslim edilmemesi, Anadoluda mill bir iradenin vcuda getirilmesi ve Kuv-y Milliyenin vcuda getirilmesi neticesinde igallere kar mukabil taarruza geilmesi kararlatrlmtr.449 Nihayetinde Fevzi Paa 3 ubat 1920

445 446 447 448 449

Fevzi Paann asker ve siyas faaliyetleri hakknda geni bilgi iin bkz, Gk, a.g.e., s. 1-84. Gk, a.g.e., s. 25-26. Gk, a.g.e., s. 28. Gk, a.g.e., s. 28. Tansel, a.g.e., Cilt: I, s. 232-233 (37 Nolu dipnot); Gk, a.g.e., s. 28.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

179

tarihinde Harbiye Nazrlna atanmtr.450 Fevzi Paa Harbiye Nazr olur olmaz Anadolunun ihtiya duyduu silah ve cephanenin gizli yollarla gnderilmesi iinde byk gayretler sarf etmitir. stanbulun igal edilmesi ve Salih Paa Hkmetinin de 2 Nisan 1920de istifa etmesi sonucu aa alnan Harbiye Nazr Fevzi Paa artk yapacak iinin kalmad inancyla Anadoluya gemi, daha kendisi Ankaraya vasl olmadan Byk Millet Meclisi azalna seilmitir.451 Fevzi Paa, 2 Mays 1920de cra Vekilleri Heyeti ierisinde Mdafaa-i Milliye Vekilliine (Mill Savunma Bakan) seilmitir.452 Fevzi Paann Harbiye Nazrlndan alndktan sonra Anadoluya gemesi ve ilk cra Vekilleri Heyeti ierisinde Mdafaa-i Milliye Vekili sfatyla yerini almas Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan tepki ile karlanmtr. Nihayetinde Fevzi Paa, 1. Divn- Harb-i rfye verilmi ve gyabndan yarglanmtr. Gyabnda yrtlen dava 24 Mays 1920de sonulanm ve 1. Divn- Harb-i rf tarafndan aklanmtr.453 Divn- Harb-i rf tarafndan aklanan karara gre Fevzi Paa: Kuv-y Milliye nam
450

Gk, a.g.e., s. 31; Fevzi Paann Harbiye Nazrlna atanmas Mustafa Kemal Paa tarafndan da olumlu karlanmtr. Nitekim 7 ubat 1920de Rauf Beye gnderdii bir ifre telgrafta; Bizce Cemal Paann infisali bir mesele deildir. En ziyade Fevzi Paa ile alabiliriz kanaatindeyiz demitir. Bkz, Gazi Mustafa Kemal (Atatrk), Nutuk Muhteviyatna Ait Vesaik-, Ankara-1927, Vesika Nu: 234. Gk, a.g.e., s. 32-39. Hkimiyet-i Milliye, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 27; Fevzi Paann biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 686-689. Alemdar, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 5202830; Vakit, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 899; kdam, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 8364.

451 452 453

180

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

altna karlan fitne ve fesadn mrettiplerine iltihak etmek iin stanbuldan firar etmek, 27 Nisanda Ankaraya ulamasn mteakip ahaliyi hkmet-i merua-i Osmaniye aleyhine msellah- isyana tevik ve gayrete mcaseret eden gruh- ekiyaya iltihak ve bgat- merkme tarafndan tekil edilmi ve Byk Millet Meclisi nam verilmi olan Meclise dhil olmak ve stanbulun igali hakknda fesad-amz bir nutuk irat etmek454 ve ayrca Mdafaa-i Milliye Vekillii nam ile Harbiye Nazrlna soyunmakla sulanmaktadr.455 dam kararnda Fevzi Paa ve Kuv-y Milliye Hareketi, memleketin ierisinde karklk karmak suretiyle devletin vaziyyet-i siyasiye ve itibar- maliyesinin bir kat daha haleldar olmasna sebebiyet verenler olarak dile getirilmektedir. Ayrca bu idam kararnda; Fevzi Paa nankrlkle sulanmaktadr: Fevzi Paann az bir zaman iinde Feriklik (Orgenerallik) rtbesine kadar ulatndan, Osmanl Devletinin nimetleriyle donanp Harbiye Nazrlna kadar ykseldiinden bahsedilmekte ve bu durumun nankrlkten bakaca bir ey olamayaca vurgulanmaktadr. Kararda Fevzi Paann Hilafet ve Saltanata aka kar koyduu ve mcadeleye giritii, bailere ise sadakatle bal olduundan dem vurulmakta, Fevzi Paann bu durumunun Dersaadette bulunup Harbiye Nazr olduu sralarda dahi vaki olduu, bai olarak dillendirilen Mus454

Fevzi Paann Divn- Harb-i rf tarafndan idam kararnda belirtilen dolaysyla da idam cezasna arptrlmasnda etkili olan Mecliste yapm olduu konuma metni iin bkz, Hkimiyet-i Milliye, 1 Mays 1336/1920, Nu: 26; Atatrkn Tamim Telgraf ve Beyannameleri IV, s. 326-327; Ulu, Mill Meclis Kurulmas Lazmd -III-, s. 17-20. Alemdar, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 5202830; Vakit, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 899; kdam, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 8364.

455

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

181

tafa Kemal ve arkadalar yani Kuv-y Milliye ile terik-i mesai iinde bulunduu dile getirilmektedir.456 Yukarda anlatlan sulardan hkml olan Fevzi Paann, sularnn arl dolaysyla Mlkiye Ceza Kanunname-i Hmayununun 45. Maddesinin 1. Fkras, 55. Maddesinin 4. Fkras ve 56. Maddesi mucibince askerlik mesleinden kartlmasna, haiz olduu btn nian ve madalyalarnn alnmasna, firarda bulunmas hasebiyle emvalinin haczettirilmesine ve idamna karar verilmitir.457 Fevzi Paa hakknda 1. Divn- Harb-i rf tarafndan 24 Maysta verilen yukardaki karar 27 Mays 1920de Padiah Sultan Vahdettin tarafndan karlan bir rade-i Seniyye ile onaylanm ve yrrle girmitir.458 Bu rade-i Seniyye sureti 30 Maysta Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.459 E) Divn- Harb-i rf Riyasetince Yarglanan Dier cra Vekilleri (9 cra Vekili) Haklarndaki dam Kararlar ve Mahiyeti Mill Mcadele Hareketinin gn getike gelimesi ve Anadoluda muktedir bir iktidar vcuda getirmesi, Da456

Alemdar, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 5202830; Vakit, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 899; kdam, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 8364. Alemdar, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 5202830; Vakit, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 899; kdam, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 8364. BOA, DUT, 175/71; Takvim-i Vekyi, 30 Mays 1336/30 Mays 1920, Nu: 3866; Vakit, 31 Mays 1336/31 Mays 1920, Nu: 903. Takvim-i Vekyi, 30 Mays 1336/30 Mays 1920, Nu: 3866; BOA, DUT, 175/71.

457

458 459

182

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mat Ferit Paa ve Hkmetini ileden kartm, Birinci TBMM Hkmeti cra Vekillerinin Divn- Harb-i rfler vastasyla idam dhil birok cezalara arptrlma srecini de hzlandrmtr. 1. Divn- Harb-i rf Riyaseti 30 Mays 1920de muhakemeleri grlmek zere TBMMnin dokuz icra vekilini mahkemeye armtr. Mahkemeye arlan Birinci TBMM Hkmetinde cra Vekilleri unlardr: Harbiye Nezret-i Celilesi Esbak Mstear Miralay smet,460 Yozgat Sabk Mebusu smail Fazl Paa,461 Erzurum Sabk Mebusu Celaleddin Arif Bey,462 Karacabey Sabk Mfts Mustafa Fehmi Efendi,463 Esbak Mebuslardan Cami Bey,464 Esbak Mebuslardan Bekir Sami Bey,465 Hakk Behi Bey,466 Sinop Sabk Mebusu Rza Nur Bey467 ve Kastamonu Sabk Mebusu ve Adliye Mstear- Esbak Yusuf Kemal Bey.468
460 461 462 463 464 465 466 467 468

smet Paann biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 323331. smail Fazl Paann biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 969-970. Celalettin Arif Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 388-390. Mustafa Fehmi Efendinin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 227-228. Cami Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 127129. Bekir Sami Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 61-63. Hakk Behi Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 271-272. Rza Nur Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 868-871. Yusuf Kemal Beyin biyografisi iin bkz, oker, a.g.e., Cilt: III, s. 627-630; cra Vekilleri haricinde mahkemeye arlan dier kii-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

183

Tabii olarak Birinci TBMM Hkmeti cra Vekilleri, 1. Divn- Harb-i rf Riyasetinin bu mahkemeye arma ilann dikkate almam ve mahkemede hazr bulunmamlardr. Gyaben yaplan muhakemenin 6 Haziran 1920de sonulanmas ile bu vatansever cra Vekilleri hakknda idam karar alnmtr.469 Alnan bu idam kararnda 11 Maysta Birinci TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa, Shhye ve Muavenet-i timaiye Vekili Dr. Adnan Bey ve arkadalar, 24. Maysta da Mdafaa-i Milliye Vekili Fevzi Paa ile ilgili verilen kararlara dikkat ekilmi ve bu cra Vekillerinin de Mustafa Kemal Paa, Fevzi Paa ve arkadalar ile ibirlii ierisinde olduklar dolaysyla da Kuv-y Milliyenin eleba olduklar vurgulanmtr. dam kararnda; bu cra Vekilleri, merutiyetten beri birok faciann sorumlusu olarak gsterilmektedir. Memleketin zor dnemlerinde sky grdklerinde yabanc lkelere firar eden ya da bir yerlere gizlenen, zemin ve zaman msait olunca da ortaya kp memleketi kartrmay kendilerine bir grev olarak kabul eden kiiler olarak tanmlanmaktadr. cra Vekilleri, ttihat ve Terakki Cemiyetinin yrn ve mntesibi olarak anlatlmakta, Harbi Umumde alan
ler unlardr: 3. Kolordu Kumandan Asitaneli Hseyin Selahaddin Bey bin Vehbi, 2. Kolordu Kumandan Pritineli Cafer Tayyar Bey bin Emin, 12. Kolordu Kumandan zmirli Fahreddin Bey bin smail, 14. Kolordu Kumandan Mirliva Yozgatl Yusuf zzet Paa bin brahim, Esbak Mebuslardan Hamdullah Subhi Bey, Eskiehir Mutasarrf- Esbak Fatin Bey, Ankara Mft-i Sabk Mehmet Rifat Efendi ve Bursada Frka Kumandan Miralay Bekir Sami Bey. Bkz, Vakit, 25 Mays 1336/25 Mays 1920, Nu: 898; kdam, 25 Mays 1336/25 Mays 1920, Nu: 8362.
469

Alemdar, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 549-2859; Peyam- Sabah, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 566/10996; Vakit, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 929.

184

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

yaralarn tamir edilmeye baland bir dnemde, kurmu olduklar cemiyetler vastasyla stanbul Hkmetinin devletin kurtulmas ynnde alm ve alacak olduu nlemleri yok etmek iin aba harcadklar ve milletin birlik ve btnln bozduklar dile getirilmektedir. Yine idam kararnda; bu cra Vekillerinin Fetv-y erife, Hkmet Beyannamesi ve Hatt- Hmayunlar vastasyla giritikleri yanl yoldan dnmeleri hususunda uyarldklar fakat bunlarn nedamet duyup Saltanat- Seniyyenin cenah- adaletine iltica edecelekleri yerde Hkmet ve Saltanata bakaldrdklar, hatta bu ihtiraslar neticesi olarak ehs- erreden mteekkil bir Meclis topladklar, Meclisin vkelas sfatyla da bir hkmet ve idare tekil ettikleri, bu suretle de Osmanl Devletinin emniyet ve asayiini hercmer ettikleri aktarlmaktadr.470 Nemrut Divnnn verdii bu idam kararnda; devlet ve milletin hayat ve bekasna kast eden kiiler olarak grlen Kuv-y Milliyecilerden Yusuf Kemal Bey (ktisat Bakan) ve Rza Nur (Mill Eitim Bakan) Beylerin Ankaraya katlmalaryla birlikte eitli nazrlklar elde ettikleri, Mustafa Fehmi Efendinin o idare-i melunanenin eyhlislaml demek olan Umur- eriyye Vekletini (Din ve Vakflar Bakan) ve smet Paann da Erkan- Harbiye-i Umumiye Riyasetini (Genelkurmay Bakan) elde ettikleri, bu durumun da, bu kiilerin Mustafa Kemal Paann balatt Mill Mcadele Hareketinin bilfiil iinde olduklarnn delili olduu anlatlmaktadr. Nihayetinde bu dokuz icra vekilinin sular sabit grlm ve 6 Haziran 1920de Ml470

Alemdar, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 549-2859; Peyam- Sabah, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 566/10996; Vakit, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 929.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

185

kiye Ceza Kanunname-i Hmayununun 45. Maddesinin 1. Fkras, 55. Maddesinin 4. Fkras ve 56. Maddesi mucibince asker olanlarn askerlik mesleinden kartlmalarna, haiz olduklar btn nian ve madalyalarnn alnmasna, firarda bulunmalar hasebiyle cmlesinin mallarnn haczettirilmesine ve idamlarna karar verilmitir.471 Kuv-y Milliyenin nde gelenlerinden olan ve ayn zamanda Birinci TBMMde de cra Vekili olan bu dokuz kii hakknda 1. Divn- Harb-i rf tarafndan 6 Haziranda verilen yukardaki karar 15 Haziran 1920de Padiah Sultan Vahdettin tarafndan karlan bir rade-i Seniyye ile onaylanm ve yrrle girmitir.472 Bu rade-i Seniyye sureti 21 Haziranda Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.473 Mill Mcadele Hareketinin nde gelenleri hakknda verilen bu idam kararlar ile Mustafa Kemal Paa Bakanlndaki Byk Millet Meclisi Hkmeti, 1. Divn- Harb-i rf Riyaseti dolaysyla da Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan idama mahkm edilmitir: 1. Divn- Harb-i rfnin ilki 11 Mays, ikincisi 24 Mays ve ncs 6 Haziranda olmak zere vermi olduu kararlar neticesinde, ilk Byk Millet Meclisi Hkmeti yeleri, bakan Mustafa Kemal Paa da dhil olmak zere idama mahkm edilmitir. Bu idam karar ile birlikte Birinci
471

Alemdar, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 549-2859; Peyam- Sabah, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 566/10996; Vakit, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 929. BOA, DUT, 176/118; BOA, BEO, Umumi Nu: 347778. Takvim-i Vekayi, 21 Haziran 1336/21 Haziran 1920, Nu: 3883; Alemdar, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920; Nu: 5492849; Peyam- Sabah, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920; Nu: 563/10993; Vakit, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920, Nu: 926.

472 473

186

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

TBMM Hkmeti Reisi ve cra Vekilleri idam cezasna arptrlm, nihayetinde Damat Ferit Paa Hkmetince gyaben idam cezasna arptrlm bir Hkmet memleket idaresine el koymutur. Damat Ferit Paa Hkmetinin ynlendirmeleri ile Birinci TBMMnin Reisi ve cra Vekilleri hakknda Divn- Harb-i rf tarafndan verilen bu idam kararlarnn TBMM Hkmeti cra Vekilleri tarafndan nasl algland hakknda Rza Nur Bey unlar sylemektedir: Biz Hkmeti tekil edince Padiah ve ngilizler her ne yapabileceklerse yapmaa teebbs ettiler. Salih Paay atp Ferit Paay Sadrazam yaptlar. Ferit Paa eyhlislam Drrzdenin imzasyla bir fetva nerederek bunda bizi yani Heyet-i Vekile azasn huruc alessultan thmetiyle itham edip, idammza karar verdiler. Hsl idam cezasn yedik. dam cezasnn kendisi ve arkadalar nezdinde bir tesir yapmadn da u cmlelerle izah etmektedir: unu syliyeyim ki, bana da bu yediim idam cezas kuru sk bir tesir yapt. Baktm idama mahkm olan arkadalar da hi mteessir grnmediler. Zaten ele geersek bu idam cezasz da idam edileceimiz muhakkak idi. Bunu da biliyorduk.474 F) Divn- Harb-i rf Riyasetince Yarglanan Dier Kuv-y Milliyeciler Hakkndaki dam Kararlar ve Mahiyeti Damat Ferit Paa, Birinci TBMM Hkmetinin Bakan ve cra Vekilleri haklarnda 1. Divn- Harb-i rf araclyla kartt idam kararlaryla yetinmemi, Kuv-y Milliyeyi destekleyen herkesle ura ierisinde olmutur.
474

Rza Nur, Hayat ve Hatratm, Cilt: III, Altnda Yaynevi, stanbul-1967, s. 637.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

187

Tabii olarak ncelikle de Kuv-y Milliye Hareketinin lider kadrosunu kendisine hedef semi, onlar tenkil etmek iin byk aba harcamtr. nk Damat Ferit Paa, kendi otoritesini tesis edebilmek iin Kuv-y Milliyenin lider kadrosunun ortadan kaldrlmasn bir zaruret olarak dnmektedir. Lider kadro ortadan kalktnda, Kuv-y Milliyeyi destekleyen halkn, ynn derhal stanbula ve Padiaha evireceine inanmaktadr. Bu inancnn bir gereidir ki bizzat Damat Ferit Paann emirleri dorultusunda hareket eden 1. Divn- Harb-i rf Riyaseti arka arkaya Mill Mcadeleyi destekleyenler hakknda idam kararlar vermitir. 1. Divn- Harb-i rf Riyaseti 30 Mays 1920de muhakemeleri grlmek zere yukarda bahsedilen dokuz cra Vekilinin yannda aadaki isimleri de mahkemeye armtr: 12. Kolordu Kumandan zmirli Fahrettin Bey bin smail, 3. Kolordu Kumandan Asitaneli Hseyin Selahattin Bey bin Vehbi, 2. Kolordu Kumandan Pritineli Cafer Tayyar Bey bin Emin, 14. Kolordu Kumandan Mirliva Yozgatl Yusuf zzet Paa bin brahim, Esbak Mebuslardan Hamdullah Suphi Bey,475 Eskiehir Mutasarrf- Esbak Fatin Bey,476 Ankara Mft-i Sabk Mehmet Ri475

Hamdullah Suphi Bey hakknda tafsilat iin bkz, Enver Behnan apolyo, Mill Mcadelede Hamdullah Suphi, Trk Kltr, (Hamdullah Suphi Tanrver zel Says), Trk Kltr Aratrma Enstits, Say 45, Temmuz-1966, 799-801. Eskiehir Mutasarrf Fatin Beyin 20.3.1920 tarihinde Kastamonu Valiliine ektii ak telgraf kendisi hakknda verilen idam kararnda etkili olmu olabilir. Fatin Beyin Kastamonu Valiliine ektii telgraf yledir: stanbulun bata ngilizler olduu halde dveli itilafiye tarafndan igali ve milletvekillerinden birounun caniyane bir suretle tevkifleri ve birtakm vesaiti hainane ile slam hanelerinin taharrisi velhasl slamlar hakknda bir medeniyet

476

188

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

fat Efendi477 ve Bursada Frka Kumandan Miralay Bekir Sami Bey.478


maskesi ile dveli mezkurenin irtikap eyledikleri fecayi ve mezalim btn alemi islam dilhun ve daidar eyledii gibi bu tesirat bilhassa kurbiyeti dolaysyla Eskiehir livasnda daha ziyade tecelli ederek her tarafta toplanan Kuv-y Milliye galeyan ve heyecan ile mebu olduklar halde Anadolu arki ve garbi arasnda benderi ticaret ve haizi ehemmiyet olan Eskiehir de bulunan 1000e yakn ngiliz kuvvetlerini abluka ederek 24. Frka kumandan muhterem Mahmut beyefendi ile mtereken ngiliz kumandanna verdiimiz ultimatomda milletin galeyan ve heyecan tasvir ve kuvvetlerinin bu mbarek ve muazzez ve fedakar kuvvetler tarafndan abluka edilmi olduundan iki saate kadar memleketi terk ve stanbula hareket etmedikleri takdirde dklecek kandan mesul olacaklar izah edilmesi zerine ehali ve hkmetin kuvvei maneviyesini krmak iin her frsattan bilistifade nmayiler yapan bu haksz ve mtecaviz millet derhal memleketi terk edeceklerini ve ancak zmite kadar yollarda dar tecavz edilmemeleri esbabnn istikmalini rica eylemi olduundan o suretle mracaatlar kabul olunarak ihzar eyledikleri trenle hareket etmekte bulunduklar binaenaleyh Eskiehir livas ehalisinin ve civardan gelen Kuvy muavenenin bu fedakarlk ve vatanperverliklerinin kariyyelere varncaya kadar neir ve tefhim edilmesini bilhassa arz ve istirham eylerim. Eskiehir Mutasarrf Fatin. Kastamonu Valiliine ekilen bu telgrafa Kastamonu Valisi ayn gn cevap vermi ve unlar demitir: Eskiehir Mutasarrflna. Fedakr ve muhterem ehalinizin gsterdii azim ve metanetten ve Eskiehirin sizin gibi hamiyetperver bir amire mazhariyetinden dolay Kastamonu Vilayeti halk namna kemali kranla beyan takdirat ve tebrikat eylerim. Bu azim ve irade bizde mevcut olduka btn mklata ramen biavnillahi teala ibraz zafer ve muvaffakiyet edeceimize kanaat umumiyemiz byktr. Dinini ve vatann bir hubb layemut ile seven bu milleti mkerremeye Cenab Hakkn tevkifatn ihsan buyuracana phe yoktur. Bu vilayette de ayn azim ve niyetin layezal bir zeminde payidar olduunu zikr etmekle kesbi fahr eder ve mazhariyeti mbeccelinizden nai Livanz ve kymetli ehalinizi selamlarm efendim. Kastamonu Valisi Cemal. Bkz, Peker, a.g.e., s. 158-159.
477

Ankara Mfts Mehmet Rfat Efendinin idam cezasna arptrlmasnda Mustafa Sabrinin etkili olduu muhtemeldir. Bkz, Sarkoyuncu, a.g.m., s. 794. Vakit, 25 Mays 1336/25 Mays 1920, Nu: 898; kdam, 25 Mays 1336/25 Mays 1920, Nu: 8362.

478

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

189

Kuv-y Milliye Hareketinin bu lider kadrosu gyaben yarglandktan sonra 6 Haziran 1920de Mlkiye Ceza Kanunname-i Hmayununun 45. Maddesinin 1. Fkras, 55. Maddesinin 4. Fkras ve 56. Maddesi mucibince asker olanlarn askerlik mesleinden kartlmalarna, haiz olduklar btn nian ve madalyalarnn alnmasna, firarda bulunmalar hasebiyle cmlesinin mallarnn haczettirilmesine ve idamlarna karar verilmitir.479 dam gerekesi, dokuz cra Vekili hakkndaki gereke ile ayndr. laveten Bekir Sami Beyin Bursada ve Karamrselde, Abbas Hilmi Beyin de Geyve, Adapazar ve Sapancada faaliyet gsteren etelerin480 riyasetini yaptklar, bu durumun da lkede asayiin yok edilmesine ynelik almalar olduu gerekede dikkatlere sunulmutur. 6 Haziranda verilen yukardaki karar 15 Haziran 1920de Padiah Sultan Vahdettin tarafndan karlan bir rade-i Seniyye ile onaylanm ve yrrle girmitir.481 Bu rade-i Seniyye sureti 21 Haziranda Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.482
479

Alemdar, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 549-2859; Peyam- Sabah, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 566/10996; Vakit, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 929. 1. Divn- Harb-i rf Riyasetince ete olarak tanmlandklar iin biz oradaki anlatma uygun olarak trnak iareti ierisinde ete tabirini kullanmay uygun grdk. Mill Mcadelenin dzensiz ordu dnemini kapsayan bu tr hareketler bizce Milis Kuvveti olarak tanmlanmaktadr: Dorusu da Milis Kuvveti denmesidir. BOA, BEO, Umumi Nu: 347778. Takvim-i Vekayi, 21 Haziran 1336/21 Haziran 1920, Nu: 3883; Alemdar, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920; Nu: 5492849; Peyam- Sabah, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920; Nu: 563/10993; Vakit, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920, Nu: 926.

480

481 482

190

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Yukarda bahsettiimiz vatansever Kuv-y Milliyecilerin yannda daha pek ok Kuv-y Milliyeci mill hareketi destekledii iin idam cezasna arptrlmtr: Mesel Mirliva Asitaneli Nurettin Paa bin brahim Paa, Mirliva Diyarbakrl Kazm Paa bin Hakk, Kaymakam Takprl Hseyin Hsn Bey bin Abdullah, Miralay Bursal Bahaeddin bin Seyyid Muhammed, Miralay Asitaneli Behi Bey bin Cemil ve Erkan- Harbiye Kaymakamlarndan Firuz Aal Seyfi Bey bin Rza Kuv-y Milliyeye iltihak suundan gyaben idama mahkm edilmilerdir.483 Bunlardan baka Kuv-y Milliye taraftar olduu iin Divn- Harb-i rf Riyasetince eitli cezalara arptrlan pek ok kii mevcuttur: Mesel, Kartall Hseyin Avni bin Mehmet, Kuv-y Milliyeye iltihak iin ktasndan firar ile Bursaya kamak suundan askerlik mesleinden kartlmak suretiyle gyaben yedi sene kree mahkm edilmitir.484 Kuv-y nzibatiyenin ierisinde bulunup da Kuv-y Milliyeye iltihak etmek iin firar eden Yzba Behzad Efendi bin Refik de alt ay hapse mahkm edilmi ve ikence grmtr. Akabinde de bir yolunu bulup Anadoluya tekrar firar etmitir.485 Yine, birok isim srf Kuv-y Milliyeye mensup olmalar hasebiyle idama mahkm edilmilerdir.486 Baz Kuv-y Milliye efrad da dalarda ve krlarda silahl olarak gezmek, rast geldikleri yolcular soymak, daa
483 484 485 486

Alemdar, 17 Austos 1336/17 Austos 1920, Nu: 602-2902. Takvim-i Vekayi, 17 Temmuz 1336/17 Temmuz 1920, Nu: 3905. TTE, Kutu Nu: 62, Belge Nu: 140; Baz iltihaklar iin bkz, TTE, Kutu Nu: 62, Belge Nu: 136. Takvim-i Vekayi, 29 Temmuz 1336/29 Temmuz 1920, Nu: 3916; Takvim-i Vekayi, 1 Eyll 1336/1 Eyll 1920, Nu: 3944.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

191

adam kaldrmak, lkenin asayii bozmak gibi sulardan yarglanp ar hapis cezalarna arptrlmlardr.487 Yine, Divn- Harb-i rf tarafndan Kuv-y Milliyeye yardm ettii gerekesi ile de birok kimse sulu bulunmu ve cezalandrlmtr. Mesel Divn- Harb-i rf, Eskiehirli Hac Veliyi Kuv-y Milliyeye yardm ettii, Kuv-y Milliye tarafndan mebus seildii ve olunu Sivas Kongresine gndermi olduu gerekesi ile yedi sene kree mahkm etmitir.488 G) 1. Divn- Harb-i rfde TBMM Hkmeti Reisi Mustafa Kemal Paa, cra Vekilleri ve Dier Kuv-y Milliyeciler Hakknda Verilen dam Kararlarnn Uygulanabilirlii TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa, cra Vekilleri ve Kuv-y Milliye mensuplar haklarnda karlan bu idam kararlar Byk Millet Meclisinde deerlendirilmitir: Elaziz Mebusu Hseyin Bey 15 Temmuz 1920de, Damat Ferit Hkmeti zamannda Dersaadet Divn- Harp rfisinde
487

BOA, BEO, Umumi Nu: 349174; BOA, DH. EUM. AY. 38/43; Takvim-i Vekayi, 22 Eyll 1336/22 Eyll 1920, Nu: 3962; Takvim-i Vekayi, 5 Terin-i Evvel 1336/5 Ekim 1920, Nu: 3972; Takvim-i Vekayi, 11 Temmuz 1336/11 Temmuz 1920, Nu: 3900. BOA, BEO, Umumi Nu: 348153; Takvim-i Vekayi, 17 Temmuz 1336/17 Temmuz 1920, Nu: 3905; Peyam- Sabah, 30 Mays 1336/30 Mays 1920, Nu: 542/10972; Kuv-y Milliyecilerin tutuklanmalarnn istenmesi, tutuklamalar, Divn- Harplere sevkler, kararlarn padiah tarafndan onaylanmas vs. hakknda birka rnek: bkz, BOA, MV, 221/164; BOA, MV, 219/110; BOA, DH. EUM. AY, 62/56; BOA, DH. EUM. AY, 45/46; BOA, DH. EUM. AY, 44/90; BOA, BEO, Umumi Nu: 348629; BOA, BEO, Umumi Nu: 349076; BOA, BEO, Umumi Nu: 348255.

488

192

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

verilen hkmlerin keenlemyekn addolunmasna dair489 bir teklif vermitir. Meclis Reisi tarafndan byle bir teklif olduunun okunmas zerine meclisteki milletvekilleri zaten keenlemyekndr sesleriyle490 bu idam kararlarnn zaten yok hkmnde olduunu aka dile getirmilerdir. Ayrca Layiha Encmenine gnderilen teklif deerlendirilmi ve neticede Emcmen, Dersaadette bulunan ehas haklarnda sadr olarak keenlemyekn addi lazmgelen hkm ve mukarreratn demi tatbik ve infaznanasl ki buraca imkn madd olmad gibi tarada bulunan bu kabil mahkumin haklarndaki hkmn de bittabi kymet ve mahalli takbik bulamayaca derkardr. Binaenaleyh giriilen u mcahadede hak ve hakikatin inallah muvaffakiyetle tecelli ettii takdirde Hkmeti mezkurenin deil cezalar, gayri muhik ve muvafk ittihaz edilmi bilcmle muamelat da bittabi hkmsz kalacana dair bir kanun kabul edildii cihetle imdilik ayan- dikkat olmayan mezkr teklifin reddine491 karar vermitir. Grld gibi Byk Millet Meclisi, Divn- Harb-i rfnin vermi olduu kararn yannda Damat Ferit Paa, dolaysyla da stanbul Hkmetini de keenlemyekn olarak addetmektedir. Nitekim Layiha Encmeninin kararnda; stanbul Hkmetinin keenlemyekn olarak addedildii bir durumda, Divn- Harb-i rfnin verdii kararn keenlemyekn olarak addedilmesinin bir ifadesinin olmayaca vurgulanmtr. Ayrca memleketin daha byk ve nemli ilerinin olduu, bu gibi
489 490 491

TBMM ZC, Devre: 1, tima Senesi: 1, Cilt: 1, 21. 7. 1336/1920, : 38, C: 1, 3. Basl, TBMM Matbaas, Ankara-1981, s. 370. TBMM ZC, Devre: 1, tima Senesi: 1, Cilt: 1, 21. 7. 1336/1920, : 38, C: 1, s. 370. TBMM ZC, Devre: 1, tima Senesi: 1, Cilt: 3, 18. 8. 1336/1920, : 52, C: 1, 3. Basl, TBMM Matbaas, Ankara-1981, s. 302.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

193

nemsiz eylerle uralmamas gerektii Nafiz Bey araclyla dile getirilmitir. Nafiz Bey konumasnda Meclisi li gayesine vasl olduktan ve memleketi kurtardktan sonra byle eyler mevzuubahis olabilir. Eer Meclis gayesine vasl olmazsa o zaman memleket maazallah bitmitir492 diyerek bu husustaki kati grn dile getirmitir. Hakikaten de Mill Mcadelenin nderleri hakknda verilen bu idam kararlar, TBMM Reisi Mustafa Kemal Paann lkenin kurtuluu ynndeki almalarna engel tekil edecek bir mahiyet arz etmekten uzak kalmaktan teye gidememitir. nk idam kararlarnn kt dnem itibariyle Mustafa Kemal Paa yeni bir Devletin mutusu olan Byk Millet Meclisini am, cra Vekilleri Heyeti Reisi sfatyla vatann dman igalinden kurtulmas iin mcadelesine devam etmektedir. O dnem itibariyle Damat Ferit Paa Hkmeti de, Divn- Harb-i rf tarafndan verilen gyab idam kararlarn uygulamaya koyamayacann bilincindedir. Yukarda da deinildii gibi Damat Ferit Paa tarafndan kartlan bu idam kararlar uygulanabilirlik noktasnda olmad iin keenlemyekn yani yok hk492

Abdulkadir Kemali Beyin (Kastamonu) aslanlar ne olacak? zahat versinler hususundaki sualine Nafiz Bey (Canik) sz alm ve Efendim, stanbulda bir Hkmetin mevcut olmad Meclis-i lice kabul edilmiti. imdiye kadar cereyan eden mzakerat bu esasa mptenidir. Binaenaleyh stanbulda Hkmet tasla bulunan Damat Feritin tekil ettii bir Divan harbin verdii hkm de tabiatiyle keenlemyekndr. Bunu Meclisi lide mezuubahis etmeye mahal yoktur. Meclisi li gayesine vasl olduktan ve memleketi kurtardktan sonra byle eyler mevzuubahis olabilir. Eer Meclis gayesine vasl olmazsa o zaman memleket maazallah bitmitir. Binaenaleyh reddini talep ediyorum. (Mzakere kfi sadalar). demitir. Bkz, TBMM ZC, Devre: 1, tima Senesi: 1, Cilt: 3, 18. 8. 1336/1920, : 52, C: 1, 3, s. 302.

194

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mnde olmaktan teye geememitir. nk Anadolunun kontrol Byk Millet Meclisinin elindedir, dolaysyla da Anadoluda stanbul Hkmetinin otoritesi mevcut deildir. Damat Ferit Paa Hkmetinin bylesi idam kararlar kartmasndaki temel maksat; ngilizleri mutlu, kendilerini de teselli etmekten baka bir ey deildir. Damat Ferit Paa Hkmetinin idam kararlarn karttrmasndaki temel dncesi; ttihatlkla, Boleviklikle itham ettikleri, Fetv-y erife kartmak suretiyle ldrlmelerinin farz olduunu ilan ettikleri, hatta Kuv-y nzibatiye tekil etmek suretiyle tenkil etmeyi umduklar fakat hibirisinde baarl olamadklar Mustafa Kemal Paa ve arkadalarn, bu defa da hukuk olarak hkml haline sokmak ve irin gzkmeyi iar edindikleri ngilizlere biz elimizden gelen hereyi yapma yolunda azimliyiz, fakat ne yapsak baarl olamyoruz deme hakkna sahip olmaktr. Dnem itibariyle de Milli Mcadeleye kar tutumuna baktmzda elimden geleni yapyorum deme hakkna da sahip olduu rahatlkla sylenebilir. Damat Ferit Paa Hkmeti haricinde hibir stanbul Hkmeti Mustafa Kemal Paa ve arkadalar yani Mill Mcadele Hareketi ile cidd bir srtme ierisine girmemitir. Nitekim Damat Ferit Paadan sonra Hkmete gelen Tevfik Paa, Damat Ferit Paann Kuv-y Milliyeye ynelik giriimleri sonucunda ortaya kan durumu dzeltmek iin aba sarf etmitir. Damat Ferit Paa, Hkmet Beyannamesi ve Fetv-y erife ile Kuv-y Milliye Hareketinin isyanclardan mteekkil bir grup olarak grp ldrlmelerinin farz olduunu ilan etmiti. Bu Fetv-y erife ve Hkmet Beyannamesinin ardndan da Kuv-y Milliyecileri Divn- Harb-i rfde yarglatmak suretiyle idam cezasna arptrmt. Tevfik Paa ik-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

195

tidara gelince, bu belirtmi olduumuz olumsuz durumun nne gemek ve Kuv-y Milliye ile tekrar balant kurmak iin giriimlerde bulunmutur. ncelikle Kuv-y Milliye Hareketine bak deimitir: nceden Kuv-y Baiye, Kuv-y Gayr- Milliye vb. ithamlara maruz kalan Kuv-y Milliye Hareketi, bu dnemde stanbul Hkmeti tarafndan da vatann kurtuluu iin mcadele eden kuvvetler olarak kabul edilmitir. Harbiye Nazr Ziyaeddin imzal bir belgede Kuv-y Milliye Hareketi; vatann savunulmas iin teekkl etmi bir kuvvet olarak tanmlanmaktadr. Dman tecavzlerine kar vatan ve milletin namusunu kahramanca savunma ve koruma ile megul bulunduklar da ayrca vurgulanmaktadr. Ziyaeddin Paa, Kuv-y Milliye mensuplar haklarnda daha nceden verilen kararlarn kesinlikle adaletle badamayacan, o kararlarn aksine Kuv-y Milliye Hareketinin alklanmaya deer ve tebrike ayan iler yaptn belirtmitir. Ayrca Kuv-y Milliyeciler hakkndaki kovuturmalarn kaldrlmasn da istemitir.493 Neticede Divn- Harb-i rf Heyeti, 7 Mays 1921 tarihinde vatann savunulmas gibi ok saygya deer bir hadiseyle elimekte olan bu durumun (Kuv-y Milliye aleyhindeki kararlar kastediliyor) kaldrlmasn kutsal vatanmzn selameti ve esas vazifemiz itibariyle ok gerekli grmekte olduumuzu ve bu thmetlere dayanarak mallarnn zerine konulmu olan haczin kaldrlmasn da eshabnn aileleri iin ak bir hak olarak grld ynnde bir karar almtr.494
493

Hamdi Atamer, Mill Mcadeleye Katlanlar Hakknda Asker Yargtay Kararlar, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 3, stanbul-1967, s. 5. Atamer, Asker Yargtay Kararlar, s. 6; Hatta Tevfik Paann son sadareti dneminde, 14 Kasm 1920de stanbul Bir Numaral Divn- Harb-i rf eski bakan Nemrut lakapl Mustafa Paa

494

196

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Grld gibi Damat Ferit Paa Hkmetinden sonra gelen Tevfik Paa Hkmeti Dneminde Kuv-y Milliye Hareketine stanbulun bak tamamen deimitir. Tevfik Paa Hkmeti, Kuv-y Milliye Hareketini, vatann mdafaas adna tekil edilmi bir hareket olarak alglam ve iyi ilikiler kurma ynnde gayret gstermitir.

ve arkadan tevkif ettirmitir. Nemrut Mustafa, 1 ubat 1921 tarihinde Yksek Askeri Mahkeme tarafndan yedi hapis cezasna arptrlmtr. Ancak Padiah Vahideddin tarafndan 7 ubat 1921 tarihli bir irade ile Nemrut Mustafa Paa affedilmitir. Bkz, Ay, a.g.m., s. 388.

V. Blm
Damat Ferit Paa Destekli Yeni Giriimler ve Kuv-y Milliye Hareketini Tenkil Maksadyla kan syanlardan Bazlar
A) Bozkr Ayaklanmalar

uv-y Milliye Hareketinin, Mustafa Kemal Paann Samsuna k ve ertesinde giritii faaliyetler neticesinde gn getike daha da g kazanmas, Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan dikkatle takip edilmektedir. Mustafa Kemal Paa liderliindeki Kuv-y Milliye Hareketi, Erzurum ve Sivas Kongrelerini yapm, Kuv-y Milliyeye hizmet eden btn cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti ad altnda birletirmitir. Dolaysyla btn bu gelimeler, Mustafa Kemal Paann ve Heyet-i Temsiliyenin Anadoludaki nfuzunun arttnn gstergeleridir. Tabii olarak bu durum Damat Ferit Paa ve Hkmeti tarafndan engellenmeye allmtr. Yukarda, Damat Ferit Paann Mustafa Kemal Paa ve Onun ahsnda Kuv-y Milliyeye ynelik giriimlerinden etraflca bahsettik. Deinilmesi gereken hususlardan birisi de; Anadolunun kontroln ele geirmeye alan Heyet-i Temsiliyenin nne gemek ve halkn Heyet-i Temsiliye ile beraber hareket etmediini gstermek adna kartlm olan Bozkr isyanlardr.

198

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Bozkr isyanlarnn tertibinde nemli grevler stlenenlerin banda dnemin Konya Valisi Cemal Bey gelmektedir. Cemal Bey, koyu bir Hrriyet ve tilaf Frkas mensubudur; ayn zamanda Hrriyet ve tilaf Frkas mensubu olmas hasebiyle ttihat dmandr. Hrriyet ve tilaf Frkas mensupluunun yannda ngiliz Muhibler Cemiyetinin de yesidir. Kuv-y Milliye Hareketini ttihat bir hareket olarak tasavvur ettiinden dolaydr ki valilii dneminde Konyada Kuv-y Milliye namna bir tekilatn vcut bulmasna elinden geldiince kar kmtr. Ayrca Cemal Beyin yannda Zeynel Abidin Efendi ve Hrriyet ve tilaf Frkas ile Teali slam Cemiyeti yelerinin de bu isyanlarda nemli rolleri bulunmaktadr. Bunlarn yannda stanbulda bulunan Papaz Frewnun da isyann knda etkili olduu aka ortadadr.495 Birinci Bozkr syanna bakldnda; isyann, Cemal Beyin Kuv-y Milliye Hareketinin Konyada vcut bulmasnn nne gemek amacyla giritii hareketlerin bir neticesi olarak kt rahatlkla grlmektedir. Mesel Cemal Bey, Kuv-y Milliyenin amansz dman konumunda olan Damat Ferit Paa Hkmetinin bir dediini iki etmemekte; hatta onlara, Konyada Kuv-y Milliye tekilatnn baarl olamamas iin ne gibi bir yol takip edilmesi gerektii noktasnda da akl vermektedir. talyanlarla ibirlii ierisinde olmaya da gayret gstermektedir. Nitekim
495

Trk stiklal Harbi Ayaklanmalar 1919-1921 (TH), Cilt: VI, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1964, s. 12; Ahmet Avanas, Mill Mcadelede Konya, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1998, s. 101; Taha Niyazi Karaca, Mill Mcadelede Bozkr syanlar, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Say: 16, 2004/1, s. 172; Sleyman Beyolu, Bozkr syanlar, Bir, Say: 2, 1994, s. 67-68.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

199

Kuv-y Milliye oluumunu nlemek maksadyla hapishanedeki ekya ve katillerin ounu serbest braktrmtr. Ekya ve katilleri silahlandrmak suretiyle de halkn huzurunu bozmaya almtr.496 Bu almalarnda en byk destekisi de stanbul Hkmeti olmutur. Mesel stanbul Hkmetinin Harbiye Nazr Sleyman efik Paa, Ali Said Paay 12. Kolordu Kumandanlna tayin etmi ve Ali Said Paadan Mill Mcadeleyi destekleyen Beyehir Svari Alay Kumandan Vekili Nazm Beyin l veya diri yakalanmasn emretmitir. Sleyman efik Paaya gre Nazm Bey, ky ve kasabalara saldryor ve halk kin ve dmanla sevk ediyordu. Ayrca Mill Mcadelenin blgede gelimesi iin de aba harcyordu. stanbul Hkmetinin Harbiye Nazr iin Nazm Beyin Kuv-y Milliyeye taraftar olmas Onun ortadan kaldrlmas iin yeter sebepti. Fakat Ali Said Paa, Harbiye Nazrnn bu emrini uygulamak noktasnda kendisinde yeterli cesareti bulamaynca 25 Eyllde grevinden ayrlp stanbula dnmtr.497 Konyada Cemal Beyin Kuv-y Milliye kart giriimleri yznden salam bir tekilatlanmaya gidemeyen Konya Kuv-y Milliyecileri, Heyet-i Temsiliyeden Konyaya bir komutan gnderilmesini talep etmilerdir. Bunun zerine Albay Refet Bey Konyaya gitmekle grevlendirilmi, bu haberi alan Konyallar mill hareketi glendirmek adna faaliyetlerini arttrmlardr. Hatta Nazm Beyin svari kuvvetleri Konyann gneyine kadar gelmitir.498
496 497 498

TH, Cilt: VI, s. 10-12. TH, Cilt: VI, s. 11; Beyolu, a.g.m., s. 68; Karaca, a.g.m., s. 175176. TH, Cilt: VI, s. 11-12; Beyolu, a.g.m., s. 69; Karaca, a.g.m., s. 176.

200

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Konyadaki bu gelimelerden tedirgin olan Cemal Bey ise 26 Eyll 1919da stanbula kamtr.499 27 Eyll 1919 tarihinde Albay Refet Bey Konyaya gelmitir. Cemal Beyin stanbula ka zerine vali vekilliine ulemadan M. Vehbi Bey getirilmitir. Albay Refet Bey ngiliz ve Fransz temsilcileri ile de bir grme yapm ve onlardan mill harekete kar tarafsz olacaklar noktasnda sz de almtr. Bylelikle Konyada Heyet-i Temsiliyenin denetimi salanmtr.500 Konya Valisi Cemal Bey, stanbula kamadan evvel Konya Vilayetinde Kuv-y Milliyeye kar ayaklanmalarn kmas iin almalarda bulunmu, bu noktada din propagandalar yapmaya almtr. Cemal Bey, Bozkrllara silah datlmas ve Kuv-y Milliyenin ortadan kaldrlmas iin emirler dahi vermitir; hatta ayaklanmay gerekletirmesi adna Dinek Nahiyesi Mdr Vehbi Beye, bin lira ve kaymakamlk verilecei vaadinde bulunmutur.501 Bunun zerine Cemal Bey, stanbulda Papaz Frew ile iliki ierisinde olan Zeynel Abidin Efendi ve yandalarnn giriimleri neticesinde Bozkrda bir isyan ortaya kmtr. syann k nedenlerinden birisi de eski ttihat ve Terakki mensuplarnn Bozkrda Kuv-y Milliye tekilat vcuda getirmeleri ve halk yanlarna ekmeye almalardr.502
499 500 501 502

Alemdar, 29 Eyll 1335/29 Eyll 1919, Nu: 187-1587; rade-i Milliye, 2 Terin-i Evvel 1335/2 Ekim 1919, Nu: 5. Beyolu, a.g.m., s. 69; Karaca, a.g.m., s. 176-177. Karaca, a.g.m., s. 177; Beyolu, a.g.m., s. 70. TH, Cilt: VI, s. 12; Avanas, a.g.e., s. 101; Bozkr isyann aratrmak adna Konyaya gelen mlkiye mfettii Asaf Talat Beyin raporuna gre isyann bir dier nedeni de Bozkra gnderilen mill kuvvetler komutan Abdurrahman Beyin halka hitaben yap-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

201

Eskiden ttihat ve Terakki mensubu olan baz kimselerin Kuv-y Milliye tekilat ile megul olmalar, ttihat ve Terakkinin yeniden mevkii iktidara gelme gayreti ierisinde olduu eklinde alglanm ve bu durum, Kuv-y Milliye Hareketine dman gzlerle bakan kesimler tarafndan kullanlmaya allmtr. Esasnda bakld zaman Mustafa Kemal Paa ve arkadalarna kar kullanlan ttihat itham burada da kendini gstermektedir. Kuvy Milliye dmanlar, ttihat olarak nitelendirilen ve ttihatlkn devam adna gayret sarf ettikleri ynnde propagandalar yaplan Kuv-y Milliyecilerin tenkili iin de silahl mcadele tavsiye etmilerdir. Kuv-y Milliyeciler aleyhine yaplan propagandann mahiyetinin anlalmas babnda Beyehir gazilerinden Mustafa rfan mdatn anlattklarnn aktarlmas yerinde olacaktr: Kuv-y Milliyecileri ldren kahraman, len ehit, kalan gazi, mallar helal diyorlar.503 Buradan bakldnda Kuv-y Milliye aleyhine kullanlan propagandadaki ifadelerin Drrzde Abdullah Efendinin Fetvsnda belirtilenlerle benzerlik arz ettii rahatlkla grlmektedir. Nitekim Fetvda da benzeri hususlar dile getirilmekte ve Kuv-y Milliyecilerin ortadan kaldrlmalarnn bir zaruret olduu din boyutlaryla ifade edilmekteydi. Nihayetinde bu ve benzeri trden yaplan propagandalar netice vermi ve 26 Eyll 1919 tarihinde Bozkrda Kuv-y Milliye aleyhine bir ayaklanma ba gstermitir.
t konumada ar bir lisanla, mill kuvvetlere katlmayanlarn cezalandrlacan sylemesidir. Bkz, Karaca, a.g.m., s. 177; syann sebepleri hakknda tafsilat iin bkz, Beyolu, a.g.m., s. 71-72.
503

Beyehirli Gazilerin Mill Mcadele Hatralar, Derleyenler: Hasan Karaca-Mehmet Ko, (Editr: Ahmet Atalay), Konya-2000, s. 33.

202

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Dinek Nahiyesi Mdr Vehbi Bey, Cemal Beyin kendisine verdii vaadin ardndan adamlar ile beraber Bozkr yama etmek amacyla harekete gemitir. Yine Krtolu Musa, Bademlili Hac Halil ve Gzel avu idaresi altnda toplanan asiler Bozkra gelmiler ve telgraf tellerini de tahrip etmilerdir. Asiler, jandarmalarn ellerindeki silahlar almlar ve silah deposunu basarak, depodaki silah ve cephaneye de el koymulardr. Asiler 12. Kolordu Topu Komutan Yarbay zzet Bey ve baz subaylar da esir almlardr. Ayrca Duyun- Umumiye ile Reji kasalarnda bulunan ake ve ttn de gasp etmilerdir.504 Bunun zerine Hkmet asileri yola getirmek adna Konyadan bir Nasihat Heyetini Bozkra gndermi, nihayetinde isyan, geici bir sreliine de olsa nasihatle bastrlmtr. syanclarla Nasihat Heyeti arasndaki mutabakata gre; asiler esir aldklar subaylar serbest brakacaklar ve silahlarn teslim edeceklerdi. Buna karlk Bozkra mill kuvvetler gnderilmeyecekti.505 Bozkr isyanlarndan birincisi bylelikle sona ererken Heyet-i Temsiliye, Bozkrda yeni bir isyan ortaya kar endiesiyle Afyonkarahisardaki Yarbay Arif Bey mfrezesini Seydiehire kaydrmtr. Ayrca 12. Kolordunun baz birliklerini de umra ve Karavirana yerlemilerdir. Bu durumdan rahatsz olan 70i silahl ve 200 silahsz Hocakyl ve Hisarlk ahalisinden mrekkep asiler, Hoca Abdullah, Hoca Sabit ve Hoca Abdlhalim liderliinde 22 Ekim 1919da Bozkr etrafnda toplanmlardr. Bozkr Kaymakam Vekili Sami Beyi armlar ve Sami Beyden
504 505

TH, Cilt: VI, s. 12; Avanas, a.g.e., s. 101; Beyolu, a.g.m., s. 70; Karaca, a.g.m., s. 177-178. Avanas, a.g.e., s. 101.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

203

umra ve Karavirandaki mill kuvvetlerin derhal geri ekilmesini ve genel af ilan edilmesini istemilerdir.506 Kaymakam Vekili Sami Bey, asileri ikna etmeye alm; fakat baarl olamam nihayetinde asilerden Hoca Abdlhalim, istekler hakknda vilayete telgraf ekilmesini istemitir. ekilen telgrafa alnan cevapta ise; asilerin kylerine geri dnmeleri gerektii, Refet Beyin bulunduu mevkiden ileri gitmeyecei belirtilmi, asiler dalmaz, isyana kalkrlarsa bunlarn cezalandrlaca bildirilmitir. Bu cevaba tepki gsteren asiler telgraf hatlarn kesmiler ve Bozkr ele geirmilerdir. 25 Ekim 1919da asiler ile Yarbay Arif Bey kumandasndaki birlikler arasnda Akkisede msademe olmu ve asiler 30 l brakarak Ahrl ky ve gneyindeki dalara ekilmek mecburiyetinde kalmlardr. 28 Ekimde Yarbay Arif Bey Apay asilerin elinden kurtarmtr. Daha sonra da 1-2 Kasmda Dinek msademesi olmu ve bu msademe neticesinde mill kuvvetler Bozkra girmeyi baarmlardr.507 Nasihatle son bulan birinci isyandan ksa bir sre sonra tekrar kan Bozkr isyannn arkasndaki g, birinci isyann arkasndaki gle ayndr. Nitekim ayaklanmann sebepleri hakkndaki raporlara bakldnda bu rahatlkla grlmektedir. Rapora gre isyann kndaki temel sebep; Hrriyet ve tilaf Frkasnn Kuv-y Milliyeyi saldr hedefi seerek iktidar ele geirmek istemesidir.508 Nitekim Hrriyet ve tilaf Frkas, 13 Ekim 1919 tarihli muhtrasn506 507 508

Karaca, a.g.m., s. 179; Beyolu, a.g.m., s. 72; Avanas, a.g.e., s. 102; TH, Cilt: VI, s. 13. TH, Cilt: VI, s. 14-17; Beyolu, a.g.m., s. 73-75; Karaca, a.g.m., s. 180-181. Beyolu, a.g.m., s. 76.

204

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

da Bozkr isyann vmekte ve isyanclarn kymetinin bilinmediinden yaknmaktadr.509 B) Birinci Anzavur Ayaklanmas zmirin igali sonrasnda Bat Anadolu blgesinde igalci kuvvetlere kar mill direni rgtleri oluturulmu, igalin sona erdirilmesi ynndeki giriimler hz kazanmtr. Kuv-y Milliyenin gn getike daha da g kazanmas ise ngilizler ve stanbul Hkmetinin cann skan gelimeler olmutur. ngilizler, Yunanlar tarafndan gerekletirilen igal hareketinin akm kalacandan ve Anadolu ile Trakya Kuv-y Milliyecilerinin birleme ihtimalinden tedirgin olmular ve tedirginliklerini gidermek adna da Anzavur syann desteklemilerdir. ngilizlere gre Ahmet Anzavurun kard isyanlarla stanbul ve anakkale boazlarna yakn blgelerde Kuv-y Milliye ile arada bir tampon blge oluacak, oluan bu blge Padiah Vahdettinin nfuz alannda olacak, bylelikle de boazlar zerindeki kontrol kolayca salanacaktr. stanbuldaki ntelligence Servisinin adamlarndan olan Papaz Frewda Anzavuru para ve silah ynnden destekleyecektir.510 s509 510

Alemdar, 26 Terin-i Evvel 1335/26 Ekim 1919, Nu: 3142615. Rahmi Apak, Yetmilik Bir Subayn Hatralar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1988, s. 193; Cebesoy, a.g.e., s. 384; zcan Mert, Anzavurun lk Ayaklanmasna Ait Belgeler, Belleten, Cilt: LVI, Say: 217, Ankara-1992, s. 858; Kinross Anzavur hakknda unlar ifade etmektedir: Hilafet ordularnn nde gelen balarndan biri de, zmirin kuzeyindeki blgede faaliyet gsteren erkez asll, okumas yazmas olmayan Anzavur adnda bir ihtiyar eteciydi. Koyu bir Mslman olan Anzavur, peygamberin bayra altnda, koynundan Kuran eksik etmeden savar ve kendisi gibi Mslman olan dmanlarn diri diri incir aalarna asmaktan ekinmezdi. stanbul Hkmetinden bol bol yardm gryordu.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

205

tanbul Hkmeti511 ise blgedeki otoritesinin gn getike daha da azaldn dnm ve otorite tesisi iin Kuv-y Milliyenin ortadan kaldrlmasnn gerekli olduuna inanmtr. Sonu olarak Ahmet Anzavurun blgede kudretli bir konuma gelmesi ynnde byk gayret sarf etmitir. Bu isyann k tarihi de ayrca nemlidir. nk isyann balad tarih olan 1 Ekim 1919 itibariyle Anadoludaki Kuv-y Milliye Hareketi gnbegn gcn artrmaktadr. 4 Eyllde toplanan Sivas Kongresinde alnan kararlara bakldnda da mill kuvvetlerin gcnn artt aka grlmektedir. Nitekim Sivas Kongresinde Heyet-i Temsiliyenin temsil alan vatann tamam olarak yeniden dzenlenmitir.512 Birbirinden bamsz olarak istiklal uruna mcadele eden cemiyetler de Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti ad altnda tek bir at altnda toplanm ve Mustafa Kemal Paa bakanlndaki Heyet-i Temsiliye tarafndan idare edilmesi kararlatrlmtr.513
Bkz, Lord Kinross, Atatrk Bir Milletin Yeniden Douu-, Altn Kitaplar Yaynevi, 19. Basm, stanbul-2007, s. 271.
511

Burada stanbul Hkmetinden kast Damat Ferit Paa Hkmetidir. nk Kuv-y Milliyeye kar Anzavur harektn tertip edenler onlardr. syan tarihi itibariyle ve isyan dneminde Ali Rza Paa Hkmeti ibanda olmutur. Ali Rza Paann hkmeti kurmasyla ilgili bkz, Alemdar, 3 Terin-i Evvel 1335/3 Ekim 1919, Nu: 192-1592. Atatrk, Nutuk, s. 61-62; Kongre Kararlar Bildirisi hakknda bkz, Alemdar, 5 Terin-i Evvel 1335/5 Ekim 1919, Nu: 294-2594; oker, a.g.e., Cilt: I, s. 19-21. oker, a.g.e., Cilt: I, s. 19-21; Heyet-i Temsiliyenin almalar hakknda geni bilgi iin bkz, zgl, a.g.e., s. 35-163; Heyet-i Temsiliye Nizamnamesi iin bkz, Unat, Anadolu ve Rumeli Cemiyeti, Tarih Vesikalar, Say: 15, s. 164-170.

512

513

206

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Nihayetinde btn bu gelimeler Kuv-y Milliyenin n alnamaz bir ekilde glendiinin kantlardr ve Ahmet Anzavur da, bu n alnamaz gleniin btn Anadolu sathnda tamamen kontrol ele geirmesinin nne gemek maksadyla isyan etmitir. Bursa, anakkale ve Balkesir blgelerinde tabur ve blk kumandanlklar, zmit ve Balkesir Mutasarrfl da yapm olan ve ngilizlerin de yardmlar neticesinde emrinde piyade, svari ve topu snfndan kuvvetler tekil eden Ahmet Anzavur,514 ah smail, Cambazlar Hakk, Elkesenin Nuri, Kadir ve Slkll Davut gibi ekyalar da etrafnda toplayarak blgede kendi iktidarn oluturmak ve mill oluumlar ise tenkil etmek iin faaliyetlerine balamtr.515 Anzavur Ahmet, halk Kuv-y Milliye aleyhine kkrtabilmek adna din motiflerden de faydalanmaya almtr: Kuv-y Milliye Hareketini bir Bolevik hareketi olarak tantm ve Mustafa Kemal Paann da halk soyduunu ve ittihatln devam iin altn iddia etmitir. Yine milletin Yunanlarla mcadele edecek g ve kudrette olmadn, Kuv-y Milliyenin ttihatlar tarafndan oluturulan bir frldak olduunu iddia edip, Padiahn bu hareketten raz olmadn, Halifenin kendisine verdii fermanla, milletin silahlanmasn isteyip ttihatlarn memleketten temizlenmesi gerektiini belirttiini sylemitir.516
514 515 516

Mert, Anzavurun lk Ayaklanmas, s. 848-849; Ertrk, ki Devri Perde Arkas, s. 391; Aker, a.g.e., s. 112. zmire Doru, 20 Terin-i Sani 1335/20 Kasm 1919, Nu: 2. zmire Doru, 20 Terin-i Sani 1335/20 Kasm 1919, Nu: 2; Bayram Bayraktar, Kurtulu Savanda ngilterenin Ortadou Politikasna Bir Model: Anzavur Ayaklanmas, Asker Tarih Blteni

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

207

Ahmet Anzavur, yukarda zikredilenlere ilaveten, ky ky dolaarak blge halkn kandrmak iin, halkn saf dini inanlarndan faydalanma noktasnda da byk aba sarf etmitir. syan boyunca Elimde kl, gsmde iman, koltuumda Kuran gibi sloganlarla halk kendi tarafna ekmeye almtr.517 Hatta elde ettii kuvvetleri Kuvy Muhammediye518 yani Hz. Muhammedin kuvvetleri, kendisini de Kuv-y Muhammed Reisi olarak tanmlam, bu suretle kendisine katlmlarn daha da artacan hesaplamtr.519 Mesel halk kandrmak iin yapt propagandalardan bazlar unlardr: Mustafa Kemal, Padiahmz makamndan atarak yerine gemek iin alyor. Bunlarn din ile alakalar yoktur, rz ve namus nedir bilmezler. Hamama bile kadnlarla beraber giderler. Padiahn hepinize selam var. Bu asi ve hain Kuv-y Milliyecileri yok edelim. Memleket rahata kavutuktan sonra anam vergisi kalkacak, ormanlarda hzarlar serbest alacak.520
Dergisi, Yl: 19, Say: 37, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1994, s. 10.
517 518

Mcteba lgrel, Mill Mcadelede Balkesir Kongreleri, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1999, s. 141. Zekeriya Trkmen, Trk stiklal Harbi stihbaratlarndan ngiliz Kemalin Anzavur Ahmete Ynelik Takip Harekt (ngiliz Kemalin Hatralarna Gre), Asker Tarih Aratrmalar Dergisi, Yl: 4, Say: 8, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-2006, s. 94; zcan Mert, Anzavurun kinci Ayaklanmasnda Cemiyet-i Ahmediye, Prof. Dr. Mnir Aktepeye Armaan, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi, Say: 15, Sene: 1995-1997, stanbul-1997, s. 576-577. Mert, Cemiyet-i Ahmediye, s. 576-577. Mert, Anzavurun lk Ayaklanmas, s. 865; Selim Sarbay, stiklal Savanda Mudurnu Bolu Dzce, Aydn-1943, s. 28-29.

519 520

208

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Ahmet Anzavur, Padiah ve Halifenin destei ve din propagandalarn yardmnn yannda, erkezlerden de faydalanmaya almtr. Nihayetinde erkez kylerinde dolam ve Benim elimde padiahn ferman vardr; padiah emir ediyor, Kuv-y Milliyeyi datacam ve zaten Kuvy Milliye erkesleri hep katledecekler ve oluk ocuklarn keseceklerdir.521 gibi propagandalar neticesinde iki yz kiilik bir kuvvet toplamtr. Toplad kuvvetlerle Susurluk ve Gnende yapmadk enaat brakmamtr.522 Susurluk Redd-i lhak Cemiyetinin 1000 lirasn gasp etmitir.523 Gnende jandarma zabitini ve memurlar hapsettirmitir. Belediyenin su isalesi iin toplad 3000 liray gasp etmitir. Pek ok zulmlerde bulunmu, kadnlarn mcevherlerine dahi zorla el koymutur.524 Heyet-i Temsiliye, dman parasna din ve vatan satm bu ahsn zale-i mazarrt ve dindalar arasnda kan dklmesine meydan verilmemesi iin Ahmet Anzavurun bir ksm halk kandrmak suretiyle balatt bu isyannn 61. Tmen Kumandan Kazm Bey ve Salihli Cephesi Ku521

zmire Doru, 30 Terin-i Sani 1335/30 Kasm 1919, Nu: 5; erkez Ethem, erkezleri kendi safna ekebilmek iin Keeler kynde bir kongre de tertip etmi ve bu kongrede, Artk bu yerler erkezlerin olacaktr. erkez hkmetini kuracaz. Yunanlarla birleerek Mustafa Kemalin eli kolu olan eteleri yok edeceiz. Mealinde konumalar yapmtr. Bkz, Nesimi Yazc, Mill Mcadelede Bir Mcahit Veya Ptr Hseyin Efenin Anlar, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Mays-Kasm-2002, s. 192-193. zmire Doru, 20 Terin-i Sani 1335/20 Kasm 1919, Nu: 2; zmire Doru, 30 Terin-i Sani 1335/30 Kasm 1919, Nu: 5. zmire Doru, 20 Terin-i Sani 1335/20 Kasm 1919, Nu: 2. zmire Doru, 30 Terin-i Sani 1335/30 Kasm 1919, Nu: 5.

522 523 524

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

209

mandan erkez Ethem tarafndan derhal bastrlmasn istemitir.525 Anzavurun tenkiliyle grevlendirilen erkez Ethem, Dramal Rza Beyle birlikte 150 mevcutlu Kuv-y Seyyresiyle 19 Kasm 1919da Manyasa gelmi, burada Tenkil Kuvvetleri Kumandan Yarbay Rahmi Beyin yardmcs olarak grevine balamtr.526 erkez Ethem derhal Anzavuru takibe balam, Ethemin Susurluka geldiini renen Anzavur, Gnene gemi ve 200-300 kiilik askeri ile birlikte Gneni igal etmi, hkmet kona, askeri depo, telgrafhane ve mahkeme dairesini yamalamtr. Gnen Kaymakam ve Jandarma Kumandan Ziya ahan Beyi tutuklam, hapishaneyi de boaltmtr.527 Burada kuvvetlerini bir miktar daha takviye ettikten sonra erkez Ethem ve 14. Kolordu Kumandan Yusuf zzet Paaya tehdit telgraflar yollayacak cesareti kendinde grm, fakat nihayetinde erkez Ethemin srarl takibi neticesi olarak Bayrami kyne ekilmek mecburiyetinde kalmtr.528 erkez Ethem hzl bir ekilde Gnene kadar ilerlemi ve Anzavuru 26 Kasmda Saralar ky civarnda muharebeye mecbur brakm ve Anzavur on kadar askerini kaybederek Karacabeye doru kamaya balamtr.529 erkez
525

syan bastrmak iin grevlendirme 31 Ekim 1919da yaplmtr. Bkz, Bekir Stk Baykal, Heyet-i Temsiliye Kararlar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1974, s. 38. zmire Doru, 23 Terin-i Sani 1335/23 Kasm 1919, Nu: 3. lgrel, a.g.e., s. 147. Orhan Hlag, Mill Mcadelede Bursa, Emre Yaynlar, stanbul-2001, s. 71-72; Mert, Anzavurun lk Ayaklanmas, s. 877; zmire Doru, 27 Terin-i Sani 1335/27 Kasm 1919, Nu: 4; Sofuolu, a.g.e., s. 232. Kemal zer, Kurtulu Savanda Gnen, Trkdili Matbaas, Balkesir-1964, s. 70; Mert, Anzavurun lk Ayaklanmas, s. 878; zmire Doru, 30 Terin-i Sani 1335/30 Kasm 1919, Nu: 5.

526 527 528

529

210

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Ethem takibat hakknda, Heyet-i Merkeziyeyi de bilgilendirmitir. Nitekim zmire Doru gazetesinde de yaynlanan bir telgrafnda Anzavurun takibi hakknda u bilgileri vermitir: Anzavur ile Bayramide tututuk. On maktul ve birok yaral brakarak datld. Hayyen alt kii derdest edildi. Gnen kasabas terke mecbur edildi. Kaan Ahmet altm kadar avanesiyle bizden firar ederken unlu civarnda askeri piyade mfrezesine de yakalanarak birka maktul ve yaral brakarak perian oldu. nayet-i hak ile bu ii an- karib ikmal edeceiz.530 Anzavur, Karacabeyde de tutunamayp buradan Kirmastya gemek istemi fakat halk silaha sarlarak 11 subay ve 110 askerle ilenin etrafn abluka altna alarak Anvazurun ileye girmesine msaade etmemitir. Anzavur daha sonra Stalan kyne gitmek zorunda kalmtr. Burada kyllere, ngilizlerin desteiyle bu ie giritiini, bir msademe daha yaptktan sonra blgeyi Yunanlara igal ettireceini ve kendisine verilen parann kudretiyle yeterli kuvvet elde edeceini sylemitir.531 Bylesi szler sarf eden Ahmet Anzavurun kuvvetleri ise her geen gn bir miktar daha azalmaktadr. Yarbay Rahmi Bey ve erkez Ethemin iddetli takibi ile kar karya olan Ahmet Anzavur srekli kamakta ve girdii msademeleri ise kaybetmektedir. Nitekim Anzavur, en sonunda yakalanacan anlaynca DemirkapSultanayr-Susurluk yolu ile Manyasa gelmitir.532 Ahmet Anzavura son darbe Gnende vurulmutur. 7 Aralkta
530 531 532

zmire Doru, 30 Terin-i Sani 1335/30 Kasm 1919, Nu: 5. zmire Doru, 13 Kanun- Evvel 1335/13 Aralk 1919, Nu: 9. TH, Cilt: VI, s. 22; Hlag, a.g.e., s. 72; Mmtaz kr Eilmez, Mill Mcadelede Bursa, Tercman Yaynlar, stanbul-1980, s. 30; zmire Doru, 4 Kanun- Evvel 1335/4 Aralk 1919, Nu: 6.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

211

tedip kuvvetleri ile Ahmet Anzavur kuvvetleri Gnende Yortan civarnda 6-7 saatlik bir msademe yaanm ve bu msademede Anzavurun 40 kadar adam ldrlmtr.533 Fakat srarl takibe ramen bir trl Ahmet Anzavur yakalanamamtr. Buna ramen Balkesir ve Bandrmada icra edilen basknlar neticesinde Ahmet Anzavurun maiyetinin tamam ortadan kaldrlmtr. Nihayetinde Anzavur, Damat Ferit Paann daveti zerine 6-7 adam ile birlikte nce zmite kam ardndan da stanbula gemitir.534 C) kinci Anzavur Ayaklanmas Birinci isyannda Kuv-y Milliye Hareketini bastrmaya muktedir olamayan Ahmet Anzavur, stanbula katktan sonra yeniden bir harekt iin almalarna balam, Kuv-y Milliyenin tenkili iin giritii mcadelede birinci isyannda olduu gibi Damat Ferit Paa gibilerin desteini salamtr. Ne zaman kurulduu tam olarak belli olmayan, Kuv-y Milliyeyi tenkil amacn tayan ve Hrriyet ve tilaf Frkas, Nigehban Cemiyet-i Askeriyesi ve Kzl Hanerliler535 gibi Mill Mcadele kart parti, cemiyet ve gizli
533

Mert, Anzavurun lk Ayaklanmas, s. 881; zmire Doru, 7 Kanun- Evvel 1335/7 Aralk 1919, Nu: 7; Yine Karakydeki msademede Davut etesi abluka altna alnnca Ahmet Anzavur areyi yine kamakta bulmutur. Manyas istikametine doru savumutur. Bkz, BOA, BEO, Umumi Nu: 345687. zmire Doru, 10 Kanun- Sani 1336/10 Ocak 1920, Nu: 16; TTE, Kutu No: 315, Gmlek No: 75, Belge No: 75. Bu cemiyetler bandan itibaren Anzavur syann desteklemilerdir. Nitekim Sait Mollann ngiliz Papaz Frewya yazd mektuplarda bu durum aka ortaya kmaktadr. Bu konu dnemin Mill Mcadeleyi destekleyen gazetelerinden zmire Doruda da haber konusu yaplmtr. Sz konusu haberde, Yirmi gn kadar evvel alnan mevsuk haberlere nazaran memleketin istiklalini, milletin vahdet ve namusunu kurtarmak gibi bir emel-i Mbeccel

534 535

212

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

tekilatlarn ittifakyla ortaya kan Cemiyet-i Ahmediye adl bir cemiyetin de kurucusu olan Ahmet Anzavur,536
ile hareket eden Kuv-y Milliye aleyhinde tekilat yaparak ml-i hasselerini temin etmek isteyen baz ehas icra-y faaliyete balamt. Merkezi stanbulda bulunan bu hainane tekilatn esas faaliyeti dhili birtakm mukateleler ihdas ederek husule gelecek riten bil-istifade imdiye kadar memleketin bana felaket getirmekten baka bir ey yapamayan Damat Ferit Paa Hkmetini tekrar mevkii iktidara getirmekti. Bu tekilatn en mhim rkn tarafndan yazlan ve suretleri ele geen baz mektuplardan da anlald zere meydana getirilecek olan msellah kuvvetlerle kasabalar yama etmek ve hatta ahali-i hristiyaniyeyi tazyik ve hatta icabnda imha ederek son gnlerde Kuv-y Milliye lehinde fevkalade tevecchler gstermeye balayan Garp efkr- umumiyesini aleyhimize evirmek bu hain ehasn cmle-i maksdndan idi. Bu ihanetkar faaliyet mukaddimesi olarak muhtelif yerlerde msellah kuvvetlerle icra-y melanete balamak istediler. denilmektedir. Bkz, zmire Doru, 20 Terin-i Sani 1336/20 Kasm 1920, Nu: 2; Ayrca tafsilat iin bkz, Kzm zalp, Mill Mcadele (1919-1922), Cilt: I, Drdnc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1998, s. 68-70; Cebesoy, a.g.e., s. 335-337.
536

Teal-i slam Cemiyeti de btn ubelerinde Cemiyet-i Ahmediyenin propagandasn yapmtr. Bkz, Mert, Cemiyet-i Ahmediye, s. 573-575; Cemiyet-i Ahmediye, din bir perde altnda, halkn taassubundan da yararlanarak oluturulacak kuvvetlerle Kuv-y Milliyeye kar harekete gemeyi hedeflemektedir. Ayrca mevcut Hkmetin devrilmesini salamak suretiyle de Damat Ferit Paay tekrar iktidara getirmeyi hedeflemektedir. Bu cemiyetin giritii faaliyetler neticesinde ngilizlerin daha ncesinde salanamayan Boazlardaki hkimiyetleri salanacak ve Kuvy Milliyenin elinde olan yerler ile stanbul arasnda bir tampon blge oluturulacaktr. Bkz, Mert, Cemiyet-i Ahmediye, s. 578579; zalp, a.g.e., s. 102; Cebesoy, a.g.e., s. 335-337; Cemiyeti Ahmediye kurulmas Mill Mcadeleye destek veren vatanseverler tarafndan tepki ile karlanmtr. Nitekim Ske Belediye Reisi Rfat ve Ske Mfts mer Ltf bu cemiyet hakknda yle demektedir: Mukadderat- milliye ve mlkiyemizin hal edilmekte olduu byle nazik bir srada Ahmet isminde bir serserinin kendi ismine izafetle Ahmediye namna bir cemiyet tekiline yeltenerek vatanmzn tamamiyet ve istiklali ve milletimizin ahenk ve tesa-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

213

16 ubat 1920de ngiltere ve Damat Ferit Paann da desteini almak suretiyle tekrar isyan etmitir.537 Anzavur, birinci isyannda olduu gibi ikinci isyannda da halk din propagandalarla kendi tarafnda ekmek iin gayret sarf etmitir. Nitekim Ahmet Anzavurun, Kuv-y Milliyeye kar din uruna, Kurana dayanarak mcadele yaptn, kendisinin ve arkadalarnn Allah yolunda cihad ettikleri gibi halk etkilemeye ynelik sylemler, mtemadiyen Kuv-y Milliye aleyhtar gazetelerde yaynlanmtr.538 Anzavur, 17 ubat 1920de 15 kadar adamyla birlikte Bigaya gelip Hkmet Konana yerlemi ve isyann
nt aleyhinde birtakm tahrikt- melanetkaranede bulunmakta olduu kemal-i teessfle haber aldk. Bkz, zmire Doru, 17 Mart 1336/17 Mart 1920, Nu: 43.
537

Anzavurun ngilizler tarafndan desteklendii hakknda bir makale iin bkz, H. lhan Trkmen, Ahmet Anzavurun Gney Marmara syanlarnda ngiliz Devleti ve stanbul Damat Ferit Paa Hkmetlerinin lgisi ve Kkrtc Faaliyetleri, Trk Dnyas Tarih Dergisi, ubat-1992, s. 37-43; Anzavurun ele geen bir mektubunda ngilizler hakknda unlar sylemektedir: ngiltere hkmetinin Anadoluya kar yapmak istedii harekt beraber mzakere edildikten sonra Samsun ve Amasya ve orum ve Yozgatta taallkatlarm da hazr olduklarnda o cihete miktar kfi cephane ve silh ile mahdumum Sivasa doru gelmek ve bizzat benim kolumda Kaleisultaniye sahilinden Nazilliye kadar temizledikten sonra Konyaya doru yrmek, orada kuvay milliyenin resalarn toplad Ankaradan mahdumun koluyla birlemek zere Sivasa bu harekt ngiliz kuvvetleri takip edecek ve kuvvei zahir (kuvvetzzahir olacaktr) derdest edilen bu melunlar ngiliz ordusuna ve kanuna teslim edilecektir. Bkz, zalp, a.g.e., s. 111. Alemdar, 10 Nisan 1336/10 Nisan 1920, Nu: 479/2779; Alemdar, 15 Nisan 1336/15 Nisan 1920, Nu: 483-2783; Anzavurun bu ikinci isyanndaki maiyeti de hemen hemen ayndr. Anzavurun nemli adamlar, Kadir, Davut, ah smail, Canbazl Hakk ve Elkesenin Nuridir. Bkz, BOA, BEO, Umumi Nu: 345166.

538

214

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

idaresini eline almtr. Daha sonra ah smail, Krt Mehmet avu ve Gavur mam Bigada brakp Yeniceye hareket etmitir. Anzavur, Biga ahalisi ile aras aldktan sonra da 150 kii civarndaki maiyetini Gnenin gneybatsndaki Seydikye gndermitir. Burada kendisine taraftar toplamak iin almalar yrten Anzavur, blgedeki baz kylerin kendisine katlmasna da muvaffak olmutur. 29 ubat 1920 tarihine gelindiinde erkez Ethemin 30 top ve ok sayda mitralyzle Gnene gelecei halk arasnda yaylmaya balamtr.539 1 Mart 1920de Anzavur Sarkye gelmi, burada sekiz jandarma eri ve bir ksm silahl kylyle bucak mdrn Yortan kyne ekilmek zorunda brakmtr. 2 Martta ise Anzavur ve Gavur mam kuvvetleri Gndoan, Babakaya, Hasanbey, Karalariftlii ve Bakrl srtlarn tutmutur.540 Nihayetinde Anzavurun tenkili iin gnderilen kuvvetler Gnende toplanarak 6 Martta Anzavura kar harekta balamlardr.541 Fakat Anzavur ayaklanmas gn getike genilemi, Balkesir dahi isyanclarn eline geme tehlikesi ile kar karya kalmtr. Nitekim 10 Martta 61. Tmen Kumandan Kazm Bey, Anzavur kuvvetlerinin baarlar kazandn, Balkesirin dme tehlikesinin olduunu ve Anzavurun Yunanlarla irtibat salamasnn nne gemek maksadyla erkez Ethemden yardm istediini bildiren bir telgrafnda unlar ifade etmitir: Ben son itaat edecek neferim kalncaya kadar deceim. Fakat maksat ahs eref deil, ortak ve
539

TTE, Kutu No: 19, Gmlek No: 34, Belge No: 34; Ulu demir, Biga Ayaklanmas ve Anzavur Olaylar (Gnlk Anlar), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1989, s. 28. TH, Cilt: VI, s. 32-33. TTE, Kutu No: 19, Gmlek No: 34, Belge No: 34; demir, a.g.e., s. 28.

540 541

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

215

mukaddes bir gayedir. Durum muhataraldr. Bu bakmdan bizzat ve kfi bir kuvvet ve sratle Balkesire hareket ediniz. Kuvvetlerin Akhisar istasyonundan trenle Balkesire kadar sevki mmkndr. Bu sratle gelmenize yardm eder. Telgraf banda muvafakat cevabnz bekliyorum.542 13 Mart sabah Bigaya giren Anzavur, bir hafta sonra halka hitaben yapt konuma neticesinde halk Kuv-y Milliye aleyhine kkrtmtr. Manyas ve Gneni kendisine s olarak olarak seen Ahmet Anzavur, 19 Martta Gnen civarna geldiinde evvelce tertipledii isyan birdenbire genileyip Gnen ve Bigay iine alarak geni bir mntkaya sirayet etmitir. Ahmet Anzavur, 4 Nisanda Gnen zerine yryerek ehri fazla zorlanmadan ele geirmitir. Anzavur daha sonra ngilizlerinde desteiyle hibir zorlukla karlamadan Bandrmay igal edip buray kendisine s tayin etmitir. Anzavurun Bandrmaya gelii Rumlar tarafndan da sevinle karlanmtr. stanbul Hkmeti de, 8 Nisanda Anzavuru paa unvan vermek suretiyle Balkesir Mutasarrflna atamtr. Anzavur daha sonra Susurluk ve Kirmasty igal etmi, Gavur mam da Balya zerinde Balkesire doru hareket etmitir.543
542 543

zalp, a.g.e., s. 113; erkes Ethem, Anlarm, Berfin Yaynlar, stanbul-1994, s. 20. Mert, Anzavurun lk Ayaklanmas, s. 849; zalp, a.g.e., s. 109110; zmire Doru, 4 Nisan 1336/4 Nisan 1920, Nu: 50; zmire Doru, 7 Nisan 1336/7 Nisan 1920, Nu: 51; zmire Doru, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 52; TH, Cilt: VI, s. 40; Nitekim Trkgeldi, hatratnda, Anzavurun paalk rtbesine karlmas ve Karesi Mutasarrflna atanmas kararnamesinin geldiini grnce dayanamayp, Damat Ferit Paaya, byle bir ekiyay ibadullahn bana taslit etmek revy- hak deildir efendim dediini aktarmaktadr. Bkz, Trkgeldi, a.g.e., s. 263; Anzavur paa

216

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Salihli Cephesinden isyan bastrmak zere ilk olarak, Kuv-y Seyyreden Sar Efe, maiyetindeki byk kuvveti ile birlikte Balkesire gelmitir.544 Ayrca Aydn Cepheleri Umum Kumandan Demirci Efe de zeybekleri ile birlikte Balkesire hareket ettiini bildirmitir.545 Yine erkez Ethem de pek byk kuvvetiyle birlikte isyan blgesine ulamtr.546 erkez Ethem isyann bastrlmas srecinde Demirci Mehmet Efe Kuvvetleri Kumandan Danimentli smail Efe, Balkesir Milli Svari Mfreze Kumandan Keeci Hafz Emin Bey, Salim Bey Kuvveti, Parti Pehlivan Mfrezesi, Kako Mehmet Mfrezesi, Mehmet Ali avu Mfrezesi, Soma Cephe Mfreze Kumandanl ve Akhisar Milli Alay Kumandan Hafz Hseyin Bey mfrezelerini komuta etmitir. erkez Ethemin komuta ettii kuvvetlerin miktar 2.000i bulmutur.547 Balkesirde toplanan kuvvetler 814 Nisanda, 61. Tmen Kumandan Kazm Beyin genel komutasnda Anzavur zerine yrmlerdir. 14 Nisanda Balkesirden Susurluk-Gnen istikametine hareket eden tedip kuvvetleri, 15 Nisan akam Anzavur kuvvetleriyle karlamtr. Anzavur, Kirmastdan hareket ederek Susurluka 45 km meunvann elde ettikten sonra telgraf banda Damat Ferit Paaya, Kuv-y Milliyeyi yaknda perian edeceini bildirmi, bunun gereklemesi iin de Damat Ferit Paadan silah, cephane, para ve iki tayyare gnderilmesini istemitir. Bkz, zalp, a.g.e., s. 111.
544 545 546 547

zmire Doru, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 52. zmire Doru, 7 Nisan 1336/7 Nisan 1920, Nu: 51. zmire Doru, 14 Nisan 1336/14 Nisan 1920, Nu: 53. smet Grgl, On Yllk Harbin Kadrosu 19121922, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1993, s. 300; zmire Doru, 11 Nisan 1336/11 Nisan 1920, Nu: 52; zmire Doru, 14 Nisan 1336/14 Nisan 1920, Nu: 53; zmire Doru, 18 Nisan 1336/18 Nisan 1920, Nu: 54; zalp, a.g.e., s. 113.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

217

safedeki Karaprek kynn alt ksmlarnda Yahyakyde (Yayaky) muharebe tertibat almtr. Takpr hattnda balayan muharebe erkez Ethem kumandasndaki kuvvetlerin, 15 Nisan 1920de Susurluk ve Kirmast arasnda Anzavur kuvvetlerini 5 saatlik arpma sonucu malup etmesiyle son bulmu, bu muharebede iki top ve birok silah ve cephane ele geirilmi, Anzavur da yaralanmtr. 17 Nisanda Kirmast Kasabas geri alnm, Anzavur neye uradn ararak Bandrma istikametine doru kamtr. erkez Ethemin Anzavurun takibinde elde ettii baarlar Bekir Sami Bey tarafndan tebrik edilmitir.548 erkez Ethem, 16 Nisan 1920de Susurluktan yollad telgrafta Anzavur harektn ylece zetlemitir: leden sonra bizzat Anzavurun idaresinde usatla Susurluk civarnda Kuv-y Milliye arasnda balayan msademe gece fasla ile geerek afakla beraber harekt- taarruziyemizle yedi saat devam eden edid bir msademeden sonra usat perian bir surette datlm ve altm bir(alnm) esir ile mevcut iki adet top mcahidinin fedakrane hizmetleri ile itinam edilmi ve svarilerimiz hezimete urayan usat iddetle takip etmektedir. Usatn mecruh ve maktulu pek oktur.549 erkez Ethem, Kirmasty kurtardktan sonra Anzavur kuvvetlerine katlm olan Jandarma Merkez Karakol
548

TTE, Kutu No: 28, Gmlek No: 70, Belge No: 70; TTE, Kutu No: 28, Gmlek No: 68, Belge No: 68; zmire Doru, 21 Nisan 1336/21 Nisan 1920, Nu: 55; zalp, a.g.e., s. 115; en Nur Aykut, Mill Mcadelede Biga, Haziran-2006, s. 50; Sofuolu, a.g.e., s. 333; zer, a.g.e., s. 90-91; nal, a.g.e., s. 355-356; erkes Ethem, a.g.e., s. 21. TTE, Kutu No: 28, Gmlek No: 21, Belge No: 21; TTE, Kutu No: 28, Gmlek No: 1, Belge No: 1; TTE, Kutu No: 29, Gmlek No: 70, Belge No: 70; TTE, Kutu No: 31, Gmlek No: 120, Belge No: 120.

549

218

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Kumandan Baavu Abdullah ve Ormankad kyl Kk Mehmeti yakalam ve kasabadaki ta kprnn stne asmtr. Yine blgede ngiliz Muhipler Cemiyetinin karlar dorultusunda alan emekli Kaymakam Hasan Bey ve erkez Hakky yanna ararak nasihat etmi, fakat nasihatin fayda vermediini anlaynca Hasan Beyi idam ettirmitir. erkez Ethemin adamlar isyann bastrlmas esnasnda baz uslszlklerde yapmlardr. Mesel Ethemin adamlarndan olan Arnavud Aziz, Kirmast bankasndaki ok miktarda paraya el koymutur. Nitekim Bekir Sami Bey de durumu erkez Etheme aktararak, parann yerine geri konulmasn istemi, bu istek Ethem tarafndan yerine getirilmitir.550 Ahmet Anzavur, Takpr muharebesini kaybettikten sonra yannda bulunan az saydaki adamyla birlikte Gnene gelmitir. Gnen Belediye Bakanlnda halka bir nutuk irat edip, kuvvetlerinin azlndan bahsettikten sonra Bigaya gideceini, daha sonra da stanbuldan daha byk kuvvetler elde ederek yeniden Kuv-y Milliye ile mcadele edeceini uzun uzun anlatmtr. Bu arada erkez Ethem, Anzavuru takibe devam etmi ve Bandrmadan Gnen ve Kaplcalar mevkiine kadar ilerlemitir. Gnen Belediye Bakanna bir telgraf ekmi ve gn ierisinde Kuv-y Milliye saflarna gemedikleri takdirde zor kullanacan bildirmitir. Nihayetinde 21 Nisan 1920de Gnen Kuv-y Tedibiye tarafndan kurtarlm, Anzavur 6 adamyla birlikte areyi kamakta bulmutur.551
550

TTE, Kutu No: 28, Gmlek No: 20, Belge No: 20; zmire Doru, 25 Nisan 1336/25 Nisan 1920, Nu: 56; zer, a.g.e., s. 91; nal, a.g.e., s. 357-359, 362. TTE, Kutu No: 31, Gmlek No: 22, Belge No: 22; zmire Doru, 2 Mays 1336/2 Mays 1920, Nu: 58; demir, a.g.e., s. 62; zer, a.g.e., s. 92.

551

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

219

Nihayetinde erkez Ethem ve Kuv-y Seyyarenin ve dier mill kuvvetlerin fedakr gayretleri neticesinde kinci Anzavur syan da baar ile bastrlm, Anzavur Bandrmadan vapura binerek kamak zorunda kalmtr. erkez Ethem muharebeler sonucu 21 Nisan 1920de yollad bir raporunda bu hususlarda unlar ifade etmitir: Bandrma Anzavur melunun bu havalide yalan yere iftira sureti ile Padiaha istinad ettiini syleyerek icra etmediini zulm ve itisaf gasp etmedii mal ve menal ve irtikab etmedii cinayat kalmamtr. Kuv-y Tedibiye Bandrmay abluka ettii esnada bu canilerin firarn teshil etmek zere stanbuldan iki Osmanl gambotu gnderilmi olmas ve bu suretle karlan canilerle merkezi hilafet namna himaye edildikleri fikri efkr- umumiye zerinde byk bir su-i tesir hsl etmi ve melunun istinad ettii iftiraya kanaat hsl etmek derecelerine gelmekle btn bu havalinin galeyanda olduu ve gayr-i meru kabilenin alet-i icraiyesi olan bu gibi canilerin himaye edilmemesi telgrafla mabeyni hmayuna bildirilmesi umumen mukarrer ise de vesaiti muhabere mevcud olmad cihedle bu cihedin delalet ve teminine himmetlerini bu ahali havalisi namna rica ederim.552 D) Kuv-y nzibatiye Damat Ferit Paa, 5 Nisan 1920 tarihinde drdnc defa Sadarete geldiinde hem Hkmetin Beyannamesi hem de eyhlislam Drrzde Abdullah Efendinin Fetv-y erifesi araclyla Kuv-y Milliye Hareketini sulam, Hkmet Beyannamesi ile Kuv-y Milliyecilerin Osmanl Devletinin devamlln ortadan kaldrmaya
552

TTE, Kutu No: 24, Gmlek No: 20, Belge No: 20; TTE, Kutu No: 28, Gmlek No: 20, Belge No: 20; TTE, Kutu No: 31, Gmlek No: 73, Belge No: 73.

220

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

dnk ykc giriimler ierisinde bulunduklarn belirtmi, eyhlislam Drrzde Abdullah Efendiye kartt Fetv ile de bu ykc giriimlerde bulunan Kuv-y Milliyecilerin kfir olduklarn ve ldrlmelerinin dinen farz olduunu Mslman halka ilan etmitir. Bylelikle Kuv-y Milliyecilerin, Mslman Anadolu insanna dayanmasnn nne gemeyi hedeflemitir. Zira din bir unsur olan bu Fetv ile halkn Kuv-y Milliyecilerden ayrlarak stanbul Hkmeti ve Padiahn yoluna girecei dnlmtr. Fakat Damat Ferit Paa her ihtimale kar, Kuv-y Milliye Hareketini tamamen ortadan kaldrmak ve ii sadece Fetvnn tesirine brakmamak iin Kuv-y Milliyeye kar mcadele edecek bir ordu tekiline alm,553 bu maksada matuf olarak 8 Nisan da, ngiliz Yksek Komiseri Amiral de Robeckle grmesinde Kuv-y Milliyenin bastrlabilmesi iin kar bir kuvvet oluturulmas gerektii fikrini Robecke iletmi ve ondan bu hususta yardm istemitir.554
553

Hsamettin Ertrk, Kuv-y nzibatiyenin kurulmas konusunda ....Sadretle beraber bizzat Damad Ferid Paa deruhte eylemiti. Ferid Paann btn arzusu, Anadoluda taazzuva balyan Mill Hkmeti ykmak, Mustafa Kemali dize getirmekti. Bunun da kuvvetle olacana inanm, Hilfet ordusu nmiyla bir ordu tesisine ve adna da Kuv-y nzibatiye denilmesine karar vermi ve bu husustaki muktazi iradeyi de Sultan Vahideddinden istihsal eylemiti demektedir. Bkz, Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s. 377-378; Yine Mehmet Arif Bey de hatratnda bu mevzuda Mill Harekt padiaha isyan eklinde ve mcahitlerin nderlerini ittihatlar ve dinsizler olarak niteleyen fetvalar ve bildirilerle halkn akl kartrlmakta ve bir taraftan da Biga ynnden Anadoluya musallat edilen Anzavur vastasyla yldrma siyaseti takip olunmakta idi demektedir. Bkz, Mehmet Arif Bey, a.g.e., s. 38. ngiliz Yksek Komiseri Amiral Robeckin bu grmeyle ilgili olarak kendi dilerine gnderdii belge iin imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, 26-29; Sonyel, D Politika, Cilt: I, s. 211-212.

554

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

221

Damat Ferit Paa bu grmeden gn sonra Amiral de Robeckle bir grme daha yapm ve bu grmede, paalk payesi vermek suretiyle Balkesir Valiliine atad Ahmet Anzavur idaresindeki kuvvetlere destek verilmesini ngilizlerden istemitir. Amiral de Robeck, Anzavur kuvvetlerine asker yardm yaplacan ve hkmetin yetkisine kar hala meydan okumaya devam eden milliyetilerin bastrlmasnda sarf edilecek abalarda ngilizlerin her trl destei salayacan sylemitir.555 Damat Ferit Paann Kuv-y Milliye Hareketini, Trk Trke krdrarak bastrmak demek olan bu plann, ngilizlerin yannda;556 ngiliz Muhbbileri Cemiyeti,557 Hrriyet ve tilf Frkas ile Askeri Nigehban ve Kzlhanerliler gibi cemiyetler de desteklemiler, para yardm
555

Amiral de Robeckin bu grmeyle ilgili olarak ngiliz Dileri Bakan Lord Curzona gnderdii raporunda, Damat Ferit Paann Anadoludaki mill harektn bastrlabilmesi iin, kuvvetle kar konulmas gerektiini, bu konuda tilaf Devletlerinin kendisine ne lde yardm edebileceklerini sormas zerine kendisinin de ngiliz Yksek Komiserliinin milliyetilere kar kuvvetlerin silahlandrlmalarna msaade edilecei ve bakaca yardmlarn sonradan geleceini, milliyetileri bastrmas iin tilaf devletlerinin Hkmeti tamamen destekleyeceklerini sylediini belirtmektedir. Bkz, imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 29. ngilizleri denetimlerindeki Trk silah depolarndan Kuv-y nzibatiyeye silah datlmasna izin vermilerdi. Bkz, Salahi R. Sonyel, Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz stihbarat Servisinin Trkiyedeki Eylemleri, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1995, s. 70. ngiliz Muhipler Cemiyeti, Anzavur syan ile Kuv-y nzibatiye ve Kuv-y Muhammediye hareketleri gibi kardei kardee krdran menf hadiselerin hazrlanmasnda byk rol oynamtr. Bu deerlendirme iin bkz, Dnmez, a.g.e., s. 150.

556

557

222

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

yapmlardr.558 Nihayetinde Kuv-y nzibatiye adyla bir ordunun kurulmasyla ilgili kararname 18 Nisanda Hkmet tarafndan karlmtr.559 Bu Kararname ile jandarma kuvvetlerine benzer ve gnlllerden oluan Kuv-y nzibatiyenin kurulmas kararlatrlm ve Kararnamede devletin icra-y ahkmn infaz vazifesiyle mkellef memurin-i hkmeti cebr ve tehdit ederek meriyetine memaniat etmekle emniyet-i mmeyi ihlale cret eden (Kuvy Milliye) nam tahtnda kurr ve kasabta mstevli olarak ahalinin emval ve nukutunu cebren ahz u gasp ve katl eden erbab- ekaveti tedip ve tenkil iin tesis olunmu seyyar bir heyet-i inzibatiyedir. Kuv-y nzibatiyenin vazife-i esasiyesi, Kuv-y Milliye nam tahtnda ekavete slk eden eirry derdest ve tenkilden ibarettir560 denilmitir. Damat Ferit Paa, ahalinin emval ve nukutunu cebren ahz gasp ve kendilerini katle cret eden erbab- ekaveti tedip ve tenkil561 etmek maksadyla tekil edilen Kuv-y nzibatiye kuvvetlerinin bana Ordu Kumandan

558

Gnay alar, Kuvy- nzibtiye, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Say: 4, 15 Mays 1995, s. 344. 18 maddelik Kuv-y nzibatiye kararnamesi 24 Nisan tarihli Takvim-i Vekyide de yaynlanmtr. Bkz, Takvim-i Vekyi, 24 Nisan 1336/24 Nisan 1920, Nu: 3835; Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 505/10935; Ayrca bkz, Peyam- Sabah, 18 Nisan 1336/18 Nisan 1920, Nu: 500/10930; Alemdar, 18 Nisan 1336/18 Nisan 1920, Nu: 486-2786; Sofuolu, a.g.e., s. 343344. Takvim-i Vekyi, 24 Nisan 1336/24 Nisan 1920, Nu: 3835; Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 505/10935. Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 505/10935.

559

560 561

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

223

yetkisiyle Sleyman efik Paay getirmitir.562 Bilahare de kendisinin vazife ve salahiyetine dair bir talimatname dzenletmitir.563 Yine 8 Nisan 1920 tarihinde mir-i miranlk yani paalk rtbesi verip Balkesir Mutasarrflna tayin ettii Ahmet Anzavur a564 da Kuv-y Milliyenin bastrlmasnda nemli grevler vermitir.565 Her ne kadar Ordu
562 563

Takvim-i Vekayi, 2 Mays 1336/2 Mays 1920, Nu: 3842; alar, Kuv-y nzibatiye, s. 344. Kuv-y nzibatiye Kumandan Sleyman efik Paann vazife ve salahiyetini belirleyen talimatname iin bkz, HTVD, Say: 51, Belge No: 1174. Peyam- Sabah, 9 Nisan 1336/9 Nisan 1920, Nu: 491/10921; Alemdar, 9 Nisan 1336/9 Nisan 1920, Nu: 473-2784; Anzavur Ahmete paalk rtbesi verilerek Balkesir mutasarrflna tayini 13 Nisan 1336/1920 tarihli Hkimiyet-i Milliyede haber olarak verilmitir. Bkz, Hkimiyet-i Milliye, 13 Nisan 1336/13 Nisan 1920, Nu: 21; Anzavur Ahmet ile ilgili Alemdar ve Peyam- Sabahta sk sk vc tarzda yazlar kmaktayd. 7 Nisan da Alemdarda kan bir haberde Biga-Gnen ve havalisini gayr-i milli etelerden temizleyen binba olarak imdiye kar gsterdii kahramanlklar imdide gsterecektir deniliyordu. Bkz, Alemdar, 7 Nisan 1336/7 Nisan 1920, Nu: 476/2776; 8 Nisan tarihli Alemdarda ise Ahmet Anzavur Beyin yeni bir muvaffakiyeti bal altnda onun Gnen kazasn Kuv-y Milliyecilerden kurtard haberi yer alyordu. Bkz, Alemdar, 8 Nisan 1336/8 Nisan 1920, Nu: 477-2777. Yukarda da belirtildii zere Anzavur, emrindeki kuvvetleri Kuv-y Muhammediye diye adlandrm, amacnn Hilfeti korumak olduunu ve Halife adna hareket ettiini gittii her yerde syleyerek, Kuv-y Milliyenin lkeyi blmeye ynelik bir hareket olduu, bunlarn din, devlet ve Padiah dman olduklarn anlatmaya almtr. Bkz, Alemdar, 25 Mays 1336/25 Mays 1920, Nu: 519/2829; Mesel Anzavur Ahmet, gazete muhabirlerine verdii bir demete Anadolu halknn ttihatlarn bakiyesi Mustafa Kemal etesi ve yardaklarnn zulm grdn bu ne-

564

565

224

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Kumandan Sleyman efik Paa olsa da Anzavur, Kuv-y nzibatiyenin ierisindeki konumunu her zaman herkesten gl tutmaya almtr. Nitekim zmitteki Sleyman efik Paa-Anzavur grmesinde Anzavur Ahmetin kendisine emrindeki bir asker gibi davranmas ve Kuvayi nzibatiyeye istedii anda komuta etmek hakk olduunu ve stanbul Hkmeti Erknharbiyesinin kendi emrine gre hareket etmek zorunda bulunduunu sylemesi Sleyman efik Paay zm ve duruma tepkisini dile getirerek kimin komutan olduunu Damat Ferit Paadan sormutur. Damat Ferit Paadan bir cevap alamaynca da grevini brakarak zmitten ayrlmtr.566 Bunun zerine Paadan boalan Kuv-y nzibatiye Kumandanlna Yarbay Seni Bey tayin edilmitir.567 Kuv-y nzibatiye Kararnmesine gre Kuv-y nzibatiye birliklerinin, muvazzaf subay ve askerler ile emekli asker ve gnlllerden olumas kararlatrlmtr.568 Kuv-y nzibatiyenin asker ihtiyacn karlamak iin de, Sadrazam, Hariciye Nazr ve Harbiye Nazr Vekili olan Damat Ferit Paa569 23 Nisanda bir beyanname yaynlayadenle padiahn, Hkmetin ve vatann uruna hayatn vakfettiini, hayatnn sonuna kadar uraarak, Mustafa Kemal ve avanesini tepeleyeceini sylemitir. Bkz, Alemdar, 26 Nisan 1336/26 Nisan 1920, Nu: 494-2794.
566 567 568 569

TH, Cilt: VI, s. 69. TH, Cilt: VI, s. 73. Takvim-i Vekayi, 24 Nisan 1336/24 Nisan 1920, Nu: 3835; TH, Cilt: VI, s. 66. Damat Ferit Paa, Sadrazam ve Hariciye Nazrl grevlerinin yannda 20 Nisan 1920de Harbiye Nazrl grevini de vekleten stlenmitir. Sarhan, Kurtulu Sava Gnl, Cilt: II, s. 493.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

225

rak stanbulda grevde ve akta bulunan btn subaylarn Harbiye Nezretine gelerek, yoklama yaptrmalar, gelmeyenlerin askerlikle ilgili her trl ilikilerinin kesilecei ve seferberlikten kam saylarak Divn- Harbe verileceklerini duyurmutur.570 Ayrca Kuv-y nzibatiye yetkilileri, Anadoluya grevliler gndermek suretiyle hem Kuv-y Milliye aleyhine propagandalar yaparak hem de piyade yazlacak olanlara 15, svari yazlacaklara ise 30 lira maa verilecei vaadiyle kendilerine asker temin etmeye almlardr.571 Nihayetinde Kuv-y nzibatiye birliklerine, stanbuldaki depolardan silah, cephane ve ara-gere salanm ve 966 er ve 66 subaydan oluan ilk Kuv-y nzibatiye alay 29 Nisanda zmite gnderilmitir.572 Kuv-y nzibatiyenin zmite gnderildii tarihlerde Ahmet Anzavur blgede Kuv-y Milliyeye kar m570

Alemdar, 24 Nisan 1336/24 Nisan 1920, Nu: 492-2792; alar, Kuv-y nzibatiye, s. 345; Kuvy nzibatiyeye dhil kumandan, subay ve erlerin yemin etmeleri de istenmitir. Bkz, Mehmet Tevfik Bey, a.g.e., s. 395; Jaeschke, a.g.m., s. 196. Sofuolu, a.g.e., s. 342 vd; Kuv-y nzibatiye Kararnamesinde alay kumandanlarna 150, tabur kumandanlarna 100, kdemli yzbalara 90, yzbalara 80, tabur hesap memurlarna 75, tabur imamna 75, mlazm evvellere 70, mlazm sanilere 60, hesap memuru muavinlerine 50, baavulara 40, avulara 35, onbalara 33 ve efrada 30 lira maa verilmesi kararlatrlmtr. Kuv-y nzibatiye iin toplam 1.250.836 liralk fevkalade bir bte tahsis edilmitir. Bkz, Takvim-i Vekayi, 24 Nisan 1336/24 Nisan 1920, Nu: 3835; Peyam- Sabah, 23 Nisan 1336/23 Nisan 1920, Nu: 50510935; Gztepe, a.g.e., s. 283-284; Yine Vakit gazetesinde kan bir haberde de Kuv-y Milliye kararnamesi dn Takvim-i Vekyide yaynlanmtr denilerek, kartlan dier bir kararname ile de Kuv-y nzibatiye iin 1.250. 836 lira denek tahsis edildii belirtilmektedir. Vakit, 25 Nisan 1336/25 Nisan 1920, Nu: 883. Alemdar, 29 Nisan 1336/29 Nisan 1920, Nu: 493-2803; Peyam- Sabah, 29 Nisan 1336/29 Nisan 1920, Nu: 511/10941.

571

572

226

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

cadele etmektedir. Hatta Kuv-y Milliyeye kar bir ksm baarlar da elde etmi, 10 Maysta Adapazar, 13 Maysta Kandra ve 15 Maysta Doanay ele geirmitir.573 Fakat Anzavurun bu ilerleyii karsnda 23 Maysta erkez Ethem kumandasnda balayan kar taarruz neticesinde Anzavur birlikleri malup edilmitir. Yine 14 Haziranda zmitten tekrar harekta geen Kuv-y nzibatiye birlikleri de bir sredir Sapancada tertibat alm olan Ali Fuat Paann kar taarruzu neticesinde malup edilmitir. Neticede bu baarszlk zerine Kuv-y nzibatiye birlikleri, zmite gnderilen Glcemal isimli vapurla 20 Haziranda stanbula geri gtrlmlerdir. Ayrca Harbiye Nezareti de 25 Haziran 1920 tarihinde ald bir kararla Kuv-y nzibatiye birlikleri datmtr.574 unu da belirtmek gerekir ki Kuv-y nzibatiye birliklerinden birok asker firar etmek suretiyle Kuv-y Milliyeye iltihak etmitir. Hatta birou bu firar esnasnda yakalanp yarglanmlar ve birtakm cezalara da arptrlmlardr.575
573 574

TH, Cilt: VI, s. 70.

TH, Cilt: VI, s. 72-80; Kuv-y nzibatiye hakknda tafsilat iin bkz, Sofuolu, a.g.e., s. 342-344, 350-371; En nihayetinde Anzavur, Nisan 1921de Bigann Tokatkr cihetlerinde Kuv-y Milliyeye kar harekete gemi ve ingene Ali Milis Kuvveti tarafndan msademe neticesinde ldrlmtr. Bkz, BOA. DH-KMS, 602/10, Lef: 1, 4; Anzavuru ldren ingene Ali Milis Kuvveti hakknda ayrca bkz, BOA, DH. EUM. KLU, 14/30; BOA, DH. EUM. AY, 59/77; Damat Ferit Paa Hkmeti, Kuv-y nzibatiye birliklerinin baarszl zerine daha sonra yeni bir teebbs olarak Kuv-y Seferiye birlikleri oluturmak ve bu suretle Kuv-y Milliyeyi tenkil etmek istemitir. Nihayetinde Kuv-y Seferiye birlikleri oluturma teebbs baarl olamamtr. Kuv-y Seferiye hakknda tafsilat iin bkz, Sofuolu, a.g.e., s. 405-412. 575 Kuv-y nzibatiyeden firar edip Kuv-y Milliyeye katlanlardan birka iin bkz, TTE, Kutu No: 62, Belge No: 140; TTE, Kutu No: 62, Belge No: 136; Takvim-i Vekayi, 17 Temmuz 1336/17 Temmuz 1920, Nu: 3905.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

227

E) Anadolu Fevkalade Mfettilii Kuv-y nzibatiye birliklerinin, Kuv-y Milliyeye kar yrtecei asker harektn baarl olacandan emin olan Damat Ferit Paa Hkmeti, Anadoluda kaybolan nfuzunu ve otoritesini kuvvetlendirmek amacyla Anadolu Fevkalade Mfettilii adyla bir de mfettilik kurmutur.576 28 Nisan tarihinde kurulan bu mfettiliin bana da Mir Zeki Paay getirtmitir.577 Mfettiliin kuruluu ile ilgili kartlan kararnamede Anadoluda asayi ve emniyetin istikrarna ait tedabiri istikmal etmek ve muamelat- mlkiye ve askeriyede salahiyet-i kamileyi haiz olmak zere fevkalade bir mfetti-i umumilik ihdas edildii belirtilmitir.578 Dier taraftan kartlan dier bir kararname579 ile de, mfettiliin grev ve yetkileri dzenlenmiti.580 Bu kararnamede,
576

Anadolu Fevkalade Mfettiliinin kurulmas Damat Ferit Paann Sadrazam, Hariciye Nazr ve Harbiye Nazr Vekili olduu bir srada 27 Nisan 1920de Meclis-i Vkelada grlerek kararlatrld. Bkz, BOA, MV, 254/90; Ali Arslan, Anadolu Fevkalade Mfettii Umumilii Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Cilt: 4, Say: 16, Kasm-1995, s. 444; Mfettiliin ihdas edildiine dair kararname ise 28 Nisan 1920 tarihinde Sultan Vahdettin tarafndan onaylanmtr. Bkz, BOA, DUT, 97/21. BOA, DUT, 160/24; Takvim-i Vekyi, 29 Nisan 1336/29 Nisan 1920, Nu: 3840; Vakit, 29 Nisan 1336/29 Nisan 1920, Nu: 887. Takvim-i Vekyi, 3 Mays 1336/3 Mays 1920, Nu: 3843. Bu kararname 6 Mays 1920de Padiah tarafndan tasdik edilerek yrrle girmiti. Bkz, BOA, DUT, 97/22; Bilahare 13 Mays 1920 de bu kararnameye zeyl olarak kartlan dier bir kararname ile mfettiliin yetkileri artrlmt. Bkz, BOA, MV, 254/98; BOA, DUT, 97/23; Arslan, a.g.m., s. 444. Arslan, a.g.m., s. 444-445. Ayrca bkz, Zekeriya Trkmen, Kuvy Millye Hareketini Bastrmak zere stanbul Hkmetinin Kurduu Bir Tekilt: Anadolu Fevkalde Mfettii Umumilii, Trk Tarihilii ve Prof. Dr. Aydn Taneri Armaan, Ankara-1998, s. 468.

577 578 579

580

228

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mfettiliin mlk ve asker yetkilerle donatld, asayi ve gvenliin temini iin btn Kuv-y nzibatiye, zabta ve gnll ktalarn mfettiliin emri altnda olduu, mfettilike gerekli grlen yerlerde rf idare ilan edilecei; mfettiliin faaliyetleri srasnda mlk, asker ve adl makamlarla dorudan grme yapabilecei; asker tekilatlar lavedip yeniden tekile yetkili olduu belirtiliyordu.581 Anadolu Fevklade Mfettii Zeki Paa, greviyle ilgili hazrlklara balam, Anadoludaki vilayetlere tamimler ve telgraflar gndererek grev ve yetkilerini bildirmeye balamtr.582 4 Maysta bir beyanname yaynlayarak, yapaca faaliyetleri etraflca sralamt. Bu beyannamede; ecdadn Osmanl etrafnda toplanarak muhteem bir devlet kurduklarn hatrlatarak, kendilerinin de yine Saltanat ve Hilafet etrafnda toplanmalar gerektiini belirtmi ve ..deil tehlikeli anlarda, asde zamanlarda bile nifak ve ikak bir heyet-i milliyenin mucib-i felaketidir(...) u felaketli demlerimizde ihtirasat peinde koanlar mutlaka bir ihanet emeliyle Osmanlln izmihlaline alanlardr diyerek kendisinin bu gibileri memleketin selameti namna pene-i kanuna teslim583 edeceini aklamtr.
581

Arslan, a.g.m., s. 445-447; Kararnamenin hkmleri iin bkz, Trkmen, Anadolu Fevkalade Mfettii, s. 474-475; Zekeriya Trkmen, Mtareke Dneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yaplanmas (1918-1920), Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara-2001, s. 266. Alemdar gazetesinde yer alan bir haberde mfetti Mir Zeki Paann, greviyle ilgili hazrlklara balad bildiriliyordu. Bkz, Alemdar, 3 Mays 1336/3 Mays 1920, Nu: 501-2801. Mir Zeki Paann 4 Mays 1920 tarihli bu beyannamesi iin bkz, leri, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 830; Alemdar, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 503-2803; Peyam- Sabah, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 517/10947; Vakit, 5 Mays 1336/5 Mays 1920, Nu: 893.

582

583

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

229

Ankarada Byk Millet Meclisinin ald gnlerde, Anadoludaki btn otorite ve yetkilerini kaybettiini gren Damat Ferit Paa ve Hkmeti, ihdas ettii Anadolu Fevkalade Mfettilii ile bu g ve otoriteyi yeniden stanbula kazandrmay dnm, bu mfettilik ihdas ile bir anlamda Padiah ve stanbul Hkmetinin kanun hkimiyetinin yani otoritesinin Anadoluda yeniden salanmasn amalamtr. Fakat Damat Ferit Paa, Kuv-y nzibatiye birliklerinden umduu baary salayamaynca, Anadolu Fevkalade Mfettiliinden de umudunu kesmi ve bu tekilatn, Anadolu Umum Mfettilii Zeki Paann ahsnda kalmak zere maiyetindeki memurlarn grevlerine son verilmesini kararlatrmtr.584 Her ne kadar Anadolu Fevkalade Mfettiliinin kurulmas, stanbulun mevcut durumunun deimesine katk salayamam olsa da, Mir Zeki Paann, Padiah ve Damat Ferit Paa Hkmetinin otoritesini glendirmeyi amalayan baz giriimlerinden bahsetmekte yarar vardr. Mesel Mill Mcadelenin lideri, Birinci TBMMnin Bakan ve cra Vekilleri Reisi Mustafa Kemal Paa ile temas kurmaya ve Onu stanbula raptetmeye almtr. Bu maksatla Mustafa Kemal Paaya mektuplar yazm ve Binba Recep Beyi bir iki defa mektuplar gtrmesi iin Ankaraya gndermitir. Mir Zeki Paa, 28 Mays tarihinde gnderdii ikinci mektubunda Mustafa Kemal Paaya, Size elli yldan daha uzun bir sre ile vatana eref ve liyakatle hizmet eden, Hkmdarnn ve sevgili vatannn yksek karlarn salamaktan baka hibir emeli olmyan, hem stleri hem de astlarnn gvenini kazanm olan tecr584

Trkmen, Mtareke Dneminde Ordunun Durumu, s. 266267.

230

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

beli bir mir olarak hitap ettiini sylemi, Mustafa Kemal Paann Birinci Dnya Sava srasnda anakkale ve Filistindeki hizmetlerinin gz doldurduunu belirtmi ve Mustafa Kemal Paa ile memleketin bamszl hususunda ayn dnceleri paylatn ifade etmitir.585 Yine ayn mektubun devamna bakldnda Zeki Paa, Mustafa Kemal Paay sulamakta ve siz, delegelerimizin bar antlamasn mill eref ve menfaatlerimiz ve imparatorluun bamszl ile telif edilebilir bir biimde deitirilmesini salamak iin ellerinden geleni yaptklar bir srada, lkenin refah iin gsterdii abalarn inkr edilmesine imkn bulunmyan Hkmeti brakp katnz, Sultanln ve Halifeliin Avrupadaki merkezini terk ettiniz. Davranlarnz Mslmanlar birbirine krdran ve kan dklmesine sebep olan bir mcadeleye yol at, bu ise durumu daha da arlatrmaktan baka bir ie yaramad. Hkmet, ilan etmi olduunuz amalar prensip olarak kabul ettii iin hedeflerimiz ayndr586 demektedir. Mektubun sonlarnda ise Mustafa Kemal Paaya birtakm tekliflerde bulunmaktadr. Bu teklifler u ekildedir: 1. Byk Millet Meclisi tarafndan tekil edilmi olan Bakanlar Kurulunun hemen lavedilmesi, ve bu arada stanbulda bir Meclis-i Mebsann toplanmas; 2. Btn Ordu birlikleri ile asker birimlerin, mill tekilat ve idarenin Merkez Hkmet otoritesine boyun emesi; 3. Bu tekliflere bir cevap alnncaya kadar, kan dklmemesi iin, emriniz altnda bulunan kuvvetlerin dmanca bir harekette bulunmamas; 4. Birinci mektubumda
585

Selahattin Tansel, Mondrostan Mudanyaya Kadar, Cilt: III, Mill Eitim Basmevi, stanbul-1991, s. 111; imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 128. Tansel, a.g.e., Cilt: III, s. 112; imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 128-131.

586

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

231

belirttiim istee uygun olarak yukardaki meselelerin ayrntlarn ve toplant yerini tespit etmek iin tayin edeceiniz delegelerin adlarnn bana bildirilmesi gerekir. Tekliflerim tarafnzdan kabul edilmedii takdirde hem kendinize hem de lkeye kar sorumlu durumda kalacaksnz.587 Mir Zeki Paann yukardaki mektubuna 30 Mays tarihinde Albay smet Bey imzal bir mektupla cevap verilmitir. Bu cevapta, Byk Millet Meclisi hareket serbestliini koruyarak Merkez Hkmet ile kendi amalarnn ne dereceye kadar telif edilebileceini tespit ve 5 Haziran 1920de ekirgede mzakerelere balamak zere aada adlar bulunan kiileri tayin etmi bulunmaktadr denilmi, Kurmay Albay smet Bey, Topu Binba Refet Bey, Krehir Mfts Recep Efendi gibi isimleri grmeleri yapmak zere grevlendirmitir. Verilen cevapta ayrca Adapazar, Sapanca, zmit ve dolaylarndaki mill kuvvetlere de, yeni bir emre kadar hareketlerini durdurmalar iin gerekli emirler verilmitir denilmitir.588 Nihayetinde verilen bu cevap ile 5 Haziran tarihinde ekirgede bir grme yaplmas planlanm, fakat ilgili tarihte stanbul Hkmetinden herhangi bir temsilci gelmediinden dolaydr ki grme yaplamamtr.589 Nihayetinde Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan, Kuv-y Milliye ve Ankara Hkmetini stanbula raptetmeyi salamak amacyla kurulan Anadolu Fevkalade Mfettilii, Mir Zeki Paann birtakm giriimleri ha587 588 589

Tansel, a.g.e., Cilt: III, s. 112-113; imir, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, s. 128-131. Tansel, a.g.e., Cilt: III, s. 113-114. Tansel, a.g.e., Cilt: III, s. 114.

232

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ricinde faydal olmam, daha sonrasnda 17 Ekim 1920 tarihinde Damat Ferit Paann Sadaretten istifa etmesi ve Tevfik Paann Sadarete gelmesi zerine 3 Kasm 1920 tarihinde herhangi bir faydasnn olmad gerekesiyle kaldrlmtr.590

590

Arslan, a.g.m., s. 450-451.

VI. Blm
Damat Ferit Paay Ortadan Kaldrmaya Ynelik Bir Giriim: Suikast

920 yl Haziran aynn ilk gnlerinde stanbul gazetelerinde dikkat ekici haberler yaynlanmtr. Gazetelerin birinci sayfalarnda yer alan bu dikkat ekici haberlere gre; Damat Ferit Paa ile baz ahslar hakknda bir suikast giriimi ortaya karlp, suikastlar tutuklanm ve bu suikast giriimi Ankara ve Bursadaki Kuv-y Milliye ileri gelenlerince planlanmtr. Yine bu haberlerde, suikasta yardm edecek olan Kuv-y Milliye Hareketinin stanbuldaki gizli rgtnn de ortaya karld ve pek ok kiinin yakaland belirtilmitir. Bundan sonraki srete suikast teebbs suundan yakalanan zanllar Nemrut Mustafa Paa Divn tarafndan yarglanmlardr.

Bu blm Osman Akandere tarafndan yazlan ve Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Dergisi Atatrk Yolu Yl:13, Mays-Kasm 2000, Cilt:7, Say: 25-26, s.73-117 de yaynlanan Damat Ferit Paaya Kar Dzenlenen Bir Suikast GiriimiNedeni ve Sonularadl makalenin yeniden gzden geirilmi halidir.

234

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

A) Suikast Giriiminin Nedenleri ve Hedef Ald Kiiler stanbul gazetelerinde yerini alan habere gre; suikast giriimi kiiyi hedef almtr. Bunlar; o gnlerde drdnc defa Sadrazamlk makamnda bulunan Damat Ferit Paa, eski Maarif ve Dhiliye Nazr ve Peyam- Sabah gazetesi bamuharriri Ali Kemal591 ve Adliye Nezreti Mstear ve ngiliz Muhibleri Cemiyetinin kurucusu Sait Molladr.592 Suikast giriiminin basnn gndemine geldii ilk gnlerde bu isme ilave olarak eski Dhiliye Nazrlarndan Mehmet Ali Beyin ismi de gazete haberlerinde yer alm;593 fakat Divn- Harb-i rfnin gerekeli kararnda ve Takvim-i Vekayide yaynlanan rade-i Seniyyede Mehmet Ali Beyin ismi gememitir.594 Dolaysyla sui591

Ali Kemal, Damat Ferit Paann 4 Mart 1919da kurduu birinci hkmetinde Maarif Nazrl grevine getirilmi, Damat Ferit Paann 19 Mays 1919da kurduu ikinci Hkmetinde ise Dhiliye Nazrl grevinde bulunmutu. Bkz, zsoy, Gazetecinin nfaz, s. 104-105, 107. ngiliz Muhipleri Cemiyetinin kurucularndan olan Sait Molla, ngilizler lehinde ve ngiliz mandasnn kabul edilmesi ynnde yazd makalelerle dikkat ekmitir. Sait Molla, r-y Devlet yelii ve Adliye Nezareti Mstearl yapm, ngilizlerden ald parayla Trke stanbul gazetesini karmtr. Sait Molla ayn zamanda ngiliz Bykeliliinden ayda 300 lira maa alan bir ngiliz ajanyd. Bu bilgi iin bkz, Cengiz Dnmez, a.g.e., s. 63, 234 Numaral Dipnot. Alemdar, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 529-2829. Dramal Rza Bey ile arkadalar hakknda verilen idam kararnn gerekeli kararnda yer alan bu bilgi iin bkz, BOA, DUT, Nu: 79-5/117; Takvim-i Vekayi, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 3878; Ayrca bkz, Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917; Alemdar, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 540-

592

593 594

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

235

kast giriiminin hedefi Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Molladr.595 Suikast giriiminin hedef ald bu isim, geliigzel belirlenmi kiiler deillerdir. Bunlar, Kuv-y Milliye Hareketine dmanlk besleyen, dmanlnda tesinde hemen hemen btn mesalerini Kuv-y Milliyenin tenkili iin harcayan kiilerdir. Nihayetinde nn de ortak noktas, iddetli bir Mill Mcadele aleyhtarldr. Nitekim Damat Ferit Paa; kendi iktidarlarndaki siyaset ve uygulamalaryla, Ali Kemal; Peyam- Sabah gazetesindeki kesinde yazd zehir zemberek yazlaryla, Sait Molla da; ngilizlerle yapt ibirliki tertip ve dzenleriyle Mill Mcadele Hareketinin nne gemeye almaktadr. Yine bu isimler, Mtareke Dnemi stanbulunun, politik, siyas ve asker yaps zerinde de olduka etkilidirler. Ayrca bu isimler, ngiliz himayesi taraftar olmalar hasebiyle ngilizlerin stanbuldaki en gvenilir grd kiiler arasndadrlar.596
2840; Peyam- sabah, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 556-10986.
595

BOA, DUT, Nu: 79-5/117; Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828; Alemdar, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 529-2829; Peyam- sabah, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 545/10975; Vakit, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 906. Mtarekeden sonra 20 Mays 1919da stanbulda kurulan ve ngiliz mandaterliini esas alm olan ngiliz Muhibleri Cemiyetinin kurucusu Sait Mollayd. Padiah Mehmet Vahdettin ile Sadrazam Damat Ferit Paann cemiyetin resm yesi olup olmadklar konusunda ak bir bilgi olmamakla beraber, cemiyete ballklarnn bulunduu ve cemiyete destek verdikleri aikrd. Cengiz Dnmez, bu cemiyeti ele ald almasnda, Bu erevede, Mill Harekete kar gal kuvvetleriyle ibirlii yaparak, bu harekete zarar verebilmek iin her trl yolu denemekten geri kalmayan Damat Ferit Paadan baka, o dnem hkmetlerinde grev al-

596

236

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Mill Mcadele aleyhtarl ile tannan bu isim hakknda zaman zaman Mill Mcadele ileri gelenlerince baz tepkiler ortaya konulmutur; hatta bu isimlere yaptrm uygulanmaya allmtr. Nitekim Sivas Kongresinden sonra Damat Ferit Hkmetinin i bandan uzaklatrlmas iin giriilen abalar ve bu erevede Sadrazam Damat Ferit Paaya597 ve Padiaha gnderilen telgraflar rneinde olduu gibi,598 yine Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi adna Mustafa Kemal Paa; i bana geldii gnlerde Sadrazam Ali Rza Paaya ektii telgrafnda; eski nazrlardan Ali Kemalin de aralarnda bulunduu baz kiilerin Divn- liye verilmesini istemitir.599
m, Dhiliye ve Maarif Nazrlarndan Ali Kemal ile Dhiliye Nazrlarndan Mehmet Ali ve Adil Beyler de cemiyetle, hem organik balar olan, hem de yrttkleri Mill Mcadele aleyhindeki faaliyetler sebebiyle, yakn iliki ierisinde bulunan hkmet yeleri olmulardr demektedir. Bkz, Dnmez, a.g.e., s. 128.
597

Sivas Kongresi Heyeti tarafndan Damat Ferit Paaya ekilen telgrafta, kendisine ve hkmetine milletin gveninin kalmad belirtilerek, derhal hkmetten ayrlmas istenmitir. Aksi takdirde btn vatann meru olmayan hkmetinizle ilgi ve balantsn kesecei de Damat Ferit Paann dikkatlerine sunulmutur. Bu telgrafn tamam iin bkz, Atatrk, Nutuk, s. 96-97. Sivas Kongresi Heyeti adna Mustafa Kemal Paa tarafndan Padiaha gnderilen telgrafta, Damat Ferit Paa Hkmetinin, Dhiliye ve Harbiye Nazrlar vastasyla bir plan erevesinde Elaz valisi Ali Galip ve baz Krt airetlerinin ibirlii ile Sivas Kongresinin baslmas tertibine girdikleri belirtilmi, nihayetinde Damat Ferit Paa Hkmetinin yerine yeni bir Hkmetin ibana getirilmesi istenmitir. Bu telgraf iin bkz, Atatrk, Nutuk Muhteviyatna Ait Vesaik-, Vesika Nu: 82. Bu telgrafnda Mustafa Kemal Paa, yeni hkmetin kendilerinden aklanmasn istedii hususlarda bilgi vermi ve sonra da yerine getirilmesi iin ngrlen teklifleri sralamt. Bu teklif-

598

599

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

237

Ayrca Trkiye Byk Millet Meclisi, 20 Mays 1920de Damat Ferit Paann vatan haini olduuna dair kanunu grerek kabul etmitir. Bu kanunla Damat Ferit Paa, vatandalk hukukundan tecrit edilerek Trk vatandalndan karlmtr.600 Damat Ferit Paa, Ali Kemal, Sait Molla ve baz Mill Mcadele aleyhtarlar, 3 Temmuz 1920 tarihinde Ankara Merkez Bidayet Mahkemesi Ceza Dairesi tarafndan gyaplarnda yaplan yarglama sonucunda idam cezasna arptrlmlardr.601 Damat Ferit Paa, Sevr Antlamasn kabul edip imzalamas zerine, Ankara I. stikll Mahkemesinin bir numaral karar ile gyabnda tekrar idama mahkm edilmitir.602
lerin drdnc maddesinde; Eski nazrlardan Ali Kemal ve Adil Beyler ile Sleyman efik Paann Meclis-i Millnin alnda Yce Divana verilmek zere, hibir yere kamalarna meydan verilmemesini, Posta ve Telgraf Genel Mdr Refik Halit Beyin derhal tutuklanarak ilgili bulunduu mahkemeye teslimini, kanunun dokunulmazl ve mill haklarn kutsall adna isteriz. denilmekteydi. Bkz, Atatrk, Nutuk, s. 142, 136; Atatrk, Nutuk Muhteviyatna Ait Vesaik-, Vesika Nu: 132.
600

Bu kanunun Trkiye Byk Millet Meclisindeki grmeleri iin bkz, TBMM ZC, Devre: 1, Cilt: 1, s. 343; Bu kanunun lkeye duyurulmas hakkndaki tamim iin bkz, Atatrkn Tamim, Telgraf ve Beyannameleri IV, Belge Nu: 334. Bu idam karar iin bkz, Opr. Dr. Cemil (Paa) Topuzlu, stanbul Eski ehremini, stibdat-Merutiyet-Cumhuriyet Devirlerinde 80 Yllk Hatralarm, Hazrlayan: Cemalettin Topuzlu, Drdnc Basm, stanbul-2002, s.205-206. Ankara I. stikll Mahkemesi bir numaral Karar ile Sadrazam Ferit, Ayndan Hadi, Rza Tevfik, Bern Sefiri Reat Halis haklarnda Hyanet-i Vataniye Kanununun 1. ve 2. Maddelerine uygun olarak gyaplarnda idam cezas vermiti. Bkz, Ezherli, a.g.e., s.70.

601

602

238

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Tekrar suikast giriimine dnecek olursak, Divn- Harb-i rfnin bu davaya ilikin verdii gerekeli kararda; suikastn biri grnrde, dieri de gizli olmak zere iki nedene dayand belirtilmitir. Suikastn grnrdeki nedeni, tilf Devletleri ile srdrlen sulh antlamasnn yani Sevr Antlamasnn, Damat Ferit Paa Hkmetince kabul ve imza edilmesine mani olmaktr.603 Gerekeli kararda suikastn gerek nedeni konusunda ise; Kuv-y Milliye ileri gelenleri ve onlarn mal ve gayelerine hizmet eden baz mill tekilt mensuplarnn, stanbulda bir ihtill yapmay planladklarndan bahsedilmektedir. Ayrca eer suikast baarya ulasayd, haklarnda kovuturma yaplan ve hkmete takip edilen asilerin, ekyalklarna rahata devam edeceklerinden dem vurulmaktadr. Gerekeli karara gre Kuv-y Milliyeciler; ihtill yapmak iin uramaktadrlar ve bu ihtill hareketi ile de mevcut Damat Ferit Paa Hkmetini i bandan uzaklatrmay, bu hkmetin yerine de kendi emel ve gayelerine hizmet edecek yeni bir hkmeti iktidar mevkiine getirmeyi hedeflemektedirler. Yine gerekeli karara gre Kuv-y Milliye Hareketi; yukarda zikredilen tasavvurlarn geree dntrebilmek adna, nnde en byk engel olarak grd Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Molla Beyleri katletmek istemektedir.604 Nitekim bu ama dorultusunda, zikredilen suikast teebbsnde bulunmaktaydlar. Suikastn niin planland hususunda 1 Haziran 1920 tarihli Alemdar gazetesi, Suikast Mrettiplerinin Tevkifi balkl haberinde unlar yazlmaktadr: lkenin
603 604

BOA, DUT, Nu:79-5/117. BOA, DUT, Nu:79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

239

geirmekte olduu buhrn- mdhi vazyeti asla nazar- dikkate almayarak, mevki-i iktidra sud edebilmek in Anadoluda yapt gibi stanbulda da tedh siysetini takibden fari olmayan Ankara serserileri mal ve niyet-i ihtiraspervernelerine en mhim bir man telakki eyledikleri Sadrazam Damad Ferid Paa Hazretlerine kar bir suikasd tertb eylemiler ve bu fikr-i cinyet-krneyi icrya en azl iki fedailerini memur eylemilerdir.605 Refii Cevad da Suikast Hakknda balkl yazsnda: Sadrazam Damat Ferit Paa gibi bir rical-i hkmete suikast tertip edilmek suretiyle, memleketin muhta olduu skn ve sknetin ihlal edilmek istendiini belirterek, suikastlarn bu suretle ortal kartrmak, huzur ve asayii bozmak istediklerine dikkat ekmitir.606 Damat Ferit Paay ortadan kaldrmay hedefleyen bu suikastn planlanmasnda nemli rol sahibi olan kiilerin banda Hacim Muhittin (arkl) Bey gelmektedir. Nitekim Hacim Muhittin Bey hatralarnda amalarnn Damat Feriti bertaraf etmek olduunu belirtmektedir.607 Ayrca erkez Ethem de; Damat Ferit Paay ortadan kaldrmaya dnk bu suikast fikrinin kendisinden ktn, hatta Dramal Rza Beyi bu ie kendisinin azmettirdiini sylemekte ve suikastn amacn yle aklamaktadr: Bu menhus ve tynetsiz adam ldrtmek ve bylece onun yolunda y605 606 607

Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828. Alemdar, Refii Cevad, Suikast Hakknda, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu: 530-2830. Hacim Muhittin arkl, Balkesir ve Alaehir Kongreleri ve Hacim Muhittin arklnn Kuvay Millye Hatralar 1919-1920, Yayna Hazrlayan: erafettin Turan, Trk nklp Tarihi Enstits Yaynlar, Ankara-1967, s.110.

240

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ryecek olanlara da ibret tekil edecek bir tedip numunesi vermek lzm geliyordu.608 Grld zere suikastn amac; Damat Ferit Paay ldrmek suretiyle, stanbuldaki iktidar mevkiinde bulunan ve bulunacak olanlara bir gzda vermek ve stanbuldaki iktidar sahiplerinin, Kuv-y Milliye Hareketine ve bu hareket iinde yer alan sivil ve asker ahsiyetlere kar yrtecekleri dmanca politika ve uygulamalarn nne gemektir. Yine bu suikastn nemli bir halkas olan Ali Kemalin ahsnda ise; Kuv-y Milliye aleyhine faaliyet gsteren gazete ve gazetecilerin; halk, dolaysyla kamuoyunu Kuv-y Milliye aleyhine tahrik ve tevik etmelerinin n alnacak, muhalif basn susturulmaya allacaktr. Sait Mollann ldrlmesi ile de; Mtareke Dneminde, bata ngilizler olmak zere Fransz ve Yunanlarla ibirlii yapan ve bu ibirliklerini vatan hainlii noktasna kadar gtren siyas parti, cemiyet ve kiiler uyarlm olacaktr. Suikast ile ulalmak istenen bir dier ama da, mevcut hkmetin drlmesini salamak ve yerine Ali Rza Paa ve Salih Paa Hkmetleri gibi, aktan olmasa bile, gizli ve dolayl yollardan Kuv-y Milliyeye yardmc olacak bir hkmeti iktidar mevkiine tamaktr. B) Suikastn Planlanmas Damat Ferit Paaya dzenlenecek suikast giriiminin planlanmas ile ilgili baz farkl yaklam ve anlatmlar mevcuttur. Mesel suikast giriimi ile ilgili, gazetelerde kan haberlere gre; bu i Ankarada planlanm, ancak detaylar ve gerekli hazrlklar Bursadaki Kuv-y Milliye ileri gelen608

Cemal Kutay, erkes Ethem Hadisesi (Kendi Hatralaryla), Tarih Ktphanesi Yaynlar, stanbul-1955, s. 18.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

241

lerince yaplmtr. Ayrca, suikast gerekletirecek olanlar ile onlara bu ite yardmc olacak kiiler Bursadan gnderilmilerdir. Bu suikast giriimini gerekletirecek olan kiilere yardm edecek olan stanbuldaki gizli tekilat mensuplar, devaml surette Bursa ile yazma yapmlardr.609 Mesel, Damat Ferit Paaya suikast giriimi hakknda basna bilgi veren stanbul Polis Mdriyet-i Umumsi Hasan Tahsin Bey de; suikast giriiminden Bursaya gnderilen bir mektup sayesinde haberdar olunduu ve btn Kuv-y Milliye ileri gelenlerinin olayn iinde bulunduklarn sylemi, suikasttan Bursadaki Kuv-y Milliyecileri sorumlu tutmutur.610 Suikast sanklarn yarglayan Divn- Harb-i rf tarafndan tanzim edilen mazbata-i hkmiyede ise suikastn Bursa kaynakl olduu daha ilk cmlelerde belirtilmi ve yle denilmitir: Sadrazam Damad Ferid Paa Hazretleri ile Dahliye Nazr- esbak Ali Kemal ve Adliye Mstear Sait Molla Beylere suikast teebbsnde ve vas tekilt- hafiyede bulunduklar beynyla maznn- aleyhim olan Bursada 56. Frka Kumandan Bandrmal Bekir Sami Bey (...) ve Karesi (Balkesir) mutasarrf- sabk olub Kuv-y Milliye nm altnda mteekkil fitne-i baiye tarafndan Bursa vilyat valiliine tayin edilmi olan (...) Hacim Bey
609

1 Haziran 1920 tarihli Alemdar gazetesinde kan Suikast Mrettiplerinin Tevkifi balkl haberde: Ankarada tertip edilen bu harekt cinayet-karnenin teferruat Bursada tanzim olunuyor. Gerek suikast icra edecek olan failler, gerek onlarn bu harektn teshl ve ifhm eyleyecek olanlar, munler, mevvikler hep orada hazrlanyordu. denilmekteydi. Bkz, Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828. Alemdar, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 529-2829. Peyam- sabah, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 545/10975; Vakit, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 906.

610

242

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ve skdar Jandarma Taburu Kumandan olub ahren firar ile Bursaya giderek ust- merkmeye iltihk ve Bursa jandarma Kumandanln ifa etmekte olan (...) Manastrl Remzi Bey (...) ve kezalik bugt- merkmenin Bursa Polis Mdiriyetini if etmekte olan Nuri Efendi...611 Bu ifadeden anlald zere, Kuv-y Milliye Hareketinin, Bursada grev yapan ordu kumandan, valisi, jandarma kumandan ve polis mdr dorudan suikast giriiminin iinde olmu; hatta suikast planlamlardr. Hacim Muhittin Bey, suikastn planlanmasndaki rol konusunda unlar ifade etmektedir: Damat Feriti bertaraf etmek iin Dramal Rzadan istifade etmei dndk ve bunu kendisine teklif ettik o da memnuniyetle kabul etti. stanbuldaki tekiltla (daha yakndan alakas olan) arkadalar vastasyla temas ettik. Gnn birinde Rzay kii olarak stanbula gnderdik.612 Gerekten de suikast davasnda bu isimlerin de gyaplarnda yargland ve haklarnda idam cezas verildiini gz nne alacak olursak, suikastn kesin olarak Bursada planland rahatlkla anlalacaktr. nk Hacim Muhittin Bey, hatratnda, bizzat suikast tertibi ierisinde yer aldn sylemektedir. Suikastn planlanmasnda stanbulda gizli bir tekiltla ibirlii yapld da aikrdr. Bu gizli tekiltn ad aka belirtilmese de bunun Karakol Cemiyeti olduunu biliyoruz.613 nk tutuklananlarn isimleri611 612 613

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. arkl, a.g.e., s. 110. Karakol Cemiyeti stanbulda Mdafaa-i Hukuk davasn desteklemek amacyla kurulan ilk gizli tekiltlardan birisidir. Bu cemiyet Kasm 1919da kurulmutur. Kurulu yeri ve merkezi stanbuldadr; merkezi, Bb- li caddesinde Resne isimli ve fotorafhane olarak kullanlan Baha Sait Beye ait yazhanedir. lk

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

243

ne bakldnda, bunlarn; cemiyetin stanbulda gizli olarak oluturduu semt ubelerine614 mensup kiiler olduu grlmektedir. Nitekim suikast davasnda isimleri geen ve yarglanarak idam dhil eitli cezalara arptrlan bu isimlerden, Davavekili Baha Sait Bey, Karakol Cemiyetinin kurucularndandr. Binba Tolcal Sleyman, Binba skdarl hsan ve Binba Kemal Beyler de ynetim kurulu yesidirler.615 Yzba smail Hakk ve Yzba Bican Beyler ise Topkap ubesinin elemandrlar.616 Bu davadan yarglanarak idam edilen Tevfik (Skti) Bey ise Karakol Cemiyetinin kurduu Menzil Hatt Amirliinin yneticilerindendir.617 Ayrca
kurucu ve idarecileri ise yledir: Kara Vasf Bey, Miralay evket, Onuncu Kafkas Frkas Kumandan Kaymakam Kemleddin Sami, Kaymakam Edip, Binba Ali Rza, Mtekaid Binba Baha Sait, Dava Vekili Refik smail, Dr. Abdulhak Adnan (Advar) ve Erkn- Harb Kaymakam olak Selehaddin Bey. Bu cemiyetin reisi Kara Vasf Beydir. Bu bilgi iin bkz, Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasi Partiler 1859-1952, kinci Basm (Tpk Basm), Arba Yaynlar, stanbul-1952, s. 520; Karakol Cemiyeti ile ilgili ayrntl bir aratrma iin bkz, Tevetolu, Kurulular, s. 3-50.
614

Kendisi de Karakol Cemiyetinin Topkap ubesinin faal bir eleman olan Hsamettin Ertrk, stanbulda ilk olarak Topkap ubesinin kurulduunu ve bilahare de ehremini, Eyp Sultan, Kasmpaa, Beyazt, Aksaray, Bakrky, skdar, Kuzguncuk, Beylerbeyi, engelky, Anadoluhisar, Beykoz, Kavak, Saryer, Bykdere, Beikta ve Galata ubelerinin kurularak faaliyete getiini belirtmektedir. Bkz, Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s. 208. Tevetolu, Kurulular, s. 9; Grgl, a.g.e., s. 202. Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s. 209-210. Mesut Aydn, Mill Mcadele Dneminde TBMM Hkmeti Tarafndan stanbulda Kurulan Gizli Gruplar ve Faaliyetleri, Boazii Yaynlar, stanbul-1992, s. 44.

615 616 617

244

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

dierleri de Karakol Cemiyetinin baka ubelerine mensupturlar. Dier taraftan; Karakol Cemiyetinin, stanbul haricinde en rahat faaliyet gsterdii vilayet Bursadr. Bunun nedeni ise; Bekir Sami ve Hacim Muhittin Beyler gibi asker ve sivil yneticilerin tekilt mensubu olmalardr.618 te bu nedenle suikastn planlamas; Bursadaki Kuv-y Milliye ileri gelenleri ve onlarla yakn temas halinde bulunan stanbuldaki Karakol Cemiyeti mensuplarnn ibirlii ile yaplmtr. Yukarda da belirttiimiz gibi erkez Ethem, suikast fikrinin kendisine ait olduunu iddia etmektedir. erkez Etheme gre; Damat Ferit Paann ldrlmesi, stanbulda onun gibi dnen ve onun yolunda yryeceklere bir ders olacak ve artk hibir kimse, aktan aa Mill Mcadeleye kar kamayacakt. Bunun iin itimat ettii zevat ile grm ve onlarda bu giriimi onaylamlard. Dramal Rza Beyi suikast yapmas iin stanbula kendisi gndermiti.619 Ancak bu anlatlanlara Hacim Muhittin Bey katlmamakta ve henz dn denilecek kadar yakn bir tarih hadisesinin tarihe bu kadar yanl aksettirilmesine ac ac gldm (...) Bu tamamyla yanltr. Ve Edhem bunu doru sylememitir diyerek erkez Ethemin bu meseleyi kendine gre halletmek istediini belirtmektedir. Ayrca arkl; ne erkez Ethemin bizzat kendisinin ne de hatralarnda grtn ve onaylarn aldn syledii kiile618

Nitekim tekiltn nizamname, talimatname ve beyannamelerini Bursaya ve buradaki mensuplar vastasyla da Balkesir Bandrma blgesine gndermiti. Karakol Cemiyetinin Bursa blgesindeki faaliyetleri iin bkz, arkl, a.g.e., s. 13-25. Kutay, a.g.e., s.18-20.

619

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

245

rin, hibir ekilde bu suikast giriiminden haberlerinin dahi olmadn vurgulamtr.620 Suikastn 61. Tmen Kumandan Kazm Beyin (zalp) onay ile Dramal Rza Bey tarafndan gerekletirildii eklinde baz anlatmlarda mevcuttur. Bu anlatmlardan birisinde, Kazm Beyin Dramal Rza Beyi stanbula gizli bir grev iin gnderdii belirtilerek, bu gizli grevin Damat Ferit Paaya suikast dzenlemek olduu iaret edilir.621 Zht Gven de, Anzavur syan isimli kitabnda benzer bir anlatmla Yenice olayndan sonra Balkesire giden Dramal Rzann, cephanelii atee vermi olduunu Kazm Beye anlattn belirtmekte ve devamla Tmen Komutannn (Kazm Bey) cephaneliin atelenmi olmasna ok kzdn ve ii Rza Beyi idam ettirmeye kadar gtrdn sylemektedir. Gvene gre; Rza Bey, idamdan kurtulmak iin Tmen Komutanna, hatasn telafi etmek iin kendisinin braklmas halinde stanbula giderek Damad Ferid Paay ldrecei teklifini yapmtr. Kazm Bey de bu teklifi kabul etmi ve Dramal Rza serbest braklm, nihayetinde serbest braklan Dramal Rza da Damat Ferit Paaya suikastta bulunmak iin stanbula gitmitir.622
620 621

arkl, a.g.e., s. 110. Zeynel Kozanolu, kitabnda bu olay u ifadelerle anlatmaktadr: Dramal Rza Bey, o korkusuz ve kahraman insan Balkesire dnnden sonra, Kazm Bey tarafndan gizli bir grevle stanbula gnderilecek, lakin Hkmet tarafndan yakalanp idam ettirilecektir. Bkz, Zeynel Kozanolu, Hamdi Bey ve Akba Baskn, Ankara-1970, s. 111. Zht Gven, Anzavur syan-Kurtulu Sava Hatralarndan Ac Bir Sayfa, Ankara-1965, s. 51; Ayrca bkz, smail Aydn Hogr, Kurtulu Savanda Biga, Biga-1970, s. 74.

622

246

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Ancak, btn bu eserlerde ifade edildii gibi Dramal Rza Bey, suikast gerekletirmek zere Kazm Bey tarafndan gnderilmeyecektir. Zaten Kazm Bey hatralarnda byle bir gnderme olayndan hi bahsetmedii gibi, Dramal Rzann hatasn anladndan dolay hi karsna kmadn, bu olaydan ok zldn ve o nedenle buralarda (Balkesir) kalamayp, Bursa taraflarna gittiini haber aldn sylemektedir.623 Suikast sanklarnn soruturulmas esnasnda bu olayn Ankarada Mill Mcadele nderlerinin bilgisi dhilinde planlandna ilikin gazetelerde haberler kmtr.624 Hatta Vakit ve Peyam- Sabah gibi gazetelerde Suikastn Mustafa Kemal ve Bursada bulunan Ali Fuat Paa tarafndan tertip edildii, Mustafa Kemalin Dramal Rza ve Halil brahim Ankarada kabul ederek onlar tevik ettii, bunun bir vatan hizmeti olduunu syledii ve onlara kendi tabancasn verdii ve yine suikastlara beer bin lira mkfat vaat ettii eklinde bilgiler yer almtr.625 Ancak Ankarann ve dolaysyla Mustafa Kemal Paa ve dier Mill Mcadele ileri gelenlerinin bu suikast hadisesini planlad ve suikastlar Ankarada kabul ederek onlar tahrik ettikleri ve birtakm vaatlerde bulunduklar hususunda hibir kaynakta herhangi bir bilgiye rastlanmamaktadr. Ayrca Dramal Rza Bey bu dnemde hibir ekilde Ankaraya gitmemitir. Nitekim Divn- Harb-i rfnin gerekeli kararnda da, Ankara ve Mustafa Kemal Paa ile ilgili hibir cmle ve ifade yer almamtr. Bu tamamen, Mill Mcadeleyi ve Mustafa Ke623 624 625

zalp, a.g.e., s. 98-99. Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828. Vakit, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu: 907; Peyam- Sabah, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu:546-10976.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

247

mal Paa bata olmak zere bu mcadelenin ileri gelenlerini kamuoyu nnde sulu gstermeyi ve kk drmeyi hedefleyen bir ithamdan ibarettir. Bu itham; stanbul Polis Mdrl, Alemdar ve Peyam- Sabah gibi Mill Mcadele aleyhtar kurum ve gazeteler tarafndan planl olarak ortaya atlmtr. Esasen Mustafa Kemal Paa, byle bir olayda kendisinin veya o srada Ankarada bulunan yakn evresinin herhangi bir rol olmu olsayd, herhalde bundan, Nutuk adl eserinde bahsederdi, etmemitir. Ayrca suikastn planlanmasnda ismi gemi olan Ali Fuat Paa da, yazd hatralarnda bu konuyla ilgili herhangi bir eyden bahsetmemitir.626 Dier taraftan Mustafa Kemal Paa, stanbuldaki mevcut tekiltmz dedii Karakol Cemiyetinin tzk ve alma ynergesini rendikten sonra, bu cemiyete kar mesafeli olmu, baz faaliyetlerine scak bakmamtr.627 Nitekim Karakol Cemiyetinin Bursa ve civarndaki faaliyetlerinin kendisine bildirilmesi zerine628 Mustafa Kemal Paa; Ali Fuat Paa, Bekir Sami ve Kazm Beylere gnder626 627 628

Cebesoy, Mill Mcadele Hatralar adndaki eserinde bu husustan bahsetmemektedir. Karakol Cemiyetinin tzk ve ynergesi hakknda Nutukta yer alan bilgi iin bkz, Atatrk, Nutuk, s. 50-52. Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti Bursa delegesi Osman Nuri Bey ektii telgrafta Bursaya muvasalattan beri Redd-i lhak, Karakol vesaire namlar altnda ayn gaye ile hareket eden ve fakat muhtelif merkezlerden vrut eden birtakm tekilata msadif oluyorum diyerek Karakol Cemiyetinin Bursadaki faaliyetleri hakknda Mustafa Kemali uyarmtr. Bu telgraf iin bkz, Atatrk, Nutuk Muhteviyatna Ait Vesaik-, Vesika Nu: 155.

248

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

dii telgrafnda Redd-i lhak, Karakol vesaire nam altnda muhtelif mill cemiyetlerin tekilt ve icraata devam eylediklerinden bahsederek, Sivas Kongresi ile ayn kutsal ama urunda alan btn mill cemiyetlerin birletirildiini belirtmi ve bu tr almalarn muhta olduumuz birlik ve i dzen asndan douraca sakncalar dile getirmitir.629 C) Suikast Yapacak Olanlarn Belirlenmesi Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Mollaya ynelik planlanan bu suikast giriimini gerekletirecek olanlar Bursada belirlenmi ve suikast iin grevlendirilmilerdir. Grevlendirilen bu suikastlar; Dramal Rza Bey, Bahriye Yzbas Halil brahim Bey ve kimlikleri konusunda ak bilgi bulunmayan Bursa Yeniehirden Hasan ile Bursal oban smaildir.630 Suikast gerekletirmek iin belirlenmi olan esas kii Dramal Rza Beydir ve Dramal Rzay bu greve Bursa Valilii grevini yrtmekte olan Hacim Muhittin Bey gndermitir. Olayn seyri yle gelimitir: Dramal Rza Bey, ok sevdii Kprl Hamdi Beyin Bigada ehit edilmesi,631 Yenice olay632 ve bu
629 630 631

Atatrk, Nutuk Muhteviyatna Ait Vesaik-, Vesika Nu: 155. BOA, DUT, Nu: 79-5/117. kinci Anzavur syannn balarnda asiler tarafndan Bigada kuatlan Kprl Hamdi Bey, Bigada tutunamayacan anlamt. Bu nedenle Dramal Rza Beyin bulunduu Yeniceye gitmek zere yola kan ve durmakszn at sren Hamdi Bey ve yanndaki birka adam, dinlenmek iin girdikleri nova kynde, Gavur mamn adamlarnca tannm ve tutuklanmt. Bigaya Ahmet Anzavura teslim iin gtrlrken de vurularak ehit edilmitir. Bkz, demir, a.g.e., s. 12-13. Akba Cephaneliinden karlan silahlar, Yenice kynde depolanm ve bu silahlar Dramal Rza ve adamlar korumutur.

632

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

249

olay esnasnda kendi emrindeki vefakr ve yiit savalarn kaybetmi olmas, Kuzeybat Anadoluda srdrlen Mill Mcadele iin hayat nemi olan silah ve cephanenin bizzat kendisi tarafndan imha edilmesinin verdii znt gibi sebepler dolaysyla Balkesir blgesinden ayrlarak Bursaya gelmitir.633 Ancak btn bunlarn yannda, bir de erkez Ethem faktr vardr. Anzavurun kinci syann bastrmak amac ile Salihli Cephesi Kumandan erkez Ethem de kuvvetleri ile Biga blgesine gelmiti. Dramal Rza Bey, Salihli Cephesinde erkez Ethem ile birlikte mcadele etmekteydi. Nitekim her ikisi de Birinci Anzavur syan srasnda Salihli Cephesinden yardma arlmlard. Anzavurun tenkili ve takibi grevlerini stlenmiler ve netice olarak isyan bastrlm, Anzavur kuvvetleri etkisiz hale getirilmiti. Ancak erkez Ethem ile bir trl geinemeyen Dramal Rza Bey, isyann bastrlmasndan sonra tekrar Salihli Cephesine dnmemi, Balkesirde bulunan 61. Frka Kumandan Miralay Kazm Bey tarafndan, Kprl Hamdi Beyin emrine grevlendirilmi ve Bigaya gnderilmiti.634
Yenicedeki bu silah ve cephaneler, kinci Anzavur syan srasnda asilerin eline geme tehlikesi ile kar karya kalnca bizzat Dramal Rza Bey tarafndan yaklarak imha edilmitir.
633

Dramal Rza Bey, bu hatasndan dolay karma kamad. Pek fedakr ve hamiyetli bir kimse olan ve byk hizmetler grm bulunan Rza Beyin bu gafleti yapm olmas kendisini pek zyor ve dvnerek alamakta olduunu iitiyordum. Rza Beyin bu taraflarda kalamayarak Bursaya gittiini haber aldm. Bkz, zalp, a.g.e., s. 99. Kazm Bey hatralarnda konuyla ilgili olarak u bilgiyi vermektedir: Akbadaki silah ve cephanenin nakli vazifesini Kprl Hamdi Bey zerine almt. Kendisi yanna ald 10 Kuvay Milliye askeriyle Balkesirden Bigaya hareket etti. O srada Gnen

634

250

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

te Anzavurun ilk isyanndan sonra Salihli Cephesine dnmeyen Dramal Rza Beyin bu davrann bir trl hazmedemeyen erkez Ethem, Dramal Rza Beyi iddetle cezalandracan, eline geirdiinde kendisini asacan mtemadiyen dile getirmiti. Bu nedenle kinci Anzavur syann bastrmak iin geldii Balkesir blgesinde Dramal Rza Beyi aratmaya bile balamt. erkez Ethemin o gnlerdeki gcn ve acmaszln bilen ve kendisini arattn renen Dramal Rza Bey ise; bir an nce Balkesir blgesinden uzaklam ve Bursaya gitmiti. Hacim Muhittin Bey hatralarnda Dramal Rza Beyin kendisine bavurmasn yle anlatmaktadr: Bu Dramal Rza hakikaten cesur ve fedakr bir ocuktur. Ben kendisini daha eskiden tanyorum. O zamanlar erkes Ethemin yannda bulunuyordu. Fakat yaradl icab Edhemin her arzusunu yerine getirmeyecek bir tip olduu iin Edhemle aras alm, Edhem de Rzay bertaraf etmeye karar vermi, fakat bunu anlayan Rza Edhemin yanndan kap birka arkadayla urada burada dolamaya balam ve Edhemin eline dmemeye alm. O srada ben de Bursada Vali idim, benim Bursada olduumu iiten Rza kendisini Edhemden kurtarabilecek tek kii olarak beni grd iin bir gn Bursaya gelmi.635
havalisinde Anzavur taraftarlarn takip etmekte olan Dramal Rza Bey (stanbulda idam edilen) Ethemle aras aldndan Salihli cephesine dnmemiti. ok kabiliyetli ve fedakr bir kimse olan Rza Beyi 40 asker adamyla Hamdi Beyin emrine gnderdim. Bkz, zalp, a.g.e., s. 89-90.
635

arkl, a.g.e., s. 110.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

251

Dramal Rza Bey, Bursaya gelince, Hacim Muhittin Beye bavurmu ve ondan kendisini erkez Etheme kar korumasn istemitir. Gerekten de o gnlerde erkez Ethemin zerinde etkili olabilecek kiilerin banda Hacim Muhittin Bey gelmekteydi. Hacim Muhittin Bey, Dramal Rzaya dosta davranm ve kendisini iyi bir ekilde karlamtr. Ayrca Dramal Rzaya, erkez Ethem ile grp, erkez Ethemin kendisini bertaraf etme kararn deitirmesini isteyeceini ve bunda da baarl olacan sylemitir. Hacim Muhittin Beyin bu szleri, Dramal Rzay olduka rahatlatm ve dahi memnun etmitir. Bilahare Hacim Muhittin Bey, Bursada kendisiyle birlikte alan Polis Mdr Nuri ve Jandarma Alay Kumandan Remzi Beylerle bir istiare yaparak, daha nce stanbuldaki tekilt (Karakol) ile kararlatrlan Damat Ferit Paaya suikast teebbs iin, Dramal Rza Beyden istifade edilmesine karar vermilerdir.636 Bu kararn verilmesinde Dramal Rza Beyin, Damat Ferit Paaya olan tepkisinin de byk rol oynad sylenebilir. Nitekim Dramal Rza Bey, birok mahfilde stanbula giderek Damat Ferit Paay ldreceini pervaszca dile getirmitir.637
636 637

arkl, a.g.e., s. 110. Dramal Rza Bey, Akba Cephaneliinden karlan silah ve cephanenin Yenicede kendisi tarafndan imha edilmesi hadisesine olduka zlm, bu hadiseye yol aan Anzavur Ahmet syannn arkasndaki gcn Damat Ferit Paa olduuna inandndan dolay Damat Ferit Paay ldrp bir anlamda intikam almay dnmtr. Bu konuda birtakm eserlerde baz bilgiler mevcuttur. Mesel ngiliz Kemal hatralarnda: Dramal Rza buna sebep olan Ferit Paadan intikamn almak iin yemin etmiti, Bu intikamn almak maksadyla stanbula gitmi, Ferit Paaya suikast hazrlamt. demektedir. Bkz, Recai Sanay, Trk Casusu ngiliz Kemal stikll Harbinde, Nebiolu Yaynlar, stanbul-1958, s. 98.

252

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Hacim Muhittin Bey, Damat Ferit Paay bertaraf etme iinde Dramal Rza Beyi deerlendirme hususunda kararn verdikten sonra, karar Dramal Rza Beye aklam ve o da bu karar tereddtsz ve byk bir memnuniyetle kabul etmitir. Dier suikastlardan Bahriye Yzbas Halil brahim Bey, stinyede Fransz subayn dverek yaralam, bu nedenle de hakknda tutuklama karar kartlm, o da stanbuldan kaarak Bursaya gelmiti. Bursadaki Kuvy Milliye yneticileri tarafndan inzibat zabitlii grevine getirilmiti. Suikastlar arasnda neden yer ald hususunda ak bir bilgi olmamakla birlikte 13 Haziran tarihli Vakit gazetesinde kan bir habere gre, Halil brahim Bey, bu suikast tertibatna zaruri nedenlerle katlmtr. Nitekim sorgusunda; suikast ncesi verilen ve sonras iin de mkfat olarak verilecei vaat edilen paraya son derece ihtiyac olduunu, alaca bu parayla geimini temin edeceini ve istikbalini garantileyeceini sylemi; hatta bu nedenle kendisinin mazur grlmesini istemitir.638 Bursa Yeniehirden Hasan ve Bursal oban smailin suikastlar arasna hangi nedenle katldklar konusunda ise herhangi bir bilgi yoktur. Byk bir ihtimalle gz pek ve bu suikast gerekletirebilecek ehliyette olmalar nedeniyle suikastlarn arasna alndklar rahatlkla tahmin edilebilir. Ayrca suikast ncesi verilen avans mahiyetindeki para ile sonras mkfat olarak verilecek olan klliyetli miktardaki parann da bu kiilerin suikast giriimine dhil olmalarnda rol olmu olabilir.

638

Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

253

D) Suikastlarn stanbula Gnderilmesi ve Buradaki Faaliyetleri Dramal Rza Bey, suikast birlikte gerekletirecei Bahriye Yzbas Halil brahim Bey ve beraberlerinde kimlikleri konusunda ak bilgi bulunmayan ve sadece Bursa Yeniehirden Hasan ile Bursal oban smail olarak mahkeme kaytlarnda yer alan ahslarla birlikte Bursadan hareket etmitir.639 Bursadan hareketlerinde Bursa Jandarma Alay Kumandan Remzi Bey tarafndan, stanbuldaki baz tekilt mensubu zevata verilmek zere yazlan ve suikast iin gerekli talimatlarn yer ald sekiz adet mektup, ayrca stanbuldaki harcamalar iin de avans mukabilinde bir miktar para kendilerine verilmitir.640 Dramal Rza Bey ve arkadalar, 18 Mays gn, akam saatlerinde stanbula gelmiler ve Armutlulu Mehmed Kaptann kayyla Haydarpaa-Kadky arasndaki sahilin tenha bir yerinde karaya kmlardr. O gece Haydarpaada bir otelde kalan suikastiler, sabahleyin Bahriye Yzbas
639

arkl bu konuda Gnn birinde kii olarak Dramal Rzay stanbula gnderdik. demekte, ahslarn ismini ve hareket tarihlerini belirtmemektedir. Bkz, arkl, a.g.e., s. 110. Dramal Rza Bey ve arkadalarna Bursadan hareketlerinde avans mahiyetinde verilen parann miktar konusunda da farkl rakamlar verilmektedir. Mesel arkl, Ben dierleriyle ayrca yaptm gibi Rzaya da yz lira para vermitim ki (o zaman iin mhim bir mebla idi) demektedir. Bkz, arkl, a.g.e., s. 110; Dier taraftan Alemdar gazetesinde stanbul Polis Mdr olan Tahsin Bey, olayla ilgili gazetecileri bilgilendirirken, Bursadan hin-i hareketlerinde kendilerine bilahare ikier bin lira mkfat verilmek zere, peinen beer yz lira verilen Halil brahim ve Rza... demekte ve suikast yapacak olanlara beer yz lira avans mahiyetinde para verildiini ifade etmektedir. Bkz, Alemdar, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu:529-2829.

640

254

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Halil brahim Beyin gayet iyi tand ve dostu olan Mehmet Ali Beyin evine gitmi, suikast meselesini ona am ve onun da muvafakatini aldktan sonra zerlerindeki silah ve mektuplar Mehmet Ali Beyin evine brakmlardr.641 Daha sonra Dramal Rza, Halil brahim ve Mehmet Ali Beyler ile stanbula inmi ve Dramal Rza ile Halil brahim Bey kyafetlerine eki dzen vermek amacyla elbise, ayakkab, gzlk ve gm baston satn almlardr.642 Sonra da Halil brahim Bey kendi evine gitmek iin dier arkadalarndan ayrlmtr. Dramal Rza ve Mehmet Ali Bey ise Mhrdarda bulunan umumhaneye gitmiler ve iki gn sreyle burada kalp, elenmilerdir. Daha sonra skdara dnen Dramal Rza ile Mehmet Ali Beyler, burada bulunan mektuplar alarak, Jandarma Alay Kumandan Binba Remzi Beyin evine gitmiler ve orada Remzi Beyin, hanmna hitaben yazd mektubu vermiler ve onun vastasyla Binba hsan Bey ile evinde grmlerdir. Bu arada, vaktiyle ttihat ve Terakki Cemiyetinin skdar Kulb Bakanln yapm olan Tevfik (Skti) Bey de suikast grubuna katlmtr. Dramal Rza Beyin de iinde bulunduu bu grup, hep birlikte Binba hsan Beyin evine gitmi ve burada Tevfik Bey ile hsan Bey adna Remzi Beyin gnderdii mektuplar sahiplerine vermilerdir. Ayrca hsan Beyin evinde suikastn nasl yaplaca zerine bir n grme yapmlardr. Daha sonra Tevfik Bey, Dramal Rza Beyi kendi evine davet etmi ve Dramal Rza Bey geceyi burada geirmitir. Ertesi gn Dramal Rza Bey, Tevfik Beyin evine gelen Binba Adil Bey ile tanm, burada suikast meselesi tekrar ele
641 642

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

255

alnarak tartlmtr. Bu grmeden sonra bu kez de Adil Beyin biraderi Ahmet Halim ve onun ticari orta olan Tolcal Sleyman Beylerin yazhanesine gitmilerdir. Bu grme de Bursa Jandarma Alay Kumandan Binba Remzi Beyin Tolcal Sleyman Beye hitaben yazd mektup, kendisine verilmitir. Ayn gnn akam suikasttan haberdar olan ve bu teebbsn stanbul ayan oluturan ekip, Dramal Rza ile birlikte Tolcal Sleyman Beyin evinde bir araya gelmiler ve suikastn nasl yaplaca konusunu tekrar grmlerdir. Bu grmeye ismi mahkeme kaytlarnda belirtilmeyen bir Erkn- Harp Miralay da katlm ve suikastn yaplmas ile ilgili, onun tarafndan yaplan keifler deerlendirilmitir. Nihayetinde Erkn- Harp Miralaynn, suikastn Damat Ferit Paann saray nnde yaplmasnn g olaca, en uygun yerin Harbiye Nezaretinin bahesi olduu eklindeki gr benimsenmitir; suikastn Perembe gn, Damat Ferit Paann Harbiye Nezaretine geldii srada, nezaretin bahesinde, otomobilinden inerken yaplmasna karar verilmitir.643 Ayrca bu grmede, Dramal Rza Bey ile arkadalarnn, kendilerine Bursada iken vaat edilen parann temin edilmesi hususundaki talepleri deerlendirilmi, tekiltn (Karakol) kasasnda bu parann olmad belirtildikten sonra parann Bursadan istenmesi kararlatrlmtr. Nihayetinde de Bursaya bu para meselesi ve suikast ile ilgili btn hazrlklarn tamamlandna ilikin bir kart yazlp, gnderilmesine karar verilmitir.644
643 644

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

256

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Suikast icra edecek olan Dramal Rza Bey ve arkadalarna, suikast iin gerekli silah ve bombalarn bir ksm verilmi, suikastn baaryla gerekletirilmesi iin gereken drt adet polis revolveri ve alt ngiliz bombasnn da en ksa zamanda tamamlanaca Tolcal Sleyman Bey tarafndan ifade edilmitir. Ayrca Tolcal Sleyman Bey, Dramal Rza Beye hitaben, ayet bu suikast baaryla gerekletirirseniz size beer bin lira mkfat verilecek ve isimleriniz, tarihe altn kalem ve yaz ile yazlacaktr mealinde szler de sylemitir. Bu toplantnn yapld gece Dramal Rza Bey, Tolcal Sleyman Beyin evinde kalmtr. Ertesi sabah Tolcal Sleyman Bey, Dramal Rza Beyden, iki gn sonra tekrar grlmesini istemi, iki gn sonraki grmede silah ve bombalarn kendilerine teslim edileceini belirtmitir.645 Divn- Harb-i rfce verilen hkm gerekesinde, yukarda zikredilenler belirtildikten sonra: Nihayet Rza Bey tarafndan Polis Mdriyet-i Ummiyesine vaki olan ihbarat zerine ilerinden mevkuf bulunanlarn derdest edildikleri646 belirtilmek suretiyle suikast teebbsn Dramal Rza Beyin stanbul Polis Mdriyetine ihbar ettii aklanmaktadr. E) Suikast Giriiminin Aa kmas Damat Ferit Paaya dzenlenecek suikast ile ilgili suikastn yaplaca gn ve yer de dhil olmak zere tm hazrlklarn yapld bir srada, yaplan bir ihbar zerine bata Dramal Rza Bey olmak zere birok ahs tutuklanmtr. Divn- Harb-i rfnin gerekeli kararna bakarsak, suikast giriimini stanbul Polis Mdriyetine ihbar
645 646

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

257

eden kii Dramal Rza Beydir; ancak hakikatine bakldnda bu ihbar mevzuu da phelidir. Nitekim bu ihbarn kimin tarafndan yapld kesin olarak bilinmemektedir; hatta byle bir ihbarn olmad da baz kaynaklarda yer almaktadr. Baz kaynaklara gre stanbul Polis Mdriyeti bu suikastn yaplacan bandan beri bilmektedir. imdi bu hususta, deiik kaynaklarn mevzuu hakknda neler sylediine bir bakmak yararl olacaktr: Hacim Muhittin Bey hatralarnda, Dramal Rza Beyin dorudan bir ihbarda bulunmadn; ancak alkoll olduu bir srada boboazl yznden kendisini ve suikast teebbsn azndan kardn belirtmektedir. Hacim Muhittin Beyin bu konuda anlattklar yledir: Tertip yolunda ve yapacak arkadalar da hakikaten ehil idiler. Fakat Rza stanbula gidince Ferid Paa iini halletmezden evvel yle, felekten bir km almak hevesine dm olacak ki Kadkyndeki randevu evlerine devama balam. Elence esnasnda ve alkoln tesiri ile vnmek iin, yapaca ii ve bizim tarafmzdan gnderildiini azndan karm ve Hkmete ihbar edilince yakalanmlar, bu defa tazyke mukavemet edemeyerek her eyi itiraf etmi, nihayet idama mahkm olarak idam edilmitir.647 Zht Gven, Dramal Rza Beyin suikast teebbs iin stanbulda bulunduu gnlerde, Yenice nahiyesi muhtar olan ve bir i iin stanbulda bulunan Ali Bey tarafndan grld ve tanndn sylemekte ve devamla Ali Beyin, hemen Anzavurun has adam olan ah smail ve arkadalarna haber verdiini, onlarn da Dramal Rza Beyi yakalattrdklarn belirtmektedir.648
647 648

arkl, a.g.e., s. 110-111. Gven, a.g.e., s. 75.

258

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Suikast teebbsnn ortaya kmasnda ve stanbuldaki Karakol Tekiltnn ifa edilip, birok yesinin tutuklanmasnda, ihbarc olarak Dramal Rza Beyi sulayanlardan birisi de Hsamettin Ertrktr. Ertrk, Dramal Rzann, stanbula gelince Tolcal Sleymandan nce stanbul Polis Mdr olan Kalkandelenli Hasan Tahsinle iliki kurduunu ve suikast ile ilgili bilgileri ona anlattn ve kendisiyle de irtibata geerek, bu teebbsn iine kendisini de ekmek istediini sylemektedir.649 Baka bir anlatmda da, suikastla ilgili btn hazrlklarn bitirilip, suikastn yaplmasna geilecei bir srada, Dramal Rza Bey ile arkadalar arasnda, para meselesinden kan bir anlamazlk dolaysyla, Dramal Rza Beyin stanbul Polis Mdrlne giderek, tertibattan Polis Mdrln haberdar ettii ve bunun karlnda da hayatnn balanaca ve affedilecei vaadinin kendisine resmen verildii rivayet olarak anlatlyordu, denilmektedir.650 erkez Ethem ise Dramal Rza Beyin, ele gemesi ve ksa bir muhakemeden sonra yarglanarak idam edilmesinde, Mill Mcadelenin o buhranl gnlerinde ok sk rastlanlan kancklk ve alakln rol oynadn belirtmekte ve devamla Dramal Rza Beyin ihbar edildiini, kendisinin de yakalandktan sonra asla inkr etmediini ve akbetine gzn kapamadan gittiini belirtmektedir.651
649

Hsamettin Ertrk, Mill Mcadele Senelerinde Tekilt- Mahsusa, Daktilo Metin, Yayna Hazrlayan: Tevfik Apay, Genelkurmay ATASE Ktphanesi, Ankara-1985, s. 282-284. Tark Mmtaz Gztepe, Nemrut Mustafann Ast Kuvay Milliyeciler, Dn ve Bugn, Yl: 1, Cilt: 1, Say: 12, (20 Ocak 1956), s. 6. Kutay, a.g.e., s. 20-21.

650

651

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

259

Damat Ferite yaplan suikastn ele alnd bir aratrmada da Divn- Harbin Mazbata-i Hkmiyesine atf yaplarak suikast Dramal Rza Beyin ihbar ettii ve bu ihbar hadisesinde de kendisine vaat edilen paray alamam olmasnn temel neden olduu belirtilmektedir.652 Grld zere suikastn ihbar konusunda farkl anlatmlar mevcuttur; ancak btn bu sylenenlerin aksine suikast plannn Dramal Rza Bey tarafndan ihbar edilmedii, aksine stanbul Polis Mdriyetinin suikast teebbsnden ok nceden haberdar olduu anlalmaktadr. Ayrca suikastn kimler tarafndan, kimlere yaplaca, suikast yapacak kiilerin ismen ve hatta eklen bilindii de bir gerektir. Bunun dnda suikast teebbsnn stanbul aya da deifre edilmitir. Bu husustaki dayanak noktamz ise stanbul Polis Mdriyet-i Umumisi Hasan Tahsin Beyin, basna suikast ile ilgili verdii bilgiler ve yapt aklamalardr. 2 Haziran 1920 tarihli Alemdar gazetesinde Suikast Meselesi Tafsilt ve Teferruat balyla verilen haberde, suikast meselesi hakknda geni aklamalarda bulunulmutur. Haberin ieriinde suikasttan nasl haberdar olunduuna ilikin bir alt balk bulunmaktadr. Burada anlatlanlara gre stanbul Polis Mdriyetinin suikasttan haberdar olma sreci yle gelimitir.653 Trakyada Mill Mcadele lehine tekilt kurmakla ve burada mcadeleyi balatmakla grevli bir tekilt men652

M. Yavuz Erler, Damat Ferite Suikast Atatrk niversitesi Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Enstits Atatrk Dergisi (Do. Dr. Gnay alar zel Says), Cilt: III, Say: 2, (Temmuz 2002), s. 114-115. Alemdar, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 529-2829.

653

260

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

subu, Karakol Cemiyetinin stanbuldaki Heyet-i Merkeziye Reisi olan ve ticaretle uraan Tolcal Sleyman Beye bir mektup yazmtr. lgili ahs bu mektubunda Edirnede kurmaya alt tekiltta baarl almalar yapabilmesi iin tekiltna mal yardm yaplmas gerektiinin Ankaraya bildirilmesini Tolcal Sleyman Beyden istemitir. Ayrca mektubunda, stanbulda icrasna karar verilen suikast neticesinin kendisine bildirilmesini de istemitir. te Edirneden yazlan bu mektup, stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Beyin eline gemitir. stanbul Polis Mdr, mektubun ieriinden Sadrazam Damat Ferit Paaya kar bir suikast tertip edilmek zere olunduunu anlamtr. Mektuptaki bilgilerden suikast tertibinin iinde yer alan baz kiiler ismen renilmitir; ancak Polis Mdr Hasan Tahsin Bey, gerek bu kiilerin gerekse de bunlara yardm ve yataklk etmekte olan dier arkadalarnn daha kesin delillerle yakalanmasn salamak iin bu meseleyi takip etmek zere skdar blgesi Polis Mfettii Kemal Beyi grevlendirmitir. skdar blgesi Polis Mfettii Kemal Bey de, mektupta yer alan isimlerden birisi olan Balarbanda Birinci Muhafz Tabur Kumandan Binba Osman Bey654 ile balant kurmaya alm, kendisini retmen olarak tantp, ocuklarna ders vermek konusunda Binba Osman Bey ile balant kurmutur. Nihayetinde Binba Osman Bey ile samimiyetini artran Kemal Bey, zaman zaman Binba ile siyas konularda sohbet etmeye balam, bu sohbetler esnasnda kendisinin mevcut Hkmetin hasm- can olduunu sylemek suretiyle de Binba Osman Beyin kendisine gven duymasn baarmtr. retmen olarak bildii Kemal Beyin, siyas olarak ken654

BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

261

disi ile ayn fikir ve amalar tadna inanan Binba Osman Bey, Kemal Beyden istifade etmeyi dnerek, Ona, stanbuldaki tekiltlar hakknda geni aklamalarda bulunduu gibi Damat Ferit Paaya dzenlenecek suikast ile ilgili planlar da aklamtr. Hatta Kemal Beyden, kendi tekiltlarna katlmasn istemi, Kemal Bey de byk bir memnuniyet ile bunu kabul etmitir. Artk stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Bey, Kemal Bey vastas ile stanbuldaki tekiltn (Karakol) her toplantsndan ve faaliyetlerinden haberdar olmaya balamtr. Ayrca tekiltn suikast tertibi ile ilgili btn planlar da renilmitir. Hatta suikast gerekletirecek olan Dramal Rza ile Bahriye Yzbas Halil brahim Bey ve arkadalarnn stanbula geldikleri ve faaliyetleri hakknda da bilgi elde edilmitir. Suikastn kimlere kar dzenlenecei, tetikilerin kim olduu, stanbuldaki tekiltn bu suikast ile balants, yaplan toplantlar ve bu toplantlara kimlerin katld, Bursa ile yaplan yazmalar stanbul Polisi iin artk sr olmaktan kmtr. Suikast tarihi ve yerinin tayin edildii son toplantda grlenlerden de haberdar olan stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Bey, artk harekete geilmesine karar vermi ve skdar Polis Mfettii olan Kemal Beye, Dramal Rza ile Bahriye Yzbas Halil brahim Beyi yakalama emrini vermitir. Dramal Rza ile Bahriye Yzbas Halil brahimin aranmas ii Beyazt Polis ubesine verilmitir. Artk her yerde suikast tetikileri aranmaya balanmtr. skdar Polis Mfettii Kemal Bey, Beyazt Polis ubesine gittii bir anda Yzba Halil brahim Bey ile tesadf bir ekilde yolda kar karya gelir. Kemal Bey, artk tamamen ortaya km olan suikast meselesi konusunda daha fazla

262

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

beklemenin gerei olmayacan dnerek, hemen o anda Bahriye Yzbas Halil brahim Beyi tutuklamak amacyla silahn ekmitir. Halil brahim Bey ise ani bir hareketle elinde tad antann iinden kk bir parebellum silah kartmsa da, Kemal Bey tarafndan etkisiz hale getirilmi ve yakalanarak stanbul Polis Mdriyetine gtrlmtr. stanbul Polis Mdrlne gtrlen Bahriye Yzbas Halil brahim Bey, daha ilk tahkikat esnasnda, suikast teebbs hakknda gereken btn bilgiyi anlatmtr. Bylece suikast ile irtibatl olup ismi bilinenlerin dnda bilinmeyen kiiler de renilmi ve seri bir ekilde polis tarafndan yakalanarak, tutuklanmlardr. Tutuklanan bu kiiler arasnda Dramal Rza Bey de vardr. Yukarda anlatlanlar teyit eden bilgiyi ise, 3 Haziran 1336 (1920) tarihli Vakit gazetesinde Polis Mdr Hasan Tahsin Bey vermitir. Basna yaplan aklama aynen yledir: Geenlerde Sadrazam Damat Ferit Paaya suikast tertibiyle maznn birtakm kimselerin polis mdiriyetince ittihaz edilen tedabir neticesinde bomba ve silahlaryla beraber derdest edildiklerini yazm ve mevkuflar meynnda akab- mtarekede bir Fransz zabitini yaralayan bahriye zabitlerinden Halil brahim efendinin de mevcut olduunu kaydetmitik. Bu mesele hakknda muhabirlerimizden biri ahiren Polis Mdir-i Ummisi Hasan Tahsin Beye mracaatla vaka hakknda tafsilat rica etmi, mumaileyh meseleyi u suretle anlatmtr; Biz Bursaya gnderilirken elde ettiimiz bir mektup neticesinde evvele meselenin Ankarada takarrr ettirildikten sonra Bursada faaliyete giriilmek zere tedbir ittihaz edildiini anladk. Bu meselede btn

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

263

Kuv-y Milliye ekbir-i resas zimethal bulunmaktadr. stanbul Kuv-y Milliye merkezi de bu ite mhim bir csse-i mesuliyete maliktir. Evvela Mustafa Kemal Paa ve hempalarnn netice-i mzkeresinde suikast takarrr ettirildikten sonra stanbula gelebilmek iin ak yolun Bursada mevcut bulunmas bu meseleye memur edilenleri bu taraftan stanbula dhil olmakta mzhir brakm ve Vali Hacim, Bursa Merkez Kumandan Mehmet Ali, skdar Tabur Kumandan firari Remzi ve masruf brahim tertibat ahzna memur edilmilerdir. Bunlar lazm gelen mukarrert ittihaz ettikten sonra iin cihet-i fiiliyesini stanbuldaki heyet-i merkeziyeye terk etmilerdir. Heyet-i merkeziye azalar tccardan Tolcal Sleymann eriki Halil, Topu Binbalardan hsan olup tabii bu iin baarlmas iin de birtakm mesrif-i ihtiyari icap etmitir. Yalnz elde fazla para mevcut olmadndan heyet-i merkeziyenin reisi mesabesinde olan Tolcal Sleyman Bey, Bursadan para ister. te bu talebi muhtevi mektubun elimize gemesiyledir ki polis meseleden haberdar edilmi oldu. Bundan sonra daha birtakm mektuplar da elde ederek meselenin btn teferruatna kadar nfuz edebildik. Suikast yalnz Ferit Paann vcudunu ortadan kaldrmay istihdaf etmiyordu. Ayn zamanda Ali Kemal Beyin ve daha bir iki kiinin de imhas mutasavver idi. Bu meseleyi yakndan takip edebilmek iin skdar Polis Mfettii Kemal Beyi bu ile itigale memur edildi. Kemal Bey bu ile hakikaten byk bir dirayet ibraz ederek, etenin iine ilerinden birinin ocuuna muallim olmak maksadyla bir aza girmeye muvaffak oldu. timalarn hepsine itirak ederek hepsinin emniyetlerini kazand. Son itimada Halil brahim ile Rza mevcut bulunmadndan Kemal Beye bunlar ittihaz edilen mukarrerattan haberdar olma vazifesi veril-

264

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

di. Kemal Bey, Beyazt ubesi civarnda Halil brahimle karlat. Meseleyi daha fazla uzatarak sezintiye meydan vermemek iin revolverini ekerek tevkife teebbs etti. brahim mukabeleye teebbs ettiyse de dar oldu. Heyecan ve hayret nihayet kendisini teslm-i nefse mecbur brakt. Tahkiktn hn-i icrsnda brahim btn arkadalarn ve suikast tertibatn btn tafsilatyla anlatm ve arkadalarndan haber vermitir.655 Grld gibi suikastn ihbar meselesinde Dramal Rza Beyin hibir rol bulunmamaktadr. Aslnda ortada bir ihbar da yoktur. Olay batan beri stanbul polisince renilmi ve takibe alnmtr.656 Yukardaki anlatmlar dorudan bu ile ilgili tahkikat yrtm olan stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Beyin anlatmlardr. stelik bu anlatmlar suikastlarn yakalandklar ilk gnlerde (2 Haziran 1920) basna yaplmtr. Oysa Dramal Rza Beyin ihbarc olarak ifade edildii gerekeli karar, bu aklamalardan bir hafta sonra Divn- Harb-i rf tarafndan yazlm ve 13 Haziran tarihli gazetelerde yaynlanmtr.657 Gerekeli kararda, Dramal Rza Beyin ihbarc olarak belirtilmesi kanaatimizce, Mill Mcadelemizin bu gz pek, yiit ve hatta kahraman olarak nitelendirilen deerli bir mensubunun ahsn655 656

Vakit, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu: 907. TTEde rastladmz bir belgede ngiliz ajan ve misyoneri Papaz Frew, zmir civarndan gnderdii bir telsiz telgraf ile Dramal Rza Beyin suikast teebbs iin stanbula gittiini Sait Mollaya bildirmitir. stelik bu telgraf, Dramal Rza Beyin stanbula gitmesinden bir buuk ay nce gnderilmitir. Bu bilgi iin bkz, TTE, Kutu Nu: 63, Gmlek Nu: 26, Belge Nu: 26. Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917; Alemdar, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 540-2840; Peyam- Sabah, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 556/10986.

657

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

265

da btn bir Mill Mcadele Hareketini kk drme amacndan kaynaklanmtr. Burada unu da hemen belirtmemiz gerekir ki, Dramal Rza Bey, soruturma esnasnda, ama yaplan tazyik ve ikenceden ama kendisinin affedilecei ve serbest braklaca vaadinden olsa gerek, baz ifaatlarda bulunmu ve bilhassa stanbulda tand tekilt (Karakol) mensuplarnn isimlerini bir liste olarak vermitir.658 F) Suikast le lgili Grlenlerin Tutuklanmas Suikast giriimi aa ktktan sonra, stanbul Polis Mdriyeti hzla, bu tertip iinde yer alan ahslar tutuklamaya balamtr. Nitekim Bahriye Yzbas Halil brahim Bey ve Dramal Rza Bey ilk tutuklanan kiiler arasndadr. Ayrca isimleri nceden Polis Mdriyetince bilinen ve suikastn stanbul ayan oluturan Karakol Cemiyeti mensuplar da tutuklanmlardr. Yine Dramal Rza ve Halil brahim Beylerin tazyik ve ikence altnda verdikleri ifadelere dayanlarak pek ok kii tutuklanmtr. Nihayetinde gazetelerde hem suikast hem de tutuklananlarn isimleri ile ilgili haberler kmaya balamtr. Damat Ferit Paa ve baz nemli zevata dzenlenen suikast giriimi ilk olarak 1 Haziran 1336 (1920) tarihli stanbul gazetelerinde yer almaya balamtr. Mesel Alemdar gazetesi Suikast Mrettiplerinin Tevkifi balkl haberinde; ncelikle Dramal Rza Bey ile Bahriye Yzbas Halil brahimin isimlerini vererek bunlar hakknda Salihli
658

BOA, DUT, Nu: 79-5/117; Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917; Alemdar, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 540-2840; Peyam- Sabah, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 556/10986.

266

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Kuv-y Milliye Reisi olup Akba camiini ierisindeki yzlerce oluk ve ocukla yakan eirradan Dramal Rza ile mtarekeden sonra stinyede iki ahs cerh eylemesinden dolay hal-i firrda bulunan Bahriye yzbalarndan Halil brahim Efendi diyerek suikastn bizzat bunlar tarafndan yaplacan yazmtr.659 Gazetede daha sonra ise dier tutuklananlarn isimleri verilmitir.660 2 Haziran tarihli birok stanbul gazetesi de, suikast teebbsne geni yer ayrm ve suikastlarn tutuklandn yazmtr.661 Basnn sui659 660

Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828. Bunlarn isimleri de yleydi: Bu hareketin mun ve mevviki olduklar anlalan tccardan Tolcal Sleyman ve erki Ahmet Halim Beyler ile Ahmed Halim Beyin biraderi Svari Binbalarndan Adil Bey ve bunlara yataklk eden skdar Daire-i Belediyesi memurlarndan Mehmet Ali ve Muhassasat- Umumiye halifesinden Tevfik Beyler de tevkf edilmilerdir. Bundan maada suikast failleri gerek harekt- cinyetkernelerine mberetden evvel ve gerek fil-i bade-l icr saklamak teebbst ve istihsartnda bulunan Balarbandaki Birinci Muhafz Taburu Kumandan Osman ve yzbalardan Bican Efendiler ile Enverin sabk yaverlerinden Yzba Hasan Tahsin ve Mlzm Rdi Efendiler de taht- tevkfe alnmlardr. cr edilen tahkikt ve takibt neticesinde kuv-y gayr-i milliyecilerin stanbulda vcuda getirdikleri tekiltn da mahiyeti anlalm ve mezkr tekiltn ehrimizde on ubeye malik olduu tahakkuk etmitir. Mezkr uabata mensup ehasdan birou taht- tevkfe alnmlardr. Bunlarn meynnda Erkn- Harbiye Miralaylarndan Aziz Sami, Yzba Hasan ve Fethi, Ahz- Asker ubesinden Kemal ve Maslub Kemalin cenazesi ihtiflini tertb edenlerden ve Shhye Yzbalarndan Ali Rza Efendi ve skdar mam Hafz Nuri Efendiler vardr. Bkz, Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828; Ayn mahiyetteki haberler iin bkz, Vakit, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 905; Peyam- Sabah, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 544/10974. Alemdar, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 529-2829; Vakit, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 906; Peyam- Sabah, 2 Haziran 1336/2 Haziran 1920, Nu: 545/10975.

661

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

267

kast davasna olan ilgisi sonraki gnlerde de devam etmi ve mtemadiyen her gn suikast davas ile ilgili haberler yaynlanmtr. Ayrca Alemdarda Refii Cevad, Peyam- Sabahda da Ali Kemal, yazdklar yazlarla, suikastlarn iddetle cezalandrlmasn istemilerdir. Nitekim Refii Cevad, Memleketin bu dhili dmanlara kar bu lakayd devam ettike, suikastlarn, cinyatlarn hibir zaman arkas alnmayacaktr. Hkmet bu meseleyi lzm gelen iddet ve ehemmiyetle takb eylemelidir, Memleketin huzru namna buna muhtacz.662 demektedir. Ali Kemal ise Bu Canavarlar Byle Braklmaz663 balyla yazd yazda suikasttan yarglananlarn ksa zamanda hak ettikleri cezay bulmalarn istemitir. Gazetelerde kan haberlerde, Kuv-y Milliyenin stanbulda oluturduu tekiltn mahiyetinin de anlald yazlmtr. Bu haberlere gre stanbuldaki gizli tekilt on ubeye sahipti. Yrtlen aratrma ve takip sonucu bu tekiltn deiik ubelerine mensup, ok sayda kii tutuklanmt. Bunlar arasnda Erkn- Harbiye Miralaylarndan Aziz Samih, Yzba Hasan ve Yzba Fethi, Ahz- Asker ubesinden Kemal Bey, Yzba Ali Rza ve skdar mam Hafz Nuri gibi kiiler bulunmaktayd.664 stanbul Polis Mdrlnce suikast davasyla ilgili grlerek tutuklanan ahslar unlard: Dramal Rza Bey, Bahriye Yzbas Halil brahim Bey, Maliye Nezreti Muhassasat- Ztiye ve Mzulin u662 663 664

Alemdar, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu: 530-2830. Peyam- Sabah, 10 Haziran 1336/10 Haziran 1920, Nu: 553/10983. Alemdar, 1 Haziran 1336/1 Haziran 1920, Nu: 528-2828.

268

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

besi mmeyyiz-i evveli Tevfik Bey, skdar Belediyesinin Doanclar mevkii memuru Mehmet Ali Bey, Komisyonculukla mtegil Adil Bey, Dersaadet Jandarma Taburu Kumandan Rizeli Binba Raid Bey, Harbiye Nezaretine merbt Esliha ve Mhimmat Muayene-Tecrbe Heyeti Esliha-i Hafife ubesi ve Piyade Talim ve Terbiye Encmeni Azas Piyade Binba Cemal Bey, Yzba Bican Efendi, skdarda Mihrimah Sultan Camii erifinin hatibi skdarl Hafiz Nuri Efendi, Kucubazade mehur eteci erkes Erefin kk biraderi Ahmet Efendi, Yzbalktan mstafi ve ziraatla megul Kprll Hasan Adl Bey, Svari Kk zabit mektebi Birinci Blk Kumandan Yzba Hasan Tahsin, Glhane cephane anbarlar memuru Yzba Ahmet Kemal, Svari Binicilik Mektebi blk zabiti Mlazm- evvel Rd Efendi, Akta Yzba hsan Efendi ve Mtekaid Erkn- Harbiye Miralay Aziz Samih.665 Yine suikast davas ile ilgili olduklar iddiasyla stanbul Polis Mdriyetince haklarnda tutuklama karar karlan; fakat yakalanamayp aranmakta olan ahslar da unlard: Bursada 56. Frka Kumandan Miralay Bekir Sami, Karesi mutasarrf- sabk olub Kuv-y Milliye nm altnda mteekkil fitne-i baiye tarafndan Bursa Vilayeti valiliine tayin edilmi olan Hacim Bey, skdar Jandarma Taburu Kumandan olub ahiren firar ile Bursaya giderek ust- merkmeye iltihak ve Bursa Jandarma Kumandanln deruhte etmi olan Binba Remzi Bey, Bursa Polis Mdriyetini ifa etmekte olan Nuri Efendi, stanbul Jandarma Taburu Kumandanlndan mtekaid Tolcal Sleyman Bey, Sahra Topu Binbalndan mtekaid skdarl
665

BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

269

hsan Bey, Muamelt- zatiye kdemli Yzbas Ali Rza Bey, Muhafz Alaynn Birinci Tabur Kumandan Binba Rizeli Osman Bey, Daire-i Harbiye Binbas smail Hakk Bey, Ticaretle Megul Resneli Osman Fahri Bey, Svari Yzbalndan mtekaid zzet Canbolat Bey, Ziraat Bankas Memurin Kalemi ketebesinden Ahmet Halim Bey, ehremaneti memurin-i sabkasndan brahim Ago, Dava Vekili Baha Bey ve Kayk Armutlulu Mehmet Kapdan.666 Yukarda isimlerini verdiimiz bu kiilerin dnda, suikast tertibinin ortaya kt ilk gnlerde stanbul Polis Mdriyetince tutuklanan ve aranan daha birok ahs vardr. Suikast ile alakal grlen baz kimseler de; tutuklanmann ardndan, soruturmay yrten Polis Mdrlnde ve Divn- Harb-i rfdeki yetkili kiiler tarafndan serbest braklm; hatta bu kiilere stanbulu terk etmeleri tavsiye edilerek, kamalarna gz yumulmutur. Bunlardan birisi de Hsamettin Ertrkdr. Bilindii gibi Ertrk, Tekilt- Mahsusann son bakandr. Ayrca Mtareke Dneminde stanbulda kurulan Karakol Cemiyetinin de Topkap ubesinin bakandr. Hsamettin Ertrk, Padiaha ve Sadrazam Damat Ferit Paaya suikast tertip etmekle ve Hkmeti devirmee teebbs ile stanbulda miktar 50 bini bulan gizli msellah kuvvetleri tekiltlandrmakla itham edildiinden stanbul Polis Mdriyetince yakalanmtr. Bilahare Divn- Harb-i rfdeki yarglamalar baladnda, bu mahkemenin bakanln yapan Nemrut Mustafa Paa ile yapt grme sonucu mahkemenin karar ile tahliye edilmitir.667
666 667

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. Ertrk, (Nemrut) Mustafa Paa ile yapt bu grmede, paann zamannda Tekilt- Mahssa Cemiyetine girdiini ve bu konuda

270

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Yine tutuklandktan sonra Polis Mdrlnde serbest braklarak, stanbuldan kamasna gz yumulan kiilerden birisi de Svari Binbas Tolcal Sleyman Beydir. stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Bey, suikast tertibi iinde bulunduu gerekesiyle tutuklanm olan Tolcal Sleyman Beyi serbest brakmtr. Bu olay Ertrkn hatralarndan renmekteyiz: Ertrk bu olay yle anlatmaktadr: Her ikimizi Polis Mdr-i Umumsi Kalkandelenli Hasan Tahsin mtebessim bir ehre ile karlam ve: Gemi olsun efendiler! demiti, hayatta siyasetle uraanlarn bana her zaman byle hallerin gelmesi mukadderdir! Biraz evvel ok sevdiim bir arkada olan svari binbas Tolcal Sleyman Beyi de Damad Ferid Paaya suikasd tertip etmekle megul diye ihbar ettiklerinde tevkif ettirmitim. Fakat bu ok sevdiim arkada, igal kuvvetlerine teslim etmee bir trl gnlm raz olmadndan firarn temin ettim imdi O stanbuldan kam bulunuyor.668
kendisinin rolnn bulunduunu anlatm, kendisine maa verilmesi ve ailesinin erzaknn temin edilmesini de kendisinin saladn belirtmiti. Yani ksaca Nemrut Mustafa Paann da bir zamanlar Tekilt- Mahsusa eleman olduunu bildiini, ellerinde bununla ilgili dokumanlar bulunduunu syleyerek, Divn- Harb bakann st kapal tehdit etmiti. Bkz, Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s. 337-351; Ertrkn tutukland ve suikast suundan hakknda dzenlenen evrakn Sadarete gnderildii hakknda belge iin bkz, DH. EUM. KLH, 4/41.
668

Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s. 339; Suikast davasndan tutuklananlardan birisi olan Harbiye Nezaretine merbt Esliha ve Mhimmat Muayene-Tecrbe Heyeti Esliha-i Hafife ubesi ve Piyade Talim ve Terbiye Encmeni Azas Piyade Binba Cemal Bey hatralarnda Tolcal Sleyman Beyin kayla ile ilgili olarak u bilgiyi veriyor: Yine bu sralarda ngilizler ve Ferit Paa

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

271

Damat Ferit Paaya suikast giriiminde bulunmak suuyla yakalananlar, nce stanbul Polis Mdrlnde sorgulanmlar, sorgulamalar bizzat stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Bey yapmtr. Sorgulamalar, bazen gnlerce srm ve sorgulama esnasnda zanllara iddetli tazyik ve ar ikenceler yaplmtr. Sorgusu tamamlananlar Polis Mdrlnden Merkez Komutanlna gtrlmler ve buradan da Adliye tevkifhanesine yollanmlardr.669 Suikast sanklar burada, sadece tepesindeki cam pencereden k ve hava alan idam mahkmlarna mahsus hcrelere ayr ayr konulmulardr. Hcrelerin durumunu tasvir eden Ertrk, geceleri bu idam hcrelerinde en ufak bir k yaklmad iin, zifiri karanlkta bostan kuyusu gibi bu korkun ve rutubetli ta odalarda mukadderatmz beklemee balamtk demektedir.670 Suikast ile ilgili yarglamalarn devam ettii gnlerde Yldz yamagerlii ve Kuv-y Milliyeye yardm etmek sularyla itham edilerek (Nemrut) Mustafa Paa Divn- Harb-i rfsinde yarglanan eski Dhiliye Nazrlarndan Ebubekir Hazm (Tepeyran) Bey, kendisinin de bir sre kald Adliye Tevkifhanesini yle tasvir etmektedir:
hkmeti birok tevkifler yapyor ve Tolcal Sleyman Beyi tevkif etmek iin aryorlard. Bir gece Sleyman Bey evime geldi. Hazrlanm ve kayordu. Mumaileyhe bir filinta ile miktar- kfi fiek verdim. Yenikap civarna kadar gittik. Bir motorla Bursa cihetine hareket etti ve gitti. Bkz, Cemal Karabekir, a.g.e., s. 74.
669

Suikast davas san olarak tutuklanan Binba Cemal Bey de tutuklann yle anlatyor: Bir Ramazan gecesi sivil olarak ehzadebanda dolarken, polisler, komiserler ve inzibat memurlar tarafndan tevkf edildim, Evvela Merkez Komutanlna, sonra Polis Mdriyetinin emrindeki ahinpaa Oteline, ertesi gn Askeri Tevkifhaneye sevk edildim. Bkz, Cemal Karabekir, a.g.e., s. 74. Ertrk, ki Devrin Perde Arkas, s. 344.

670

272

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Sanki ta localar denilen bu mnferit zindanlarda tzip olunmama raz deil gibi almak istemedi.(...)Birka adm gittikten sonra sola dndk. Buras ancak bir metre kadar genilikte uzun bir koridor idi. Sol tarafta sralanan mnferit hcrelerden krmzya boyanm olan kaps zerinde beyaz boya ile(kapal) yazlm hcrenin nnde durdu(...) Hayli kaln tahtadan yaplm olan bu kk kapnn st ksmnda 15x20 santimetre mesahasndaki delikten baka dnya ile mnasebeti muhafaza edecek bir ey yoktu. Tala, tula ile yaplp her taraf ayn renkte imento ile svanm olan bu darya bakmak mmkn olmayacak derecede ykseklikteki kk penceresinden biraz ziya, biraz hava girmese insan diri diri, tadan oyulmu bir lahde konulmu olduunu zannedebilirdi. inde, oturacak yahut yatlacak bir hasr eskisi bile bulunmayan bu pek plak zindanda bir saat kadar ayakta durarak ve yorulduka bir keye merek...671 G) Suikastlarn Yarglanmas stanbul Polis Mdrlnce tutuklanan suikast davas sanklar, sorgular yapldktan sonra yarglanmak zere Divn- Harb-i rfye sevk edilmilerdir. Bu davaya bakmak zere stanbul Birinci Divn- Harb-i rf grevlendirilmitir. Bu mahkemeye Nemrut Mustafa Paa Divn da denilmitir.672 Mustafa Paa, Divn- Harb-i rfnin
671 672

Ebubekir Hazm Tepeyran, Zalimane Bir dam Hkm, Milli Mecmua Basmevi, stanbul-1946, s. 139-140. Daha nce grev yapt Divn- Harb-i rflerde sergiledii tavr ve mahkemenin kararlarn etkilemesinden dolay onun bakanln yapt bu son mahkemeye Nemrut Mustafa Paa Divn-

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

273

kararlarna yapt etkiden dolay halk arasnda Nemrut lakab ile anld gibi, Krt Mustafa Paa olarak da anlmaktayd. Bakanln yapt bu mahkeme, Kuv-y Milliye ileri gelenleri hakknda gyaplarnda arka arkaya idam kararlar vermesiyle tannmtr.673 Yine Urfa Mutasarrf Nusret ve eski Dhiliye Nazrlarndan Ebubekir Hazm Beyler hakkndaki idam kararlar da bu mahkeme tarafndan verilmitir. Suikast davasndan gzaltna alnan tutuklu sanklar Adliye Tevkifhanesinden Divn- Harbe gtrlm ve sanklarn yarglanmasna bylelikle balanmtr.674 Sanklarn mahkemeleri daha sonraki gnlerde de devam etmi ve bu mahkeme sreci hakknda gazetelerde eitli haberler de yer yer kmtr. 3 Haziran tarihli Alemdar gazetesinde Mevkflar Divn- Harbde balyla kan haberde: Sadrazam Damad Ferid Paa Hazretlerile rfeky- ictihdlarna suikast tertb eylemi bulunan eteciler dn buukda arabalarla mahfzen hapishane-i ummiyeden Divn- Harb-i rfye isl edilerek muhakemelerine devam edilmidir. Suikast faillerinin muhakemesi pek uzun srmeyecek olub hatta evvelki gn merkminin icra-y muHarbi ad da verilmiti. Bkz, Necdet Bilgi, Ermeni Tehciri ve Boazlyan Kaymakam Mehmet Kemal Beyin Yarglanmas, Kksav Yaynlar, Ankara-1999, s.133, 240 Numaral Dipnot.
673

Bu idam kararlar iin bkz, Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864; Takvim-i Vekayi, 30 Mays 1336/30 Mays 1920, Nu: 3866; Takvim-i Vekayi, 21 Haziran 1336/21 Haziran 1920, Nu: 3883. Vakit gazetesinde kan bir haberde zanllarn mahkemelerine Mustafa Paann bakanlk ettii ve Divn- Harb-i rfde evvelki gn saat 11de baland belirtiliyordu. Vakit, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu: 907.

674

274

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

hakemeleri geceleyin on bire kadar devam etmidir. stidll edildiine nazaran suikastlarn daha birtakm erk-i crmleri mevcddur675 denilmitir. 10 Haziran tarihli Alemdarda Suikastlarn Muhakemesi balyla kan haberde de Suikast mrettiblerinin muhakemesine devam edilmekde ve birka gne kadar muhakemelerin hitam edecei muhakkak grlmektedir676 denilmitir. Gerekten de bu dava pek uzun srmemi drt gn daha devam etmi, nihayet 9 Haziranda sonulanmtr.677 Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Mollaya suikast teebbsnde bulunmak ve stanbulda geni apl bir gizli tekilt kurmak sularndan, stanbul Birinci Divn- Harb-i rfsinde yarglananlar hakkndaki hkm ve gerekeli karar 11 Haziran tarihinde Padiah Mehmet Vahdettin tarafndan onanm678 ve bu kararla ilgili rade-i Seniyye 13 Haziran tarihli Takvim-i Vekayide yaynlanmtr.679 Divn- Harb-i rf, bu davada toplam otuz bir sank yarglamtr. Bunlarn on ikisinin davas gyaben gereklemitir. Yarglama srecinde Divn- Harb-i rf; baz sanklar hakknda iddia edilen sularla ilgili, aydnlatlmas ve aklanmas gereken cihetler olduu, bu nedenle daha etrafl aratrma yapldktan sonra kesin bir hkme varlacan belirtmi ve bu sanklarla ilgili yarglamann ayrlmasna karar vermitir. Yarglamalar suikast davasnn dna 675 676 677 678 679

Alemdar, 3 Haziran 1336/3 Haziran 1920, Nu: 530-2830. Alemdar, 10 Haziran 1336/10 Haziran 1920, Nu: 537-2837. BOA, DUT, Nu: 79-5/117. Taner Akam, a.g.m., s. 52, 25 Numaral Dipnot. Takvim-i Vekayi, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 3878.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

275

kartlan bu sanklar: Hafz Nuri, Yzba Hasan Tahsin, Yzba Ahmet Kemal, Mlzm- evvel Rd, Yzba hsan, eteci erkes Erefin biraderi Ahmed Yzba Hasan Adl Efendi, Miralaylktan mtekaid Aziz Samih, firari Yzba Ali Rza, Binba Osman, Resneli Osman Fehmi, Yzba zzet Canbolat, Dava Vekili Baha Bey olmak zere 13 kiidir.680 Konuyla ilgili olarak Alemdar gazetesinde kan bir haberde: Merkmun dnk muhakemelerinde inkif eden baz nukat hakknda tamik tahkikt lzmu hsl olmasna mebni suikastlara aid muhakemenin sekiz on gn daha devam etmesi zarureti hsl olmutur denilmitir.681 Suikast davasndan ayr tutulan bu ahslar ilgilendiren bir yazma ve liste mevcuttur. Bu yazma ve listeden bahsetmenin yararl olaca kanaatiyle aadaki bilgileri veriyoruz: 20 Mays 1920de stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Bey tarafndan Adliye Nezaretine bir yaz gnderilerek: Harp srasnda iledikleri ve ilettikleri cinayetlere ara vermeksizin isyanlarn gnden gne hzlandrmak suretiyle i emniyeti karmakark ve btn dounun siyas ve insni hayatna suikast eden adlar iliik listede yazl kimseler, hlen cinayet ortaklar bulunan isyan ve fesd erbb ile faaliyet ve haberlemelerde bulunduklar sabit olduundan bozulan skn ve asyiin geri gelmesinin ve devamnn salanmas bu kiilerin bir dakika evvel yarglanp kanun cezalarnn icrasna bal bulunduu beyn olunur denilmi ve tutuklanmas istenilen kii isimlerinin bulunduu, biri otuz drt dieri ise elli drt isimli iki liste bu yazya eklenmitir. Adliye Nezaretince, Asker Adliye Dairesine ve oradan da Harbiye Nezaretine gnderilen bu yaz ve eki
680 681

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. Alemdar, 11 Haziran 1336/11 Haziran 1920, Nu: 539-2839.

276

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

olan isim listeleri, bilahare Harbiye Nezareti tarafndan stanbul Birinci Divn- Harb-i rfye gnderilmitir.682 te stanbul Polis Mdr Hasan Tahsin Beyin hazrlad bu listede; suikast davas ile ilikilendirilerek tutuklanan ya da yakalanamayp aranan isimler de mevcuttur. Bunlar arasnda: Piyade Binbas Resneli Osman Bey, smail Canbulad Beyin kardei Svari Binbas zzet Bey, Piyade Yzbas Ali Rza Bey, Piyade Yzbas smail Hakk Bey, Piyade Yzbas hsan Bey, Piyade Yzbas Hasan Tahsin Efendi, Kurmay Albay Aziz Sami Bey ve Kprll Yzba Hasan Adl Bey vard. Bu isimlerin bulunduu listeye dlen notta ise: Mustafa Kemalin bakanlnda btn Anadoluda fesad karanlarn kkrtc ve tahrikisi bulunan ve btn olaylara fiilen karp daima kendi karlar iin ahalinin fikirlerini her surette zehirleyen rtbece kk, fakat facialar yaratma bakmndan sular pek byk olan ahslar denilmekteydi.683 Bu yaz ve listedeki isimlerden anlaldna gre: stanbul Polis Mdrl, faaliyetlerini teden beri takip ettii bu isimleri nce suikast davas ile ilikilendirmeye alm, bilahare yarglama srecinde bu kiiler, suikast davas erevesinden kartlarak stanbulda vasi tekilt- hafiyede bulunmak sulamas ile yarglanmaya devam edilmilerdir. Yaplan yarglama sonucu Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Mollaya suikast giriimi; sanklardan Dramal Rza, Mehmet Ali ve Tevfik Beylerin birbirleri dorulayan aklamalar ile kesinlik kazanmtr. Sanklarn zerlerinde
682 683

Sertolu, Cezalandrlmak stenenler, s. 47. Sertolu, Cezalandrlmak stenenler, s.48.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

277

ve gsterdikleri yerlerde bulunan silah, yeterli sayda mermi ve bomba gibi su aletleri de suikast giriiminin varln teyit eden kuvvetli delillerdir. Ayrca suikast ile ilgili her trl hazrlklarn tamamlandn belirten ve suikastlara denecek parann gnderilmesini isteyen mektup bata olmak zere, ele geen evrak ve baz belgeler de suikastn bir tertibe dayandn ortaya koymaktadr.684 Sanklarn aklama ve itiraflar, ele geen su aletleri ile evrak ve benzeri yazmalar gibi delillere dayanan Divn- Harb-i rf Heyeti, suun kesinlik kazanm olduu kanaatine varm ve bu davadan yarglanan sanklar deiik sulamalarla, deiik cezalara arptrmtr. Buna gre: Bekir Sami, Hacim Muhittin, Remzi ve Nuri Beyler suikastn dzenleyicileri ve tevikileriydiler. Armutlulu Mehmet Kaptan ise suikastlarn haberleme ve ulamlarn salamt. Tutuklu olan Dramal Rza, Halil brahim, Tevfik (Skti) ve Mehmet Ali ile firarilerden Binba hsan, Binba smail Hakk, Tolcal Sleyman, Ahmet Halim ve brahim Ago Beylerle, Bursa Yeniehirden Hasan ve Bursal oban smail; fesat heyetince stanbulda gerekletirilecek olan ihtilal hareketini hazrlamak ve Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Mollaya suikast giriiminde bulunmak ve bunun iin silah ve bomba hazrlamakla sulanyorlard.685 Mahkeme, yukarda dile getirilen sular ilemi olan sanklar Mlkiye Ceza Kanunname-i Hmaynunun ilgili maddelerine dayanarak; birden fazla kiiye cinayet dzenlemek, birden fazla kii bir araya gelerek cinayet ilemek, birlikte cinayet ilemek amacyla su ortakl yap684 685

BOA, DUT, Nu: 79-5/117. BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

278

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

mak, devlete ve hkmete kar isyan etmek ve halk da bu isyana tahrik ve tevik etmek, halkn arasna fesat ve nifak sokarak birbirine kar silahlandrarak birbirlerini ldrmeye tahrik ve tevik etmek, lkenin baz blgelerinde halkn maln zorla almak ve yamalamak, ky ve kasabalar yakp ykarak katliam yapmak, bir fesat hareketi veya isyan iin hazrlklar yapmak, dinamit ve bomba imal etmek ya da hazrlamak, isyanclarla birlik olmak gibi sulardan dolay idam cezasna arptrmtr. Binba Adil ve Binba Raid Beyler ile Yzba Bican Beyefendi ise suikast giriimine katlp katlmadklar tam anlalmamakla birlikte, suikastn yaplacan bildikleri halde bunu hkmet kuvvetlerine bildirmemekle sulanmlardr. Bu kiiler hakknda da Divn- Harb-i rf, Mlkiye Ceza Kanunname-i Hmaynunun ilgili maddesi olan: Suikast giriiminde kullanlacak bomba gibi sava aletlerinin hazrlandn bildikleri halde bunlar hkmet kuvvetlerine hibir mazeretleri olmakszn bildirmedikleri iin on sene geici krek cezasna arptrlmlardr. Binba Cemal Bey ise suikast giriimine katlmamakla birlikte, Anadoludaki asilere silah ve cephane salamakla sulanm ve on sene geici krek cezasna arptrlmtr.686 Suikastn tetikisi olan Dramal Rza Bey ise, suikast teebbsn hkmet kuvvetlerine ihbar ederek, suikastn dzenleyicileri ve tevikilerinin yakalanmasn salad iin suikast suunun ngrd cezadan muaf tutulmutur; ancak Rza Bey, fitne-i baiye olarak nitelendirilen Kuv-y Milliyenin ileri gelenlerinden olduu ve aada686

BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

279

ki sular iledii iin, yine Mlkiye Ceza Kanunnme-i Hmaynunun 45. Maddesinin 1. Fkras ve 55. Maddesinin 4. Fkrasna ve 56. Maddesine dayanlarak idam cezasna arptrlmtr. Dramal Rza Beyin idamna neden olarak gsterilen ve iledii kabul edilen sular ise unlardr: ...avne-i hunisi ile birlikte Bigaya gider gitmez yirmi drt saat zarfnda askere gelmeyenlerin idm edilecekleri tehddile ahaliden cebren asker cemine ve askere elverili olmayanlardan yz lira bedel-i nakdi almak ve tevkf ve ikence itmek sretile yz yirmi bin liray mtecaviz para ahz gasbna ve tekinin berikinin kzlarunu alub mest-i efrdna virmek ve zahre anbarlarn krarak mevcut zahireyi ve ahalinin hayvanatn cebren gasb idp kendi kararghna tamak ve ahren dahi avane-i leimnesile beraber Kirmastiyi basp kaza mal sanduundan ve duyn- ummiye ve reji idaresinde mevcut paray gasb ve derceb edmek ve Biga msademesi neticesinde mecbr-i firr olduu esnada civar kura ahalisinden on iki masumu ve kendi maiyyetinden dahi bazsn katl ve idam eylemek gibi medeniyet ve insaniyetin tasavvurundan bile hicabedecei mezalim ve fezayihi ve Biga Mevkii Kumandan Hafz Mehmet Beyi terk-i memriyete icbra cret eyledii ve kuva-y baiyenin en hnerz resasndan olub bilhire Biga hadisesinde maktl resadan olan Hamdi ile birlikte Akba nm- mevkiye geerek orada bulunan muhafz ngiliz ve Fransz askerlerini balatdrarak dvel-i itilfiyenin nezreti altnda bulunan esliha ve cebhaneyi ahz gasb ile Hkmetin bana byk bir gaile ihdasna sebebiyet verdii. Divn- Harb-i rf, Bursada bulunan Miralay Bekir Sami Bey iin, daha nce gyabnda idam cezas veril-

280

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

diini dikkate alarak, onun hakknda tekrar bir ceza tayin edilmesine gerek olmadna karar vermitir.687 Dava sonulanm ve Nemrut Mustafa Paa, eline geen frsattan istifade ederek, Kuv-y Milliyeye nemli hizmetler yapm olan birok ahs, ayrntl bir inceleme yapmakszn, birka gn sren yarglamalar sonucunda idam veya 10ar sene krek cezasna arptrmtr. Mahkemenin gerekeli kararna gre bu davadan idam cezas alan sanklar: Bekir Sami, Hacim, Remzi ve Nuri Beyler, Armutlulu Mehmet Kapdan, Dramal Rza, Halil brahim, Tevfik (Sukuti), Mehmet Ali Beyler, Binba hsan, Binba smail Hakk, Tolcal Sleyman, Ahmet Halim, brahim Ago Beylerle Bursa Yeniehirden Hasan ve Bursal oban smail olmak zere on alt kiidir. Mahkemenin verdii karara gre 10 sene krek cezasna arptrlan sanklar ise: Binba Adil, Binba Raid, Binba Cemal Beyler ile Yzba Bican Beyefendi olmak zere drt kiidir. Mahkeme, meslei askerlik olanlarn, bu meslekten karlmalarna ve halen firari olan sanklardan Hacim Muhittin, Remzi, Nuri ve Tolcal Sleyman Beyler ile Binba hsan, Binba smail Hakk, Ahmet Halim, Mehmet Kaptan, Hasan, smail ve brahim Ago Beylerin mallarnn haczedilerek, usulne gre idare ettirilmesine de karar vermitir.688 Mahkemenin verdii bu kararlar, tutuklu sanklarn yzlerine okunmutur. Firar sanklar hakkndaki kararlar ise sanklarn gyaplarnda okunmutur. Mahkeme heyeti,
687 688

Miralay Bekir Sami Bey hakknda verilen idam karar iin bkz, Takvim-i Vekayi, 21 Haziran 1336/21 Haziran 1920, Nu: 3883. BOA, DUT, Nu: 79-5/117.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

281

sanklara verdikleri btn bu cezalar oy birlii ile karara balamlardr. Dier taraftan mahkemeleri tefrik edilenler hakknda sonraki gnlerde basnda haberler kmaya devam etmitir. 22 Haziran tarihli Alemdar gazetesinde Suikastlar balyla kan bir haberde: Suikastlardan muhakemesi tefrk edilmi bulunanlara aid tahkiktda derdest hitam olmala, merkmun hakknda pek yaknda Bir Numaral Divn- Harbe itay hkm olunacaktr denilmitir.689 H) Suikast Sanklarnn dam Divn- Harb-i rf, Damat Ferit Paa, Ali Kemal ve Sait Mollaya suikast giriiminde bulunmak ve stanbulda geni apl bir gizli tekilt kurmak sularyla yarglad sanklardan on alts hakknda idam karar vermitir; ancak yukarda belirttiimiz gibi, sanklardan bir ksm yakalanarak tutuklanm, bir ksm ise kaarak ya da gizlenerek yakalanmaktan kurtulmulardr; fakat kaan ve gizlenen sanklar da mahkemede yarglanmlar ve bunlar hakknda verilen kararlar gyab kararlar olmutur. Divn- Harb-i rfde yarglanarak idam cezas ile cezalandrlanlardan sadece drd tutuklu bulunuyordu. Tutuklulardan ikisi, suikast tetikileri olarak Bursadan stanbula gelmi olan Dramal Rza ile Bahriye Yzbas Halil brahim Beylerdi. Dier ikisi ise Karakol Cemiyetinin stanbuldaki faal elemanlarndan Maliye Nezareti Muhassasat- Zatiye ve Mzulin ubesi mmeyyiz-i evveli Tevfik Bey ile skdar Belediyesinin Doanclar mevkii memuru Mehmet Ali Beydi.
689

Alemdar, 22 Haziran 1336/22 Haziran 1920, Nu: 549-2849.

282

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Damat Ferit Paa Hkmeti, suikast davasndan yarglanarak idam cezasna arptrlan ve halen Adliye Tevkifhanesinde bulunan Dramal Rza Bey ve dierlerinin cezasn hemen uygulatmak istemitir. damn derhal uygulanmasn istemedeki ama; hem stanbul Hkmetinin Anadoludaki otoritesini hie sayan Kuv-y Milliye Hareketine hem de stanbulda bulunan ve mill tekilta yardm edenlere ve ayn zamanda ttihatlarn kurmu olduklar gizli tekilt ve kurululara bir ders ve gzda vermekti. Nitekim stanbul Birinci Divn- Harb-i rfsinin suikast sanklar hakknda verdii hkm, 11 Haziranda Padiah tarafndan tasdik edilmitir. Bundan sonras iin beklemeye hacet yoktur; nitekim rade-i Seniyyenin Takvim-i Vekayide yaynlanmas beklenmeden 12 Haziranda sabahn erken saatlerinde suikast davasndan idama mahkm edilen drt kii aslarak idam edilecektir;690 idam karar ile ilgili rade-i Seniyye ise bir gn sonra 13 Haziran 1920 tarihli Takvim-i Vekayide yaynlanacaktr.691 damlar Beyazt meydannda yaplacakt.692 Bunun
690

13 Haziran tarihli stanbul gazetelerinde byk balklarla bu idam haberi duyuruluyor, ayn zamanda Divn- Harb-i rfnin gerekeli karar da yaynlanyordu. Bu gerekeli karar baz gazetelerde iki sayfay dolduracak kadar yer kaplamt. Vakit gazetesi Suikastlardan Drt Kii Dn Sabah Salben dam Olundu balyla haberini duyurmaktayd. Bkz, Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917; Alemdar gazetesi ise birinci sayfada Adaletin Heybetnmn Bir Tecellisi balyla idam duyuruyordu. Alemdar, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 540-2840. Takvim-i Vekayi, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 3878. bnlemin Mahmut Kemal, suikast sanklarnn 1338 remazannn 24 nc Cuma ertesi gn sabah Beyazd meydannda salb olunduklarn sylemektedir. Bkz, nal, a.g.e., s. 2058.

691 692

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

283

iin oraya drt daraac kurulmutu. ttihatlarn bu drt idam mahkmunu son anda daraalarnn altndan kapp karacaklarna ilikin bir ayia kmt ve bu ayiann hkmeti ve stanbul Polis Mdriyetini derin bir endieye sevk ettii syleniyordu.693 Bu nedenle hkmet, herhangi bir hadise ile karlamamak iin, idamlar sabahn ok erken saatlerinde icra etme karar almt. Dramal Rza Bey ve dier idam mahkmu, 12 Haziran sabahnn alaca karanlnda nezaret altnda bulunduklar Adliye Tevkifhanesinden alnarak arabalarla Merkez Komutanlna gtrldler. Burada mahkmlar iin din merasim yaplm ve kendilerine son arzular sorulmutu. Nezaret altnda bulunduu gnlerde, ok nemli ifaatta bulunduu ve ayrntl bir sulu listesi verdii ileri srlen Dramal Rza Bey, son ana kadar kendisine vaat edilen af kararn beklemi, ancak bunun gereklemediini grmtr. Kendisi bu durum karsnda en kk bir tela ve korku eseri gstermemi ve derin bir sknet ve feragat iinde son arzu ve vasiyetini bildirmitir.694 Dramal Rza Beyin son arzu ve vasiyeti yleydi: zerinde kan yedi lira ve eyrekle bileindeki kol saati ve Polis Mdrlnde emanet bulunan 270 ksur liras, felaket ve lm yolda Bahriye Yzbas Halil brahim Beyin dul kalan ailesine verilecekti. Bu vasiyet, suikast davasnda Dramal Rza Beyin, para meselesinden dolay arkadalar ile ve zellikle Bahri693 694

Gztepe, Kuv-y Milliyeciler, s. 27. Tark Mmtaz Gztepe, Yaasn ttihat ve Terakki!, Dn ve Bugn, Yl: 1, Cilt: 1, Say: 13. (27 Ocak 1956), s. 20.

284

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ye Yzbas Halil brahim Bey ile anlamazla dt ve bu nedenden dolay Dramal Rza Beyin, btn arkadalarn ele verdii iddiasna verilen en gzel bir cevaptr. Bahriye Yzbas Halil brahim Bey ise, kolundaki saatinden baka bir serveti olmadn sylemi ve vasiyet olarak bu saatin bir hatra olarak ailesine verilmesini istemitir. dam ncesi Yzba Halil brahim Bey kirli kyafetle idam ve tehir edilmeyi istememi, Polis Mdrlnde bulunan temiz amarlarn ve fanilasn getirterek onlar giymitir.695 Merkez Komutanlndaki din merasim, son arzu ve vasiyetlerin bildirilmesi ileminin tamamlanmasndan sonra sra idamlara gelmiti. dam mahkmlarna beyaz gmlekler giydirilmi, gslerine yaftalar taklm ve elleri arkalarna kelepelenerek sngl ok sayda muhafz arasnda daraalarnn bana getirilmilerdi. Dramal Rza Beyin gsne taklan yaftada unlar yazlyd: Anadoludaki Kuv-y Milliye nam heyet-i fesadiyenin resasndan olup birok cinayt- azme irtikp etmesinden dolay Birinci Divn- Harb-i rf tarafndan bilmuhakeme idamna karar verilen ve idam irade-i seniyye-i padiahye iktiran eden Dramal Rza Bey.696 nce Bahriye Yzbas Halil brahim Bey aslmt. Byk bir heyecan ve tela ierisinde olan Yzba Halil brahim Bey aslmaya giderken son derece perian bir durumdayd. Muhafzlar tarafndan adeta srklenerek en bataki daraacnn bana getirilmiti. Daraacnn yanna
695 696

Gztepe, Yaasn ttihat ve Terakki!, s. 20. Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917; Ayrca bkz, Gztepe, Kuv-y Milliyeciler, s. 27.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

285

gelindiinde ise yere ylp kalm, boylu boyuna kaldrmn zerine uzanmt.697 Halil brahim Beyin idamnn ardndan sra Dramal Rza Beye gelmiti. Dramal Rza Bey, cesurdu ve uzun yllar komitaclk yapmt. O yzden asabna son derece hkim ve ftursuz bir halde idi. Biraz nce aslan kader arkada Halil brahimin daraacnda sallanan ve henz soumam olan cesedinin nnden pervaszca geerek kendi aslaca daraacna doru yrd. Bu arada kendi kendine ulu orta kfrler sylemi ve hatta mensup olduu ttihatlara da kahrolsunlar demiti. Dramal Rza Bey hzl admlarla daraacnn altna gelmi, muhafzlarn ve idam yapacak olan cellt ingenenin yardmna gerek olmakszn iskemlenin zerine srayarak kmt.698 Dramal Rza Bey iskemlenin zerine ktktan sonra ban kaldrm ve etrafn saran sngl muhafzlara hitaben Askerler, vatan dmana satan hainler bizi dman paras ile ldryorlar diye haykrmt. Bu haykr, muhafzlar etkilemi, birounda merhametle tereddde benzeyen bir kararszlk duygusu yaratmt. Dramal Rza Beyin bu haykrnn askerler zerindeki etkisini gren bir Jandarma Miralay koarak gelmi ve Dramal Rzann zerine atlarak, elleri ile azn skca kapamt. Jandarma Miralaynn syletmeyin, asn diye barmasnn ardndan cellt ingene, ilmii Dramal Rza Beyin boynuna geirmi ve zerinde durduu iskemleye bir tekme atarak, onu bolua sallandrmt. Daha sonra aslma sras Mehmet Ali Beye gelmiti. Mehmet Ali Bey aslaca daraacnn bana geldi697 698

Gztepe, Yaasn ttihat ve Terakki!, s. 20-21. Gztepe, Yaasn ttihat ve Terakki!, s. 22.

286

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

inde ideal bir ttihat kimlii izerek Yaasn ttihat ve Terakki Cemiyeti! diye haykrmt. Bu haykrnn arkasndan boynunu ipe uzatm ve cellt da iini hemencecik yapvermiti.699 En son aslma sras Tevfik (Skti) Beye gelmiti. Kendinden nce kader arkada aslmasna ramen hibir tela eseri gstermeden daraacnn altndaki iskemleye km ve sakin bir ekilde celldn gelmesini beklemiti. Nitekim cellt ingene hibir direni grmeden iini grmt.700 Suikast davas ile ilgili gerekeli karar ve drt kiinin aslmasyla ilgili haberler, 13 Haziran tarihli stanbul gazetelerinin birinci ve ikinci sayfalarn boydan boya kaplamtr. Vakit gazetesi Suikastlardan Drt Kii Dn Sabah Salben dam Olundu balyla verdii ve iki sayfay bulan haberinde, rade-i Seniyye ile Divn- Harb-i rfnin Mazbata-i Hkmiyesinin tamamn vermitir.701 Alemdar ise Adaletin Heybetnmn Bir Tecellisi balyla konuyu birinci sayfasndan okuyucularna duyurmu ve ayn baln altnda daha kk puntolarla Drt Canavar aki Dn Sabah Salben dam Edildi diyerek idam ile ilgili bilgiler vermitir.702 Refii Cevad da Alemdardaki kesinde dam balyla yazd yazda Adalette merhamet vardr. B-gnh synet eder. Fakat bu merhamet canilerin cezasz kalmasn
699 700 701 702

Gztepe, Yaasn ttihat ve Terakki!, s. 27. Gztepe, Yaasn ttihat ve Terakki!, s. 27-28. Vakit, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 917. Alemdar, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 540-2840.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

287

mstelzim olamaz. Dn salben idam edilenler de-feci olsa bile- irtikb eyledikleri cinayatn muhik bir cezasn grmlerdir. Adalete serfru ederiz diyerek idamlarn yaplmasn memnuniyetle karladn aka ifade etmitir.703

703

Alemdar, 13 Haziran 1336/13 Haziran 1920, Nu: 540-2840.

Sonu
ondros Mtarekesinin imzalanmasnn akabinde tilaf Devletlerinin Anadoluda giritikleri zellikle zmirin igal edilmesi- igal hareketleri ve igallere kar gerek Sultan Vahdettinin gerekse de stanbul Hkmetinin herhangi cidd bir giriimde bulunmamas Trk Mill Mcadelesinin douuna sebep olmutur. Mtareke dneminde Osmanl Devleti yetkililerinin takip ettikleri temel siyaset; lkenin iinde bulunduu durum yznden herkesle dosta geinmektir. Sultan Vahdettin ve stanbul Hkmeti ancak ve ancak gereki bir siyaset takip edilir; zellikle de ngilizlerle samim bir diyalog ierisinde olunursa, bylelikle memleketin kurtarlacana inanmlar, ya da kendilerini inandrmak zorunda kalmlardr. Bu yzdendir ki, mesel zmirin igali neticesinde ortaya kan Kuv-y Milliye Hareketine iddetle kar kmlardr. Mustafa Kemal Paann devlet grevlisi olarak Samsuna kmas ve akabinde stanbul Hkmetinin talepleri dorultusunda deil de memleketin igallerden kurtarlmas ynnde birtakm faaliyetler ierisine girmesi Damat Ferit Paa ve Hkmetini tedirgin etmitir. nk Mustafa Kemal Paann Samsuna k ertesinde giritii faaliyetler Damat Ferit Paa Hkmetinin takip ettii siyasetin tamamen zttdr. Mustafa Kemal Paa, Trk Milletinin yeniden bir Mill Mcadele ile istikll-i tamm

290

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

yolunda almasn arzu etmekte ve btn mesaisini buna hasretmektedir. Oysa Damat Ferit Paa, ngilizlerle ibirlii ierisinde olmaktan baka memleketin kurtulu yolunun olmadna inanmaktadr. Bu yzdendir ki Mustafa Kemal Paay ngilizlerin de basklar neticesinde derhal stanbula armtr. nk Amasya Tamiminde: vatann btnl ve milletin bamszl tehlikededir diyerek memleketin iinde bulunduu durumu zetleyen ve milletin bamszln yine milletin azim ve karar kurtaracaktr diyerek de milleti n plana kararak, milletle beraber yaplacak bir mcadele neticesinde vatann igallerden kurtarlacana olan inancn dile getiren Mustafa Kemal Paa, Damat Ferit Paann ngiliz yanls siyasetinin nnde mhim bir engeldir. Mustafa Kemal Paa, stanbul Hkmetinin geri dn arsna uymad iin 8 Temmuz 1919da nc Ordu Mfettilii grevinden azledilmitir. Ayrca stndeki Fahri Yaverlik rtbesi kaldrlm, tad nianlar da geri alnmtr. phesiz Sultan Vahdettin ve Damat Ferit Paa bu azil kararyla; Mustafa Kemal Paann takip ettii ve edecei istikll-i tamm yolunun nne kocaman bir set ektiklerini dnmlerdir. Mustafa Kemal Paa sine-i millete rcu etmi, askerlik mesleinden kartlmtr. Dolaysyla rtbesi olmad iin sz de dinlenmeyecektir! Fakat byle olmam, bizzat Kzm Karabekir ve daha pek ok kumandan Mustafa Kemal Paann yannda yer almaya, Onun szlerini harfiyen yerine getirmeye devam etmilerdir. Nitekim azil kararnn ertesinde Erzurum ve Sivas Kongreleri toplanm ve nihayetinde Sivas Kongresinde Mill Mcadeleye destek veren btn cemiyetler Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti ad altnda birletirilmitir. Ayrca bir Heyet-i Temsiliye oluturulmu, bu Heyet-i Temsiliyenin kapsam

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

291

btn Anadoluya amil olmu, bana da Mustafa Kemal Paa gemitir. Mustafa Kemal Paann yannda daha pek ok Kuvy Milliye yani Mill Mcadele Hareketi mensubu da Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan grevlerinden alnmlardr: Albay Refet Bey, Ali Fuat Paa, Cafer Tayyar Paa ve demi Kaymakam Bekir Sami Bey bunlardan sadece birkadr. Damat Ferit Paa Hkmetinin azil yntemine bavurmasnn nedeni; baz Kuv-y Milliyecilerin devlet ierisinde nemli mevkiler igal etmeleridir. Kuv-y Milliyeci asker ve mlk erkn, btn imknlarn Mill Mcadele Hareketinin gelimesi noktasnda kullanmaktadr. Ayrca asker ve mlk erkndan olmalar hasebiyle halk bu kiilerin szlerini dinlemektedir. te Damat Ferit Paa ve Hkmeti, Kuv-y Milliyecileri azlederek, onlarn, makamlarnn yetkilerini kullanmalarnn nne gemeye almaktadr. Nihai olarak amalanan udur: Kuv-y Milliyeciler azledilince sradan vatanda olacaklar, byle olunca da hem halk hem de dier asker ve mlk erkn artk Kuvy Millliyecileri dikkate almayacaktr. Fakat byle olmam Kuv-y Milliye-halk birliktelii bozulamamtr. Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn giritii Mill Mcadele Hareketi, Damat Ferit Paa Hkmetleri tarafndan engellenmeye allmtr. Bu hareketin nne gemek maksadyla birok yol denenmitir: ttihatlk itham, bunlardan sadece birisidir. Mill Mcadeleyi yrtenler ve bu yolda ilerleyenler Damat Ferit Paa Hkmeti tarafndan ttihatlkla sulanmlardr. nk Damat Ferit Paa Hkmeti biliyordu ki, I. Dnya Savann mesulleri olan ttihat ve Terakki mensuplarna halkn nemli bir ksm tarafndan iddetle tepki gsteriliyordu. O yzdendir ki

292

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Kuv-y Milliye Hareketini ttihat ve Terakkinin bir yeniden dirilii olarak halka takdim etti. Yani halkn ttihat ve Terakkiye olan nefretinden istifade etmeye alt ve bu suretle Kuv-y Milliye Hareketine katlmlarn nne gemenin gayreti ierisinde oldu. Kuv-y Milliyecilerin Enver, Talat ve Cemal Paalar yeniden iktidara getirmek iin aba harcadklar zerine propagandalar yaptrd. Ayrca stanbul basnnn nemli bir ksm da Damat Ferit Paann ttihat sylemine canhra bir ekilde destek verdi. Fakat buna ramen halkn Kuv-y Milliye Hareketine olan gveninin nne geilemedi. Damat Ferit Paa, ttihatlk ithamnn tek bana fayda vermediini, Kuv-y Milliyenin gnbegn Anadoluda daha da kk saldn grnce ttihatlk ithamnn yannda Boleviklik, sahte milliyetperverlik, bailik, ekyalk ve Anadolunun yeni Cellileri gibi ithamlardan da yararlanmaya almtr. Mesel stanbul basnnda Damat Ferit Paa destekisi Refii Cevadn bir makalesindeki u ifadesi, Kuv-y Milliyeye kar olan dmanl gstermesi bakmndan ok mhimdir: ttihatlk bahusus ttihatln Anadoludaki imdiki ekli Bolevikliin kpkzl bir eklidir. Yani Damat Ferit Paa ve destekileri, Kuv-y Milliyecileri, Allahn ve dinin dman olan Boleviklerle birlikte hareket etmek; hatta Bolevik olmakla sulamaktadrlar. te bu tr propagandalar Kuv-y Milliye Hareketini ortadan kaldrmay baaramad ise de baz yerlerde isyanlarn kmasna sebep olmutur: Anzavur Ahmet iki defa isyan etmitir. Konya-Bozkrda isyanlar kmtr. Bolu, Dzce, Hendekte isyanlar vuku bulmutur. Mesel Hendekte isyan ktnda, Yirmidrdnc Frka Kumandan Mahmut Bey isyan bastrmak iin Hendee geldiinde, isyan eden Hendeklilerden bir ksm

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

293

civar kylerde; Bolevikler (Kuv-y Milliyeciler) Hendei bast. Mslmanlk ve namusumuz tehlikededir. Allahn seven Hendee kosun. diye irkin propagandalar yapmlardr. Btn bunlar gstermektedir ki; Damat Ferit Paann Kuv-y Milliyeye ynelttii Bolevik itham baz evrelerce benimsenmitir. Nihayetinde Damat Ferit Paann propagandalar ksm olarak amacna ulap Mustafa Kemal Paa nderliindeki Kuv-y Milliye Hareketini bir mddet oyalam; fakat Kuv-y Milliyenin ortadan kaldrlmasn salayamamtr. Damat Ferit Paa IV. Defa Sadarete geldiinde de Kuv-y Milliyecilerle uramaya devam etmitir. Zaten Padiah Sultan Vahdettin, Damat Ferit Paann Sadarete getirildiini bildiren Hatt- Hmaynunda Paay Kuvy Milliyeyi ortadan kaldrmakla grevlendirdiini ve Kuv-y Milliyeye kar alnacak her tedbire azam destek vereceini bildirmiti. Nitekim Padiahn yannda ngilizler de Damat Ferit Paann iktidara geliini desteklemilerdir. Damat Ferit Paada kendisini destekleyenleri mahcup etmemek iin elinden gelen gayreti gstermi, daha iktidara gelir gelmez Kuv-y Milliyecilerle mcadele edileceini Hkmetin Beyannamesinde mjdelemitir! Hkmetin Beyannamesinin ardndan eyhlislam Drrzde Abdullah Efendiye bir de Fetv kartmtr. Drrzde Abdullah Efendinin verdii Fetvda Kuv-y Milliyecilerin ullemre kar gelen kiiler olduklar vurgulanp, ldrlmelerinin caiz olduu belirtilmi, halkn Kuv-y Milliyeye kar giriecei bir hareketin kyam olaca dillendirilmitir. Kuv-y Milliyecilere kar mcadele etmenin din bir vecibe olaca, bu yolda lenlerin ehit olacaklar da Mslman-Trk halkna duyurulmutur. Meclisin almas arifesinde gerekleen bu hadiselerin amalarndan birisi

294

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

de Ankarada bir meclisin almasnn nne gemektir. Nitekim Damat Ferit Paa Hkmeti meclis aldktan ve hkmet tekil olduktan sonra Kuv-y Milliye aleyhindeki giriimlerini biraz daha ilerletmi ve Kuv-y Milliye Hareketinin lider kadrosunu Divn- Harb-i rfde yargtlatp idama mahkm ettirmidir. Bu suretle TBMM Bakan Mustafa Kemal Paa ve btn cra Vekilleri gyaben idam cezasna arptrlmlardr. Nihayetinde ortaya kan sonu; stanbul Hkmeti tarafndan gyaben idam cezasna arptrlm bir hkmet olan Birinci TBMM Hkmeti memleketin kaderine el koymutur. Damat Ferit Paa, Kuv-y Milliyecileri gyaben idama mahkm etmekle yetinmemi, ald btn tedbirlerin bir fayda salamadn grdnden dolaydr ki, Kuv-y Milliyeyi ortadan kaldrmak adna asker g kullanmna da tevessl etmitir. Nihayetinde ngilizlerin de desteiyle Kuv-y nzibatiye birlikleri vcuda getirilmi, fakat bu giriim de Kuv-y Milliye Hareketini durdurmaya yetmemitir. Yine Anadolu Fevkalade Mfettilii adnda bir giriim de Kuv-y Milliye Hareketini bastrmaya muktedir olamamtr. Aksine mill iradeye mstenit TBMM nderliindeki Mill Mcadele Hareketi gnbegn g ve nfuzunu arttrmtr. Damat Ferit Paann Kuv-y Milliyeyi ortadan kaldrmaya ynelik btn giriimleri Mill Mcadele Hareketi tarafndan bastrlmtr. En nihayetinde TBMMnin almas ve memleketin kaderine tamamen el koymas ve giriilen stiklal Mcadelesi neticesinde mill iradeye mstenit bamsz bir devlet ortaya kmtr.

Bibliyografya
ARV BELGELER Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Arivi (TTE) Genelkurmay Asker Tarih ve Stratejik Ett Bakanl Arivi (ATASE) Babakanlk Osmanl Arivi Belgeleri (BOA) - Bb- li Evrak Odas (BEO) - Dhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Asayi Kalemi (DH. EUM. AY) - Dhiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Kalem-i Ummi (DH. EUM. KLU) - Dhiliye Nezareti dare-i Umumiye (DH. . UM.) - Dhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Mdriyeti (DHKMS) - Dhiliye Nezareti ifre Kalemi (DH-FR) - Dosya Usul radeler Tasnifi (DUT) - Meclis-i Vkel Mazbatalar (MV) - Satn Alnan Evrak, Ali Fuat Trkgeldi Evrak (HSD, AFT)

296

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

GAZETE VE DERGLER Alemdar Hkimiyet-i Milliye rade-i Milliye zmire Doru Peyam Peyam- Sabah Sebilrread Takvim-i Vekayi Vakit Yenign Asker Tarih Belgeleri Dergisi (ATBD) Harp Tarihi Vesikalar Dergisi (HTVD)

KTAPLAR ADIVAR, Halide Edip, Trkn Atele mtihan, Onbirinci Basm, Atlas Kitabevi, stanbul-1994. AHMET ZZET PAA, Feryadm, Cilt: II, (Yayna Hazrlayanlar: Sheyl zzet Furga-Yksel Kanar), Nehir Yaynlar, stanbul-1993. AKAM, Taner, nsan Haklar ve Ermeni Sorunu (ttihat Terakkiden Kurtulu Savana), mge Kitabevi Yaynlar, stanbul-1999. AKER, M. efik, 57. Tmen ve Aydn Mill Cidali, Cilt: 3, stanbul Asker Matbaas, stanbul1937.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

297

AKGNDZ, Murat, Osmanl Devletinde eyhlislmlk, Beyan Yaynlar, stanbul-2002. AKIN, Rdvan, TBMM Devleti (1920-1923), letiim Yaynlar, Birinci Basm, stanbul-2001. AKN, Sina, stanbul Hkmetleri ve Mill Mcadele, Cem Yaynevi, stanbul-1983. AKYZ, Yahya, Trk Kurtulu Sava ve Fransz Kamuoyu 19191922, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1988. ALBAYRAK, Sadk, Son Devir Osmanl Ulemas, Cilt: 1, stanbul-1996. ALTINSU, Abdlkadir, Osmanl eyhlislmlar, Ankara-1972. APAK, Rahmi, stiklal Savanda Garp Cephesi Nasl Kuruldu, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1990. APAK, Rahmi, Yetmilik Bir Subayn Hatralar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1988. ATA, Ferudun, gal stanbulunda Tehcir Yarglamalar, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara-2005. ATATRK le lgili Ariv Belgeleri, (1911-1921 Tarihleri Arasna Ait 106 Belge), Babakanlk Osmanl Arivleri Daire Bakanl Yayn, Ankara-1982. ATATRK, Gazi Mustafa Kemal, Nutuk Muhteviyatna Ait Vesaik-, Ankara-1927. ATATRK, Mustafa Kemal, Nutuk (1919-1927), Yayna Hazrlayan: Zeynep Korkmaz, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara2005.

298

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

ATATRKn Samsuna k ve Kurtulu Savann Balatlmasna Dair Belgeler, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1999. ATATRKn Sylev ve Demeleri I-III, Cilt:1, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1997. ATATRKn Tamim Telgraf ve Beyannameleri IV, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1991. ATAY, Falih Rfk, ankaya, Bate Yaynlar, stanbul1998. AVANAS, Ahmet, Mill Mcadelede Konya, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1998. AYBARS, Ergn, stiklal Mahkemeleri Yakn Tarihimizin Gerekleri-, Milliyet Yaynlar, kinci Basm, stanbul1998. AYDEMR, evket Sreyya, Tek Adam Mustafa Kemal (1919-1922), Cilt: II, Remzi Kitabevi, stanbul-1983. AYDINEL, Stk, Gneybat Anadoluda Kuv-y Milliye Harekt, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara-1990. AYKUT, en Nur, Mill Mcadelede Biga, Haziran-2006. BALCIOLU, Mustafa, ki syan Kogiri, PontusBir Paa -Nurettin Paa-, Nobel Yaynlar, Ankara2000. BARDAKI, Murat, ahbaba (Osmanoullarnn Son Hkmdar VI. Mehmed Vahideddinin Hayat, Hatralar, zel Mektuplar), Pan Yaynclk, Birinci Basm, stanbul-1988. BAYAR, Celal, Atatrkten Hatralar, Ankara-1955.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

299

BAYAR, Celal, Ben de Yazdm Mill Mcadeleye Giri-, Cilt: 5, Sabah Kitaplar, stanbul1997. BAYAR, Celal, Ben de Yazdm, Cilt: 7, Sabah Kitaplk, stanbul1997. BAYKAL, Bekir Stk, Heyet-i Temsiliye Kararlar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1974. BAYUR, Yusuf Hikmet, Trk nklb Tarihi, Cilt: III, Ksm IV, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1991. BELEN, Fahri, Trk Kurtulu Sava, Babakanlk Basmevi, Ankara1973. Beyehirli Gazilerin Mill Mcadele Hatralar, Derleyenler: Hasan Karaca-Mehmet Ko, (Editr: Ahmet Atalay), Konya-2000. BIYIKLIOLU, Tevfik, Atatrk Anadoluda (1919 1921), Cilt: I, kinci Basm, Kent Basmevi, stanbul1981. BIYIKLIOLU, Tevfik, Trakyada Mill Mcadele- Vesikalar, Resimler, Plan ve Haritalar-, Cilt: II, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1992. BIYIKLIOLU, Tevfik, Trakyada Mill Mcadele, Cilt: I, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1992. BLMEN, mer Nasuhi, Hukuku slmiye ve Islahat Fkhyye Kamusu, Cilt: 1, stanbul-1967. CEBESOY, Ali Fuat, Mill Mcadele Hatralar, Temel Yaynlar, stanbul-2000.

300

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

CRSS, Bilge, gal Altnda stanbul, kinci Basm, letiim Yaynlar, stanbul1994. AKMAK, Zafer, zmir ve evresinde Yunan gali ve Rum Mezalimi (1919-1922), Yeditepe Yaynevi, stanbul-2007. ARIKLI, Hacim Muhittin, Balkesir ve Alaehir Kongreleri ve Hacim Muhittin arklnn Kuvay Millye Hatralar 1919-1920, Yayna Hazrlayan: erafettin Turan, Trk nklp Tarihi Enstits Yaynlar, Ankara-1967. ELEB, Mevlt, Mill Mcadele Dneminde Trktalyan likileri, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara2002. ELK, Kemal, Mill Mcadelede Adana ve Havalisi (1918-1922), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1999. ERKES ETHEM, Anlarm, Berfin Yaynlar, stanbul-1994. OKER, Fahri, Trk Parlamento Tarihi, Mill Mcadele ve TBMM I. Dnem 1919-1923, Cilt: I, Trkiye Byk Millet Meclisi Vakf Yaynlar, Ankara-1994. OKER, Fahri, Trk Parlamento Tarihi, Mill Mcadele ve TBMM I. Dnem 1919-1923, Cilt: III, Trkiye Byk Millet Meclisi Vakf Yaynlar, Ankara-1995. DANIMAN, H. Basri, Art Diplomat-Son Osmanl Hariciye Nazrlarndan Mustafa Reit Paa, Arba Yaynlar, stanbul 1998. DANMEND, smail Hmi, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, Cilt: IV, Trkiye Yaynevi, stanbul-1972.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

301

DANMEND, smail Hmi, zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi, Cilt: V, Trkiye Yaynevi, stanbul-1971. DEMREL, Ahmet, Birinci Mecliste Muhalefet, kinci Grup, kinci Basm, letiim Yaynlar, stanbul-1994. DNMEZ, Cengiz, Mill Mcadeleye Kar Bir Cemiyet: ngiliz Muhibleri Cemiyeti, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1999. ELMEZ, Mmtaz kr, Mill Mcadelede Bursa, Tercman Yaynlar, stanbul-1980. ERDEHA, Kamil, Mill Mcadelede Vilyetler ve Valiler, Remzi Kitabevi, stanbul-1975. ERTRK, Hsamettin, ki Devrin Perde Arkas, Yayna Hazrlayan: Samih Nafiz Tansu, Birinci Basm, Sebil Yaynlar, stanbul-1994. ERTRK, Hsamettin, Mill Mcadele Senelerinde Tekilt- Mahsusa, Daktilo Metin, Yayna Hazrlayan: Tevfik Apay, Genelkurmay ATASE Ktphanesi, Ankara-1985. EZHERL, hsan, Trkiye Byk Millet Meclisi (19201992) ve Osmanl Meclis-i Mebusan (1877-1920), kinci Basm, TBMM Kltr, Sanat ve Yayn Kurulu Yaynlar, Ankara-1992. GENOSMANOLU K. Zeki-N. Ahmet Banolu, Atatrk Ansiklopedisi, Trkiye Cumhuriyeti Siyasi Tarihi, Cilt: 5, May Yaynlar, stanbul1971. GOLOLU, Mahmut, nc Merutiyet 1920, Ankara-1970.

302

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

GK, Hayrullah, Mareal Fevzi akmakn Asker ve Siyas Faaliyetleri (1876-1950), Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1997. GKBEL, Asaf, Mill Mcadelede Aydn, Cokun Matbaas, Aydn1964. GRGL, smet, On Yllk Harbin Kadrosu 1912 1922, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1993. GZTEPE, Tark Mmtaz, Osmanoullarnn Son Padiah Vahideddin Mtareke Gayyasnda, Sebil Yaynlar, stanbul-1969. GNER, Zekai-Orhan Kabata, Mill Mcadele Dnemi Beyannameleri ve Basn, Atatrk Kltr Merkezi Yayn, Ankara1990. GVEN, Zht, Anzavur syan-Kurtulu Sava Hatralarndan Ac Bir Sayfa, Ankara-1965. HOGR, smail Aydn, Kurtulu Savanda Biga, Biga1970. HLAG, Orhan, Mill Mcadelede Bursa, Emre Yaynlar, stanbul-2001. ILGAR, hsan, Mtarekede Yerli ve Yabanc Basn, Kervan Yaynlar, stanbul1973. ILGAR, hsan, Trkiye Byk Millet Meclisi (19201998) ve Osmanl Meclis-i Mebusan (1877-1920), Geniletilmi kinci Bask, Ankara-1998. DEMR, Ulu, Biga Ayaklanmas ve Anzavur Olaylar (Gnlk Anlar), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1989.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

303

LGREL, Mcteba, Mill Mcadelede Balkesir Kongreleri, Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1999. NAL, bnlemin Mahmut Kemal, Son Sadrazamlar, Cilt: IV, nc Basm, Dergh Yaynlar, stanbul-1982. JAESCHKE, Gotthard, Kurtulu Sava ile lgili ngiliz Belgeleri, eviren: Cemal Kprl, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1971. JAESCHKE, Gotthard, Trk Kurtulu Sava Kronolojisi Mondrostan Mudanyaya Kadar (30 Ekim 191811 Ekim 1922), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1989. KADR, Hseyin Kazm, Merutiyetten Cumhuriyete Hatralarm, Hazrlayan: smail Kara, letiim Yaynlar, stanbul-1991. KANDEMR, Feridun, stikll Savanda Bozguncular ve Casuslar, stanbul-1964. KANSU, M. Mfit, Erzurumdan lmne Kadar Atatrkle Beraber, Cilt: 1, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1986. KAPLAN Mehmet ve dierleri, Devrin Yazarlarnn Kalemiyle Mill Mcadele ve Gazi Mustafa Kemal, Cilt: 1, Kltr Bakanl Yaynlar, stanbul1981. KARABEKR, Cemal, Maka Silhhanesi Hatralar, stiklal Harbi Kahramanlar, Nehir Yaynlar, stanbul1991. KARABEKR, Kazm, stiklal Harbimiz, Merk Yaynclk, stanbul-1988.

304

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

KARACA, Taha Niyazi, Son Osmanl Meclis-i Mebusan Seimleri, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara-2004. KARAY, Refik Halid, Minelbab lelmihrab, nklp ve Aka Kitabevi, stanbul-1964. KERMAN, Zeynep, Belika Temsilcilii Vesikalarna Gre Mill Mcadele, Dergh Yaynlar, stanbul1982. KNROSS, Lord, Atatrk Bir Milletin Yeniden Douu-, Altn Kitaplar Yaynevi, 19. Basm, stanbul-2007. KOCAOLU, Bnyamin, Mtarekede ttihatlk, ttihat ve Terakki Frkasnn Dalmas (19181920), Temel Yaynlar, stanbul2006. KOYT, Talat, Kuran- Kerim Meali, Nkte Yaynevi, Konya-2005. KUTAY, Cemal, erkes Ethem Hadisesi (Kendi Hatralaryla), Tarih Ktphanesi Yaynlar, stanbul-1955. MEHMET ARF BEY, Anadolu nklb Mill Mcadele Anlar (1919-23), Yayna Hazrlayan: Blent Demirba, kinci Basm, Arba Yaynlar, stanbul-1992. MEHMET TEVFK BEY, Bir Devlet Adamnn: Mehmet Tevfik Beyin (Biren) II. Abdlhamit, Merutiyet ve Mtareke Devri Hatralar, Cilt: 2, Yayna Hazrlayan: F. Rezan Hrmen, Arma Yaynlar, stanbul-1993. MEVLNZADE RIFAT, ttihat Terakki ktidar ve Trkiye nklbnn Yz, Yedi klim Yaynlar, stanbul1993.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

305

OKDAY, efik, Bykbabam Son Sadrazam Ahmet Tevfik Paa, stanbul-1986. ZER, Kemal, Kurtulu Savanda Gnen, Trkdili Matbaas, Balkesir-1964. ZGL, M. Cemil, Heyet-i Temsiliyenin Ankaradaki almalar (27 Aralk 1919-23 Nisan 1920), Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-1989. ZSOY, Osman, Gazetecinin nfaz, Tima Yaynlar, stanbul1997. ZSOY, Osman, Saltanattan Cumhuriyete Giden Yolda Kurtulu Savann Perde Arkas, Aksoy Yaynclk, stanbul-1999. PAKALIN, Mehmed Zeki, Sicill-i Osman Zeyli, Cilt: VI, (Yayna Hazrlayanlar: zen Tok-Hava Seluk), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-2008. PAKALIN, Mehmed Zeki, Sicill-i Osman Zeyli, Cilt: X, (Yayna Hazrlayan: Serdar Sakin), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-2008. PAKALIN, Mehmed Zeki, Sicill-i Osman Zeyli, Cilt: XIX, (Yayna Hazrlayan: Mehmet Metin Hlag), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-2008. PEKER, Nureddin, 1918-1923 stiklal Savann Vesika ve Resimleri (nebolu-Kastamonu ve Havalisi Deniz ve Kara Harekt), stanbul-1955. REY, Ahmet Reit, Canl Tarihler, Grdklerim Yaptklarm 1890-1922, Yeni Matbaa, stanbul-1945. RIZA NUR, Hayat ve Hatratm, Cilt: III, Altnda Yaynevi, stanbul-1967.

306

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

SAKALLI, Bayram, Ankara ve evresinde Milli Faaliyetler, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara-1988. SANAY, Recai, Trk Casusu ngiliz Kemal stikll Harbinde, Nebiolu Yaynlar, stanbul-1958. SARIBAY, Selim, stiklal Savanda Mudurnu Bolu Dzce, Aydn-1943. SARIHAN, Zeki, Kurtulu Sava Gnl Mondrostan Erzurum Kongresine (30 Ekim 1918-22 Temmuz 1919)-, Cilt: I, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1993. SARIHAN, Zeki, Kurtulu Savanda kili ktidar, Birinci Basm, Kaynak Yaynlar, stanbul-2000. SARIKOYUNCU, Ali, Atatrk Din ve Din Adamlar, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, Ankara-2002. SARIKOYUNCU, Ali, Mill Mcadelede Din Adamlar, Cilt: I, kinci Basm, Diyanet leri Bakanl Yaynlar, Ankara-1997. SARIKOYUNCU, Ali, Milli Mcadelede Din Adamlar, Cilt: II, Diyanet leri Bakanl Yaynlar, Ankara-2002. SELEK, Sabahattin, Anadolu htilali, Cilt: 1, Dokuzuncu Basm, Kasta Yaynevi, stanbul2000. SMAV, Ltfi, Osmanl Saraynn Son Gnleri, Hrriyet Yaynlar, stanbul-Tarih Yok. SOFUOLU, Adnan, Kuva-y Milliye Dneminde Kuzeybat Anadolu (1919-1921), Genelkurmay Basmevi, Ankara-1994.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

307

SONYEL, Salahi R, Kurtulu Sava Gnlerinde ngiliz stihbarat Servisinin Trkiyedeki Eylemleri, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1995. SONYEL, Salahi R, Trk Kurtulu Sava ve D Politika, Cilt: I, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1995. SYLEMEZOLU, Galip Kemal, 30 Senelik Siyas Hatralarm (nc ve Son Cilt) 1918-1922, lk Matbaas, stanbul-1953. MR, Bill N, ngiliz Belgelerinde Atatrk, Cilt: II, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1975. MR, Bill N, Malta Srgnleri, stanbul-1976. TAALAN, Nurdoan, Egede Kurtulu Sava Balarken, Hr Yayn, stanbul-1981. TANSEL, Selahattin, Mondrostan Mudanyaya Kadar, Cilt: I, Mill Eitim Basmevi, stanbul1991. TANSEL, Selahattin, Mondrostan Mudanyaya Kadar, Cilt: III, Mill Eitim Basmevi, stanbul-1991. TARH IV, Kemalist Eitimin Tarih Dersleri (19311941), Kaynak Yaynlar, nc Basm, stanbul-2001. TBMM ZC, Devre I, tima Senesi I, Cilt: I, 3. Basl, TBMM Matbaas, Ankara-1959. TBMM ZC, Devre: 1, tima Senesi: 1, Cilt: 1, 3. Basl, TBMM Matbaas, Ankara-1981. TBMM ZC, Devre: 1, tima Senesi: 1, Cilt: 3, 3. Basl, TBMM Matbaas, Ankara-1981.

308

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

TEMEL, Mehmet, gal Yllarnda stanbulun Sosyal Durumu, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara1998. TEPEYRAN, Ebubekir Hazm, Belgelerle Kurtulu Sava Anlar, ada Yaynlar, stanbul-1982. TEPEYRAN, Ebubekir Hazm, Zalimane Bir dam Hkm, Milli Mecmua Basmevi, stanbul-1946. TEVETOLU, Fethi, Atatrkle Samsuna kanlar, Birinci Basm, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, Ankara-1987. TEVETOLU, Fethi, Mill Mcadele Yllarndaki Kurulular, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara1991. TUNAYA, Tark Zafer, Trkiyede Siyasal Partiler (Mtareke Dnemi), Cilt: 2, letiim Yaynlar, kinci Basm, stanbul2003. TUNAYA, Tark Zafer, Trkiyede Siyasal Partiler, Cilt. III, Hrriyet Vakf Yaynlar, stanbul-1989. TUNAYA, Tark Zafer, Trkiyede Siyasi Partiler 1859, Tpk Basm (stanbul 1952, Birinci Basm) Arba Yaynlar, stanbul-1995. TRK STKLAL HARB I Mondros Mtarekesi ve Tatbikat, nc Basm, Genelkurmay Yaynlar, Ankara1999. TRK STKLAL HARB IInci Cilt Bat Cephesi 1nci Ksm, nc Basm, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1999. TRK STKLAL HARB Ayaklanmalar 1919-1921 (TH), Cilt: VI, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1964.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

309

TRKGELD, Ali Fuat, Grp ittiklerim, nc Basm, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1984. TRKMEN, Zekeriya, Mtareke Dneminde Ordunun Durumu ve Yeniden Yaplanmas (1918-1920), Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara-2001. TRKMEN, Zekeriya, Yeni Devletin afanda Mustafa Kemal (Ekim 1918-Ocak 1920), Atatrk Aratrma Merkezi Yaynlar, Ankara-2002. ULUBELEN, Erol, ngiliz Belgelerinde Trkiye, stanbul-1967. ULU, Hakk Nait, Hemehrimiz Atatrk, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, Ankara-1997. ULU, Hakk Nait, Siyasi Ynleriyle Kurtulu Sava, Milliyet Yaynlar, stanbul-1973. UMAR, Bilge, zmirde Yunanlarn Son Gnleri, Bilgi Yaynevi, Ankara-1974. URAN, Hilmi, Hatralarm, Ankara-1959. UZUNARILI, smail Hakk, Osmanl Devletinin lmiye Tekilt, Ankara-1965. NAL, Muhittin, Miralay Bekir Sami Gnsavn Kurtulu Sava Anlar, Cem Yaynlar, II. Basm, stanbul-2002. YAHYA KEMAL, Siyas ve Edeb Portreler, nc Basm, stanbul Fetih Cemiyeti Yayn, stanbul1986. YALIN, E. Semih-Salim Koca, Mustafa Kemal Paann Anadoluya Geii, Berikan Yaynevi, Ankara2005.

310

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

YALMAN, Ahmet Emin, Yakn Tarihte Grdklerim ve Geirdiklerim I, Yayna Hazrlayan: Erol Sadi Erdin, stanbul-1997. YAVUZ, Bige, Kurtulu Sava Dneminde Trk-Fransz likileri 1919-1922, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1994. YUNUS NAD, Ankarann lk Gnleri, Hisar Matbaas, stanbul-1955. YUNUS NAD, Birinci Byk Millet Meclisinin Al ve syanlar, stanbul-1955. ZRCHER, Eric Jan, Mill Mcadelede ttihatlk, letiim Yaynlar, stanbul2003. MAKALELER Mill Mcadelenin lk Kabinesi, Tarih Konuuyor, Say: 4, Cilt: I, (Mays-1964). AKANDERE, Osman, 11 Nisan 1920 (1336) Tarihli Takvim-i Vekyide Kuv-y Milliye Aleyhinde Yaynlanan Kararlar, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 12, Say: 24, Ankara2003. AKANDERE, Osman, Mill Mcadelenin Balarnda Mustafa Kemal Paada Sine-i Millet Dncesi le Askerlik Mesleinden stifas ncesi ve Sonras Kendisine Gsterilen Ballklar, Seluk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Trkiyat Aratrmalar Dergisi, Say: 11, Bahar-2002.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

311

AKAM, Taner, Divan- Harbi rfilerin Kurulmasstanbul Yarglamalar, Tarih ve Toplum, Say: 137, (Mays 1995). ARMAOLU, Fahir, ngiliz Belgelerinde stanbulun gali Belleten, Cilt: LXII, Say: 234, (Austos 1998). ARSLAN, Ali, Anadolu Fevkalade Mfettii Umumilii, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Cilt: 4, Say: 16, Kasm-1995. ATAMER, Hamdi, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 4, Ocak1968. ATAMER, Hamdi, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 5, ubat-1968. ATAMER, Hamdi, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 6, Mart1968. ATAMER, Hamdi, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 7, Nisan-1968. ATAMER, Hamdi, Kuv-y Milliyeye Katlanlarn Listesi, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 8, Mays-1968. ATAMER, Hamdi, Mill Mcadeleye Katlanlar Hakknda Asker Yargtay Kararlar, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 3, stanbul-1967.

312

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

AYDIN, Mesut, Mill Mcadele Dneminde Anadoluya Giri ve klar Kontrol Altnda Tutan Kurulular, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 3, Say: 5, Ankara1990. AYIII, Metin, Bir Askeri Mahkeme: stanbul Birinci Divan- Harbi rfsi Yedinci Askeri Tarih Semineri Bildirileri I, Ankara-2000. BAYKAL, Bekir Stk, zmirin Yunanlar Tarafndan gali ve Bu Olayn Dou Anadoludaki Tepkileri, Atatrk Konferanslar III (1969), Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara-1970. BAYRAKTAR, Bayram, Kurtulu Savanda ngilterenin Ortadou Politikasna Bir Model: Anzavur Ayaklanmas, Asker Tarih Blteni Dergisi, Yl: 19, Say: 37, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-1994. BEYOLU, Sleyman, Bozkr syanlar, Bir, Say: 2, 1994. ALAR, Gnay, Kuvy- nzibtiye, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Say: 4, 15 Mays 1995. ALAR, Gnay, Mill Mcadelede Fetvalar Olayna Deiik Bir Adan Bak, Atatrk niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits Dergisi, 75. Yl zel Says, Say: 11, Erzurum1999. ERMAN, Azmi Nihat, Mill Mcadele Dneminde Kocaeli Blgesinde eteler, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 70, Kasm2002. ERSOY, Doan, Alaehir Kuva-y Milliye Hareketinin Mal Kaynaklar, Mill Mcadelede Alaehir

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

313

Kongresi (625 Austos 1919), Anadolu Matbaaclk, zmir1988. smet nnnn Zeynep Oraln Sorularna verdii yant, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 32, Nisan-1970. JAESCHKE, Gotthard, Milliyetiliin ve Dinin stiklal Harbindeki Rolleri, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 13, (Austos-1981), Ankara. KARACA, Taha Niyazi, Mill Mcadelede Bozkr syanlar, Erciyes niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Dergisi, Say: 16, 2004/1. KISIKLI, Emine, Mill Mcadele Balangcnda, Mustafa Kemal Paann Mill Hareketi, ttihat ve Terakki Faaliyetlerinde Uzak Tutma Teebbsleri, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 3, Say: 5, Ankara1990. KK, Cevdet, Damad Ferid Paa, slam Ansiklopedisi, Diyanet Vakf Yaynlar, Cilt: 8, stanbul1993. MERT, zcan, Anzavurun kinci Ayaklanmasnda Cemiyet-i Ahmediye, Prof. Dr. Mnir Aktepeye Armaan, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Enstits Dergisi, Say: 15, Sene: 1995-1997, stanbul-1997. MERT, zcan, Anzavurun lk Ayaklanmasna Ait Belgeler, Belleten, Cilt: LVI, Say: 217, Ankara-1992. ZKAYA, Ycel, Bamszlk Savanda Dernekler, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, Cilt: IV, Say: 10, (Kasm-1987), ZKAYA, Ycel, zmirin galinin Anadoludaki Tepkileri, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi

314

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 1, Say: 1, Mays-1988. SAKALLI, Bayram, Mill Mcadelede Ankarada Yaynlanan Fetvann Mill Birlik ve Beraberlii Salamadaki Rol, Trk Kltr Aratrmalar Prof Dr. erif Batava Armaan, Yl: XXV/2, Ankara-1987. SARIKOYUNCU, Ali, eyhlislam Mustafa Sabrinin Mill Mcadele ve Atatrk nklplar Kart Tutum ve Davranlar, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, Cilt: XIII, Say: 39, Kasm-1997. SERTOLU, Midhat, Mill Mcadeleye Yardm Ettikleri in Cezalandrlmak stenenlere Dair Yaynlanmam Belgeler, Hayat Tarih Mecmuas, Say: 2, Yl: 14, ubat1978. SERTOLU, Midhat, Son Osmanl Padiah VI. Mehmet Vahideddin, Hayat Tarih Mecmuas, Yl: 11, C. 2, Say: 7, (1 Temmuz 1975). SOFUOLU, Adnan, Refet Belenin nc Ordu Kumandanlndan Alnna Dair Bir Vesika zerine, Trk Kltr Dergisi, Yl: XXXVI, Say: 422. APOLYO, Enver Behnan, Mill Mcadelede Hamdullah Suphi, Trk Kltr, (Hamdullah Suphi Tanrver zel Says), Trk Kltr Aratrma Enstits, Say 45, Temmuz-1966. TEVETOLU, Fethi, Atatrk-ttihat ve Terakki, Atatrk Aratrma Merkezi Dergisi, Cilt: V, Say: 15, Temmuz1989. TUNAYA, Tark Zafer, Bamsz Trkiye Kurucusu Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmetinin 50.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

315

Yldnmnde, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 32, Nisan-1970. TRKMEN, H. lhan, Ahmet Anzavurun Gney Marmara syanlarnda ngiliz Devleti ve stanbul Damat Ferit Paa Hkmetlerinin lgisi ve Kkrtc Faaliyetleri, Trk Dnyas Tarih Dergisi, ubat-1992. TRKMEN, Zekeriya, Kuv-y Millye Hareketini Bastrmak zere stanbul Hkmetinin Kurduu Bir Tekilt: Anadolu Fevkalde Mfettii Umumilii, Trk Tarihilii ve Prof. Dr. Aydn Taneri Armaan, Ankara-1998. TRKMEN, Zekeriya, Mustafa Kemal Paann IX. Ordu Ktalar Mfettii Olarak Samsuna k ve Meydana Gelen Gelimeler, Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, Say: 124, stanbul, ubat 2000/01. TRKMEN, Zekeriya, Trk stiklal Harbi stihbaratlarndan ngiliz Kemalin Anzavur Ahmete Ynelik Takip Harekt (ngiliz Kemalin Hatralarna Gre), Asker Tarih Aratrmalar Dergisi, Yl: 4, Say: 8, Genelkurmay Yaynlar, Ankara-2006. ULU, Nait Hakk, Milletin Geleceini Dnmek in Bir Mill Meclis Kurulmas Lazmd -II-, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 32, 1970. ULU, Nait Hakk, Milletin Geleceini Dnmek in Bir Mill Meclis Kurulmas Lazmd -I-, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 31, Nisan-1970. ULU, Nait Hakk, Milletin Geleceini Dnmek in Bir Mill Meclis Kurulmas Lazmd -III-, Belgelerle Trk Tarihi, Say: 33, 1970.

316

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

UNAT, Faik Reit, Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyetinin Kuruluuna Ait Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 15, Cilt: III, Mays-1949. UNAT, Faik Reit, Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyetinin Kuruluuna Ait Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 2, Cilt: I, Austos-1941. UNAT, Faik Reit, Atatrkn Toplamak stedii Meclis-i Messisan, Belleten, Say: 84, Cilt: XXI, Ekim1957. UNAT, Faik Reit, Mustafa Kemal Paaya Dokuzuncu Ordu Ktaat Mfettii Sfatyla Verilen Vazife ve Salhiyetlere Dair Baz Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 12, Cilt: II, Nisan-1943. UNAT, Faik Reit, Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmetinin Kuruluuna Ait Baz Vesikalar, Tarih Vesikalar, Say: 6, Cilt: I, Nisan-1942. NAL, Ertan, 16 Mart Vakas, Hayat Tarih Mecmuas, Yl: 5, Say: 2, Cilt: I, (Mart-1969). NAL, Tahsin, stanbulun gali 16 Mart 1920, Trk Kltr, Yl: IX, Say: 101, (8 Mart 1971), Ankara-1971. YAMAN, Ahmet Emin, Anadoluda Kongre Kararlarnda Silahl Direni Glerinin Mal Finansman ile lgili Hkmler, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Yl: 1, Say: 1, Mays-1988. YAZICI, Nesimi, Mill Mcadelede Bir Mcahit Veya Ptr Hseyin Efenin Anlar, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits Atatrk Yolu Dergisi, Mays-Kasm-2002.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

317

YILMAZ, Durmu, Bir Mill Mcadele Muhalifi, mer Kazm ve ki Kitab, Seluk niversitesi Ata Dergisi, Say: 4, Konya1993.

TEZLER DEMRBA, Osman, ttihat ve Terakki Cemiyeti ve Mill Mcadele, yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul niversitesi Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Enstits, stanbul1999. ERDEM, . Can, Sadrazam Damat Ferit Paa, yaynlanmam Doktora Tezi, Marmara niversitesi Trkiyat Aratrmalar Enstits, stanbul2002. KARAASLAN, Halis, Mill Mcadele Dneminde syanlarn knda Dini Faaliyet ve Propagandann Rol, yaynlanmam Doktora Tezi, Dokuz Eyll niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, zmir1997. ZTRK, Reat, stanbul Basnnda Edebiyatlarn Mill Mcadeleye Bak, yaynlanmam Doktora Tezi, Ankara niversitesi Trk nklp Tarihi Enstits, Ankara1992. POLAT, Hasan Ali, Mill Mcadele Yllarnda Marmara Blgesinde Faaliyet Gsteren Mfrezeler, Milis Kuvvetleri ve eteler (1918-1922), yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Tarih Ana Bilim Dal Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Bilim Dal, Konya-2008. TUN, Salih, gal Dneminde stanbul Basn (1918 1920), yaynlanmam Doktora Tezi, stanbul niversitesi Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Enstits, stanbul1999.

Ekler

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

321

EK-1

BOA, MV, 216/54. Mustafa Kemal Paann azledilerek yerine Bahriye Nazr Hurit Paann tayini hakknda Meclis-i Vkela karar.

322

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-2

Takvim-i Vekayi, 13 Temmuz 1335/13 Temmuz 1919, Nu: 3596. Mustafa Kemal Paann nc Ordu Mfettiliinden azledildiine dair Takvim-i Vekyide yaynlanan rade-i Seniyye sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

323

EK-3

BOA, DUT, 163/31. Mustafa Kemal Paann nc Ordu Mfettiliinden azledildiine dair rade-i Seniyye sureti.

324

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-4

BOA, DH. FR. 101/1933. ngilizler tarafndan Samsuna karlan askerin igal mahiyetini haiz olmad ve Mustafa Kemal Paann harekt ve tertibatna katiyen uyulmamas gerektii ynnde Sivas Vilayetine gnderilen telgraf.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

325

EK-5

BOA, DH-FR, 100/174. Bu belge, Dhiliye Nazr Ali Kemal Beyin vilayetlere gnderdii gizli tamimdir. Burada Mustafa Kemal Paann byk bir asker olmakla beraber zamann siyasetine ayak uyduramadndan ve ngilizlerin srar ile grevden alndndan bahsedilmektedir.

326

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-6

BOA, DUT, 68/13. Mustafa Kemal Paann askerlik mesleinden azli, nian ve madalyalar ile fahri yaverlik rtbesinin de kaldrlmas hakknda 9 Austos 1335/9 Austos 1919 tarihli rade-i Seniyye sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

327

EK-7

Alemdar, 27 Temmuz 1335/27 Temmuz 1919, Nu: 1241524. Dhiliye Nazrnn Anadoludaki hareketin nne geilmesinin iinde bulunulan durumun bir gerei olduu ynndeki beyanat.

328

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-8

BOA, DUT, 9/140. Damat Ferit Paann Sadrazam olduunu bildiren Sultan Vahdettinin Hatt- Hmynu.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

329

EK-9

BOA, DUT, 9/140. Damat Ferit Paa Hkmetinin ibana geldikten sonraki ilk beyannamesi

330

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-10

BOA, DUT, 9/140. Damat Ferit Paa Hkmetinin eyhlislam Drrizade Abdullah Efendinin Kuv-y Milliyecilerin ldrlmelerinin caiz olduuna dair vermi olduu Fetv sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

331

EK-11

Alemdar, 13 Mays 1336/13 Mays 1920, Nu: 5072817. Mustafa Kemal Paa ve arkadalar hakknda 1. Divn- Harb-i rf Riyasetince verilen idam karar

332

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-12

Takvim-i Vekayi, 27 Mays 1336/27 Mays 1920, Nu: 3864. Mustafa Kemal Paa ve arkadalar hakknda 1. Divn- Harb-i rf Riyasetince verilen idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsteren rade-i Seniyye sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

333

EK-13

BOA, BEO, Umum No: 347564. TBMM Reisi Mustafa Kemal Paa ve arkadalarnn idam cezasna arptrlmalar hakkndaki Divn- Harb-i rf karar ve rade-i Seniyye ile onaynn Harbiye Nezareti tarafndan gereinin yaplmas hakknda belge.

334

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-14

BOA, DUT, 175/46. Mustafa Kemal Paa ve arkadalar hakknda 1. Divn- Harb-i rf Riyasetince verilen idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsteren rade-i Seniyye sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

335

EK-15

Vakit, 26 Mays 1336/26 Mays 1920, Nu: 899. Mareal Fevzi akmak hakknda 1. Divn- Harb-i rf tarafndan verilen idam karar.

336

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-16

Takvim-i Vekayi, 30 Mays 1336/30 Mays 1920, Nu: 3600. Mareal Fevzi akmak hakknda verilen idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsterir rade-i Seniyye sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

337

EK-17

BOA, DUT, 175/71. Mareal Fevzi akmak hakknda verilen idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsterir rade-i Seniyye sureti.

338

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-18

Vakit, 25 Mays 1336/25 Mays 1920, Nu: 898. Kuv-y Milliyenin nde gelenlerinden smet nn, Celalettin Arif ve dierlerinin (17 kiilik liste) Divn- harbe icabet etmeleri ynnde Vakit gazetesinde kan haber.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

339

EK-19

Alemdar, 25 Haziran 1336/25 Haziran 1920, Nu: 5492859. Kuv-y Milliyenin nde gelenlerinden smet nn, Celalettin Arif ve dierleri (17 kiilik liste) hakknda 1. Divn- Harb-i rf Riyasetince verilen idam karar.

340

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-20

Takvim-i Vekayi, 21 Haziran 1336/21 Haziran 1920, Nu: 3883. Kuv-y Milliyenin nde gelenlerinden smet nn, Celalettin Arif ve dierleri (17 kiilik liste) hakknda 1. Divn- Harb-i rf Riyasetince verilen idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsterir rade-i Seniyye sureti.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

341

EK-21

BOA, DUT, 176/118. Kuv-y Milliye ileri gelenlerinden smet nn ve arkadalar hakkndaki idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsterir rade-i Seniyye sureti.

342

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

EK-22

BOA, DUT, 97/22. Anadolu Fevkalade Mfetti-i Umumilii vezaif ve salahiyetine dair kararname.

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

343

EK-23

BOA, DUT, 79-5/117. Damat Ferit Paaya suikast tertibinde bulunan Dramal Rza Bey ve arkadalar hakkndaki idam kararnn Sultan Vahdettin tarafndan onaylandn gsterir rade-i Seniyye Sureti.

Dizin
A
Abdlhalim elebi 161 Abdulkadir Kemal Bey 161 Abdurrahman eref Bey 102, 164 Adil Bey 14, 64, 76, 254, 266, 268 Adnan Bey 95, 158, 164, 171, 173, 175, 183 Ahmet Anzavur 204, 206, 207, 208, 210, 211, 213, 215, 218, 221, 223, 225, 248 Ahmet Ferit Bey 161 Ahmet Hamdi Efendi 38 Ahmet Hulus 38 Ahmet Rasim 87, 138 Ahmet Reit Bey 134, 136 Ahmet zzet Paa 1, 2, 4, 9 Albay Kazm Bey 164 Alfred Rstem Bey 164, 171 Ali Ferit Paa 24 Ali Fuat Paa 32, 33, 34, 124, 171, 226, 246, 247, 291 Ali Galip Bey 29 Ali Kemal 22, 24, 33, 41, 46, 53, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 79, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 95, 102, 105, 137, 234, 235, 236, 237, 238, 240, 241, 248, 263, 267, 274, 276, 277, 281

346

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Ali Nadir Paa 9 Ali Rza (Bodur) 39 Ali Rza Paa 29, 35, 48, 90, 94, 95, 97, 135, 154, 205, 236, 240 Ali Said Paa 199 Amiral Calthorpe 2, 31, 61 Amiral de Robeck 61, 104, 108, 114, 120, 141, 165, 220, 221 Amiral Webb 165, 166 Antalya Mfts Ahmet Hamdi 39 Arnavud Aziz 218 Asitaneli Adil 39 Aziz Samih 267, 268, 275

B
Bademlili Hac Halil 202 Baha Sait Bey 242, 243 Bekir Sami Bey 37, 39, 77, 96, 143, 157, 165, 168, 182, 183, 188, 189, 217, 218, 241, 279, 280, 291 Belediye Reisi Mehmet Rasih 149 Belediye Reisi Mustafa 149 Besim Atalay 161 Bican Efendi 39, 268 Binba Muhittin 148 Binba Osman Bey 260 Binba Recep Bey 229 Bursa 262 Bursal oban smail 248

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

347

C
Cafer Tayyar Paa 34, 291 Cambazlar Hakk 206 Cami Bey 96, 157, 182 Celal Bayar 4, 44, 136 Celal Bey 35, 36 Celalettin Arif Bey 95, 153, 158, 161, 182 Cemal Bey 140, 198, 199, 200, 202, 268, 270, 271, 278 Cemal Karabekir 45, 271 Cemal Paa 62, 95, 135, 179 erkez Ethem 208, 209, 210, 214, 216, 217, 218, 219, 226, 239, 244, 249, 250, 251, 258 Cevad Paa 20

D
Damat Ferit Paa 7, 8, 9, 14, 15, 16, 17, 23, 26, 29, 30, 34, 36, 41, 42, 43, 47, 49, 58, 60, 61, 63, 67, 78, 85, 86, 92, 93, 94, 101, 102, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 116, 117, 118, 121, 122, 125, 128, 132, 133, 134, 136, 140, 143, 145, 146, 149, 150, 151, 154, 156, 157, 159, 163, 164, 165, 166, 168, 170, 173, 176, 177, 178, 179, 182, 185, 186, 192, 193, 194, 196, 197, 198, 205, 211, 212, 213, 215, 219, 221, 222, 224, 226, 227, 229, 231, 233, 234, 235, 236, 237, 238, 239, 240, 241, 244, 245, 248, 251, 255, 256, 260, 262, 265, 269, 271, 274, 276, 277, 281, 282, 289, 291, 292, 293, 294 Damat Ferit Paa Hkmeti 9, 42, 44, 47, 60, 67, 79, 93, 120, 123, 126, 128, 132, 134, 145, 152, 154, 156, 161, 163, 170, 172, 186, 194, 238, 289, 291, 294

348

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Demirci Efe 216 Divn- Harb-i rf 152, 164, 167, 170, 172, 173, 179, 180, 181, 182, 183, 185, 186, 187, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 234, 238, 241, 246, 256, 264, 269, 272, 273, 274, 276, 277, 278, 279, 281, 282, 284, 286, 294 Dramal Rza Bey 209, 234, 239, 244, 245, 246, 248, 249, 250, 251, 253, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 262, 264, 265, 267, 278, 282, 283, 284, 285 Drrzde Abdullah Efendi 47, 85, 86, 110, 127, 128, 129, 131, 135, 137, 145, 156, 201, 293

E
Ebubekir Hazm 103, 119, 271, 272, 273 Ebzziya Zade Talha Bey 165 Eref Edip Bey 134 Elaziz Mebusu Hseyin Bey 191 Elkesenin Nuri 206, 213 Elmall Hamdi (Yazr) 45 Emir Paa 161 Enver Paa 54, 59, 61, 78, 166 Erknharp Kaymakam Sadullah Bey 1

F
Fahrettin Bey 39, 110, 165 Falih Rfk Bey 164 Fatih Mderrisi Mehmet Necati 149 Fatin Bey 183, 187 Fehmi Bey 38

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

349

Fettah Bey 168 Fevzi Paa 135, 157, 164, 173, 178, 179, 180, 181, 183

G
Galip Bey 14, 29, 68, 149 Gavur mam 214, 215, 248 General Milne 19, 20, 61, 166 Gzel avu 202

H
Hacim Muhittin 239, 242, 244, 248, 250, 251, 257, 277, 280 Hafz Emin Bey 216 Hafz Mahmud Bey 91 Hafz smail 47, 71, 72 Hakk Behi 96, 157, 161, 165, 182 Hakk Halit 74 Halide Edip 164, 171, 177 Halil brahim 262, 263 Halil brahim Bey 248, 252, 253, 254, 261, 262, 265, 267, 284, 285 Hamdullah Suphi Bey 161, 165, 187 Hariciye Mstear Read Hikmet 1 Hasan Tahsin Bey 262 Hasan zzet Efendi 7 Haydar Bey 161 Hoca Abdlhalim 202 Hoca Abdullah 202

350

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Hoca Sabit 202 Hogarth 5 Hohler 43 Hukuk Maviri Eref 148 Hurid Paa 22 Hsamettin Ertrk 3, 220, 258, 269 Hseyin Avni Bey 39 Hseyin Hsn 38, 190 Hseyin Kazm Bey 103, 109 Hseyin Selahattin 39 Hsn Paa 164

J
Jaeschke 2, 5, 43, 46, 61, 62, 103, 136, 150, 225

K
Kara Vasf Bey 164, 171, 243 Kaymakam Hseyin kr 147 Kaymakam Musa Kazm 148 Kaymakam Vekili Sami Bey 202 Kazm Karabekir 20, 68, 139, 165, 290 Kazm Karabekir Paa 20 Kazm Paa 164, 190 Kemal Bey 263 Kerim Paa 64, 76 Kdemli Yzba erafettin 148 Kdemli Yzba Hasan Tahsin 148 Krehir Mfts Recep Efendi 231 Kprl Hamdi Bey 248, 249 Krt Mehmet avu 214

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

351

Krtolu Musa 202 Kuv-y Milliye 17, 28, 35, 36, 38, 42, 44, 47, 48, 49, 51, 53, 54, 55, 56, 57, 60, 63, 66, 67, 71, 74, 78, 80, 82, 84, 85, 86, 87, 89, 92, 93, 101, 105, 106, 107, 109, 111, 112, 114, 116, 118, 121, 123, 127, 129, 131, 132, 133, 134, 137, 140, 143, 146, 148, 151, 155, 156, 164, 165, 169, 170, 174, 178, 179, 183, 185, 186, 188, 189, 190, 191, 194, 196, 197, 198, 199, 200, 203, 204, 205, 206, 208, 211, 212, 215, 216, 217, 218, 219, 221, 223, 225, 226, 227, 231, 233, 235, 238, 240, 241, 242, 244, 252, 263, 266, 267, 268, 271, 273, 278, 280, 282, 284, 289, 291, 292, 293, 294 Kuv-y nzibatiye 16, 87, 149, 190, 194, 219, 220, 221, 222, 223, 224, 225, 226, 227, 229, 294 Kuv-y Seyyre 209, 216

L
Lord Curzon 5, 62, 104, 122, 141, 221 Loyd George 47 Ltfi Simavi Bey 135

M
Mahmut Bey 73, 292 Mehmed Kaptan 253 Mehmet Akif 77, 164 Mehmet Ali Bey 234, 254, 268, 281, 285 Mehmet Arif Bey 20, 25, 30, 142, 220 Mehmet Rifat Efendi 144, 165, 183, 188 Mehmet Sabit bin Ahmet 147 Mehmet (Tarhan) 39

352

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Mill Mcadele 2, 3, 4, 7, 9, 11, 13, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 27, 30, 32, 34, 35, 36, 38, 39, 42, 43, 44, 45, 47, 53, 55, 56, 59, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 70, 73, 76, 77, 78, 84, 88, 90, 91, 93, 94, 96, 97, 104, 106, 121, 128, 129, 137, 141, 142, 145, 147, 151, 156, 162, 163, 164, 170, 171, 172, 176, 178, 181, 184, 185, 187, 189, 193, 194, 195, 198, 199, 201, 207, 208, 209, 211, 229, 235, 236, 237, 243, 244, 246, 247, 249, 258, 259, 265, 289, 291, 294 Miralay Mehmet Refik 147 Miralay Zade Hamdi 149 Mir Zeki Paa 227, 228, 229, 231 Mft Mustafa Rasim 149 Mft Tevfik 149 Mustafa Fehmi Efendi 95, 157, 162, 182, 184 Mustafa Kemal Paa 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 29, 30, 31, 32, 34, 161, 164, 166, 167, 170, 171, 172, 173, 175, 176, 177, 178, 179, 183, 184, 185, 191, 193, 194, 197, 201, 205, 206, 229, 236, 246, 247, 263, 289, 291, 293, 294 Mustafa Paa 168, 170, 172, 173, 176, 195, 233, 269, 271, 272, 273, 280 Mustafa Sabri 39, 47, 48, 72, 82, 83, 86, 87, 137, 138, 188 Muvaffak Bey 9

N
Nazm Bey 199 Nazm Paa 34 ngiltere 2, 10, 25, 46, 60, 70, 72, 99, 101, 123, 141, 206, 213 Nurettin Paa 78, 190

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

353

O
mer Hulusi Bey 102 mer Kazm 55, 74, 75 Osman Kadri 69, 87, 138 Osmanl Devleti 2, 3, 7, 8, 17, 45, 47, 60, 83, 97, 114, 126, 128, 152, 169, 173, 180, 184, 219, 289 Osman Nevres (Hasan Tahsin) 11 Osman Nuri Efendi 36

P
Papaz Frew 200, 204, 211, 264 Piyade Binbas Cemal Bey 39 Polis Mdr Hasan Tahsin 260, 261, 262, 264, 270, 271, 276 Polis Mfettii Kemal Bey 260, 261

R
Raid Bey 39, 268 Rauf 1, 2, 3, 27, 33, 50, 54, 62, 98, 171, 179 Recep Paa 168 Refet Bey 30, 32, 199, 200, 203, 231, 291 Refii Cevad 42, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 71, 80, 82, 83, 84, 85, 105, 239, 267, 286, 292 Refik Bey 161 Refik Halit 22, 57, 58, 59, 60, 74, 105, 148, 237 Reit Bey 149 Remzi Bey 39, 242, 253, 254, 268 Rfat Paa 164 Rza Nur Bey 158, 162, 165, 182, 186

354

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

S
Sait Molla 91, 211, 234, 235, 237, 238, 240, 241, 248, 264, 274, 276, 277, 281 Salih Paa 95, 101, 106, 109, 111, 118, 135, 154, 179, 186, 240 Selahattin Bey 32, 165 Ser-Tabip Muavini Yzba Salih 148 Servet Efendi 161 Seyfi Bey 190 Sivas Kongresi 236 smail Efe 216 smail Fazl Paa 39, 96, 153, 158, 162, 182 smail Hakk 39, 128, 243, 269, 276, 277, 280 smail Ramiz Bey 164 smet Bey 39, 157, 165, 231 stanbul 19 Sleyman efik Paa 199, 223, 237 Slkll Davut 206

T
Tevfik Paa 4, 7, 104, 107, 109, 194, 195, 196, 232 Tevfik (Skti) 243, 254, 277, 286 Ticaret Reisi Sleyman 149 Tolcal Sleyman 243, 255, 256, 258, 260, 266, 268, 270, 277, 280 ttihat ve Terakki 1, 16, 42, 43, 44, 47, 48, 50, 51, 52, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 71, 95, 174, 183, 200, 254, 283, 284, 285, 286, 291

DAMAT FERT PAA HKMETLERNN MLL MCADELE KARITI POLTKALARI

355

U
Urfa Mutasarrf Nusret Bey 273 skdarl hsan 243, 269 skdar mam Hafz Nuri 266, 267

V
Vahdettin 1, 2, 10, 26, 42, 45, 48, 78, 104, 107, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 131, 132, 133, 135, 181, 185, 189, 204, 227, 235, 274, 289, 290 Vakit 262, 264 Vehbi Bey 200, 202 Vehip Paa 164

Y
Yahya Galip Efendi 38 Yarbay Arif Bey 202 Yarbay Rahmi Bey 209, 210 Yarbay Seni Bey 224 Yarbay zzet Bey 202 Yeniehirden Hasan 248, 252, 253, 277 Yusuf Kemal Bey 76, 95, 158, 161, 165, 182, 184 Yusuf Rasih Bey 39 Yusuf Ziya bin Hseyin 147 Yusuf zzet Paa 39, 126, 165, 183, 187, 209 Yzba Ali Rza 267, 275 Yzba Behzad Efendi 190 Yzba Fethi 267 Yzba Kadri Haydar 148 Yzba Kemalettin 148

356

OSMAN AKANDERE - HASAN AL POLAT

Z
Zeynel Abidin Efendi 198, 200 Ziyaeddin 195 Ziya ahan Bey 209 Zht Gven 245, 257

Prof. Dr. Osman AKANDERE 1959 ylnda Akehirde dodu. Ankara niversitesi Dil ve Tarih-Corafya Fakltesi Yakna Tarihi Blmnden 1979 ylnda mezun oldu. Yksek Lisans ve Doktorasn Seluk niversitesinde tamamlad. Almanyada dil, ngilterede ise yneticilik eitimleri grd. 1993 ylnda Yardmc Doent 2004 ylnda da Atatrk nklplar ve Trkiye Cumhuriyeti Tarihi alannda Doent oldu. Bilahare de 2009 ylnda Profesr olan Akandere, Seluk niversitesi Ahmet Keleolu Eitim Fakltesinde grev yapmaktadr. Alannda yaynlanm kitab ve uluslararas ve ulusal hakemli dergilerde ok sayda makalesi olan Akandere: Osmanl mp. Son Dnemi, Mill Mcadele Dnemi, Atatrk ve Trkiye Cumhuriyeti Tarihi zerine aratrmalar yapmakta ve almaktadr. Hasan Ali POLAT 1983 ylnda Hadimde dodu. Ondokuz Mays niversitesi Ordu Fen-Edebiyat Fakltesi Tarih Blmnden 2004 ylnda mezun oldu. Ardndan Seluk niversitesi, Sosyal Bilimler Enstits, Tarih ABD, Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Bilim Dalnda Yksek Lisans yapt (2008). Seluk niversitesi Beyehir Ali Akkanat Meslek Yksekokulunda Atatrk lkeleri ve nklp Tarihi Okutman olarak grev yapmakta, ayn zamanda Akdeniz niversitesi Tarih Ana Bilim Dalnda Doktora eitimine devam etmektedir.

Mondros Mtarekesi imzalandktan sonra tilaf Devletleri, mtareke maddeleri uyarnca Anadoluda igal hareketlerine giritiler. Trk halk, igallerin nne geebilmek iin Kuv-y Milliye tekilatlan ortaya kard ve igal kuvvetlerine kar Mustafa Kemal Paa liderliinde bamszlk mcadelesine, giriti. Trk milletinin bamszlk mcadelesi gerekletirdii Mtareke dneminde; Damat Ferit Paa be defa hkmet kurdu. Hkmetlerinin temel politikas, tilaf Devletleri ile iyi ilikiler kurulmas gerektii fikrine dayanyordu. Ona gre silahl direnie kalkmak memleketi atee atmaktan baka bir ey deildi. Bu yzdendir ki Sadrazam Damat Ferit Paa, Sultan Vahdettini de ikna etmek suretiyle silahl direni fikrini ortadan kaldrmak iin byk gayret sarf etti: Mustafa Kemal Paa ve arkadalarn mesleklerinden ihra ettirdi ve onlar hakknda idam kararlar kartt. Kuv-y Milliyecilerin ttihat, Bolevik, sahte milliyeti; hatta zndk ve dinsiz olduklar zerine propagandalara nclk etti. Mill Mcadele hareketini ortadan kaldrabilmek/etkisiz hale getirebilmek iin halk Kuv-y Milliyeciler aleyhine kkrtmak maksadyla fetvalar yaynlatt; Kuv-y nzibatiye adyla bir ordu kurdurdu. Anadolunun pek ok yerinde Mill Mcadele hareketine kar isyanlar kt. Paa, bu isyanlar destekledi. Btn bu faaliyetleri boyunca ngilizlerden byk destek grd. Elinizdeki bu eser, Damat Ferit Paa Hkmetlerinin, Mill Mcadeleyi engellemek adna hangi tedbirleri aldklarn, neler yaptklarn ve ne lde baarl olduklarn ortaya koymay amalamaktadr. Nihayetinde bu alma; Mtareke dneminde Damat Ferit Paa ve Hkmetleri ile Mill Mcadele hareketi arasndaki mcadeleyi doru bir ekilde anlama ve anlamlandrma abasnn bir rndr.
ISBN: 978-975-16-2416-1

Fiyat: 10 TL

web : www.atam.gov.tr e-posta : bilgi@atam.gov.tr