You are on page 1of 755

Nancy McWilliams

ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ
ΔΙΑΓΝΩΣΗ
επιμέλεια
Τάνια Αναγνωστοπούλου
Σοφία Τριλίβα

Η Ψυχαναλυτική Διάγνωση είναι ένα
περιεκτικό, εύκολο στην κατανόησή του βι­
βλίο ψυχοδυναμικής, που θεμελιώνει τις θεω­
ρητικές γνώσεις πάνω στις οποίες βασίστηκε η ψυ­
χαναλυτικού τύπου ψυχοθεραπεία. Το πεδίο της ψυχα­
νάλυσης, και συγκεκριμένα το «βασίλειο» της προσωπικό­
τητας και η διαδικασία της διάγνωσης, αποτελούν αχανείς το­
μείς που καταλαμβάνουν πολύ μεγάλο χώρο τόσο στη σκέψη των
ειδικών όσο και στα ράφια των βιβλιοθηκών. Με αφετηρία ένα
πλέγμα διιστάμενων θεμάτων και μιας πλούσιας και εκτενούς βι­
βλιογραφίας, η Nancy McWilliams ασκεί το έργο ενός αριστοτέχνη
κλινικού και συνθέτη της ψυχαναλυτικής σκέψης. Συλλαμβάνει την
ουσία των διαδικασιών που εξετάζονται και δίνει στις αφηρημένες
έννοιες πνοή ζωής. Συνθέτει και «υφαίνει» ποικίλα ευρήματα εντός
του χώρου της ψυχαναλυτικής παράδοσης σε ένα συνεκτικό σύνο­
λο. Το αποτέλεσμα είναι ένα πλούσιο σε υλικό βιβλίο, το οποίο πα­
ρατάσσει ποικίλες θεωρητικές προσεγγίσεις εντός των πλαισίων
της ψυχαναλυτικής σκέψης. Η διαυγής πένα της, η αβιαστή επιστημονικότητα της σκέψης της και οι διεισδυτικές κλινικές επεξηγή­
σεις γεφυρώνουν το βιβλίο με την τρέχουσα πρακτική, την έρευνα
και την επαγγελματική κατάρτιση. Το κείμενο παρέχει στους κλινι­
κούς μια ολοκληρωμένη πληροφόρηση για τη διάγνωση της
προσωπικότητας σε όλες της τις εκφάνσεις. Ένα βιβλίο
που απευθύνεται τόσο σε έμπειρους θεραπευτές, όσο
και σε αναγνώστες που θέλουν να γνωρίσουν το συ­
ναρπαστικό τομέα της ψυχαναλυτικής σκέψης.

9 789603

931317

ISBN 960-393-131-4

H Nancy McW illiams, Ph.D., είναι
καθηγήτρια στη Μεταπτυχιακή Σχο­
λή Εφαρμοσμένης Ψυχολογίας στο
Πανεπιστήμιο του Rutgers - The
State University of New Jersey. Εί­
ναι μέλος του Ινστιτούτου Ψυχανά­
λυσης και Ψυχοθεραπείας του New
Jersey και του Εθνικού Ψυχολογι­
κού Συνδέσμου για την Ψυχανάλυ­
ση. Εργάζεται ιδιωτικά ως ψυχοδυ­
ναμική ψυχοθεραπεύτρια και επόπτρια στο Flemington, New Jersey.
Έχει δημοσιεύσει άρθρα για τον αλτρουισμό, το φεμινισμό, τις διαφο­
ρές φύλου, τη σεξουαλικότητα, κα­
θώς και για την ψυχοπαθολογία και
τη θεραπευτική αντιμετώπιση ψυχο­
λογικών διαταραχών.

Τίτλος πρωτοτύπου: Nancy McWilliams,
Psychoanalytic Diagnosis
Copyright © 1994 The Guilford Press

Διόρθωση: Όλγα Παπακώστα, Χρύσα Ξενάκη
Σελιδοποίηση: Ευαγγελία Σταματέλλου
Εξώφυλλο: Μαρίνα Μπίτσικα
Copyright © 2000 «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ»
για την ελληνική γλώσσα σε όλο τον κόσμο
Η πνευματική ιδιοκτησία αποκτάται χωρίς καμιά διατύπωση και χωρίς την ανάγκη ρή­
τρας απαγορευτικής των προσβολών της. Επισημαίνεται πάντως ότι κατά το Ν. 2387/20
(όπως έχει τροποποιηθεί με τον Ν. 2121/93 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διεθνή Σύμ­
βαση της Βέρνης (που έχει κυρωθεί με το Ν. 100/1975) απαγορεύεται η αναδημοσίευ­
ση, η αποθήκευση σε κάποιο σύστημα διάσωσης και γενικά η αναπαραγωγή του παρό­
ντος έργου, με οποιοδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικά ή περιληπτικά, στο πρωτότυπο
ή σε μετάφραση ή άλλη διασκευή, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.

Εκδόσεις «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ»
Εμμ. Μπενάκη 59, 106 81 Αθήνα
τηλ.: 3302415, 3820612 - fax: 3836658
Βιβλιοπωλεία:
• Ζωοδ. Πηγής 21 & Τζαβέλλα 1, 106 81 Αθήνα
τηλ.: 3302033, 3301792, 3301362 - fax: 3817001
• Γ. Γενναδίου 6, 106 78 Αθήνα
τηλ.: 3817826, 3806661 - fax: 3836658
• Στοά Ορφέως, Στοά Βιβλίου,
Πεσμαζόγλου 5, 105 59 Αθήνα
τηλ.: 3211246

Θεσσαλονίκη:

Κ. Μελενίκου 30, 54 6
τηλ.: 245 222, 245 950- fax: 245 222

ISBN 960-393-131-4

Nancy McWilliams

ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ
Η κατανόηση της δομής της προσωπικότητας
στα πλαίσια της κλινικής διαδικασίας

μετάφραση
ΑΝΤΩΝΙΑ ΚΑΡΑΜΠΕΤΣΟΥ

επιμέλεια
ΤΑΝΙΑ ΑΝΑΓΝΟΣΤΟΠΟΥΛΟΥ
ΣΟΦΙΑ ΤΡΙΛΙΒΑ

Ελληνικά Γράμματα
Αθήνα 2000

Περιεχόμενα

Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση...........................................17
Πρόλογος .............................................................................. 23
Ευχαριστίες............................................................................29
Εισαγωγή................................................................................35
Ένα σχόλιο για την ορολογία.................................................36
Ένα σχόλιο για το ύ φ ο ς ........................................................ 40
I. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ...........................................43
1. Γιατί κάνουμε διάγνωση; .................................................45
Θεραπευτικός σχεδιασμός.................................................... 48
Προγνωστικές συνέπειες...................................................... 50
Προστασία του ασθενή ........................................................ 52
Η επικοινωνία της ενσυναίσθησης.........................................55
Παρεμπόδιση της φυγής ...................................................... 60
Πρόσθετα οφέλη .................................................................. 61
Περιορισμοί στη χρησιμότητα της διάγνωσης ..................... 65
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................... 67
2. Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα ..................... ,69
Η κλασική φροϊδική θεωρία των ενορμήσεων....................... 73
Η ψυχολογία του Ε γώ ............................................................ 82
Η θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο............................. 90

8

Ψυχαναλυτική Διαγνωοη

Ψυχολογία του Εαυτού .......................................................101

Άλλες ψυχαναλυτικές απόψεις για την εκτίμηση
της προσωπικότητας ...........................................................107
Περίληψη.............................................................................. 109
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 110
3. Εξελικτικά στάδια οργάνωσης
της προσωπικότητας.......................................................113
Ιστορικό πλαίσιο: διαγνωστικό επίπεδο της παθολογίας
του χαρακτήρα.................................................................... 117
Η διάγνωση σύμφωνα με τον Kraepelin: νευρώσεις σε
αντίθεση με τις ψυχώσεις.....................................................118
Οι διαγνωστικές κατηγορίες της ψυχολογίας του Εγώ:
νεύρωση συμπτωμάτων, νευρώσεις του χαρακτήρα
και ψύχω ση.......................................................................... 122
Διάγνωση των σχέσεων με το αντικείμενο:
ψυχοπαθολογία της μεταιχμιακής διαταραχής
της προσωπικότητας .......................................................... 131
Επιμέρους διαστάσεις ενός νευρωτικού-μεταιχμιακούψυχωτικού φάσματος...........................................................137
Περίληψη.............................................................................. 162
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 163
4. Κλινικές επιπτώσεις των εξελικτικών επιπέδων
οργάνωσης της προσωπικότητας ................................. 165
Ψυχαναλυτική θεραπεία με ασθενείς νευρωτικού
επιπέδου.............................................................................. 168
Ψυχαναλυτική θεραπεία με ασθενείς ψυχωτικού
επιπέδου .............................................................................. 174
Ψυχαναλυτική θεραπεία με ασθενείς με μεταιχμιακή
οργάνωση ............................................................................ 193

Περιεχόμενα

9

Αλληλεπίδραση των τυπολογικών διαστάσεων
με τις διαστάσεις ωρίμανσης του χαρακτήρα..................... 216
Περίληψη..............................................................................220
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 221
5. Πρωτογενείς (πρωτόγονες) αμυντικές διεργασίες — 223
Πρωτόγονη απόσυρση........................................................ 231
Άρνηση ................................................................................ 233
Παντοδύναμος έλεγχος...................................................... 237
Πρωτόγονη εξιδανίκευση (και υποτίμηση) ......................... 240
Προβολή, ενδοβολή και προβολική ταύτιση....................... 245
Διχοτόμηση του Εγώ .......................................................... 255
Διάσχιση ..............................................................................258
Περίληψη..............................................................................261
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 262
6. Δευτερογενείς (υψηλότερης τάξης) αμυντικές
διεργασίες ...................................................................... 263
Απώθηση..............................................................................264
Παλινδρόμηση .................................................................... 270
Μόνωση του συναισθήματος...............................................274
Διανοητικοποίηση................................................................ 276
Εκλογίκευση ................... .................................................... 277
Ηθικοποίηση ........................................................................ 279
Γνωστική απόσπαση............................................................ 282
Ακύρωση..............................................................................284
Στροφή της επιθετικότητας ενάντια στον εαυτό................. 287
Μετάθεση ............................................................................ 289
Αντιδραστικός σχηματισμός ...............................................291
Αντιστροφή.......................................................................... 294
Ταύτιση ................................................................................298

to

Ψυχαναλυτική Διάγνωση

Εκδραμάτιση........................................................................ 304
Σεξουαλική επένδυση (ενστικτοποίηση) ............................. 308
Μετουσίωση ........................................................................ 311
Περίληψη.............................................................................. 315
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 316
II. ΤΥΠΟΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ....................... 317
Οι αρχές της οργάνωσης των κεφαλαίων........................... 318
Χαρακτήρας, παθολογία του χαρακτήρα και
συνθήκες ζ ω ή ς .................................................................... 320
Περιορισμοί στην αλλαγή της προσωπικότητας................. 323
7. Ψυχοπαθητικές (αντικοινωνικές) προσωπικότητες . . . 327
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στην ψυχοπάθεια ................................................................ 329
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στην ψυχοπάθεια ................................................................ 331
Σχέσεις με το αντικείμενο στην ψυχοπάθεια....................... 337
Ο ψυχοπαθής Εαυτός.......................................................... 340
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους ψυχοπαθητικούς ασθενείς.....................................343
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
της ψυχοπάθειας ................................................................ 345
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 356
Περίληψη.............................................................................. 359
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 360
8. Ναρκισσιστικές προσωπικότητες ................................. 361
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στο ναρκισσισμό.................................................................. 367

Περιεχόμενα

11

Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στο ναρκισσισμό..................................................................370
Σχέσεις με το αντικείμενο στο ναρκισσισμό....................... 374
Ο ναρκισσιστικός Εαυτός.................................................... 379
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους ναρκισσιστικούς ασθενείς .....................................381
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
του ναρκισσισμού................................................................ 386
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 394
Περίληψη..............................................................................399
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 400
9. Σχιζοειδείς προσωπικότητες.........................................403
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στις σχιζοειδείς προσωπικότητες .......................................405
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στις σχιζοειδείς προσωπικότητες .......................................409
Σχέσεις με το αντικείμενο στις σχιζοειδείς
καταστάσεις ........................................................................410
Ο σχιζοειδής Εαυτός .......................................................... 415
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους σχιζοειδείς ασθενείς...............................................419
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
της σχιζοειδούς προσωπικότητας.......................................423
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 429
Περίληψη..............................................................................432
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 434
10. Παρανοϊκές προσωπικότητες .....................................435
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στις παρανοϊκές προσωπικότητες.......................................440

12

Ψυχαναλυτική Διάγνωση

Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στην παράνοια .................................................................... 443
Σχέσεις με το αντικείμενο στην παράνοια........................... 447
Ο παρανοϊκός Εαυτός .........................................................453
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους παρανοϊκούς ασθενείς ........................................... 457
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης της παράνοιας . . . 459
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 471
Περίληψη.............................................................................. 474
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 476
11. Καταθλιπτικές και μανιακές προσωπικότητες............477
Καταθλιπτικές προσωπικότητες...........................................478
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στην κατάθλιψη.................................................................... 481
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στην κατάθλιψη.................................................................... 485
Σχέσεις με το αντικείμενο στην κατάθλιψη......................... 490
Ο καταθλιπτικός Εαυτός .....................................................497
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους καταθλιπτικούς ασθενείς ....................................... 502
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
της κατάθλιψης.................................................................... 506
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 516
Μανιακές και υπομανιακές προσωπικότητες ..................... 520
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία στη μανία ........521
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες στη μ α νία ........522
Σχέσεις με το αντικείμενο στη μ α ν ία ................................... 523
Ο μανιακός Εαυτός.............................................................. 524
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους μανιακούς ασθενείς ...............................................525

Περιεχόμενα

13

Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης της μανίας
ή της υπομανίας.................................................................. 526
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 530
Περίληψη..............................................................................535
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 536
12. Μαζοχιστικές (αυτοηττώμενες) προσωπικότητες . . . . 537
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στο μαζοχισμό...................................................................... 543
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στο μαζοχισμό...................................................................... 545
Σχέσεις με το αντικείμενο στο μαζοχισμό........................... 551
Ο μαζοχιστικός Εαυτός ...................................................... 557
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους μαζοχιστικούς ασθενείς .........................................559
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
του μαζοχισμού.................................................................... 564
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 572
Περίληψη..............................................................................576
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 577
13. Ιδεοληπτικές και ψυχαναγκαστικές
προσωπικότητες .......................................................... 579
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στις ιδεοληπτικές και ψυχαναγκαστικές
προσωπικότητες.................................................................. 583
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στις ιδεοληπτικές και ψυχαναγκαστικές
προσωπικότητες.................................................................. 586
Σχέσεις με το αντικείμενο στις ιδεοληπτικές και
ψυχαναγκαστικές προσωπικότητες..................................... 593

14

Ψυχαναλυτική Διάγνωση

Ο ιδεοψυχαναγκαστικός Εαυτός......................................... 599
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση με τους ιδεσληπτικούς
και ψυχαναγκαστικούς ασθενείς ......................................... 605
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
της ιδεοληπτικής ή ψυχαναγκαστικής προσωπικότητας . . . 609
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 615
Περίληψη.............................................................................. 619
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 620
14. Υστερικές (δραματικές) προσωπικότητες ..................621
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στην υστερία........................................................................ 624
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στην υστερία........................................................................ 628
Σχέσεις με το αντικείμενο στην υστερία............................. 635
Ο υστερικός Εαυτός............................................................ 638
Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση με τους υστερικούς
ασθενείς .............................................................................. 643
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης της υστερίας . . . . 650
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 653
Περίληψη.............................................................................. 659
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 660
15. Διασχιστικές προσωπικότητες..................................... 661
Ενόρμηση, συναίσθημα και ιδιοσυγκρασία
στις διασχιστικές καταστάσεις............................................. 672
Αμυντικές και προσαρμοστικές διεργασίες
στις διασχιστικές καταστάσεις.............................................674
Σχέσεις με το αντικείμενο στις διασχιστικές
καταστάσεις ........................................................................ 679
Ο διασχιστικός Εαυτός.........................................................684

Περιεχόμενα

15

Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση
με τους διασχιστικούς ασθενείς .........................................687
Θεραπευτικές συνέπειες της διάγνωσης
της διασχιστικής κατάστασης .............................................692
Διαφοροδιάγνωση .............................................................. 698
Περίληψη..............................................................................706
Προτάσεις για περαιτέρω ενημέρωση................................. 708
Παράρτημα: προτεινόμενη μορφή διαγνωστικής
συνέντευξης........................................................................709
Δημογραφικά στοιχεία........................................................ 709
Τρέχοντα προβλήματα και η έναρξή τους........................... 709
Ατομικό ιστορικό.................................................................. 710
Τρέχουσα ψυχική κατάσταση...............................................711
Τελικά θέματα...................................................................... 712
Συμπεράσματα .................................................................... 712
Βιβλιογραφία........................................................................713
Γλωσσάριο ..........................................................................759

Ε ΙΣΑ ΓΩ ΓΗ
ΣΤΗ Ν ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚ ΔΟ ΣΗ

*
0 όρος «προσωπικότητα» χρησιμοποιείται με ποικίλους τρό­
πους και σε ποικίλα πλαίσια. Μιλούμε για προσωπικότητα τόσο
στην καθομιλουμένη (δηλαδή στην καθημερινή μας ζωή) όσο
και από τεχνική-επιστημονική σκοπιά. Ο όρος μπορεί να έχει εί­
τε θετική είτε αρνητική χροιά. Στην καθομιλουμένη ο όρος
«προσωπικότητα» έχει συχνά την έννοια του χαρίσματος («αυτή
η γυναίκα έχει προσωπικότητα», «αυτός ο άνθρωπος δεν έχει
καλή προσωπικότητα»). Ωστόσο, τις περισσότερες φορές χρη­
σιμοποιούμε τον όρο σε ένα γενικότερο πλαίσιο για να δηλώ­
σουμε τον τρόπο που το άτομο παρουσιάζει τον εαυτό του στο
εξωτερικό περιβάλλον. Αυτή η τελευταία χρήση του όρου είναι
πιο κοντά στον τεχνικό ορισμό της «προσωπικότητας», έτσι
όπως χρησιμοποιείται από τους ειδικούς της ψυχικής υγείας.
Δεν σημειώνεται σύγκλιση απόψεων σε ό,τι αφορά τον πλη­
ρέστερο ορισμό της προσωπικότητας, τόσο της φυσιολογικής
όσο και της παθολογικής. Η προσωπικότητα έχει προσδιοριστεί
ως το τελικό σύνολο των δράσεων και των αντιδράσεων (Hall,
Linzey & Campbell, 1998) και των σταθερών ιδιοτήτων του ατό­
μου που εκδηλώνονται μέσα από τη συμπεριφορά του σε μια
ευρεία ποικιλία περιστάσεων (Ryckman, 1993). Οι Carver και
Scheier (1996) περιγράφουν την προσωπικότητα ως «μια εσω­

«απαιτητι­ κές». η προσωπικότητα αποτε­ λεί περισσότερο μια σύνθετη και επαγωγική αφηρημένη έννοια παρά ένα απτό φαινόμενο. «ενδο-ψυχικές δομές» ή «προδιαθέσεις». Δεν υπάρχουν στεγανά όρια μεταξύ φυσιολογικής και παθο­ λογικής προσωπικότητας. Ακόμη και τα παιδιά σχολικής ηλικίας μπορούν. Επομένως είμαστε σε θέση να προβούμε σε κάποιες ση­ μαντικές γενικεύσεις. την οποία όρισε ως το αποτέλεσμα των μορφότυπων συμπεριφοράς που αναπτύσσονται ως απάντηση στις προ­ κλήσεις της ζωής κατά τα πρώτα έξι χρόνια της παιδικής ηλι­ κίας.18 Ψυχαναλυτική διάγνωση τερική δυναμική οργάνωση των ψυχοφυσιολογιών συστημά­ των που καθορίζουν τα χαρακτηριστικά μοτίβα της συμπεριφο­ ράς. Αυτοί οι τόσο απλοί όροι συνιστούν ουσιαστικά το πρώτο βήμα για τη διαφο­ ροποίηση των συστατικών στοιχείων της «προσωπικότητας». για παράδειγμα. συνθέτουν την προσωπικότητα και αποδεικνύονται λειτουργικά ή δυσλειτουργικά βάσει της αποτελεσματικότητάς τους σε συ­ γκεκριμένα διαπροσωπικά. «αγενείς». «αστείες». τα οποία συχνά αναφέρονται ως «χαρακτηριστικά». στενότερα οικογενειακά ή κοινωνικά πλαίσια. Οι δυσπροσαρμοστικοί και δυσλειτουργικοί τύποι αλ­ ληλεπίδρασης και συμπεριφοράς που είναι εμφανείς σε μια ποι­ κιλία πλαισίων θεωρούνται «δείκτες» ή συμπτώματα μιας υπο­ κείμενης διαταραχής της προσωπικότητας. αλλά ωστόσο αρκετά όμοιο με μορφότυπα συμπεριφοράς που παρατηρούνται σε πολλά άλλα άτομα.λπ. της σκέψης και των συναισθημάτων του ατόμου». τα χαρακτηριστικά γνωρί­ . Το συνολικό μορφότυπο συμπεριφοράς που επιδεικνύει το άτομο θεωρείται μοναδικό. Κατ’ αρχάς. Αυτά τα συστατικά στοιχεία. Ο Millon (1996) θεώρησε ότι η οργάνωση και η σύνθεση των τύπων της συμπεριφοράς αποτελεί μια σημαντική πτυχή της έννοιας «προ­ σωπικότητα». να κατηγοριοποιούν τους ανθρώ­ πους που γνωρίζουν ως προσωπικότητες «κακές». Δεύτερον. «καλοσυνάτες» κ.

Η ψυχοδυναμική.Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση 19 σματα που διαφοροποιούν τη φυσιολογική από τη μη φυσιολο­ γική λειτουργία χρειάζεται να αποσπαστούν από ένα σύμπλεγ­ μα στοιχείων (-δεικτών) που όχι μόνο επιτείνονται ή αποδυνα­ μώνονται κατά διαστήματα. Πολλοί κλινικοί ψυχολόγοι αρχίζουν τη μελέτη της προσωπικότητας μέσα από την ανασκόπηση της ψυχαναλυτικής βιβλιογραφίας . και άλλα διαγνωστι­ κά εγχειρίδια). της παθογένεσης και της θεραπευτικής αντιμε­ τώπισης των διαταραχών της προσωπικότητας. Με βάση την εμπειρία αρκετών χρόνων στη διδασκαλία της . ως προσέγγιση που επιχειρεί να εξηγήσει συνολικά την ψυχική ανάπτυξη του ατόμου. Έργο των κλινικών ψυχολόγων είναι η κα­ τανόηση της προσωπικότητας ως επιστήμης και η σύνδεση της ψυχοπαθολογίας και της προσωπικότητας μέσα σε ένα θεωρη­ τικό πλαίσιο. DSM. αλλά και συχνά αναπτύσσονται με ύπουλο και απρόβλεπτο τρόπο. Κάποιες άλλες προσεγγίσεις επιχειρούν να κα­ θορίσουν θεωρητικά θεμελιωμένα κριτήρια για την παθολογία της προσωπικότητας. Ορισμένες προσεγγίσεις εστιάζουν στα συμπτώματα που χαρακτηρίζουν την παθολογική προσωπικότητα αυτά καθεαυτά (το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών. έχει μακρά παρά­ δοση στη μελέτη της παθολογίας της προσωπικότητας. της αι­ τιολογίας της. Οι περισσότεροι φοιτητές συναντούν δυσκολία στην κατανόηση και στην εννοιολογική σύνθεση των άρθρων που πρέπει να μελετήσουν. Μέχρι σήμερα έχουν γίνει πολλές προσπάθειες να αναπτυ­ χθούν συγκεκριμένα κριτήρια για τη διάκριση της φυσιολογικής από την παθολογική προσωπικότητα. Τρίτον.μιας βι­ βλιογραφίας που χαρακτηρίζεται από πλούτο και διιστάμενες απόψεις. ο τρόπος με τον οποίο ένας ψυχολόγος ορίζει την προσωπικότητα εξαρτάται αποκλει­ στικά από το συγκεκριμένο θεωρητικό προσανατολισμό του.

Συλλαμβάνει την ουσία των δια­ δικασιών που εξετάζονται και δίνει στις αφηρημένες έννοιες πνοή ζωής. Συνθέτει και «υφαίνει» ποικίλα ευρήματα εντός του χώρου της ψυχαναλυτικής παράδοσης σε ένα συνεκτικό σύνο­ λο. Understanding Personality Structure in Clinical Pro­ cess. των θεωριών προσωπικότητας και των δεξιο­ τήτων της κλινικής συνέντευξης σε ψυχολόγους. εύκολο στην κατανόηση βιβλίο ψυχοδυναμικής. αποτελούν αχανείς τομείς που καταλαμβάνουν πο­ λύ μεγάλο χώρο τόσο στη σκέψη των ειδικών όσο και στα ρά­ φια των βιβλιοθηκών. και συγκεκρι­ μένα το «βασίλειο» της προσωπικότητας και η διαδικασία της διάγνωσης. Με αφετηρία ένα πλέγμα διιστάμενων θε­ μάτων και μιας πλούσιας και εκτενούς βιβλιογραφίας.20 Ψυχαναλυτική διάγνωση ψυχοπαθολογίας. καταλάβαμε ότι επιτέλους είχε δημοσιευθεί ένα τέτοιο βι­ βλίο. το οποίο παρατάσσει ποικίλες θεωρητικές προσεγγίσεις εντός των πλαι­ σίων της ψυχαναλυτικής σκέψης. που θεμελιώνει τις θεωρητι­ κές γνώσεις πάνω στις οποίες βασίστηκε η ψυχαναλυτικού τύ­ που ψυχοθεραπεία. η Nancy McWilliams ασκεί το έργο ενός αριστοτέχνη κλινικού και συνθέ­ τη της ψυχαναλυτικής σκέψης. Σε εμάς δεν απέμενε παρά να συμβάλουμε στην απόδοσή του στην ελληνική γλώσσα. αισθανθήκαμε ότι υπήρχε ανάγκη για ένα βιβλίο που να παρέχει απλές και πρακτικές οδηγίες για τη διαδικασία της διάγνωσης. Όταν πρωτοδιαβάσαμε το βιβλίο της Nancy McWilliams. την έρευνα και την επαγγελματική κατάρτιση. η αβίαστη επιστημονικότητα της σκέψης της και οι διεισδυτικές κλινι­ κές επεξηγήσεις γεφυρώνουν το βιβλίο με την τρέχουσα πρα­ κτική. Το αποτέλεσμα είναι ένα πλούσιο σε υλικό βιβλίο. Το πεδίο της ψυχανάλυσης. Η Ψυχαναλυτική Διάγνωση είναι ένα περιεκτικό. Το κείμενο παρέχει στους κλινικούς μια ολοκληρωμένη πληροφόρηση για τη διάγνωση της προσωπικότητας σε όλες της τις εκφάνσεις. Psychoanalytic Diagnosis. Η διαυγής πένα της. .

(1996). Personality and psychopathology: Building a clinical science.. M. California: Brooks/Cole. & Scheier. (1993). Σοφία Τριλίβα Πανεπιστήμιο Κρήτης Τάνια Αναγνωστοπούλου Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης . J. C. (1996). Pacific Grove. New York: Allyn and Bacon. T. S. Ryckman. Millon. θα ήθελα επίσης να την ευχαριστήσω για όλα όσα μου προσέφερε όταν ήμουν μαθήτριά της στο Graduate School of Applied and Professional Psychology.Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση 21 Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε την καθηγήτρια Nancy Mc­ Williams για την άδεια που μας έδωσε να μεταφράσουμε το βι­ βλίο της στην ελληνική γλώσσα. Hall. & Campbell. G. (1998).. Theories of perso­ nality (4th edition). New York: John Wiley & Sons. C. Perspectives on personality (3rd edition). Βιβλιογραφία Carver. B. F. Lindzey. Προσωπικά (Σοφία Τριλίβα).. S. Theories of personality (5th edition). M. Ελπίζουμε η ελληνική μετάφραση να φανεί αντάξια της γλαφυρότητας και της διαύγειας που χαρακτηρίζουν το ύφος της Nancy McWilliams. R. New York: John Wiley & Sons.

τα περισσότερα από αυτά αναφέρονται σε μια συσχέτιση του κλινικού υλικού με τις διαθέσιμες κατηγορίες που περιλαμβάνονται στην τελευταία έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου των Ψυχικών Διαταραχών (DSM) της Αμε­ ρικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας. έχω διαπιστώσει ότι όσοι από τους φοιτητές μου επιθυμούν να κατανοήσουν τις ατο­ . αν και έμμεση. τώρα που έχουν αναπτυχθεί πολλοί εναλλακτικοί τρόποι αντίληψης των ψυχολογικών προβλημάτων. Παρ’ όλα αυτά. μια νοσολογία που προσπάθη­ σε να ταξινομήσει τους τύπους της ψυχοπαθολογίας περιγραφι­ κά και όχι σύμφωνα με κάποια ιδιαίτερη ψυχολογική θεωρία.ΠΡΟΛΟΓΟΣ * Η επιθυμία μου να γράψω ένα εισαγωγικό εγχειρίδιο για τη διά­ γνωση του χαρακτήρα αναπτύχθηκε σταδιακά εδώ και πολλά χρόνια που διδάσκω τις ψυχαναλυτικές έννοιες σε εκπαιδευόμε­ νους θεραπευτές στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Εφαρμοσμένης και Επαγγελματικής Ψυχολογίας. συμπά­ θεια προς την ψυχανάλυση. στο Πανεπιστήμιο του Rutgers. Παρόλο που υπάρχουν πολλά πρόσφατα βιβλία για τη διαγνωστι­ κή αξιολόγηση. Οι κατηγορίες της ψυχοπαθολογίας στις δυο πρώτες εκδό­ σεις του DSM αντανακλούσαν μια σαφή. Η αλλαγή από μια έμφυτα δομική νοσολογία σε μια νοσολογία που απλώς είναι περιγραφική ενέ­ χει πολλά πλεονεκτήματα για τους ψυχοθεραπευτές.

Στο κείμενο που ακολουθεί ελπίζω να παρουσιάσω τις ψυ­ χαναλυτικές έννοιες της δομής της προσωπικότητας με έναν ενδιαφέροντα και ανθρωπιστικό τρόπο και να αποδείξω την κλι­ νική χρησιμότητα μια καλής διαγνωστικής διατύπωσης. με έμφαση στις ιδιορρυθμίες της. η δουλειά του Fenichel είναι αναχρονιστική.24 Ψυχαναλυτική διαγνωοιι μικές διαφορές σύμφωνα με ένα ψυχαναλυτικό μοντέλο δεν έχουν πλέον κάποιο εγχειρίδιο που να εξηγεί τις έννοιες με τις οποίες οι ψυχαναλυτές κατανοούν και θεραπεύουν τους πελάτες τους. Επιπλέον. ακολουθούμε­ νες από μια νύξη στη θεωρία του Erikson. Αυτό είναι το μόνο κείμενο που έχω υπόψη μου . χωρίς ωστόσο να αναφέρονται στο χαρα­ κτήρα και χωρίς να δίνουν μεγάλη προσοχή στον τρόπο με τον οποίο τα πρότυπα της προσωπικότητας θα πρέπει να επηρεά­ ζουν τον τόνο και το περιεχόμενο της θεραπευτικής εργασίας. καλύπτουν περισσότερες παραδοσιακές διαγνωστικές έννοιες. Ορισμένα ψυχαναλυτικά κείμενα. Όταν τους εξηγώ την ψυχαναλυτική «παράδοση» σε σχέση με την ενδεδειγμένη αντιμετώπιση της κάθε συγκεκριμένης κα­ τηγορίας ατόμων. που η έκθεση των προπτυχιακών φοιτητών στην ψυχαναλυτική σκέψη περιορί­ ζεται συνήθως σε δυο διαλέξεις για τη φροϊδική θεωρία των ενορμήσεων. Στην εποχή μας δεν υπάρχει μια τέτοια πηγή. ειδικά σήμερα. Σε αυ­ τό το εγχείρημα αισθάνομαι υπόχρεη στους McKinnon και Mi­ chels και στο βιβλίο τους The Psychiatric Interview in Clinical Practice (1971). τα οποία είναι επηρεασμένα από την ψυχολογία της παθολογικής συμπεριφο­ ράς (ψυχοπαθολογία). στη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο και στην ψυχολογία του Εαυτού. και αυτό γιατί δεν έχουν συμπεριληφθεί οι σημαντικές αλλαγές στην ψυχολογία του Εγώ. Ο κλασικός τό­ μος του Fenichel (1945) είναι υπερβολικά δυσνόητος για τους εκπαιδευόμενους θεραπευτές. οι φοιτητές μου αναρωτιούνται πού μπορούν να βρουν αυτή τη γνώση οργανωμένη και ολοκληρωμένη.

1980). Για τους αναγνώστες που θεωρούν ότι έχουν ψυχοδυναμικό προσανατολισμό.Πρόλογος 25 και το οποίο αντιπροσωπεύει ένα παρόμοιο εγχείρημα με αυτό που επιχειρώ εδώ. μολονότι εξακολου­ θεί να έχει αξία (δεδομένου ότι διαφωτίζει πολλές καταστά­ σεις). η ναρκισσιστική και η διασχιστική δομή του χαρακτήρα. Επειδή αυτή και άλλες παρόμοιες παραλείψεις εμποδίζουν την επικοινωνία ανά­ μεσα στους σύγχρονους κλινικούς που κάνουν διάγνωση και σε εκείνους για τους οποίους η παραδοσιακή ορολογία έχει νόη­ μα. Με αυτό το βιβλίο λοιπόν προσπάθησα να καλύψω μια έλλει­ ψη που έχω παρατηρήσει ότι υπάρχει στην εκπαίδευση των σύγχρονων φοιτητών ψυχοθεραπείας. Για παράδειγμα. Η απομάκρυνση από τη νοσολογία που στηριζόταν στις ψυ­ χαναλυτικές ιδέες έχει αποκλείσει πολλούς σημερινούς φοιτη­ τές από την επαφή με σημαντικές έννοιες με τις οποίες οι προηγούμενες γενιές εκπαιδευόμενων είχαν τουλάχιστον εξοι­ κειωθεί. να εκλεπτυνθεί και να αναθεωρηθεί καθώς ωριμάζουν ως κλινικοί και αντιμετωπίζουν την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κατάστασης γενικά και την ιδιοσυγκρασία κάθε ατόμου ειδικότερα. Αλλά και αυτό το βιβλίο. το βι­ βλίο θα αποτελέσει μια εισαγωγή στην ψυχαναλυτική διαγνω­ στική σκέψη που μπορεί να αναπτυχθεί. κλινικά πολύτιμη και τεχνικά ουσιαστική έννοια. είναι παρωχημένο. εφόσον δεν αναφέρεται στις πιο πρό­ σφατες χαρακτηρολογικές έννοιες όπως η μεταιχμιακή. η απάλειψη του όρου «υστερικός» από την ενότητα των Διαταραχών Προσωπικότητας της τρίτης έκδοσης του DSM (DSM-lll American Psychiatric Association. Για όσους δεν έλκονται . οι συνέπειες για τους αρχάριους θεραπευτές είναι αρνητι­ κές τόσο σε πρακτικό όσο και σε εκπαιδευτικό επίπεδο. η μαζοχιστική (αυτοηττώμενη). έχει στερή­ σει τους αρχάριους θεραπευτές από μια ιστορικά σημαντική. καθώς και από τις μεταγενέστερες εκδόσεις.

μια και ήμουν ένα νέο άτομο που ξεκινούσε τη σταδιοδρομία του στον τομέα της θεραπείας. *** Όταν για πρώτη φορά αποφάσισα ότι η ψυχαναλυτική ψυχοθε­ ραπεία ήταν αυτό με το οποίο ήθελα να ασχοληθώ. ψυχιατρικές νοσηλεύτριες. Το παρόν εγχειρίδιο απευθύνεται σε προπτυχιακούς φοιτη­ τές στους τομείς της κοινωνικής εργασίας και της ψυχολογίας. τον Theodor Reik. ο οποίος ασκούσε ακόμη το επάγγελμά του στην πόλη της Νέας Υόρκης. και του ζήτησα να με συμβουλεύσει. Θα με ευχαριστούσε. επίσης. ζήτησα μια συνάντηση με τον προστατευόμενο μαθητή του Freud.26 Ψυχαναλυτική διάγνωση από τον ψυχοδυναμικό τρόπο δουλειάς. θεραπευτές γάμου και οικογένειας και σε υποψήφιους σπουδαστές σε ψυχαναλυτικά ινστιτούτα. Ο πιο σίγουρος τρόπος να αποκτήσει κανείς μια γενική άποψη για τα ζητήματα που αφο­ ρούν τη διάγνωση είναι να εξερευνήσει όλες τις εσωτερικές . μου απάντησε με μια γεμάτη χάρη βιεν­ νέζικη έμφαση. θα πρέπει να κάνεις ανάλυση η ίδια». είτε επειδή διαφωνούν με ορισμένες βασικές υποθέσεις της ψυχαναλυτικής κατεύθυν­ σης είτε επειδή ο τομέας των ανθρώπινων σχέσεων που έχουν επιλέξει δεν συνδέεται με τις ψυχαναλυτικές έννοιες. Είναι η καλύτερη συμβουλή που μου έχουν δώ­ σει ποτέ και εξακολουθεί να ισχύει. σε ειδικευόμενους ψυχιάτρους. το βιβλίο θα τους βοηθήσει να αποκτήσουν κατάλληλες ψυχαναλυτικές γνώσεις και να είναι σε θέση να κατανοούν καλύτερα σε ποια θέματα αναφέρονται οι συνάδελφοί τους ψυχαναλυτές. αν αποδειχτεί ότι έχω οργανώσει και αναλύσει τις διαγνωστικές έννοιες και τις επιπτώσεις τους στη διεξαγωγή της θεραπείας με αρκετή πρωτοτυπία ώστε να κάνω το βιβλίο ενδιαφέρον και για πιο έμπειρους θεραπευτές. «Πρώτα απ’ όλα. ποιμαντορικούς σύμβουλους.

. εάν κατορ­ θώσω να προσφέρω μια χρήσιμη δομή μέσα από τη συγκεκρι­ μένη οργάνωση των ψυχαναλυτικών εννοιών.Πρόλογος 27 του μεταιχμιακές. γεμάτη σεβασμό εκτί­ μηση για τη δυναμική των άλλων. τότε θα έχω επιτύχει το στόχο μου. η οποία θα συμβάλει στην κατανόηση και θα αποτελέσει πηγή έμπνευσης των πολύπλοκων συναισθηματικών. θα μπορέσει να έχει και μια συμπονετική. ψυχωτικές και νευρωτικές πτυχές -κ α ι όλες τις διεργασίες που μπορούν να παγιωθούν στο χαρακτήρα του καθενός από εμάς. Αυτό το βιβλίο θα αποδειχθεί χρήσιμο στο βαθμό που του επιτρέπει ο αναγνώστης να είναι. Ένα εγχειρίδιο δεν είναι δυ­ νατόν να υποκαταστήσει το βάθος της προσωπικής ενόρασης. Όταν ο αναγνώστης καταφέ­ ρει να αναγνωρίσει και να αποδεχτεί την ψυχική του δυναμική. Ούτε είναι σε θέση να αναπτύξει μια βαθιά και μεταδοτική πε­ ποίθηση για την αποτελεσματικότητα της θεραπείας που μπο­ ρεί να επιτύχει η ατομική ψυχοθεραπεία. Ωστόσο. αισθητηριακών και γνωστικών αντιδράσεων που μπορεί να βιώσει ένας ευαίσθητος συνεντευκτής απέναντι σε έναν πάσχοντα.

Γι’ αυτό χρωστώ μεγάλη ευγνωμοσύνη σε πολ­ λούς ανθρώπους. παραβλέποντας τους κανόνες και εκτιμώντας τη μοναδικότητα του κάθε ατόμου. μου έδειξε πώς να προσεγγίζω τους ανθρώπους με ανοιχτό μυαλό. της εκπαίδευσής μου στη θεραπεία και των εμπει­ ριών της ζωής μου τα τελευταία τριάντα χρόνια σε σχέση με τη μάθηση και τη διδασκαλία για τη δομή της προσωπικότητας κάθε ατόμου. με μύησε στην παράδοση των θεωριών της προσωπικότητας και στη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο. Ο George Atwood. να κάνω μια διδακτορική διατριβή πάνω στο θέμα του χαρακτηρολογικού αλτρουισμού. Ο Daniel Ogilvie. ένα θέμα στο οποίο έχει και . ο αγαπημένος μου φίλος.Ε Υ Χ Α Ρ ΙΣ Τ ΙΕ Σ * Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια σύνθεση των ακαδημαϊκών μου γνώσεων. παρότι μάλλον δεν θα μπορέσω να τους αναφέρω όλους εδώ. Με έπεισε. οι οποίες γνώριζαν περισσότερα για την ατο­ μική ψυχολογία από τους περισσότερους ψυχολόγους. ο επόπτης της διδακτορικής μου δια­ τριβής και αργότερα πρόεδρος στο τμήμα όπου διδάσκω. η Dorothy Peavey και αργότερα η Margaret Fardy. Μεταξύ των δασκάλων μου. επίσης. άρχι­ σαν να μου παρέχουν υψηλής ποιότητας εκπαίδευση στην αξιολόγηση της προσωπικότητας από τα εφηβικά μου ακόμη χρόνια.

Πριν ακόμη κυριαρχήσει η έμφαση στις διαπροσωπικές σχέσεις.30 Ψυχαναλυτική δια γναuη] εκείνος διαπρέψει. αλλά το μεγαλύτερο μέρος όσων γνωρί­ ζω προέρχεται τελικά από την εποπτεία του Arthur Robbins. Arthur Robbins. Henry Sindos και η Doris Bernstein ήταν ιδιαίτερα ταλαντούχοι δάσκαλοι. Esther Menaker. υψηλή τέχνη και σοφία. Judith Felton Longue.τι μπορώ να εκφράσω με λέξεις. με μοναδικό τρόπο μη ελεγκτικός. Θέλω να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους Joseph Braun. Και ζητώ συγγνώμη που μέσα στο βιβλίο αναφέρω τόσες πολλές από τις ιδέες του χωρίς να τις αποδίδω σε αυτόν. Stanley Lependorff. ενσυναισθητικές και αισθητηριακές. αναλυτής της θεωρίας του ελέγχου. Milton Robin. Ο μακαρίτης Silvan Tomkins ήταν ενας εμπνευσμένος ακαδημαϊκός και στοχαστής. ενώ ο Stanley Moldawsky ήταν ένας. Στον Albert Shire χρωστώ πολλά πε­ ρισσότερα από ό. Alan Roland. επίσης. στους διδάσκοντες και τους διοικητικούς υπαλ­ λήλους στο Graduate School of Applied and Professional Psy­ . Μου είναι δύσκολο να πω ποια κλινική γνώ­ ση προήλθε από πού. Em­ manuel Hammer. Cecele Kraus. Carol Goodheart. μου δίδαξε με ποιο τρόπο να κάνω διάγνωση. Helene Schwartzbach και Floyd Turner για τη φιλία και την ενθάρρυνση που μου προ­ σφέρουν εδώ και περισσότερα από είκοσι χρόνια τώρα. ο δάσκαλος και φίλος μου. Οι συνάδελφοί μου στο Ινστιτούτο του New Jersey για την Ψυχανάλυση και την Ψυχοθεραπεία με τροφοδοτούν συνεχώς με νέες σκέψεις. Οι Michaela Babakin. συναισθηματικές. όχι μόνο με τις γνωστικές μου ικανό­ τητες αλλά και με τις αισθητικές. Peter Richman. καθώς και την Jean Ciardello που άσκησε κριτική σε όλο το χειρόγρα­ φο μόλις της το ζήτησα. Είμαι υπό­ χρεη. Ο Iradj Siassi μου πρόσφερε εξαιρετική εκπαίδευση στην ψυχιατρική διάγνωση Η Σχολή του Εθνικού Ψυχολογικού Συνδέσμου για την Ψ υ­ χανάλυση ενίσχυσε την ψυχαναλυτική μου εκπαίδευση με ακε­ ραιότητα.

Η Sandra Harris. ο Stanley Messer. και οι οποίοι μου εκμυστηρεύονται τον προσωπικό τους . που πρόσφερε το δυσεύρετο χρό­ νο του και τη μεγάλη ευφυΐα του στην αρχή της συγγραφής αυτού του βιβλίου1η Barbara Menzel. ο οποίος σχο­ λίασε γραπτά το κεφάλαιο 15 και. πα­ ρά τις απόλυτα αποκλίνουσες απόψεις τους. με εισήγαγε στη βιβλιογραφία για τα άτομα με διασχιστικές διαταραχές πολύ πριν η πλειονότητα των ειδικών της ψυχικής υγείας λάβει σο­ βαρά υπόψη της αυτό τον πληθυσμό. η Ruth Schulman και η Sue Wright έχουν υποστηρίξει τη διδασκαλία και την επιστημονική μου εξέλιξη για πολλά χρόνια.Ευχαριστίες 31 chology. ο οποίος επιδοκίμασε αυτό το εγχείρημα με τη χαρακτηριστική γενναιοδωρία του1 ο Arthur Raisman και η Diane Suffridge. Οφείλω επίσης πολλά σε εκείνους τους θεραπευτές που έχουν έρθει σ’ εμένα για εποπτεία. οι οποίοι με έφεραν σε επαφή με τη θεωρία του ελέγχου-κυριαρχίας και τις πρώιμες εκδοχές της· ο Nicholas Susalis. Οι Jamie Walkup και Louis Sass άσκησαν την κριτική τους σε τμήματα αυτού του χειρογράφου με ασυ­ νήθιστη διακριτικότητα και φροντίδα. του Πανεπιστημίου του Rutgers. επιπλέον. οι οποίοι έχουν κατα­ φέρει να συνεργάζονται με σεβασμό και δημιουργικότητα. Πολλοί φοιτητές -τόσοι ώστε δεν είναι δυνατόν να κατονομαστούν ε δ ώ . η οποία για πε­ ρισσότερο από δύο δεκαετίες με ενθάρρυνε να διαδώσω τις ιδέες μου’ ο Otto Kernberg. Άλλοι συνάδελφοι που έχουν συνεισφέρει άμεσα και έμμε­ σα σε αυτό το εγχείρημα είναι: η Hilary Hays.στο IPPNJ και στο GSAPP με βοήθησαν με τα σχόλια που έκαναν γι’ αυτό το βιβλίο. που μοιράστηκε την εντυπω­ σιακή επαγγελματική του γνώση για την ψυχοπάθεια και άσκη­ σε κριτική στο κεφάλαιο 71και ο Thomas Tudor. η επαγγελματική ειδικό­ τητα της οποίας και η εκτός επαγγελματικού χώρου συντροφιά της ήταν εξίσου πολύτιμες1ο Fred Pine.

Και αυτοί βοηθούν με τη σειρά τους το δικό μου αγώνα. Η Nancy Schwartz άσκησε ευαίσθητη κριτική σε τμή­ ματα του χειρογράφου μου από τη σκοπιά ενός καλλιεργημέ­ . είναι όμως ανεξάντλητα «θεραπευτικοί» για μένα. αναλαμβάνοντας τα πλήρη καθήκοντα της ανατρο­ φής των παιδιών μας. ανέχθη­ καν την παράξενη ασχολία της μητέρας τους και τις ώρες που περνούσε μπροστά στον υπολογιστή. Edith Sheppard και Theodore Greenbaum. Ευχαριστώ επίσης όλες τις ομάδες ψυχικής υγείας στο New Jersey στις οποίες δοκίμα­ σα αυτές τις ιδέες. Και ο David Wolitzky υπέβαλε μια λεπτομερεια­ κή και ενθαρρυντική κριτική που με βοήθησε να συνεχίσω. Ο σύζυγός μου. επειδή μου έδειξαν με πα­ ραδείγματα αυτό που είναι το πιο αληθινό και θεραπευτικό στοιχείο στην αναλυτική παράδοση. ένιωσε ότι το χειρόγραφό μου υπο­ σχόταν πολλά. τους αβοήθητους και τους ψυχωτικούς πάντοτε με συγκινούσε. Kitty Moore. καθώς τα περισσότερα από όσα γνωρίζω για τη θεραπεία είναι βαθιά εμπειρικά και όχι θεωρητικά. Η εκδότριά μου.32 Ψυχαναλυτική διάγνωση αγώνα να βοηθήσουν τους πελάτες τους. Οι κόρες μας. Οι πρώτοι κριτικοί του εκδοτικού οίκου Guilford με βοήθησαν πάρα πολύ: ο Bertram Karon. Με τον τρόπο τους μου έχουν μάθει περισσότερα για την ψυχολογία από οποιαδήποτε θεωρία. Carey. αλ­ λά συνέβαλε και πρακτικά με το να είναι σύζυγος και παράλλη­ λα γονέας. όχι μόνο με υποστήριξε στις επαγγελματικές μου φιλοδοξίες. υιοθέτησε με ενθουσιασμό την ιδέα της έκδοσης αυτού του βιβλίου. και τους διαδόχους του. Πολλοί άνθρωποι στο στε­ νό μου κύκλο δεν είναι θεραπευτές. Susan και Helen. τον Louis Berkowitz. νιώθω ευγνωμοσύνη για τον ανα­ λυτή μου. που με έφερε σε επαφή με τη θεωρία του Freud πριν από τριάντα χρόνια. Όσο για τις μη ειδικές αλλά σημαντικές επιρροές. που η παθιασμένη του δέσμευση να βοηθά τους απελπισμένους.

Όχι μόνο έχω μάθει τι σημαίνει να είναι κανείς αλκοολικός ή καταθλιπτικός ή βουλιμικός. έκαμψε την αντίστασή μου να μάθω τον ηλε­ κτρονικό υπολογιστή και. Ο Ri­ chard Tormey. ο οποίος έδειξε την απίθανη φιλία του με χάρη και γενναιοδωρία. όσοι συνεισέφεραν τα μέγιστα σε αυτό το βιβλίο θα πρέπει να παραμείνουν ανώνυμοι. Σε εκείνους τους ασθενείς που έχουν διαβάσει και εγκρίνει την έκδοση των περιπτώσεων της θεραπείας τους στα . Οι ασθενείς μου ήταν οι πρωταρχικοί εμπνευστές μου σε αυτή την προσπάθεια να περιγράψω μια περιοχή ψυχαναλυτικής ει­ δίκευσης. αλλά έχω δει πώς είναι να είσαι δικηγόρος που ασχολείται με τα διαζύγια. να εί­ σαι επιστήμονας. καλλιτέ­ χνης και πολλοί άλλοι ακόμα. Το να είμαι ψυχαναλύτρια αποτελεί την εγγύτερη προσέγγιση που έχω βρει για να εκπληρώσω την επιθυμία μου να ζήσω περισσότερες από μία ζωές στη διάρκεια ενός πολύ σύντομου βίου. καρδιολόγος. Ελπίζω να γνωρίζουν πόσα με δίδαξαν. με βοήθησε να διατηρώ τη δουλειά μου σε υψηλό επίπεδο. ηθοποιός. μηχανικός. φοιτητής ιατρικής. άνεργη μητέρα που ζει με τη βοήθεια της Πρόνοιας. αστυνομικός. με την αισιόδοξη και διαρκή επιμονή του που μόνο ένας βετεράνος δάσκαλος ή ένας προπονητής μπορεί να επιδείξει. ιερέας. ομοφυλόφιλος. νοσηλευτής σε εντατική μο­ νάδα νοσοκομείου. Η Cheryl Watkins με ενθάρρυνε στωικά σε κά­ θε βήμα. νηπια­ γωγός. κερνώντας σαμπάνια στις σημαντικές στιγμές και μετατρέποντας για μένα το σπίτι της σε καταφύγιο στο οποίο πή­ γαινα όταν αντιμετώπιζα δυσκολίες στη συγγραφή. Μου φαινόταν πάντοτε σαν θαύμα το γεγονός ότι ένα άτο­ μο μπορεί να επιδιώκει κάτι που το ενθουσιάζει με τρόπο που κάθε ηδονοβλεψίας θα ζήλευε: να είναι χρήσιμο στους άλλους στην πράξη και ταυτόχρονα να κερδίζει τα προς το ζην.Ευχαριστίες 33 νου αναγνώστη που βρίσκεται έξω από αυτό το χώρο. Τέλος. πολιτικός.

34 Ψυχαναλυτική διάγνωση κεφάλαια που ακολουθούν απευθύνω ιδιαίτερες ευχαριστίες για την άδειά τους να χρησιμοποιήσω τμήματα της προσωπι­ κής τους ζωής προκειμένου να εκπαιδεύσω άλλους ανθρώ­ πους. .

Αυτό που τονί­ . οι οποίοι απεικονίζουν διαφορετικά τις εκδοχές της προσωπικό­ τητας κατά μήκος άλλων φασμάτων. αυτή η γραφική απεικόνιση ήταν πολύτιμη εφόσον έφερε σε επαφή τους σχετικά απροετοίμα­ στους φοιτητές με την πληθώρα των αναλυτικών εννοιών που έχουν αναπτυχθεί εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα. η οργάνωση των διαφορετικών εκδοχών του χαρακτήρα κατά μήκος δύο αξόνων. Για παράδειγμα. ερμηνείες και προεκτάσεις. Το μόνο που μπορώ να απαντήσω είναι ότι. Ο κύριος σκοπός αυτού του βιβλίου είναι να προαγάγει την κλινική εφαρμογή και όχι να επιλύσει οποιοδήποτε από τα εννοιολογικά και φιλοσοφικά προβλήματα από τα οποία βρίθει η ψυχαναλυτική βιβλιογραφία.Ε ΙΣ Α ΓΩ ΓΗ * Τα περισσότερα από όσα θα ακολουθήσουν αποτελούν προϊόν συσσωρευμένης ψυχαναλυτικής εμπειρίας. που κατά τη γνώμη μου προκύπτει με τόσο μεγάλη σαφήνεια από τις ψυχα­ ναλυτικές θεωρίες. βάσει της προσωπικής μου εμπειρίας. Ωστόσο. να φαίνεται σαν ένα εφεύ­ ρημα. ο αναγνώ­ στης ο οποίος γνωρίζει το αντικείμενο αυτό θα αντιληφθεί ότι πρόκειται για μια δική μου σύνθεση αυτής της εμπειρίας και ότι αντανακλά τα προσωπικά μου συμπεράσματα. μπορεί σε ορισμένους ψυχαναλυτές. Ενδιαφέρομαι περισσότερο να φα­ νώ παιδαγωγικά χρήσιμη παρά να είμαι «ορθή».

Η γλώσσα που επινοήθηκε για να είναι απλά περιγραφική -στην πραγματικότητα επινοήθηκε για να αντικαταστήσει παλαιότερες αξιολογικά φορτισμένες λέξεις — αποκτά τελικά μια αξιολογική χροιά και εφαρμόζεται σαν παθο­ λογικός όρος. η αφοσίωση. Αργότερα ονομάστηκε «ψυχοπάθεια» και στη συνέχεια «κοινωνιοπάθεια».36 Ψυχαναλυτική διάγνωση ζεται στα κεφάλαια που ακολουθούν είναι η σχέση ανάμεσα στην ψυχοδυναμική θεωρία και στην τέχνη της ψυχοθεραπείας. η ακεραιό­ τητα και η επιθυμία του θεραπευτή να παραδεχτεί τα λάθη του και τους περιορισμούς του. μη επικριτική ιδιότη­ . οι λέξεις που χρησιμο­ ποιούμε αποκτούν σταδιακά μια υποτιμητική χροιά. το 1835 η λεγάμενη «αντικοινωνική προσω­ πικότητα» αποκαλούνταν «ηθική τρέλα». δεν πιστεύω στη διδαχή μιας συ­ γκεκριμένης «τεχνικής» όταν ο θεραπευτής δεν έχει κατανοήσει το είδος του ατόμου στο οποίο εφαρμόζει αυτή την τεχνική. Για παράδειγμα. με την πάροδο του χρόνου οι χαρακτηρισμοί αυτοί αποκτούν αναπόφευκτα μια αρνητική δευτερεύουσα σημασία. ο σεβασμός. όσο προσεκτικό ή μη επικριτικό και αν είναι το λεξιλόγιό μας γι’ αυτά. η συμπόνια. όπως η περιέργεια. Κάθε αλλαγή είχε στόχο να προσδώσει μια περιγραφική. ιδιαίτερα από εκλαϊκευμένα έντυπα ή από το ευ­ ρύ κοινό. Όποιες και αν είναι οι αρχι­ κές προθέσεις των ατόμων που πλάθουν νέες λέξεις για να αποδώσουν έναν ψυχολογικό όρο. Πέρα από ορισμένες βασικές θεραπευτικές στάσεις. Φαίνεται ότι ορισμένα θέματα δημιουργούν από τη φύση τους αναστάτωση και. ΕΝΑ Σ Χ Ο Λ ΙΟ ΓΙΑ ΤΗ Ν Ο Ρ Ο Λ Ο Γ ΙΑ Έχει καταγραφεί ένας φαύλος κύκλος προσπαθειών για την εξυγίανση του λόγου ο οποίος συνέτεινε στην ευρεία παρανόη­ ση της ψυχαναλυτικής παράδοσης.

για παράδειγμα. αλλά και έξω από αυτά. τόσο πιο αρνητική. επικριτική και αλλόκοτη ακούγεται η ορολογία της. όπως. Καθώς οι έννοι­ ες γίνονται γνωστές. Το ίδιο συμβαίνει και με τους μη ψυχολογικούς όρους. ενορατικές.Εισαγωγή 37 τα σε ένα ενοχλητικό φαινόμενο. με την πρόσφατη διαμάχη σχετικά με την πολι­ τική ορθότητα. Πρόσφατα. υπήρξαν ολέθριες για την ψυχοδυναμική παράδοση. άκουσα ένα εννιάχρονο κορίτσι να κατακρίνει μια ιδέα επειδή. τα νοήματά τους δεν είναι απλώς επικριτικά αλλά και απλουστευμένα. εποικοδομητικές. όπως παρατήρησε χλευαστικά. Μια τέτοια αντίδραση είναι κατανοητή. Η ιστορία της ψυχαναλυτικής έννοιας του μαζοχισμού εί­ ναι γεμάτη από ανθρωπιστικές. στην «ομοφυλοφιλία». ήταν «υπερβολικά γκέι». υποθέτω ότι για έναν αναγνώστη που δεν γνωρίζει ψυχανάλυση θα ήταν δύσκο­ λο να συναντήσει τυχαία το επίθετο «μαζοχιστικός» και να μη σκεφτεί ότι το άτομο που αποκαλείται έτσι απολαμβάνει τον πό­ νο. Οποιοδήποτε φαινόμενο εγείρει κάποιο προβληματισμό για οποιονδήποτε λόγο φαίνεται ότι υποκινεί αυτή τη μάταιη επι­ δίωξη για ανεύρεση ενός λεξιλογίου το οποίο να μη στιγματίζει. ένα άλλο εμπόδιο στη φήμη της ψυ­ χανάλυσης είναι αυτό που την κάνει ελκυστική. η δυνατότητα αυτού του φαινομένου να προκαλεί αναστάτωση κηλίδωνε τελι­ κά κάθε λέξη που επινοήθηκε για να προστατεύσει αυτή την έν­ νοια από την ηθικοποίηση. αλλά προδίδει αμά­ θεια. στο να είναι κάποιος «γκέι». Κατά παράδοξο τρόπο. Παρ’ όλα αυτά. Για παράδειγμα. Αποτέλεσμα της προσπάθειας εξυγίανσης της γλώσσας είναι ότι όσο παλαιότερη είναι μια ιδιαίτερη ψυχολογι­ κή παράδοση. Κάτι παρόμοιο συνέβη με τους επιτυ­ χημένους μετασχηματισμούς του όρου «αντιστροφή» στην «απόκλιση». η παραποίηση και η μεροληπτική εφαρμογή των ψυχαναλυτικών όρων στα πλαίσια των επαγγελμάτων ψυχικής υγείας. Η γρήγορη κατανάλωση. μη μειωτικές παρατηρήσεις σχετικά με το λόγο για τον οποίο .

Ο όρος «τραύμα». Σε προσωπικό επίπεδο. Το ίδιο συμβαίνει. τα άτομα που αισθάνονται ότι ο όρος «διπολικός» είναι λιγότερο ενοχλητικός από τον όρο «μανιοκαταθλιπτικός». τα οποία. στην ευ­ ρεία του χρήση. φαίνεται μάταιο να προ­ σπαθούμε να δώσουμε νέες ονομασίες σε φαινόμενα για τα οποία θα ήταν καλύτερα να χρησιμοποιούμε τις υπάρχουσες . Όσον αφορά τους ασθενείς που είναι ευαίσθητοι στη χρησιμοποίηση συγκεκριμένων διαγνωστικών χαρακτηρισμών -όπω ς. Επιπλέον. οδηγούνται στην κακοποίηση της έν­ νοιας που τους προσδίδουν. όμως. το νόημα των λέξεων ατονεί καθώς αυτές χρησι­ μοποιούνται σε καθημερινή βάση. Σε ένα δεύτερο επίπεδο. με τόσους άλλους όρους που χρησιμοποιούνται από κλινικούς μη ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης καθώς και από καλλιεργημένα άτομα. ακολουθώ τις προτιμήσεις των μειονοτικών ομάδων ως προς την ονομασία τους. παρά τις συχνά ηρωικές τους προσπάθειες να κά­ νουν το αντίθετο. Ο όρος «διαταραχή πανικού» έπρεπε να επινοηθεί προκειμένου να αντικαταστήσει τις έννοιες των παλαιότερων.θέλω να επισημάνω ότι σέβομαι τις ευαισθησίες τους. παρότι δεν το επιδιώκουν. πολύ χρήσιμων εκφράσεων «αγ­ χώδης νεύρωση» και «αγχώδης κρίση». έχει χάσει τον καταστροφικό του τόνο και συ­ χνά υπονοεί απλώς «δυσφορία» ή «πληγή». Δεδομένων όλων αυτών. για παράδειγμα. από το πώς αι­ σθάνεται κάποιος σε ένα γεύμα εργασίας μέχρι το πώς νιώθει στη θέα μιας υπηρεσίας αμέσου δράσεως. επίσης. αφού ο όρος «άγχος» χρησιμοποιείται σε οποιαδήποτε κατάσταση.38 Ψυχαναλυτική διάγνωση μερικά άτομα εμπλέκονται συνεχώς σε οδυνηρές γι’ αυτά δρα­ στηριότητες. προβληματίστηκα πολύ για τον τρόπο με τον οποίο θα παρουσίαζα ένα μέρος αυτού του υλι­ κού στο παρόν βιβλίο. Η «κατάθλιψη» δεν διακρίνεται πλέον από τις σύντομες χρονικές περιόδους κατά τις οποίες ένα άτομο «έχει τις μαύρες του».

Westen. Η υποκατάσταση του όρου «μαζοχιστικός» με τον όρο «αυτοηττώμενος» ή του όρου «υστερικός» με τον όρο «δραματικός» μπορεί να προτιμάται από τους θεραπευτές μη ψυχαναλυτικής κατεύθυνσης.Εισαγωγή 39 ονομασίες. Kupperman. Τέτοιες αλλα­ γές. επειδή υποδηλώνει μια περιφρονητική εναντίωση στα άτομα που υποφέρουν. Η κάπως αμφιταλαντευόμενη απόφασή μου για τη γλώσσα αυτού του βιβλίου ήταν να χρησιμοποιήσω την πιο παραδοσια­ κή ψυχαναλυτική ονοματολογία και. για να μειώ­ σω το βάρος της τεχνικής ορολογίας. όμως. θα στηριχτώ στη γνωστή ψυχαναλυτική ορολογία και θα προσπαθήσω να τη χρη­ σιμοποιήσω με φιλικό προς τον αναγνώστη τρόπο*. Χρησιμοποιώ τον όρο «χαρακτήρα» ως συνώνυμο της «προσωπικότητας». παρά τις χρήσιμες διακρίσεις που έχουν κάνει ορισμένοι θεωρητικοί ανάμεσα σε αυτές τις έννοιες (για παράδειγμα. Από τη στιγμή που προσπαθώ να βοηθήσω τους αναγνώστες να κατανοήσουν καλύτερα το σκεπτικό της κάθε ονομασίας που χρησιμοποιείται για να δηλώσει μια ιδιότητα του χαρακτήρα.εναλλακτικά με τον όρο «πε­ λάτης» που χρησιμοποιείται ευρέως. εναλλακτικά. κατά προσέγγιση ισοδύναμους. 1990). 1992). επειδή θέλουν να αποφύγουν όρους που περιέχουν ψυχοδυναμικές υποθέσεις. . 1991· Brody & Siegel.μια λέξη που αποφεύγεται από πολλούς θεραπευτές οι οποίοι δεν ανήκουν στον ιατρικό κύκλο. ειδικά όταν συζητώ για τη θεωρία και όχι για την τε­ χνική. Για τον αναγνώστη που δεν έχει ψυχοδυναμικές γνώσεις αυτό μπορεί * Θα πρέπει να σημειώσω επίσης ότι χρησιμοποιώ τον όρο «ασθενής» . όρους. και δεν διαφο­ ροποιώ τους όρους «ψυχαναλυτικός» και «ψυχοδυναμικός» (βλ. χωρίς να προτιμώ περισσότερο τον έναν έναντι του άλλου. να μεταχειριστώ πιο σύγ­ χρονους. δεν έχουν νόημα για όσους από εμάς σκεφτόμαστε ψυχαναλυτικά και υποθέτουμε τη λειτουργία ασυνείδητων διερ­ γασιών στη διαμόρφωση του χαρακτήρα.

1985). αλλά από τη φύση τους δεν επιδέχο­ νται λειτουργικούς ορισμούς και πειραματικούς χειρισμούς. Fisher & Greenberg. εν μέρει εξαιτίας αυτής της αντίστασης του συγκεκρι­ μένου ζητήματος στη διερεύνηση με την επιστημονική μέθοδο όπως αυτή ορίζεται από τους σύγχρονους φιλοσόφους της επι­ στήμης (βλ. καθώς θα προσπαθεί να σκεφτεί την πιθανή χρη­ σιμότητα των εννοιών που παρουσιάζονται. Το μόνο που μπορώ να του ζητήσω όμως είναι να μην οδηγηθεί σε βιαστικά συμπεράσματα και να δώσει στην ψυχαναλυτική παράδοση τη δυνατότητα να δείξει την αξία της. για παράδειγμα. 1979). οπότε είναι δύσκολο να φανταστούμε με ποιο τρόπο θα μπο­ ρούσαν να δοκιμαστούν εμπειρικά (βλ. Πολλοί ειδικοί προτιμούν να τοποθετούν την ψυχανάλυ­ ση μέσα στην ερμηνευτική και όχι μέσα στην επιστημονική πα­ ράδοση. Πολλές έννοιες που είναι ιδιαίτερα σημαντικές στην ψυχαναλυτική σκέψη όχι μόνο δεν έχουν συστηματικά διερευνηθεί και επικυρωθεί. ΕΝΑ ΣΧ Ο Λ ΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΥΦΟΣ Σχεδόν οτιδήποτε μπορεί να πει κανείς για τα ατομικά πρότυπα του χαρακτήρα και τα νοήματά του. Πολλά από αυτά που γνωρίζουμε για μια έννοια τόσο αφηρημένη και πολύπλοκη όπως ο «χαρακτήρας» προέρχονται από τη συσσώρευση κλινικών εμπειριών από άτομα που μιλούν την ίδια μεταψυχολογική γλώσσα. Grunbaum. είναι αμφισβητήσιμο.40 Ψυχαναλυτική διάγνωση να φαίνεται ότι προσδίδει έναν αναχρονιστικό ή ακόμη και επικριτικό τόνο στο κείμενο. Γνωρίζω πολύ καλά τη φήμη των ψυχαναλυτών ως ατόμων που επιμένουν υπεροπτικά στις διατυ­ πώσεις τους. ακόμη και στο πλαίσιο της αποδοχής μιας γενικής ψυχαναλυτικής προσέγγισης. χωρίς να υπάρχουν «ισχυρά» αποδεικτικά στοι­ .

μαθαίνουμε σχετικά σύντομα ότι ακόμη και οι πιο κομ­ ψές και ικανοποιητικές διατυπώσεις μας ωχριούν μπροστά στο μυστήριο που συνιστά την ανθρώπινη φύση. εξαιρέσεις και προειδοποι­ ήσεις κάθε φορά που κάνω μια γενίκευση.τι πολ­ λοί ερευνητές και έμπειροι επαγγελματίες θα θεωρούσαν έγκυ­ ρο. Δεν θα ήθελα να επιτείνω το άγχος που αναπό­ φευκτα διέπει τη διαδικασία τού να γίνει κάποιος θεραπευτής εισάγοντας μια ατέλειωτη πολυπλοκότητα. το σφάλμα μου βρίσκεται προς την κατεύθυνση της υπεραπλούστευσης και όχι της συσκότισης όταν παρουσιά­ ζω ορισμένες ιδέες με έναν ίσως πιο γενικό τρόπο από ό. σε αυτό το βιβλίο έχω προσπαθήσει να αποφύγω έναν τόνο αυτάρεσκης ή συγκαταβατικής βεβαιότητας. Όλοι οι θεραπευτές. Από την άλ­ λη πλευρά.Εισαγωγή 41 χεία ή και παρότι μπορεί να υπάρχουν άλλα αντίθετα. . για πολλά από όσα ακολουθούν υπάρχει σε μεγάλο βαθμό κλινική συμφωνία. Συνεπώς. μια και προτιμώ να μην επιβαρύνω τον αναγνώστη με αρνήσεις. ασάφειες. Ελπίζω τουλάχιστον να το έχω κάνει με την κατάλληλη τα­ πεινοφροσύνη. μέσα από τις απρόβλεπτες αποχρώσεις κάθε θεραπευτικής σχέσης. Αυτό το κείμενο απευθύνεται στους αρχάριους θεραπευτές. Γι' αυτό το λόγο ευελπιστώ ότι οι αναγνώστες θα προχωρήσουν πέρα από τις δι­ κές μου εννοιολογικές κατασκευές. Κατά συ­ νέπεια.

Κεντρικό σημείο αυτής της ενότητας είναι η παρουσίαση μιας πιθανής διάγνωσης κατά μήκος δύο κάθετων αξόνων. Από όσο γνωρίζω. Όλα αυτά συνθέτουν έναν τρόπο σκέψης για τα σταθερά χαρακτηριστικά ενός ατόμου που πιστεύουμε ότι αποτελούν την προσωπικότητά του.γίνεται μια επισκόπη­ ση των βασικών ψυχαναλυτικών θεωρητικών προσανατολισμών και της συμβολής τους στα μοντέλα δομής της προσωπικότη­ τας1 διερευνώνται εκείνες οι διαφορές στην προσωπικότητα που αντανακλούν διαφορετικά εξελικτικά ζητήματα και παρατί­ θενται ερμηνευτικά σχόλια για τη θεραπευτική σημασία τέτοιων θεμάτων τέλος. αλλά το θεωρώ χρήσιμο για την εισαγωγή των θεραπευτών στις βασικές δυναμικές διαμορφώσεις και στην κλινική τους χρησιμότητα. υπάρχει μια αναφορά στην ψυχαναλυτική έν­ νοια της άμυνας και στο ρόλο των αμυνών στον καθορισμό του χαρακτήρα. αυτή η γραφική παράσταση των δυνατοτή­ των του χαρακτήρα δεν εμφανίζεται στην ψυχαναλυτική βιβλίο- .I ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ * Στα κεφάλαια που ακολουθούν σκιαγραφείται ένα εννοιολογικά πλαίσιο για τη διάγνωση του χαρακτήρα. Ένα τέτοιο σχήμα είναι αυθαίρετο και υπεραπλουστευμένο.

Με κάποιους άλλους όχι. 1971. Blanck & R. σελ. σελ. 1984.44 Εννοιολογικα ζητήματα γραφία. 234-237' Kernberg. Ο στόχος μου δεν είναι να αμφισβητήσω εναλλακτικούς τρόπους οργάνω­ σης των εξελικτικών. Το γεγονός ότι ένας ψυχαναλυτής του βεληνεκούς του Stone επινόησε ένα συγγενικό μοντέλο υποστηρίζει την πεποίθησή μου ότι αυτό το είδος διαγνωστικής απεικόνισης συνιστά το λανθάνον. Stone (1980) The Borderline Syndro­ mes (o Stone περιλάμβανε έναν επιπλέον άξονα για τη γενετική προ­ διάθεση). σελ. 9· G. σελ. Gene Nebels. αλλά να προσφέρω μια συνθετική και παραστατική εικόνα για τους νεοεισερχόμενους σε αυτό τον πολύπλοκο τομέα. * Αφού είχα τελειώσει το πρώτο προσχέδιο αυτού του βιβλίου. παρόλο που πιστεύω ότι υπονοείται σε όλο το φάσμα της*. 1981. υπόστρωμα των περισσότερων σύγχρονων ψυχαναλυτικών εργασιών σχετικά με τη διάγνωση. Blanck. 23).Hor­ ner. δομικών και ιδιοσυγκρασιακών εννοιών. Άλλοι ψυχαναλυτές έχουν αναπτύξει διαφορετικές οπτικές παραστάσεις των διαγνωστικών δυνατοτήτων (για παράδειγμα. Με κάποιους τρόπους το διάγραμμά μου εν­ σωματώνει τη σκέψη τους. Kohut. 1990. μου έδειξε μια παρόμοια αλλά τρισδιάστα­ τη απεικόνιση στο βιβλίο του Μ. σελ. ίσως και ασυνείδητο. η συνά­ δελφός μου. 29. 114-117Greenspan. 1974. .

η διάκριση των τά­ ξεων και πολλές άλλες προκαταλήψεις μπορούν να ενισχυθούν (και έχουν ενισχυθεί) σε μεγάλο βαθμό από ποικίλα εγχειρίδια νοσολογίας. όπως και για ορισμένους θεραπευ­ τές. η δια­ δικασία της κλινικής αξιολόγησης είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στη διαφθορά.1 ΓΙΑ ΤΙ ΚΑΝΟΥΜΕ ΔΙΑΓΝΩΣΗ. η προκατάληψη για την ανωτερότητα των ετεροφυλόφιλων ατόμων. Με άλλα λόγια. είναι εύκολο να αποδειχτεί η κατά- . Με την ορολογία ο κλινικός αποστασιοποιείται από το άτομο που υποφέρει. κωφεύ­ οντας συχνά στην αξιολόγηση του ίδιου του θεραπευτή. γιατί δεν αντέχει την ψυχική οδύνη του τελευταίου. Το άτομο που είναι ενοχλητικό για τους γύρω του τιμωρείται με έναν χαρακτηρισμό ο οποίος υποδηλώνει παθολογία. ο σεξισμός. Όλοι μας γνωρίζουμε περιπτώσεις στις οποίες η διάγνωση χρησιμοποιήθηκε με προ­ βληματικό τρόπο. * Για πολλούς ανθρώπους. Ο ρατσισμός. η «διάγνωση» είναι μια «κακιά» λέξη. Η πολύπλοκη φύση ενός ατόμου υπερα­ πλουστεύεται από τον κλινικό με τη χρήση ενός διαγνωστικού όρου εξαιτίας του άγχους που αισθάνεται μπροστά στην αβε­ βαιότητα. Σήμερα μάλιστα που οι ασφαλιστικές εταιρείες καθορίζουν τον τρόπο θεραπείας πολλών διαταραχών.

εννοώ ότι. Συνήθως αφιερώνω την πρώτη συνάντηση με έναν ασθενή στις λεπτό- . Σε δύσκο­ 1.46 Εννοιολογικά ζητήματα χρηση της ψυχοδιαγνωστικής ορολογίας. η πιθανή κατάχρηση μιας έννοιας ή διαδικασίας δεν συνιστά απαραίτη­ τα ένα εύλογο επιχείρημα για να την απορρίψουμε. αλλά εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο διαστρεβλώ­ νεται. Το σημαντικό ερώτημα που τίθεται εδώ είναι το εξής: Η προσεκτική και μη καταχρηστική εφαρμογή των ψυχοδιαγνω­ στικών εννοιών αυξάνει την πιθανότητα να βοηθηθεί ένα άτο­ μο. παράρτημα)1. Όταν η διαδικασία της διαγνωστικής αξιολόγησης διεξάγε­ ται με ευαισθησία και μετά από επαρκή εκπαίδευση των ειδι­ κών. εκτός από τις επείγουσες περιπτώσεις στις οποίες το άτομο βρίσκεται σε κρίση. Υπάρχουν και άλλα οφέλη στη διαγνωστική διαδικασία. και αυτό συμβαίνει όχι εξαιτίας της αρχι­ κής ιδέας. ο πατριωτισμός. Όλα τα εί­ δη του «κακού» μπορούν να συμβούν στο όνομα ανώτερων ιδανικών όπως είναι η αγάπη. η χριστιανοσύνη και οτιδήποτε άλλο. οι αρχικές συνεδρίες με έναν νέο ασθενή θα πρέπει να αφιερώνονται στη συλλογή εκείνων των πληροφο­ ριών που αποτελούν παράδοση στην ψυχαναλυτικά προσανα­ τολισμένη ψυχιατρική εκπαίδευση (βλ. Ωστόσο. υπάρχουν τουλάχιστον πέντε αλληλοσυσχετιζόμενα πλεο­ νεκτήματα που απορρέουν από αυτήν: (1) χρησιμεύει στο θερα­ πευτικό σχεδίασμά’ (2) παρέχει πληροφορίες σχετικά με την πρόγνωση της ασθένειας· (3) συνεισφέρει στην προστασία των ατόμων που επισκέπτονται τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας' (4) βοηθά το θεραπευτή να δείξει ενσυναίσθηση στο θεραπευόμε­ νο· και (5) μειώνει την πιθανότητα οι ασθενείς που τρομάζουν εύκολα να αποχωρήσουν από τη θεραπεία πριν αυτή ολοκλη­ ρωθεί. τα οποία έμμεσα διευκολύνουν τη θεραπεία. Όταν αναφέρομαι στη διαγνωστική διαδικασία.

αλλά οι περισσότεροι ανακουφίζονται όταν καταλα­ βαίνουν ότι δεν απαιτείται να προβούν σε πρόωρες αποκαλύψεις. Στις συναντήσεις των Ανώνυμων Αλκοολικών (ΑΑ) παρευρίσκονται άτομα τα οποία αφιέρωσαν αρκετά χρόνια σε ψυχανάλυση ή συμβουλευτική με ένα πλήθος ειδικών. Αυτό διότι. Προσωπικά. δεν έχω πεισθεί ότι η δημιουργία μιας σχέσης εμπιστοσύνης συνεπάγεται και την αποκάλυψη εκ μέρους του ασθενή όλων των πληροφοριών που είναι απαραίτητο να δοθούν. Κατά τη δεύτερη συ­ νεδρία επαναλαμβάνω στον ασθενή ότι θα του κάνω πολλές ερωτή­ σεις. ζητώ άδεια για να κρατήσω εμπιστευτικές σημειώσεις και δηλώ­ νω ότι αν δεν αισθάνεται έτοιμος να απαντήσει σε κάποιες ερωτήσεις έχει το δικαίωμα να μην το κάνει. χωρίς ποτέ να τους έχουν επισημάνει κάτι για τον αλκοολισμό τους ή χωρίς ποτέ νσ έχουν ερωτηθεί οπό τους ειδικούς σχετικά με την κατάχρηση ψυχοδραστικών ουσιών. και ζητώ την έγκρισή του ώστε στη διάρκεια της επόμενης συνάντη­ σής μας να πάρω ένα πλήρες ατομικό ιστορικό. Αυτό είναι κάτι που κανείς ασθενής δεν χρησιμοποιεί.Γιατί κάνουμε διάγνωση. 47 λες περιπτώσεις είναι δυνατόν να χορηγηθούν ψυχολογικές δο­ κιμασίες ή να διεξαχθεί μια δομημένη συνέντευξη. μπορεί να δυσκολευτεί περισσότερο να φέρει στην επιφάνεια συγκεκριμένες πτυχές της προσωπικής του ιστορίας ή της συμπεριφοράς του. Στο τέλος αυτής της συνεδρίας εξετάζω τη συνολική αντίδραση του ατόμου προς το πρό­ σωπό μου και το πόσο άνετα αισθάνεται με την προοπτική να συνεχίσουμε τη συνεργασία μας. Στη συνέχεια του εξηγώ ότι θα κατανοήσω καλύτερα το πρόβλημά του εάν το εντάξω σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. . από τη στιγμή που ο ασθενής αρχίσει να αισθάνεται συναισθη­ ματική εγγύτητα με το θεραπευτή του. Ακόμη και αυτοί που συνδέουν μια δια­ γνωστική συνεδρία με την εικόνα εξουσίας του θεραπευτή απέ­ ναντι στον ασθενή και με την υιοθέτηση εκ μέρους του της στά­ σης «εγώ ξέρω περισσότερα από εσένα» πρέπει να γνωρίζουν μέρειες του προβλήματος και στο ιστορικό του.

Η διάγνωση εξάρτησης από το αλκοόλ ή τα ναρκωτικά. Παραδείγματα τέτοιων καταστάσεων είναι: α. στην ψυχοθεραπεία αυτή η παραλληλία υφίσταται μό­ νο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Μια γυναίκα από την οποία έπαιρνα συνέντευξη.48 Εννοιολογικά ζητήματα ότι μια εις βάθος κλινική συνέντευξη είναι δυνατόν να διεξαχθεί μέσα σε ατμόσφαιρα ειλικρινούς σεβασμού και ισότητας. β. . Θ Ε Ρ Α Π Ε Υ Τ ΙΚ Ο Σ Σ Χ Ε Δ ΙΑ Σ Μ Ο Σ Η παραδοσιακή αιτία για την οποία γίνεται η διάγνωση είναι ο θεραπευτικός σχεδιασμός. Είναι εύκολο να διαπιστώ­ σουμε την αξία της καλής διάγνωσης στις καταστάσεις στις οποίες ακολουθείται μια συγκεκριμένη και ομόφωνη θεραπευτι­ κή προσέγγιση. Είναι βεβαίως ανάγκη να σημειωθεί ότι στην ιατρική η σχέση ανάμεσα στη διάγνωση και τη θεραπεία είναι σχεδόν απόλυτα γραμμική. η οποία αντιμετω­ πίζεται με την εστίαση στην οργανικότητα. Συνή­ θως οι ασθενείς είναι ευγνώμονες όταν διαπιστώνουν την επαγ­ γελματική ευσυνειδησία του κλινικού. και παράλληλα με την εκπαίδευση του ασθενή και του περιβάλλοντος του στη διαχείριση της κατάστασης. σχολίασε: «Κανένας δεν είχε ενδιαφερθεί ποτέ τόσο πολύ για μένα!». Η διάγνωση μιας οργανικής κατάστασης. Ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυ­ τό στηρίζεται στην υπόθεση ότι υπάρχει μια παραλληλία ανάμε­ σα στην ψυχοθεραπευτική και στην ιατρική αντιμετώπιση. για την αντιμετώπιση της οποίας ενδείκνυται η ατομική θεραπεία μόνο όταν υπάρχει παράλληλα άμεση αντιμετώπιση της ορ­ γανικής εξάρτησης με ένα πρόγραμμα αποτοξίνωσης. εάν αυτό είναι δυνατόν. Αντίθετα. και η οποία πριν από εμένα είχε επισκεφθεί αρκετούς άλλους θεραπευτές.

η φύση των οποίων είναι περισσότερο αφηρημένη και πο­ λύπλοκη. τότε όλα τα είδη της παθολογίας του χαρακτήρα δικαιολογούν μία και μοναδική «συνταγή». 49 γ. τότε συνήθως δεν ενδείκνυται κανένα άλλο «πρό­ γραμμα αντιμετώπισης» εκτός από τη χρόνια ατομική θεραπεία ή ψυχανάλυση. η οποία εφαρμόζεται άκαμπτα και ανε­ . όταν αντιμετωπίζονται προβλήματα προσωπικότη­ τας.». Διότι. έχουν επιδείξει ιδιαίτερη ευαισθησία στην ενδεχόμε­ νη κακή χρήση των διαγνωστικών κατηγοριών. Οι ψυχολόγοι που εργάζονται με βάση τη θεωρία του Εαυτού. Προσωπικά διαφωνώ με τα παραπάνω και πιστεύω ότι η μα­ κροχρόνια ατομική θεραπεία ή ψυχανάλυση δεν αποτελεί μια ομοιόμορφη διαδικασία. Ωστόσο. για την αντιμετώπιση της οποίας η θεραπευτική διαδικασία πρέ­ πει να δώσει έμφαση στην αναγνώριση όλων των εναλλακτι­ κών προσωπικοτήτων του ατόμου και στην ανάκληση ενός τραυματικού παρελθόντος. Έτσι έχει διατυπωθεί το επιχείρημα ότι η λεπτο­ μερής διάγνωση δεν είναι απαραίτητη. Αυτός ο ισχυρισμός έχει τεθεί από άτο­ μα εντός αλλά και εκτός της ψυχαναλυτικής κοινότητας. ατομική ψυχοθεραπεία. δ.Γιατί κάνουμε διάγνωση. μακροχρόνια. Η διάγνωση διπολικής νόσου. αν ο καθένας που επιδιώκει την αλλαγή του χαρακτήρα του πρέπει να κάνει εντα­ τική. στην οποία η ατομική θερα­ πεία πρέπει να συνοδεύεται και από φαρμακοθεραπεία. Η διάγνωση διαταραχής πολλαπλής προσωπικότητας. Έχει διατυπωθεί επίσης η άποψη ότι ο μόνος τρόπος για να δει πραγματικά ένας κλινικός τα προβλήματα ενός ατόμου είναι να δημιουργήσει μια θεραπευτική σχέση μαζί του και να παρατη­ ρήσει τι θα προκύψει από αυτήν. «Γιατί κάνετε διάγνωση. για πα­ ράδειγμα. η οποία μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της ενσυναίσθησης του θεραπευτή. αν γνωρίζετε ήδη ποια θα είναι η αντιμετώπιση.

1975) έχουν οδηγήσει στην ανάπτυξη προ­ σεγγίσεων οι οποίες διαφέρουν από την κλασική ψυχανάλυση. Π Ρ Ο Γ Ν Ω Σ Τ ΙΚ Ε Σ Σ Υ Ν Ε Π Ε ΙΕ Σ Ο κλινικός ο οποίος αναμένει ότι ένας ασθενής με ιδεοψυχαναγκαστικό χαρακτήρα θα σημειώσει τον ίδιο βαθμό προόδου με ένα άτομο το οποίο ανέπτυξε ξαφνικά μια έντονη ιδεοληψία . Στις περιπτώ­ σεις επίσης που αναλαμβάνει θεραπευτικά έναν ιδεοληπτικό ασθενή αποβλέπει περισσότερο στην ενθάρρυνση της συναισθη­ ματικής έκφρασής του. του τρόπου παρέμβασης και των αρχικών θεμάτων συζήτησης. Karon & VandenBos.50 Εννοιολογικά ίητηματα ξάρτητα από την προσωπικότητα του ασθενή. αλλά εξακολουθούν να είναι ψυχοδυναμικές. Kernberg. 1981) ή με μεταιχμιακή οργάνωση (για πα­ ράδειγμα. Η πρόοδος στην ψυχαναλυτική κατα­ νόηση ασθενών με ψυχωτικές διαταραχές (για παράδειγμα. ενώ είναι πιο ανεκτικός στη σιωπή που χαρακτηρίζει έναν σχιζοειδή ασθενή κ. Η ενσυναίσθηση που θα επιδείξει ο θεραπευτής δεν εγγυάται ότι τέτοιες διαφοροποι­ ήσεις θα γίνουν αυτόματα. Μια καλή διαγνωστική διατύπωση θα βοηθήσει το θε­ ραπευτή να κάνει τις κατάλληλες επιλογές στα κρίσιμα ζητήματα του τρόπου δόμησης της θεραπευτικής σχέσης με τον ασθενή.κ. Για να τις χρησιμο­ ποιήσει ένας θεραπευτής. θα πρέπει κατ’ αρχάς να κάνει για τον ασθενή του τη διάγνωση είτε της ψυχωτικής διαταραχής είτε του μεταιχμιακού επιπέδου οργάνωσης. Η ψυχανάλυση και οι αναλυ­ τικές ψυχοθεραπείες δεν αποτελούν μονολιθικές δραστηριότη­ τες που εφαρμόζονται με «προκρούστειο» τρόπο σε κάθε άτυχο άνθρωπο ο οποίος θα διέλθει την πόρτα του γραφείου ενός θε­ ραπευτή. Ακόμη και ο πλέον παραδοσιακός ψυχαναλυτής είναι πιο προσεκτικός σε σχέση με τα όρια όταν αναλαμβάνει έναν υστερικό ασθενή.ο.

Η αναγνώριση των βαθιών και εκτεταμένων διαφορών που υπάρχουν στα προβλήματα της προσωπικότητας θα ωφελήσει τόσο τον κλινικό όσο και τον ασθενή. Ένας λόγος για τον οποίο η ψυχοδιαγνωστική έχει κακή φήμη σε ορισμένους κύκλους είναι επειδή διεξάγεται με αδόκιμο τρόπο· οι ειδικοί απλώς κολλούν μια «ετικέτα» στο κύριο πρόβλημα που παρουσιάζει ο ασθενής. είναι αδύνατον να διερευνηθούν στατιστικά οι διαφορές ανάμεσα στις διαγνωστικές κατηγορίες εάν αυτές ορίζονται μόνο από τα κλινικά συμπτώματα. όπως μπορεί να διαπιστώσει οποι­ οσδήποτε εισβολέας. «η εισαγωγή λανθασμένων δεδομένων συνεπάγεται την εξαγωγή λανθασμένων συμπερασμάτων». όπου. Συμβαίνει ό. Οι διαγνωστικές κατηγορίες που παρουσιάζονται στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών (DSM) της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας συνοδεύονται σε ορισμένες περιπτώσεις από οδηγίες για τη σοβαρότητα και την τελική πρόγνωση μιας συγκεκριμένης κατάστασης. Εκτός αυτού. Ένα από τα κύρια θέματα που θίγονται σε αυτό το βιβλίο εί­ ναι η ματαιότητα της κατασκευής μιας «διάγνωσης» που στηρί­ ζεται αποκλειστικά στο έκδηλο πρόβλημα του ασθενή.τι ακρι­ βώς και στο διαδίκτυο. Μια φο­ βία σε ένα άτομο με καταθλιπτική ή ναρκισσιστική προσωπικό­ τητα είναι πολύ διαφορετική από τη φοβία που εκδηλώνει ένα χαρακτηρολογικά φοβικό άτομο. Ένα από τα ισχυρά σημεία της ψυχαναλυτικής παράδοσης . Η οργά­ νωση των πληροφοριών που αντλούνται από τη διεξαγωγή της κλινικής συνέντευξης με τον ασθενή βάσει ορισμένων αξόνων ήταν μια κίνηση προς αυτή την κατεύθυνση. Υπάρχουν ωστόσο περιπτώσεις στις οποίες απλώς παρουσιάζονται αρκετές δια­ γνωστικές κατηγορίες χωρίς την προσθήκη οδηγιών σχετικά με το τι μπορεί να περιμένει ο θεραπευτής από τη θεραπευτική διαδικασία. 51 οδεύει προς μια οδυνηρή ματαίωση.Γιατί κάνουμε διάγνωση.

Πιο συγκεκριμένα. για παράδειγμα. Π Ρ Ο ΣΤ Α Σ ΙΑ ΤΟ Υ Α ΣΘ ΕΝ Η Οι ευσυνείδητες διαγνωστικές εκτιμήσεις βοηθούν επίσης στην επικοινωνία μεταξύ θεραπευτή και του υποψήφιου πελάτη του. Στην πρώτη περίπτωση ο κλινικός θα μπορέσει να προσφέρει βοή­ θεια διαρκείας μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες. . και παρά τον κίνδυνο να φανώ υπερβολική. Φαίνεται ότι αρχικά ο Freud επισήμανε τις διαφορές ανάμεσα στα χαρακτηρολογικά υστερικά άτομα και σε άλλους τύπους οι οποίοι παρουσίαζαν υστερική αντίδραση.52 Εννοιολογικά ζητήματα είναι η σημασία που δίνει στη δομή της προσωπικότητας (βλ. θα έχει διαφορετικές προσδοκίες από αυτές που θα είχε για μια γυναίκα με μεταιχμιακή οργάνωση η οποία παρουσιάζει βουλιμία και πρόκληση εμε­ τού από την παιδική της ηλικία και κατά περιόδους. ή ανά­ μεσα στον ιδεοληπτικό χαρακτήρα με μεταιχμιακό επίπεδο λειτουρ­ γίας και σε ένα άτομο με ιδεοληπτική νεύρωση. και η οποία θεωρεί αυτή τη συμπεριφορά λογική εφόσον οι κοινωνικές πιέ­ σεις υπαγορεύουν ότι οι γυναίκες πρέπει να είναι λεπτές. ενώ στη δεύτερη περίπτωση ένας ρεαλιστικότερος θεραπευτικός στόχος θα ήταν μετά από δυο χρόνια η ασθενής να μπορέσει να δει καθαρά το τίμημα που έχει πληρώσει για τη βουλιμία της και να φτάσει στο επίπεδο να εμπιστευτεί το θεραπευτή της αρκετά ώστε να αρχί­ σει μια σοβαρή προσπάθεια αλλαγής. 1990)2. 2. Αυτό δεν είναι πάντοτε αλήθεια. Horner. θα ήθελα να τονίσω ότι αν ένας θεραπευτής συνεργάζεται με μια βουλιμική γυναίκα η διαταρα­ χή της οποίας εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια της πανεπιστημια­ κής της φοίτησης και η οποία αναγνωρίζει τη συμπεριφορά της ως παρορμητική και αυτοκαταστροφική.

Οι θεραπευτές. ας ξεκινήσουμε τη Δευτέρα». της είπε: «Μα εσείς είστε πολύ άρρωστη!». θα χρειαστεί να κά­ νουν ψυχοθεραπεία για αρκετό χρονικό διάστημα προτού βιώσουν μια σημαντική αλλαγή. Για παράδειγμα. η παροχή ειλικρινούς ανατροφοδότησης από το θεραπευτή. έχω διαπιστώσει ότι λίγα άτομα αντιδρούν αρνητι­ κά όταν πληροφορούνται ότι. είναι αντι­ δεοντολογικό να πουν: «Εγώ κάνω ψυχανάλυση και αν θέλετε να τη δοκιμάσετε. τους επιτρέπει να αποσυρθούν ευγενικά και να μη σπαταλήσουν ούτε το δικό τους χρόνο ούτε το χρόνο του ειδι­ κού ζητώντας να συμβεί κάτι μαγικό. κατά συνέπεια. Οι περισσότεροι ασθενείς ενθαρρύνονται από το γεγονός ότι ο θεραπευτής κατανοεί το βάθος του προβλήματος τους και είναι διατεθειμένος να μείνει μαζί τους για μεγάλο χρονικό διάστημα. τον οποίο είχε επισκεφθεί. μετά από τη διαγνωστική περίοδο. ένας θεραπευτής μπορεί να πει: «Αν επιθυμείτε να εργαστείτε πάνω στις δυσκολίες του γάμου . να αποφύγει να του υποσχεθεί πάρα πολλά ή να τον στρέψει προς μια ανειλικρινή και λανθασμένη κατεύθυνση. Μια προσεκτική αξιολόγηση θα επιτρέψει στο θεραπευτή να ενημε­ ρώσει τον ασθενή σχετικά με το τι πρέπει να αναμένει και. 53 πράγμα που είναι σύμφωνο με την κλινική δεοντολογία. Προσωπικά. έχουν την υποχρέωση να εξηγήσουν με σαφή τρόπο στους ασθενείς τους ποιες είναι οι επιλογές που τους προσφέρονται. είτε ασκούν το επάγγελμα ιδιωτικά είτε ερ­ γάζονται σε νοσοκομειακό πλαίσιο. Η Margaret Little (1990) αισθάνθηκε ανακούφιση όταν ένας ψυχαναλυτής.Γιατί κάνουμε διάγνωση. Για τους λίγους ασθενείς που απαιτούν μια θαυματουργή ίαση και δεν έχουν την επιθυμία ή την ικανότητα να δεσμευτούν έτσι ώστε να επιτύχουν μια γνήσια αλλαγή. με δεδομένη την ιστορία τους και τις τρέχουσες περιστάσεις της ζωής τους. Αντ’ αυτού.

Πραγματικά. Δυστυχώς. εάν επιθυμείτε να περάσετε από τη μακρόχρονη και απαιτητική διαδικασία της ψυχανάλυσης. αν και οδυνηρό και για τις δύο πλευρές. Μια καλή αξιο­ λόγηση θα δώσει στον κλινικό πληροφορίες ώστε να κρίνει αν τελικά μια βραχυπρόθεσμη προσέγγιση είναι πιθανό να βοηθή­ σει σημαντικά ένα συγκεκριμένο άτομο. να πεις σε έναν πελάτη: «Πιστεύω ότι υπό ιδανικές συνθήκες θα ήταν καλύτερα να ερ­ γαστείτε για κάποιο μεγάλο χρονικό διάστημα πάνω σε αυτό το πρόβλημα. μερικές φορές η βραχεία θε­ ραπεία είναι προτιμότερη για καθαρά θεραπευτικούς λόγους. Ίσως θα θέλατε να ξεκινήσετε με μια προσέγ­ γιση που απευθύνεται σε ζευγάρια. θα σας πρότεινα την προσέγγιση της θεραπείας ζευγαριών. Είναι ειλικρινές. Μου φαίνεται ωστόσο ότι μερικές από τις συμπεριφορές που έχουν παγιωθεί στην προσωπικότητά σας συμβάλλουν σε αυτές τις δυσκολίες. θα πρέπει όμως κανείς να είναι επιφυλακτικός απέναντι στην ανθρώπινη τάση να κάνει την ανάγκη φιλοτιμία. είναι πρόβλημα που δεν επιδέχεται γρήγορες λύσεις. αυτή θα πρέπει να είναι και η θεραπεία επιλογής. όμως. η συγκεκριμένη δομή ψυχι­ κής υγείας δεν διαθέτει τις κατάλληλες υπηρεσίες για να σας . επειδή η σύντομη θεραπεία είναι το μόνο είδος υπηρεσίας που μπορούν να τους προσφέρουν.54 Εννοιολογικά ζητηματα σας. Γι’ αυτό. Εάν διαπιστώσετε ότι ορι­ σμένα προσωπικά θέματα συνεχίζουν να έρχονται στην επιφά­ νεια. Οι θεραπευτές που εργάζονται σε ένα σύστημα ψυχικής υγείας το οποίο λόγω οικονομικής αναγκαιότητας πιέζει για πα­ ροχή μόνο βραχείας θεραπείας μπορεί να μπουν στον πειρα­ σμό να πιστέψουν και να αναφέρουν στους ασθενείς τους ότι. έχετε λόγο να περιμένετε μια μόνιμη αλλαγή του ρόλου σας σε αυτό το σενάριο. Πραγματικά. τότε μπορείτε να έρθετε και πάλι εδώ και να σκεφτείτε την ψυχανάλυση».

το αποτέλεσμα είναι συ­ χνά αυτοκριτική και αισθήματα ενοχής και για τους δύο συμμετέχοντες.ότι είναι σε θέση να επιτύχει αποτελεσματική θεραπεία παρά τους προφανείς πε­ ριορισμούς των συστημάτων υγείας. Εύκολο είναι επίσης να διαπιστώσει κανείς και την ακριβώς αντίθετη κατάσταση. 55 προσφέρει αυτό που χρειάζεστε.». Υπάρχουν κάποιες επιλογές. Παρ’ όλα αυτά.ή κάνει τον ασθενή του να πιστέψει. μερικές από τις οποίες πιθανόν να σας ωφελήσουν. Σε μια εποχή την οποία αρκετοί αποκαλούν «χρυσή περίοδο της ψυχανάλυσης» πολλά άτομα παρέμε­ ναν σε θεραπεία για χρόνια. τη στιγμή που θα μπορούσαν να βελτιωθούν περισσότερο σε ένα κέντρο αντιμετώπισης ναρκω­ τικών ή σε μια ομάδα υποστήριξης ή ακολουθώντας φαρμακευ­ τική αγωγή. Είναι όμως αδύνατον να φτάσετε στο αποτέλεσμα που επιθυμείτε υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες». αφού η σημαντική πρόοδος την οποία πίστευα ότι ήταν δυνατόν να επιτύχω με τη βραχύχρονη θεραπεία δεν έχει επιτευχθεί ακόμη. όταν δηλαδή ο ειδικός πιστέψει .Γιατί κάνουμε διάγνωση. Έτσι τόσο ο θεραπευτής όσο και ο ασθενής φτάνουν να αναρωτιούνται: «Τι συμβαίνει με μένα. μέχρι σή­ μερα δεν υπάρχει άλλη λέξη που να εκφράζει ουσιαστικά το . Μια προσεκτική διαγνωστική αξιολόγηση μειώνει την πιθανότητα να σπαταλήσει ένα άτομο χρόνια σε μια επαγ­ γελματική σχέση από την οποία θα έχει ελάχιστο ή και μηδαμι­ νό όφελος. Η Ε Π ΙΚ Ο ΙΝ Ω Ν ΙΑ ΤΗ Σ Ε Ν Σ Υ Ν Α ΙΣ Θ Η Σ Η Σ Ο όρος «ενσυναίσθηση» χρησιμοποιήθηκε τόσο πολύ ώστε έχει χάσει το πραγματικό του νόημα. Στην αντίθετη περίπτωση.

56 Εννοιολογικά ζητήματα «νιώθω μαζί» και όχι «νιώθω για». Τα συναισθή­ ματα των ατόμων που βρίσκονται σε θεραπεία μπορούν να είναι πολύ αρνητικά και να προκαλούν στους γύρω τους οτιδήποτε άλλο εκτός από συμπάθεια. Η «ενσυναίσθηση» χρησιμοποιείται συνήθως λανθασμένα. Αυτό που εννοούν είναι ότι εύχο­ νται να μην ένιωθαν τέτοια ισχυρά αρνητικά συναισθήματα. η οποία αναφέρεται στην ικανότητα του θε­ ραπευτή να αισθάνεται συναισθηματικά αυτό που αισθάνεται και ο ασθενής. εάν πραγματικά νιώθει μαζί με τον ασθενή του. τη δυστυχία του και άλλες αρνητικές καταστάσεις. Εί­ ναι δυσάρεστο να παραδεχτεί κανείς την έκταση στην οποία η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να προκαλέσει στο θεραπευτή πρωτόγονα αισθήματα εχθρότητας και δυστυχίας. της αποδοχής και των αντιδράσεων συμπάθειας προς τον ασθενή. Φυσικά. τη λύπηση. Θέλω να τονίσω ότι σε αυτό το σημείο και σε όλο το βιβλίο χρησιμοποιώ τον όρο με την κυριο­ λεκτική του έννοια. κάτι που αποτελούσε το αρ­ χικό αίτιο για τη διάκριση ανάμεσα στην ενσυναίσθηση και τη συμπόνια. Συχνά ακούω πελάτες μου. τη φροντίδα. για τα οποία κανένας δεν μας είχε προειδοποιήσει όταν αποφασίζαμε να ασχοληθούμε με την ψυχοθεραπεία. με την έννοια της ζε­ στασιάς. ανεξάρτητα από τις συναισθηματικές αντιδράσεις που εκδηλώνει ο τελευταίος. το ενδιαφέρον και άλλους παρόμοιους όρους οι οποίοι υπονοούν ένα βαθμό αμυντικής απόστασης από το άτομο που υποφέρει. ένας θεραπευτής δεν πρέπει να δείξει με τη συμπε­ . Σε αυτή την περίπτωση όμως ο θεραπευτής χαρακτηρίζεται όντως από υψηλό βαθμό ενσυναίσθησης· κι αυτό διότι. οι οποίοι είναι επίσης θεραπευ­ τές. τον τρόμο. να εκφράζουν σκληρή αυτοκριτική για την «έλλειψη ενσυναίσθησης από την πλευρά τους» όταν αισθάνονται εχθρότητα ή φόβο για έναν ασθενή τους. τότε αισθάνεται την εχθρότητα.

τότε είναι απίθανο να δείξει στον ασθενή ότι κατάλαβε το πρόβλημά του.αντιλαμβανόμενος όλους τους «χειριστικούς» ασθενείς ως υστερικούς ή ως ασθε­ νείς με αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας. Αν ο θερα­ πευτής έχει την τάση να υπεργενικεύει . το άτομο με αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας θα βοηθηθεί όταν ο θεραπευτής δηλώσει ότι έχει αντιληφθεί την τάση του να εξαπατά τους γύρω του και ότι δεν πρόκειται να ξεγελαστεί και ο ίδιος. Η θεραπευτική επικοινωνία στην περί­ πτωση αυτή εξαρτάται από τη διαγνωστική υπόθεση του κλινι­ κού. Συγκεκριμένα. γιατί τον βοηθά να κατανοήσει καλύτερα τη συναισθηματική κατάσταση του πελάτη του. ένας ασθενής ο οποίος θεωρείται χειριστικός είναι πιθανό να έχει υστερικό χαρακτήρα ή να παρουσιάζει αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας.τότε θα επιτυγχάνει θεραπευτική επαφή σε ορισμένες μόνο περι­ πτώσεις.Γιατί κάνουμε διάγνωση. Ένα υστερικά οργανωμένο άτομο θα συντρίβει συναι­ σθηματικά εάν παρεξηγηθεί κατά λάθος και κατηγορηθεί ότι παίζει ένα κυνικό παιχνίδι εξουσίας. Αντίθετα. Ο υστερικός πελάτης θα βοηθηθεί καλύτερα εάν ο θερα­ πευτής δείξει ότι κατανοεί το πόσο φοβισμένος και ανίσχυρος αισθάνεται. τη στιγμή που το ίδιο νιώ­ θει απελπισμένα την ανάγκη να ανακουφίσει το φοβισμένο παι­ . 57 ριφορά του αυτά τα αρνητικά συναισθήματα. Η αρνητική κατά­ σταση που βιώνει όμως έχει μεγάλη θεραπευτική αξία. Για παράδειγμα. ανάμεσα σε άλ­ λες πιθανές διαταραχές. τον βοηθά να αντιδράσει με τρόπο ο οποίος γίνεται από τον ασθενή αντιληπτός ως γνήσια ενσυναισθητικός και όχι με την τυπική επαγγελματική συμπόνια που δεν λαμβάνει υπόψη της τη μοναδικότητα του ατόμου που κάθεται απέναντι του. Αν ο θεραπευτής δεν προχωρήσει πέρα από την απλή απόδοση του όρου «χειριστικός» και δεν χρησιμοποιήσει ένα πιο εξελιγμένο διαγνωστικό πλαίσιο για να κατανοήσει το φαινόμενο.

Για τα περισσότερα άτομα που απειλούν με αυτοκτονία. οι ειδικοί ψυχικής υγείας που εργάζονται σε κέντρα άμεσης παροχής βοήθειας εκπαιδεύ­ ονται σε ένα μοντέλο «γενικής παρέμβασης στην κρίση». και (γ) τη δυνατότητα αυτών των μέσων να επιφέ­ ρουν το θάνατο (Litman & Farberow. Το βασικό μή­ . ο οποίος δεν μπορεί να αντιληφθεί πόσο βασική είναι η ανάγκη του να εξα­ πατά τους άλλους. ένα άτομο με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας δεν θα νιώσει τίποτα άλλο παρά περιφρόνηση για το θεραπευτή του. αλλά όταν νιώθουν αυτό που ο Masterson (1976) έχει πολύ σωστά ονομάσει «κατάθλιψη εγκατάλειψης». (β) τα μέσα που θα χρησι­ μοποιηθούν. Από την άλλη πλευρά. Είναι όμως γεγονός ότι οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας αναφέρουν την επιθυμία για αυτοκτονία όχι όταν θέλουν να πεθάνουν. και στις περισσότερες των περιπτώσεων το μο­ ντέλο «παρέμβασης στην κρίση» φαίνεται ότι τους εξυπηρετεί αρκετά καλά.58 Εννοίολογικά ζητήματα δί που κρύβει μέσα του. η καλύτερη αντίδραση είναι η εκτίμηση της αυτοχειρίας ερευνώ­ ντας: (α) το σχέδιο της αυτοκτονίας. 1970). Ένα άλλο παράδειγμα το οποίο καταδεικνύ­ ει τη χρησιμότητα της διάγνωσης αφορά την περίπτωση ενός ασθενή με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας. 1989). Συνήθως. ο οποί­ ος επικοινωνεί με μια υπηρεσία άμεσης βοήθειας εκφράζοντας την απειλή της αυτοκτονίας. το οποίο έχει περισσότερο τη μορφή ανταπόκρισης παρά τη μορ­ φή διάγνωσης. Στην περίπτωση όμως των ασθενών με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας το μοντέλο είναι ακατάλλη­ λο. όπως διαπιστώνεται από τη βασανιστική ματαίωση που εκ­ φράζει το προσωπικό τέτοιων υπηρεσιών κατά τη διάρκεια συ­ ζητήσεων για τους συγκεκριμένους ασθενείς (Shinefield. Τα άτομα αυτά βοηθιούνται στην αναχαίτιση του πανικού και της απελπι­ σίας τους όταν αισθάνονται ότι υπάρχει κάποιος που ενδιαφέρεται γι’ αυτά και για το πόσο άσχημα νιώθουν.

59 νυμα που αποκόμισαν από τις οικογένειες καταγωγής τους είναι ότι τα συναισθήματά τους περνούν απαρατήρητα και γίνο­ νται αντιληπτά μόνο αν οι ίδιοι απειλήσουν τον περίγυρό τους με μια καταστροφή. Οι κλινικοί που εργάζονται στα επείγοντα περιστατικά και έχουν εκπαιδευτεί στην αναγνώριση ασθενών με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας μαθαίνουν να ανταποκρίνονται στα οδυνηρά συναισθήματα που βρίσκονται πίσω από την απει­ λή μιας αυτοκτονίας. 1952). δηλαδή για τους λόγους που τους οδηγούν στην πραγματοποίηση της απειλής τους. τη στιγμή που η βαθύτερη ανάγκη τους είναι να μιλήσουν για το πλαίσιό της. μπορεί να αποβεί αντιθεραπευτική.. αυτοί οι κλινικοί ίσως αποτρέπουν με αποτελεσματικότερο τρόπο τους ασθενείς τους από αυτοκαταστροφικές ενέργειες από ό.τι άλ­ λοι συνάδελφοί τους οι οποίοι αξιολογούν αυτόματα την πιθα­ νότητα αυτοχειρίας. χωρίς κάποια διαγνωστική ευαισθησία εκ μέρους του. Ενδέχεται επίσης αυτοί οι κλινικοί να βιώ­ νουν λιγότερο συχνά τη δυσάρεστη εμπειρία να μισούν κάποι­ . ο θερα­ πευτής απεχθάνεται τον ασθενή του επειδή φαίνεται να αναζητά τη βοήθειά του. Η προσπάθεια ενός κλινικού να ακολουθήσει τις τυπικές διαδικασίες παρέμβασης σε μια κατάσταση κρίσης (για παρά­ δειγμα. Επιπλέον. αφού ο ασθενής μπορεί να βιώσει τόσο έντονη ματαίωση ώστε να νιώσει την ανάγκη να προχωρήσει σε μια έμπρακτη απόδειξη του αυτοκτονικού του ιδεασμού. 1984). Κατά παράδοξο τρόπο. την οποία όμως απορρίπτει αμέσως μόλις αντιληφθεί τις ειλικρινείς προσπάθειες του κλινικού να του την προσφέρει (Frank et al. ίσως και επικίν­ δυνη.Γιατί κάνουμε διάγνωση. Kalafat. Η αξιολόγηση της αυτοκτονικής πρόθεσης από τον κλινικό προκαλεί την οργή αυτών των ατόμων: ο κλινι­ κός είναι απορροφημένος από το περιεχόμενο της απειλής τους. αντί να προχωρούν σε άμεση αξιολόγηση του κινδύνου της αυτοκτονίας.

τείνει να απομακρύνεται από διαπροσωπικές σχέσεις όταν αυτές εγείρουν την επιθυμία της εξάρτησης. Το υπομανιακό άτομο.60 Εννοιολογικα ζητήματα ους ασθενείς τους επειδή «δεν συνεργάζονται» ή «δεν είναι ει­ λικρινείς» μαζί τους. και τα οποία για να διατηρήσουν την αυτοεκτίμησή τους πρέπει να αρνηθούν την ανάγκη τους για φροντίδα από τους άλλους. Πολλοί άνθρωποι αναζητούν επαγγελματική βοήθεια και στη συνέχεια τρομοκρατούνται επειδή ο δεσμός με το θεραπευτή τους αντιπροσωπεύει γι’ αυ­ τούς μια σοβαρή απειλή. Οι έμπειροι στη διάγνωση ειδικοί γνωρίζουν σε γενικές γραμμές. από τη στιγμή που η συναισθηματική κατανόηση σε μια τέτοια δήλωση φαίνεται να είναι ειλικρινής. Π Α Ρ Ε Μ Π Ο Δ ΙΣ Η ΤΗ Σ Φ ΥΓΗΣ Ένα θέμα που σχετίζεται με την ενσυναίσθηση αφορά τη συ­ γκράτηση στη θεραπευτική διαδικασία του ασθενή που παρου­ σιάζει τάσεις φυγής από αυτήν. επει­ δή κατά βάθος αισθάνονται ταπείνωση όταν αναγνωρίζουν τη συναισθηματική αξία ενός άλλου ατόμου. εάν έχουν να κάνουν με άτομο το οποίο έχει την προδιάθεση φυγής. για παράδειγ­ μα. έχουν επίσης την τάση να εκλογικεύουν τη φυγή τους από τη θεραπεία όταν δημιουργείται προσκόλληση. Τα άτομα που φοβούνται την εξάρτηση. Επιπλέον. επειδή κάποιες πρώιμες εμπειρίες εξάρτησης από τα σημαντικά πρόσωπα της ζωής του έληξαν καταστροφικά. από το τέλος της αρχικής συνέντευξης. τα . Το υπομανιακό άτομο ή το άτομο που εναντιώνεται στη συναισθηματι­ κή εξάρτηση που συνεπάγονται οι στενές ανθρώπινες σχέσεις νιώθει καθησυχασμένο από τα σχόλια του θεραπευτή για το πό­ σο δύσκολο θα είναι γι’ αυτό να βρει το κουράγιο να παραμείνει στη θεραπεία.

θα αγχωθεί προσπαθώντας να βρει το δρόμο του3. Μια θεραπευτική σχέση λοιπόν θα αρχίσει καλά εάν ο ασθενής αισθάνεται: (α) το ενδιαφέρον του κλινικού. θα πρέπει να γίνεται από τη φάση της διάγνωσης.61 Γιατί κάνουμε διάγνωση. ο κλινικός μπορεί να προχωρήσει ταυτόχρονα στη θεραπεία κατά τη διάρκεια της διαγνωστικής αξιολόγησης. σχόλια αυτά αυξάνουν το ενδεχόμενο να μπορέσει ο ασθενής να αντισταθεί μελλοντικά στον πειρασμό της αποχώρησής του από τη θεραπεία. αν και έχει κάποια αίσθηση προσανατολισμού αλλά δεν διαθέτει οδικό χάρτη. όπως είναι ο τρόπος που θα συμ­ μετέχουν οι δύο πλευρές. η φύση των ορίων και η υπευθυνότητα της κάθε πλευράς. Ο ασθενής θα το αισθανθεί και θα αναρωτηθεί για την ικανότητα του ειδικού να ανταποκριθεί σε καταστάσεις σαν τη δική του. Ένας θεραπευτής ο οποίος αισθάνε­ ται πίεση να αρχίσει τη θεραπεία προτού ακόμη αποκτήσει μια επαρκή προσωρινή κατανόηση των δυναμικών του ασθενή και της δομής του χαρακτήρα του μοιάζει με τον οδηγό που. Η ίδια η διαδικασία συμβάλλει στη δημιουργία μιας θεραπευτικής συμμαχίας. Φυσικά. Θα πρέπει να τονιστεί όμως ότι η αρχική συμ­ φωνία σχετικά με διάφορα θέματα. (β) τη σχετική έλλειψη άγχους εκ μέρους του. Αυτός ο φαύλος κύκλος μπορεί να οδηγήσει στην 3. και (γ) την πεποίθηση του κλινικού ότι η κατάλληλη θεραπευτική αντιμετώπιση μπορεί να ξεκινήσει από τη στιγμή που θα έχει κατανοήσει το πρόβλημα. . Π Ρ Ο ΣΘ Ε ΤΑ ΟΦΕΛΗ Οι πελάτες νιώθουν πολύ πιο άνετα όταν αισθάνονται ότι ο θε­ ραπευτής τους είναι χαλαρός. χωρίς την οποία η «θεραπευτική αντιμετώπιση» συνιστά μια τελετουργία άνευ ουσιαστικού νοήματος.

Η διαγνωστική διαδικασία παρέχει επίσης και στους δύο συμμετέχοντες τη δυνατότητα να κάνουν κάτι. ανεξάρτητα από το εάν τα μετέπειτα κλινικά δεδομένα την επιβεβαιώνουν ή όχι. Κατά τις επόμενες φάσεις της θεραπείας. η αρχική διατύπωση ενός κλινι­ κού δεν απαιτείται να είναι «ορθή» προκειμένου να αποφέρει πολλά από τα οφέλη που επισημαίνονται εδώ. ο ειδικός μπορεί να χρησιμοποιήσει προσωρινά μια διαγνωστική υπόθεση χωρίς αυτό να δημιουργεί προβλήματα στην όλη διαδικασία. ο ασθενής μπο­ ρεί να θυμηθεί ότι στις πρώτες συναντήσεις του με το θεραπευ­ . Ο ασθενής συχνά νιώθει ευγνωμοσύνη για το ενδιαφέρον και τη φροντίδα του θεραπευτή όταν βλέπει ότι αυτός λαμβάνει υπόψη του διαφορετικές διαγνωστικές πιθανό­ τητες. Αλλά από τη στιγμή που αρχίσουν να βιώνουν το θεραπευτή σαν να ήταν η σεμνότυ­ φη μητέρα τους ή ο ηθικολόγος πατέρας τους. Μια διαγνωστική υπόθεση προσφέρει στον κλινικό μια καλή βάση ούτως ώστε να εργαστεί με χαμηλό και ελεγχόμενο άγχος. Για παράδειγμα. προτού ο ασθε­ νής γνωρίσει καλά το θεραπευτή και νιώσει αρκετά άνετα ώστε να ανοιχτεί αυθόρμητα.62 Εννοιολογικά ζητήματα ανάπτυξη ιατρογενών. οι περισσό­ τεροι ενήλικοι είναι σε θέση να απαντήσουν με σχετική ειλικρί­ νεια σε ερωτήσεις σχετικά με τις σεξουαλικές τους συνήθειες όταν ο ειδικός τούς είναι ακόμη άγνωστος. Μια πιθανή πηγή δυσφορίας για τους θεραπευτές κατά τη διάρκεια της διαγνωστικής διαδικασίας είναι ο φόβος της λαν­ θασμένης διάγνωσης. οι λέξεις κάθε άλλο παρά εύκολα προφέρονται. Ευτυχώς. κυρίως. όταν η μεταβίβαση έχει κορυφωθεί. Συχνά ο θεραπευτής συλλέγει πληροφορίες. προβλημάτων κάθε είδους. όταν η ανάπτυξη ισχυρών αντιδράσεων μεταβίβασης εμποδίζει την ελεύθερη έκ­ φραση σχετικά με κάποια θέματα. Επιπλέον. τις οποίες ο ασθενής δύ­ σκολα αποκαλύπτει αργότερα στη θεραπεία. χωρίς να χρειάζονται ερωτήσεις.

δηλαδή μια υποκειμενική ανάγνωση της προσωπικότητας του θεραπευτή από τον ασθενή. Αν ένας θεραπευτής γνωρίζει ότι ο καταθλιπτικός ασθενής που τον επισκέπτεται έχει μεταιχμιακή και όχι νευρωτική καταθλιπτική οργάνωση. τότε δεν θα ξαφνιαστεί αν στη διάρκεια του δεύτερου χρόνου της θεραπείας ο ασθενής κάνει μια από­ πειρα αυτοκτονίας. συχνά πανικοβάλλονται και γίνονται αυτόχειρες σε μια προσπάθεια να προστατευθούν από το συναισθηματικό όλεθρο που θα μπο­ . ένας θεραπευτής πρέπει πρώτα απ’ όλα να συνεχίσει να εργά­ ζεται. μια θετική συνέπεια της διαγνωστικής διαδικασίας εί­ ναι η συμβολή της στην ικανότητα του θεραπευτή να διατηρεί την αυτοεκτίμησή του μέσω της επιδίωξης ρεαλιστικών στόχων. Τέλος. 63 τή είχε μιλήσει για όλα τα είδη των απόκρυφων ζητημάτων που τον αφορούν. Η αποθάρρυνση και η συναισθηματική αποστασιοποίηση του θεραπευτή επηρεάζουν όχι μόνο τον ίδιο. Οι επαγγελματικοί κίνδυνοι που ελλοχεύουν στον τομέα της ψυχικής υγείας είναι η αίσθηση ότι εξαπατά τους άλλους. χωρίς να προκαλεί ούτε την έκπληξη ούτε την αποδοκιμασία του κλινικού. Για να είναι σε θέση να ασκεί αποτελεσματική ψυχοθεραπεία. Αυτές οι διεργασίες επιταχύνονται όταν οι θεραπευτές διατηρούν μη ρεαλιστικές προσδοκίες. Έχει παρατηρηθεί ότι από τη στιγμή που οι καταθλιπτικοί ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπι­ κότητας αρχίζουν να έχουν μια αληθινή ελπίδα αλλαγής. Οι αντιφατικές εμπειρίες του ασθε­ νή για το θεραπευτή του ανάμεσα στην αρχική και στη μετέπειτα φάση της θεραπείας τονίζουν το γεγονός ότι το φαινόμενο της μεταβίβασης δεν είναι παρά μια μεταβίβαση. αλλά και τους ασθενείς που εξαρτώνται από αυτόν. Αυτή η ενόραση έχει κρίσιμη σημασία για την τελική επιτυχία της ψυχαναλυτικής θεραπείας με έναν ασθενή. ο φόβος της αποτυχίας και η ενδεχόμενη επαγγελματική εξουθέ­ νωση.Γιατι κάνουμε διάγνωση.

αφοσιωμένοι και ταλαντούχοι θερα­ πευτές χάνουν την αυτοπεποίθησή τους και εκλογικεύουν την απόφασή τους να απαλλαγούν από ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας που έχουν τάσεις αυτοκτονίας εκείνη τη χρονική περίοδο της θεραπείας. Με την από­ πειρα αυτοκτονίας του ασθενή. ακριβώς τη στιγμή που ο ασθενής βιώνει με έναν αναγνωρίσιμα προκλητικό μεταιχμιακό τρόπο πόσο σημαντική και αποτελεσματική γίνεται η θεραπεία. ο θεραπευτής νιώθει τις ελπίδες του να συντρίβονται. προσφέροντας συναισθηματική ανακούφιση τόσο στον ίδιο όσο και στο θεραπευτή του. και (γ) οι μαγικές φαντασιώσεις του ασθενή ότι πρέπει κανείς να εξαγνιστεί από την ενοχή διαμέσου μιας τελετουργικής από­ πειρας αυτοκτονίας.64 Εννοιολογικά ζητηματα ρούσαν να βιώσουν αν η ελπίδα τους για μια πραγματική σχέση αναζωπυρωνόταν και στη συνέχεια βίωναν μια τραυματική απο­ γοήτευση από ένα ακόμη σημαντικό πρόσωπο. Συνήθως. Η ψυχαναλυτική τεχνική της ερμηνείας μπορεί να εφαρμοστεί σε προβλήματα του ασθενή που είναι σχετικά με αυτό το είδος αυτοκτονικού ιδεασμού. όμως. εξαιτίας της μεταβίβασης της συναισθηματικής του επένδυσης από αυτά προς το θεραπευτή. πιστεύει ότι η χαρά που ένιωσε . η συνεδρία που προηγήθηκε της απόπει­ ρας αυτοκτονίας ήταν μια συνεδρία στην οποία ο ασθενής για πρώτη φορά εξέφρασε εμπιστοσύνη ή ελπίδα και ο θεραπευτής ένιωσε να χαίρεται μετά από πολύμηνη κοπιαστική εργασία με ένα δύσκολο και αντιδραστικό άτομο όπως αυτός. (β) η ενοχή του ασθενή προς τα αρχικά αντικείμενα αγάπης. έχω παρατηρήσει με θλίψη τη συχνότητα με την οποία κατά βάση ικανοί. Στα πολλά χρόνια που έχω περάσει συζητώντας με συνα­ δέλφους. Κάποια πιθανά σημεία στα οποία μπορεί να επικεντρωθεί η ερμηνεία είναι: (α) οι υπο­ κειμενικοί κίνδυνοι της ελπίδας και της απογοήτευσης του ασθενή που μόλις επισημάνθηκαν.

και (2) σε στιγμές κρίσης ή αδιεξόδου. η αξία της προσεκτικής διάγνωσης εί­ ναι πιο σημαντική σε δύο περιπτώσεις: (1) στην αρχή της θερα­ πείας. και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η επιδείνωση του ασθενή είναι η απόδειξη ότι τελικά δεν υπάρχει ελπίδα θεραπείας σε αυτή την περίπτωση. Ίσως θα έπρεπε να παραπέμψω τον ασθενή στην ομάδα των χρόνιων». Κάποιες συνήθεις σκέψεις των θεραπευτών στις περιπτώσεις αυτές είναι οι εξής: «Ίσως ο καθηγητής μου στο μάθημα της “Εισαγωγής στην Ψυχολογία” να είχε δίκιο. όταν η επανεκτίμηση του είδους της δομής της προσωπικότητας του ασθενή μπορεί να είναι το κλειδί για την επίτευξη αποτελεσματικών αλλαγών στο επίπεδο της τεχνικής. Οι θεραπευτές οι οποίοι εί­ ναι οι ίδιοι καταθλιπτικοί γρήγορα μετατρέπουν ένα πρόβλημα της θεραπείας σε μια ευκαιρία για αυτοεπίκριση. Ίσως θα έπρεπε να προτείνω σε έναν ψυ­ χίατρο που υποστηρίζει ένθερμα τη φαρμακοθεραπεία να αναλάβει την περίπτωση. επιτρέποντας στη λογική να υπερισχύσει και διατηρώντας το θεραπευτή μάχιμο στις δύσκολες περιπτώ­ σεις. Από τη στιγμή που ο θεραπευτής κατανοεί επαρκώς το άτομο με το οποίο συνεργάζεται και η θεραπεία εξελίσ­ . για τους λόγους που παρατέθηκαν πιο πάνω. 65 ήταν απατηλή και εξυπηρετούσε προσωπικές του ανάγκες. ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ Για τους κλινικούς που ασχολούνται κυρίως με μακροχρόνια ψυχαναλυτική θεραπεία. Ίσως θα έπρεπε να παραπέμψω το άτομο αυτό σε έναν θεραπευτή του αντίθετου φύλου. η ψυχαναλυτική θεραπεία είναι πραγματικά χάσιμο χρόνου. Ωστόσο. η ικανότητα μιας καλής διάγνωσης μπορεί να λειτουργήσει ενά­ ντια σε αυτή την τάση.Γιατί κάνουμε διάγνωση.

66 Εννοιολογικά ζητήματα σεται ομαλά. όπως ακριβώς ο ναυτικός ο οποίος. Όταν μια διαγνωστική κατηγορία μάλλον συσκοτίζει παρά αποκαλύπτει σημαντικά στοιχεία για τον ασθενή. Lovinger. τότε είναι προτιμότερο για τον κλινικό να την απορρίψει και να στηριχτεί στον κοινό νου και στην ανθρώπινη ευπρέπεια. είναι να επιδείξει σεβασμό για τις πεποιθήσεις του (βλ. οποιουδήποτε τύπου προσω­ πικότητας. θα πρέπει να επισημάνω ότι υπάρχουν άτομα για τα οποία οι υπάρχουσες αναπτυξιακές και τυπολογικές κατηγο­ ρίες προσωπικότητας είναι στην καλύτερη περίπτωση ανεπαρ­ κείς. ενώ οι παρεμβάσεις που γίνονται βάσει της διάγνωσης θα έχουν βέβαια αξία. αλλά μόνο δευτερεύουσα. τόσες διαφορετικές διαστάσεις πέρα από το εξελικτικό τους επίπεδο και τόσο διαφορετικοί τρόποι άμυνας που χρησιμοποιούν. Ακόμη και στην περίπτω­ ση που μια ψυχαναλυτική διαγνωστική κατηγορία είναι κατάλ­ ληλη για έναν συγκεκριμένο ασθενή. τουλάχι­ στον στις αρχικές φάσεις της ανάπτυξης μιας θεραπευτικής σχέσης. ο κλινικός να αναλογιστεί τη σημασία που έχουν για τη . Συχνά επίσης είναι πιο σημαντικό για τη θεραπεία. Ένας θεραπευτής που ασχολείται σε υπερβολικό βαθμό με την ανεύρεση του σωστού διαγνωστικού όρου για την κατάσταση του ασθενή του θα εμποδίσει την εξέλιξη της θερα­ πευτικής σχέσης δημιουργώντας μια διανοητικοποιημένη ατμό­ σφαιρα. Έτσι. το πρώτο πράγμα που χρειάζεται να κάνει ένας θεραπευτής με ένα βαθιά θρησκευόμενο άτομο. όταν χαθεί. 1984). Τέλος. η τάση του να σκέφτεται με διαγνωστικούς όρους υποχωρεί. ώστε η ενσυναίσθηση και η ίαση επιτυγχάνονται καλύτερα μέσω της εναρμόνισης του κλινι­ κού με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε ασθενή. υπάρχουν τόσες διαφορές ανάμεσα στους ανθρώπους. «πετάει» έναν άχρηστο ναυτικό χάρτη και προσπαθεί να προσανατολιστεί με τους αστερισμούς που του είναι περισσότερο γνώριμοι.

η εθνικότητα. οι πολιτικές στάσεις ή ο σε­ ξουαλικός προσανατολισμός του ασθενή. που είναι έμφυτη στις διαγνωστικές μας έννοιες. 67 συναισθηματική του κατάσταση η ηλικία. κυρίως λόγω του ύφους του. Χωρίς να υποτιμούμε τα πλεονεκτήματα της διαγνωστικής διαδικασίας. η κοινω­ νική τάξη. Οι άνθρωποι είναι πολύ πιο πολύπλοκοι από τις κατηγορίες που κατασκευάζουν οι ειδικοί. οφείλουμε να τονίσουμε ότι αυτή δεν θα πρέπει να εφαρμόζεται περισσότερο από όσο είναι χρήσιμη και εξυπηρε­ τεί τη θεραπευτική διαδικασία. Έτσι. Έχω ήδη εκφράσει το θαυμασμό μου για τη δουλειά των MacKinnon και . η σωματική αναπηρία. αντί να επικεντρωθεί στην κατάλληλη διαγνωστική κατηγορία στην οποία εμπίπτει το άτομο. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Το αγαπημένο μου βιβλίο σχετικά με τη διεξαγωγή της συνέ­ ντευξης. είναι το βιβλίο του Harry Stack Sullivan The Psychiatric Interview (1954). γίνε­ ται εντυπωσιακά εμφανής κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η υπεραπλούστευση. Μια άλλη κλασι­ κή εργασία με χρήσιμες πληροφορίες και με έμπειρες τεχνικές παρατηρήσεις είναι το βιβλίο των Gill. Η συνεχής επαναξιολόγηση της αρχι­ κής διάγνωσης υπό το φως νέων πληροφοριών θεωρείται χαρα­ κτηριστικό της καλύτερης δυνατής θεραπείας. Η αξιολόγηση της δομής του χαρακτήρα είναι πάντοτε προ­ σωρινή και ποτέ οριστική. ακόμη και η πλέον επιτήδεια εκτίμηση προσωπικότητας μπορεί να εμποδίσει το θεραπευτή να αντιληφθεί όλες εκείνες τις αποχρώσεις στο μοναδικό υλικό του ασθενή του που έχουν κρίσιμη σημασία για την κατάστασή του. Newman και Redlich The Initial Interview in Psychiatric Practice (1954).Γιατί κάνουμε διάγνωση.

1987). στο έργο του Psychodynamic Psychiatry in Clinical Pra­ ctice.68 Εννοιολογικά ζητήματα Michels (1971). έχει πραγματοποιήσει μια εκπληκτική σύνθεση δυναμικής και δομικής διάγνωσης με το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχει­ ρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών. περιέχει μια σύντομη αλλά κατανοητή ενότητα σχετικά με τη διάγνωση και ειδικότερα τη δομική συνέντευξη. τρίτη έκδοση (American Psychiatric Association. . των οποίων οι βασικές υποθέσεις είναι παρόμοι­ ες με αυτές που διατυπώνονται σε αυτό το κείμενο. Οι περισσότεροι αρχάριοι θεραπευτές θεω­ ρούν δυσνόητα τα κείμενα του Kernberg. με τίτλο Severe Personality Disorders. Ο Gabbard (1990). αλλά το συγκεκριμένο βιβλίο είναι γραμμένο με διαύγεια και συμπληρώνει άψογα το κενό ανάμεσα στα κλασικά έργα που προαναφέρθηκαν και στην περισσότερο σύγχρονη ψυχαναλυτική θεωρία για τη δομή της προσωπικότητας. Το έργο του Kernberg (1984).

η κατανόηση της προL σωπικότητας βασίστηκε στην έννοια της καθήλωσης. Σε κλινικό επίπεδο αυτή η διαδικασία ανάγεται στο εξής ερώτημα: Σε ποια πρώιμη φάση της εξέλιξης καθηλώθηκε ψυχολογικά το άτομο. Στην πραγματικότη­ τα. Το σημαντικό ερώτημα. σύμ­ φωνα με αυτή την προσέγγιση. είναι: Ποιοι είναι οι συνήθεις τρόποι με τους οποίους ένα άτομο αποφεύγει το άνγος: Θα πρέπει να επισημανθεί ότι η κατανόηση της έννοιας του χαρα­ κτήρα βάσει της θεωρίας της ψυχολογίας του Εγώ δεν έρχεται σε σύγκρουση με την προγενέστερη προσέγγιση που στηριζό­ ταν στη φροϊδική θεωρία των ενορμήσεων. Την εποχή που επικρατούσε η πρώτη θεωρία των ενορμήσεων.2 ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ * Η κλασική ψυχαναλυτική σκέψη προσεγγίζει τη μελέτη του χα­ ρακτήρα ή της προσωπικότητας με δύο πολύ διαφορετικούς τρόπους. με την ανάπτυξη της ψυχολογίας του Εγώ. ^ Αργότερα. την οποία διατύπωσε ο Freud. καθένας από τους οποίους προέρχεται από ένα δια­ φορετικό θεωρητικό μοντέλο αναφορικά με την εξέλιξη του ατόμου. η δεύτερη προσέγγιση πρόσφερε στους κλινικούς ένα σύ- . επικράy ' τησε η άποψη ότι ο χαρακτήρας εκφράζει τη λειτουργία ιδιαίτε­ ρων τρόπων άμυνας του ατόμου.

όπως υποστη­ ρίζεται από κάποιους ειδικούς. αναιρούν το ένα το άλλο ή είναι από τη φύση τους αντίθετα. για παράδειγμα. «η θεωρία του σεναρίου» του Silvan Tomkins (1992) και οι ιδέες των Weiss και Sampson και της Ερευνητικής Ομάδας Ψυχοθεραπείας του Mount Zion (Mount Zion Psychotherapy Research Group) (1986). τα οποία. Ο «υποψιασμένος» αναγνώστης θα παρατηρήσει ότι στη διαδικασία της διάγνωσης εφαρμόζω πολλά διαφορετικά μο­ ντέλα και θεωρίες της ψυχανάλυσης. καθώς και στο κίνημα της ψυχολογίας του Εαυτού μπορούν να φωτίσουν διαφορετικές πτυχές της οργάνωσης του χαρακτή­ ρα. οι οποίες μερικές φορές υποδηλώνονται με τον όρο θεωρία του «ελέγχου-κυριαρχίας». όπως είναι. Ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την προσωπικότητα και τη διάγνωση έχει επίσης εμπλουτιστεί από ψυχοδυναμικές διατυπώσεις. Δεδομένου ότι αυτό το βιβλίο απευθύνεται σε θεραπευτές και ότι εγώ χαρακτηρίζομαι περισ­ σότερο από την τάση της σύνθεσης και όχι από την τάση για . Η εκτίμησή μου και για τις δύο θεωρητικές προσεγγίσεις αποτελεί τον κεντρικό πυρήνα του τρόπου με τον οποίο προ­ σεγγίζω το χαρακτήρα. Επιπλέον. τη «διαπροσωπική ψυχανάλυση» που αναπτύχθηκε στην Αμερική. οι οποίες δεν έχουν επηρεάσει ιδιαίτερα την κλινι­ κή πράξη. η «περσονολογία» του Henry Murray (1938).70 Εννοίολογικά ζητήματα νολο διαφορετικών ιδεών και μεταφορικών σχημάτων που συνέ­ βαλαν εποικοδομητικά στην κατανόηση του κάθε τύπου προσω­ πικότητας και εμπλούτισαν τη θεωρία των ενορμήσεων με βασι­ κές υποθέσεις για τον τρόπο ανάπτυξης των κύριων προτύπων προσαρμοστικής και αμυντικής συμπεριφοράς του κάθε ατό­ μου. θα προσπαθήσω να δείξω τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες εξελίξεις στη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο και στη συγγενική της θεωρία.

Η απόφασή μου να μην προβώ σε συγκρίσεις πηγάζει από τον κλινικό στόχο αυτού του βιβλίου.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 71 κριτική ή για λεπτές διαφοροποιήσεις. Γι’ αυτή μου τη θέση νιώθω ότι οφείλω ένα σημαντικό πνευματικό χρέος στον Fred Pine (1985. Η προ­ σκόλληση σε ένα δόγμα παρατηρείται όντως σε κάποιους ψυ­ χαναλυτές. Κάθε καινούρια εξέλιξη στην ψυχαναλυτική θε­ ωρία προσφέρει σε όσους την εφαρμόζουν έναν νέο τρόπο να επικοινωνήσουν στους ασθενείς τους την επιθυμία τους να τους καταλάβουν και να τους βοηθήσουν. Έχω την εντύπωση ότι συχνά οι αποτελεσματικοί ψυχοδυναμικοί ψυχοθεραπευτές -κ α ι υποθέτω ότι οι αποτελεσματικοί θεραπευτές και οι εξέχοντες θεωρητικοί είναι ομάδες ατόμων οι οποίες επικαλύπτο­ νται εν μέρει αλλά δεν ταυτίζονται. ανεξάρτητα από το αν είναι αντιμαχόμενα ή προβληματικά με κάποιον τρόπο. τη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο και τη θεωρία του Εαυτού έχουν τεράστια κλινική αξία.χρησιμοποιούν πολλές ψυχαναλυτικές θεωρίες και αποφεύγουν να προσκολλώνται σε μία ή δυο θεωρίες που τους είναι πιο αρεστές. δεν απασχολούμαι με το ερώτημα ποιο ψυχαναλυτικό μοντέλο έχει μεγαλύτερη βα­ ρύτητα σε επιστημονική. Ωστόσο το φαινόμενο αυτό δεν έχει εμπλουτίσει την κλινική ψυχαναλυτική θεωρία. 1990). όπως και από την παρατήρη­ σή μου ότι οι περισσότεροι θεραπευτές επιδιώκουν την αφο­ μοίωση μιας ποικιλίας μοντέλων και μεταφορικών σχημάτων. οι προσπάθειες του οποίου να συνθέσει τη θεωρία των ενορμήσεων με τη θεωρία του Εγώ. Δεν υποτιμώ στο ελάχι­ στο τη σημασία της σύγκρισης των διαφορετικών θεωριών. Δεν εμπιστεύο­ νται όσους επαγγελματίες του κλάδου επικεντρώνονται αμυ­ ντικά σε έναν και μόνο τρόπο σκέψης και εργασίας. ούτε είχε καμιά συνεισφορά στην εκτίμηση που χαίρει ο τομέας της ψυχανάλυσης από εκεί­ νους οι οποίοι αναγνωρίζουν πόσο περιορισμένη είναι σήμερα . πρακτική ή μεταψυχολογική βάση.

η οποία είναι τόσο κλασικά φρο'ίδική ώστε ο θεραπευτής αρχίζει να αναρω­ τιέται εάν ο ασθενής διάβασε την πρώιμη θεωρία των ενορμή­ σεων του Freud λίγο πριν αρχίσει τη θεραπεία. τη διαμόρφωση της προσωπικότητας. Διαφορετικοί ασθενείς έχουν έναν τρόπο να μετατρέπουν σε σχετικά μεταξύ τους ψυχαναλυτικά μοντέλα ή θεωρίες που είναι διαφορετικά. Ένας τρίτος ασθενής μπορεί να έχει μια ασυνείδητη φαντασιωσική ζωή. παρουσιάζω στη συνέχεια μια σύντομη και αναγκαστικά υπεραπλουστευμένη σύνοψη των μοντέλων που έχουν διαγνω­ στική αξία στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής παράδοσης. Goldberg. Ένας άλλος ασθενής φαίνεται να είναι ο τύπος του ατόμου που περιγράφηκε από την Karen Homey. 1990b). ακόμη και όταν κάποιες από αυτές είναι λογικά αντίθετες μεταξύ τους. θα έλεγα ότι φαινομενολογικά δεν συμ­ βαίνει κάτι τέτοιο και ότι μπορούν να εφαρμόζονται με διαφο­ ρετικό τρόπο σε διαφορετικά είδη ατόμων. Επιπλέον. την ψυχοπαθολογία και την ψυχοθεραπεία. ώστε να βοηθήσουν το φοι­ . Αφού εξέφρασα τις προσωπικές μου απόψεις και προτιμή­ σεις. Έτσι. Από αυτή την άποψη δεν προκαλεί έκ­ πληξη το γεγονός ότι υπάρχουν τόσες πολλές εναλλακτικές έν­ νοιες. Τα μο­ ντέλα παρουσιάζονται με τη σειρά. Οι Stolorow και Atwood (1979) έχουν φωτίσει αρκετά τις συναισθηματικές διερ­ γασίες που συντελούν στην ανάπτυξη μιας θεωρίας της προσω­ πικότητας και έχουν ισχυριστεί με πειστικό τρόπο ότι τα βασικά γνωρίσματα του χαρακτήρα του θεωρητικού αποτελούν και τα ζητήματα των θεωριών που αναπτύσσει για τη γενική ψυχολο­ γία.72 Εννοιολογικα ζητηματα η κατανόησή μας για τον ανθρώπινο χαρακτήρα και πόσο το ζήτημα αυτό χαρακτηρίζεται από ασάφεια και πολυπλοκότητα (για παράδειγμα. ένα άτομο μπορεί να αποτελεί ερέθισμα για έναν θεραπευτή ώστε να χρησιμοποιή­ σει τις έννοιες του Kernberg για την κατανόηση του χαρακτήρα του. για παράδειγμα.

του τρόπου εφαρμογή τους σε διάφορους τύπους προσωπικότητας Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΦΡΟΪΔΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΕΝΟΡΜΗΣΕΩΝ Η αρχική θεωρία του Freud για την ανάπτυξη της προσωπικότη­ τας ήταν ένα μοντέλο με βιολογικές καταβολές. κατά συνέπεια. με γενετήσια ενδιαφέροντα. ενώ υπάρχουν και ορισμένες ατομικές διαφορές στην ισχύ των ενστίκτων.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 73 τητή ο οποίος έχει ελάχιστη εμπειρία στην ψυχαναλυτική θεω­ ρία να οικοδομήσει κάποια βάση και να κατανοήσει τις κατηγο­ ρίες που συνιστούν δεύτερη φύση για τους ψυχαναλυτές.θεωρήθηκε ότι αναζητούν ακαταπαυστα την ικανοποίηση. πρωκτικά. Διατυπώθηκε η άποψη ότι η κατάλληλη γονεϊκή φροντίδα ταλαντεύεται με ευαι­ . σε πρώτο στάδιο. Επιπλέον. φαλλικά και. στη συνέχεια. θα διασαφηνίσω ορισμένες βασικές υποθέσεις που υπάρ­ χουν σε αυτά τα μοντέλα προτού προχωρήσω στην παρουσία­ ση. Τα βρέφη -και. το θάνατο και τη σεξουα­ λική σχέση ανάμεσα στους γονείς του. τα οποία. βιώνονται μέσω των σωματικών αισθήσεων του βρέφους από τη διαδικασία της θρέψης και των άλλων δραστη­ ριοτήτων της μητέρας πάνω στο σώμα του' τα ζητήματα αυτά βιώνονται αργότερα μέσω της φαντασιωσικής ζωής του παιδιού για θέματα που αφορούν τη γέννηση. ο Freud υποστήριζε ότι κατά τη βρεφική και την πρώιμη παιδική ηλικία κυριαρχούν βασικά ζητήματα επιβίωσης. Ακό­ μη. χωρίς ιδιαίτερα κριτικά σχόλια. Το μοντέλο αυ­ τό υποστήριζε τον κεντρικό ρόλο των ενστίκτων στην ανθρώπι­ νη εξέλιξη και θεωρούσε ότι η εξέλιξη είναι μια προοδευτική πορεία που συντελείται μέσω μιας διαδοχικής σειράς σωματι­ κών ενασχολήσεων του ατόμου με στοματικά. οι βρεφικές πτυχές της προσωπικότητας των ενηλίκων.

ενώ για τις πιο σημαντικές αξίζει να περιμένει κανείς». είδε ότι αυτοί είχαν αποτύχει στο ρόλο τους είτε διότι είχαν επιδιώ­ ξει την υπερβολική ικανοποίηση των ενορμήσεων των παιδιών τους. η οποία όμως πραγματοποιείται με τρόπο αναπτυξιακά κατάλληλο ώστε το παιδί να αντικαθιστά την αρχή της ευχαρίστησης με την αρ­ χή της πραγματικότητας. Σύμφωνα με τη θεωρία των ενορμήσεων. Στις περιπτώ­ σεις κατά τις οποίες διερεύνησε την επίδραση των γονέων. Έτσι θεώρησε ότι ο σωστός γονεϊκός ρόλος είναι η εξισορροπητική δράση του γο­ νέα ανάμεσα στην ικανοποίηση της επιθυμίας του παιδιού και στην ανάσχεσή της -ένα μοντέλο που ήταν αυτονόητα λογικό για τους περισσότερους γονείς. καλύψει σε υπερβολικό βαθμό τις ενορμήσεις του (μέσω της αλληλεπίδρασης της ιδιοσυγκρασίας του παιδι­ ού με την ανταπόκριση των γονέων). συμπεριλαμ­ βανομένων όλων εκείνων που αναιρούνται μεταξύ τους. Σε γνωστικό επίπεδο ο ισχυρισμός «Θέλω να ικανοποιηθούν όλες οι ενορμήσεις μου. και μά­ λιστα το απαιτώ αυτή τη στιγμή!» αντικαθίσταται σταδιακά από τον ισχυρισμό «Μερικές ικανοποιήσεις είναι προβληματικές. εάν σε ένα πρώιμο ψυχοσεξουαλικό στάδιο το παιδί βιώσει υπερβολικές ματαιώ­ σεις ή. τότε θα «καθηλωθεί» στα κυρίαρχα ζητήματα αυτού του πρώιμου σταδίου. Ο Freud δεν αναφέρθηκε ιδιαίτερα στη συμβολή των γονέων στην ψυχο­ παθολογία που είχαν αναπτύξει οι ασθενείς του. που είχε ως απο­ τέλεσμα την ανικανότητα των παιδιών να απορροφήσουν τα ματαιωτικά στοιχεία της πραγματικότητας. Βάσει του μο­ . αντίθετα.74 Εννοιολογικά ζητήματα σθησία ανάμεσα στην επαρκή ικανοποίηση των ενστίκτων του παιδιού για τη δημιουργία συναισθηματικής ασφάλειας και ευ­ χαρίστησης και στη ματαίωση της ικανοποίησης αυτής. ώστε αυτά τελικά να μην έχουν κίνητρο να προχωρήσουν στο επόμενο εξελικτικό επίπεδο. είτε επειδή είχαν προβεί σε υπερβολική αποθάρρυνση των ενορμήσεων.

αυτό σημαίνει ότι βίωσε σεξουαλική απόρριψη ή σεξουα­ λική υπερδιέγερση λόγω αποπλάνησης . ανάλογα με τα ζητήματα που ήταν σημαντικά για εκείνο. όπως. Η περίοδος αυτή αντιστοιχεί στη «φαλλική» φάση της ανάπτυξης κατά τον Freud. Αν ένας ενήλικος είναι ιδεοληπτικός. αυτό ση­ μαίνει είτε ότι έχει παραμεληθεί είτε ότι ικανοποιήθηκε υπερβο­ λικά στους πρώτους δεκαοκτώ μήνες της ζωής του. καθώς η ψυχαναλυτική θεωρία εμπλουτίστη­ κε. οι οποίοι αντιστοιχούν στη στοματική φάση της εξέλιξης σύμφωνα με τον Freud. για παράδειγμα. ο χαρακτήρας του κάθε ατόμου εκ­ φράζει τις μακροπρόθεσμες επιδράσεις αυτής της καθήλωσης: αν ένας ενήλικος έχει καταθλιπτική προσωπικότητα.σε ηλικία μεταξύ τριών και έξι ετών. οι αναλυτές άρχισαν να θέτουν και άλλες διαφοροποιήσεις. με τα θέματα που ανακύπτουν στον αρ­ χαίο ελληνικό μύθο για τον Οιδίποδα. και των σχετικών με αυτά φαντασιώσεων που χαρακτηρί­ ζουν αυτό το στάδιο. εξαιτίας της ομοιότη­ τας που παρουσιάζουν τα θέματα του σεξουαλικού ανταγωνι­ σμού. Αργότερα. αυτό σημαίνει ότι είχε αντιμετωπίσει προβλήματα κατά την περίοδο μεταξύ των δεκαοκτώ μηνών και των τριών ετών.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 75 ντέλου των ενορμήσεων. η οποία αντιστοιχεί στην πρωκτική φάση της εξέλιξης.ή και τις δύο εμπει­ ρίες. εάν ο χαρακτήρας ενός ατόμου ήταν στοματικά εξαρτημένος ή στοματικά επιθετικός σύμφωνα με τις δύο πτυχές της στοματικής φάσης (δηλαδή του πιπιλίσματος . πρωκτικό ή φαλλικό χαρακτήρα. Αν ένας ενήλικος είναι υστε­ ρικός. μια εποχή στην οποία φυσιολογικά το ενδιαφέρον του παιδιού στρέφεται προς τα γεννητικά όργανα και τη σεξουαλικότητα. Το τελευταίο τμήμα αυτής της περιό­ δου έγινε γνωστό ως «οιδιπόδεια» φάση. Στις αρχές του ψυχαναλυτικού κινήματος επικρατούσε η άποψη ότι ένα άτομο διαθέτει στοματικό. ο οποίος διατύπωνε τις έννοιές του αντλώντας κυρίως από την ανάπτυξη του αγοριού.

Θα πρέπει να επισημανθεί ότι η προσπάθεια κατανόησης του χαρακτήρα η οποία βασίστηκε εξ ολοκλήρου στη θεωρία της καθήλωσης των ενστίκτων απο­ δείχτηκε απογοητευτική για τον ψυχαναλυτικό κόσμο. αν παρουσίαζε πρωκτική ενσωμάτωση ή πρωκτική αναβολή. προσπάθησε να ανακαλύψει συσχετίσεις ανάμεσα στα ψυχολογικά φαινόμενα και σε ιδιαίτε­ ρα στάδια και υποστάδια. πρωκτικός ή φαλλικός και ούτω καθεξής. αλλά απέτυχε να καταλήξει στη δια­ τύπωση ικανοποιητικών συμπερασμάτων για τέτοιου είδους σχέσεις. Ο συνά­ δελφος του Freud. η προσέγγιση της θεωρίας των ενορμήσεων στη διάγνωση της προσωπικότητας έφτασε στο απόγειό της. στηρίχτηκε σε συσσωρευμένα στοιχεία που επηρέασαν και συνέτειναν σε αυ­ τή την εξέλιξη. ενισχύθηκε με άλλους τρόπους κατανόησης του χαρακτήρα. Παρόλο που η γλώσσα στην οποία είναι διατυ­ πωμένο φαίνεται αρχαϊκή για την πλειονότητα των σημερινών σπουδαστών. Μολονότι το μοντέλο της καθήλωσης των ενορμήσεων δεν απορρίφθηκε ποτέ εξ ολοκλήρου από τους περισσότερους ψυχαναλυτές ως πλήρως ακατάλληλη σύλληψη. Στην πραγματικότητα. οι οποίοι εξη­ γούν καλύτερα αυτή την έννοια. Στο έργο του Wilhelm Reich. το βιβλίο είναι γεμάτο από ενδιαφέρουσες παρα­ τηρήσεις για τους διαφορετικούς τύπους του χαρακτήρα οι οποίες αγγίζουν τον αναγνώστη. ούτε ξεπήδησε από την πυρετώδη φαντασία του Freud. Character Analysis. στοιχεία τα οποία συλλέχθηκαν όχι μόνο από τον Freud αλλά και από τους συναδέλφους του. . Karl Abraham. αν ήταν πρώιμα ή αργοπορημένα στοματικός. Για να μη θεωρηθεί ότι αυτή η υπεραπλουστευμένη αναφο­ ρά μου ξεφεύγει από τα όρια της πραγματικότητας. θα ήθελα να τονίσω ότι η θεωρία των ενορμήσεων δεν προέκυψε ξαφνικά ως ολοκληρωμένο δημιούργημα.76 Εννοιολογίκά ζητήματα και του δαγκώματος της θηλής αντίστοιχα).

δεδομένου ότι ο Erikson με τη θεωρία του αποσκοπούσε να συμπληρώσει και όχι να αντικαταστήσει τον Freud. οι περισσό­ τεροι αποδέχονται την ύπαρξη μιας βασικής θεωρίας για τα στάδια της ανάπτυξης. Μία από τις πιο ελκυστικές προσθήκες στη θεωρία του Freud. Αν και η εργασία του Erikson (1950) αντιμετωπίζεται συνήθως ως πρωταρχικό δείγμα της ψυχολογίας του Εγώ και όχι της θεω­ ρίας των ενορμήσεων. Κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 δόθηκε μεγάλη προ­ σοχή στην αναδιατύπωση από τον Erik Erikson της θεωρίας για τα ψυχοσεξουαλικά στάδια σύμφωνα με τα διαπροσωπικά και τα ενδοψυχικά αναπτυξιακά καθήκοντα της κάθε φάσης. που αποσκοπούν στην αναθεώρηση του εννοιολογικού πλαισίου των προβλέψιμων φάσεων της εξέλιξης.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 77 Η αρχική θεωρία των ενορμήσεων διατηρείται ή έχει απήχη­ ση σε κάποιο βαθμό μέχρι σήμερα μέσω της τάσης των σύγ­ χρονων ψυχοδυναμικών θεραπευτών να συνεχίζουν να αξιολο­ γούν τον τύπο του χαρακτήρα σύμφωνα με αυτά τα στάδια ωρίμανσης και να επιδιώκουν την κατανόηση της ψυχοπαθολογίας βάσει της εξέλιξης ή της σύγκρουσης σε μια συγκεκριμένη φά­ ση. σε μια προσπά­ θεια να τροποποιήσει το φροϊδικό βιολογισμό. Παρόλο που στις μέρες μας λίγοι αναλυτές ανάγουν όλα τα φαινόμενα στην κλασική θεωρία των ενορμήσεων. ήταν η απόδοση μιας άλλης ονομασίας στα πρώιμα στάδια της ανάπτυξης. . η φυσιολογική πηγή του οποίου αντιμετωπίζεται ως μια δεδομένη φάση της πρώιμης παιδικής ηλικίας. αυτοί σι νέοι τρόποι σκέψης δεν φαίνεται να εμπο­ δίζουν πολλούς κλινικούς να ερμηνεύουν τα προβλήματα των ασθενών τους σε σχέση με κάποιο ανολοκλήρωτο αναπτυξιακό καθήκον. έχουν αντιμετωπιστεί με ενδιαφέρον από τον ψυχαναλυτικό κόσμο. Παρά ταύτα. Προσπάθειες όπως αυτές του Daniel Stern (1985). η θεωρία του για τα στάδια εμπεριέχει πολλές θέσεις του μοντέλου των ενορμήσεων.

της ντροπής και της αμφιβολίας. Η απομόνωσή τους σε ινστιτούτα εξυπηρέτησε τους ψυχαναλυτές με κάποιους τρό­ πους. σε αντίθεση με ένα μεγάλο τμήμα της μετέπειτα ψυχαναλυτικής εργασίας ανάλογης ποιότητας. που ίσως σχετίζονται με τη μονομερή έμφαση του Freud στη ζωώδη μας φύση. αντίθετα. αλλά αφορά και ένα μεγάλο εύρος ζητημά­ των που σχετίζονται με τη μάθηση του αυτοελέγχου από το παιδί και την αντιμετώπιση των προσδοκιών της οικογένειάς του και της ευρύτερης κοινωνίας. Στη δεκαετία του ’50 ο Harry Stack Sullivan (1953) διατύ­ 1. κάνο­ ντας λόγο για τη φάση της στοματικής ενσωμάτωσης έναντι της φάσης της στοματικής αποβολής. η θεωρία του Erikson εισήχθη στα ακαδημαϊκά προγράμματα. Η οιδιπόδεια φάση έγινε αντιληπτή ως μια χρονική περίοδος που έχει κρίσιμη σημασία για την ανάπτυξη της αίσθησης της βασικής απστελεσματικότητας («ανάπτυξη πρωτοβουλίας ή ενοχής») και της αίσθησης ευχαρίστησης στην ταύτιση του ατόμου με τα αντικείμενα της αγάπης του. Ο Erikson επέκτεινε την ιδέα των εξελικτικών φάσεων και των αναπτυξια­ κών καθηκόντων της κάθε φάσης σε όλη τη διάρκεια της ζωής. αντίθετα. της δυσπιστίας ήταν το ιδιαίτερο αποτέλεσμα της ικανοποίησης ή της στέρησης της στοματικής ενόρμησης. στην οποία η δημιουργία της βασικής εμπιστοσύνης ή. καθώς και για τη φάση της πρωκτικής ενσωμάτωσης έναντι της φάσης της πρωκτικής απο­ βολής1. Οι περισσό­ . η στοματική φάση περιγράφηκε με βάση τη συνθήκη της απόλυτης εξάρτησης του βρέφους. Για κάποιους λόγους. Η πρωκτική φάση περιγράφηκε με βάση τη συνθήκη της επίτευξης αυτονομίας ή. συνολικά όμως η αποξένωση της ψυχανάλυσης και της ακαδη­ μαϊκής ψυχολογίας υπήρξε ένα πολύ αρνητικό φαινόμενο.78 Εννοιολογικά ζητήματα Σύμφωνα με τον Erikson. Υποδιαίρεσε επίσης τις πιο πρώιμες φάσεις της εξέλιξης. όπως υποστήριξε ο Freud. Το πρότυπο αυτής της φάσης θα μπορούσε να είναι ο έλεγχος των σφιγκτήρων.

Pine & Bergman. ακόμη και αυτοί που διδάσκουν σε σταθερή βάση Freud. το στοματικό και το πρωκτικό. αποτέλεσε ένα ακόμη βήμα για την κατανόηση των διεργασιών που έχουν σχέση με τη δια­ μόρφωση της τελικής δομής της προσωπικότητας. Jung. 1972b1Mahler. .Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 79 πωσε μία άλλη θεωρία για τα στάδια της εξέλιξης. τη χρονική περίοδο που. Adler και Erikson. η Mahler ανέλυσε τα δύο πρώτα φροϊδικά στάδια. αποτελεί το θεμέλιο λίθο του χαρακτήρα κάθε ενήλικου ατόμου. για παράδειγμα. και όχι στην ικανοποίηση των ενορμήσε­ ων. πολλοί από τους οποίους απασχο­ λούνται με ερωτήματα που έχουν κάποια σχέση με την ψυχαναλυτική θεωρία. Ενώ ο Erikson διαχώρισε τη στοματική φάση σε μικρότε­ ρα τμήματα. σύμφωνα με τον Freud. φάση που διαρκεί έξι εβδομάδες και τεροι ψυχολόγοι με πανεπιστημιακές σπουδές. όπως είναι ο λόγος και το παιχνίδι. Το έργο της Margaret Mahler (βλ.. και εξέτασε την πορεία του βρέ­ φους από μια κατάσταση κατά την οποία δεν υπάρχει ιδιαίτερη ενημερότητα των άλλων. η θεωρία της Mahler εντάσσεται στη θεωρία των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. 1968. Mahler. Και οι αναλυτές έχουν στερηθεί την έμπνευση και την πειθαρ­ χία της εργασίας μέσα στην ομάδα συναδέλφων που έχουν διαφορετι­ κές απόψεις και είναι σκεπτικιστές. 1975) σχετικά με τις ευρύτερες και τις επιμέρους φάσεις της διαδικασίας αποχωρισμού-εξατομίκευσης. Όπως και ο Erikson. έτσι και ο Sullivan πίστευε ότι η προσω­ πικότητα συνεχίζει να εξελίσσεται και να μεταβάλλεται και μετά την ηλικία των έξι ετών. 1972a. δεν έχουν εξοικειωθεί με την ψυχαναλυτική θεωρία των τελευταίων σαράντα χρόνων. που σε πρώτη φάση ολοκληρώνεται περίπου στο τρίτο έτος της ζωής. Σε γενικές γραμμές. η οποία έδινε έμφαση στα επικοινωνιακά επιτεύγματα του παιδιού. αλλά οι απόψεις της για την καθήλω­ ση στηρίχτηκαν σε μεγάλο βαθμό στο εξελικτικό μοντέλο του Freud.

μπορούσαν να μιλήσουν για κάποιες οικογενεια­ κές διεργασίες εξαιτίας των οποίων ένα άτομο δύσκολα μπο­ ρούσε να βιώσει ασφάλεια ή αυτονομία στις ταυτίσεις του (Erikson)· ή μπορούσαν να διατυπώσουν την άποψη ότι ο τρό­ πος που μεγάλωσε του είχε στερήσει τη βίωση μιας προεφηβι­ κής «στενής φιλίας» (Sullivan)· ή μπορούσαν να υποθέσουν ότι η νοσηλεία της μητέρας του όταν το άτομο ήταν δύο ετών είχε παρεμποδίσει τη διαδικασία επαναπροσέγγισης που είναι φυ­ σιολογική σε αυτή την ηλικία και απαραίτητη για έναν εποικο­ . σύμφωνα με τη Mahler. τη φάση της «εξάσκησης». η εξελικτική πορεία του βρέφους προ­ σανατολίζεται προς την επίτευξη μιας κατάστασης ψυχολογι­ κού αποχωρισμού και εξατομίκευσης. διάρκειας δύο χρόνων. Έτσι. Στηριζόμενοι στις νέες απόψεις. Στη συνέχεια. έχοντας στη διάθεσή τους τα πλεονεκτήματα των θεωριών που διατυπώθηκαν από τους διαδόχους του Freud. ή για το αν αποπλανήθηκε ή εισέπραξε απόρριψη στη διάρκεια της οιδιπόδειας φάσης. Η Mahler διέκρινε αυτή τη χρονική περίοδο σε τέσσερις επιμέρους φάσεις: τη φάση της «εκκόλαψης». τη φάση της «επαναπροσέγγισης» και τη φάση της «πορείας προς την απόκτηση της σταθερότητας του αντικειμένου». οι θεραπευτές θα μπο­ ρούσαν να προσφέρουν ερμηνείες και υποθέσεις στους ασθε­ νείς τους οι οποίες προχωρούσαν πέρα από εικασίες για το αν ένα άτομο είχε αποκοπεί πολύ νωρίς ή πολύ αργά. σε μια κατάσταση συμβιωτικού τρόπου σχέσης με το περιβάλλον. Και αυτό διότι. ή για το αν ο έλεγχος των σφιγκτήρων του επιτεύχθηκε με σκληρότητα ή με υπερβολική χαλαρότητα από το περιβάλλον. μπορούσαν να αντιληφθούν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο οι ασθενείς τους είχαν «κολλήσει» σε κάποιο στάδιο εξέ­ λιξης.80 Εννοιολογικά ζητήματα ονομάζεται αυτιστική. Αυτές οι απόψεις για τα στάδια εξέλιξης της προσωπικότη­ τας έγιναν αποδεκτές με μεγάλη χαρά από τους θεραπευτές.

Μπορεί αυτή η εξήγηση να μην είναι επαρκής για όλους τους τύπους της προσωπικότητας ή της ψυχοπαθολογίας. κάτι που είναι αρεστό από την κοινότητα της ψυχικής υγείας. η τάση των θεραπευτών να αντιμετωπίζουν τα ψυχο­ λογικά φαινόμενα ως κατάλοιπα ποικίλων προβλημάτων που εμφανίστηκαν σε μια συγκεκριμένη φάση της ωρίμανσης συνε­ χίζεται μέχρι σήμερα. Roland. Άλλοι μελετητές έχουν δώσει έμφαση σε διαφορε­ τικά πρότυπα και στάδια της ψυχολογικής ανάπτυξης που παρατηρείται σε πολιτισμικά συστήματα διαφορετικά από αυτά των δυτικών κοινωνιών (για παράδειγμα. Kern­ berg. 1984). «Εί­ ναι στη φύση μου να με απορρίπτουν». Ίσως αυτή η επιμονή να αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι το γενικό εξελικτικό μοντέλο της προσωπικότη­ τας χαρακτηρίζεται από ένα είδος κομψής απλότητας και από ανθρωπισμό στο σύνολό του. «Είμαι τεμπέλης και απείθαρχος». και ότι είναι αμφισβητήσιμο κατά πόσο οι ερμηνείες τους υποστηρίζονται από την κλινική και την εμπειρική έρευνα (για παράδειγμα. λόγου χάρη: «Είμαι κακός». «Είμαι επικίνδυνος». Η πεποίθηση ότι υπάρχει ένα αρχετυπικό. Πολλοί σύγχρονοι μελετητές έχουν υποστηρίξει ότι η τάση των ψυχαναλυτών να ερμηνεύουν την ψυχοπαθολογία με εξελι­ κτικούς όρους απορρέει από τον αναγωγισμό. «Είμαι άσχημος». αλλά επιπλέον βοηθούσαν τους ασθενείς να κατανοήσουν και να νιώσουν συμπάθεια για τον εαυτό τους -σ ε αντίθεση με τις συνηθισμένες εσωτερικές εξηγήσεις που δίνουν οι άνθρωποι για τα πιο πολύπλοκα χαρακτηριστικά τους.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 81 δομητικό αποχωρισμό (Mahler). προοδευτικό. και ότι κάτω από ατυχείς περιστάσεις ο καθένας από εμάς θα μπο­ ρούσε να είχε καθηλωθεί σε οποιαδήποτε από αυτές τις φά­ σεις. πανανθρώπινο πρότυπο εξέλιξης. 1988). αλλά για τους πε­ . Τέτοια εναλλακτικά μοντέλα δεν ενδιέφεραν μόνο τους θεραπευτές σε γνωστικό επίπεδο. Παρ’ όλα αυτά. αντανακλά την ύπαρξη ενός θετικού πνεύματος.

Η ψυχαναλυτική έρευνα. Όπως μπορεί να διαπιστώσουν οι αναγνώστες. Οι Arlow και Brenner (1964) υπο­ στήριξαν με πειστικά επιχειρήματα ότι η δομική θεωρία έχει με­ γαλύτερη επεξηγηματική δύναμη λόγω της έμφασης που δίνει στην κατανόηση των διεργασιών του Εγώ. (β) επίπεδο του αποχωρισμού-εξατομίκευσης (ή μεταιχμιακά επίπε­ δο). Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΕΓΩ Με την έκδοση του έργου του The Ego and the Id (1923). θα πρέπει να επισημανθεί ότι υπήρχαν και πρακτικοί λόγοι που υπαγόρευ­ αν στους θεραπευτές να αντιμετωπίσουν θετικά την αλλαγή της εστίασης του θεραπευτικού ενδιαφέροντος από τις λειτουργίες του Εκείνο στις λειτουργίες του Εγώ και από το υλικό που ήταν βαθιά ασυνείδητο στις επιθυμίες. και (γ) οιδιπόδειο επίπεδο (ή νευρωτικό επίπεδο). o Freud εισήγαγε το δομικό μοντέλο της προσωπικότητας και ση­ ματοδότησε το ξεκίνημα μιας νέας εποχής στην ψυχαναλυτική θεωρία. έστρεψε το ενδιαφέρον της στις διεργασίες με τις οποίες τα περιεχόμενα αυτά παραμέ­ νουν έξω από τη συνείδηση. τους φόβους και τις φαντα­ σιώσεις που βρίσκονταν εγγύτερα στη συνείδηση και όπου μπορούσε να υπάρξει πρόσβαση εάν ο κλινικός εργαζόταν θε­ .82 FvvnmXnviKn ζητήματα ρισσότερους ειδικούς φαίνεται ότι αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της εικόνας που προσπαθούν να σχηματίσουν για κάθε ασθενή. Επιπλέον. στα κε­ φάλαια 3 και 4 ένας από τους άξονες πάνω στον οποίο έχω τα­ ξινομήσει γραμμικά τα διάφορα διαγνωστικά δεδομένα περι­ λαμβάνει αυτές τις εξελικτικές ιδέες με τη μορφή των ακόλου­ θων επιπέδων οργάνωσης της προσωπικότητας και της ψυχο­ παθολογίας: (α) συμβιωτικό επίπεδο (ή ψυχωτικό επίπεδο). από τα περιεχόμενα του ασυ­ νείδητου που μελετούσε μέχρι τότε.

Ο Freud χρησιμοποίησε τον όρο Εκείνο για να μιλήσει για το τμήμα της ψυχής το οποίο εμπεριέχει πρωτόγονες ενορμήσεις. Ο Freud ονόμασε αυτό το πρωτόγονο είδος γνωστικής λειτουργίας. με την καθη­ μερινή έννοια του όρου. Το Εκείνο αναζητά μονίμως άμεση ικανοποίηση των αιτημάτων του και είναι απόλυτα «εγωιστικό». και κάνει αισθητή την ύπαρξή του με νοερές απεικο­ νίσεις και σύμβολα. συνδυασμούς επιθυμίας-φόβου και διάφορες φαντασιώσεις.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 83 ραπευτικά με τις αμυντικές λειτουργίες του Εγώ του ασθενή. Το Εκείνο είναι εξ ολοκλήρου ασυνείδητο. Στις σελίδες που ακολουθούν γίνεται μια σύντομη αναδρομή στο δομικό μοντέλο και στις υποθέσεις του. Σε γνωστικό επίπεδο είναι προ"γλωσσικό. δεν έχει ηθικούς φραγμούς και δεν εκλαμβάνει ως ασύμβατη τη συ­ νύπαρξη αντίθετων φαινομένων. δεδομένου ότι λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της ευχαρίστησης. πρωτογενή διεργασία της σκέψης. ένα ον το οποίο έχει προχωρήσει εξελικτικά πέ­ ρα από τις αισθήσεις των «κατώτερων» ζώων και την «αγριότη­ . Ωστόσο. επιθυμίες που γεννήθηκαν πριν την ανάπτυξη της λογικής σκέψης. Στην εποχή του Freud ήταν πολύ διαδεδομένη η πραγματι­ κά αλαζονική άποψη ότι ο σύγχρονος «πολιτισμένος» άνθρω­ πος της Δύσης είναι ένα ον με συμπεριφορά που υποκινείται από τη λογική. το Εκείνο διέπεται από κανόνες που επικρατούν στον ψυχικό κόσμο πριν την ανάπτυξη της λο­ γικής σκέψης. οι πράξεις και τα συναισθήματα του ατό­ μου. παρορμήσεις. των αστείων και των ψευδαισθήσεων. που επιβίωσε στη γλώσσα των ονείρων. Από τους αναγνώ­ στες που έχουν βαθύτερη γνώση αυτών των θεμάτων ζητώ να δείξουν επιείκεια για τη συντομία με την οποία καλύπτονται έν­ νοιες που στην πραγματικότητα είναι πολυσύνθετες. η ύπαρ­ ξη και η δύναμή του γίνονται αντιληπτές από τα παράγωγά του. Επιπλέον. δεν αντιλαμβάνεται την έννοια του χρόνου. όπως είναι οι σκέψεις.

η μετάθεση. Η έμφαση του Freud στη ζωώδη φύση του ανθρώπου. αλλά και στην κυριαρχία του φύλου ως κινητήριας δύναμης ήταν ένας από τους λόγους που οι ιδέες του προκάλεσαν οργή στη Βικτοριανή και τη μετα-Βικτοριανή εποχή. η οποία χαρακτηρίζεται από τύπους γνωστικών λειτουργιών που έχουν χρονική ακολουθία. Το Εγώ λειτουργεί σύμφωνα με την αρχή της πραγματικότητας και είναι το φυτώριο της δευτε­ ρογενούς διεργασίας της σκέψης.η εμφάνισή του προσδιορίζεται στη βρεφική περίοδο (για παράδειγμα. Με άλλα λόγια. Με τη διατύπωση της δομικής θεω­ ρίας της προσωπικότητας οι ψυχαναλυτές απέκτησαν μια νέα γλώσσα. ήταν σε θέση να κατανοήσουν ότι κάθε άτομο στη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας αναπτύσσει ορισμένες άμυ­ . όπως η απώθηση.84 Εννοιολογικά ζητήματα τα» που διακρίνει τους ανθρώπους των μη δυτικών κοινωνιών. η εκλογί­ κευση και η μετουσίωση. 1958). Το Εγώ έχει συνειδητές και ασυνείδητες πλευ­ ρές. με την οποία ήταν πλέον σε θέση να κατανοήσουν. είναι λογικοί και προσανατολίζονται στην πραγματικότητα. Hartmann. ενώ οι ασυνείδητες πλευρές περιλαμβάνουν διάφορες αμυντικές διεργασίες. Οι συνειδητές πλευρές είναι παρόμοιες με αυτό που εννο­ ούμε οι περισσότεροι όταν χρησιμοποιούμε τον όρο «εαυτός» ή «εγώ». Το Εγα) εξε­ λίσσεται ακατάπαυστα σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Ο όρος Εγώ χρησιμοποιήθηκε από τον Freud για να υποδη­ λώσει ένα σύνολο λειτουργιών που προσαρμόζονται στις κρίσι­ μες καταστάσεις της ζωής του κάθε ατόμου ανακαλύπτοντας τρόπους που είναι αποδεκτοί στα πλαίσια της οικογένειάς του για την αντιμετώπιση των απαιτήσεων του Εκείνο. έως ένα βαθμό. αλλά η ανάπτυξή του είναι περισσότερο ραγδαία κατά την παιδική ηλι­ κία . ορισμένα είδη παθολογίας του χαρακτήρα. Με αυτό τον τρόπο το Εγώ μεσολαβεί ανάμεσα στις απαιτήσεις του Εκείνο και στους περιορισμούς που θέτει η πραγματικότη­ τα και η ηθική.

ενδέχεται αργότερα. δημιουργεί μια σχέση με το θεραπευτή για να κατανοήσει το σύνολο του εαυτού. 1934) θεωρήθηκε μια απαραίτητη συνθήκη της αποτελεσματικής αναλυτικής θεραπείας. πρωτόγονες συναισθηματικές αντιδράσεις σε γεγονότα που εξουδετερώνονται από μια ισχυ­ ρή άμυνα όπως η άρνηση. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας της ψυχαναλυτικής θεραπείας υποστηρίζεται ότι «το τμήμα του Εγώ που παρατηρεί» (ή παρατηρησιακό Εγώ).και φτάνοντας σε εκείνες τις λει­ τουργίες που είναι πλήρως συνειδητές. Αυτή η «θεραπευτική διχοτόμηση του Εγώ» (Sterba. Η παρουσία ή η απουσία ενός τμήματος του Εγώ που παρατηρεί απέκτησε τεράστια διαγνωστική αξία. δεδο­ μένου ότι η ύπαρξη ενός συμπτώματος ή ενός προβλήματος το οποίο ήταν δυστονικό (ξένο) προς το Εγώ που παρατηρεί μπο­ ρούσε να ξεπεραστεί γρηγορότερα από ό. το πρώτο καθήκον του θεραπευτή ήταν να βοηθήσει τον ασθενή να αναπτύξει αυ­ τή την ικανότητα. περισσότερο εσωτερικές. Αν ο ασθενής αδυνατούσε να εκφραστεί από τη θέση του παρατηρητή σε σχέση με μια σειρά συναισθηματικών αντιδράσεων που είναι λιγότερο λογικές. στην ενήλικη ζωή.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 85 νες του Εγώ οι οποίες. πιο πρωταρχική αίσθηση γι’ αυτό που συντελείται στη θεραπευτική σχέση. Αυτή η ενόραση είναι διαδεδομένη στους ψυ­ . να γίνουν δυσπροσαρμοστικές. Μια σημαντική πτυχή αυτού του μοντέλου τόσο για τη διά­ γνωση όσο και για τη θεραπεία είναι η απόδοση στο Εγώ πολ­ λαπλών λειτουργιών ξεκινώντας από εκείνες που είναι βαθιά ασυνείδητες -γ ια παράδειγμα. ενώ το «τμήμα του Εγώ που βιώνει» έχει μια βαθύτερη.τι ένα φαινομενικά παρόμοιο πρόβλημα το οποίο ο ασθενής δεν θεώρησε ποτέ ιδι­ αίτερα σημαντικό. αν και παίζουν προσαρμοστικό ρόλο κα­ τά την παιδική ηλικία. δηλαδή το τμήμα του εαυτού που είναι συνειδητό και λογικό και μπορεί να σχολιάσει τη συναισθηματική εμπειρία που βιώνει.

Μια άλλη κλινική υπόθεση προερχόμενη από το κίνημα της ψυχολογίας του Εγώ ανέφερε ότι η ψυχολογική υγεία προϋπο­ θέτει όχι μόνο την ύπαρξη ώριμων αμυνών στο άτομο. όσο το άτομο που χρησι­ μοποιεί διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης ανάλογα με τις καταστάσεις. με τις πιο αρχαϊκές να χαρακτηρίζονται από την ψυχολογική αποφυγή ή τη ριζική διαστρέβλωση των γεγονότων που προκαλούν αναστάτωση και τις πιο ώριμες άμυνες να διακρίνονται πε­ ρισσότερο από μια μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα στα δεδο­ μένα της πραγματικότητας. ότι δηλαδή η ψυχολογική υγεία έχει άμεση σχέ­ ση με την ικανότητα συναισθηματικής προσαρμογής. ακόμη και όταν αυ­ τή είναι εξαιρετικά δυσάρεστη. από ψυχολογική άποψη. 1933) εκφράζουν αυτή την ιδέα. Η έκφραση αυτή υποδηλώνει την ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει την πραγματικότητα.86 ΕννοίοΚοψκά ζητήματα χαναλυτές που ασχολούνται με τη διάγνωση. υπό την έννοια ότι θέτουν το ερώτημα εάν ένα πρόβλημα ή ένας τρόπος έκφρασης της προσωπικότητας των ασθενών τους είναι «δυστονικό προς το Εγώ» ή «συντονικό προς το Εγώ». αλλά και την ικανότητα χρησιμοποίησης μιας ποικιλίας αμυντικών διερ­ γασιών (για παράδειγμα. 1965). Καθώς με την πάροδο του χρό­ νου η ψυχαναλυτική θεωρία εξελισσόταν. Reich. Έννοιες όπως η «ακαμψία» της προσωπικότητας και η «θωράκιση του χαρακτήρα» (W. αναδύθηκε σταδιακά μια διάκριση ανάμεσα στις πιο αρχαϊκές και στις πιο ώριμες άμυ­ νες. χωρίς να καταφεύγει σε πιο πρω­ τόγονες άμυνες όπως η άρνηση. Ο βασικός ρόλος που διαδραματίζει το Εγώ για την αντίληψη και την προσαρμογή του ατόμου στην πραγματικότητα είναι ο λόγος για την ύπαρξη της χρήσιμης ψυχαναλυτικής φράσης «ισχύς του Εγώ». . ανα­ γνωρίστηκε ότι το άτομο το οποίο συνήθως αντιδρά σε κάθε στρεσογόνο παράγοντα με προβολή ή με εκλογίκευση δεν είναι τόσο καλά. Με άλλα λόγια. Shapiro.

Το Υπερεγώ. μια εκ πρώτης όψεως συνώ­ νυμη έννοια με τη «συνείδηση» του ατόμου. Οι πιο σύγχρονοι ψυχαναλυτές όμως θεωρούν ότι το Υπερεγώ διαμορφώνεται πολύ νωρίτερα και ανιχνεύεται στις πρωτόγονες βρεφικές ιδέες περί καλού και κακού. είναι εν μέρει συνειδητό και εν μέρει ασυνείδητο. όπως και το Εγώ στο οποίο ανήκει. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι η αξιολόγηση του εάν ένα ακατάλληλα τιμωρητικό Υπε­ ρεγώ βιώνεται από το άτομο ως δυστονικό ή ως συντονικό προς το Εγώ θεωρήθηκε πολύ σημαντική για την πρόγνωση του κάθε ασθενή. «εγώ» και «πάνω από εμένα». Το Υπερεγώ. αναφέρεται στο τμήμα του εαυτού το οποίο μας επιβραβεύει όταν «βάζουμε τα δυνατά μας» και ασκεί κριτική όταν δεν εκπληρώνουμε τα κρι­ τήρια που έχουμε θέσει. γεγονός το οποίο θεωρώ ιδιαίτερα λυπηρό. Και οι δύο ασθενείς φαίνεται ότι είναι καταθλιπτικές και επιτίθενται στον εαυτό τους. πα­ ρόλο που σε εμπειρικό επίπεδο βιώνεται ξεχωριστά από αυτό. Στις μέρες μας είναι λίγοι οι θεωρη­ τικοί ψυχαναλυτές που γράφουν με τη χάρη και τη στυλιστική απλό­ τητα του Freud. ιδιαίτερα από μια ηθική οπτική.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 87 Ο Freud επινόησε τον όρο Υπερεγώ2 για εκείνο το τμήμα του εαυτού που είναι επιτηρητής των πραγμάτων. Σημειώστε ότι ο Freud έγραψε σε απλή γλώσσα. Πρόκειται για ένα τμήμα του Εγώ. Η ασθενής η οποία ανακοινώνει ότι είναι κακός άνθρωπος επειδή κάνει κακές σκέψεις για τον πατέρα της είναι ένα πολύ διαφορετικό είδος ατόμου από μια άλλη ασθενή η οποία αναφέρει ότι ένα τμήμα της νιώθει ότι είναι κακιά όταν απολαμβάνει τέτοιες σκέψεις. το μέγεθος 2. το Εγώ και το Υπερεγώ αποδίδονται ως «αυ­ τό». απαλλαγμένη από διαλέκτους: το Εκείνο. Ο Freud θεωρούσε ότι το Υπερεγώ διαμορφώνεται κυρίως στη διάρκεια της οιδιπόδειας περιόδου μέσω της ταύτισης του παι­ διού με τις γονεϊκές αξίες. .

για τα ενήλικα άτομα της μεσαίας και της ανώτερης τάξης. συναισθήματα και φαντασιώ­ σεις που τις έχουν όλοι οι άνθρωποι.δεν ήταν κατά κανέναν τρόπο ηδονιστική. Στην πράξη. ήταν η βοήθεια που μπορούσε να προ­ σφέρει ο θεραπευτής στους ασθενείς του ώστε να επαναξιολογήσουν τα υπερβολικά αυστηρά ηθικά κριτήρια. Η ψυχανάλυση ως κίνημα -όπως και ο Freud .88 Εννοίολογίκά ζητήματα όμως του προβλήματος της πρώτης γυναίκας είναι πολύ μεγα­ λύτερο από το πρόβλημα της δεύτερης. οι απαγορεύσεις ενάντια στη σεξουαλικότητα. τόσο ώστε να δικαιο­ λογεί ένα διαφορετικό επίπεδο κατηγοριοποίησης. Η θεραπεία προχώ­ ρησε πέρα από την αρχική της αποστολή -ν α καταστήσει το ασυνείδητο ενός ατόμου συνειδητό. τα οποία είχαν ανατραφεί με τρόπους που οδηγούσαν στην ανάπτυξη ενός πο­ λύ άκαμπτου Υπερεγώ.στην τροποποίηση του Υπερεγώ του πελάτη. ιδιαίτερα στο πρώτο ήμισυ του 20ού αιώνα. αφού οι άνθρωποι που διακατέχονται από καταδικαστικό Υπερεγώ συχνά το αψηφούν. αυτό ενθάρρυνε περισσότερο και όχι λιγότερο την ηθική συμπεριφορά των ασθενών. ιδιαίτερα σε περιπτώ­ σεις μέθης ή σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η εκδραμάτιση μπορεί να εκλογικευτεί. Ένας διαδεδομένος θεραπευτικός σκο­ πός. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η εισαγωγή της έννοιας του Υπερεγώ είχε σημαντικά κλινικά οφέλη. συχνά όμως έθετε ως στόχο της την τροποποίηση της ακαμ­ ψίας και της σκληρότητας του Υπερεγώ. η εσωτερική τιμωρία για σκέψεις. Οι προσπάθειες να έρθουν στην επιφά­ νεια διάφορες λειτουργίες του Εκείνο και να αποκαλυφθεί η ασυνείδητη ζωή του ατόμου είχαν μικρό θεραπευτικό όφελος όταν ο ασθενής αντιδρούσε σε μια τέτοια διαδικασία σαν να αποκάλυπτε στοιχεία της διεφθαρμένης φύσης του. Η επιτυχία της ψυχολογίας του Εγώ στην περιγραφή διερ­ γασιών οι οποίες πλέον τοποθετούνται κάτω από το γενικό χα­ . όπως ήταν. για παράδειγμα.

και ότι αυτός είναι ένας μόνο τρόπος -μεταξύ πολλών εναλλακτικών. έτσι μπορούμε να τους κατατάξουμε σε κατηγορίες βασει των χα­ ρακτηριστικών τρόπων που διαθέτουν για να χειρίζονται το άγ­ χος τους.με τον οποίο οι άνθρωποι προσπαθούν να απο­ φύγουν την ανυπόφορη αίσθηση του παράλογου φόβου. Όταν ο Freud στράφηκε στη δομική θεωρία. το οποίο εγείρεται από ισχυρές ενστικτικές συγκρούσεις (δηλαδή από το Εκείνο). . Στις αρχικές ιδέες του Freud περιλαμβάνεται και η άποψη ότι οι αγχώδεις αντιδρασεις ηροκαλούνται από τις άμυνες. τα καταπιεσμένα συναισθήματα προκαλούν στο άτομο εσωτερι­ κή ένταση. παρουσιάστηκε με μεγάλη ευγλωττία στο έργο της Anna Freud The Ego and the Mechanisms of Defense (1936). ή υιοθετούσε μια αυτοκαταστροφική συμπεριφορά για να καλύ­ ψει το άγχος του. η οποία ασκεί πίεση για εκτόνωση και βιώνεται ως άγχος. Ή άποψη ότι μία από τις πρωταρχικές λειτουργίες του Εγώ είναι η προστασία του εαυτού ενάντια στο άγχος. Έτσι άρχισε να ερμηνεύει την ψυχοπαθολογία ως μια κατάσταση κα­ τά την οποία μια αμυντική προσπάθεια δεν είχε αποτέλεσμα για το άτομο. και ιδιαίτερα από την απώθηση (εκούσια λήθη). υποστήριξε το αντίθετο. από εμπειρίες της πραγματικότητας που προ­ καλούν αναστάτωση (δηλαδή από το Εγώ) ή από αισθήματα ενοχής και σχετικές φαντασιώσεις (δηλαδή από το Υπερεγώ). ότι δηλαδή η απώθηση είναι μια αντίδραση στο άγ­ χος. Όπως ακριβώς μπορούμε να κατανοήσουμε τους ανθρώπους σύμφωνα με την εξελικτική φάση η οποία θε­ ωρείται ότι επεξηγεί τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν. Σύμφωνα με τον Freud.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 89 ρακτηρισμό της «άμυνας» έχει ιδιαίτερη σχέση με τη διάγνωση του χαρακτήρα. οπότε και αυτό βίωνε άγχος παρά την επιστράτευση των συνηθισμένων προσωπικών τρόπων αντιμετώπισής του. Η άποψη αυτή πη­ γάζει από τη θεωρία των ενορμήσεων.

καθώς και άλλοι ψυχαναλυτές. και στην ίδια παρουσίαση θα συμπεριλάβω ορισμένες προ-γλωσσικές. Η ερ­ γασία τους θεωρούνταν αμφιλεγόμενη για χρόνια. ορισμένοι θεωρητικοί στην Ευρώπη. Η περιληπτική αναφορά αυτού του κε­ φαλαίου θα δώσει στον αναγνώστη αρκετές πληροφορίες που θα τον βοηθήσουν να κατανοήσει καλύτερα την απεικόνιση δια­ φορετικών τύπων χαρακτήρα. . Αυτοί οι εκπρόσωποι της «Βρετανικής Σχολής» της ψυχανάλυσης ανακάλυψαν ότι χρειάζονταν μια νέα γλώσσα για να περιγράφουν τις διεργασίες που είχαν παρατηρήσει. μελετούσαν διαφορετικά είδη ασυνείδητων διεργασιών και τις εκδηλώσεις τους στο συ­ νειδητό επίπεδο. Μερικοί. Ο Freud υιοθέτησε μια πιο συντηρητική στάση από εκείνη πολλών διαδόχων του σχετικά με τη δυνατότητα της ψυχαναλυτικής θεραπεί­ ας να επιφέρει σημαντικές αλλαγές. 1957).90 Εννοιολογικά ζητήματα Στα κεφάλαια 5 και 6 θα παρουσιάσω αναλυτικά τις άμυνες για τις οποίες μίλησαν ο Sigmund και η Anna Freud. Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΜΕ ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ (Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟΤΡΟΠΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ) Ενώ οι ψυχαναλυτές που υποστήριζαν τη θεωρία του Εγώ επι­ χειρούσαν τη χαρτογράφηση των ψυχολογικών διεργασιών με βάση το δομικό μοντέλο του Freud. εν μέρει 3. και ιδιαίτερα στην Αγγλία. αρχαϊκές διεργασίες τις οποίες εισήγαγε η Melanie Klein. όπως η Klein (1932. όπως αυτοί παρουσιάζονται στα επόμενα κεφάλαια. εργάστη­ καν και με παιδιά αλλά και με ασθενείς τους οποίους ο Freud είχε θεωρήσει πολύ διαταραγμένους για να υποβληθούν σε ψυ­ χανάλυση3. και ιδιαίτερα στα άτομα που πά­ σχουν από ψυχωτικές διαταραχές.

Αυ­ τό ήταν ο τρόπος με τον οποίο θα απέδιδαν με λέξεις διάφορες προ-γλωσσικές. αμφισβητούσαν βασικές απόψεις του Freud. οι οποίοι μερικές φορές αναφέρεται ότι ανήκουν στην «Ουγγρική Σχολή» της ψυχανάλυσης) στράφηκαν προς τη μελέτη των πρωτόγονων εμπειριών αγάπης. οι οποίες δεν ήταν δυνατόν να εξηγηθούν ικανοποιητικά από τη δομική θεω­ ρία του Freud. οι θεωρητικοί των σχέσεων με το αντικείμενο δεν έδω­ σαν ιδιαίτερη έμφαση ούτε στο είδος της ενόρμησης που είχε υποστεί κακό χειρισμό κατά την παιδική ηλικία ούτε στον προσ­ .D.R. Με άλλα λόγια. μοναξιάς. προτείνοντας ότι οι άνθρωποι δεν επιζητούν τόσο την ικανοποίηση των ενορμήσεών τους. προ-λογικές διεργασίες ώστε να συγκροτή­ σουν ένα λογικό κείμενο. για παράδειγμα. όσο τη δόμηση.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 91 εξαιτίας της προσωπικότητας. και εν μέρει επειδή είναι δύσκολο να περιγράφει κανείς με πει­ στικό τρόπο πρωτόγονα φαινόμενα τα οποία δεν υπόκεινται σε άμεση παρατήρηση. απέρριψε απερί­ φραστα το βιολογισμό του Freud. ένα βρέφος δεν εστιάζει τόσο την προσοχή του στο να πάρει το γά­ λα της μητέρας του. Για την κατανόηση κάθε ψυχοπαθολογικής περί­ πτωσης. Οι θεωρητικοί των σχέσεων με το αντικεί­ μενο (ή αντικειμενοτρόπων σχέσεων. της σχέσης τους με τον Freud και των πεποιθήσεων όσων εμπλέκονταν σε αυτή τη θεωρία. Ο W. και τη διατήρηση σχέσεων. Fairbairn (1954). Οι ψυχαναλυ­ τές που επηρεάστηκαν από τον Sandor Ferenczi (όπως οι Michael και Alice Balint. όσο στο να βιώσει την εμπειρία του ταισματος. όπως επίσης είναι γνωστή η θεωρία αυτή) αντιμετώπισαν ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Παρότι ο σεβασμός που έτρεφαν για την ισχύ των ασυνείδητων δυναμικών τούς τοποθετούσε στο ψυχαναλυτικό πεδίο. με την αίσθηση της ζεστασιάς και του συναισθηματικού δε­ σμού που αποτελεί μέρος αυτής της εμπειρίας. δημιουργικότητας και απαρτίωσης του εαυτού.

σύμφωνα με τον Freud. Για παράδειγμα. Ο όρος προέρχεται από την αρχική ανάπτυξη από τον Freud της έννοιας των ενστίκτων. αναπόφευκτα θα βιώσει ότι ο πατέρας του το έχει απορρίψει και εγκαταλείψει. Ο Freud ισχυρίστηκε ότι τα έν­ στικτα έχουν μια πηγή. από τη στιγμή που. και αργότερα μπο- .92 Εννοιολογικά ζητήματα διορισμό της εξελικτικής φάσης κατά την οποία δεν είχαν αντι­ μετωπιστεί επιτυχώς τα βασικά ζητήματα που τη χαρακτήριζαν. πώς εκείνο τα -είχε βιώσει5. Η φράση «σχέσεις με το αντικείμενο» εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σήμερα. η φωνή της αδελφής και ούτω καθε- ξής· 5. ούτε ακόμη στις άμυνες του Εγώ που είχαν κυριαρχήσει. η οποία είναι μια σωματική ένταση. παρά τις μηχανιστικές έννοιες που υποδηλώνει. έδωσαν μεγαλύτερη έμφαση στο πώς ήταν τα βασικά αντικείμενα4 στον κόσμο του παιδιού. δεδομένου ότι στην ψυχανάλυση ο όρος «αντικείμενο» σημαίνει συνή­ θως «πρόσωπο». Αντί­ θετα. οι ενορμήσεις που έχουν κεντρική σημασία στην ψυχολογία του ατόμου είναι οι σεξουαλικές και οι επιθετικές. και ένα αντικείμενο. Ο όρος «σχέσεις με το αντικείμενο» δεν είναι ιδιαίτερα επιτυχημένος. έναν σκο­ πό. Παραδείγματα αυτού του τύπου αντικειμένων είναι το στήθος της μη­ τέρας. Ο λόγος για τον οποίο οι ψυχαναλυτές διαφοροποιούν τα πραγματικά αντικείμενα και την εμπειρία αυτών των αντικειμένων από το παιδί εί­ ναι ότι τα παιδιά και ιδιαίτερα τα βρέφη μπορεί να αντιληφθούν με λά­ θος τρόπο τα σημαντικά πρόσωπα της οικογένειάς τους και τα κίνη­ τρα που τα διακρίνουν. ένα κορίτσι. με ποιο τρόπο αυτά είχαν εσωτερικευτεί από το παιδί 4. το χαμόγελο του πατέρα. αφενός εξαιτίας της καταγωγής της και αφετέρου εξαιτίας του γεγονότος ότι ένα σημαντικό «αντικείμενο» για κάποιο άτομο μπορεί να είναι ένας μη ανθρώπινος δεσμός. και να εσωτερικεύσουν αυτή τη λανθασμένη αντίληψη. του οποίου ο πατέρας φεύγει για τον πόλεμο όταν εκείνο είναι δύο ετών. ο οποίος ανάγεται σε ένα είδος βιολογικής ικανοποίησης. όπως η σημαία του έθνους του για έναν πα­ τριώτη ή ένα υπόδημα για έναν φετιχιστή ή ένα μέρος του σώματος. το οποίο συνήθως είναι ένα άτομο.

Αξί­ ζει να σημειωθεί ότι η εργασία του Otto Rank (1929. . ματαιώνοντας έτσι τις προ­ σπάθειες της μητέρας να δεθεί συναισθηματικά με το γιο της.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 93 και με ποιο τρόπο οι εσωτερικές νοερές απεικονίσεις και αναπαραστάσεις των αντικειμένων ζούσαν στην ασυνείδητη ζωή των ενήλικων ασθενών. Στο έργο του ο Freud δεν κράτησε εχθρική στάση απέναντι στην εξέλιξη και την ανάπτυξη της θεωρίας των σχέσεων με το αντικείμενο. Ο Ri- ρεί να πιστέψει ότι δεν ήταν στ’ αλήθεια και πολύ σημαντική γι’ αυτόν. ένα αγόρι μπορεί να δει τη γιαγιά του σαν μια πραγματι­ κή αγία. Κατά συνέπεια. την οποία επι­ νόησε αναγνωρίζοντας πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η οι­ διπόδεια φάση για το παιδί.ωστόσο η ίδια γιαγιά μπορεί στην πραγματικότητα να είναι ένα καταστροφικό πρόσωπο που εκδραμάτισε τον ανταγωνισμό τον οποίο ένιωθε για την κόρη της με τρόπους που υπονόμευσαν τη μητέρα του αγοριού. Παρ’ όλα αυτά. Εναλλακτικά. απορριπτική μητέρα. στα εσωτερικά αντικείμενα αυτού του αγοριού θα περιλαμ­ βάνονται μια αγαπημένη γιαγιά και μια ψυχρή. 1982). Στη θεωρία των σχέσεων με το αντικεί­ μενο τα οιδιπόδεια θέματα κυριαρχούν λιγότερο από τα θέματα που έχουν σχέση με τον αποχωρισμό και την εξατομίκευση. επειδή του έδειξε στοργή. Το ίδιο φαίνεται και στην αυξημένη έμφαση που έδωσε στον παράγοντα της θεραπευτικής σχέσης. πολ­ λές από τις πιο σημαντικές παρατηρήσεις του χρειάστηκε να ανακαλυφθούν εκ νέου (Menaker. Η εκτίμηση που έτρεφε για τη σπουδαιότητα των πραγματικών και των εμπειρικών βρεφικών αντικειμένων φαίνε­ ται στην έννοια του «οικογενειακού ειδυλλίου». επειδή ο Rank εγκατέλειψε το ψυχαναλυτικό ρεύμα μετά τον οδυνηρό αποχωρισμό του από τον Freud. ανάλογα με την προσωπικότητα των γονέων του. 1945) προ­ ανήγγειλε ένα μεγάλο μέρος της θεωρίας των σχέσεων με το αντικείμενο η οποία εμφανίστηκε σε μεταγενέστερη εποχή.

Κατά τα λεγόμενό του: «Είναι αδύνατον να καταστρέφεις έναν άνθρωπο . Ο Freud στράφηκε προς μια διαπροσωπική θεώρηση της θε­ ραπείας όταν έπαψε να θεωρεί ότι οι μεταβιβάσεις των ασθε­ νών του αποτελούν διαστρεβλώσεις. υπονοώντας ότι θα είχε δεχτεί με χαρά αυτή την κατεύθυνση στην ψυχανάλυση. Έως τα μέσα του 20ού αιώνα οι εξελίξεις στη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο από τη Βρετανική και την Ουγγρική Σχολή ήταν παράλληλες με την εντυπωσιακή πρόοδο ενός νέου ψυχαναλυτικού ρεύματος που κυριαρχούσε στις ΗΠΑ. Erich Fromm. Otto Will.94 Εννοίολογικα ζητηματα chard Sterba. ένας από τους τελευταίους αναλυτές που γνώρι­ ζαν καλά τον Freud. Αυτοί οι θεωρητικοί. καταλήγοντας στο συ­ μπέρασμα ότι σι μεταβιβάσεις αυτές παρείχαν το απαραίτητο συναισθηματικό πλαίσιο για την εφαρμογή θεραπείας. Frieda Fromm-Reichmann και άλλοι. και οι οποίοι βρίσκονταν στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. οι θερα­ πευτές του οποίου αυτοαποκλήθηκαν «διαπροσωπικοί ψυχανα­ λυτές». όπως ακριβώς και οι Ευρωπαίοι συνάδελφοί τους. Οι θεραπευτές που στηρίχτηκαν στην αμερικανική θεωρία έδιναν μικρότερη έμφα­ ση στην ύπαρξη επίμονων ασυνείδητων νοερών απεικονίσεων των πρώιμων αντικειμένων στους ανθρώπους. παρατήρησε (1982) ότι η θεωρία των σχέ­ σεων με το αντικείμενο έχει εμπλουτίσει τις πρωταρχικές αντι­ λήψεις του Freud. προσπάθη­ σαν να εργαστούν ψυχαναλυτικά με περισσότερο διαταραγμένους ασθενείς. Clara Thompson. έγκειτο κυρίως στην έμφαση που έδιναν στην εσωτερικευμένη φύση των πρώιμων σχέσεων με το αντικείμενο. για τις οποίες θα έπρεπε να βρει μια ικανοποιητική εξήγηση. ανάμεσα στους οποίους συγκατα­ λέγονται οι Harry Stack Sullivan. Karen Horney. και άρχισε να τις προσεγγί­ ζει μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα. Η διαφορά τους με τους ψυχαναλυτές που υιο­ θετούσαν τη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο.

και όχι μόνο ως ψυχοσεξουαλικό. Υπήρχε επίσης η πιθανότητα να έβλεπαν τους άλλους ως πλή­ ρως ανεξάρτητους από τους ίδιους. Η φάση του οιδι­ πόδειου εκτιμήθηκε επιπρόσθετα ως ένα γνωστικό εξελικτικό ορόσημο. στο κλασικό πα­ ράδειγμα που έχει επικρατήσει στην ψυχανάλυση) είναι πιθανό . μια κατά­ σταση στην οποία δεν είναι δυνατόν να υπάρξει συναισθηματι­ κή διάκριση μεταξύ του εαυτού και του αντικειμένου. σελ. Αυτό υποστηρίζεται και από ένα μεγάλο μέρος της εμπειρικής έρευ­ νας αναφορικά με τα αποτελέσματα της ψυχοθεραπείας (Strupp. Είναι επί­ σης πιθανό οι ασθενείς να βρίσκονταν σε μια δυαδική σχέση όπου ένιωθαν ότι ο άλλος ήταν μαζί τους ή ήταν εναντίον τους. καθόσον διατυπώ­ θηκε η άποψη ότι αποτελεί ένα ουσιώδες βήμα. μια νίκη ενάντια στο βρεφικό εγωκεντρισμό. Η πεποίθηση ότι ο συναισθηματικός σύνδεσμος ανάμεσα στο θεραπευτή και τον πελάτη αποτελεί τον πιο ζωτικό παράγο­ ντα στη θεραπεία είναι ευρέως διαδεδομένη στους σύγχρονους ειδικούς που ανήκουν στην ψυχαναλυτική κατεύθυνση. Η εισαγωγή εννοιών που αφορούσαν τις διαπροσωπικές σχέσεις επέτρεψε στους θεραπευτές να διευρύνουν την κατα­ νόησή τους για τον τρόπο με τον οποίο οι ασθενείς τους είχαν βιώσει στο παρελθόν τη διαπροσωπική επαφή: πιθανώς να εί­ χαν βιώσει ψυχική συγχώνευση με ένα άλλο άτομο. Η κίνηση του παιδιού από την εμπειρική συμβίωση (στην πρώιμη βρεφική ηλικία). ώστε το παιδί να μπορέσει να κατα­ νοήσει ότι δυο άλλοι άνθρωποι (οι γονείς του. 1989). μέσω των αναμετρήσεων με τη μητέρα (στην ηλικία των δύο περίπου ετών). σε συνθετότερες ταυτίσεις (από την ηλικία των τριών ετών και πάνω) προσήλκυσε περισσότερο ενδιαφέρον και προ­ σοχή από ό. 108).τι οι στοματικές.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 95 κατά την απουσία του ή μέσω του ομοιώματος του» (1912. πρωκτικές και οιδιπόδειες ενασχο­ λήσεις που εμφανίζονται σε αυτά τα στάδια.

εκείνων δηλαδή των εσωτερικευμένων άλλων που είχαν επηρεάσει το παιδί και ζούσαν μέσα στον ενήλικο.96 Εννοιολογικά ζητήματα να σχετίζονται μεταξύ τους με έναν τρόπο που δεν έχει μεγάλη σχέση με τον εαυτό του παιδιού. Οι έννοιες που χρησιμοποίησαν τόσο οι Ευρωπαίοι θεωρητι­ κοί των σχέσεων με το αντικείμενο όσο και οι διαπροσωπικοί θε­ ωρητικοί στις ΗΠΑ είχαν σημαντικά πλεονεκτήματα για τον το­ μέα της θεραπείας. η εισαγωγή της θεωρίας των σχέσε­ ων με το αντικείμενο επέδρασε καθοριστικά στην επέκταση των στόχων και του εύρους της θεραπείας (βλ. Εγώ και Υπερεγώ». . Stone. αντί να προ­ σπαθήσει να τον συσχετίσει με αυτό το αντικείμενο σαν να ήταν ένας συνεπής «εαυτός» με ώριμες άμυνες τις οποίες είναι σε θέση να εκδηλώσει. δεν ερμη­ νεύεται εύκολα με τους όρους «Εκείνο. τα άτομα αυτά φαίνεται να μην έχουν καμία ικανότητα να σκεφτούν αντικειμενικά για όσα τους συμβαίνουν. Αντί για ένα απαρτιωμένο Εγώ το οποίο είναι σε θέση να αυτοπαρατηρείται. και μπορεί να επιμένουν ότι υπό αυτές τις συνθήκες η τρέχουσα συναισθημα­ τική εμπειρία που βιώνουν είναι φυσική και αναπόφευκτη. Οι θεραπευτές μπορούσαν τώρα να αφουγκραστούν τις στάσεις των «ενδοβολών». 1954). L. Όταν βρίσκονται υπό το κράτος αυτών των καταστάσεων. ιδιαίτερα εκείνων με βαριά ψυχοπαθολογία. δηλαδή συνθήκες στις οποίες αισθάνονται και συμπεριφέρονται με έναν τρόπο που συχνά είναι αντίθετος με αυτόν που νιώθουν και συμπεριφέρονται άλλες στιγμές. Έτσι. Οι κλινικοί που προσπαθούν να βοηθήσουν αυτούς τ^υς δύ­ σκολους ασθενείς διαπιστώνουν ότι η θεραπεία εξελίσσεται κα­ λύτερα όταν ο θεραπευτής είναι σε θέση να διακρίνει ποιος εσωτερικευμένος γονέας ή άλλο σημαντικό πρώιμο αντικείμενο στη ζωή του ασθενή ενεργοποιείται κάθε στιγμή. τέτοια άτομα φαίνεται να έχουν διαφορετικές «κατα­ στάσεις του Εγώ». επειδή η ψυχολογική κατάσταση πολλών ασθενών.

επει­ δή δεν το κατείχε ποτέ. Η «σταθερή αστάθεια» που διακρίνει την προσωπικότητα με μεταιχμιακή οργάνωση (Kernberg. ο ειδικός διέθετε επιπρόσθετα μέσα για να κατανοεί τα δρώμενα κατά τη θεραπευτική διαδικασία. Με βάση τα μοντέλα της θεωρίας των σχέ­ σεων με το αντικείμενο. φιλτραρισμένα μέσα από τις εσωτερικές απεικονίσεις και τις συναισθηματικές αντιδράσεις του θεραπευ­ τή προς τον ασθενή. ιδιαίτερα στις περιπτώσεις όπου δεν ήταν δυνατόν να έρθει στην επιφά­ νεια ένα αυτοπαρατηρησιακό τμήμα του Εγώ του ασθενή.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 97 από τους οποίους ο ασθενής δεν είχε ακόμη μπορέσει να επιτύ­ χει έναν ικανοποιητικό ψυχολογικό αποχωρισμό. όταν ένας διαταραγμένος ασθενής εκτοξεύει μια παρανοϊκή δήλωση. ο θεραπευτής μπορεί να την κατανοήσει ως μια αναδημιουργία του συναισθή­ ματος του ασθενή ότι επικρίθηκε αμείλικτα και άδικα ως παιδί. Για παράδειγμα. η οποία αντικατόπτριζε την αυξανόμενη κλινική εμπειρία των θεραπευ­ τών και τη διάδοση του έργου των θεωρητικών που ασχολού­ νταν με τη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο και οι οποίοι ανέφεραν τις εσωτερικές τους αντιδράσεις προς τους ασθε­ νείς. 1975) έγινε περισσότερο κατανοητή θεωρητικά και έτσι στάθηκε δυνατόν να αντιμετωπιστεί κλινικά με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Στο πλαίσιο αυτής της διατύπωσης. Στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής κοινότητας αναπτύχθηκε μια νέα προσέγγιση στο θέμα της αντιμεταβίβασης. Στις ΗΠΑ ο Harold Searles ξεχώρισε με τις αναφορές του για τις ακριβείς απεικονίσεις των (φυσιολογικών) «καταιγίδων» αντιμεταβίβασης που συντελούνται στη διάρκεια μιας ψυχοθε­ . ρ χαρακτήρας αντιμετω­ πίστηκε ως ένα πρότυπο συμπεριφοράς του ατόμου το οποίο στηρίζί ται ειτε στις συμπεριφορές των σημαντικών αντικειμένων της βρεφικής του ηλικίας είτε στην προσπάθεια να κάνει τους άλλους να του συμπεριφέρονται όπως ακριβώς τα σημαντικά αντικείμενα της βρεφικής του ηλικίας.

στο άρθρο που έγραψε το 1959 για τις προσπάθειες των ψυχωτικών ασθενών να τρελά­ νουν τους θεραπευτές τους. Για να δώσω ένα παράδειγμα. επηρεασμένος από την Klein. ένας ασθενής μου φαινόταν να μην οδηγείται πουθενά.W. Winnicott υπήρξε ένας από τους περισσότερο θαρραλέους ψυ­ χαναλυτές που τόλμησαν να αποκαλύψουν τον εαυτό τους: αυ­ τό έκανε στο διάσημο άρθρο του. ο Heinrich Flacker (1968). απελπισμένων και βασανισμένων ατόμων ήταν οι προσωπικές. Παρατήρησα ότι κάθε φορά που ανέφερε κά­ .μια διάκριση ανεκτί­ μητης κλινικής αξίας.98 EwoioAoyim ζητήματα ραπείας. παρά τις πολλές συνεδρίες που εί­ χαν μεσολαβήσει. ιατρική στάση απέναντι σε ένα άλλο άτομο. ο D. Ο δεύτερος όρος υποδηλώνει το συναίσθημα ενός θεραπευτή (μη ενσυναισθητικά. Στη Μεγάλη Βρετανία. το οποίο έγραψε το 1949. Σε αντίθεση με αυτή τη λογικοφανή τοποθέτηση. έντονες αντιμεταβιβαστικές αντιδράσεις των θεραπευτών τους. Σύμφωνα με τον Freud. οι ισχυρές συναισθηματικές αντιδράσεις ενός θεραπευτή προς τους ασθενείς του συνιστούσαν ένδειξη της ατελούς αυτογνω­ σίας του και της ανικανότητάς του να διατηρήσει μια συναισθη­ ματικά θετική. Ο πρώτος όρος αναφέρεται στο συναίσθη­ μα ενός θεραπευτή (ενσυναισθητικά) για το τι είχε νιώσει ο ασθε­ νής όταν ήταν παιδί σε σχέση με κάποιο πρώιμο αντικείμενο. με τίτλο «Hate in the Countertransference». για παράδειγμα. οι ψυχαναλυτές που εργάζονταν με ψυχωτικούς ασθενείς και με ασθενείς που σήμερα ονομάζονται «μεταιχμιακοί» ανακάλυψαν ότι ένας από τους σημαντικότερους τρόπους κατανόησης αυτών των αποδιοργανωμένων. πρότεινε δύο κατηγορίες αντιμεταβίβασης των θεραπευτών -την αρμονι­ κή και τη συμπληρωματική αντιμεταβίβαση . από την πλευρά του ασθενή του) αναφορικά με το τι είχε νιώσει το συγκεκριμένο αντικείμενο για το παιδί. Σε αυτό το πνεύμα ένας ψυχαναλυτής από τη Νότια Αμερική. όπως.

Σχολίασα αυτή του τη συνήθεια και τον ρώτησα αν υπήρχε κάποιος στην οικογένειά του που δεν τον άκουγε πολύ προσεκτικά: απ’ όσο μου φαινόταν. Ξαφνικά συνειδητοποίησα ότι για αρκετά λε­ πτά δεν είχα ακούσει τίποτε από ό. Ο Racker θα αποκαλούσε αυτή την αντιμεταβίβαση «συ­ . ενδιαφέρονταν πάρα πολύ για εκεί­ νον. πρόσθετε πάντοτε ένα σχόλιο σε σχέση με αυτόν. επειδή και εγώ. χωρίς να το καταλάβω. ενδιαφερόμουν γι' αυτόν μόνο για να αυξήσω την προσωπική μου φή­ μη. άρχισα να βα­ ριέμαι αφόρητα. κάνο­ ντας κάτι σαν προφορική «υποσημείωση». στη διάρκεια της οποίας.τι είχε πει. Διαμαρτυρήθηκε με θυμό. επισημαίνοντας ότι. κάθε φορά που συμμετείχε σε κάποιο θεα­ τρικό έργο η μητέρα του τού έφτιαχνε το πιο περίτεχνο κοστού­ μι από όλα. Είχα απορροφηθεί σκεπτόμενη τον τρόπο που θα παρουσίαζα αυτή την περίπτωση σε διάσημους συναδέλφους μου και πώς τα αποτελέσματα της θεραπείας του θα τους έπειθαν για τις δεξιότητές μου. όταν εκείνος πή­ γαινε στο Δημοτικό. όπως και εκείνη. έκανε επανειλημμένα πρόβα μαζί του στο ρόλο που του είχαν αναθέσει και την ημέρα της παράστασης καθόταν στην πρώτη σειρά των καθισμάτων γεμάτη υπερηφάνεια.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 99 ποιον. μπορούσε να πει: «Η Marge είναι η γραμματέας στον τρίτο όροφο. Στη φαντασίωσή μου είχα γίνει ξαφνικά σαν τη μητέρα των παιδικών του χρόνων. Αμέσως μετά άρχισε να την υπερασπίζεται για πολλή ώρα. Καθώς αποτραβήχτηκα από τη ναρκισσιστική ονειροπόληση και άρχισα να προσέχω και πάλι τον ασθενή μου. για παράδειγ­ μα. Έτσι. Κατά τη γνώμη του οι γονείς του. ο ασθενής μου θεωρούσε ότι δεν θυμόμουν τίποτα από τις σημα­ ντικές μορφές της τρέχουσας ζωής του. και ιδιαίτερα η μητέρα του. με την οποία γευματίζω τις Τρίτες» -έστω και αν λίγο πριν είχε ξαναμιλήσει γι’ αυτήν. ξαφνιάστηκα ακούγοντάς τον να υπερασπίζεται τη μητέρα του ενάντια στην κατηγορία της έλλειψης προσοχής.

ή έχει κλάψει ακούγοντας μια μελωδία. μπορεί να ακούγεται κάπως μεταφυσική. έχει αναφερθεί και τεκμηριωθεί πολλές φορές στην υπάρχουσα κλινική βιβλιογραφία για την εποπτεία. μια γνώση που προη­ γείται και υπερβαίνει τις προηγούμενες λογικές αλληλεπιδρά­ σεις. συναισθηματικές αντιδράσεις τους. συγκρί­ σιμη με αυτές που αφομοιώθηκαν από τους ασθενείς στην πρώι­ μη βρεφική περίοδο. . Θα πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι υπάρχουν τρόποι εξέτασης τέ­ τοιων φαινομένων οι οποίοι τα καθιστούν πιο κατανοητά.100 Εννοιολογικά ζητήματα μπληρωματική». ή έχει ερωτευθεί με τρόπο ανεξήγητο. Η μη λεκτική επικοινωνία μπορεί να είναι πολύ ισχυρή. Αυτό μπορεί να το διαπιστώσει όποιος έχει αναθρέψει ένα μωρό. Αυτή η ασυνείδητη διεργασία δημιουργίας στάσεων. αν είχα συλλάβει τον εαυτό μου να αισθάνεται όπως ο ασθενής μου όταν ήταν παιδί. τότε η αντιμεταβίβασή μου θα ήταν αρμονική. το οποίο πηγάζει από τις ίδιες συναισθηματικές και προγλωσσικές πηγές. ότι δηλαδή δεν με προσέχει αλλά ότι με θεωρεί πολύτιμη επειδή μέσω της παρουσίας μου αυξανόταν η αυτοεκτίμησή του. Αντίθετα. Το φαινόμενο της παράλληλης διεργασίας (Ekstein & Wallerstein. 1958). Η ψυχαναλυτική θεωρία υποστηρίζει ότι χρησιμοποιούμε την πρώιμη βρεφική γνώση σε όλους τους το­ μείς δημιουργίας επαφής με τους άλλους. Σκεφτείτε ότι στα πρώτα δύο χρόνια της ζωής το μεγαλύτερο μέρος της επικοινωνίας ανάμεσα στο βρέφος και τους γύρω του είναι μη λεκτικό. τις οποίες εύκολα μπορούμε να αποδώσουμε με λέξεις. Θα πρέπει να σημειώσω ότι και οι δύο τύποι αντιμεταβίβασης είναι εξίσου πιθανό να παρουσιαστούν. από τη στιγμή που η συναισθηματική μου κα­ τάσταση ήταν παράλληλη με τη συναισθηματική κατάσταση ενός από τα σημαντικά πρόσωπα της ζωής του ασθενή κατά τη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας. Τα άτομα που σχετίζονται με τα βρέφη καταλαβαί­ νουν τι χρειάζονται βασιζόμενα στις έμφυτες.

Η διαγνωστική αξία των συναισθηματικών αντιδράσεων ενός κλινικού απέναντι στον ασθενή του δεν έχει τονιστεί ιδιαίτερα στα περισσότερα κείμενα που αφορούν τη διάγνωση (με την πρωτοποριακή εξαί­ ρεση των MacKinnon & Michels. τότε είναι η ενδεδειγμένη στιγμή για τη διατύπωση ενός νέου επιστημολογικού παραδείγματος (Kuhn.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 101 Αυτός ο μετασχηματισμός της αντιμεταβίβασης από εμπό­ διο σε πλεονέκτημα είναι μία από τις πιο σημαντικές συνεισφο­ ρές της θεωρίας των σχέσεων με το αντικείμενο (βλ. τα κύ­ ρια προβλήματα πολλών ατόμων που αναζητούσαν θεραπεία δεν ήταν δυνατόν να αναχθούν στο επίπεδο ενός προβλήματος . Με την πάροδο του χρόνου οι πληροφορίες για την αντιμεταβίβαση θεωρήθηκαν σημαντικές για την ακριβή αξιολόγηση της δομής της προσωπικότητας. Ehrenberg. Όταν αρκετοί θεραπευτές αντιμετωπίζουν καταστάσεις οι οποίες δεν ερμηνεύονται επαρκώς από τα υπάρχοντα θεωρητι­ κά μοντέλα. 1987). Πρόκειται για μια πλευρά της αξιολόγησης που σε αυτό το εγχειρίδιο προσπάθησα να της δώσω την προσοχή που της αξίζει. ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ Η θεωρία επηρεάζει την πράξη. 1971). Κατά συνέπεια. 1970' Spence. 1992). αλλά και επηρεάζεται από αυ­ τήν. Υπάρχει ακόμη κάποια υπερευαισθησία στο χώρο μας σχετικά με την αναγνώριση της έκτασης στην οποία ο συντονισμός των θεραπευτών με τις «πα­ ράλογες» αντιμεταβιβαστικές αντιδράσεις τους είναι σε θέση να δίνει αξιόπιστες πληροφορίες για τη διάγνωση. Μέχρι τη δεκαετία του '60 οι ειδικοί ανέφεραν ότι τα προβλήματα των ασθενών τους δεν ήταν δυνατόν να περιγραφούν πάντοτε επαρκώς στη γλώσσα κάποιου από τα ψυ­ χαναλυτικά μοντέλα εκείνης της εποχής.

κατά βάση. αφετέρου. αυτοί οι ασθενείς ανέφεραν ότι αισθά­ νονταν κενοί από εσωτερικά αντικείμενα. Επιφανειακά μπορεί να έδειχναν πολύ σί­ γουροι για τον εαυτό τους.102 Εννοιολογικά ζητήματα χειρισμού της ενστικτώδους ενόρμησης και των αναστολέων της. αντί να νιώθουν πολιορκημένοι από αυτά. δεν εξηγούσαν το φαινόμενο παρά μόνο με πολύπλοκο τρόπο και. άτομα. να τους θαυμάζουν ή να τους θεωρούν σημαντικούς. μαται­ . και επιπλέον δεν διέθεταν τα δύο βα­ σικά χαρακτηριστικά που διακρίνουν μια καλή θεωρία: αφενός. Αντί να εμφανίζονται γεμάτοι από θυελλώδεις. δεν το εξηγούσαν επαρκώς. όπως έκανε η θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο. πρωτόγονες ενδοβολές. όπως έκανε η ψυχολογία του Εγώ' ούτε ακόμη ήταν δυνατόν να αφορούν ένα πρόβλημα ενεργο­ ποίησης των εσωτερικών αντικειμένων από τα οποία ο ασθενής δεν είχε διαφοροποιηθεί αρκετά. ακό­ μη και όταν στην περίπτωσή τους δεν ταίριαζε το στερεότυπο του «φαλλικού» ναρκισσιστικού χαρακτήρα (αλαζονικός. εσωτερικά όμως αναζητούσαν διαρκώς την επιβεβαίωση: ήθελαν από τους γύρω τους να τους απο­ δέχονται. αυτοί οι ασθενείς θεωρήθηκαν από τους ψυχαναλυτές τους ναρκισσιστικά. κάτι που έκανε η θεωρία των ενορμήσεων ούτε μπορού­ σαν να οφείλονται στην άκαμπτη λειτουργία κάποιων επιμέρους αμυνών ενάντια στο άγχος.γι’ αυτό και έρχονταν στη θεραπεία προκειμένου να βρουν κάποιο νόημα στη ζωή τους. Δεν διέθεταν μια αίσθηση εσωτερικής κατεύθυνσης ούτε βασικές αξίες προσανατολισμού στη ζωή. Ακόμη και μεταξύ ασθενών που ανέφεραν άλλου είδους προ­ βλήματα ήταν ορατή μια αίσθηση εσωτερικής σύγχυσης σε σχέ­ ση με την αυτοεκτίμηση και τις βασικές αξίες της ζωής τους. Τέτοιες διεργασίες μπορούσαν να περιγραφούν υποθετικά. όπως τόσο καλά έχει περιγράψει η θεωρία των σχέ­ σεων με το αντικείμενο. Εξαιτίας της χρόνιας ανάγκης τους να βλέπουν το είδωλό τους σε εξωτερικές πηγές.

ανέφεραν ότι δεν γνώριζαν ποιοι είναι ή τι έχει πραγμα­ τικά σημασία γι’ αυτούς. Μερικές φορές. Η αντιμεταβίβαση που προκαλούσαν αυτοί οι ασθενείς ήταν ση­ μαντική όχι για την έντασή της. ισχύ του Εγώ ή διαπροσωπική σταθερότητα. Τους ήταν αδύνα­ τον να νιώσουν ότι οι ασθενείς τούς εκτιμούσαν ως αληθινά ξε­ χωριστά πρόσωπα που προσπαθούσαν να προσφέρουν τη βοήθειά τους. Σύμφωνα με το παραδοσιακό πλαίσιο δεν φαίνονταν «άρρωστοι». Άλλοι ψυχαναλυτές επιχείρησαν την επινόηση νέων θεωρητικών εννοιών. Αντίθετα. δεδομένου ότι συχνά διέθε­ ταν έλεγχο των παρορμήσεων. την ανυπομονησία του και την αίσθηση του διάχυτου εκνευρισμού και της ματαιότητας για την πορεία της θεραπεί­ ας. για τον οποίο είχε μιλήσει ο Reich. σαγηνευτικός). Παρ’ όλα αυτά δεν ένιωθαν παρά ελάχιστη ευχα­ ρίστηση στη ζωή τους σχετικά με το ποιοι ήταν. Η διαταραχή αυτών των ανθρώπων έμοιαζε να επικεντρώνε­ ται στην αντίληψη του ποιοι είναι. καθώς πίστευαν ότι είναι πολύ πιο δύσκολη η παροχή βοήθειας σε ένα άτομο που δεν έχει διαμορφώσει έναν εαυτό από τη βοήθεια που μπορούσε να προσφερθεί σε ένα άτομο το οποίο χρειάζεται να επαναπροσδιορίσει σε άλλες βάσεις τον ήδη υπάρχοντα εαυτό του.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 103 άδοξος. φαινόταν ότι οι ασθενείς τούς αντιμετώπι­ ζαν ως μια αναντικατάστατη πηγή για την προσωπική συγκινη­ σιακή τους φόρτιση και αποφόρτιση. πέρα από την ανάγκη τους να επιβε­ βαιώνονται για τη δική τους αξία. Οι θεραπευτές που είχαν τέτοιους ασθενείς ανέφεραν ότι ένιωθαν ασήμαντοι. μέσω των οποίων ο ψυχι­ κός πόνος αυτών των ασθενών θα μπορούσε να γίνει καλύτερα . ποιες είναι οι αξίες τους και ποιο το στοιχείο που διατηρεί την αυτοεκτίμησή τους. Ορισμένοι ψυ­ χαναλυτές θεώρησαν την ομάδα αυτών των ασθενών μη θερα­ πεύσιμη. αόρατοι. αλλά για την πλήξη του κλινι­ κού. και δήλωναν ότι άλλοτε υποτιμούνταν και άλλοτε υπερτιμούνταν από αυτούς.

104 Εννοιολογικά ζητήματα κατανοητός και κατά συνέπεια να αντιμετωπιστεί θεραπευτικά με μεγαλύτερη ευαισθησία. Η διαγνω­ στική εκτίμηση της κενότητας και του πόνου των ατόμων που στερούνταν την ύπαρξη ενός αξιόπιστου Υπερεγώ άρχισε να συνυπάρχει με το ήδη έντονο ενδιαφέρον των θεραπευτών για όσα άτομα διέθεταν ένα υπερβολικά αυστηρό Υπερεγώ. 1984) αποδείχτηκαν πολύτιμες για όσους ψυχαναλυτές αναζητούσαν νέους τρό­ πους κατανόησης και παροχής βοήθειας σε ασθενείς με ναρ­ κισσιστικά τραύματα. η οποία ως σήμα κατατεθέν της είχε τον εαυτό του ατόμου και την αυ­ τοεκτίμησή του. την πιθανή παραμόρφωση που μπορεί να υποστεί και τη θεραπεία του. με τη χρήση εννοιών όπως δομή εαυτού. 1977. ο Heinz Kohut διαμόρφωσε μια νέα θεωρία του εαυτού. τα οποία αρχικά εξιδανικεύει και στη συνέ­ χεια τα υποτιμά σταδιακά χωρίς να υποστεί ψυχικό. αναπαραστάσεις του εαυτού. Ο Carl Rogers (1951. ο Erikson και ο Rollo May στην ψυχολογία του Εγώ. Έδωσε έμφαση σε διεργασίες όπως η φυσιο­ λογική ανάγκη του ατόμου για εξιδανίκευση και οι επιπτώσεις στην ψυχοπαθολογία των ενηλίκων όταν ένα άτομο μεγαλώνει χωρίς αντικείμενα. Οι απόψεις του Kohut (1971. Στα πλαίσιο της ψυχανάλυσης. 1961) προχώρησε πέρα από την ψυχαναλυτική παράδοση και ανέπτυξε μια νέα θεωρία και θεραπεία. Άλλοι ψυχαναλυτές δημιούργησαν νέες προσεγγίσεις. όπως. . και ο Kernberg με τον Masterson στις σχέσεις με το αντικείμενο. για παράδειγμα. με κεντρικά θέματα την εξέλιξη του εαυτού. τραυματι­ σμό. ενώ βοήθησαν να γίνει πιο κατανοητός ο τρόπος με τον οποίο ένα άτομο εξαρτάται από εσωτερικές διεργασίες για την ανάπτυξη της αυτοεκτίμησής του. Συνέβαλαν όμως επίσης στην ενίσχυση νέων τρόπων αντίληψης των ασθενών. Μερικοί περιορίστηκαν στα ήδη υπάρχοντα ψυχοδυναμικά μοντέλα. νοερές απει­ κονίσεις του εαυτού.

Διατυπώθηκε μια ανα­ θεωρημένη άποψη για τις άμυνες και τονίστηκε ότι αυτές δεν υπάρχουν μόνο για να προστατεύουν το άτομο από το άγχος σε σχέση με κινδύνους προερχόμενους από το Εκείνο. Αυ­ τός ο καινούριος τρόπος αντίληψης του κλινικού υλικού ενός ασθενή ενίσχυσε την ψυχαναλυτική θεωρία με το λεξιλόγιο της θεωρίας του Εαυτού και ενθάρρυνε τους κλινικούς να προσπα­ θήσουν να κατανοήσουν τη διάσταση των εμπειριών του εαυτού των ασθενών τους. θετικά αξιολογημένη αίσθηση του εαυτού (Goldberg. Ανεξάρτητα από αυτό το γεγονός. υπάρχουν πολλοί οπαδοί της θεωρίας του Εαυτού που αντιμετωπίζουν με καχυπο­ ψία την παραδοσιακή διαδικασία αξιολόγησης-συνέντευξης. όπως: «Τι φοβάται αυτό το άτομο. Sheldon Bach. το Εγώ και το Υπερεγώ. πέρα από τα παραδοσιακά ερωτήματα για τις άμυ­ νες. Οι κλινι­ κοί είχαν τη δυνατότητα να κατανοήσουν τους ασθενείς πιο ολο­ κληρωμένα. Alice Miller.» (Waelder. Paul και Anna Ornstein. την εσωτερική συνοχή και την αίσθηση συνέχειας του εαυτού.». Ένα κλινικό παράδειγμα μπορεί να δείξει για ποιο λόγο είναι χρήσιμος αυτός ο εμπλουτισμός της θεωρίας: δύο άτομα μπο­ ρεί να πάσχουν από κλινική κατάθλιψη με παρόμοια νευροφυτι- . George At­ wood. Η αναθεώρηση μάλιστα που πρότεινε ο ίδιος σε διάφορα ψυχολογικά ζητήματα είχε σημαντικές συνέπειες για τη διάγνωση. ακόμη και σε ασθενείς που δεν διακρίνονταν για το ναρκισσισμό τους (όλες αυτές οι λειτουργίες δεν είχαν τονιστεί στην προϋπάρχουσα ψυχαναλυτική βιβλιογραφία). Arnold Goldberg. αλλά και για να συγκροτήσουν μια σταθερή.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 105 Το έργο του Kohut άσκησε επιρροή και σε άλλους συγγρα­ φείς (για παράδειγμα. «Πόσο ευάλωτη είναι η αυτοε­ κτίμηση αυτού του ατόμου. Οι θεραπευτές άρχισαν να παρατηρούν τη λειτουργία των διεργασιών που στηρίζουν την αυτοεκτίμηση. Τι κάνει αυτό το άτομο όταν φοβάται. 1970a). Robert Stolorow. 1960). Ernest Wolf). Τι κάνει όταν απειλείται.

υποστηρικτικό τόνο προσέγγισης από το θεραπευτή. ανεπαρκής και άσχημος. ψυχοκινητική διέγερση και ούτω καθεξής. τάση για κλάμα. αλλά. Το δεύτερο είδος καταθλιπτικού ασθενή θα αισθανθεί . Ο πρώτος ασθενής αισθάνεται μια έντονη ενοχή. παρ’ όλα αυτά. Το πρώτο είδος καταθλιπτικού ασθενή δεν θα αντιδράσει θετικά σε έναν υπερβολικά συμπαθητικό. Και εκείνος σκέφτεται την αυτοκτονία. που κάποτε στην ψυχαναλυτική βιβλιογραφία αναφερόταν με τον όρο «μελαγχολία». και έτσι θα νιώσει μεγαλύτερη κατά­ θλιψη.θα αι­ σθανθεί ότι γίνεται εσφαλμένα αντιληπτός ως ένα άτομο που αξίζει περισσότερα από όσα ο ίδιος γνωρίζει πολύ καλά ότι αξί­ ζει στην πραγματικότητα. με την έννοια ότι αισθάνεται διεφθαρμένος ή ανήθι­ κος. αλλά επειδή γι’ αυτόν δεν υπάρχει καμιά αξία στη ζωή. Σύμφωνα με τις αρχές της θεω­ ρίας των σχέσεων με το αντικείμενο. και στο δεύτερο είδος κατάθλιψης. να έχουν εντελώς διαφορετικές υποκειμε­ νικές εμπειρίες.106 Εννοίολογικά ζητήματα κά συμπτώματα. ο δεύτερος μια διάχυτη ντροπή (για παράδειγμα.ο δεύτερος άντρας δεν διαθέτει καθόλου εσωτερικεύσεις που να μπορούν να του προσφέρουν καθοδήγηση. Blatt. που είναι μια κατάσταση η οποία έχει προέλθει από τη βίωση περισσότερο ναρκισσιστικών τραυμάτων. ο πρώτος άνδρας είναι γε­ μάτος από εσωτερικευμένα αντικείμενα τα οποία του λένε ότι είναι κακός. Το ένα άτομο είναι ένας άνδρας που αισθάνε­ ται κακός. όχι όμως για να βελτιώσει τον κόσμο. όπως προβλήματα ύπνου. Ο άλλος ασθενής είναι ένας άνδρας ο οποίος δεν αισθάνεται ηθικά κακός αλλά εσωτε­ ρικά άδειος. Η διαγνωστική διάκριση ανάμεσα στο πρώτο είδος κατάθλι­ ψης. Ο συγκεκριμένος ασθενής σκέφτεται την αυτοκτονία επει­ δή πιστεύει ότι το μόνο που προσφέρει η ύπαρξή του είναι να επιβαρύνει τα προβλήματα του κόσμου και ότι ουσιαστικά θα έκανε χάρη στον κόσμο αν πέθαινε. διαταραχή της όρε­ ξης. 1974). είναι πολύ σημαντική για πρακτικούς λόγους.

τη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο και τις θεωρίες για την έννοια του Εαυτού. Σε ορισμένες περιπτώσεις. Στα κεφάλαια που ακολουθούν θα ασχολη­ θώ εκτενέστερα με αυτά τα είδη διαφοροποίησης. Η κενότητα που νιώθει θα καλυφθεί προσωρινά και η αγωνία της ντροπής του θα ελαχιστοποιηθεί. προμηθεύο- . κατά την προ­ σωπική μου άποψη. υπάρχει πλήθος άλλων ψυχαναλυτικών θεωριών που επηρέασαν τη διαμόρφωση των σύγχρονων από­ ψεων για το χαρακτήρα. ΑΛΛΕΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ Εκτός από τη θεωρία των ενορμήσεων. Είναι αλήθεια ότι υπάρ­ χουν πολλοί σύγχρονοι θεραπευτές οι οποίοι επηρεάζονται από αυτές τις απόψεις ή από τις πιο γενικές απόψεις που παρουσιά­ στηκαν εκτενέστερα παραπάνω. Στο μέλλον. και (ζ) το εξελικτικό βιολογικό μο­ ντέλο των Slavin και Kriegman (1990). Στις θεωρίες αυτές περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων: (α) οι ιδέες των Jung.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 107 μεγάλη ανακούφιση από την άμεση έκφραση ενδιαφέροντος και υποστήριξης εκ μέρους του θεραπευτή. (γ) η «μοντέρνα ψυχανάλυση» του Spotnitz. (στ) η θεωρία «ελέγχου-κυριαρχίας» των Sampson και Weiss. το σημείο όμως το οποίο θέλω να τονίσω είναι η μεγάλη διαγνωστική αξία που έχει για την ψυχαναλυτική θεραπεία η εμφάνιση της ψυχο­ λογίας του Εαυτού και οι επιμέρους κατηγορίες της. (ε) η «θεω­ ρία των σεναρίων» του Tomkins. την ψυχολογία του Εγώ. (β) η «περσονολογία» του Murray. (δ) η «συνδιαλεκτική ανάλυση» του Berne. θα ακολουθήσει σίγουρα η εφαρμογή της θεωρίας του χάους στον τομέα της ψυχανάλυσης. στα κεφάλαια που ακολουθούν θα επικαλούμαι μερικά από αυτά τα παραδείγματα που αναφέρονται εδώ. Adler και Rank.

την ομαλή λειτουργία και τη δυσλειτουργία της. Στην πραγματικότητα.108 Εννοιολογικά ζητήματα ντάς την με ένα χρήσιμο σύνολο μεταφορών και θεωρητικών εν­ νοιών που θα διαφωτίσουν την εξέλιξη της προσωπικότητας. Η οργάνωση του ανθρώπινου χαρακτήρα γίνεται πάνω σε διαστάσεις οι οποίες είναι σημαντικές για το κάθε άτομο και συνήθως δείχνει χαρακτηριστικά που εκφρά­ ζουν και τους δύο πόλους κάθε προεξέχουσας διάστασης. η δε επίδραση της παραδοσιακής τάσης να ανιχνεύονται τα παράδοξα του χαρακτήρα είναι τόσο μεγάλη όσο είναι και η ψυχολογική αφέλεια του αναγνώστη. Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες δίνουν έμφαση στη δυναμική της προσωπικότητας και όχι στα χαρακτηριστικά της. είναι ότι επιχειρούν την εκτίμηση των διακυμάνσεων που παρουσιά­ ζει ένας χαρακτήρας. Στο παρακάτω σχόλιο ο Philip Slater (1970) συνέλαβε συνοπτικά και ολοκληρωμένα αυτή την ιδέα: Γενιές ανθρωπιστών έχουν γοητευθεί. κάνοντας λόγο για «αντιθέσεις» και «παράδοξα» στο χαρακτήρα ενός υπαρκτού ή φανταστικού ατόμου. σι άνθρωποι οι οποίοι αντιμετωπίζουν συγκρούσεις που έχουν σχέση με την εγγύτητα είναι δυνατόν να αναστατω­ . Κλείνοντας αυτό το κεφάλαιο. απλώς και μόνο επειδή ένα χαρακτηριστικό και το αντί­ θετό του συνυπήρχαν στο ίδιο άτομο. τη δομή της. θα ήθελα να τονίσω τη σπουδαιότητα που έχουν για το χαρακτήρα οι δυναμικές διεργασίες. όμως. όπως το DSM. Ο λόγος για τον οποίο οι ψυχαναλυτικές παρατηρήσεις του χαρακτήρα είναι πιο γόνιμες και έχουν μεγαλύτερη κλινική συνάφεια από τους καταλόγους των στατικών χαρακτηριστικών που απαριθμούνται στα περισσότερα διαγνωστικά εγχειρίδια. όλα τα γνωρίσματα του χαρακτήρα συνυπάρχουν πάντο­ τε με τα αντίθετά τους εάν αυτά τα γνωρίσματα είναι κάπως έντονα. Έτσι. και έχουν γοητεύσει και τους αναγνώστες τους.

καθώς και οι θεραπευτικές προσεγγίσεις που σχετίζο­ . Ένα μανιακό άτομο μοιάζει ψυχολογικά περισσότε­ ρο με ένα καταθλιπτικά παρά με ένα σχιζοειδές άτομο. Στο κεφάλαιο αναφέρονται επίσης και άλλες θεωρητικές επιδράσεις στη δομή του χαρα­ κτήρα. Είναι σαφές ότι οι άνθρωποι είναι πολύπλοκοι. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Σε αυτό το κεφάλαιο επιχείρησα τη σύντομη περιγραφή των κύ­ ριων επιστημολογικών παραδειγμάτων που επικρατούν σήμερα στην ψυχανάλυση για την κατανόηση των ανθρώπων: τη θεωρία των ενορμήσεων. Οι άνθρωποι που λαχταρούν οτο μέγιστο βαθμό την επιτυχία είναι ταυτόχρονα και εκείνοι που την υπονομεύουν πιο σκληρά. την ψυχολογία του Εγώ. καθώς και στα κλινικά συμπεράσματα που μπορούν να συναχθούν με βάση την αντιμετώπιση των ανθρώπων μέσα από διαφορετικά θεωρητικά πρίσματα. τη θεωρία των σχέ­ σεων με το αντικείμενο και τις προσεγγίσεις της ψυχολογίας του Εαυτού. Οι ψυχαναλυτι­ κές θεωρίες μάς προσφέρουν τρόπους ώστε να βοηθήσουμε τους ασθενείς μας να κατανοήσουν φαινομενικά ανεξήγητες ει­ ρωνείες και παράδοξα που συμβαίνουν στη ζωή τους και να με­ τασχηματίσουν τα ευάλωτα σημεία τους σε ισχυρά. Ένας άνδρας που συνάπτει πολλές σεξουαλικές σχέσεις με ψυχανα­ γκαστικό τρόπο έχει περισσότερα κοινά με κάποιον ο οποίος επέλυσε μια σεξουαλική σύγκρουση μέσω της αγαμίας του πα­ ρά με κάποιον για τον οποίο η σεξουαλικότητά του δεν αποτε­ λεί πρόβλημα.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 109 θούν τόσο από την εγγύτητα όσο και από την απόσταση από τους άλλους. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις συνέπειες που έχουν οι συγκεκριμένες θεωρίες για την κατανόηση του χαρα­ κτήρα. αλλά η πολυπλοκότητά τους δεν είναι τυχαία.

1974). To βιβλίο του Guntrip. ο καλύ­ τερος τρόπος για να αποκτήσουν κάποια ιδέα για τον ίδιο και τη θεωρία των ενορμήσεων είναι να μελετήσουν προσεκτικά το έργο του The Interpretation of Dreams (1900). είναι ιδιαίτερα καλό. Psycho­ analytic Theory. To βιβλίο του Brenner. Freud and Man’s Soul (1983). Στο έργο του Outline of Psychoanalysis (1938) υπάρχει μια σύ­ νοψη της μετέπειτα θεωρίας του. αντιπαραθέσεων και θεωρητικής εξέλιξης στην ψυχανάλυση. αλλά έχω την εντύπωση ότι αυτό το βιβλίο είναι πολύ πυκνό και κάπως κουραστικό. Πολλά πιο πρόσφατα βιβλία περιέχουν ιστορικές αναδρομές της κλινικής θεωρίας της ψυχανάλυσης. Blanck & R. γι’ αυτό εγώ προτιμώ το έργο του Hall (1954). τοποθετεί τη θε­ ωρία των σχέσεων με το αντικείμενο σε ένα πλαίσιο.110 Εννοιολονίκά Ιητήιιατα νται με αυτές. Ego Psychology: Theory and Practice. Αντ’ αυ­ τού. καλό είναι να προτιμηθεί το έργο του Bettelheim. Blanck. Ο Hughes (1989) έχει παρουσιάσει με υποδειγματικό τρόπο τις . Η συγκεκριμένη αναδρομή είναι σε θέση απλώς να σκιαγραφήσει τους σταθμούς εκατό και πλέον ετών διανοη­ τικού αναβρασμού. είναι μεν κατανοητό αλλά φαντάζει κάπως απόλυτο στο σημερινό αναγνώστη. παραλείποντας τα τμήματα στα οποία ο συγγραφέας αναφέρεται σε προβλήματα της εποχής του ή αναπτύσσει μεγαλειώδη μεταφυσικά πλαίσια. το οποίο συνιστά το πρότυπο του ψυχαναλυτικού ανθρωπισμού. κάτι το οποίο κάνει και η καλογραμμένη μελέτη του Symington (1986). An Elementary Textbook of Psychoanalysis (1955). Το έργο των Blanck (G. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Για όσους δεν έχουν ξαναδιαβάσει κείμενα του Freud. Therapy and the Self (1971).

Για μια εισαγωγή στη θεωρία του ελέγχο υ-κυριαρχί ας προ­ τείνω στο έργο του Joseph Weiss. Winnicott και Fairbairn. Η Fromm-Reichmann (1950) και ο Levenson (1972) μιλούν έξοχα για τη διαπροσωπι­ κή θεωρία που αναπτύχθηκε στην Αμερική. είναι σχεδόν ακα­ τανόητο για τους αρχάριους. How Psychotherapy Works (1993). Όσοι ενδιαφέρονται για τη σύνθεση διάφορων θεω­ ρητικών προσεγγίσεων μπορούν να καταφύγουν στα δύο πολύ καλά πρόσφατα βιβλία του Fred Pine (1985. Contexts o f Being (1992). Ωστόσο το βιβλίο του The Resto­ ration of the Self (1977) είναι πιο εύκολο. Οι Greenberg και Mitchell (1983) αντιπαραθέτουν με οξυδέρκεια τα μοντέλα ενόρμησης-σύγκρουσης και τα μοντέλα των σχέσεων. 1990). The Analysis of the Self (1971). το έρ­ γο του Kohut. Όσον αφορά το κίνημα της ψυχολογίας του Εαυτού. . Το βιβλίο του Chessick (1985). στο οποίο ο συγγραφέας πραγματοποιεί μια αναδρομή και κριτική ερμηνεία του κινήματος της ψυχολογίας του Εαυ­ τού.Ψυχαναλυτική διάγνωση του χαρακτήρα 111 απόψεις των Klein. αποτελεί μια εύληπτη εισαγωγή για την διυποκειμενική άποψη στην ψυχανάλυση. είναι αρκετά χρήσιμο. Η πιο περιεκτική και σαφής αναδρομή στις εξελίξεις που έχουν λάβει χώρα στην ψυχαναλυτική θεωρία της προσω­ πικότητας είναι κατά πάσα πιθανότητα η πραγματεία του Westen (1990). με τίτλο Handbook of Personality Theory and Research. Το έργο των Stolorow και Atwood.

«φυσιολογική»). ο οποίος δεν έχει σχέση με το χώρο της ψυχοθεραπείας και δεν μπορεί να φανταστεί για ποιο λόγο ένα άτομο μπορεί να εργάζεται σε έναν τομέα όπου περνά τόσες . στη διάσταση της δομής της προσωπικότητας που είναι γνωστή με το φροϊδικό όρο καθήλω­ ση. νευρωτική. πιο συγκεκριμένα. Ένας φίλος μου.). μεταιχμιακή. και (β) τις άμυνες που κυριαρχούν σε αυτό. καταθλιπτικός.λπ. ενώ η δεύτερη αποκαλύπτει τον τύπο του χαρακτήρα αυτού του ατό­ μου (παρανοϊκός. Η πρώτη διάσταση αναφέρε- ται στο βαθμό της εξατομίκευσης ή της παθολογίας ενός ατό­ μου (ψυχωτική. Σε αυτό το κεφάλαιο θα διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η καθήλωση σε τρία επίπεδα της ψυχολογικής ανά­ πτυξης.3 ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΑ ΣΤΑΔΙΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ * Το παρόν κεφάλαιο επικεντρώνεται σε θέματα εξέλιξης και ωρίμανσης τα οποία παίζουν σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του χαρακτήρα και. σχιζοειδής κ. Πρώτα όμως ας θέσουμε την ακόλουθη διαγνωστική υπόθεση: η βαθύτερη δομή του χαρακτήρα κάθε ατόμου δεν εί­ ναι δυνατόν να γίνει κατανοητή χωρίς την προηγούμενη εκτίμη­ ση δύο διαστάσεων που βρίσκονται σε αλληλεπίδραση: (α) το εξελικτικό επίπεδο οργάνωσης της προσωπικότητας.

όπως έχει καθιερωθεί. προσπαθούσε να κατανοήσει το ενδιαφέρον μου για τη συγγραφή αυτού του βι­ βλίου.114 Εννοιολογικά ζητήματα ώρες ακούγοντας τα προβλήματα των άλλων. Ο αναγνώστης θα πρέπει να λάβει υπόψη του ότι στην ψυχαναλυτική διάλεκτο ο όρος «βρεφικός» υποδηλώνει. κατανοώντας την ασυνείδητα σύμφωνα με κατηγο­ ρίες που κατά την παιδική μας ηλικία είχαν για μας προεξέχουσα σημασία1και (3) ο προσδιορισμός του εξελικτικού επιπέδου της οργάνωσης της προσωπικότητας ενός ατόμου συνιστά ένα σημαντικό στοιχείο για την κατανόηση αυτού του ατόμου. ολό­ κληρη την προσχολική περίοδο της συναισθηματικής. αργότερα. Η απάντησή μου στο σχόλιό του ήταν ότι στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής θεωρίας. ο καθένας από εμάς αφομοιώνει την εμπειρία. σύμφωνα με την οποία κάθε άτομο διακατέχεται από κάποιο βαθμό παραλογισμού. «Κατά τη γνώμη μου. και (2) με ποιον ιδιαίτερο τρόπο εκφράζει την τρέλα του. «Για μένα είναι απλό». συμπεριφορικής και αισθητηριακής ωρίμανσης του παιδιού. Όπως ανέφερα περιληπτικά στην ενότητα για την κλασική θεωρία των ενορμήσεων. γνωστικής. η ψυχανάλυση δεν αμφισβήτησε ποτέ τρεις βασικές φροϊδικές θέσεις: (1) οι τρέχουσες ψυχολογικές δυσκολίες ενός ατόμου βασίζονται σε προβλήματα της βρεφι­ κής του ηλικίας· (2) οι αλληλεπιδράσεις που συμβαίνουν στη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο. σχολίασε. διερευνώνται επίσης δύο ακόμη θέματα: (1) πόσο τρελό είναι ένα άτομο. υπάρχουν δύο κατηγορίες ανθρώπων: (1) οι τρελοί και (2) αυτοί που δεν είναι τρελοί». . παρότι οι περισσότεροι σύγ­ χρονοι ψυχαναλυτές που ασχολούνται με τη διάγνωση διαφοροποιήθηκαν από τον Freud και αντιμετωπίζουν τα στάδια της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης των παιδιών δίνοντας λιγότερη έμφαση στην ενόρμηση. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι τρεις φάσεις της βρεφικής1ψυχο­ 1.

Πολλοί θεωρητικοί έχουν ασχοληθεί με ποικίλες διαστάσεις των αναπτυξιακών καθηκόντων αυτών των φάσεων. η κλινική χρησιμότητα της έννοιας του ψυχολογικού σταδίου πιθανόν να εγγυάται την επι­ βίωσή της στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής κοινότητας.Εξελικτικά σταδια 115 λογικής οργάνωσης συνεχίζουν να εμφανίζονται στην ψυχανα­ λυτική εξελικτική θεωρία: (1) η περίοδος από την αρχή της ζω­ ής μέχρι τους 18 έως 24 μήνες (το στοματικό στάδιο κατά τον Freud)' (2) η περίοδος έως 3 ετών (το πρωκτικό στάδιο κατά τον Freud)· και (3) η περίοδος μεταξύ 3 ή 4 ετών έως την ηλικία των 6 ετών (το οιδιπόδειο στάδιο κατά τον Freud). σε ένα ει­ σαγωγικό κείμενο όπως αυτό θα επικεντρωθώ περισσότερο στη σύνθεση των ιδεών του Erik Erikson και της Margaret Mahler. Ορισμένοι. Οι Ger­ trude και Rubin Blanck (1974. Η ακολουθία είναι πάντοτε η ίδια. έχουν επικρίνει τις κυρίαρχες θεω­ ρίες περί σταδίων βασιζόμενοι στις πρόσφατες έρευνες για τη βρεφική ανάπτυξη. Η πρόσφατη σύνθεση της ψυχαναλυτικής και της αναπτυ­ ξιακής θεωρίας από τους Phyllis και Robert Tyson (1990) συμ­ βάλλει στην κατανόηση αυτής της περιοχής. . Ωστόσο. οι οποίοι μελέτησαν το Εγώ σε σχέση με την έννοια του εαυτού και των σχέσεων με το αντικείμενο. Μερικοί έχουν δώσει ιδιαίτερη έμφαση στη συμπεριφορά. 1979. Ο προσδιορι­ σμός αυτών των ηλικιών γίνεται κατά προσέγγιση. δίνοντας έμφαση στις έννοιες της ενόρμησης και της άμυνας. ακόμη και αν ένα παιδί χαρα­ κτηρίζεται από πρόωρη ή καθυστερημένη ανάπτυξη. Παρ’ όλα αυτά. προκειμένου να συμπεριλάβει τις ατομικές διαφορές μεταξύ των παιδιών. στην ανά­ πτυξη του Εγώ ή στις εικόνες του εαυτού και των άλλων διερ­ γασιών που τις χαρακτηρίζουν. 1986) έχουν ενδιαφερθεί ιδιαίτερα για τη μεταφορά εξελικτικών όρων στην κλινική πρά­ ξη. άλλοι στη γνωστική ανάπτυξη και άλλοι στη συναισθηματική ωρίμανση των παιδιών. όπως ο Daniel Stern (1985).

ανεξαρτήτως εάν ο ψυχαναγκασμός τους τούς προκαλεί σημαντικά προβλήματα. από τη μια πλευρά. της θεωρίας των σχέσεων με το αντι­ . Αυτό σημαίνει ότι η διάγνωση μιας πρωτόγονης οργάνωσης του Εγώ και των σχέσεων με το αντικείμενο σε ένα άτομο ισοδυναμεί με τη θεώρησή του ως «αρρώστου». 1982) που υποστηρίζουν τη συσχέτιση ανάμεσα στο επίπε­ δο οργάνωσης του Εγώ ενός ατόμου και τη διαφοροποίηση εαυτού-άλλου.) Αναφέρθηκα προηγουμένως στην αποτυχία της προσπάθειας του Karl Abraham να συσχετίσει το βαθμό της ψυχοπαθολογίας με τον τύπο οργάνωσης της ενόρμησης. Τα ψυχανα­ γκαστικά άτομα είναι γνωστά για τις πρωκτικές ενασχολήσεις τους. (Τα καταθλιπτικά άτομα κάθε επιπέδου υγείας ή παθολογίας τείνουν να εκδηλώνουν στοματικότητα. αν και οι ονομασίες που έδωσε ο Freud στα τρία πρώτα στάδια της ανάπτυξης φαίνονται διαισθητικά σωστές και σχετίζονται σε κάποιο βαθμό με τον τύπο της προσωπικότητας των ατόμων. και είναι γεγονός ότι κανένας άλλος μετά από αυτόν δεν έχει καταφέρει να το επιτύχει με πειστικό τρόπο. Θα πρέπει όμως να επισημανθεί ότι ο συγκεκριμένος τρόπος εκτίμησης της ψυχικής υγείας έναντι της ψυχικής διαταραχής. σύμφωνα με τις έννοιες της ψυχολογίας του Εγώ.116 Εννοιολογικά ζητήματα Κατά την άποψή μου -την οποία πρεσβεύουν και άλλοι μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί με ικανοποιητικό τρόπο ότι τα άτομα που έχουν πολλά «στοματικά χαρακτηριστικά» (έρευ­ να του Masting. ενώ η θεώρηση ενός ατόμου ως ψυχαναγκαστικού ή σχιζοειδούς δεν εμπεριέ­ χει απαραίτητα παθολογικά στοιχεία. Ωστόσο. από την άλλη. Silverman. και στην υγεία ή την παθο­ λογία της οργάνωσης της προσωπικότητάς του. 1986) διακρίνονται από βαρύτερη ψυχοπαθολο­ γία σε σύγκριση με εκείνα που έχουν πρωκτικά ή οιδιπόδεια γνωρίσματα. L. Lachmann & Milich. υπάρχουν σημαντικά κλινικά στοιχεία και ερευνητι­ κά δεδομένα (για παράδειγμα.

ψυχαναγκασμούς και μανιοκαταθλιπτικές τάσεις μι­ κρότερης έντασης από αυτή που στη σημερινή εποχή θεωρεί­ ται ότι χαρακτηρίζει την ψύχωση. παραληρητικές ιδέες και διαταραχές της σκέψης θεω­ ρούνταν παράφρονες. φοβίες. Σε ό. με έναν τρόπο που προσομοίαζε σε μεγάλο βαθμό με την άποψη του δικού μου φίλου. ο οποίος χώριζε τους ανθρώπους σε τρελούς και μη τρελούς. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Πριν από την εμφάνιση της περιγραφικής ψυχιατρικής το 19ο αιώνα οι ειδικοί αναγνώριζαν αρκετές μορφές ψυχικών διατα­ ραχών και κατηγοριοποιούσαν τους ανθρώπους σε λογικούς και παράφρονες. ιδεοληψίες. Σύμφωνα με αυτή την άποψη. Οι άνθρωποι που παρουσίαζαν ψευδαι­ σθήσεις. οι οποίες στηρίχθηκαν κυρίως στην έκταση ή στο «βάθος» των προβλημάτων και όχι στον τύπο της προσωπι­ κότητάς τους. Η τότε κυρίαρχη άποψη για τα άτομα που σήμερα πιστεύουμε ότι πάσχουν από αντικοινωνική διατα­ . η επικρατούσα άποψη ήταν ότι οι ψυχολογικές τους δυσκολίες απείχαν ελάχιστα από την ολοκληρωτική τρέλα. Ακολουθεί μια σύντομη ιστορική ανα­ δρομή των ψυχαναλυτικών προσπαθειών που καταβλήθηκαν για την πραγματοποίηση διαγνωστικών διαφοροποιήσεων μετα­ ξύ των ατόμων. πνευματικά υγιείς είναι όσοι συμφωνούν με τα δομι­ κά στοιχεία που συγκροτούν την πραγματικότητα.τι αφορά τα άτομα που παρουσίαζαν υστερία. έχει βα­ θύτατες κλινικές επιπτώσεις ανεξάρτητα από τον τύπο του χα­ ρακτήρα ενός ατόμου. ενώ παρά­ φρονες είναι όσοι αποκλίνουν από τη γενική ομοφωνία.Εξελικτικά στάδια 117 κείμενο και της θεωρίας της ψυχολογίας του Εαυτού.

είτε σε ενδογενή και ανίατα (Kraepelin. προχώρησε όμως πέρα από την περιγραφή και την εξαγωγή απλών συμπερασμάτων. ο Kraepelin ανέ­ πτυξε θεωρίες σχετικά με την αιτιολογία αυτών των συνδρόμων και διαχώρισε τα αίτιά τους είτε σε εξωγενή και ιάσιμα. 1835). Επιπλέον. διότι μέσα από προσε­ κτική παρατήρηση ανακάλυψε γενικά σύνδρομα τα οποία διέπονται από κοινά χαρακτηριστικά. Ανάμεσα στα πλεονεκτήματα της φροϊδικής θεωρίας . Αυτή η μάλλον χονδροειδής κατηγοριοποίηση επιβιώνει μέχρι σήμερα στο νομικό μας σύστη­ μα.118 Εννοιολογικά ζητήματα ραχή της προσωπικότητας ήταν ότι υπέφεραν από «ηθική πα­ ραφροσύνη» (Prichard. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Kraepelin ταξινόμησε τη μανιοκαταθλιπτική ψύχωση στην κατη­ γορία των συνδρόμων με εξωγενή και ιάσιμα αίτια και τη σχιζο­ φρένεια (που τότε ήταν γνωστή ως «πρώιμη άνοια» και γινόταν αντιληπτή ως οργανικός εκφυλισμός του εγκεφάλου) στην κα­ τηγορία των συνδρόμων με ενδογενή και μη ιάσιμη αιτιολογία. Η ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΥΜΦΩΝΑ ME TON KRAEPELIN: 01 ΝΕΥΡΩΣΕΙΣ ΣΕ ΑΝΤΙΘΕΣΗ ΜΕ ΤΙΣ ΨΥΧΩΣΕΙΣ Ο Emil Kraepelin (1856-1926) θεωρείται ο «πρωτεργάτης» της σύγχρονης διαγνωστικής ταξινόμησης. Ο «τρελός» άρχισε να θεωρείται ένα άτομο το οποίο έχει προ­ σβληθεί από μια από τις τότε γνωστές διαγνώσιμες ασθένειες. το οποίο επικεντρώνεται στο εάν ένα άτομο που κατηγορείται για έγκλημα ήταν σε θέση να εκτιμήσει την πραγματικότητα τη στιγμή που το διέπραττε ή όχι. 1913). Ο Freud υιοθέτησε πολλούς όρους του Kraepelin για να πε­ ριγράφει τις διάφορες ψυχικές και συναισθηματικές δυσκολίες. αλλά ήταν σε θέση να διατηρούν επαφή με την πραγματικότητα. σε πιο υποθετικές θεωρητικές διατυ­ πώσεις.

το νευρωτικό επίπεδο χαρακτηρίζεται από μια γενική ικανότητα εκτίμησης της πραγματικότητας και το ψυ- . Πριν από την εμφάνιση της διαγνωστικής κατηγορίας του «μεταιχμιακού» επιπέδου ψυχοπαθολογίας στα μέσα του 20ού αιώνα. αν ένα άτομο υπέφερε από ιδεοληψίες (όπως ήταν ο ασθενής του Freud που έγινε γνωστός ως «ο άνθρωπος με τους λύκους») [Freud.Εξελικτικά στάδια 119 συγκαταλέγονται οι πολύπλοκες επιγενετικές εξηγήσεις. Για πα­ ράδειγμα. 1953· Horner. οι διαφοροποιήσεις τις οποίες πραγματεύεται το παρόν κεφάλαιο έγιναν από ψυχα­ ναλυτές μεταγενέστερους του Freud (για παράδειγμα. Σύμφωνα με αυτές τις διαφοροποιήσεις. ο Freud βασίστηκε στις διαγνωστικές κατηγορίες που ήταν διαθέσιμες στην εποχή του για να περιγράφει την ψυχοπαθολογία. οι οποίες ήταν προτιμότερες από τις απλοϊκές αιτιώδεις ενδογε­ νείς και εξωγενείς εκδοχές του Kraepelin. Προς το τέλος της καριέρας του ο Freud άρχισε να διακρίνει μια κα­ τάσταση ιδεοληψίας η οποία χαρακτηρίζει ένα μη ιδεοληπτικά άτομο από μια ιδεοληψία η οποία αποτελεί τμήμα ενός ιδεοψυχαναγκαστικού χαρακτήρα. Οι διαφοροποιήσεις αυτές γίνονταν μετα­ ξύ: (1) ενός ιδεοληπτικού ατόμου που χαρακτηρίζεται από πα­ ραληρητική σκέψη. 1918' Gardiner. οι ψυχαναλυτές ακολουθούσαν την πορεία που χάραξε ο Freud κάνοντας διαφοροποιήσεις μόνο ανάμεσα στο νευρωτι­ κό και στο ψυχωτικό επίπεδο παθολογίας. 1971]). το οποίο χρησιμοποιώντας μηρυκαστικές σκέψεις αποτρέπει την ολική ψυχωτική του κατάρρευση1 (2) ενός ιδεοληπτικού ατόμου στο οποίο η ιδεοληψία συνιστά τμή­ μα της δομής μιας μεταιχμιακής προσωπικότητας (όπως στον «άνθρωπο με τους λύκους»)· και (3) ενός ιδεοληπτικού ατόμου που έχει μια νευρωτική προς φυσιολογική οργάνωση προσωπι­ κότητας. Eissler. Παρ’ όλα αυτά. 1990). η φροϊδική εξήγηση θα ήταν ότι υποφέρει από ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση. Παρά ταύτα.

Η κατάσταση ενός νευρωτικού ατόμου παρομοιαζόταν με ένα δοχείο του οποίου το καπάκι ήταν σφηνωμένο. έτσι ώστε να απελευθερωθεί η ενέργειά του για την επίτευξη πιο δημιουργικών δραστηριοτήτων. η οποία ήταν συνυφασμένη με το δομικό μο­ ντέλο του Freud. Η διάκριση μεταξύ νεύρωσης και ψύχωσης είχε σημαντικές κλινικές επιπτώσεις. η θεραπεία με ένα ψυχωτικό άτομο έπρεπε να εστιάζει στην ενδυνάμωση των αμυνών. Τα ψυχωτικά άτομα υπέφεραν επειδή οι αμυντικές διεργασίες του Εγώ ήταν υπερβολικά αδύναμες. η διάκριση αυτή προσδιόριζε την ψυχολογική υποδομή του ατό­ μου: τα νευρωτικά άτομα υπέφεραν επειδή οι άμυνες του Εγώ ήταν υπερβολικά αυτόματες.120 Εννοιολογικά ζητήματα χωτικό από την απώλεια της επαφής με αυτήν. οι οποίες τα βοηθούσαν να λειτουργή­ σουν δημιουργικά. μερικές από τις οποίες διδάσκονται στις απλούστερες μορφές τους ακόμη και σήμερα σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Σε κλινικό επίπεδο η ουσία αυτής της νοσολο­ γικής διάκρισης. Μια νευρωτική γυναίκα έχει έως ένα βαθμό επίγνωση ότι το πρόβλημα που αντιμετωπίζει βρίσκεται στο μυαλό της. ενθαρρύνοντας τη δοκιμή της πραγματικότητας και πιέ­ ζοντας το διογκωμένο Εκείνο του ατόμου πίσω στο ασυνείδη­ το. Το δοχείο αυτό βρισκόταν τοποθετημένο πάνω σε μια σόμπα και ο θερα­ πευτής έπρεπε να αφήσει λίγο ατμό να δραπετεύσει. Αντί­ θετα. Στην πε­ ρίπτωση του ψυχωτικού ατόμου το υγρό μέσα στο δοχείο ξε­ . ήταν ότι η θεραπεία με ένα νευρωτικό άτομο έπρεπε να εστιάζει στην εξασθένηση των αμυνών και στην πρόσβαση στο Εκείνο. άκαμπτες και αποκομμένες από ενέργειες του Εκείνο. αφήνοντάς τα να κατακλύζονται αβοήθητα από πρωτόγονο υλι­ κό προερχόμενο από το Εκείνο. ενώ μια ψυχωτική γυ­ ναίκα πιστεύει ότι οι άλλοι είναι παράλογοι και όχι η ίδια. Όταν ο Freud διατύπωσε το δομικό μοντέλο της προσωπικότητας. επικαλύπτοντας το πρωτόγονο υλικό.

ακόμη και με τις εκλε­ πτυσμένες δομικές έννοιες του Freud και τις θεραπευτικές τους επιπτώσεις. επειδή βοήθησε στην ανάπτυξη διαφορετικών θερα­ πευτικών προσεγγίσεων για διαφορετικά επίπεδα δυσκολιών.μια συμπονετική ανταπόκριση στα ψυχωτι­ κά επίπεδα άγχους. Απέτυχε όμως να προσφέρει ένα ολοκληρωμένο και κλινικά χρήσιμο μοντέλο. η έως ένα βαθμό υπεραπλούστευση είναι αναπόφευκτη σε κάθε θεωρία και έτσι ο διαχωρισμός σε νευρωτικό-ψυχωτικό. Το μοντέλο είναι αρκετά γενικό για να επιτρέψει σε έναν ευαίσθητο ειδικό να αντλήσει από αυτό συγκεκριμένες ιδέες σχετικά με το ποιοι τρόποι αν­ θρώπινης επαφής θα λειτουργήσουν θεραπευτικά σε ποια είδη ατόμων. Πολλοί εκπαιδευόμενοι έχουν ακούσει έναν επόπτη να λέει ότι ο θεραπευτής θα πρέπει να επιτίθεται στις άμυνες των υγιέστερων ασθενών του και να υποστηρίζει τις άμυνες των ψυχωτικών. Στην πραγματικότητα. Οι θεραπευτές δεν ξεκινούσαν πλέον οποιαδήποτε αποκαλυπτική θεραπεία με ένα άτομο που πιθανώς ήταν ψυχωτικά: αυτό θα μπορούσε να διαταράξει τις εύθραυστες αμυντικές διεργασίες του ασθενή και να τον ωθήσει και πάλι στα άκρα. . Με την εμφάνιση των αντιψυχωτικών φαρμάκων. αυτή η αρχή δεν οδήγησε μόνο στη διαδεδομένη τάση χορή­ γησης φαρμάκων . αυτός ο τρόπος εκτίμησης του βαθμού της ψυχοπαθολογίας είχε κάποια χρησι­ μότητα. Γενικά. έχει αποτελέσει μόνο την αφετηρία για τη διατύπωση μιας χρήσιμης διάγνωσης.αλλά επιπλέον στην υπόθεση ότι η φαρ­ μακευτική αγωγή θα βοηθούσε στην κάλυψη των συμπτωμά­ των και θα ήταν απαραίτητη σε ισόβια βάση.Εξελικτικά στάδια 121 χείλιζε ευρισκόμενο σε κατάσταση βρασμού και ο θεραπευτής έπρεπε να βάλει το καπάκι στη θέση του και να χαμηλώσει τη φωτιά.

Προκειμένου να αξιολογήσουν αν ένα άτομο υποφέρει από μια νεύρωση συμπτωμάτων ή από ένα πρόβλημα του χαρακτή­ ρα. ή διαπιστώνεται . οι θεραπευτές εκπαιδεύονται στη συλλογή των ακόλουθων δεδομένων κατά την αρχική φάση της συνέντευξης: 1. Διαπιστώνεται κάποιο συγκεκριμένο σημείο έναρξης των προβλημάτων. ενώ ορισμένες κα­ ταστάσεις που χαρακτηρίζονται ως «διαταραχές προσωπικότη­ τας» αντιστοιχούν στην παλιά αναλυτική έννοια του νευρωτι­ κού χαρακτήρα.122 Εννοιολογικά ζητήματα 01 ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΓΩ: ΝΕΥΡΩΣΗ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΩΝ. Reich. οι οποίες αφορούσαν την έκταση της δυσπροσαρμοστικότητας και όχι μόνο τον τύπο της ψυχοπαθολογίας. ΝΕΥΡΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΚΑΙ ΨΥΧΩΣΗ Στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής κοινότητας άρχισαν σταδιακά να αναδύονται διαφοροποιήσεις μέσα στην ίδια την κατηγορία της νεύρωσης. Αυτή η διάκριση εξακολουθεί να αντανακλάται στο DSM. 2. Η πρώτη κλινικά σημαντική διάκριση ήταν αυτή που έγινε ανά­ μεσα στις «νευρώσεις συμπτωμάτων» και στις «νευρώσεις του χαρακτήρα» (W. ή αυτά υπήρχαν από τότε που ο ασθενής θυ­ μάται τον εαυτό του. 1933). στο οποίο οι καταστάσεις που χαρα­ κτηρίζονται ως «διαταραχή» τείνουν να είναι εκείνες που οι ψυ­ χαναλυτές αποκαλούν συνήθως νευρώσεις. ιδιαίτερα στα νευρωτικά συμπτώματα. Υπάρχει μια έντονη αύξηση στο άγχος που βιώνει ο ασθε­ νής. Μέσα από την κλινική τους εμπειρία οι θεραπευτές έμαθαν ότι ήταν χρήσιμο να ξεχωρί­ ζουν ένα άτομο που υποφέρει από κάποια μεμονωμένη νεύρω­ ση από ένα άτομο του οποίου ο χαρακτήρας έχει διαποτιστεί από νευρωτικά πρότυπα.

Στην περίπτωση κατά την οποία ένας ασθενής υποφέρει από νεύρωση συμπτωμάτων. το οποίο έχει ενεργοποιήσει μέσα του μια ασυνείδητη βρεφική σύγκρουση. ενώ η καταφατική απάντηση στο δεύτερο σκέλος της κάθε ερώτησης θεωρείται ενδεικτική νεύρωσης του χαρα­ κτήρα (βλ. δηλαδή ο ασθενής θεωρεί ότι αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος αντίδρασης στις τρέχουσες συνθήκες της ζωής του. ο ασθενής χρησιμοποιεί δυσπροσαρμοστικούς μηχανισμούς -δηλαδή μεθόδους που κατά την παι­ . ή Εγω-συντονικά. Για να την αντιμετωπίσει. Η σπουδαιότητα αυτής της διάκρι­ σης εντοπίζεται στις συνέπειες που μπορεί να έχει για τη θερα­ πεία και την πρόγνωση.Εξελικτικά στάδια 123 μόνο μια αυξανόμενη επιδείνωση της συνολικής συναισθη­ ματικής κατάστασης του ατόμου. Τα συμπτώματα που χαρακτηρίζουν τη συμπεριφορά του ασθενούς είναι Εγω-δυστονικά. δηλαδή γίνονται αντιληπτά από εκείνον ως προβληματικά και παράλογα. ο θεραπευτής υποθέτει ότι υπάρχει κάτι στη ζωή του ασθενή. Η καταφατική απάντηση στο πρώτο σκέλος της καθεμιάς από τις παραπάνω πιθανότητες είναι ενδεικτική νεύρωσης συ­ μπτωμάτων. 1955). Η ικανότητα του ατόμου να κατανοεί σε προοπτική τα προβλήματά του είναι επαρκής (το «παρατηρησιακό Εγώ» ή το «Εγώ που παρατηρεί» στην αναλυτική γλώσσα) ώστε να αναπτύξει μια σχέση με το θεραπευτή ενάντια στο προβλη­ ματικό σύμπτωμα. 5. Nunberg. και πιο συγκε­ κριμένα στις τρέχουσες συνθήκες της ζωής του. το νομικό σύ­ στημα ή κάποια άλλη πηγή). Ο ασθενής ήρθε μόνος του στον ειδικό ή μήπως άλλοι τον παρέπεμψαν για θεραπεία (συγγενείς. ή φαίνεται ότι ο ασθενής ενδεχομένως θεωρεί τον κλινικό είτε εχθρικό απέναντι του είτε μαγικό σωτήρα. 4. 3. φίλοι.

1963). συνήθως όμως στα πλαίσια μιας ακόμη ισχυρότερης ρεαλιστικής συνεργασίας. ότι δηλαδή η διαδικασία αλλαγής της προσωπικότητας ενός ατόμου είναι πιο δύσκολη από την αλλαγή μιας δυσπροσαρμοστικής αντί­ δρασης σε μια συγκεκριμένη ψυχοπιεστική κατάσταση.124 Εννοιολογικά ζητήματα δική του ηλικία μπορεί να συνιστούσαν την καλύτερη δυνατή λύση που διέθετε. Στην περίπτωση που γίνεται αντιληπτό ότι οι δυσκολίες ενός ασθενή υποδηλώνουν πρόβλημα του χαρακτήρα ή της προσω­ πικότητάς του. Παρ’ όλα αυτά. πιο απαιτητική και χρονοβόρα. στο παρόν πλαίσιο ωστόσο προκαλούν πε­ ρισσότερα προβλήματα από αυτά που είναι σε θέση να επιλύ­ σουν. η ψυχαναλυτική θεωρία προχώρησε πέρα από τον κοινό νου και συγκεκριμενοποίησε τις διαφορές που έχει η ερ­ γασία ενός θεραπευτή με το βασικό χαρακτήρα ενός ατόμου από την εργασία με ένα σύμπτωμα το οποίο δεν είναι ενσωμα­ τωμένο στην προσωπικότητά του. να βοηθήσει τον ασθενή να επε­ ξεργαστεί τα συναισθήματα που συνδέονται με αυτήν και να αναπτύξει νέους τρόπους για να την αντιμετωπίσει. Σε αυτό συμφωνεί και η κοινή λογική. Εκφράστηκε επίσης η προσδοκία για τη δημιουργία ενός κλίμα­ τος αμοιβαιότητας μέσα στη διαδικασία της θεραπείας. Πρώτον. ο θεραπευτής δεν πρέπει να θεωρήσει δεδομένο ότι αυτό που επιθυμεί ο ασθενής (άμεση ανακούφιση από τη δυσφορία που νιώθει) και αυτό που κατά τη γνώμη του ίδιου του θεραπευτή είναι απαραίτητο να επιτευχθεί. Menninger. η αποστολή του θεραπευτή είναι περισσότερο πολύπλοκη. Έργο του θεραπευτή σε αυτή την περίπτωση είναι να προσδιορίσει τη σύγκρουση. ένα κλί­ μα στο οποίο θα μπορούσαν να εκδηλωθούν ισχυρές αντιδρά­ σεις μεταβίβασης (και αντιμεταβίβασης). έτσι ώστε να . και η πρόγνωση πιο επιφυλακτική. Έτσι η πρό­ γνωση θα είναι καλύτερη και η θεραπεία δεν θα διαρκέσει με­ γάλο χρονικό διάστημα (για παράδειγμα.

έχοντας μεγαλώσει με στόχο να εκπληρώσει τις ελπίδες της οικογένειάς του και να αντισταθμίσει τις ανεκπλήρωτες φιλοδοξίες του πα­ τέρα του. μαγείρεμα. Ο ίδιος. στο οποίο ανέφερε λεπτομερώς τέτοιου είδους αλλαγές. χρόνος για να ασχολείται με κάποιο χόμπι και ούτω κα­ θεξής. Η εν λόγω διαδικασία στην ψυχαναλυτική διάλεκτο αναφέρεται ως εξής: «να καταστήσουμε Εγω-δυστονικό ό. Πρωταρχικό καθήκον του θεραπευτή είναι να ανα­ φέρει στον ασθενή τον τρόπο με τον οποίο ο πρώτος αντιλήφθηκε το πρόβλημα. βασική επιδίωξη του οποίου ήταν να «επι­ φέρει περισσότερη ισορροπία» στη ζωή του. Στη συνάντηση που ακολούθησε μετά την αρχική μας συνέ­ ντευξη έφερε μαζί του ένα ενδεικτικό πρόγραμμα. Για παράδειγμα. Το πρόγραμμα που ο ίδιος είχε στο νου του περιλάμβα­ νε επίσης χρόνο αφιερωμένο σε εθελοντική εργασία. κάποτε ήρθε στο γραφείο μου ένας τρια­ ντάχρονος λογιστής. βρίσκονται απαραίτητα σε συμφωνία στην αντίληψη του ασθενή. παρακο­ λούθηση τηλεόρασης. τα οποία θα μπορούσε να απολαύσει αν κατάφερνε να βρει τη δύναμη να πάψει να πιέζει αμείλικτα τον εαυτό του να εργάζεται. Πίστευε ότι αν . Όταν υπάρχει διαφω­ νία ανάμεσα στους στόχους του ασθενή και στην αντίληψη του θεραπευτή σχετικά με τον τρόπο επίτευξης ρεαλιστικών θερα­ πευτικών στόχων. εργαζόταν ακατάπαυστα.τι ήταν μέχρι τότε Εγω-συντονικό». Από εμέ­ να ήθελε να του φτιάξω ένα «πρόγραμμα» στο οποίο να υπήρχε καθημερινά χρόνος για άσκηση. οικιακές ασχολίες και χρόνο για να κάνει έρωτα με τη γυναίκα του.Εξελικτικά στάδια 125 ανακάμψει το άτομο και να αντισταθεί σε μελλοντικές δυσκο­ λίες (αναδόμηση της προσωπικότητας). χρόνος για να παίζει με τα παι­ διά του. είναι ιδιαίτερα σημαντικός ο εκπαιδευτικός ρόλος του ψυχαναλυτή ως προς το αποτέλεσμα της θεραπευτι­ κής σχέσης. Φοβόταν ότι έχανε πολύτι­ μο χρόνο από τη συντροφιά με τα μικρά παιδιά του.

αλλά ήταν προφανές ότι είχε ελάχι­ στη εμπειρία στο να «είναι» απλώς. Του απάντησα ότι ήταν πραγματικά πολύ καλός στο να «κάνει» διάφορα πράγματα. Παρόλο που το κύρος της ως μεταψυ- . και με αντιμετώπιζε με ένα μίγμα ελπίδας και σκεπτικισμού. δεν ήταν σε θέση να ανακαλέσει στη μνήμη του κάποια συναισθηματικά έντονη ανά­ μνηση μιας λιγότερο ψυχαναγκαστικής προσέγγισης στη ζωή. Μο­ λονότι η εξομολόγηση της ιστορίας του σε ένα άλλο πρόσωπο τον ανακούφισε προσωρινά από την κατάθλιψη που αισθανό­ ταν. τα προβλήματά του θα λύνονταν. Παρόλο που σε γνωστικό επίπεδο κατανόησε αυτή την παρατήρηση. 1967). Αντίθετα.126 Εννοιολογικά ζητήματα εγώ μπορούσα να τον κάνω να εφαρμόσει το πρόγραμμά του με αποτελεσματικό τρόπο. ήταν σαφές ότι έπρεπε να συνηθίσει στην ιδέα ότι για να αποφύγει τέτοιου είδους προβλήματα στο μέλλον χρειαζόταν να συνειδητοποιήσει και να ξανασκεφτεί κάποιες από τις βασι­ κές αρχές που ακολουθούσε στη ζωή του. στην ψυχαναλυτική θεραπεία με ένα άτομο νευ­ ρωτικού χαρακτήρα ο θεραπευτής δεν πρέπει να θεωρήσει δε­ δομένη την άμεση εμφάνιση «θεραπευτικής συμμαχίας» ανάμεσά τους (Greenson. Το πρωταρχικό μου καθήκον ως θεραπεύτριας ήταν να προσπαθή­ σω να του δείξω ότι η λύση που είχε προτείνει συνιστούσε μέ­ ρος του προβλήματος του: προσέγγιζε τη θεραπεία με την ίδια τάση ακατάπαυστης δραστηριοποίησης για την οποία παραπο­ νιόταν. και επιδίωκε την ηρεμία. Δεύτερον. θα πρέπει να δημιουργή­ σει ο ίδιος τις προϋποθέσεις ανάπτυξης αυτής της συμμαχίας. Η έννοια της θεραπευτικής συμμαχίας αναφέρεται στο επίπεδο της συνεργασίας που εδραιώνεται ανάμεσα στο θεραπευτή και στον ασθενή. την οποία γνώριζε ότι χρειαζό­ ταν. σαν να ήταν κάποια άλλη εργασία που έπρεπε να φέρει εις πέρας. παρά τα ισχυρά και πολλές φορές αρνητικά συ­ ναισθήματα που μπορεί να αναδυθούν στην επιφάνεια κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

το πρόβλημά τους συνιστά σε μεγά­ λο βαθμό τμήμα του εαυτού τους. για τους ασθενείς που μαθαίνουν έναν εντελώς καινούριο τρόπο σκέψης. θα περίμενε κανείς ότι στην περίπτωση ενός ατόμου που αντιμετωπίζει χαρακτηρολογικά προβλήματα. και όχι συ­ μπτώματα. και έτσι εύκολα αισθάνονται ότι εγκαταλείπονται μέσα στη θεραπεία και ότι υφίστανται επί­ θεση από το θεραπευτή. Rawn. το περιεχόμενο της θεραπευτικής διαδικασίας θα εί­ ναι λιγότερο ενδιαφέρον και δραματικό και θα έχει λιγότερες εκπλήξεις. Αντίθετα. Δεν χρειάζεται να περάσει μεγάλο χρονικό διάστημα για να αναπτυχθεί μια κοινή οπτική ανάμεσα στους ίδιους και στο θε­ ραπευτή τους. Με ορισμένους ασθενείς η διαδικασία δόμησης θεραπευτι­ κής συμμαχίας μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από έναν χρόνο. μέχρις ότου ο θεραπευτής κερδίσει την εμπιστοσύνη του ασθε­ νή. Είναι προφανές ότι η προσέγγιση του θεραπευτή θα εί­ ναι διαφορετική όταν η συμμαχία με τον ασθενή πρέπει να δημιουργηθεί από την αρχή από ό. Όποιες και αν είναι οι φαντασιώσεις ενός θεραπευ­ τή και ενός ασθενή σχετικά με τις απωθημένες αναμνήσεις ή τις ασυνείδητες συγκρούσεις του τελευταίου.Είελικτικα σταδια 127 χολογικού κατασκευάσματος έχει αμφισβητηθεί (βλ. η ιδέα της θεραπευτικής συμμαχίας θεωρείται σημαντική από τους περισσότερους ψυχαναλυτές και είναι πολύ χρήσιμη για την αξιολόγηση του τι συμβαίνει ανάμεσα στους ίδιους και στους ασθενείς τους. και οι δύο θα πρέπει . καθώς έρχονται σε αντιπαράθεση με ένα προβληματικό τμήμα του εαυτού τους. Οι ασθενείς με νευρώσεις συμπτωμάτων αισθάνονται ότι βρίσκονται στο πλευρό του θεραπευτή. Η δυσπιστία είναι αναπόφευκτη και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με υπομονή και από τις δύο πλευρές. 1991). ο οποίος αφορά ολόκληρη την προσωπικότητά τους. Τρίτον.τι όταν υποθέτει ότι αυτή η θε­ ραπευτική συμμαχία υπάρχει.

το άτομο έχει βιώσει πολλά επαναλαμβανόμενα τραύματα στη ζωή του και όχι ένα μεγάλο και δραματικό τραύμα. Το έργο του David Shapiro. μάθησης και ενίσχυσης. Spellbound. η οποία αφορά: (α) τη συστηματική αποκάλυψη όλων των συνθη­ κών που προκάλεσαν τη συναισθηματική σύγκρουση του ασθε­ νή.128 Εννοιολογικά ζητήματα να ικανοποιηθούν με μια πολύ πιο τετριμμένη διαδικασία. Όταν η αιτιολογία είναι τραυμα­ τική. Αυτή η διάκριση ανάμεσα στα νευρωτικά συμπτώματα και στη νευρωτική προσωπικότητα υιοθετείται σε σημαντικό βαθμό ακόμη και σήμερα. όπως μας είχαν κάνει να πιστέψουμε οι πρώτες απεικονίσεις της ψυ­ χαναλυτικής θεραπείας στις κινηματογραφικές ταινίες του Χόλιγουντ2. θα περίμενε κανείς ότι στη θεραπεία των νευρώσεων του χαρακτήρα και οι δύο πλευρές θα έχουν να αντιμετωπίσουν περιστασιακή ανία. Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα η ψυχανάλυση χρησιμοποιήθηκε με μεγάλη επιτυχία από τη βιομηχανία του κινηματογράφου. Psychotherapy of Neurotic Character (1989). Κατά συνέπεια. Βλ. για παράδειγμα. ενώ ο θεραπευτής τα χρησιμοποιεί για να κα­ τανοήσει βαθύτερα τη δυσκολία του ασθενή με ένα τόσο σοβα­ ρό και μακροχρόνιο πρόβλημα. .. ανυπομονησία. την οποία ο ίδιος θεωρούσε φυσιολογικό τμήμα της προσω­ πικότητάς του· και (β) τη σταδιακή εκμάθηση διαφορετικών τρόπων σκέψης και διαχείρισης συναισθημάτων σε μια ανθρώ­ πινη σχέση. χαρακτηρίζεται από μακροχρόνια πρότυπα ταύ­ τισης. την κλασική ταινία τρόμου του Hitchcock. αποτελεί ένα χαρακτηριστικό πα­ 2. Σε αυτή την περίπτωση ο ασθενής έχει τη δυνατότητα να εκφράσει αρνητικά συναισθήματα χωρίς το φό­ βο της κριτικής. εκνευρισμό και αποθάρρυνση. Η ανάπτυξη των διαταραχών της προσωπικότητας. σε αντί­ θεση με την εμφάνιση νευρωτικών αντιδράσεων υπό συγκεκρι­ μένες πιέσεις.

αφού στα κριτήρια για τη διάγνωση των περισσότε­ ρων συνδρόμων του τομέα των Διαταραχών Προσωπικότητας . Για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα οι κατηγορίες της νεύ­ ρωσης συμπτωμάτων. Μια νεύρωση θεωρούνταν μια λιγότερο σοβαρή κατάσταση. Ένα από τα μειονεκτήματα αυτής της ταξινόμησης είναι το συναγόμενο συμπέρασμα ότι όλα τα προβλήματα του χαρακτή­ ρα είναι εξ ορισμού πιο παθολογικά από τις νευρώσεις. και (β) νευρωτι­ κά δομημένες προσωπικότητες. Ακόμη και σήμερα αυτή η υπόθεση συναντάται στη σύγχρονη έκδοση του DSM. Αυτή η ταξινόμηση διατήρησε την παλαιότερη διάκριση ανάμεσα στο λογικό και στο παράλογο. Με την πάροδο του χρόνου. έγινε εμφανές ότι ένα τέτοιο συνολικό σχήμα ταξινόμη­ σης ήταν αφενός ημιτελές και αφετέρου παραπλανητικό. μια διαταραχή της προσωπι­ κότητας ήταν πιο σοβαρή. Στις μέρες μας εξακολουθεί να υπάρχει η μακρόχρονη ψυχανα­ λυτική παράδοση. όμως.Εξελικτικά στάδια 129 ράδειγμα της σύγχρονης και συστηματικής εξήγησης της έν­ νοιας της παθολογίας του χαρακτήρα και όσων μπορεί να περι­ μένει ένας θεραπευτής όταν αρχίζει μια συστηματική θεραπεία. ενώ μια ψυχωτική διαταραχή χαρα­ κτηριζόταν από εξαιρετική σοβαρότητα. που ξεκίνησε με τον Reich και συνεχίστηκε μέσω του Fenichel και άλλων. με την κατηγορία του λογικού να περιλαμβάνει δυο πιθανότητες: (α) νευρωτικές αντιδράσεις. της νεύρωσης του χαρακτήρα και της ψύχωσης συνιστούσαν τα κύρια εννοιολογικά κατασκευάσματα μέσω των οποίων όσοι ασχολούνταν με τη διάγνωση κατανοού­ σαν τις διαφορές της προσωπικότητας των ατόμων σε σχέση με τη σοβαρότητα μιας διαταραχής. η οποία εξετάζει το χαρακτήρα στο πλαίσιο της ψυχολογίας του Εγώ προκειμένου να βοηθήσει τα άτομα με ώριμες αλλά άκαμπτες άμυνες να χαλαρώσουν και να αναπτύξουν πιο δημιουργικούς και αποτελεσματικούς τρό­ πους ανταπόκρισης στις προκλήσεις της ζωής.

130 Εννοιολογικά ζητήματα περιλαμβάνονται και αναφορές για σημαντικές απώλειες στη λειτουργικότητα των ατόμων.τι οι υστερικές και ιδεοληπτικές διαταραχές της προσωπικότητας. Τέλος. Αυτό που μπορεί να διαπιστώσει κανείς είναι ότι σε ένα γραμμικό. Για παράδειγ­ μα. τόσο η αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας όσο και η ναρκισσιστική παθολογία σοβαρού βαθμού θεωρήθηκαν ειδικές περιπτώσεις παθολογίας. τριμερές σύστημα ταξινόμησης δεν υπάρχει τρόπος διαφοροποίησης ανάμεσα στις διαταραχές του χαρακτήρα οι οποίες έχουν ήπιες συνέπειες και σε εκείνες που έχουν βαρύτε­ ρες συνέπειες. Από την άλλη πλευρά. υπάρχουν διαταραχές του χα­ ρακτήρα που είναι πολύ πιο σοβαρές και πιο πρωτόγονες ποιο­ τικά από οτιδήποτε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «νευρωτι­ κό». . Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα υγιή «γνωρίσματα» της προσωπικότητας και στις ήπιες «διαταραχές» της προσωπικότητας είναι αρκετά ασαφής. Όπως φαίνεται. Ένα πρόβλημα μπορεί να είναι χαρακτηρολογικό με διαφορετικά επίπεδα σοβαρότητας. χωρίς τη δυνατότητα οποιοσ­ δήποτε θεραπευτικής παρέμβασης ή ένταξης στο συνεχές «νεύρωση-διαταραχή του χαρακτήρα-ψύχωση». για την ολοκλήρωση αυτού του θέματος θα πρέπει να επισημανθεί ότι υπάρχει και ένα πρόβλημα προς την αντίθε­ τη κατεύθυνση. Η κλινική εμπειρία ωστόσο δεί­ χνει ότι μερικές αντιδράσεις νευρωτικού επιπέδου ασκούν πολύ πιο καταστροφική επίδραση στην ικανότητα ενός ατόμου να αντιμετωπίσει το στρες από ό. ορισμένες διαταραχές του χα­ ρακτήρα αναφέρονται σε τόσο μεγάλη ανεπάρκεια και διαστρέ­ βλωση του Εγώ ώστε προσεγγίζουν την ψύχωση.

Κατά την ψυχαναλυτική θεραπεία εκδήλωναν . με έναν τρόπο όμως που έμοια­ ζε ιδιαίτερα χαοτικός. Έως τα μέσα της δεκαετίας του ’50 οι ειδικοί της ψυχικής υγείας συμφωνούσαν για τους περιορισμούς που έθετε το διπο­ λικό μοντέλο «νεύρωση-ψύχωση». Δεδομένου ότι αυτοί οι ασθενείς σπάνια ανέφεραν την ύπαρξη ψευδαισθήσεων ή παραληρητικών ιδεών. Πολλοί ψυχαναλυτές ανέφε­ ραν ότι ορισμένοι πελάτες τους έδειχναν να υποφέρουν από κάποια διαταραχή του χαρακτήρα. Ήταν όμως σαφές ότι οι άνθρωποι αυτοί χαρακτηρίζο­ νταν από έλλειψη σταθερότητας και προβλεψιμότητας. ιδιότη­ τες από τις οποίες διακρίνονται οι ασθενείς νευρωτικού επιπέ­ δου. επινόησαν τη διαγνωστική κα­ τηγορία της «ψευδονευρωτικής σχιζοφρένειας». 1890).Εξελικτικά στάδια 131 ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΜΕ ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΑΚΗΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ορισμένοι ψυχίατροι είχαν παρατηρήσει ότι η κλινική εικόνα που παρουσίαζαν μερικοί ασθενείς έμοιαζε με μια ψυχολογική «μεταιχμιακή κατάσταση» («οριακή κατάσταση») ανάμεσα στην ψυχική υγεία και στην τρέ­ λα (Rosse. Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα εμφανίστηκαν και άλλες παρόμοιες ιδέες για την οργάνωση της προσωπικό­ τητας οι οποίες αναφέρονται στην ύπαρξη μιας ενδιάμεσης συνθήκης μεταξύ νεύρωσης και ψύχωσης. δεν θα ήταν σωστό να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι πάσχουν από ψύχωση. αντιμετωπίζοντας μια περίπτωση. αλλά έδειχναν πολύ πιο δυστυχισμένοι από τους νευρωτι­ κούς ασθενείς. πρότεινε την έννοια της «προσωπικότη­ τας που μοιάζει με». για να αναφερθεί σε μια υποκατηγορία ατόμων τα οποία στις μέρες μας εκτιμάται ότι πάσχουν από βα­ ριά ναρκισσιστική διαταραχή. Η Helene Deutsch (1942). για παράδειγμα. ενώ οι Hoch και Polatin (1949).

1976). Ορισμένες φορές βέβαια ο όρος «μεταιχμιακός» («οριακός») χρησιμοποιείται λανθασμένα για να υποδηλώσει ένα άτομο το οποίο διατρέχει σοβαρό κίνδυνο ψυχωτικής κατάρρευσης. αν και. παρουσίαζαν μια ιδιάζουσα στα­ θερότητα μέσα στην αστάθειά τους. οι οποίες ήταν σε θέση να εκφράσουν την ουσία και το περιεχόμενο της διαταραχής αυτών των ατόμων που ζούσαν στο μεταίχμιο ανάμεσα στη νευρωτική και την ψυχωτική διαταραχή του χαρακτήρα. Stone (1986). Main (1957) αναφέρθηκε σε μια παρόμοια πα­ θολογία με τον όρο «The Ailment» (Η Πάθηση). όταν βρίσκονταν εκτός ψυχαναλυτικού πλαισίου.F. Werble & Drye. η σοβαρότητα του οποίου κυμαινόταν μεταξύ του ορίου των νευρώσεων και του ορίου των ψυχώσεων. Οι Gunderson και Singer (1975) υπέ­ βαλαν τη συγκεκριμένη έννοια σε λεπτομερή εμπειρική διερεύνηση. 1968) πραγματοποίησαν μια έρευνα-σταθμό με εμπειρικά δεδομένα τα οποία υποστήριζαν την ύπαρξη ενός «μεταιχμιακού συνδρόμου» στην προσωπικότητα. Την ίδια δεκαετία ο T. Το 1953 ο Knight δημοσίευσε ένα σημαντικό έργο για τις «μεταιχμιακές καταστάσεις». ο Masterson (1976) και ο Μ. η ιδέα ενός μεταιχμιακού επιπέδου οργάνωσης της προσωπικότητας κέρδισε ευρεία αποδοχή στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής κοινότητας. ήταν υπερ­ βολικά λογικοί για να θεωρηθούν τρελοί και υπερβολικά τρελοί για να θεωρηθούν λογικοί. και χάρη στις διασαφηνίσεις συγγραφέων όπως ο Kernberg (1975. και τελικά με τη βοήθεια τόσο ερευνητικών όσο και κλινι­ κών ευρημάτων. εξετάζοντας συγκρίσιμα κλινικά φαινόμενα. Οι θεραπευτές άρχισαν να προτείνουν νέες διαγνωστικές κατηγορίες. Το 1968 ο Roy Grinker και οι συνεργάτες του (Grinker. Ο Frosch (1964). Με άλλα λόγια.132 Εννοιολογικά ζητήματα προσωρινά συμπτώματα ψύχωσης. πρότεινε τη διαγνωστική κατηγορία του «ψυχωτικού χαρακτήρα». Ακό­ .

ώστε είναι δυνατόν να χάσει το νόημά του και να χρησιμοποιη­ θεί ως διαγνωστική κατηγορία κατάλληλη για κάθε «δύσκολο» ασθενή. Επίσης. καθώς και στις επόμενες αναθεωρημένες εκ­ δόσεις του εγχειριδίου. ο όρος καλύπτει ένα τόσο μεγάλο εύρος συμπτωμάτων. καθότι η αναγνώριση της γενικής κατηγορίας της μεταιχμιακής οργάνωσης της προσωπικότητας επιβεβαίωσε κατηγορηματικά μια έννοια κεντρι­ κής ψυχαναλυτικής σημασίας.Εξελικτικά στάδια 133 μη.τι η νεύρωση. για τον οποίο ο θεραπευτής δεν θέλει να μπει στον κό­ πο και να κάνει προσεκτική διάγνωση. Ο Kernberg υποστηρίζει την πρώτη . όπως υστερική. αναμιγνύει μή­ λα και πορτοκάλια . όπως τα «μήλα». ένα άτομο μπορεί να έχει μια ναρκισσιστικά οργανωμένη προσωπικότητα σε νευρωτικό. Οι θεωρητικοί αναλυτές διαφωνούν μεταξύ τους για το αν ο όρος θα πρέπει να υποδηλώνει ένα επίπεδο ή έναν τύπο δομής της προσωπικότητας. Η παρουσία του προσδιορισμού «μεταιχμιακός» παραπλεύρως των όρων που προσδιορίζουν την προ­ σωπικότητα. Αυτό ήταν ένα σημαντικό ορόσημο για τους ψυχαναλυτές. ιδεοληπτική ψυχαναγκαστική και ναρ­ κισσιστική. μεταιχμιακά ή ψυχωτικό επίπεδο. Ένα άτομο μπορεί να έχει μια μεταιχμιακά υστερι­ κή. Στις μέρες μας η διαγνω­ στική αυτή κατηγορία χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει έναν τύπο οργάνωσης της προσωπικότητας που έχει σοβαρότερες επιπτώσεις από ό. 3. μεταιχμιακά ναρκισσι­ στική προσωπικότητα και ούτω καθεξής. ο αναγνώστης δεν μπορεί να κατανοήσει ότι αυτή η διαγνωστική κατηγορία υποδηλώνει ένα επίπεδο και όχι έναν τύπο παθολογίας.ή . μεταιχμιακά ιδεοληπτική ψυχαναγκαστική. με μια πιο γενική διαγνωστική κατηγο­ ρία. μια πιο ειδική διαγνωστική κατηγορία. αλλά δεν παρουσιάζει την τάση της μόνιμης ψυχωτικής αποδιοργάνωσης. Το 1980 ο όρος είχε ήδη καθιερωθεί ώστε να εμφανιστεί στο DSM-III ως ένας τύπος διαταραχής της προσωπικότητας3. πιο συγκεκριμένα. σαν να βρίσκεται σε παραλληλία μαζί τους. Αν και η συγκεκριμένη διάγνωση περι­ λαμβάνεται στο τμήμα του DSM-IH το οποίο αναφέρεται στις Διαταρα­ χές Προσωπικότητας. όπως τα «φρούτα».

. βάσει των συγγραμμά­ των Αμερικανών ψυχολόγων που ασχολούνταν με τη διαπροσω­ πική θεωρία και Βρετανών συναδέλφων τους ειδικών στη θεω­ ρία των σχέσεων με το αντικείμενο. στο συγκεκριμένο εγχειρίδιο έχω υιοθετήσει την άποψη του Kernberg. με θέματα αποχωρισμού-εξατομίκευσης ή με μοτίβα τα οποία έδειχναν ότι είχε κατακτηθεί η εξατομίκευση αλλά ότι υπήρχαν δυσκολίες με τον ανταγωνισμό και τις ταυτί­ σεις. οι οποίοι σήμερα αξιολογούνται ως άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας. την εμπειρία της προσκόλλησης και τον αποχωρισμό του από αυτούς. Προσωπικά. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε από αυτούς τους θεω­ ρητικούς στην κατανόηση του προσωπικού βιώματος ενός ατό­ μου ως προς τη σχέση του με τους άλλους. διότι το μοντέλο που ανέπτυξε είχε μεγαλύτερη επίδραση στην κλινική πρακτική.134 Εννοιολογικά ζητήματα Η θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο που αναπτύχθηκε στην ψυχανάλυση συνέβαλε στην κατανόηση ενός πλήθους τέ­ τοιων κλινικών παρατηρήσεων. Οι θεωρητικοί και των δύο κατευθύνσεων εξέταζαν τα σημαντικά πρόσωπα της παιδικής ηλικίας των ατόμων και τις εσωτερικευμένες αναπαραστάσεις τους γι’ αυτά. Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα οι περισσότεροι ψυχαναλυτές προσπαθούσαν να βοηθήσουν ασθενείς. Ποιοι ήταν οι πρωταρχικοί προβληματισμοί του ατόμου με προβλήματα συμβιωτικής φύσης. Το έργο του Erikson (1950). ο οποίος επαναπροσδιόρισε τα τρία προγενετήσια στάδια του Freud με όρους που αναφέρονταν στο διαπροσωπικό καθήκον του παιδιού και όχι απλώς στις ενορμήσεις. στα μέσα του αιώνα ώθησε τους θεραπευτές να υποθέσουν ότι οι ασθενείς τους είχαν υποστεί καθήλωση εί­ τε σε ζητήματα πρωταρχικής εξάρτησης (εμπιστοσύνη-δυσπιστία) είτε σε δευτερογενή ζητήματα που αφορούσαν τον απο­ χωρισμό και την εξατομίκευση (αυτονομία-ντροπή και αμφιβο­ άποψη και ο Gunderson τη δεύτερη.

αν και έχουν επεξεργαστεί τα θέματα του αποχωρισμού και της εξατομίκευσης. αποτελούσε σε γενικές γραμμές υπόδειγμα ψυχικής υγείας. Ορισμέ­ . Αυ­ τός ο τρόπος κλινικής σκέψης μπορούσε να ερμηνεύσει δύσκο­ λα κλινικά προβλήματα και να εξηγήσει γιατί μια γυναίκα με φο­ βίες βρισκόταν ένα βήμα πριν την ψυχωτική κατάρρευση. υποφέρουν από συγκρού­ σεις ανάμεσα σε πράγματα που επιθυμούν και σε πράγματα που φοβούνται. κάποια άλλη παρουσίαζε μια παράξενη σταθερότητα στη φοβική της αστάθεια. όπως συμβαίνει στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα. παρά το γεγονός ότι είχε φοβία. Για τα άτομα με νευρωτικές δυσκολίες η κυρίαρ­ χη εξήγηση ήταν ότι. επίπεδο στο οποίο τους ήταν αδύνατον να διαφοροποιή­ σουν τον εαυτό τους από τον έξω κόσμο. ενώ μια τρίτη. Για τα άτομα που βρίσκονταν σε μια ψυχωτική κατάσταση η επικρατούσα εξήγηση ήταν ότι έχουν καθηλωθεί σε ένα επίπεδο συγχώνευσης πριν από τη φυσιολογική βίωση του αποχωρι­ σμού. που φοβούνταν ότι θα εξαλείψει την ταυτότητά τους.Εξελικτικά σταδια 135 λία) είτε σε πιο εξελιγμένα επίπεδα ταύτισης (πρωτοβουλίαενοχή). και στην ολο­ κληρωτική απομόνωση. Η έννοια των σταδίων της ψυχολογικής εξέλιξης συνέ­ βαλε στην κατανόηση των διαφορών που παρατηρούσαν οι θε­ ραπευτές μεταξύ των ασθενών των οποίων η προσωπικότητα ήταν οργανωμένη σε ψυχωτικό. την οποία εξίσωναν με τραυματική εγκατάλειψη. Για τα άτομα που βρί­ σκονταν σε μια μεταιχμιακή κατάσταση η βασική εξήγηση ήταν ότι είχαν καθηλωθεί σε ένα επίπεδο όπου κυριαρχούσαν οι δυα­ δικές συγκρούσεις ανάμεσα στην απόλυτη συγχώνευση. μεταιχμιακά ή νευρωτικό επίπε­ δο. στις οποίες αντιπαρατίθενται διαφορετικές απόψεις για την αιτιολογία της. Σε σχέση με την ψυχοπαθολογία της μεταιχμιακής οργάνω­ σης της προσωπικότητας υπάρχει μια πληθώρα βιβλιογραφι­ κών πηγών προερχόμενων τόσο από το χώρο της ψυχαναλυτι­ κής παράδοσης όσο και έξω από αυτόν.

1972. έχουν έρθει στο φως στοιχεία που υποστηρίζουν ότι το ψυχικό τραύμα. παίζει πολύ μεγαλύτερο ρόλο στην εξέλιξη μεταιχμιακών δυναμικών από ό. 1977) έχουν δώσει έμφαση στην ιδιοσυγκρασιακή και νευρολογική προδιάθεση αυτών των ατόμων άλλοι (για παράδειγμα. McWi­ lliams. 1993). Kernberg. Κάποιοι άλλοι (για παράδειγμα. Adler. Πρόσφατα. Όταν μάλιστα ο κλινικός γνωρίζει το είδος των πληροφοριών που θα πρέπει να συλλέξει. 1977. 1979’ Westen. Μ. έχουν προχωρήσει στη διατύπωση κοινωνιολογικών υποθέσεων. Μερικοί (για παρά­ δειγμα.τι πιστεύαμε στο παρελθόν (για παρά­ δειγμα. Stone. 1976' G. Wolf & Alpert. μέσω της «δο­ μημένης συνέντευξης» του Kernberg. 1975) έχουν υποθέσει την ύπαρξη μιας διαταραγμένης σχέσης γονέα-παιδιού σε ένα πολύ πρώιμο στάδιο της βρεφικής ανάπτυξης. 1991). οι κλινικοί κάθε κατεύ­ θυνσης κατόρθωσαν να καταλήξουν με εκπληκτική ομοφωνία στις κλινικές εκδηλώσεις προβλημάτων που εντοπίζονται στο μεταιχμιακό φάσμα. είναι εύκολο να επιβεβαιώσει την ύπαρξη ή μη ενός μεταιχμιακού επιπέδου ορ­ γάνωσης της προσωπικότητας (για παράδειγμα. Mandelbaum. Masterson. Όποια και αν είναι η αιτιολογία της μεταιχμιακής οργάνωσης της προσωπικότητας. τέλος (για παράδειγμα. 1984). Η . και η οποία προφανώς είναι ιδιαίτερα πο­ λύπλοκη και διαφορετική σε κάθε άτομο. 1985) έχουν εστιάσει στις αποτυχίες της ανά­ πτυξης και κυρίως στη φάση αποχωρισμού-εξατομίκευσης η οποία περιγράφηκε από τη Mahler (1971).Rinsley. Στις μέρες μας. 1982) έχουν δώσει έμφαση στην ύπαρ­ ξη ασαφών ορίων μεταξύ των μελών δυσλειτουργικών οικογε­ νειακών συστημάτων. Άλλοι.136 Εννοιολογικά ζητήματα νοι ερευνητές (για παράδειγμα. πολλοί θεραπευτές ψυχοδυναμικής κατεύ­ θυνσης έχουν την τάση να προχωρούν σε μια όσο το δυνατόν πιο έγκαιρη συνολική εκτίμηση στα πλαίσια της θεραπείας. κυρίως η αι­ μομιξία.

και η ψυχοπαθολογία των ατόμων με νευρωτική οργάνωση προσωπικότητας γίνεται κατανοητή σε σχέση με το οιδιπόδειο σύμπλεγμα. αν και απλουστευμένη. ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΕΝΟΣ ΝΕΥΡΩΤΙΚΟΥ-ΜΕΤΑΙΧΜΙΑΚΟΥ-ΨΥΧΩΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ Στις επόμενες ενότητες θα ασχοληθώ με τη διαφοροποίηση της οργάνωσης του χαρακτήρα στα τρία επίπεδα -νευρωτικό.Εξελικτικά στάδια 137 εκτίμηση αυτή αφορά θέματα όπως. (γ) η επάρκεια στη λειτουργία της δοκιμασίας της πραγματικότητας. καθώς και η κλινική της χρησιμό­ τητα. μεταιχμιακή ή ψυχωτική. για παράδειγμα. (ε) η φύση της πρωταρχι­ . η ακόλουθη αρχή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη: η ψυχοπαθολογία των ατόμων που είναι ευάλωτα στην ψύχωση γί­ νεται κατανοητή σε σχέση με την ψυχική τους καθήλωση σε ζη­ τήματα της πρώιμης συμβιωτικής φάσης· η ψυχοπαθολογία των ατόμων με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας γίνεται κατανοητή σε σχέση με τα προβλήματά τους σε θέματα αποχωρισμού-εξατομίκευσης. ο κλινικός θα προσπαθήσει να καταλάβει ποιο συγκεκριμένο είδος νευρωτικής. (δ) η ικανότητα του ατό­ μου να παρατηρεί την παθολογία του. Οι λόγοι για τους οποίους έχει διατυπωθεί αυτή η αρχή. μεταιχμιακό και ψυχωτικό. Οι κλινικοί συμφωνούν ότι.ως προς συγκεκριμένες περιοχές. Οι περιοχές αυτές είναι: (α) οι προτιμώμενες άμυνες. εάν η ορ­ γάνωση του χαρακτήρα ενός ατόμου είναι κατά βάση νευρωτι­ κή. θα αναπτυχθούν στην επόμενη ενότητα και στο επόμενο κεφάλαιο αντίστοιχα. Από τη στιγμή που γίνει η πρωταρ­ χική διάκριση. (β) το επίπε­ δο απαρτίωσης της ταυτότητας. μεταιχμιακής ή ψυχωτικής ορ­ γάνωσης της προσωπικότητας θα αποτελέσει το αντικείμενο του θεραπευτικού στόχου.

δεν έπασχαν από αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας. Στο κεφάλαιο 4 θα αναφερθώ σε ορισμένες συνέπειες που έχουν οι διαφοροποιήσεις για τη διεξαγωγή της θεραπεί­ ας. Πολλοί από τους ασθενείς που ο Freud ανέφερε ότι παρουσία­ ζαν (συμπτωματικές) νευρώσεις διακρίνονταν στην πραγματικό­ τητα από μεταιχμιακή οργάνωση του χαρακτήρα και μερικοί εμ­ φάνιζαν περιόδους ψυχωτικής αποδιοργάνωσης (η υστερία θε­ ωρούνταν ότι συνδέεται με ψευδαισθησιακές εμπειρίες οι οποί­ ες σαφώς υπερέβαιναν το όριο της έλλειψης επαφής με την πραγματικότητα).υποδήλωνε εν πολλοίς μια μεγάλη ομάδα ατόμων με συναισθηματικά προβλήματα εκτός από ψύχωση. Την εποχή του Freud η λέξη «νευ­ ρωτικός» υποδήλωνε τους ασθενείς των οποίων η διαταραχή δεν είχε οργανικό υπόβαθρο. και (στ) η δυνατότητα ανάπτυξης μεταβιβαστικών και αντιμεταβιβαστικών αντιδράσεων μέσω της παροχής συγκεκριμένων πληροφοριών για τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι θεωρητικές έννοιες εκδηλώνονται ως συγκεκρι­ μένες συμπεριφορές και τρόποι επικοινωνίας στα πλαίσια είτε της αρχικής συνέντευξης είτε μιας θεραπείας που βρίσκεται σε εξέλιξη. καθώς και στις προσδοκίες του κλινικού και του ασθενή. ούτε από μανιοκατάθλιψη. Όσα περισσότερα γνωρίζουμε για το βάθος .138 Εννοιολογικά ζητήματα κής σύγκρουσης του ατόμου. Χαρακτηριστικά της νευρωτικής οργάνωσης της προσωπικότητας Μία από τις ειρωνείες της σύγχρονης ψυχαναλυτικής ορολο­ γίας είναι ότι ο όρος «νευρωτικός» αποδίδεται σήμερα στα άτο­ μα που είναι τόσο υγιή συναισθηματικά ώστε να θεωρούνται ακριβοθώρητοι και ασυνήθιστα ευχάριστοι πελάτες στα γρα­ φεία των ψυχοθεραπευτών. δεν ήταν σχιζοφρενείς.

της δι­ χοτόμησης ή της προβολής. Μολονότι η παρου­ σία πρωτόγονων αμυντικών διεργασιών σε ένα άτομο δεν απο­ κλείει τη διάγνωση του νευρωτικού επιπέδου οργάνωσης του χα­ ρακτήρα του. επιλέγοντας αυτήν μεταξύ άλλων πιο αδιαφοροποίητων τρόπων επίλυσης μιας σύγκρου­ σης. δευτερογενείς αμυ­ ντικές διεργασίες. Στην ψυχαναλυτική βιβλιογραφία έχει τονιστεί ιδιαίτερα ότι τα πιο υγιή άτομα χρησιμοποιούν την απώθηση ως βασικό τρόπο άμυνας. η άρνηση. τις πιο ώριμες. η διχοτόμηση. Καθώς ένα παι­ δί μεγαλώνει. οι τελευταίες δεν είναι τόσο εμφανείς στην καθημερινή λειτουργία τους. Τέτοια βιώματα είναι δυνατόν να επανεμφανιστούν στο πλαίσιο μιας μακρόχρονης εντατικής θε­ .Εξελικτικά στάδια 139 συγκεκριμένων προβλημάτων και την επίμονη διαπλοκή τους με το χαρακτήρα ενός ατόμου. Τα άτομα με προσωπικότητα νευρωτικού επιπέδου χρησιμο­ ποιούν. γεγονός που εξυπηρετεί την αποφυγή της πολλαπλής αναβίω­ σής τους και της επεξεργασίας τους μέσω της άρνησης. όπως είναι. για παράδειγμα. χωρίς να χρειάζεται να αγκιστρωθεί σε βρεφικούς τρόπους για την αντιμετώπισή τους. τόσο περισσότερο χρησιμοποιούμε σήμερα τον όρο «νευρωτικός» για να υποδηλώσουμε ένα πολύ υψηλό επίπεδο λειτουργικότητας. αλλά εκδηλώνονται κυρίως σε περιόδους ασυνήθιστης ψυχικής πίεσης. η προβλητική ταύτιση και άλλοι αρχαϊκοί μηχανισμοί. ως επί το πλείστον. αυτές οι ισχυρές και συχνά οδυνηρές ψυχικές κα­ ταστάσεις ωθούνται έξω από τη συνείδηση και λησμονούνται. Ο Myerson (1991) έχει περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο η έκφραση ενσυναίσθησης από τους γονείς στα πρώτα χρόνια της ζωής ενός παιδιού τού επιτρέπει να βιώσει ισχυρά και πρω­ τόγονα συναισθήματα. παρά τον ψυχικό πόνο που χαρακτηρίζει ορισμένες πτυχές της ζωής του. η απουσία των πιο ώριμων αμυντικών διεργασιών την αποκλείει ολοκληρωτικά._Παρόλο που χρησιμοποιούν και πρωτόγονες αμυντικές διεργασίες.

Ακόμη και στο πλαίσιο διεξαγωγής της ορθόδο­ ξης ψυχαναλυτικής θεραπείας. τις προτιμήσεις. Ωστόσο. Όταν τους ζη­ τείται να περιγράφουν τον εαυτό τους. δείχνουν ότι κατανοούν την πολυπλοκότητα αλλά και τη σταθερότητα των χαρακτηριστικών στην προσωπικότητα του προσώπου που σκιαγραφούν κάθε φορά. Τα άτομα με νευρωτική οργάνωση της προσωπικότητας έχουν συνήθως καλή επαφή με αυτό που ονομάζεται «πραγμα­ τικότητα». Ατομα με πιο υγιή οργάνωση του χαρακτήρα παρουσιάζουν επίσης μια καλύτερα απαρτιωμένη αίσθηση της ταυτότητάς τους (Erikson. όπως εί­ ναι οι γονείς ή οι σύντροφοί τους. ένας ασθενής με νευρωτική ορ­ γάνωση προσωπικότητας διατηρεί έως ένα βαθμό τη λογική και την αντικειμενικότητά του εν μέσω μιας έντονης συναισθηματι­ κής φόρτισης. έξω από τα πλαίσια της θεραπείας τα πρωτόγονα συναισθήματα και οι αρχαϊκοί τρόποι χειρισμού τους δεν χαρακτηρίζουν άτομα με νευρωτική οργάνωση προ­ σωπικότητας. βρίσκουν εύκολα τις κα­ τάλληλες λέξεις και δεν απαντούν μονοδιάστατα. όταν ο ψυχαναλυτής και ο αναλυόμενος ευρισκόμενοι σε συνθήκες ασφάλειας οι οποίες οδηγούν στην ανάπτυξη μεταβιβαστικής νεύρωσης κινητοποιούν τα βαθύτερα στρώματα της απώθησης. τις αρετές και τα ελαττώματά τους. 1968). κάνοντας εμφανή την αί­ σθηση της διαχρονικής σταθερότητας που τα διακρίνει. Η συμπεριφορά τους διακρίνεται από συ­ νέπεια και ο τρόπος που βιώνουν υποκειμενικά τον εαυτό τους χαρακτηρίζεται από συνέχεια μέσα στο χρόνο. τις πεποιθήσεις. Συνήθως εί­ ναι σε θέση να σκιαγραφήσουν τη συνολική τους ιδιοσυγκρα­ σία. τις αξίες. Όταν τους ζητείται να περιγράφουν σημαίνοντα πρόσωπα. τις συνήθειες. Όχι μόνο δεν προβαίνουν σε ψευδαισθητικές και παραληρητικές διαστρεβλώσεις της εμπειρίας -εκτός και αν βρί­ .140 Εννοιολογικά ζητήματα ραπείας.

αυτοί οι ασθενείς δεν απαιτούν από τον κλινικό να επικυρώσει το νευρωτικό τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνο­ νται την πραγματικότητα. Οι ίδιοι οι νευρωτικοί ασθενείς θεωρούν ότι ένα μεγάλο μέ­ ρος του προβλήματος που τους οδήγησε στο γραφείο ενός θε­ ραπευτή δεν «ταιριάζει» με την υπόλοιπη ζωή τους.Εξελικτικά στάδια 141 σκονται υπό την επήρεια χημικών ουσιών ή σωματικών συμπτωμάτων ή παρουσιάζουν επεισόδια αναβίωσης (flashback) που σχετίζονται με διαταραχή μετατραυματικού στρες. Με άλλα λόγια. ένα μεγάλο μέρος της ψυχοπαθολογίας των ατόμων με νευρωτική οργάνωση προσωπικότητας βιώνεται ως δυστονικό προς το Εγώ. Αντίθετα. ένα παρανοϊκό άτο­ μο με νευρωτική οργάνωση της προσωπικότητας αναμένεται ότι τουλάχιστον θα έχει αναλογιστεί την πιθανότητα οι υποψίες του να πηγάζουν από κάποια ενδογενή προδιάθεσή του να δίνει έμφαση στην καταστροφική πρόθεση των άλλων. Ακόμη και όταν οι δυσκολίες τους είναι κατά κάποιον τρόπο συντονικές προς το Εγώ. ο θεραπευτής δεν αισθάνε­ ται έντονη συναισθηματική πίεση να δει τη ζωή μέσω του ίδιου παραμορφωτικού φακού που χρησιμοποιεί ο νευρωτικός ασθε­ νής.αλλά επι­ πλέον δημιουργούν στο θεραπευτή τους την εντύπωση ότι δεν έχουν ιδιαίτερη ανάγκη να παραποιούν τα ερεθίσματα που λαμ­ βάνουν προκειμένου να τα αφομοιώσουν. Σε υποκειμενικό επί­ πεδο ένας νευρωτικός ασθενής και ο θεραπευτής του ζουν λίγο-πολύ στον ίδιο κόσμο. Οι νευρωτικοί ασθενείς στη θεραπεία επιδεικνύουν σχετικά πρώιμα την ικανότητα αυτού που ο Sterba (1934) αποκάλεσε «θεραπευτική διχοτόμηση» ανάμεσα στο τμήμα του εαυτού που παρατηρεί και στο τμήμα του εαυτού που βιώνει. Για παράδειγμα. οι παρανοϊκοί ασθενείς με μεταιχμιακή ή ψυχωτική οργάνωση της . αλλά ακόμη και στην περίπτωση που βιώνεται συντονικά προς το Εγώ είναι δυνατόν να μετατραπεί σε δυστονι­ κό. Συνήθως.

ότι οι ψυχαναγκαστικές συ­ μπεριφορές δεν είναι στην πραγματικότητα απαραίτητες· στη δεύτερη περίπτωση. επισημαίνοντας ότι αισθάνονται άγχος εάν τις εγκαταλείψουν. για παράδειγμα. χωρίς μια τέτοια επιβεβαίωση από το θεραπευτή ανησυχούν ότι δεν είναι ασφα­ λείς μαζί του4. Οι σημαντικές διαφορές μεταξύ ασθενών με μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότητας σε αυτή τη διάσταση θα παρουσιαστούν εκτενώς παρακάτω. Οι ψυχαναγκαστικοί με μεταιχμιακή ή ψυχωτική οργάνωση της προσωπικότητας πιστεύουν ειλικρινά ότι εκτελώντας τους ψυχαναγκασμούς τους προστατεύονται με ουσιαστι­ κό τρόπο.142 Εννοιολογικά ζητηματα προσωπικότητας ασκούν έντονη πίεση στο θεραπευτή προκειμένου να επιβεβαιώσουν την πεποίθησή τους ότι οι δυσκολίες τους έχουν εξωγενή προέλευση. Ομοίως. χαρακτηρίζεται από έλλειψη κοινής λογικής ή από έλλειψη ηθικών αξιών. Για παράδειγμα. και συχνά μάλιστα τους εκλογικεύουν με πλήθος επι­ χειρημάτων. από το θεραπευτή να παραδεχτεί ότι οι άλλοι έχουν θέσει ως στόχο τους την καταδίωξή τους. Επιπλέον. Εν συντομία. απαιτώντας. Στην πρώτη περίπτωση το άτομο θα κατανοήσει την υπόθεση του θεραπευτή του. . ο οποίος υποτιμά τη σπουδαιότητα αυτών των τελετουργιών. μια νευρωτική γυναίκα η οποία διακατέχε­ ται από ψυχαναγκασμό σχετικά με την καθαριότητα του σπιτιού 4. τα ψυχαναγκαστικά άτομα με νευρωτική οργάνωση προσωπικότητας θα παραπονεθούν για την παράλογη φύση των καθημερινών τελετουργιών που επαναλαμβάνουν παρά τη θέλησή τους. οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση προ­ σωπικότητας βιώνουν μεγαλύτερη σύγκρουση ανάμεσα στους πρω­ τόγονους και στους αντικειμενικά θεμελιωμένους τρόπους ερμηνεί­ ας. όμως. ο ασθενής μπορεί να σκέφτεται ότι ο ειδικός που επισκέφθηκε.

παρατηρώ ότι δεν κά­ νω πια εμετό». και ότι έχουν σημειώσει τουλά­ χιστον μια μικρή πρόοδο προς την επίτευξη του τρίτου σταδίου. το στάδιο της βασικής εμπιστοσύνης και το στάδιο της βασικής αυτονομίας. σε μια φοβία ή σε μια ιδεοληψία που έχει. μετά από πέντε χρόνια θε­ ραπείας σχολίασε: «Εν πάση περιπτώσει.Εξελικτικά στάδια 143 της θα νιώσει αμήχανα εάν παραδεχτεί πόσο συχνά πλένει τα σεντόνια. Δεν υπάρχει τίποτα το ασυνήθιστο σε όλα αυτά σύμφωνα με τη γνώμη αυτού του τύ­ που των ασθενών. Μια άλλη γυναίκα με μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότη­ τας. το ιστορικό τους και η συμπεριφορά τους κατά την αρχική συνέντευξη δίνουν στοιχεία για το βαθμό στον οποίο έχουν καταφέρει να περάσουν από τα δύο πρώτα στάδια που πρότεινε ο Erikson. αλλά με μεταιχμιακή ή ψυχωτική οργάνωση της προσωπικότητας. συμπεριφορά που θεωρούσε μέρος της συνηθισμένης καθημερινής της υγιει­ νής. η οποία δεν είχε αναφερθεί ποτέ στη βουλιμία από την οποία έπασχε παρόλο που υπέφερε από μια πληθώρα σοβαρό­ τερων δυσφορικών συμπτωμάτων. Εργαζόμουν ήδη με μια μεταιχμιακή ασθενή για περισσότερα από δέκα χρόνια. προτού αυτή αναφέρει με πολύ φυσικό τρόπο μια πολύπλοκη πρωινή τελετουργία που επαναλάμβανε για να καθαρίσει τα ιγμόρειά της. Μέχρι τότε δεν είχε σκεφτεί πότε αυτό το κομ­ μάτι της συμπεριφοράς της ως προβληματικό. Μια άλλη σημαντική πλευρά της διαφορικής διάγνωσης ανάμεσα στα νευρωτικά και στα λιγότερο υγιή άτομα είναι η φύση των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν. Όπως τονίστηκε πα­ ραπάνω. που είναι η δόμηση της αίσθησης ταυτότητας και η ανάληψη . θα έχει την αίσθηση ότι όποιος τα πλένει λιγότερο συχνά δεν είναι καθαρός. ενώ μια άλλη γυναίκα με την ίδια διαταραχή. Μερικές φορές μπορεί να περάσουν χρόνια προτού το άτομο με μεταιχμιακή ή ψυχωτική οργάνωση προσωπικότη­ τας αναφερθεί έστω και μια φορά σε έναν ψυχαναγκασμό.

Επιπλέον. όποιο και αν είναι το περιεχόμενο της αντιμεταβίβασης ενός θεραπευτή νευρωτικών ασθενών. Η εμπειρία του θεραπευτή που εργάζεται με ένα άτομο το οποίο βρίσκεται στο υγιέστερο άκρο του συνεχούς της παθολο­ γίας του χαρακτήρα είναι σε γενικές γραμμές θετική. θερα­ πευτής και ασθενής βρίσκονται στην ίδια πλευρά και ο κοινός εχθρός τους είναι το προβληματικό κομμάτι του ασθενή. Η αντι­ στοιχία ενός επαρκούς παρατηρησιακού Εγώ σε έναν ασθενή είναι η εμπειρία του θεραπευτή ότι υπάρχει μια καλή θεραπευ­ τική συμμαχία. Συχνά. θετικό ή αρνητικό. δεν πρόκειται να είναι τόσο έντονο ώστε να κατακλύσει το θεραπευτή. από την πρώτη κιόλας συνεδρία. έχει εφαρμογή σε αυτή την ομάδα των ασθενών. Η άποψη του Freud. . Ο κοι­ νωνιολόγος Edgar Ζ. ότι ο θεραπευ­ τικός στόχος είναι η άρση των αναστολών που υπάρχουν στην αγάπη και την εργασία. Friedenberg (1959) παρομοίασε αυτή τη συμμαχία με την εμπειρία δύο νέων ανδρών οι οποίοι επισκευά­ ζουν ένα αυτοκίνητο. ο ένας ως ειδικός και ο άλλος ως μαθητευόμενος.144 Εννοιολογικά ζητήματα πρωτοβουλίας. αλλά επειδή ταλαιπωρούνται διαρκώς από συγκρούσεις ανάμεσα στο τι θέλουν και στα εμπόδια που συναντούν. Ο ασθενής με νευρωτική οργάνωση προ­ σωπικότητας δεν υποκινεί στον ακροατή του ούτε την επιθυμία να τον σκοτώσει ούτε τον ψυχαναγκασμό να τον σώσει. αλλά και την ικανότητα να μένουν μόνα. Μερικά άτομα νευρωτικού επιπέδου θέλουν να μά­ θουν να απολαμβάνουν περισσότερο τη χαλάρωση και το παι­ χνίδι. Οι άνθρωποι αυτοί έχουν την τάση να αναζη­ τούν θεραπεία όχι λόγω κάποιων προβλημάτων που αντιμετωπί­ ζουν με τη βασική τους ασφάλεια. εμπόδια τα οποία υποψιάζονται ότι κα­ τασκευάζουν αυτοί οι ίδιοι.

λίγοι θεραπευτές διέθεταν το ταλέ­ ντο και τη συναισθηματική αντοχή να λειτουργούν με θεραπευ­ τικό τρόπο σε ψυχωτικούς ασθενείς. Ένα από τα σημαντικότε­ ρα επιτεύγματα της ψυχαναλυτικής παράδοσης είναι η υπόθε­ ση ότι μέσα στο φαινομενικό χάος των ψυχωτικών ατόμων υπάρχει κάποια τάξη. ιδέες αναφοράς και παράλογη σκέψη. Σε αυτή την . ή με έναν καταθλιπτικό ο οποίος εμφανίζει περιστασιακά παραληρητικές επιθυμίες θανάτου. Υπάρχουν ωστόσο πολλά ψυχωτικά άτομα στα οποία η βασική εσωτερική σύγχυση δεν ανα­ δύεται στην επιφάνεια. Κατά τη διεξαγωγή της συνέντευξης με έναν βαθιά διαταραγμένο ασθενή ο θεραπευτής θα βιώσει ένα ευρύ φάσμα εμπειριών. στο ψυχωτικό άκρο ίου συνεχούς «ψυχική υγεία-ψυχοπαθολογία» υπάρχει πολύ μεγαλύτερη απόγνωση και αποδιοργάνωση. πριν την εμφάνιση των αντιψυχωτικών φαρμά­ κων στη δεκαετία του ’50. Τα συγκεκριμένα άτομα εμφανίζουν ψευδαισθήσεις. Η διάγνωση των ασθενών που βιώνουν μια έκδηλη ψυχωτική εμπειρία είναι εύκολο να πραγματοποιηθεί. τα οποία συχνά θεωρούνται ανίατες περιπτώσεις από αρκετούς κλινικούς. μια υπόθεση που οδήγησε στην ανάπτυξη ενός τρόπου κατανόησης και παροχής βοήθειας σε πολύ σοβα­ ρά διαταραγμένα άτομα. μπορεί να προλάβει ή να επισπεύσει το θάνατο του ασθενή. παραληρητικές ιδέες.Εξελικτικά σταδια 145 Χαρακτηριστικά της ψυχωτικής οργάνωσης της προσωπικότητας Όπως είναι φυσικό. το οποίο κυμαίνεται από το ρόλο του συνομιλητή σε μια ευχάριστη και χαμηλών τόνων συζήτηση έως αυτόν του αποδέκτη μιας φονικής επίθεσης εκ μέρους του ασθενή. Ειδικά. Η επίγνωση του θε­ ραπευτή ότι έρχεται αντιμέτωπος με έναν σχιζοφρενή που βρί­ σκεται «σε ύφεση». εκτός από τις περιπτώσεις όπου βρί­ σκονται υπό την επήρεια έντονου άγχους.

αυτό σημαίνει ότι ο ασθενής του δεν είχε ποτέ την τάση να καταρρεύσει. διχοτόμηση και διάσχιση. Δυστυχώς. άρνηση. πρωτόγονη εξιδανίκευση και υποτίμηση. 5.προστα­ τεύουν το ψυχωτικό άτομο από τη βίωση τόσο απόλυτου τρό­ μου ώστε ακόμη και οι παραποιήσεις που προκαλούνται από τις άμυνες είναι λιγότερο τρομακτικές. Εί­ μαστε σε θέση να παρεμποδίσουμε ψυχωτικές καταρρεύσεις. .146 Εννοιολογικά ζητήματα ενότητα θα προσπαθήσω να ευαισθητοποιήσω τον αναγνώστη σε μερικά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των ατόμων που παρουσιάζουν αυτού του είδους την εύθραυστη ψυχική δομή. Αυτές οι άμυνες είναι προ-γλωσσικές και προ-λογικές. Αυτές οι διεργασίες θα περιγραφούν λεπτομερώς στο κεφάλαιο 5. να προ­ λάβουμε αυτοκτονίες και ανθρωποκτονίες. Προς το παρόν. Προσωπικά. Πρώτον. και να κρατήσουμε τα άτομα εκτός νοσοκομειακής νοσηλείας για μεγαλύτερο χρονικό διά­ στημα. είναι σημαντικό να κατανοήσουμε τις άμυνες που χρησιμοποιεί ένα άτομο με ψυχωτική οργάνωση της προσωπι­ κότητας. διότι κανένας δεν μπορεί να αποδεί­ ξει ποτέ ότι παρεμπόδισε μια καταστροφή. Μάλιστα στην περίπτωση αυτή η κριτική που υφίσταται από τους επικριτές της ψυχαναλυτικής θεραπείας είναι ότι. και που διακρίνονται από χρόνια ευαλωτότητα για ψυχωτική κατάρρευση ή για σοβαρή γνωστική και συναισθηματική επιδεί­ νωση5. εάν ο θεραπευτής ισχυριστεί ότι παρεμπόδισε την ψυχωτική κατάρρευση του ατόμου. αυτές οι ιδιαίτερα σημαντικές ψυχοθεραπευτικές επιδράσεις είναι αναπόδεικτες. έχω καταλήξει στο ακλόνητο συμπέρασμα ότι οι θεραπευτές που διακρίνονται από αφοσίωση προ­ σφέρουν πολλά σε αυτούς τους ασθενείς σε επίπεδο πρόληψης. θα προβώ σε μια απλή αναφορά αυτών των διεργασιών: απόσυρση. στηριζόμενη στη μεγάλη εμπειρία μου με κάποιες εξαι­ ρετικά δύσκολες περιπτώσεις ασθενών. παντοδύναμος έλεγχος. πρωτόγονες μορφές προβολής και ενδοβολής.

«Πώς ξέρω ποιος είμαι. ακόμη.Εξελικτικά στάδια 147 Δεύτερον. Συ­ χνά.» ή. Όταν τους ζητείται να περιγράφουν τον εαυτό τους ή άλλα σημαντικά πρόσωπα στη ζωή τους. έχουν την τάση να απαντούν με ασάφεια. Παρότι μπορεί να αντιληφθούν με ιδιάζοντα τρόπο το υποκείμενο συναίσθημα που επι­ κρατεί σε κάθε κατάσταση. Αισθάνονται βαθιά σύγχυση για το ποιοι είναι και συνήθως βασανίζονται από θεμελιώδη ερωτήματα αυτοπροσδιορισμού σχετικά με τη σωματική τους υπόσταση. . σε τέτοιο βαθμό ώστε δεν είναι βέβαιοι ότι υπάρχουν. την ιδέα ότι «ο Θεός αποφάσι­ σε να ρίξει βροχή επειδή ξέχασα την ομπρέλα μου»). ένας θεραπευτής διαισθάνεται ότι ο ασθενής με ψυ­ χωτική οργάνωση της προσωπικότητας δεν έχει καλή επαφή με την πραγματικότητα.» είναι ερωτήματα που συνή­ θως εκφράζουν με σοβαρότητα τέτοια άτομα. να χρησιμοποιούν διακοπτόμενο λόγο ή να δίνουν ολοφάνερα παραποιημένες πληροφορίες. Συχνά. τα άτομα αυτά αισθάνονται σύγχυση και αποξένωση από στοιχεία της «πραγματικότητας» που θεωρούνται δεδομένα στο συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο. συχνά δεν γνωρίζουν με ποιο τρόπο να ερμηνεύσουν το νόημα των καταστάσεων που ζουν και έτσι θεωρούν λανθασμένα ότι έχει άμεση σχέση με την προσωπική τους ασφάλεια. «πώς ξέρω ότι υπάρχω. Παρότι οι περισσότεροι άνθρωποι διατη­ ρούν μέσα τους ψήγματα μαγικών πεποιθήσεων που απέκτησαν σε μικρή ηλικία (για παράδειγμα. το φύλο και το σεξουαλικό τους προσανατολισμό. πο­ λύ λιγότερο μάλιστα για το αν η ύπαρξή τους είναι ικανοποιητι­ κή. τα άτομα με ψυχωτική οργάνωση της προσωπικό­ τητας αντιμετωπίζουν τεράστιες δυσκολίες με την ταυτότητά τους. μια προ­ σεκτικότερη διερεύνηση θα αποκαλύψει ότι αυτές οι στάσεις για τα ψυχωτικά άτομα δεν είναι δυστονικές προς το Εγώ. την ηλικία. Αδυνατούν να βιώσουν τους άλλους σαν να έχουν συνέχεια και το ίδιο κάνουν και με τον εαυτό τους.

δεν θα μπορέσουν να κρύψουν από έναν ευαίσθητο κλινικό ότι.148 Εννοιολογικά ίητηματα Για παράδειγμα. για παράδειγμα: «Γνωρίζω ότι έχω την τάση να αντι­ δρώ υπερβολικά»· ή ακόμη: «Δεν έχω πάντοτε καλό προσανα­ τολισμό σε σχέση με το χρόνο. Τα άτομα που διατρέχουν τον κίνδυνο της ψυχωτικής κα­ τάρρευσης διακρίνονται από σημαντική ανικανότητα να απομα­ κρυνθούν από τα ψυχολογικά τους προβλήματα και να τα εξε­ τάσουν με αντικειμενικό τρόπο. Παρόλο που ήταν σε θέση να την αναγνωρίζει ορθά. Αυτό πρέπει να συμβαίνει επειδή πιστεύεις ότι είμαι κα­ κή μητέρα»· ή: «Δείχνεις να βαριέσαι. όταν έφυγα από τη συνεδρία πέ­ ντε λεπτά νωρίτερα». Ακόμη και αν ορισμένα ψυχωτικά άτομα φαίνεται να είναι καλοί παρατηρητές του εαυτού τους (λέγοντας. 1944). Μια ασθενής μου με ιστορικό πολυάριθ­ μων εισαγωγών σε ψυχιατρικά νοσοκομεία.τι έχουν ακούσει για τον εαυ­ τό τους από άλλους. στην προσπάθειά τους να μειώσουν το άγχος που τα διακατέ­ χει. στη διάρκεια των . Σε γνωστικό επίπεδο το πρό­ βλημα μπορεί να έχει σχέση με τις αποδεδειγμένες δυσκολίες που οι διαγνωσμένοι σχιζοφρενείς αντιμετωπίζουν με την αφαι­ ρετική σκέψη (Kasanin. η ψυχική ισορροπία της οποίας διέτρεχε συχνά κίνδυνο. την επόμενη στιγμή έφερνε στην επιφάνεια τις πρωτόγονες ανησυχίες της σχετικά με το πόσο καλό ή κακό άτομο ήταν η ίδια. Πέρασαν πολλά χρόνια προτού μετασχη­ ματίσει την πεποίθηση «οι κακοί άνθρωποι θα με σκοτώσουν επειδή μισούν τον τρόπο με τον οποίο ζω» στην πεποίθηση «αι­ σθάνομαι ένοχη για ορισμένες πτυχές της ζωής μου». στο μεγάλο χρονικό διάστημα που εργαζό­ μουν με μια παρανοϊκή ασθενή. το χώρο και τα πρόσωπα»). επαναλαμβάνουν παθητικά ό. διαπίστωσα ότι μπορούσε να αναγνω­ ρίσει αμέσως τη συναισθηματική κατάσταση στην οποία βρι­ σκόμουν. Μάλλον θα σε πρόσβαλα την προηγούμενη εβδομάδα. και τις αποκάλυπτε με φράσεις όπως: «Φαίνεσαι εκνευρι­ σμένη.

Εξελικτικά στάδια 149 οποίων της είχε ζητηθεί να εξηγήσει την παροιμία6 «κάλλιο πέ­ ντε και στο χέρι. όταν απαιτείται από τον ασθενή να επιδείξει αφηρημένη σκέψη. Η ψυ­ χολογία του Εγώ έδωσε έμφαση στην έλλειψη εσωτερικής δια­ φοροποίησης ανάμεσα στο Εκείνο. καθώς και ανάμεσα στη διά­ σταση της παρατήρησης και της εμπειρίας του Εγώ. ρώτησε έναν γνωστό της τι σημαίνει αυτή η φράση και απομνημόνευσε την απάντη­ ση (η ίδια έδωσε περήφανα αυτή την ερμηνεία όταν σχολίασα πόσο ενδιαφέρον μου φάνηκε ότι απάντησε αυτόματα). παρά δέκα και καρτέρει». η οποία αποτελεί τη γνωστική διάσταση της ψύχωσης. θα εκδηλώσουν κάποια διαταραχή της σκέψης. Τούτο σήμαινε ότι τα άτομα αυ­ τά σπαταλούσαν τόση πολλή ενέργεια στην καταπολέμηση του υπαρξιακού τους τρόμου ώστε δεν τους απέμενε καθόλου δια­ θέσιμη ενέργεια για την εκτίμηση της πραγματικότητας. τη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο και τις θεωρίες της ψυ­ χολογίας του Εαυτού. στο Εγώ και στο Υπερεγώ που βιώνουν τα ψυχωτικά άτομα. Οι πρώτες ψυχαναλυτικές διατυπώσεις σχετικά με τις δυ­ σκολίες που αντιμετωπίζουν τα ψυχωτικά άτομα στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν τα προβλήματα που τους προκαλεί η πραγματικότητα έκαναν λόγο για την ενεργειακή διάσταση του διλήμματος αυτών των ατόμων. Οι ειδικοί στις ψυχώσεις. . αλλά δεν έχουν εμφα­ νείς ψευδαισθήσεις ή παραληρητικές ιδέες. αναφέρθηκαν στη σύγχυση των ορίων που υπάρχει ανάμεσα στην εσωτερική και την εξωτερική εμπει­ ρία των ψυχωτικών ατόμων και στα ελλείμματα που εντοπίζο­ 6. Τα άτομα που είναι κατά βάση ψυχωτικά. επηρεασμένοι από τη διαπροσωπική θεωρία. Το αίτημα προς τους πελάτες να εκφράσουν την αφαιρετική ικανότη­ τα της σκέψης τους με την ερμηνεία κάποιων παροιμιών συνιστά έναν παραδοσιακό και χρήσιμο τρόπο ανίχνευσης των ψυχωτικών διεργα­ σιών.

Τα όνειρά τους είναι γεμάτα από έντονες εικόνες θανάτου και καταστρο­ φής. η ύπαρξη ένα­ ντι της ανυπαρξίας. Ο Laing (1965) απεικόνισε με γλαφυρότητα την οντολογική ανασφάλεια από την οποία διακατέχονται τα ψυχωτικά άτομα. 1969' Lidz. Η απουσία ενός «Εγώ που παρατηρεί» στα ψυχωτικά άτομα εξηγείται από όλα αυτά τα στοιχεία. η ασφάλεια έναντι του τρόμου. 1973). στα οποία το παιδί με ψυχωτική οργάνωση προσωπικότητας δεχόταν υπονοούμε­ να μηνύματα ότι δεν είναι ένα ξεχωριστό πρόσωπο αλλά η προ­ έκταση ενός άλλου ατόμου (Singer & Wynne. 1965a. 1968. Το σημαντικότερο στοιχείο που πρέπει να έχει κατά νου ένας θεραπευτής είναι ότι πολύ κοντά στην «επιφάνεια» ατόμων με ψυχωτική οργάνωση προσω­ πικότητας. Jackson.150 Εννοιολογικά ζητήματα νται στον τομέα της βασικής εμπιστοσύνης που καθιστούν τόσο επικίνδυνη υποκειμενικά την είσοδο του ατόμου στον ίδιο κό­ σμο που βρίσκεται και ο συνεντευκτής. Ψυχαναλυτι­ κές έρευνες σε οικογένειες σχιζοφρενών ασθενών κατά τις δε­ καετίες του '50 και του '60 ανέφεραν την ύπαρξη σταθερών προτύπων συναισθηματικής επικοινωνίας.Bateson. τη βιοχημεία. Παρότι η ανακάλυψη των ηρεμιστικών φαρ­ μάκων είχε ως αποτέλεσμα να ατονήσει το ενδιαφέρον για τις ψυχολογικές έρευνες των διεργασιών που εμπλέκονται στην ψύχωση. στα οποία είτε υπάρχει πιθανότητα ψυχωτικού επει­ σοδίου είτε είναι ενεργά ψυχωτικοί. Η φύση της αρχικής σύγκρουσης σε άτομα που έχουν την πιθανότητα να εμφανίσουν ψυχωτικό επεισόδιο είναι στην κυ­ ριολεξία υπαρξιακή: η ζωή έναντι του θανάτου. όπως και από την ιδιοσυγκρασία. υπάρχουν πάντοτε ένας θα­ νάσιμος φόβος και μια απόλυτη σύγχυση. Το βασικότερο θέμα που τα προβληματίζει είναι σχετικό με το υπαρξιακό ερώτημα: «Να είσαι ή να μην είσαι». Haley & Weakland. τις συγκυρίες και τα ψυχικά τραύματα. κανένας μέχρι τώρα δεν έχει παρουσιάσει στοιχεία τα . 1965b' Mischler & Waxier.

^ Τα άτομα που χαρακτηρίζονται από ψυχωτικές τάσεις εκτι­ μούν ιδιαίτερα την ειλικρίνεια από την πλευρά του θεραπευτή. όπως θα αναλυθεί παρακάτω. ώστε έχουν την τάση να εκδηλώνουν μεγάλο σεβασμό και ευγνωμοσύνη σε κάθε θερα­ πευτή που θα κάνει κάτι περισσότερο από το να τα ταξινομήσει σε μια διαγνωστική κατηγορία και να τους χορηγήσει φάρμακα. Είναι αρκετά παράξενο το γεγονός ότι η αντιμεταβίβαση ενός θεραπευτή σε ασθενείς με ψυχωτική οργάνωση της προ­ σωπικότητας είναι συχνά θετική. Η φύση αυτού του θετικού συ­ ναισθήματος είναι διαφορετική από το συναίσθημα που χαρα­ κτηρίζει τις αντιδράσεις αντιμεταβίβασης σε ασθενείς νευρωτι­ κού επιπέδου. . Τα ψυχω­ τικά άτομα αναζητούν τόσο απελπισμένα τη βίωση μιας στοιχει­ ώδους ανθρώπινης σχέσης και την ελπίδα να βρεθεί κάποιος που θα ανακουφίσει τη δυστυχία τους. όπως είναι φυσικό. είναι ο πληθυσμός των ατό­ μων με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας. γονεϊκή προστατευτικότητα και βαθιά ενσυναίσθηση απέναντι στους ασθενείς με ψυχωτική ορ­ γάνωση της προσωπικότητας από ό. αγγίζει συναισθηματι­ κά το θεραπευτή. Η φράση «ο αξιαγάπητος σχιζοφρενής» ήταν για πολύ καιρό της μόδας και αποτελούσε μια έκφραση του ενδιαφέροντος που έδειχνε συχνά το προσωπικό ψυχικής υγείας για τους περισσότερους ψυχωτικούς ασθενείς με σοβα­ ρές δυσκολίες.τι απέναντι σε ασθενείς με νευρωτική οργάνωση. η οποία είχε ολοκληρώσει τη θεραπεία της. ή για το ότι μπορεί ακόμη και να μη νιώθει καθόλου ότι υπάρχει. Ένας θεραπευτής βιώνει συνήθως περισσότερη υποκειμενική παντοδυναμία. Η ομάδα σύγκρισης στην προκειμένη περίπτω­ ση.Εξελικτικά στάδια 151 οποία να αντιτίθενται στην παρατήρηση ότι το ψυχωτικό άτομο είναι βαθιά αβέβαιο για το δικαίωμά του να είναι μια ξεχωριστή ύπαρξη. Μια σχιζοφρενής. Η ευγνωμοσύνη αυτή.

152

Εννοιολογικά ζητήματα

μου εξήγησε κάποτε ότι θα μπορούσε να συγχωρήσει ακόμη
και σοβαρές ελλείψεις σε έναν θεραπευτή εάν τις θεωρούσε
«έντιμα σφάλματα». Επιπλέον, οι ψυχωτικοί ασθενείς εκτιμούν
τις προσπάθειες των θεραπευτών τους να τους εκπαιδεύσουν,
ανταποκρινόμενοι με ανακούφιση στην ομαλοποίηση και στην
αναπλαισίωση των προβληματισμών τους. Αυτή η προδιάθεση,
σε συνδυασμό με την τάση για πρωτογενή συγχώνευση και εξιδανίκευση, μπορεί να κάνει το θεραπευτή να αισθάνεται δυνα­
τός και γεμάτος αγαθές προθέσεις απέναντι σε έναν ψυχωτικό
ασθενή.
Η άλλη όψη της εξάρτησης των ψυχωτικών ατόμων από τη
φροντίδα των θεραπευτών είναι το βάρος της ψυχολογικής ευ­
θύνης με το οποίο αναπόφευκτα τους επιβαρύνουν. Στην πραγ­
ματικότητα, η αντιμεταβίβαση με τα ψυχωτικά άτομα μοιάζει σε
μεγάλο βαθμό με τα φυσιολογικά μητρικά συναισθήματα για τα
βρέφη κάτω των 18 μηνών: είναι υπέροχα στην επαφή τους και
τρομακτικά στις ανάγκες τους. Οι ασθενείς αυτοί δεν εναντιώ­
νονται και δεν προκαλούν εκνευρισμό, είναι όμως δυνατόν να
οδηγήσουν το θεραπευτή στα όρια της αντοχής του. Ένας επό­
πτης μου μού είπε κάποτε ότι δεν θα έπρεπε να ξεκινήσω θερα­
πεία με κάποιον σχιζοφρενή παρά μόνο αν ήμουν προετοιμα­
σμένη για το γεγονός ότι θα με «καταβρόχθιζε ζωντανή».
Αυτό το «καταβροχθιστικό» γνώρισμα της ψυχολογίας τους
είναι ένας λόγος για τον οποίο πολλοί θεραπευτές προτιμούν
να μην εργάζονται με σχιζοφρενείς ή με άλλα άτομα με ψυχωτι­
κή οργάνωση της προσωπικότητας. Επιπρόσθετα, όπως πολύ
πειστικά έχει υποστηρίξει ο Karon (1992), το γεγονός ότι τα ψυ­
χωτικά άτομα έχουν επαφή με ιδιαίτερα αγχωτικές πραγματικό­
τητες, τις οποίες οι υπόλοιποι από εμάς προτιμούμε να αγνοού­
με, δημιουργεί ιδιαίτερες δυσκολίες. Άλλοι λόγοι για τους οποί­
ους οι ασθενείς αυτού του τύπου δεν είναι τόσο δημοφιλείς,

Εξελικτικά σταδια

153

παρά τα ελκυστικά χαρακτηριστικά τους, ίσως αφορούν την έλ­
λειψη κατάλληλης εκπαίδευσης των θεραπευτών στην ψυχοθε­
ραπεία των ψυχωτικών ατόμων, τις οικονομικές πιέσεις που συ­
νηγορούν υπέρ των βραχύχρονων ψυχοθεραπευτικών προσεγ­
γίσεων ή υπέρ των παρεμβάσεων με στόχο τη «διαχείριση» των
δυσκολιών αντί της θεραπείας, καθώς και την προσωπική επι­
θυμία ενός θεραπευτή να μην εργαστεί για την επίτευξη σχετι­
κά μετριοπαθών θεραπευτικών στόχων, σε αντίθεση με αυτά
που θα μπορούσε να επιτύχει με ένα άτομο νευρωτικού επιπέ­
δου. Παρ’ όλα αυτά, όπως θα τονίσω στα επόμενα κεφάλαια,
εάν ο θεραπευτής αντιμετωπίσει ρεαλιστικά τη φύση των ψυχο­
λογικών δυσκολιών αυτών των ατόμων, τότε η θεραπευτική ερ­
γασία μαζί τους μπορεί να έχει επιτυχή και ενθαρρυντικά απο­
τελέσματα.

Χαρακτηριστικά της μεταιχμιακής δομής
της προσωπικότητας
Ένα από τα πιο θεμελιώδη γνωρίσματα των ατόμων με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας είναι το ότι χρησιμοποι­
ούν πρωτόγονες διεργασίες άμυνας. Επειδή όταν παλινδρο­
μούν στηρίζονται σε αρχαϊκές και γενικευμένες λειτουργίες,
όπως η άρνηση, η προβλητική ταύτιση και η διχοτόμηση, είναι
δύσκολο να διακριθούν από τους ψυχωτικούς ασθενείς. Μια
σημαντική διαφορά ανάμεσα στους ασθενείς με μεταιχμιακή
οργάνωση της προσωπικότητας και στους ασθενείς με ψύχωση
σε ό,τι αφορά τις αμυντικές διεργασίες είναι ότι στους πρώ­
τους η ερμηνεία του θεραπευτή για τη λειτουργία του πρωτό­
γονου τρόπου με τον οποίο επεξεργάζονται τις εμπειρίες τους
προκαλεί μια προσωρινή τουλάχιστον ανταπόκριση εκ μέρους

154

Εννοιολογικά ζητήματα

τους. Όταν όμως ο θεραπευτής κάνει μια παρόμοια ερμηνεία
σε έναν ψυχωτικό ασθενή, τότε εκείνος αντιδρά με ακόμη βα­
θύτερο τρόμο.
Για την αναλυτικότερη παρουσίαση αυτής της θέσης, ας εξε­
τάσουμε την αμυντική διεργασία της πρωτόγονης υποτίμησης.
Αυτό γίνεται για δύο λόγους: (α) επειδή κάθε θεραπευτής έχει
βιώσει την υποτίμηση, και (β) επειδή η ασυνείδητη αυτή στρατη­
γική γίνεται εύκολα κατανοητή, χωρίς να απαιτούνται τα επεξη­
γηματικά σχόλια του επόμενου κεφαλαίου. Η ερμηνεία ενός θε­
ραπευτή για μια τέτοια αμυντική διεργασία μπορεί να έχει την
εξής μορφή: «Είναι βέβαιο ότι σου αρέσει να μου προσάπτεις
όλα μου τα μειονεκτήματα. Ίσως αυτό σε προστατεύει από το να
παραδεχτείς ότι μπορεί να με χρειάζεσαι. Πιθανόν θα ένιωθες
“νικημένος" ή ντροπιασμένος εάν δεν με υποτιμούσες συνεχώς,
γι’ αυτό και προσπαθείς να αποφύγεις αυτό το συναίσθημα».
Ένας μεταιχμιακός ασθενής θα μπορούσε ενδεχομένως να περιφρονήσει μια τέτοια ερμηνεία ή να την αποδεχτεί απρόθυμα ή
να την εισπράξει σιωπηρά’ σε κάθε περίπτωση όμως θα έδινε
στο θεραπευτή κάποιες ενδείξεις μειωμένου άγχους. Ένας ψυχωτικός ασθενής θα αντιδρούσε με αυξημένο άγχος, από τη
στιγμή που για ένα άτομο το οποίο βιώνει υπαρξιακό τρόμο η
υποτίμηση της ισχύος του θεραπευτή θα μπορούσε να είναι το
μοναδικό ψυχολογικό μέσο με το οποίο αισθάνεται ότι προστα­
τεύεται από τον αφανισμό.
Οι μεταιχμιακοί ασθενείς έχουν αρκετές ομοιότητες αλλά
και αρκετές διαφορές από τους ψυχωτικούς ασθενείς σε ό,τι
αφορά την απαρτίωση της ταυτότητας. Ο τρόπος με τον οποίο
βιώνουν τον εαυτό τους χαρακτηρίζεται συνήθως από ασυνέ­
πεια και ασυνέχεια. Όταν τους ζητείται να περιγράφουν την
προσωπικότητά τους, δεν ξέρουν τι να πουν, όπως ακριβώς
συμβαίνει και στα άτομα με ψύχωση. Ομοίως, όταν τους ζητεί­

Εξελικτικά στάδια

155

ται να περιγράφουν άτομα που είναι σημαντικά για τη ζωή
τους, οι μεταιχμιακοί ασθενείς δίνουν περιγραφές που μόνο σε
ανθρώπινα όντα δεν αναφέρονται. Μια συνήθης απάντηση μπο­
ρεί να είναι η εξής: «Η μητέρα μου; Υποθέτω ότι είναι απλώς
μια συνηθισμένη μητέρα».
Συχνά, οι περιγραφές τους είναι γενικές και προσφέρουν
ελάχιστη πληροφόρηση, όπως: «Μια αλκοολική. Αυτό είναι
όλο». Σε αντίθεση με τους ψυχωτικούς ασθενείς, οι μεταιχμιακοί δεν εμφανίζουν ιδιόρρυθμη συμπεριφορά λόγω διαταραχών
στη σκέψη, έχουν όμως την τάση να μην αντιλαμβάνονται το εν­
διαφέρον του θεραπευτή για την πολυπλοκότητα της φύσης
του εαυτού τους και των άλλων.
Οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας
έχουν επίσης την τάση να αντιμετωπίζουν με εχθρότητα κατα­
στάσεις που καταδεικνύουν την έλλειψη απαρτίωσης της ταυ­
τότητάς τους. Μία από τις ασθενείς μου εξοργίστηκε υπερβολι­
κά όταν της χορηγήθηκε ένα ερωτηματολόγιο το οποίο αποτελούσε μια τυπική διαδικασία σε μια κλινική. Σε αυτό το ερωτη­
ματολόγιο υπήρχε μια ενότητα με μισοτελειωμένες προτάσεις
τις οποίες ο εξεταζόμενος καλούνταν να συμπληρώσει. Μία
από τις προτάσεις αυτές ήταν η εξής: «Είμαι το είδος του ατό­
μου π ο υ .........». «Πώς μπορεί να ξέρει κανείς τι να απαντήσει
σε αυτές τις αηδίες;», φώναξε η ασθενής μου. (Μερικά χρόνια
αργότερα, και μετά από αναρίθμητες ψυχοθεραπευτικές συνε­
δρίες, εξέφρασε τον εξής συλλογισμό: «Τώρα θα μπορούσα να
συμπληρώσω αυτό το ερωτηματολόγιο. Αναρωτιέμαι, πάντως,
γιατί μου την “έδωσε” τόσο πολύ τότε»),
Η σχέση των μεταιχμιακών ασθενών με την ταυτότητά τους
είναι κατά δύο τρόπους διαφορετική από την αντίστοιχη σχέση
των ψυχωτικών ατόμων, παρά το κοινό γνώρισμα της έλλειψης
απαρτίωσης της ταυτότητάς τους. Πρώτον, η αίσθηση της ασυ­

156

Εννοιολογικά ζητήματα

νέπειας και της ασυνέχειας από την οποία υποφέρουν οι μεταιχμιακοί ασθενείς δεν έχει το βαθμό του υπαρξιακού τρόμου
που βιώνει ένας σχιζοφρενής. Οι μεταιχμιακοί ασθενείς μπορεί
να βιώνουν σύγχυση ταυτότητας, αλλά έχουν επίγνωση της
ύπαρξής τους. Δεύτερον, σε σχέση με τους μεταιχμιακούς, οι
ψυχωτικοί ασθενείς αντιδρούν σπανιότερα με εχθρικό τρόπο σε
ερωτήσεις του κλινικού σχετικά με θέματα ταυτότητας. Επιπλέ­
ον, η ανησυχία τους ότι μπορεί να χάσουν τη συνοχή τους
υπερβαίνει κατά πολύ τη δυσφορία τους για τις ερωτήσεις του
θεραπευτή.
Παρά τις διαφορές ανάμεσα στους ασθενείς με μεταιχμιακή
οργάνωση προσωπικότητας και στους ψυχωτικούς ασθενείς,
θα πρέπει να επισημανθεί ότι και οι δύο ομάδες ασθενών, σε
αντίθεση με τους νευρωτικούς, στηρίζονται υπέρμετρα σε πρω­
τόγονες διεργασίες άμυνας και παρουσιάζουν ένα βασικό έλ­
λειμμα στον τρόπο με τον οποίο βιώνουν τον εαυτό τους. Η διά­
σταση στην οποία διαφέρουν απόλυτα οι δύο ομάδες είναι η
δοκιμασία της πραγματικότητας. Οι ασθενείς με μεταιχμιακή
οργάνωση της προσωπικότητας, όταν προσεγγιστούν με ευαι­
σθησία από τον κλινικό, είναι σε θέση να εκτιμήσουν την πραγ­
ματικότητα, ανεξάρτητα από το πόσο παράλογα ή σοβαρά μπο­
ρεί να φαίνονται τα συμπτώματά τους. Η εκτίμηση του βαθμού
στον οποίο ένας ασθενής είχε μια «ενόραση σχετική με την
ασθένειά του» συνιστούσε ένα παραδοσιακό ψυχιατρικό κριτή­
ριο για τη διαφοροποίηση ανάμεσα στους ψυχωτικούς και
στους μη ψυχωτικούς ασθενείς. Αυτό το ζήτημα συζητήθηκε
κάπως διαφορετικά στις προηγούμενες ενότητες, όταν επισημάνθηκε ότι τα άτομα με νευρωτική οργάνωση της προσωπικό­
τητας αντιπαρατίθενται προς τα άτομα που βρίσκονται στο
ψυχωτικό άκρο της ψυχοπαθολογικής κλίμακας. Ο Kernberg
(1975) πρότεινε την αντικατάσταση του προηγούμενου όρου με

Εξελικτικά στάδια

157

τον όρο «επάρκεια στη δοκιμή της πραγματικότητας», από τη
στιγμή που ένας μεταιχμιακός ασθενής, παρόλο που μπορεί να
αρνείται με απόλυτο τρόπο την ψυχοπαθολογία του, εξακολου­
θεί να επιδεικνύει ένα επίπεδο ικανότητας διάκρισης σχετικά με
το τι είναι πραγματικό ή συμβατικό, γεγονός που τον ξεχωρίζει
από έναν ψυχωτικά ασθενή.
Όσο για τη διαφορική διάγνωση των μεταιχμιακών και των
ψυχωτικών ασθενών, ο Kernberg προτείνει τη διερεύνηση της
εκτίμησης που κάνει το άτομο για τη συμβατική πραγματικότη­
τα με την επιλογή κάποιου ασυνήθιστου γνωρίσματος της εμ­
φάνισής του. Αυτό το χαρακτηριστικό θα πρέπει να σχολιαστεί
και το άτομο καλείται να απαντήσει αν είναι ενήμερο για το ότι
οι άλλοι μπορεί να κρίνουν ως ιδιόμορφο το εν λόγω χαρακτη­
ριστικό. Για παράδειγμα, ο κλινικός μπορεί να πει: «Παρατηρώ
ότι έχεις ένα τατουάζ στο σαγόνι σου με τη λέξη “θάνατος”.
Μπορείς να καταλάβεις κατά πόσο αυτό θα μπορούσε να φαί­
νεται ασυνήθιστο σε μένα ή στους άλλους ανθρώπους;». Ένα
άτομο με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας θα πα­
ραδεχτεί ότι το γνώρισμα που έχει είναι ασυνήθιστο και ότι οι
άλλοι μπορεί να μην κατανοήσουν τη σημασία του. Το ψυχωτικό
άτομο είναι πιθανό να φοβηθεί και να αισθανθεί σύγχυση, επει­
δή η αίσθηση ότι δεν το καταλαβαίνουν του προκαλεί μεγάλη
αγωνία. Αυτές οι διαφορετικές αντιδράσεις, τις οποίες ο Kern­
berg και οι συνεργάτες του (για παράδειγμα, Kernberg, Selzer,
Koenigsberg, Carr & Appelbaum, 1989) έχουν τεκμηριώσει με
την κλινική εμπειρία και την εμπειρική έρευνα, αποκτούν νόημα
στο πλαίσιο των ψυχαναλυτικών υποθέσεων για τη συμβιωτική
φύση της ψύχωσης και την κεντρικότητα των θεμάτων του απο­
χωρισμού και της εξατομίκευσης για τα άτομα με μεταιχμιακή
παθολογία.
Όπως τονίστηκε παραπάνω, η ικανότητα των ασθενών με

158

Εννοιολογικά ζητήματα

μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας να παρατηρούν
την παθολογία τους -τουλάχιστον εκείνες τις πτυχές που προ­
καλούν εντύπωση σε έναν εξωτερικό παρατηρητή- είναι αρκε­
τά περιορισμένη. Τα άτομα αυτά έρχονται για θεραπεία αντιμε­
τωπίζοντας συγκεκριμένα προβλήματα -ό π ω ς κρίσεις πανικού
ή κατάθλιψη ή ασθένειες που, όπως πληροφορήθηκαν από το
γιατρό, σχετίζονται με το στρες- ή φτάνουν στο γραφείο του
θεραπευτή μετά από παρότρυνση ενός γνωστού ή ενός μέλους
της οικογένειας, αλλά δεν έρχονται επιθυμώντας να αλλάξουν
την προσωπικότητά τους προς την κατεύθυνση που οι γύρω
τους θεωρούν καταλληλότερη. Τους λείπει η αίσθηση της
απαρτίωσης της ταυτότητάς τους, όπως και οι ώριμες αμυντι­
κές διεργασίες, η ικανότητα να καθυστερούν την ικανοποίηση
της ευχαρίστησης, η ανοχή στην αμφιθυμία και στις διφορού­
μενες συνθήκες και ούτω καθεξής. Το μόνο που επιθυμούν εί­
ναι να πάψουν να πονούν ή να απαλλαγούν έστω και εν μέρει
από την κριτική που υφίστανται από τους γύρω τους.
Σε καταστάσεις οι οποίες δεν προκαλούν παλινδρόμηση οι
ασθενείς δεν φαίνονται ιδιαίτερα «άρρωστοι», επειδή η δοκιμα­
σία της πραγματικότητας είναι καλή και επειδή συχνά είναι σε
θέση να παρουσιάζουν τον εαυτό τους με τρόπο που προκαλεί
την ενσυναίσθηση του θεραπευτή. Μερικές φορές, μόνο αφού
η ψυχοθεραπεία έχει προχωρήσει αρκετά, μπορεί ο θεραπευ­
τής να αντιληφθεί ότι ο συγκεκριμένος ασθενής χαρακτηρίζεται
από μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας. Συνήθως, η
πρώτη ένδειξη είναι το γεγονός ότι οι θεραπευτικές παρεμβά­
σεις, οι οποίες υπό κανονικές συνθήκες θα έπρεπε να βιώνονται
από τον ασθενή ως βοηθητικές, γίνονται αντιληπτές ως επιθέ­
σεις. Με άλλα λόγια, ο θεραπευτής συνεχίζει τις προσπάθειές
του να αποκτήσει πρόσβαση σε ένα παρατηρησιακό Εγώ, το
οποίο όμως ο ασθενής δεν διαθέτει. Ο τελευταίος γνωρίζει μό­

Εξελικτικά στάδια

159

νο ότι κάποια πλευρά του εαυτού του υφίσταται κριτική. Ο θε­
ραπευτής συνεχίζει την προσπάθεια να σφυρηλατήσει το είδος
της θεραπευτικής συμμαχίας που δημιουργείται με τους νευ­
ρωτικούς ασθενείς και εξακολουθεί να αποτυγχάνει.
Τελικά, ανεξάρτητα από τη διαγνωστική του οξυδέρκεια, ο
κλινικός μαθαίνει ότι ο πρώτος στόχος της θεραπείας είναι να
αντιμετωπίσει ψύχραιμα τις συνεχείς συναισθηματικές «καταιγί­
δες» αυτού το ατόμου και να προσπαθήσει να συμπεριφερθεί
με έναν τρόπο που ο ασθενής θα βιώσει ως διαφορετικό από
τις οποιεσδήποτε επιρροές οι οποίες έχουν συντελέσει στη δη­
μιουργία ενός τόσο διαταραγμένου και γεμάτου αντιστάσεις
ατόμου. Μόνο αφού σημειωθεί μια σημαντική δομική αλλαγή
στη θεραπεία, η οποία σύμφωνα με την εμπειρία μου διαρκεί
περίπου δύο χρόνια, ο ασθενής θα είναι αρκετά διαφορετικός
για να καταλάβει τι προσπαθούσε να επιτύχει ο θεραπευτής.
Στο ενδιάμεσο χρονικό διάστημα ανακουφίζονται βέβαια πολλά
συμπτώματα ψυχικής δυσφορίας, αλλά αυτό επιτυγχάνεται μό­
νο με ταραχώδη και δύσκολη εργασία και για τα δύο μέρη.
Ο Masterson (1976) -καθώ ς και άλλοι ερευνητές με διαφο­
ρετικό θεωρητικό προσανατολισμό- έχει απεικονίσει με μεγά­
λη ζωντάνια τον τρόπο με τον οποίο οι ασθενείς με μεταιχμιακή
οργάνωση της προσωπικότητας παγιδεύονται στο ακόλουθο δί­
λημμα: όταν αισθάνονται εγγύτητα προς ένα πρόσωπο πανικοβάλλονται, εξαιτίας των φόβων περί εγκόλπωσης και απόλυτου
ελέγχου που τους διακατέχουν. Από την άλλη πλευρά, όταν αι­
σθάνονται μόνοι, βιώνουν μια τραυματική εγκατάλειψη. Αυτή η
κεντρική συναισθηματική σύγκρουση έχει ως συνέπεια να μην
μπορούν να ζήσουν ούτε μέσα ούτε έξω από μια σχέση, ακόμη
και τη θεραπευτική, εφόσον ούτε η οικειότητα ούτε η απομά­
κρυνση τους βοηθούν να αισθανθούν άνετα. Αυτή η βασική σύ­
γκρουση την οποία ζουν, μια σύγκρουση που δεν ανταποκρίνε-

160

Εννοιολογικά ζητήματα

ται άμεσα στις ερμηνευτικές προσπάθειες, είναι εξαντλητική
τόσο για τους ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση, όσο και για
τους φίλους τους, τις οικογένειές τους και τους θεραπευτές
τους. Πρόκειται για άτομα που συχνά συναντά κανείς στα τμή­
ματα επειγόντων περιστατικών των ψυχιατρικών υπηρεσιών να
κάνουν λόγο για αυτοκτονία και να εκδηλώνουν συμπεριφορές
που χαρακτηρίζουν την αναζήτηση και ταυτόχρονα την απόρρι­
ψη της προσφοράς βοήθειας από τους ειδικούς.
Ο Masterson πιστεύει ότι τα άτομα με μεταιχμιακή οργάνω­
ση της προσωπικότητας είναι καθηλωμένα στην υποφάση της
επαναπροσέγγισης που υπάγεται στη φάση του αποχωρισμούεξατομίκευσης (Mahler, 1972), στην οποία το παιδί έχει μεν επι­
τύχει κάποιο βαθμό αυτονομίας, αλλά εξακολουθεί να χρειάζε­
ται την επιβεβαίωση ότι ο γονέας του παραμένει διαθέσιμος και
ισχυρός. Αυτό το δράμα εκτυλίσσεται στην ηλικία των δύο περί­
που ετών, όταν τα παιδιά αφενός απορρίπτουν την προσφορά
βοήθειας από τη μητέρα («Μπορώ να το κάνω μόνος μου!») και
αφετέρου ξεσπούν σε κλάματα στην αγκαλιά της επειδή απο­
τυγχάνουν. Ο Masterson πιστεύει ότι οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας είχαν δυστυχώς μητέρες οι
οποίες κατά την πρώτη φάση είτε αποθάρρυναν τον αποχωρι­
σμό των παιδιών τους από τις ίδιες είτε αρνούνταν να είναι εκεί
γι’ αυτά, όταν τα παιδιά ένιωθαν την ανάγκη να παλινδρομή­
σουν μετά την κατάκτηση κάποιου βαθμού ανεξαρτησίας. Ανε­
ξάρτητα από το αν οι ιδέες του Masterson για την αιτιολογία
αυτής της διαταραχής είναι έγκυρες, οι παρατηρήσεις του για
την παγίδευση του ατόμου με μεταιχμιακή οργάνωση της προ­
σωπικότητας σε διλήμματα που αφορούν τον αποχωρισμό και
την εξατομίκευση βοηθούν το θεραπευτή να κατανοήσει καλύ­
τερα τις γρήγορες αλλαγές, τις μεγάλες απαιτήσεις και τη σύγ­
χυση που διακρίνει αυτούς τους ασθενείς. Στο κεφάλαιο 4 θα

Εξελικτικά στάδια

161

περιγράφω τις επιπτώσεις που έχει στη θεραπεία η δυσκολία
του αποχωρισμού-εξατομίκευσης.
Οι μεταβιβάσεις των ασθενών με μεταιχμιακή οργάνωση της
προσωπικότητας είναι ισχυρές, μη αμφιθυμικές και αντιστέκο­
νται στα συνηθισμένα είδη ερμηνείας. Ο θεραπευτής μπορεί να
θεωρηθεί είτε ολοκληρωτικά καλός είτε απόλυτα κακός. Αν
ένας θεραπευτής, ο οποίος χαρακτηρίζεται από καλές προθέ­
σεις αλλά ταυτόχρονα και από κλινική αφέλεια, προσπαθήσει
να ερμηνεύσει τη μεταβίβαση με τον ίδιο τρόπο που θα την ερ­
μήνευε αν είχε να κάνει με έναν νευρωτικό ασθενή (για παρά­
δειγμα: «Ίσως αυτό που νιώθετε για μένα να είναι κάτι που νιώ­
σατε για τον πατέρα σας»), θα ανακαλύψει ότι ο ασθενής του
δεν αισθάνεται καμιά ανακούφιση ή ενόραση. Συνήθως ο πελά­
της απλώς συμφωνεί ότι ο θεραπευτής συμπεριφέρεται όπως ο
πατέρας του. Επίσης, δεν είναι ασυνήθιστο για έναν ασθενή με
μεταιχμιακή οργάνωση, όταν βρίσκεται σε μια συγκεκριμένη κα­
τάσταση του Εγώ, να πιστεύει ότι ο θεραπευτής του κατέχει θε­
ϊκή δύναμη και αρετές, ενώ, όταν βρίσκεται σε μια άλλη κατά­
σταση του Εγώ η οποία μπορεί να εμφανιστεί μια μέρα αργότε­
ρα, να τον αντιλαμβάνεται ως αδύναμο και άξιο περιφρόνησης.
Όπως ίσως μπορεί να υποθέσει ο αναγνώστης, οι αντιδρά­
σεις αντιμεταβίβασης των ασθενών με μεταιχμιακή οργάνωση
της προσωπικότητας τείνουν να είναι ισχυρές και να προκαλούν
αναστάτωση στο θεραπευτή. Ακόμη και όταν δεν είναι αρνητι­
κές, μπορεί να αναστατώνουν και να εξουθενώνουν το θερα­
πευτή- κάτι τέτοιο συμβαίνει, για παράδειγμα, σε περιπτώσεις
στις οποίες ο θεραπευτής αισθάνεται μια βαθιά συμπάθεια για
το απεγνωσμένο παιδί που κρύβεται μέσα στον ασθενή και έχει
φαντασιώσεις ότι τον σώζει. Πολλοί ψυχαναλυτές που εργάζο­
νται σε νοσοκομειακό περιβάλλον (για παράδειγμα, G. Adler,
1973' Kernberg, 1981) παρατήρησαν ότι οι ειδικοί ψυχικής υγεί­

162

Εννοιολογικά ζητήματα

ας είτε είναι υπερπροστατευτικοί απέναντι στους ασθενείς με
μεταιχμιακή οργάνωση, αντιμετωπίζοντάς τους ως αποθαρρυ­
μένα, αδύναμα άτομα που έχουν ανάγκη από αγάπη για να ανα­
πτυχθούν, είτε είναι αδικαιολόγητα τιμωρητικοί μαζί τους, αντιμετωπίζοντάς τους ως απαιτητικά, χειριστικά άτομα τα οποία
έχουν ανάγκη ορίων. Συχνά, τα μέλη του νοσηλευτικού προσω­
πικού διχάζονται σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα όταν συζητούνται οι θεραπευτικοί σχεδιασμοί για ασθενείς με μεταιχμιακή
οργάνωση της προσωπικότητας (Gunderson, 1984). Ο θερα­
πευτής που εργάζεται ιδιωτικά μπορεί να μετακινείται από τη
μια θέση στην άλλη, αντικατοπτρίζοντας κάθε πλευρά της σύ­
γκρουσης του ασθενή σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Δεν
είναι ασυνήθιστο για το θεραπευτή να νιώθει όπως η εξοργι­
σμένη μητέρα ενός δίχρονου παιδιού, το οποίο από τη μια
πλευρά αρνείται να δεχτεί τη βοήθειά της, και από την άλλη κα­
ταρρέει χωρίς την προστατευτική παρουσία της κοντά του.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Σε αυτό το κεφάλαιο έγινε μια συνοπτική περιγραφή των προ­
σπαθειών που βρίσκονται σε εξέλιξη για τη διάκριση ανάμεσα
σε διαφορετικά επίπεδα ωρίμανσης της οργάνωσης του χαρα­
κτήρα. Από τον Kraepelin και τη διαφοροποίηση ανάμεσα στη
λογική και στην τρέλα και την πρώιμη ψυχαναλυτική διάκριση
ανάμεσα στις νευρώσεις συμπτωμάτων και στις νευρώσεις του
χαρακτήρα μέχρι τις σύγχρονες νοσολογίες, οι οποίες δίνουν
έμφαση είτε στο νευρωτικό είτε στο μεταιχμιακό είτε στο ψυχωτικό επίπεδο οργάνωσης της προσωπικότητας, οι θεραπευτές
έχουν επιδιώξει να αιτιολογήσουν τις ποικίλες αντιδράσεις των
ασθενών τους ως ατόμων απέναντι στην προσφορά θεραπευτι­

Εξελικτικά στάδια

163

κής βοήθειας. Έχω υποστηρίξει ότι η εκτίμηση των κεντρικών
ζητημάτων που προβληματίζουν ένα άτομο (ασφάλεια, αυτονο­
μία ή ταυτότητα), του χαρακτηριστικού τρόπου που το άτομο
βιώνει το άγχος (άγχος εξαφάνισης, άγχος αποχωρισμού ή και
πιο συγκεκριμένοι φόβοι τιμωρίας, τραύματος και απώλειας
του ελέγχου), της πρωτογενούς εξελικτικής σύγκρουσης που
βιώνει (συμβιωτική, αποχωρισμός-εξατομίκευση ή οιδιπόδεια),
των ικανοτήτων του για τη συγκρότηση μιας σχέσης αντικειμέ­
νου (μοναδική, δυαδική ή τριαδική) και της αίσθησης του εαυ­
τού του (κατακυριευμένος από άγχος, έτοιμος για καβγά ή
υπεύθυνος), όλα αυτά συνιστούν μια συνοπτική παρουσίαση
της ψυχαναλυτικής διάγνωσης.

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ

Για μια σύνοψη της γενικής εξελικτικής θεωρίας το πρόσφατο
έργο του Tysons (1990) θα φανεί χρήσιμο. Όσον αφορά τη σχέ­
ση που υπάρχει ανάμεσα στην εξελικτική θεωρία και στη διά­
γνωση, δύο βιβλία των Blanck (G. Blanck & R. Blanck, 1979,
1986) περιλαμβάνουν κάποιες ενότητες σχετικά με αυτήν. Μια
κάπως δυσκολότερη αλλά και πιο ενδιαφέρουσα πηγή για την
κατανόηση της εξελικτικής διάστασης της ψυχοπαθολογίας εί­
ναι το έργο του Giovacchini, Developmental Disorders (1986).
Για μια λεπτομερή παρουσίαση της διαφοράς ανάμεσα στο
νευρωτικό σύμπτωμα και στο νευρωτικό χαρακτήρα προτείνω
το κεφάλαιο με τίτλο «Character Disorders» στον κλασικό τόμο
του Fenichel (1945). Μια λιγότερο σύνθετη και ευκολοδιάβαστη
εισαγωγή στις αναλυτικές ιδέες για την ψυχοπαθολογία είναι το
εισαγωγικό κείμενο του Nemiah (1973). Πρόσφατα, οι Josephs
(1992) και Akhtar (1992) δημοσίευσαν βιβλία τα οποία συνθέ­

164

Εννοιολογικά ζητήματα

τουν σε ένα ανώτερο επίπεδο μερικά από τα ζητήματα που έθι­
ξα σε αυτό το εισαγωγικό εγχειρίδιο.
Την τελευταία δεκαετία οι εκδόσεις New York University
Press έχουν εκδώσει εξαιρετικές συλλογές δοκιμίων σχετικά με
τη νεύρωση του χαρακτήρα (Lax, 1989), την ψύχωση (Buckley,
1988) και τις μεταιχμιακές καταστάσεις (Μ. Stone, 1986). Για
μια φαινομενολογική προσέγγιση της ψύχωσης, το βιβλίο του
Laing, The Divided Self (1965) εξακολουθεί να είναι το καλύτερο
στον τομέα του. Το βιβλίο The Psychotic Cores του Eigen (1986)
είναι μεν δύσκολο, αλλά θεωρείται σημαντικό. Η βιβλιογραφία
για τις μεταιχμιακές καταστάσεις είναι και αντιφατική και πλού­
σια. Προκειμένου να ξεκινήσει κανείς την ενημέρωσή του πάνω
σε αυτό το θέμα, μπορεί να διαβάσει τόσο το έργο του Meissner
(1984), που αποτελεί μια ιστορική αναδρομή, όσο και αυτό του
Hartcollis (1977), που περιλαμβάνει μια συλλογή σημαντικών ερ­
γασιών.

4
ΚΛ ΙΝ ΙΚΕΣ ΕΠ ΙΠ ΤΩ ΣΕΙΣ
ΤΩΝ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΩ Ν ΕΠΙΠΕΔΩΝ
ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ
ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ

*
Η ψυχοθεραπεία, όπως και η πολιτική, είναι η τέχνη του πιθα­
νού. Το μεγαλύτερο όφελος για έναν θεραπευτή ο οποίος λαμ­
βάνει υπόψη του το εξελικτικό επίπεδο της προσωπικότητας
του θεραπευόμενού του είναι ότι βοηθιέται στη διαμόρφωση
ρεαλιστικών προσδοκιών με την εφαρμογή της κατάλληλης θε­
ραπείας για κάθε άτομο. Όπως ένας γιατρός περιμένει ότι ένα
υγιές άτομο θα αναρρώσει από μια ασθένεια ταχύτερα και πιο
καλά σε σύγκριση με ένα φιλάσθενο άτομο, ή όπως ένας δά­
σκαλος υποθέτει ότι ένας ευφυής μαθητής θα αφομοιώσει πε­
ρισσότερη διδακτέα ύλη σε σύγκριση με έναν λιγότερο ευφυή,
έτσι και ένας θεραπευτής θα πρέπει να τρέφει διαφορετικές
προσδοκίες για κάθε ασθενή του, ανάλογα με το εξελικτικό επί­
πεδο οργάνωσης του χαρακτήρα του. Η διατήρηση ρεαλιστι­
κών στόχων προστατεύει τους ασθενείς από την αποθάρρυνση
και τους θεραπευτές από την επαγγελματική εξουθένωση.
Μια άποψη που επικρατούσε στο παρελθόν, τουλάχιστον
στους ακαδημαϊκούς κύκλους της ψυχολογίας, ήταν ότι η ψυ­
χαναλυτική θεραπεία θεωρούνταν ακατάλληλη για οποιονδήποτε -εκτός από τα άτομα που δεν αντιμετώπιζαν ιδιαίτερα προ-

766

Εννοιολογικά ζητηματα

βλήματα, είχαν ανώτερο κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο, ανήκαν
στη λευκή φυλή και κατατάσσονταν στη μεσαία τάξη. Υπάρχει
πράγματι ένας πυρήνας αλήθειας σε αυτό τον ισχυρισμό, δεδο­
μένου ότι η κλασική ψυχανάλυση είναι αποτελεσματική - σ ε
ό,τι αφορά τη μεταβολή του χαρακτήρα ενός ατόμου- με
ασθενείς νευρωτικού επιπέδου που έχουν την ικανότητα να εκ­
φράζονται λεκτικά. Έχει αποδειχτεί ότι οι διαδικασίες και οι
τρόποι κατανόησης που εφαρμόζονται στην κλασική ψυχανάλυ­
ση έχουν μικρότερα αποτελέσματα σε άλλες διαγνωστικές κα­
τηγορίες ασθενών, παρόλο που στην αρχή του ψυχαναλυτικού
κινήματος η ψυχανάλυση εφαρμοζόταν σε όλους τους ασθε­
νείς, οποιοσδήποτε διαγνωστικής κατηγορίας. Εκείνη την επο­
χή δεν είχαν κάνει ακόμη την εμφάνισή τους τροποποιημένες
θεραπευτικές προσεγγίσεις, και η άποψη που επικρατούσε
ήταν ότι ο θεραπευτής θα έπρεπε τουλάχιστον να προσπαθήσει
να χρησιμοποιήσει την ψυχανάλυση μήπως και βοηθήσει. Εκτός
αυτού, η συχνότητα των θεραπευτικών συνεδριών, την οποία εί­
χε καθορίσει πρώτος ο Freud (αρχικά έξι φορές την εβδομάδα,
έπειτα πέντε, ενώ αργότερα συμπέρανε ότι τρεις ή τέσσερις
φορές ήταν επαρκείς), καθιστούσε την ψυχανάλυση εφικτή μό­
νο για όσους ήταν οικονομικά ευκατάστατοι1.
1.

Η φράση «κλασική ψυχανάλυση» (ή «κλασική ανάλυση») στα πλαίσια
αυτού του κεφαλαίου αναφέρεται στις τεχνικές διαδικασίες αυτής της
δραστηριότητας και όχι στη θεωρία που τη συνοδεύει. Συγκεκριμένα, ο
όρος υποδηλώνει μια συχνότητα τριών ή τεσσάρων θεραπευτικών συ­
νεδριών την εβδομάδα, τη χρήση του ψυχαναλυτικού καναπέ, την οδη­
γία που δίνεται στον ασθενή για ελεύθερους συνειρμούς και το σχετικό
περιορισμό της δραστηριότητας του ψυχαναλυτή στη διατύπωση ερ­
μηνειών, ειδικότερα σε σχέση με τη μεταβίβαση. Η φράση δεν υποδη­
λώνει θεραπευτικές σχέσεις οι οποίες βασίζονται αποκλειστικά ή κυ­
ρίως στη θεωρία των ενορμήσεων και των αμυντικών διεργασιών.

ανήκουν σε μειονότητες. Υποθέτω ότι κάποιοι από τους αναγνώστες αυτού του βιβλί­ ου έχουν συναντήσει το επιχείρημα ότι η ψυχαναλυτική θεωρία δεν μπορεί να βοηθήσει άτομα που είναι σοβαρά διαταραγμένα. διατηρώ όμως την ελπίδα ότι θα μπορέσω να παρουσιάσω αρκετές πλευρές των βασικότερων .Κλινικές επιπτώσεις 167 Το γεγονός ότι η ψυχαναλυτική θεραπεία αποδίδει γρηγο­ ρότερα και προχωρά σε βαθύτερα επίπεδα με άτομα που είναι εξαρχής λιγότερο διαταραγμένα παρά με όσους αντιμετωπί­ ζουν μεγαλύτερες συναισθηματικές ανεπάρκειες είναι παρό­ μοιο με το φαινόμενο των υγιέστερων ατόμων που ανταποκρίνονται στη φαρμακευτική αγωγή. Βε­ βαίως δεν είμαι σε θέση να αναδείξω όλες τις λεπτές αποχρώ­ σεις των διαφορετικών ψυχοδυναμικών προσεγγίσεων που εφαρμόζονται σε ασθενείς με διαφορετικό εξελικτικό επίπεδο οργάνωσης του χαρακτήρα. ή των ευφυέστερων μαθητών που προοδεύουν στην εκπαίδευση. είναι ανακριβές ότι δεν μπορεί να χρησιμοποι­ ηθεί για την κατανόηση και την παροχή βοήθειας σε σοβαρά διαταραγμένους ασθενείς. Αυτό το κεφάλαιο φιλοδοξεί να καταδείξει την ευρύτητα και την ιδιαι­ τερότητα που χαρακτηρίζουν τις ψυχαναλυτικά θεμελιωμένες θεραπείες. ούτως ώστε να διορθώσει αυτή την παρανόηση. οι συμπεριφορικές θεραπείες. η πελατοκεντρική συμβουλευτική και η φαρμακοθεραπεία είναι αποτελεσματικότερες με πιο συνεργάσιμα και λιγότερο διαταραγμένα άτομα από ό. υποφέρουν από εξαρτήσεις ή είναι οικονομικά αδύναμα. η λογικο-θυμική θεραπεία.τι με άτομα τα οποία πάσχουν από σοβαρότερες διαταραχές και ανήκουν σε δύσκολες κλινικές ομάδες. Το ίδιο βέβαια ισχύει και για τις μη ψυχαναλυτικές θεραπευτικές προσεγγίσεις: οι οικογενει­ ακές συστημικές θεραπείες. Παρότι η ψυχαναλυτική θεραπεία εί­ ναι πιο δύσκολη με όσους ασθενείς αντιμετωπίζουν σοβαρότε­ ρα προβλήματα. έχουν πολλαπλά προβλήματα.

με απώτερο στόχο να τονίσω τη σπουδαιότητα μιας καλής διαγνωστικής διατύπωσης για τη θεραπεία. Ο Freud εξίσωσε την ψυχαναλυτική «ίαση» με την ελευθερία και. η ψυχαναλυτική θεραπεία -τουλάχι­ στον στις πρώτες φάσεις. Ο βασικός στόχος του θεραπευτή είναι να βοηθήσει το άτομο στην εκπλήρωση του βασικού καθήκοντος που αντιστοιχεί στο εξελικτικό του επίπεδο -είτε αυτό είναι η πλήρης άνθηση της δημιουργικότητάς του είτε η επίτευξη κά­ ποιος ελάχιστης. πολύ ορθά. Έτσι. Στην περίπτωση των λιγότερο διαταραγμένων ατόμων ο θεραπευτής υποθέτει. οι στόχοι της θεραπείας. της εργασίας και του παιχνιδιού. σύμφω­ να με τη θεωρία του Erikson.τι με ασθενείς που χαρακτηρίζονται από μεταιχμιακή ή ψυχωτική οργάνωση. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΝΕΥΡΩΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ Για διάφορους λόγους.168 Εννοιολογικά ζητήματα διαφοροποιήσεων μεταξύ των αποκαλυπτικών. πί­ . υψηλό βαθμό αυτονομίας και σταθε­ ρή αίσθηση της ταυτότητας. των υποστηρι­ κτικών και των εκφραστικών θεραπειών. έστω. στηριζόμένος στην πλατωνική παράδοση. ότι τα άτομα αυτά διακρίνονται από βασική εμπιστοσύνη. περιλαμβάνουν την άρση των ασυνείδητων εμπο­ δίων που υψώνονται και δεν επιτρέπουν την πλήρη ικανοποίη­ ση του ατόμου στους τομείς του έρωτα. Ακολουθεί η περιγραφή και το θεωρητικό υπόβαθρο του τρόπου με τον οποίο ένας καλός ψυχαναλυτής προσαρμόζει τη θεραπεία στα διαφορετικά επίπεδα οργάνωσης του χαρακτήρα των ασθενών του. επίγνωσης ότι υπάρχει και ότι αξίζει να παραμείνει ζωντανό.είναι ευκολότερη με ασθενείς που είναι πιο υγιείς από ό.

την αναδόμηση. θα αναφερθώ απλώς στις μακροχρό­ νιες θεραπείες. στην οποία ο κλινικός και το παρατηρησιακό τμήμα του Εγώ του ασθενή συμμαχούν για την αποκάλυψη ασυνείδητων ως τότε αμυντικών διεργασιών. φαντασιώσεων.ή σε ένα συνδυασμό όλων αυτών. συναισθημάτων. την ενσυναίσθηση. Σε συ­ νάρτηση με αυτό. κατανοώντας ότι οποιαδήποτε τέ­ τοια θεραπεία μπορεί να στηρίζεται σε έννοιες όπως η ενόρμηση.Κλινικές επιπτώσεις 169 στευε ότι η αλήθεια πράγματι απελευθερώνει τους ανθρώπους. δεδο­ μένου ότι η αυτοεκτίμησή τους είναι αρκετά ανθεκτική ώστε να μη λυγίσει στη θέα μερικών δυσάρεστων ανακαλύψεων. ο Theodor Reik (1948) συνήθιζε να λέει ότι βασική προϋπόθεση για να κάνει κάποιος ψυχανάλυση είναι η ψυχική δύναμη. Ελλείψει ενός καταλληλότερου όρου και από σεβασμό στις πολυάριθμες απόψεις αναφορικά με τον κύριο θεραπευτικό παράγοντα που επενεργεί στην ψυχαναλυτική θε­ ραπεία με πιο υγιή άτομα (απόψεις οι οποίες ποικίλλουν ως προς την ερμηνεία. Παραδοσιακοί τρόποι θεραπείας με τους πιο υγιείς ασθενείς Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα ένας νευρωτικός ασθενής δημιουργεί με το θεραπευτή μια θεραπευτική συμμαχία. για παράδειγμα. όπως είναι. η σχέση με το αντικείμενο ή ο εαυτός . συγκρούσεων και στόχων. η θεραπευτική διαδικασία είναι δυνατόν να περιλαμβάνει την αναζήτηση οδυνηρών αληθειών για τον εαυτό τους. πεποι­ θήσεων. η «παραδοσιακή» ψυχαναλυτική θεραπεία με ασθενείς οι οποίοι έχουν διαγνώ­ σεις νευρωτικού επιπέδου. «το συ­ ναισθηματικό κράτημα»). Εάν αυτό που επιθυμεί ένας ασθενής είναι να κατανοήσει πληρέστερα την προσωπικότητά . Για τα άτομα με νευρωτικό επίπεδο οργάνωσης του χαρακτή­ ρα. το Εγώ.

170

Εννοιολογικά ζητήματα

του με στόχο να επιτύχει τη μεγαλύτερη δυνατή ανάπτυξη και
αλλαγή, τότε η εντατική ψυχανάλυση αποτελεί μια καλή επιλο­
γή. Στις μέρες μας, η πλειονότητα των ατόμων που επιθυμούν
εξαρχής και συναινούν στη δέσμευση που συνεπάγεται η κλασι­
κή ψυχανάλυση για τρεις ή τέσσερις θεραπευτικές συνεδρίες
εβδομαδιαίως είναι οι εκπαιδευόμενοι ψυχαναλυτές (συνήθως
επειδή το απαιτεί το εκπαιδευτικό ίδρυμα στο οποίο φοιτούν!).
Βεβαίως, δεν είναι και τόσο σπάνιο το φαινόμενο των ασθενών
νευρωτικού επιπέδου, που δεν ανήκουν στο χώρο της ψυχικής
υγείας, οι οποίοι μετά από μια περίοδο λιγότερο εντατικής θε­
ραπείας αποφασίζουν ότι θέλουν να «προχωρήσουν βαθύτερα»
και να περάσουν από την αναλυτικού τύπου θεραπεία (δύο φο­
ρές την εβδομάδα ή λιγότερο) στην ψυχανάλυση.
Το γεγονός ότι η ψυχανάλυση διαρκεί χρόνια δεν σημαίνει,
ιδιαίτερα στα πιο υγιή άτομα, ότι η βελτίωση στα συμπτώματα
και στη συμπεριφορά τους δεν μπορεί να συμβεί τόσο γρήγορα
όσο και με άλλες θεραπείες. Οι άνθρωποι διαισθάνονται τη δια­
φορά ανάμεσα στην αλλαγή της συμπεριφοράς που είναι δυνα­
τόν να επιτευχθεί ανεξάρτητα από την ψυχολογία του ατόμου
και στην αλλαγή της συμπεριφοράς η οποία βρίσκεται σε συμ­
φωνία με τον εσωτερικό του κόσμο. Ένας λόγος για τον οποίο
οι ασθενείς επιλέγουν συχνά να παραμείνουν για πολύ καιρό
στην ψυχαναλυτική θεραπεία είναι ακριβώς αυτή η μετάβαση
από την πρώτη στη δεύτερη κατάσταση. Κάτι ανάλογο θα μπο­
ρούσε να είναι η διαφορά που αισθάνεται ένας άνθρωπος εθι­
σμένος στο αλκοόλ ανάμεσα στην αρχική φάση της εγκράτειας,
κατά τη διάρκεια της οποίας αγωνίζεται κάθε λεπτό να αντισταθεί στον πειρασμό να πιει, και στη μετέπειτα περίοδο της ανάρ­
ρωσης, κατά την οποία δεν αισθάνεται πλέον την παρόρμηση
να πιει. Η συμπεριφορά αποφυγής του αλκοόλ είναι η ίδια και
στις δύο φάσεις, το πλαίσιο όμως αυτής της συμπεριφοράς με­

Κλινικές επιπτώσεις

171

ταβάλλεται. Ίσως χρειαστεί να περάσουν χρόνια συναντήσεων
με την ομάδα των Ανώνυμων Αλκοολικών και συνεχούς πειθαρ­
χίας μέχρι να αλλάξουν τα παλαιά πρότυπα, οι συνήθειες και οι
πεποιθήσεις ενός αλκοολικού ατόμου. Είναι όμως σαφές ότι,
για τον αλκοολικό που επιχειρεί να ξεπεράσει το πρόβλημά του,
η μετακίνηση από την κατάσταση του καταναγκασμού, όπου
αντιστέκεται με δυσκολία, σε μια άλλη κατάσταση, η οποία χα­
ρακτηρίζεται από αδιαφορία για το αλκοόλ, συνιστά ένα επί­
τευγμα ανεκτίμητης αξίας.
Όσοι δεν έχουν τη δυνατότητα ή την επιθυμία να προχωρή­
σουν σε μια τέτοια δέσμευση χρόνου, χρημάτων και συναισθη­
ματικής ενέργειας, δηλαδή όλα όσα απαιτούνται στην εντατική
ανάλυση, η ψυχαναλυτική θεραπεία μπορεί πράγματι να είναι κα­
ταλληλότερη επιλογή. Αυτό που οι περισσότεροι άνθρωποι αντι­
λαμβάνονται ως ψυχοθεραπεία είναι μια τροποποίηση της κλα­
σικής ψυχανάλυσης προς την κατεύθυνση της εστίασης σε πιο
συγκεκριμένα προβλήματα. Σε πρακτικό επίπεδο, αυτό μετα­
φράζεται σε πρόσωπο με πρόσωπο συναντήσεις του ασθενή με
το θεραπευτή επί τρεις φορές την εβδομάδα. Ο θεραπευτής εν­
θαρρύνει σε μικρότερο βαθμό τη συναισθηματική παλινδρόμη­
ση, διευκολύνει λιγότερο την ανάπτυξη μεταβιβαστικής νεύρω­
σης και είναι περισσότερο ενεργητικός στην ανακίνηση θεμάτων
τη συζήτηση των οποίων θα έπρεπε να αναμένει από τον ασθενή
στα πλαίσια μιας πιο εντατικής θεραπείας. Στο κλασικό έργο
του Greenson (1967) για την ψυχανάλυση έχει δοθεί ιδιαίτερη
έμφαση στο θέμα της «ικανότητας για ανάλυση». Ήδη από το
1967 έχει καταστεί σαφές ότι η κλασική ανάλυση ήταν κατάλλη­
λη μόνο για ένα τμήμα του πληθυσμού των ατόμων που έρχο­
νται σε επαφή με τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας.

172

Εννοιολογικά ζητηματα

Άλλες προσεγγίσεις με υγιέστερους ασθενείς
Οι ασθενείς με νευρωτικό επίπεδο οργάνωσης μπορούν επίσης
να έχουν αποτελέσματα αν ακολουθήσουν βραχείες ψυχαναλυ­
τικές θεραπείες. Υπάρχουν τέτοιου είδους προσεγγίσεις που
έχουν αναπτυχθεί από τους Malan (1963), Mann (1973), Beliak
και Small (1978), Davanloo (1978, 1980), Sifneos (1992) και άλ­
λους. Η επιθετική εστίαση του θεραπευτή σε μια περιοχή σύ­
γκρουσης μπορεί να αποβεί συγκλονιστική για ένα άτομο με
ψυχωτική ή μεταιχμιακή οργάνωση του χαρακτήρα. Αντίθετα,
ένα άτομο με νευρωτική οργάνωση είναι δυνατόν να βιώσει την
ίδια διαδικασία ως κάτι που κεντρίζει το ενδιαφέρον του και εί­
ναι παραγωγικό. Παράλληλα, τα άτομα που διακρίνονται από
υψηλότερο επίπεδο λειτουργικότητας τα πηγαίνουν καλά σε
μια αναλυτικού τύπου ομαδική και οικογενειακή θεραπεία, σε
αντίθεση με τα άτομα με μεταιχμιακή ή ψυχωτική οργάνωση χα­
ρακτήρα που συχνά δεν τα καταφέρνουν. (Αυτοί οι ασθενείς,
που διακρίνονται από χαμηλότερο επίπεδο λειτουργικότητας,
απορροφούν τόσο μεγάλη ποσότητα συναισθηματικής ενέργει­
ας από την ομάδα ή την οικογένεια ώστε τα υπόλοιπα μέλη τα­
λαντεύονται ανέλπιδα ανάμεσα στη μνησικακία που νιώθουν για
τους ασθενείς, οι οποίοι διαρκώς στρέφουν την προσοχή στο
άτομό τους, και στην ενοχή τους γι’ αυτή τη μνησικακία, αφού
το άτομο που αντιμετωπίζει μεγαλύτερες δυσκολίες είναι προ­
φανές ότι υποφέρει περισσότερο).
Στην πραγματικότητα, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οποια­
δήποτε θεραπευτική προσέγγιση και όχι μόνο η ψυχοδυναμική
θα ωφελήσει τους περισσότερους ασθενείς νευρωτικού επιπέ­
δου. Αυτά τα άτομα έχουν βιώσει αρκετές εμπειρίες με αγαπημέ­
να πρόσωπα, οπότε μπορούν να αποδώσουν στο θεραπευτή
αγαθές προθέσεις και να προσπαθήσουν να συντονιστούν με τις

Κλινικές επιπτώσεις

173

προσπάθειες του και να συνεργαστούν μαζί του. Είναι ευνόητο
ότι οι ασθενείς αυτοί είναι δημοφιλείς και αγαπητοί. Ένας από
τους λόγους για τους οποίους η κλασική ψυχανάλυση διατηρεί
κάποια γοητεία στις μέρες μας είναι ότι οι άνθρωποι που πλη­
ρούν τις εσωτερικές προϋποθέσεις του ρόλου του αναλυόμενου
είναι έτοιμοι να ανταποκριθούν, και γι’ αυτό ακριβώς να εκτιμή­
σουν θετικά τη θεραπεία τους. Οι συγκεκριμένοι ασθενείς είναι
καλοί διαφημιστές των ψυχαναλυτών τους2, σε αντίθεση με τους
ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση του χαρακτήρα, οι οποίοι εί­
ναι δυνατόν - ακόμη κι αν σημειώνουν βελτίωση στη θεραπεία να δυσφημούν έντονα τους θεραπευτές τους, ή να τους εξιδανικεύουν με τέτοιο γελοίο τρόπο ώστε οι κοντινοί τους άνθρωποι
να πιστεύουν ότι έχουν πέσει θύματα τσαρλατανισμού.
Οι περισσότεροι ψυχοδυναμικοί συγγραφείς θεωρούν ότι η
εντατική ψυχανάλυση προσφέρει στα άτομα με νευρωτική οργά­
νωση τα μέγιστα δυνατά οφέλη και ότι αυτού του είδους η ανά­
λυση θα πρέπει να προτείνεται σε κάθε άτομο που διαθέτει την
οικονομική δυνατότητα να κάνει θεραπεία με μεγάλη συχνότη­
τα, ιδιαίτερα όταν βρίσκεται στα πρώτα χρόνια της ενηλικίωσης

2.

Ένα μέρος της αλαζονείας για την οποία οι ορθόδοξοι ψυχαναλυτές
είναι δικαίως γνωστοί μπορεί σήμερα να κατανοηθεί υπό το φως της
τάσης που τους διακρίνει να εργάζονται με ελαφρώς διαταραγμένους ασθενείς εφαρμόζοντας μια προσέγγιση που οποιοσδήποτε έχει
ευρεία εμπειρία ως θεραπευτής συμφωνεί ότι αποτελεί το πιο εύκολο
είδος θεραπείας. Με άλλα λόγια, οι ορθόδοξοι ψυχαναλυτές είναι κακομαθημένοι. Ευτυχώς, για τη φήμη της ψυχαναλυτικής παράδοσης
ο αριθμός τους είναι μικρός, αφού οι περισσότεροι ψυχαναλυτές βλέ­
πουν μια ποικιλία ασθενών και κατά συνέπεια κατανοούν τον εξουθε­
νωμένο ψυχοθεραπευτή μιας δημόσιας υπηρεσίας ο οποίος συναντά
αυτοκαταστροφικά, εξαρτημένα, μεταιχμιακά ή ψυχωτικά άτομα το
ένα μετά το άλλο.

174

Εννοιολογικά ζητήματα

και έχει πολλά χρόνια μπροστά του για να απολαύσει τα ψυχο­
λογικά οφέλη της θεραπείας. Προσωπικά, συμφωνώ με αυτή
την άποψη, δεδομένου ότι σε όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής
μου διαπίστωνα τα οφέλη από μια καλή ψυχανάλυση κλασικού
τύπου που είχα κάνει στα πρώτα χρόνια της νεότητάς μου. Είναι
όμως επίσης αλήθεια ότι ένα άτομο με νευρωτικό επίπεδο οργά­
νωσης είναι σε θέση να αποκομίσει θεραπευτικό όφελος από
κάθε είδους εμπειρία και ότι μπορεί να αναπτυχθεί ψυχολογικά
ακόμη και σε συνθήκες που άλλοι θα θεωρούσαν αντίξοες.
Οι αναγνώστες που αισθάνονται ότι έχουν ελλιπή πληροφό­
ρηση για την ψυχαναλυτική θεραπεία που εφαρμόζεται στην
πιο υγιή διαγνωστική ομάδα ατόμων θα διαβάσουν περισσότε­
ρα γι’ αυτό το θέμα στις επόμενες δύο ενότητες. Η παρουσίαση
των υποστηρικτικών και εκφραστικών θεραπειών θα γίνει μέσω
της αντιπαράθεσής τους με παραδοσιακές προσεγγίσεις, και
στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας η ψυχαναλυτική θεραπεία
θα σκιαγραφηθεί με μεγαλύτερη σαφήνεια.

ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ
ΜΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΨΥΧΩΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ

Αυτό που έχει σημασία να κατανοήσουμε για τα άτομα που βρί­
σκονται σε ένα συμβιωτικό επίπεδο λειτουργικότητας, ακόμη
και αν δεν παρουσιάζουν ψυχωτικά συμπτώματα, είναι ότι αι­
σθάνονται φόβο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι τα φάρμακα
που χορηγούνται στους σχιζοφρενείς περιέχουν βασικές αγχο­
λυτικές ουσίες -έ ν α άτομο ευάλωτο στην ψυχωτική αποδιορ­
γάνωση στερείται μια βασική αίσθηση προσωπικής ασφάλειας
στον κόσμο και είναι πάντοτε έτοιμο να πιστέψει ότι επίκειται
αφανισμός. Εάν υιοθετήσουμε μια προσέγγιση που επιτρέπει

Κλινικές επιπτώσεις

175

τη βίωση μεγάλης ασάφειας, όπως κάνει η παραδοσιακή ψυχα­
ναλυτική θεραπεία με τους νευρωτικούς ασθενείς, είναι σαν να
ρίχνουμε λάδι στη φωτιά του ψυχωτικού τρόμου. Κατά συνέ­
πεια, η θεραπεία επιλογής με τέτοιους ασθενείς είναι συνήθως
η υποστηρικτική θεραπεία.

Υποστηρικτική τεχνική: η προαγωγή
της ψυχολογικής ασφάλειας
Όλα τα είδη θεραπείας εμπεριέχουν το στοιχείο της υποστήρι­
ξης, αλλά στην ψυχαναλυτική παράδοση αυτός ο όρος έχει
προσλάβει ένα ιδιαίτερο νόημα, το οποίο βασίζεται στην εμπει­
ρία πολλών δεκαετιών ψυχοδυναμικής εργασίας με σοβαρά
διαταραγμένα άτομα (Klein, 1940, 1945' Rosenfeld, 1947’
Fromm-Reichmann, 1950' Segal, 1950' Federn, 1952' Sullivan,
1962- Searles, 1965' Jacobson, 1967' Lidz, 1973' Arieti, 1974'
Karon & VandenBos, 1981' Little, 1981' Eigen, 1986' Rockland,
1992)3. Η πρώτη πλευρά της υποστηρικτικής εργασίας που θα

3.

Μερικοί ψυχαναλυτές, και ιδιαίτερα οι Rosenfeld και Segal, οι οποίοι
αναφέρονται σε αυτή τη βιβλιογραφική παραπομπή, υποστηρίζουν ότι
η αποτελεσματική θεραπεία των ατόμων με ψυχωτική οργάνωση δεν
είναι ποιοτικά διαφορετική από την ψυχανάλυση των ασθενών με νευ­
ρωτική οργάνωση. Και στις δύο περιπτώσεις αναζητείται η ενόραση,
γίνεται ανάλυση της μεταβίβασης, επεξεργασία των αντιστάσεων και
ούτω καθεξής. Παρ' όλα αυτά, ακόμη και στην αναφερόμενη εργασία
τους, το γενικό ύφος και η στάση του ψυχαναλυτή μού φαίνονται αρ­
κετά διαφορετικά από τη συνήθη εργασία με ασθενείς νευρωτικού
επιπέδου, γεγονός το οποίο εφιστά την προσοχή στους ιδιαίτερους
τρόπους με τους οποίους οι θεραπευτές θα πρέπει να αντιμετωπίσουν
τις προκλήσεις που θέτουν οι ασθενείς ψυχωτικού επιπέδου.

176

Εννοιολογικά ζητήματα

παρουσιάσω είναι η απόδειξη, εκ μέρους του θεραπευτή, ότι εί­
ναι άτομο άξιο εμπιστοσύνης. Το γεγονός ότι συχνά οι ασθενείς
ψυχωτικού επιπέδου συμμορφώνονται με τις υποδείξεις του θε­
ραπευτή τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τον εμπιστεύονται.
Στην πραγματικότητα, αυτή τους η συμμόρφωση υποδηλώνει
ακριβώς το αντίθετο: εκφράζει το φόβο τους ότι τα πρόσωπα
εξουσίας θα τους σκοτώσουν επειδή είναι ξεχωριστά και επειδή
έχουν δική τους θέληση. Ένας θεραπευτής δεν πρέπει ποτέ να
ξεχνά πως ο πρωταρχικός του στόχος είναι να πείσει το θερα­
πευόμενο του ότι ο ίδιος είναι διαφορετικός από τις πρωτόγο­
νες αναπαραστάσεις της εχθρικής και παντοδύναμης εξουσίας
από τις οποίες βασανίζεται ένα άτομο ψυχωτικού επιπέδου.
Η παροχή αποδείξεων από το θεραπευτή ότι συνιστά ένα
ασφαλές αντικείμενο δεν είναι και τόσο εύκολη διαδικασία. Με
έναν ασθενή νευρωτικού επιπέδου που εκτιμάται ότι βρίσκεται
σε παρανοϊκή κατάσταση, είναι συνήθως αρκετό για το θερα­
πευτή να ερμηνεύσει τη μεταβίβαση, δηλαδή να σχολιάσει κα­
τά πόσο ο ασθενής τον συγχέει με κάποιο αρνητικό πρόσωπο
του παρελθόντος ή με κάποιο αρνητικό τμήμα του ίδιου του
εαυτού του το οποίο προβάλλει στο θεραπευτή. Η ερμηνεία
αυτού του είδους δεν μπορεί να βοηθήσει τα σοβαρότερα διαταραγμένα άτομα' στην πραγματικότητα, είναι πιθανό να τη
θεωρήσουν σατανική υπεκφυγή. Αντ’ αυτού, ο θεραπευτής θα
πρέπει διαρκώς να ενεργεί σε διαφορετική κατεύθυνση από
αυτήν που με τρόμο προσδοκά ο ασθενής. Μια έκφραση του
προσώπου που δείχνει σεβασμό είναι αρκετή για να αισθανθεί
άνετα ένας ασθενής νευρωτικού επιπέδου· όταν όμως πρόκει­
ται για ένα άτομο το οποίο διατρέχει τον κίνδυνο ψυχωτικού
επεισοδίου, ο θεραπευτής θα πρέπει να εκφράσει πολύ πιο
ενεργά την αποδοχή του προς αυτό ως έναν ηθικά ισότιμο συ­
νάνθρωπο. Σε πρακτικό επίπεδο αυτή η στάση μπορεί να συνε­

Κλινικές επιπτώσεις

177

πάγεται απλούς τρόπους επικοινωνίας, όπως το να ρωτήσουμε
αν κάνει πολλή ζέστη ή πολύ κρύο στο γραφείο, να ζητήσουμε
τη γνώμη του σχετικά με έναν νέο πίνακα ζωγραφικής, να του
δώσουμε την ευκαιρία να παρουσιάσει τομείς στους οποίους
έχει υψηλές επιδόσεις ή να σχολιάσουμε τις δημιουργικές και
θετικές πλευρές ακόμη και των πιο παράξενων συμπτωμάτων
του. Σχετικό είναι το ακόλουθο παράδειγμα που έδωσε ο
Karon (1989):
Από θεραπευτική άποψη, είναι συχνά χρήσιμο να λέμε στον
ασθενή: «Αυτή είναι μια θαυμάσια εξήγηση». Ο ασθενής συνή­
θως εκπλήσσεται από το γεγονός ότι ένας ειδικός μπορεί να
πάρει στα σοβαρά τις ιδέες του.
«Εννοείς ότι πιστεύεις πως είναι σωστό,».
Στην περίπτωση που ο θεραπευτής πιστεύει ότι ο ασθενής είναι
σε θέση να το αντέξει μπορεί να πει: «Όχι, όμως αυτό συμβαί­
νει επειδή γνωρίζω κάποια πράγματα σχετικά με τον ανθρώπινο
ψυχισμό, τα οποία δεν γνωρίζεις ακόμη, και αν ενδιαφέρεσαι,
θα σου τα πω. Δεδομένων όμως των όσων ήδη γνωρίζεις, αυτή
είναι μια θαυμάσια εξήγηση». Με μια τέτοια προσέγγιση, που
δεν ταπεινώνει τον ασθενή, είναι πιθανό ακόμη και ο πιο καχύποπτος παρανοϊκός ασθενής να αναρωτηθεί τι συμβαίνει και
ποιο είναι το πραγματικό του νόημα σε μια προσπάθεια να επι­
λύσει τα τρομακτικά διλήμματα που χαρακτηρίζουν τα συμπτώματά του και την ιστορία της ζωής του (σελ. 180).
Ένας άλλος τρόπος να αποδείξει ο θεραπευτής ότι αξίζει
την εμπιστοσύνη του ασθενή είναι να συμπεριφέρεται με ακλό­
νητη συναισθηματική ειλικρίνεια. Οποιοσδήποτε κλινικός με
πείρα στη θεραπεία σχιζοφρενών μπορεί να διαπιστώσει την
εναρμόνιση αυτών των ατόμων με τις λεπτές αποχρώσεις της
συναισθηματικής κατάστασης του θεραπευτή, καθώς και την

178

Εννοιολογικά ζητήματα

ανάγκη τους να γνωρίζουν ότι ο ίδιος είναι συναισθηματικά ειλι­
κρινής. Τα άτομα που χαρακτηρίζονται από ψυχωτικά επίπεδο
λειτουργίας -συγκριτικά με άλλους ασθενείς- απαιτούν πολύ
περισσότερο τη συναισθηματική αυτοαποκάλυψη από το θερα­
πευτή, αφού χωρίς αυτήν θα υποφέρουν από τις τρομακτικές
φαντασιώσεις τους. Αυτή είναι μια περίπτωση όπου η τεχνική
της υποστηρικτικής θεραπείας είναι διαμετρικά αντίθετη από
την τεχνική της αποκαλυπτικής θεραπείας. Όταν έχει να κάνει
με πιο υγιή άτομα, ο θεραπευτής αποφεύγει να προβεί σε συ­
ναισθηματικές αποκαλύψεις, έτσι ώστε ο ασθενής να μπορεί να
παρατηρήσει και να διερευνήσει ποιες είναι οι φαντασιώσεις
του για τη συναισθηματική κατάσταση του θεραπευτή. Όταν
όμως έχει απέναντι του άτομα που πάσχουν από σοβαρότερες
διαταραχές, ο θεραπευτής πρέπει να επιδιώκει τη γνωστοποίη­
ση των συναισθηματικών του αντιδράσεων.
Ας πάρουμε, για παράδειγμα, τον εκνευρισμό. Είναι φυσικό
για το θεραπευτή να αισθάνεται εκνευρισμένος με έναν ασθενή
σε διάφορες χρονικές στιγμές κατά τη διάρκεια της θεραπείας,
ιδιαίτερα όταν η συμπεριφορά του χαρακτηρίζεται από αυτοκαταστροφικότητα. Η αντίληψη ότι ο θεραπευτής φαίνεται ενο­
χλημένος θα τάραζε οποιονδήποτε ασθενή, κάτι τέτοιο όμως
θα προκαλούσε θανάσιμο φόβο σε ασθενείς που πάσχουν από
σοβαρότερες διαταραχές. Αν ένας ασθενής νευρωτικού επιπέ­
δου ρωτήσει το θεραπευτή: «Είσαι θυμωμένος μαζί μου;», μια
χρήσιμη απάντηση που θα μπορούσε να λάβει είναι για παρά­
δειγμα: «Ποιες είναι οι σκέψεις και τα συναισθήματά σου σχετι­
κά με το τι θα σήμαινε αν σου είχα θυμώσει;». Στην περίπτωση
που η ίδια ερώτηση απευθυνόταν στο θεραπευτή από έναν εν­
δεχομένως ψυχωτικό ασθενή, μια βοηθητική απάντηση θα ήταν
η εξής: «Έχεις πολύ καλή αντίληψη. Νομίζω ότι αισθάνομαι κά­
πως εκνευρισμένος -τόσο με τον εαυτό μου όσο και με σένα.

Κλινικές επιπτώσεις

17 9

Νιώθω λίγο απογοητευμένος, επειδή δεν βλέπω να σε βοηθώ
όσο γρήγορα θα ήθελα. Για ποιο λόγο με ρώτησες;».
Παρατηρήστε ότι στην υποστηρικτική προσέγγιση ο θερα­
πευτής προτρέπει τον πελάτη να διερευνήσει τις προσωπικές
του αντιλήψεις όπως συμβαίνει και στην παραδοσιακή ψυχοθε­
ραπεία, με τη μόνη διαφορά ότι πρώτα φροντίζει να κατευνάσει
τυχόν φόβους του πελάτη με την παροχή συγκεκριμένων πλη­
ροφοριών. Στο παραπάνω παράδειγμα ο θεραπευτής έχει εκφράσει επίσης αδιαμφισβήτητα το σεβασμό του για την ορθό­
τητα της αντίληψης του ασθενή, συνεισφέροντας με αυτό τον
τρόπο στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησής του, και έχει αντιμε­
τωπίσει τις πρωτόγονες φαντασιώσεις του ασθενή για την επι­
κίνδυνη παντοδυναμία του θεραπευτή συνδέοντας το θυμό με
την ανθρώπινη φύση και με τους περιορισμούς της, και όχι με
μια κοσμογονική καταστροφή. Εάν ο θεραπευτής έχει δυσκολία
να αποδεχθεί την ποταπή φύση ορισμένων ανθρώπινων κινή­
τρων, καλό θα ήταν να μην εργαστεί με άτομα που κινούνται
στο φάσμα της ψύχωσης. Αυτοί οι ασθενείς έχουν μια ιδιαίτερη
ικανότητα να αντιλαμβάνονται την υποκρισία, η οποία κυριολε­
κτικά τους τρελαίνει.
Παράλληλα, είναι σημαντικό ο θεραπευτής που εργάζεται
με άτομα ψυχωτικού επιπέδου να εξηγεί με σαφήνεια τον τρό­
πο θεραπείας, έτσι ώστε αυτός να έχει κάποιο συναισθηματικό
νόημα για τον ασθενή. Οι ασθενείς με υψηλότερα επίπεδα λει­
τουργικότητας συχνά κατανοούν το νόημα της θεραπείας τους,
και αν κάποιος διακανονισμός δεν τους φαίνεται λογικός, συνή­
θως ρωτούν το θεραπευτή τους. Ας πάρουμε για παράδειγμα
το ζήτημα της πληρωμής. Με τους ασθενείς νευρωτικού επιπέ­
δου, ανεξάρτητα από τις φαντασιώσεις που έχουν σχετικά με
τη σημασία των χρημάτων για το θεραπευτή και τους ίδιους,
πολύ σπάνια θα αναρωτηθούν για ποιο λόγο ένας θεραπευτής

180

Εννοίολογικά ζητήματα

πληρώνεται για αυτό που κάνει. Η πληρωμή του ουνιστά όρο
του αρχικού συμβολαίου και το λογικό τμήμα ενός λιγότερο
διαταραγμένου ασθενή αντιλαμβάνεται ότι αυτή είναι μια σχέ­
ση στην οποία χρεώνεται αμοιβή για τις παρεχόμενες υπηρε­
σίες.
Αντίθετα, τα ευάλωτα στην ψύχωση άτομα είναι πιθανό να
έχουν κάθε είδους απόκρυφες και παράξενες ιδέες ως προς το
νόημα της χρηματικής συναλλαγής -ό χ ι με τη μορφή φαντα­
σιώσεων οι οποίες συνυπάρχουν με πιο λογικές παρατηρήσεις,
αλλά ως προσωπική πεποίθηση. Ένας από τους ψυχωτικούς
ασθενείς μου, μετά από πολλούς μήνες, μου αποκάλυψε ότι πί­
στευε πως εάν ήθελα πραγματικά να τον βοηθήσω θα τον έβλε­
πα χωρίς πληρωμή και πως οποιαδήποτε άλλη βάση για τη σχέ­
ση μας υποδήλωνε διαφθορά. Ο λόγος που συνέχιζε τη συνερ­
γασία του μαζί μου, όπως μου εξήγησε, ήταν διότι πίστευε ότι
αν κατόρθωνε να κερδίσει τη στοργή μου, τότε θα τον έβλεπα
σε συνεδρίες μόνο από αγάπη και κατά συνέπεια θα μπορούσα
να «γιατρέψω» τη βαθιά του πεποίθηση ότι δεν τον αγαπούν.
Αυτό το είδος της σκέψης εμφανίζεται αρκετά συχνά σε άτομα
με συμβιωτικά προβλήματα και πρέπει να αντιμετωπίζεται άμε­
σα από το θεραπευτή. «Η ανάλυση» αυτού του φαινομένου με
τον ίδιο τρόπο που ο θεραπευτής θα αντιδρούσε και με ένα
άτομο νευρωτικού επιπέδου δεν βοηθά, δεδομένου ότι η δια­
στρεβλωμένη πεποίθηση είναι συντονική προς το Εγώ του
ασθενή και δεν αποτελεί απωθημένο ίχνος βρεφικών μορφών
σκέψης.
Ως εκ τούτου, αν ο θεραπευτής ερωτηθεί από έναν τέτοιο
ασθενή σχετικά με την αμοιβή του, θα πρέπει να απαντήσει κά­
πως έτσι: «Πληρώνομαι γι’ αυτό που κάνω επειδή αυτό τον τρό­
πο έχω για να εξοικονομώ χρήματα, βοηθώντας ανθρώπους με
συναισθηματικά προβλήματα. Επίσης, έχω μάθει ότι όταν πλη­

Κλινικές επιπτώσεις

181

ρώνομαι με λιγότερα χρήματα δυσανασχετώ με τον ασθενή
μου, και δεν πιστεύω ότι μπορώ να βοηθήσω κάποιον εάν μέσα
μου δυσανασχετώ». Αυτού του είδους η αντιμετώπιση συνιστά
όχι μόνο μια χρήσιμη εκπαίδευση σχετικά με τον τρόπο που λει­
τουργεί ο κόσμος και η αμοιβαία φύση της ψυχοθεραπείας - η
οποία αποτελεί από μόνη της μια διορθωτική εμπειρία στις συ­
γκεχυμένες αντιλήψεις που έχουν σχηματίσει τα άτομα με σο­
βαρές διαταραχές- αλλά είναι και συναισθηματικά ειλικρινής.
Έτσι ο ασθενής θα την εισπράξει με ανακούφιση, έστω και αν
εξακολουθεί να πιστεύει ότι η αμοιβή δεν χρειάζεται να είναι
ιδιαίτερα υψηλή.
Ο τρόπος εργασίας που χρησιμοποιώ με τους περισσότε­
ρους ασθενείς ψυχωτικού επιπέδου είναι αρκετά αυτοαποκαλυπτικός. Τους μιλάω για την οικογένειά μου, την προσωπική μου
ιστορία, ακόμη και για τις απόψεις μου - οτιδήποτε τους βοηθά
να αισθανθούν τόσο άνετα μαζί μου όσο ένας συνηθισμένος άν­
θρωπος. Μια τέτοια προσέγγιση είναι αμφιλεγόμενη, εν μέρει
επειδή δεν αισθάνονται όλοι οι θεραπευτές άνετα με την τεχνι­
κή της αυτοαποκάλυψης, και εν μέρει επειδή περικλείει ορισμέ­
νους κινδύνους, μεταξύ των οποίων και το ενδεχόμενο κάποια
πλευρά από το αποκαλυπτόμενο πρόσωπο του θεραπευτή να
υποκινήσει μια ψυχωτική αντίδραση στον ασθενή. Η αιτία εντο­
πίζεται στην αντίθεση ανάμεσα στα συμβιωτικά οργανωμένα
άτομα και στα άτομα που έχουν επιτύχει περισσότερη εξατομί­
κευση. Οι πρώτοι έχουν τόσο απόλυτες αντιδράσεις μεταβίβα­
σης, ώστε ο μόνος τρόπος για να κατανοήσουν το πώς δια­
στρεβλώνουν την πραγματικότητα είναι να τη δουν να χρωματί­
ζεται με καθαρά χρώματα μπροστά τους· αντίθετα οι δεύτεροι
έχουν ήπιες και ασυνείδητες μεταβιβάσεις που έρχονται στην
επιφάνεια μόνο όταν ο θεραπευτής διατηρεί μια προσεκτική
αδιαφάνεια για την προσωπική του ζωή.

182

Εννοιολογικά ζητήματα

Ο ασθενής νιώθει τέτοιο τρόμο πιστεύοντας ότι βρίσκεται
στα χέρια ενός ισχυρού, απόμακρου και ίσως καταδιωκτικού
Άλλου, ώστε τα οφέλη που προκύπτουν από μια πιο ανοικτή
στάση του θεραπευτή ίσως να υπερτερήσουν των κινδύνων. Και
αν κάποια αποκάλυψη από την πλευρά του θεραπευτή σχετικά
με τον εαυτό του προκαλέσει ψυχωτική αντίδραση στον ασθε­
νή, είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί. Εξάλλου, η μη αποκάλυψη
συνεισφέρει στην εκδήλωση μιας ψυχωτικής αντίδρασης. Στην
πραγματικότητα, κατά τη διάρκεια της θεραπείας με πιο διαταραγμένα άτομα είναι αναπόφευκτες κάποιες πρόσκαιρες απο­
τυχίες που είναι αδύνατον να προληφθούν με την εφαρμογή
μιας «σωστής» τεχνικής. Κάποτε προκάλεσα σε έναν νεαρό πα­
ρανοϊκό άνδρα την έντονη παραληρητική ιδέα ότι ήθελα να τον
σκοτώσω, επειδή, χωρίς να το σκεφτώ, σκότωσα ένα έντομο
μπροστά του. Η δική του αντίληψη γι’ αυτή την πράξη ήταν:
«Σκότωσες ένα ζωντανό πλάσμα!».
Ένας άλλος τρόπος με τον οποίο ο θεραπευτής δείχνει εν­
διαφέρον, και κατά συνέπεια μπορεί να πείσει τον ασθενή με
ψυχωτική οργάνωση ότι αξίζει την εμπιστοσύνη του, είναι να
προσπαθήσει να τον εκπαιδεύσει σε μια μέθοδο επίλυσης προ­
βλημάτων η οποία είναι πολύ πιο συγκεκριμένη από αυτήν που
θα δικαιολογούσε η ψυχοθεραπεία με πιο υγιή άτομα. Σε αυτό
το πλαίσιο, οι Karon και VandenBos (1981) έχουν αναφερθεί
στην αξία της παροχής πρακτικών συμβουλών στους ασθενείς
που πάσχουν από αϋπνία. Ένας άλλος τρόπος είναι η συμπα­
ράσταση προς τον ασθενή σε συγκεκριμένα ζητήματα. Για πα­
ράδειγμα, ο θεραπευτής θα μπορούσε να πει: «Νομίζω ότι είναι
σημαντικό να πας στην κηδεία της αδερφής σου. Ξέρω ότι δεν
θα είναι εύκολο, αλλά φοβάμαι ότι αν το αποφύγεις θα κατηγο­
ρείς πάντοτε τον εαυτό σου, αφού δεν θα σου δοθεί άλλη ευ­
καιρία. Θα είμαι εδώ όταν επιστρέψεις για να σε βοηθήσω να

Κλινικές επιπτώσεις

183

αντιμετωπίσεις οποιαδήποτε αναστάτωση νιώθεις». Η καθοδή­
γηση από το θεραπευτή είναι συνήθως κάτι που αποφεύγεται
με πιο υγιή άτομα, καθώς αυτή η συμπεριφορά τοποθετεί έμμε­
σα το άτομο που έχει αποκτήσει ψυχική αυτονομία πίσω στη
βρεφική κατάσταση.
Θα πρέπει να σημειώσω ότι η αυτοαποκάλυψη και η παροχή
συμβουλών αποτελούν πλευρές της υποστηρικτικής θεραπείας
οι οποίες δεν αντιστρέφονται. Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος θε­
ραπευτής έχει κάνει λάθος διαγνωστική εκτίμηση για έναν
ασθενή, υποτιμώντας την κατάσταση της υγείας του, τότε δεν
μπορεί να ξαναγίνει αόρατος. Η θεραπεία μπορεί να μετακινη­
θεί από την αποκαλυπτική μέθοδο προς την πιο εκφραστική μέ­
θοδο, ή από την εκφραστική στην περισσότερο υποστηρικτική
θεραπεία (όταν μια αρχική διάγνωση ήταν υπέρ του δέοντος αι­
σιόδοξη), δεν είναι όμως δυνατόν για ένα θεραπευτή να αναλύ­
σει τη μεταβίβαση τη στιγμή που έχει γίνει πιο «πραγματικός»
στον πελάτη του.
Έως αυτό το σημείο ο αναγνώστης θα έχει αντιληφθεί ότι ο
τρόπος με τον οποίο ένας θεραπευτής σχετίζεται με άτομα που
βρίσκονται σε ψυχωτικό επίπεδο οργάνωσης θα πρέπει να είναι
πολύ πιο κατευθυντικός (όχι όμως απολυταρχικός) από ό,τι με
ασθενείς που βρίσκονται σε ανώτερα επίπεδα λειτουργικότη­
τας. Ενεργώντας ως άνθρωπος ίσος προς τον απέναντι του,
από τη θέση όμως του ειδικού, ο θεραπευτής βοηθά τους φοβι­
σμένους ασθενείς να αισθανθούν πιο ασφαλείς. Φυσικά, τα ζη­
τήματα στα οποία ένας θεραπευτής γίνεται κατευθυντικός θα
πρέπει να είναι αυτά για τα οποία αισθάνεται σε γενικές γραμ­
μές σιγουριά. Τελικά, ακόμη και οι πιο διαταραγμένοι ασθενείς,
καθώς προχωρούν στη θεραπεία τους, θα αναπτύξουν αρκετή
ασφάλεια μέσα στη σχέση ώστε να εκφράσουν κάποτε μια δια­
φορετική άποψη, και ο θεραπευτής θα αισθανθεί υπερηφάνεια

184

Εννοίολογικά ζητήματα

για το ότι συνέβαλε με τον τρόπο του στην ανάπτυξη της γνή­
σιας ψυχικής ανεξαρτησίας του ατόμου.

Υποστηρικτική τεχνική: εκπαιδεύοντας τον ασθενή
Μια δεύτερη πτυχή της υποστηρικτικής θεραπείας, σχετική με
το θέμα που αναλύεται και την οποία θα ήθελα να τονίσω, είναι
ο εκπαιδευτικός ρόλος του θεραπευτή. Τα άτομα με ψυχωτικό
επίπεδο οργάνωσης βιώνουν μεγάλη γνωστική σύγχυση, ιδιαί­
τερα σε σχέση με τα συναισθήματα και τις φαντασιώσεις τους.
Αν οι ερευνητές που ασχολούνται με τη μελέτη των δυναμικών
στις οικογένειες σχιζοφρενών έχουν δίκιο (Singer & Wynne,
1965a, 1965b' Mischier & Waxier, 1968' Bateson et al., 1969'
Lidz, 1973), τότε είναι βέβαιο ότι αυτοί οι ασθενείς μεγάλωσαν
μέσα σε συστήματα τα οποία χαρακτηρίζονταν από τη χρήση
ενός συναισθηματικού γλωσσικού κώδικα ο οποίος προκαλού­
σε συναισθηματική παράλυση και σύγχυση. Τα μέλη μιας τέτοι­
ος οικογένειας είναι δυνατόν να μιλούν για αγάπη την ίδια στιγ­
μή που σε μη λεκτικό επίπεδο εκδηλώνουν μια αντίδραση μί­
σους· είναι δυνατόν να υποστηρίζουν ότι αντιλαμβάνονται τα
συναισθήματα του ασθενή την ίδια στιγμή που τα διαστρεβλώ­
νουν, και ούτω καθεξής. Κατά συνέπεια, τα άτομα που τείνουν
προς την ψύχωση συχνά είναι απαραίτητο να εκπαιδευτούν στο
τι είναι τα συναισθήματα, με ποιο τρόπο διαφέρουν από τις
πράξεις, πώς όλοι μας τα χρησιμοποιούμε στις φαντασιώσεις
μας- πρέπει να μάθουν ότι τα συναισθήματα είναι φυσικές αντι­
δράσεις και ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν είναι κοινά
για όλους τους ανθρώπους, παρότι οι ασθενείς αυτοί πιστεύ­
ουν ότι αποτελούν την προσωπική τους τραγωδία.
Ένα μέρος του εκπαιδευτικού ρόλου του θεραπευτή είναι η

πα­ ρόλο που κάθε άνθρωπος βιώνει κάποια σεξουαλικά συναισθή­ ματα για άτομα και των δύο φύλων. Η αντίδρασή μου σε μια πιο υγιή γυναίκα θα ήταν να την ενθαρρύνω να προχωρήσει σε συνειρ­ μούς. Στη συνέχεια αναδιατύπωσα την ανησυχία της λέγοντας ότι ουσιαστικά αυτή αποτελούσε ένα ακόμη πα­ ράδειγμα της μεγαλύτερης ευαισθησίας που είχε αναφορικά με την ικανότητα επαφής της με την εσωτερική της ζωή σε σύγκρι­ ση με αυτή που έχουν οι περισσότεροι άνθρωποι.Κλινικές επιπτώσεις 185 απόδοση φυσιολογικών διαστάσεων στα προβλήματα του κάθε ασθενή. σαν να προσδο­ κούσε ότι θα νιώσω φρίκη από το ενδεχόμενο να έλκεται σεξου­ αλικά από εμένα) και συνέχισα λέγοντας ότι. σε αυτή τη μανιοκαταθλιπτική γυναίκα ανέφερα με φιλικό ύφος ότι ένιωθα κολακευμένη (επειδή έδειχνε τρομοκρατημένη. Ωστόσο. δεν είναι λεσβία. Επανέλαβα . Η ενεργητική ενασχόληση του θεραπευτή με όλα όσα προβληματίζουν τον ασθενή . Πρόσθεσα ότι ο μόνος τρό­ πος με τον οποίο πιθανόν να διέφερε από τους υπόλοιπους ήταν στο ότι εκείνη είχε συνειδητοποιήσει αυτή την πτυχή της. από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω βάσει του ιστορικού της.και η αναπλαισίωσή τους ως φυ­ σιολογικών πλευρών της ανθρώπινης υπόστασης κάθε ατόμου που έχει την ικανότητα συναισθηματικής ανταπόκρισης. Για παράδειγμα. υποθέτοντας ότι μπορούσε να αντέξει το άγχος της για το σεξουαλικό προσανατολισμό της και ότι μπορούσε επίσης να καταλήξει σε ενδιαφέρουσες ανακαλύψεις για πτυχές του εαυτού της που δεν είχε συνειδητοποιήσει. ενώ πολλοί άλλοι είναι εύκολο να κρατούν ασυνείδητες τέτοιου είδους αντιλήψεις. μία από τις ασθενείς μου αναστατώθηκε πολύ όταν ανακάλυψε ότι θαύμαζε τα πόδια μου την ώρα που άνοιγα ένα παράθυρο.είναι ιδιαίτερα σημαντική και μπορεί να βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό ένα άτομο που βρίσκεται καθηλωμένο στο στάδιο της συμβίω­ σης. και ανησύχησε μήπως αυτό το γεγονός υποδήλωνε ότι είναι λεσβία.

μου εκμυστηρεύτηκε ότι υπήρχαν φορές που πίστευε ότι είχε γίνει ο πατέρας του: ο εαυτός του είχε πεθάνει και ο πατέρας του είχε καταλάβει το σώμα του. μεταμορ­ φώνονταν στον πατέρα του και προσπαθούσαν να τον σκοτώ­ . ότι δηλαδή πρόκειται για μια κατάσταση η οποία χαρακτηρίζεται από την ανυπαρξία αμυνών.186 Εννοιολογικά ζητήματα ότι ο δικός μου ρόλος στην περίπτωσή της είχε να κάνει με την προσπάθειά μου να τη βοηθήσω να αισθανθεί πιο άνετα με το γεγονός ότι συχνά έρχεται σε επαφή με πλευρές της ανθρώπι­ νης ψυχολογίας τις οποίες οι περισσότεροι κρατούν μακριά από τη συνείδηση. Για να επιτύχει σε αυτή την προσπάθεια ο θεραπευτής χρη­ σιμοποιεί τη συσσωρευμένη ψυχαναλυτική εμπειρία. συνέβαλαν στην ανά­ πτυξη αυτής της διαφοράς στη θεραπευτική τεχνική. σε αντίθεση με την κατάσταση της νεύρωσης η οποία χαρακτηρίζεται από υπερβολικές άμυνες. Οι πρώτες απόψεις για την ψύχωση. μέσα στα οποία διάφορα τέρατα τον καταδίωκαν. Τα άτομα που τείνουν προς την ψύ­ χωση βιώνουν μια κατάσταση τραυματικής υπερδιέγερσης ερ­ χόμενα σε επαφή με υλικό που πηγάζει από την πρωτογενή διεργασία' ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορούν να ανακουφι­ στούν από την αναστάτωση που τους προκαλεί αυτό το υλικό είναι να το αντιληφθούν ως κάτι φυσιολογικό. Ένας νεαρός άνδρας. παρουσιά­ ζοντας στον ασθενή όσα έχει μάθει για την ανθρώπινη ψυχολο­ γία. Σήμερα είμαστε σε θέση να ξέρουμε ότι τα άτομα με ψυχωτική οργάνω­ ση διαθέτουν μια σειρά αμυνών σε πρωτόγονη μορφή και δεν είναι δυνατόν να αναλυθούν χωρίς ο πελάτης να αισθανθεί ότι στερείται έναν από τους λίγους τρόπους που έχει για να ανα­ κουφιστεί από το φόβο του. Έβλεπε επίσης κάποια όνειρα που είχαν το ίδιο μοτίβο. που υπήρξε ασθενής μου για σύντο­ μο χρονικό διάστημα λόγω της ψυχωτικής αντίδρασης που είχε παρουσιάσει όταν πέθανε ο πατέρας του.

βοη­ θά το άτομο να εισέλθει σε έναν κόσμο υψηλότερης ψυχικής συνθετότητας και εμμέσως το προσκαλεί να «ενωθεί με την αν­ θρώπινη φυλή». Είχε μάλιστα έναν τεράστιο φόβο ότι ο νεκρός πατέρας του. Στα περισσότερα άτομα με ψυχωτική-συμβιωτική δομή προσωπικότητας. αυτή ήταν μια προσπάθεια μείωσης του άγχους. επειδή ο ίδιος παρέμενε ζω­ ντανός· αυτή την ενοχή τη χειριζόταν μέσω της φαντασίωσης ότι εκείνος είχε πεθάνει και όχι ο πατέρας του. Αυτή η στάση. τα οποία τους θεωρούν παράξενους. έχει ανα­ τεθεί ο ρόλος του αρρώστου. αρχικά από τις οικογένειές τους και αργότερα από άλλα κοινωνικά συστήματα. ο οποίος όσο ζούσε ήταν ένας δύσκολος και τιμωρητικός γονέας. εξη­ γώντας του παράλληλα ότι η πεποίθησή του για την εισβολή του πατέρα του στο σώμα του εξέφραζε ένα πλήθος φυσιολογι­ κών αντιδράσεων απέναντι στο θάνατο ενός γονέα. τότε δεν βρισκόταν κάπου αλλού σχεδιάζοντας να δολοφονήσει το γιο του για το αμάρτημα που είχε διαπράξει ζώντας περισσότερο από εκείνον. Πρώτον. Τον καθησύχασα λέγοντάς του ότι όσο θα περνούσε ο καιρός αυτό το συναίσθημα θα έφθινε. εξέ­ φραζε την ενοχή του ασθενή μου. Τρίτον. η λογική της οποίας ήταν ότι εάν ο πατέρας του ζούσε στο δικό του σώμα. Έτσι τα άτομα αυτά έρχονται στη θερα­ . παρόλο που δεν τη συνειδητοποιούν πάντοτε. υποδήλωνε μια αντίδραση άρνησης του θανάτου του πατέρα που είναι μια φυσιολογική φάση του πένθους. Δεύτερον. επειδή μετριάζει το φόβο του ότι μπορεί να τρελαθεί. ήδη από πολύ νεαρή ηλικία. Αυτό το είδος της ενεργητικής. ήταν ικανός να εισβάλει στο σώμα του από τον τάφο. επίσης. εκπαιδευτικής στάσης του θεραπευτή έχει ζωτική σημασία για τη συναισθηματική ισορρο­ πία ενός ατόμου που βιώνει ψυχωτικό άγχος. Τον διαβεβαίωσα ότι αυτή ήταν μια φυσιολογική φαντασίωση την οποία έχουν οι άνθρωποι που πενθούν.Κλινικές επιπτώσεις 187 σουν.

με τους οποίους ο θεραπευτής εργάζεται «από την επιφάνεια προς το βάθος» (Fenichel. Παρεμβάσεις οι οποίες πλαισιώνουν υποστηρικτικά το άτομο. παρά να περιμένει την απόλυτη κατανόηση της πραγματικότητας από τον ασθενή. Αυτές οι ονομασίες δείχνουν μια αντίθεση προς το εί­ δος της ερμηνείας που βοηθά τους νευρωτικούς ασθενείς. Αυτός ο τρόπος παρέμβασης αναπτύχθηκε αρχικά για τα παι­ διά στα οποία διάφορες πρωτόγονες ενασχολήσεις συνυπήρχαν με φόβους παλινδρόμησης (Bornstein 1949) και έχει ονομαστεί «αναδόμηση προς τα άνω» (R. είναι ανακουφιστικά διορθωτικές και έχουν μια αυτοεκπληρούμενη επίδραση. Μ. 1941). είναι ση­ μαντικό να δεχτούμε τις εξηγήσεις του ασθενή σαν «μια καλή πρώτη προσέγγιση» που είναι «η καλύτερη υπόθεση» ή «η προ­ σωρινή κατανόηση». Στην εφαρμογή αυτής της τεχνικής ο θεραπευτής είναι πιο σημαντικό να εκφράζει τη γενική προσδο­ κία ότι η κατανόηση θα επέλθει σταδιακά. Κατά παράξενο τρό­ πο. 1951· Greenson. . αντιμετωπίζοντας οποιαδήποτε άμυ­ να βρίσκεται εγγύτερα στη συνείδηση. αυτό το ουσιαστικό κομμάτι της ψυχοδυναμικής εργασίας με φοβισμένους ασθενείς σπανίως καταγράφεται σε βιβλία που αναφέρονται στις τεχνικές.188 Εννοιολογικά ζητήματα πεία αναμένοντας ότι ο θεραπευτής θα σχηματίσει παρόμοια εντύπωση για την έλλειψη της λογικής τους. αντί να το στιγμα­ τίζουν. «ανοδική ερμηνεία» (Horner. κατονομάζει το περιεχόμενό του και εξηγεί για ποιο λόγο αυτό το υλικό έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία βάσει των εμπειριών της ζωής του ασθενή. Στη διαδικασία της ανοδι­ κής ερμηνείας ο θεραπευτής διερευνά άμεσα το βάθος του υλι­ κού που εμφανίζεται. Από τη στιγμή που δεν υπάρχει απόλυτη κατανόηση. Loewenstein. 1990) ή απλά «ερμηνεύοντας ανοδικά». 1967).

προ­ σπαθεί να βοηθήσει το άτομο να δει τι ήταν αυτό που πυροδό­ . Τι πρέπει να κάνει λοι­ πόν: Πρώτον. Δεύτερον. για παράδειγμα. Ωστόσο. ο θεραπευτής περιμένει μέχρι τη στιγμή που ο ασθενής θα κάνει μια παύση για να πάρει ανάσα. καί όχι των αμυνών. Είναι προτιμό­ τερο να περιμένει κανείς πολύ. παρά να μην περιμένει όσο απαιτείται (αυτό για το θεραπευτή μπορεί να σημαίνει ότι θα πρέπει να κάθεται ήσυχα και να παρακολουθεί με συμπάθεια το μεγαλύτερο μέρος της συνεδρίας). Για παράδειγμα. θυμίζοντας στον εαυτό του ότι ο ασθενής που έχει απέναντι του εκείνη τουλάχιστον τη στιγμή τον εμπιστεύεται αρκετά ώστε να εκφράζεται συναισθη­ ματικά χωρίς λογοκρισία. ο θεραπευτής είναι εύκολο να μπει στον πειρασμό να ερμηνεύσει την προβο­ λική άμυνα ή να αντιπαραβάλει τις αντιληπτικές διαστρεβλώ­ σεις του ατόμου με την άποψή του για την πραγματικότητα.τι συνήθως».Κλινικές επιπτώσεις 189 Υποστηρικτική τεχνική: συσχετισμός της αναστάτωσης με συγκεκριμένους ψυχοπιεστικούς παράγοντες Μια τρίτη αρχή της υποστηρικτικής θεραπείας είναι η ερμηνεία των συναισθημάτων και των ψυχοπιεστικών καταστάσεων της ζωής. Αντιμετωπίζοντας έναν ασθενή που εκφράζει θυμό και μίσος ψυχωτικού βαθμού. και οι δύο αυτές στρατηγικές δημιουργούν στον ασθε­ νή το φόβο ότι ο θεραπευτής έχει συμμαχήσει μυστικά με τους διώκτες του.χωρίς να υπονοεί ότι το περιεχόμενο της αναστάτωσης είναι παράλογο. «σήμερα φαίνεσαι περισσότε­ ρο αναστατωμένος από ό. ο θεραπευτής κάνει ένα σχόλιο -όπω ς. Τέλος. οι θεραπευτές που εργάζονται με σοβαρά διαταραγμένα άτομα πρέπει συχνά να υποστούν τις παρανοϊκές κατηγορίες των ασθενών τους όταν αυτοί αναστατωθούν από κάτι. Ούτε θεωρείται ενδεδειγμένο να μείνει ο θεραπευ­ τής αμέτοχος σε ένα τέτοιο ξέσπασμα.

η πραγματι­ κή πηγή της δυσφορίας του ασθενή σχετίζεται μόνο περιφερει­ ακά με το θέμα του ξεσπάσματος .θα πρέπει ακόμη και να αποδέχεται ενεργητικά το πλαίσιο αναφοράς του ασθενή. Αυτή η σύνδεση δεν είναι τόσο κυνική όσο μπορεί να φαίνεται. δεδομένου ότι πάντοτε υπάρχει κάποια αλήθεια. ενώ περιστασιακά -ό π ω ς παρουσιάζεται στο διασκεδαστικό άρθρο του Robert Lindner (1955) «Το Αεριωθούμενο Ψυχαναλυτικό Ντιβάνι». έχει πολλά κοινά με τις μεταγενέστερες τεχνικές «του θεραπευτικού παρά­ δοξου» που προτιμούν ορισμένοι οικογενειακοί θεραπευτές. Αυτή η προσέγγιση. που αρχικά ονομά­ στηκε «συμμαχία με την αντίσταση» ή άσκηση της «παραδειγ­ ματικής ψυχανάλυσης» (Coleman & Nelson. ακόμη και στα πιο παρανοϊκά κατασκευάσματα. Μόνο όταν ο θεραπευτής συν­ δεθεί με αυτό τον τρόπο με τον ασθενή. 1957). Federn. Παραδείγματα «συναισθηματικής συμμετοχής» με στόχο τη διερεύνηση των παρερμηνειών της πραγματικότητας περιλαμ­ .συνήθως πρόκειται για κά­ ποιο γεγονός που έχει σχέση με αποχωρισμό (το παιδί του ασθενή θα φοιτήσει στο νηπιαγωγείο ή ένας αδερφός ανακοί­ νωσε ότι αρραβωνιάζεται ή ο θεραπευτής ανέφερε κάποια σχέ­ διά του για διακοπές). 1976) έχει μετατρέψει αυτό τον τύπο θεραπείας σε τέ­ χνη υψηλού επιπέδου. Συχνά. ο δεύτερος θα νιώσει ότι γίνεται αρκετά κατανοητός ώστε στη συνέχεια να αποδεχτεί μια ερμηνεία (για παράδειγμα. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας ο θεραπευτής θα πρέπει μερικές φορές να ανεχθεί τον παράδοξο ρόλο τού να φαίνεται ότι επιδοκιμάζει τις διαστρεβλώσεις του ατόμου. Η σχολή του Spotnitz της «Σύγχρονης Ψυχανάλυσης» (για παράδειγμα. Στη συνέχεια ο θεραπευτής δίνει έμφα­ ση στο πόσο πολύ οι αποχωρισμοί έχουν τη δύναμη να μας αναστατώνουν.190 Εννοιολογικά ζητήματα τησε όλη εκείνη τη συναισθηματική ένταση. Spotnitz. 1952).

». Και το πιο σημαντικό είναι ότι ο θεραπευτής προτρέπει τον ασθενή να συζητήσουν για τις ανάγκες του. Με ποιο τρόπο είστε υπεύθυνος.». Ο θεραπευτής απαντά: «Πρέπει να είναι φρικτό να κουβαλάτε ένα τόσο βαρύ φορτίο ενοχής. Συ­ χνά. επειδή έτσι θα τραυμάτιζε την υπερηφάνεια του πελάτη. «ομολογεί» ότι ο ίδιος είναι υπεύθυνος για τη σφαγή στη Μέση Ανατολή. Τι συμβαίνει.Κλινικές επιπτώσεις 191 βάνουν προσεγγίσεις όπως αυτές που αναφέρονται παρακάτω. Ένας άλλος πελάτης πέφτει σε βαριά σιωπή και. μέχρι το τέλος της συνεδρίας ο ασθενής επαναπροσανατολίζεται στην πραγματικότητα και αποχωρεί με καλύτερη διά­ θεση. προσπάθησε να τον δηλητηριάσει. Προσέξτε ότι σε όλες τις περιπτώσεις ο θεραπευτής δεν εκ­ φράζει τη συμφωνία του με τις ερμηνείες που δίνει ο ασθενής για τα γεγονότα. Μερικές φορές ο θεραπευτής μπορεί να επιτείνει αυτή τη διεργασία ρωτώντας ευγενικά τις εναλλακτι­ κές ερμηνείες των αντιλήψεων του ασθενή. η νο­ σοκόμα στο χώρο υποδοχής. οι παρανοϊκές διαστρεβλώσεις που έχει σχηματίσει σταδιακά αλλάζουν. Συνήθως. Μια ασθενής εισβάλλει στο γραφείο του θεραπευτή της κατηγο­ ρώντας τον ότι έχει συνωμοτήσει για τη δολοφονία της. Αντί ο θεραπευτής να αμφισβητήσει την ύπαρξη της συνωμοσίας ή να πει ότι στο πρόσωπό του η ασθενής προβάλλει τις δικές της δο­ λοφονικές επιθυμίες. υπό την προϋπόθε­ ση ότι του έχει πρώτα δώσει τον ψυχικό χώρο να ξεσπάσει. . λέει: «Συγγνώμη! Αν όντως έχω εμπλακεί με μια τέτοια συνωμοσία δεν το γνώριζα. Ένας ασθενής εκμυστηρεύεται στο θεραπευτή του ότι η συνάδελφος και φίλη του τελευταίου. όταν παρακινείται να μιλήσει.». ούτε όμως τις απορρίπτει. Ο θεραπευτής απαντά: «Φοβερό! Για ποιο λόγο υποθέτετε ότι είναι τόσο θυμωμένη μαζί σας ώστε να προσπαθήσει να σας σκοτώσει. από τη στιγμή που ο πελάτης ξε­ θυμαίνει.

τις οποίες έχουν σε μεγάλο βαθμό πολλοί θεραπευ­ τές. για παρά­ δειγμα. Η προσέγγιση αυτή διευκο­ λύνεται από τα χαρακτηριστικά της αντιφοβίας και της παντο­ δυναμίας. Ταυτόχρονα όμως μπορεί να προκαλέσει τη συναισθηματική εξάντληση. Όσοι δεν διαθέτουν τέτοια χαρακτηριστικά είναι καλύτερα να στρέψουν το ενδιαφέρον τους σε άλλες περιοχές των υπη­ ρεσιών ψυχικής υγείας. 1986).192 Εννοιολογικά ζητήματα Έως αυτό το σημείο ο αναγνώστης θα έχει μάλλον κατανοή­ σει πόσο διαφορετική είναι η εργασία του ψυχαναλυτή με άτο­ μα με ψυχωτικό επίπεδο οργάνωσης του χαρακτήρα από ό. Ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που πρέπει να μάθει ένας εκπαιδευόμενος είναι με ποια είδη ατόμων αισθάνεται άνετα και θεραπεύει αποτελεσματικά και ποια είδη ατόμων θα πρέπει να παραπέμπει. Δεν έχουν όλοι οι ψυχαναλυτές την κατάλληλη ιδιοσυγκρασία για να νιώσουν άνετα εφαρμόζο­ ντας αυτό το είδος της θεραπείας.τι με άτομα νευρωτικού επιπέδου.τι η ίδια θεραπεία με υγιέστερους ασθενείς. τη σύγχυ­ . η οποία καλλιεργεί πα­ ράλληλα τη δημιουργικότητα του θεραπευτή. Η θεραπεία με άτομα που πάσχουν από σοβαρότερες διαταραχές μπορεί να αποβεί σωτή­ ρια για τη ζωή τους· η εξειδίκευση των θεραπευτών σε αυτό τον τομέα είναι πολύ πιο σπάνια από την εξειδίκευση στη θεραπευτι­ κή αντιμετώπιση υγιέστερων ατόμων. A Recovering Patient.. (μια θέση την οποία θεωρώ συγκρίσι­ μη με το επιχείρημα ότι οι καρκινοπαθείς πρέπει να παίρνουν ασπιρίνη) η ψυχοθεραπεία με τα ψυχωτικά άτομα είναι αποτελε­ σματική και γίνεται αποδεκτή με ευγνωμοσύνη (βλ. Παρά την προκα­ τάληψη που επικρατεί σε σχέση με το οικονομικό κόστος που συνεπάγεται η θεραπεία. Η υποστηρικτική θεραπεία με ψυχωτικούς ασθενείς και με ασθενείς που βρίσκονται κοντά στην ψύχωση έχει διαφορετι­ κούς στόχους και συνεπάγεται άλλο είδος ικανοποίησης από ό. Είναι μια νοητικά και συ­ ναισθηματικά ενδιαφέρουσα διαδικασία.

Ο στόχος της θεραπείας που απευθύνεται σε άτομα με μεταιχμιακή δομή χαρακτήρα είναι η δημιουργία μιας αίσθησης του εαυτού που χαρακτηρίζεται από απαρτίωση. η οποία εκτείνεται από το όριο των νευρώσεων έως το όριο των ψυχώσεων (Grinker et al. τόσο περισσότερες πιθανότητες υπάρχουν να ανταποκριθεί ικανοποιητικά σε ένα πιο «αποκαλυπτικό» είδος θεραπείας. Σε γενικές γραμ­ μές.193 Κλινικές επιπτώσεις ση και την αποθάρρυνση του θεραπευτή. Το άτομο του νευρωτικού επιπέδου διακατέχεται επίσης από κάποιες μεταιχμιακές τάσεις και το αντίθετο. Έτσι.. Οι άν­ θρωποι δεν χαρακτηρίζονται από μία και μοναδική διάσταση.. 1968) -ό ρ ια τα οποία είναι κάπως αυθαίρετα. σταθερότητα. αλλά υπάρχει και μια μεγάλη διαβάθμιση της σοβαρότητας της μεταιχμιακής κατηγορίας. ενώ οι πελάτες με χαρα­ κτήρα που προσεγγίζει το όριο της ψύχωσης θα ανταποκριθούν καλύτερα σε μια θεραπεία υποστηρικτικού τύπου.. δεν υπάρχει μόνο διαφορά ανάμεσα σε ένα καταθλιπτικό άτομο με μεταιχμιακή δομή του χαρακτή­ ρα και σε ένα ναρκισσιστικό ή παρανοϊκό άτομο με την ίδια δο­ μή. όμως. και αναπόφευκτα να τον φέρει αντιμέτωπο με τα όρια της ικανότητάς του να πετυχαί­ νει δραματικές αλλαγές.. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι όσο στο νευρωτικό επίπεδο βρίσκεται εγγύτερα η προσωπικότητα ενός ατόμου. . η θεραπεία επιλογής για τα άτομα με μεταιχμιακό επίπεδο οργάνωσης της προσωπικότητας είναι η εκφραστική ψυχοθεραπεία. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΕΤΑΙΧΜΙΑΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ Ο όρος μεταίχμιο περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος διαφορετι­ κών καταστάσεων.

Adler & Buie. 1979' Gio­ vacchini & Boyer. 1968’ Kernberg. & Atwood. Blanck & R. είναι δυνατόν να μετακινηθούν στα­ διακά από την αρχική ιδιόμορφη αντιδραστικότητά τους σε μια σταθερή εμπιστοσύνη στις αντιλήψεις. 1954). 1988). Παρ’ όλα αυτά. Συχνά μάλιστα σε διάφορα βιβλία και άρθρα σχετικά με την ψυχαναλυτική θεραπεία γίνονται αναφορές στις ειδικές τεχνικές προϋποθέσεις που απαιτούνται για να εργαστεί κανείς με πιο διαταραγμένους αλλά όχι ψυχωτικούς ασθενείς (για παράδειγμα. 1985' G. 1986' Searles. 1953' Stone. Τα άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότητας. Στη βιβλιογραφία επικρατεί μεγάλη ασυμφωνία ως προς την τεχνική που θεωρεί­ ται κατάλληλη για τους ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας. 1982' Pine. Balint. . συνεπώς λίγες σελίδες δεν είναι δυνατόν να καλύψουν όλες τις αποκλίσεις. Eissler. παρά τις αντιστά­ σεις που προβάλλουν στους θεραπευτές τους και ιδιαίτερα στην αρχή της θεραπείας. τα συναισθήματα και τις αξίες τους. 1975' Masterson. Παράλληλος στόχος είναι η ανάπτυξη της ικανότητας του θεραπευόμενου να αγαπά τους άλλους παρά τα ελαττώματα και τις αντιθέσεις τους. Οι ψυχαναλυτές οι οποίοι υποστηρίζουν διαφορετικές από­ ψεις σχετικά με τα αρχικά αίτια της μεταιχμιακής δομής της προσωπικότητας έχουν εστιάσει την προσοχή τους σε διαφορε­ τικές πλευρές της θεραπείας (για παράδειγμα. 1976' G. Brandchaft. Blanck. 1986' Stolorow.194 πολυπλοκότητα και αυτοεκτίμηση. 1987Meissner. θα αναφερθώ σε κάποιες αρχές της θεραπείας οι οποίες θα γίνουν κατανοη­ τές ακόμη και από τα άτομα που δεν έχουν ιδιαίτερες γνώσεις ψυχανάλυσης.

είναι πιθανό να περάσουν αρκετά χρόνια μέχρι να δημιουργήσουν το είδος της θεραπευτικής συμμαχίας που ένας νευρωτικός ασθενής θα δημιουργούσε μέ­ σα στα πρώτα λεπτά της συνάντησής του με το θεραπευτή. το οποίο δεν διαθέτει καμιά ικανότητα σύνθεσης μεμονωμένων στάσεων. Οι περισσότερες από αυτές πηγάζουν από το γεγονός ότι εξ ορισμού ένα άτομο με μεταιχμιακή δομή προσωπικότητας δεν διαθέτει ένα παρατηρησιακό Εγώ που να είναι προϊόν της συνθετικής λειτουργίας του Εγώ και που να βλέπει τα πράγματα όπως τα βλέπει ο θεραπευτής. Παρότι οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση έχουν πιο αναπτυγμένη την ικανότητα να εμπιστεύονται σε σύγκριση με ασθενείς με ψυχωτική οργάνωση. Αντίθετα. Σε αυτήν ο ασθενής ενθαρρύνεται να εκφράσει όσα περνούν από το μυαλό του. το άτομο με μεταιχμιακή οργάνωση ταλαντεύεται ανάμεσα στη συμβιωτική προσκόλ­ ληση και στην εχθρική απομάκρυνση. οπότε δεν απαιτούν από το θεραπευτή να τους αποδεικνύει ακατάπαυστα ότι μέσα στο γραφείο του είναι ασφαλείς. ενώ ο θεραπευτής αναλαμβάνει να τον βοηθήσει να ανακα­ λύψει το νόημά τους. ο ασθενής βιώνει χαοτικές μετατοπίσεις μεταξύ διαφορετικών κα­ ταστάσεων του Εγώ. Και οι δύο πλευρές προσδοκούν ότι η αλ­ λαγή και η ανάπτυξη θα συντελεστούν μέσω ενός συνδυασμού ενόρασης και καλής προσωπικής σχέσης. Ενώ το άτομο με ψυχωτική οργάνωση χαρακτηρίζεται από την τάση της ψυχολογικής συγχώνευσης με τον κλινικό και το άτο­ μο με νευρωτική οργάνωση χαρακτήρα από την τάση να διατη­ ρεί μια σαφώς διαφορετική ταυτότητα. Εντούτοις υπάρχουν σημαντικές διαφορές.Κλινικές επιπτώσεις 195 Εκφραστική τεχνική: η διαφύλαξη των ορίων Η εκφραστική θεραπεία έχει κοινά στοιχεία τόσο με την υπο­ στηρικτική όσο και με την αποκαλυπτική θεραπεία. προκαλώντας σύγχυση .

καθώς δοκιμάζονται τα όρια της σχέσης με το θεραπευτή.196 Εννοιολογικά ζητήματα στον εαυτό του και στους άλλους. ο πελάτης που κοιμάται στο πάτωμα του χώρου αναμονής). «Θα προδίδατε για κάποιο λόγο την εμπιστοσύνη που σας δεί­ χνω.». Αυτό το πλαίσιο δεν περιλαμβάνει μόνο διακανονισμούς για το χρόνο και την καταβολή της αμοι­ βής.». τα οποία με άλλους πελά­ τες θεωρούνται δεδομένα. Οι όροι αυτοί θα τηρούνται αυστηρά και . «Μπορώ να κοιμάμαι στο πάτωμα του χώρου αναμονής του γραφείου σας. Και οι δύο προαναφερθείσες καταστάσεις προκαλούν αναστάτωση: η μία εγείρει τον κίνδυνο της εγκόλπωσης και η άλλη τον κίνδυνο της εγκατάλειψης. Με δεδομένη την αστάθεια της κατάστασης του Εγώ των μεταιχμιακών ασθενών.».». μία πολύ σημαντική διάσταση της θερα­ πείας τους είναι η δημιουργία συνθηκών σταθερότητας στα πλαίσια της θεραπείας -αυτό που ο Robert Langs (1933) ονό­ μασε «θεραπευτικό πλαίσιο». «Θα γράψετε στον καθηγητή μου για να του πείτε ότι δεν πήγα στις εξετάσεις λόγω υπερβο­ λικού άγχους. «Και τι έγινε αν έχω τάσεις αυτοκτονίας. αλλά είναι δυνατόν να περιέχει ένα πλήθος άλλων αποφά­ σεων σχετικά με τα όρια της σχέσης. Συνεπώς αυτό που ο θεραπευτής πρέπει να γνωρίζει είναι όχι τόσο το ποιοι όροι θα πρέπει να τεθούν (αυτοί μπορεί να ποικίλουν ανάλογα με την προσωπικότητα του ασθενή και τις προτιμήσεις του θεραπευτή). αλλά πόσο μεγάλη σημασία έχει το να τεθούν όροι.». Κάποια άλλα εκφράζονται με εκδραμάτιση (για παράδειγ­ μα. Συνήθη ζητήματα που θέτουν οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση είναι: «Μπορώ να σας τηλε­ φωνώ στο σπίτι. «Πόσο αργά μπορώ να ακυρώσω μια συνεδρία χωρίς να με χρεώσετε. Οι πιθανές μορφές έκφρασης είναι απεριόριστες με τους ασθενείς που χαρακτηρίζονται από μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπι­ κότητας. Μερικά από αυτά τα ζητήματα τίθενται με τη μορφή ερώτη­ σης.».

Πιο συ­ γκεκριμένα. συμπεριφορές με χαρακτηριστικά παλινδρόμησης αντιμετωπίστηκαν με επιείκεια από το περιβάλλον τους. Συχνά. Με αυτό τον τρόπο οι ασθενείς έμαθαν ότι είναι αναμενόμενο να εκμεταλλεύονται τους άλλους. ας μου επιτραπεί να τονίσω ότι. και (2) ο θεραπευτής αρνείται να γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης και κατά συνέπεια γίνεται για τον ασθενή ένα πρότυπο αυτοσε­ βασμού. Η άνευ όρων παράδοση σε κάθε μικρή ή μεγάλη απόλαυση προκαλεί αναστάτωση σε ένα άτο­ μο το οποίο αντιμετωπίζει προβλήματα σε ζητήματα αποχωρισμούεξατομίκευσης. πότε θα δημιουργηθεί η θεραπευτική συμμαχία και πότε πραγματικά θα ξεκινήσει η θεραπεία. Συνήθως.Κλινικές επιπτώσεις 197 ο ασθενής θα έχει συγκεκριμένες κυρώσεις σε περίπτωση που δεν τους σεβαστεί4. λαμβάνει όμως ταυτόχρονα δύο πολύ σημαντικά μηνύματα: (1) ο θεραπευτής αντιμετωπίζει τον ασθενή ως ένα ενήλικο άτομο και εμπιστεύεται την ικανότητά του να ανεχθεί τη ματαίωση. οι ιστορίες τέτοιων ασθενών φανερώνουν ότι στο παρελθόν έχουν εκτεθεί σε αντίθετα μηνύματα. ανεξάρτητα από την ικανότητα του θεραπευτή. αλλά ταυτόχρο­ να να γίνονται και οι ίδιοι αντικείμενο εκμετάλλευσης. η πλειονότητα των ατόμων με μεταιχμιακή δομή χαρακτήρα θα συμπεριφερθεί με τρόπους που προκαλούν τη θέσπιση ορίων. όπως ακριβώς προκαλείται αναστάτωση και σε κάθε έφηβο του οποίου οι γονείς δεν επιμένουν στην αναγκαιότητα να αποκτήσει υπεύθυνη συμπεριφορά. ένας ασθενής με μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικό­ τητας αντιδρά με θυμό στα όρια που θέτει ο θεραπευτής του. Οι θεραπευτές που δεν έχουν εμπειρία στη θεραπεία ασθε­ νών με μεταιχμιακή οργάνωση μπορεί συχνά να αναρωτιούνται πότε θα τεθούν οι προϋποθέσεις για τη διεξαγωγή της θεραπεί­ ας. Για να μη θεωρηθούν σκληρά όλα αυτά. ενώ συ­ μπεριφορές κατάλληλες για την ηλικία τους έγιναν δεκτές με αδιαφορία. . Σε αυτές τις ανησυχίες 4.

Η χρονοτριβή σε λε­ πτομέρειες που αφορούν τα όρια είναι κάτι το οποίο πολύ δύ­ σκολα οι εκπαιδευόμενοι ψυχαναλυτές θα θεωρούσαν τμήμα της θεραπείας. εκτός από τις περιπτώσεις των ατόμων που προσεγγίζουν περισσότε­ ρο το όριο της νεύρωσης. Επειδή η ένταση στη θεραπεία με μεταιχμιακούς ασθενείς είναι δεδομένη. τα άτομα που είναι καινούρια στο χώρο της θεραπείας ασθενών με μεταιχμιακή οργάνωση της προσω­ πικότητας μπορεί να αμφιβάλλουν για τις ικανότητές τους ως θεραπευτών. Παρότι τα άτομα αυτά δεν βιώνουν κατακλυσμικές μεταβιβάσεις όπως οι ασθενείς με μεταιχμιακή ορ­ γάνωση. η μεταβίβασή τους είναι αρκετά έντονη και δεν χρειάζεται να ενισχυθεί με τη μεγαλύτε­ ρη ασάφεια που δημιουργείται όταν ο θεραπευτής βρίσκεται εκτός του οπτικού τους πεδίου. είναι προτιμότερο -τόσο για το θε­ ραπευτή όσο και για τον ασθενή. Από τη στιγμή που επιτευχθεί μια συμμαχία νευ­ ρωτικού τύπου. ταλαντούχα και ικανότατα από νοητική άποψη -άτομα με τα οποία φυσιο­ λογικά ένας θεραπευτής θα ήθελε να προχωρήσει σε διαφορε­ τικά ζητήματα στα πλαίσια της θεραπείας. Είναι ιδιαίτερα ενοχλη­ τικό για ένα θεραπευτή να ξοδεύει τόσο πολύ χρόνο σε ζητήμα­ τα ορίων με άτομα που πολύ συχνά είναι ευφυή. ο ασθενής θα έχει πραγματοποιήσει ένα πραγ­ ματικά γιγάντιο βήμα στην εξέλιξή του. μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις (όπως η προσωρινή αύξηση της τάσης για αυτο­ κτονία ή η ανάγκη αυξημένης υποστήριξης κατά τη διάρκεια . Έτσι.198 Εννοιολογικά ζητήματα ένας έμπειρος θεραπευτής μπορεί να απαντήσει ότι το σύνολο της εργασίας που αποσκοπεί στη δημιουργία συνθηκών οι οποίες θα οδηγήσουν στη θεραπευτική συμμαχία συνιστά και τη θεραπεία.η θεραπεία να διεξάγεται πρόσωπο με πρόσωπο. Μια άλλη πλευρά των συνθηκών της θεραπείας με ασθενείς αυτής της κατηγορίας είναι η προϋπόθεση ότι γενικά. είναι ευάλωτα στην ψύχωση.

Για παράδειγμα. Θα πρέπει να εφιστά την προσοχή του ασθενή στα θέματα που ανακινούνται («το λιγότερο είναι περισσότερο») και να τα ερμηνεύει με τρόπο ουσιαστικό ο οποίος θα έχει τη δύναμη της συναισθημα­ τικής επιρροής (Fenichel. θα θέλα­ τε και να τη σκοτώσετε». με τρόπο που δείχνει ότι δεν έχει επαφή με τα αρνητικά της συναισθήματα. 1968). με την οποία βρίσκεται σε ανταγωνισμό. . Ο θεραπευτής μπορεί να σχολιά­ σει τα λεγόμενό της ως εξής: «Παρά τα όσα μου λέτε. όπως συμβαίνει στην κλασική ψυχανάλυση. Συχνά. Εκφραστική τεχνική: λεκτική έκφραση αντιθετικών συναισθηματικών καταστάσεων Ένα δεύτερο σημείο στο οποίο θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός ο θεραπευτής που ασχολείται με ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση είναι ο τρόπος με τον οποίο διατυπώνει τις ερμηνείες του. Ή όταν αντιμετωπίζει έναν άντρα που διαρκώς προβαίνει σε συνειρμούς σχετικά με το πόσο ανεξάρ­ τητο και ελεύθερο πνεύμα είναι. στην οποία ο ασθενής έχει συνεί­ δηση μόνο μιας ορισμένης περιοχής των συναισθημάτων του. ο θεραπευτής μπορεί να πει: «Κι όμως. Με τους ασθε­ νείς που χαρακτηρίζονται από νευρωτική οργάνωση ο θεραπευ­ τής θα πρέπει να είναι φειδωλός στο σχολιασμό του. σε αυτές τις περιπτώσεις ο θεραπευτής ερμηνεύει την άλλη όψη μιας σύγκρουσης. πάντοτε ανησυχείτε για το τι θα σκεφτώ για σας».Κλινικές επιπτώσεις 199 αποχής από τον εθισμό σε κάποια ουσία) αυξάνεται η συχνότη­ τα των συναντήσεων σε περισσότερες από τρεις την εβδομάδα. Ας δούμε πρώτα τη διαφορά ανάμεσα στους νευρωτικούς και τους μεταιχμιακούς ασθενείς. 1951' Hammer. μια γυναίκα με νευρωτική οργάνωση μπορεί να μιλά με ενθουσιασμό για μια φίλη της. 1941' Colby.

Αν όμως ο θε­ ραπευτής απευθυνθεί με τον ίδιο τρόπο σε έναν μεταιχμιακό ασθενή. Για τους λόγους που προαναφέρθηκαν. εκτός από την περίπτωση που η ερ­ μηνεία διατυπωθεί διαφορετικά. νιώθουν ότι ο θεραπευτής τούς κατανοεί. Ακόμη και αν πληγω­ θούν. Ένας θεραπευτής που ασχολείται με αυτή την ομάδα ασθενών θα πρέπει να θυμάται πάντοτε ότι στον ασθενή με μεταιχμιακή οργάνωση χαρακτήρα δεν υπάρχει ένα τμήμα του Εγώ το οποίο να παρατηρεί και να επεξεργάζεται μια ερμηνεία ως επιπρόσθετη πληροφόρηση για τον εαυτό' κα­ τά συνέπεια. αυτός θα νιώσει ότι υφίσταται αρνητική κριτική και ότι υποτιμάται.200 Εννοιολογικά ζητήματα Σε αυτές τις περιπτώσεις οι νευρωτικοί ασθενείς γνωρίζουν ότι ο θεραπευτής αποκάλυψε ένα τμήμα της υποκειμενικής τους εμπειρίας το οποίο κρατούσαν μακριά από τη συνείδησή τους. πολλοί άπειροι θε­ ραπευτές συχνά νομίζουν ότι εκφράζουν την επιθυμητή κατα­ νόηση για την κατάσταση του ασθενή τους και στη συνέχεια ανακαλύπτουν ότι το άτομο με μεταιχμιακή οργάνωση αντιδρά σαν να δέχθηκε επίθεση. αφού εξελικτικά δεν έχει φτάσει σε μια κατάσταση στην οποία η ταυτότητά τους να είναι αρκετά σύνθετη ώστε να αντέχει την ασάφεια και την αμφιθυμία. ούτε ισχυρίζεται ότι το εξαι­ ρούμενο τμήμα της εμπειρίας τους είναι το πραγματικό τους συναίσθημα και ότι οι προηγούμενες συνειδητές τους ιδέες ήταν απατηλές. Καθώς είναι ικανοί να κατανοήσουν ότι ο θεραπευτής δεν έχει τη διάθεση να τους μειώσει. Αυτή η παρανόηση πηγάζει από την τάση του μεταιχμιακού ασθενή να βιώνει άκαμπτα και μεμονωμένα κάθε φορά τη μια ή την άλλη κατάσταση του Εγώ. ο θεραπευτής θα πρέπει να ενσωματώσει αυτή τη . το κύριο μήνυμα που λαμβάνει είναι το εξής: «Κάνεις εξ ολοκλήρου λάθος γι’ αυτό που πραγ­ ματικά νιώθεις». δεδομένου ότι. οι νευρωτικοί ασθενείς διευρύνουν τη συνείδη­ σή τους ως αποτέλεσμα της ερμηνείας.

Μήπως όμως πιστεύεις ότι είναι πιθανό να υπάρχει ένα κομμάτι του εαυτού σου -τ ο οποίο βέβαια δεν θα έβγαζες στην επιφά­ ν εια . Και έχει ενδιαφέρον ότι αυτό φαίνεται να συνυπάρχει με μερικές αντίθετες τάσεις. η ανάλυση της άμυνας απαιτεί ειδική προσέγγιση. για παράδειγμα: «Βλέπω πόσο σημαντική είναι η Μαίρη για σένα. Έτσι. το οποίο στηρίζεται στις δικές του δυνάμεις. όπως η ευαισθησία. . αλλά για άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότητας έχουν περισσότερες πιθανότη­ τες να εισακουστούν από ό. με έναν ασθενή αυτού του τύπου ο θεραπευτής θα φανεί πιο ενσυναισθητικός αν πει. Τέτοιες παρεμβάσεις στερούνται βέβαια το σφρίγος και την ομορφιά των λιτών διατυπώσεων.τι θα είχαν πιο ολιγόλογες και αιχ­ μηρές διατυπώσεις.Κλινικές επιπτώσεις 201 λειτουργία στις ερμηνείες του.». Ή: «Βεβαίως και έχεις καταστήσει σαφές ότι είσαι ένα άτομο ανεξάρτητο.που θα επιθυμούσε να την ξεφορτωθεί. Επειδή όμως οι άμυνες ενός ασθενή με μεταιχμιακή οργάνωση είναι τόσο απόλυτες και επειδή ο ίδιος αισθά­ νεται τελείως διαφορετικός σε διαφορετικές καταστάσεις του Εγώ. Εκφραστική τεχνική: ερμηνεία πρωτόγονων αμυνών Ένα άλλο χαρακτηριστικό της αποτελεσματικής θεραπείας με ασθενείς που ανήκουν στην κατηγορία της μεταιχμιακής οργά­ νωσης είναι η ερμηνεία των πρωτόγονων αμυνών όπως αυτές εμ­ φανίζονται στα πλαίσια της σχέσης με το θεραπευτή. Αυτή η δια­ δικασία ακολουθεί τις ίδιες αρχές με την ψυχολογική εργασία που γίνεται με το Εγώ στα άτομα νευρωτικού επιπέδου. και αυτό διότι αναλύει τις αμυντικές διεργασίες όπως αυτές εμφανίζονται στη μεταβίβαση. σε αυτό που νομίζω για σένα». επειδή κατά κά­ ποιον τρόπο βρίσκεται σε ανταγωνισμό μαζί σου.

γιατί λοιπόν να μην αντι­ δρώ με αυτό τον τρόπο.». πα­ ρατηρεί τις διαφορές ανάμεσα στο θεραπευτή και στη μητέρα του και ενδιαφέρεται και για άλλες περιπτώσεις στις οποίες μπορεί να συμβαίνει αυτή η διαστρέβλωση. όπως μπορεί να κάνει στο προηγούμενο παράδειγμα ένα νευρωτικό άτομο. με τους μεταιχμιακούς ασθενείς δεν είναι χρήσιμο για το θεραπευτή να πραγματοποιεί αυτό που οι ψυχαναλυτές ονομάζουν «γενετικές ερμηνείες». αλλά η . άοπλος και αδέξιος.202 Εννοιολογικά ζητήματα Γενικά. Πότε θα στρωθείς στη δουλειά για να με βοηθήσεις. όμως. που σημαίνει «Τώρα μιλάς σαν τους τρελογιατρούς στην τηλεόραση. Για παράδειγμα. ή μέχρι το «Σωστά!». μέχρι το «Με ποιο τρόπο υποτίθεται ότι θα με βοηθήσει αυτό που λες. που σημαίνει «Τελικά αρχίζεις να καταλαβαίνεις τι συμβαίνει: το πρόβλημα είναι η μητέρα μου και αυτήν θέλω να αλλάξεις!». ιδιαίτερα εάν οι γενετικές ερμηνείες αποτελούσαν την πιο βοηθητική πλευρά της προσωπικής του θεραπείας. στις οποίες μια μεταβιβαστική αντίδραση συνδέεται με συναισθήματα τα οποία έτρεφε το άτομο για ένα σημαντικό πρόσωπο στο παρελθόν του. που σημαί­ νει «Μοιάζεις πολύ με τη μητέρα μου. οι αντιδράσεις απέναντι στο θε­ ραπευτή μπορεί να κινούνται από το «Και λοιπόν.». Αυτό που μπορεί να ερμηνευθεί στους ασθενείς μεταιχμιακού επιπέδου είναι η παρούσα φύση της συναισθηματικής κα­ τάστασης με το θεραπευτή. Αυτού του τύπου οι αντιδράσεις μπορεί να κάνουν έναν άπειρο θεραπευτή να νιώσει αμήχανος. Με τους ασθενείς μεταιχμιακού επιπέδου. Ο νευρωτικός ασθενής συχνά συμφωνεί.».». Στο νευ­ ρωτικό φάσμα ένας ασθενής μπορεί να βοηθηθεί ιδιαίτερα από μια ερμηνεία όπως: «Πιθανόν να αισθάνεστε τόσο θυμωμένος μαζί μου λόγω του ότι με βιώνετε με τον ίδιο τρόπο που βιώνετε τη μητέρα σας». σε μια στιγμή θυ­ μού η άμυνα που χρησιμοποιεί ένα άτομο μεταιχμιακού επιπέ­ δου δεν είναι η μετάθεση ή η προβολή.

Ούτε είναι σε θέση να την παραπέμψουν στο ασυ­ νείδητο τμήμα του Εγώ. 1953) και το συνδεόμενο με αυτήν συναίσθη­ μα της οργής. Παρά την προβολή. Εδώ αυτό που εν συντομία θα αναφερθεί είναι το εξής: όταν ένα άτομο με ψυχωτική οργά­ νωση κάνει μια προβολή. επειδή. Δεν είναι ικανά να υιοθετή­ σουν μια στάση αδιαφορίας για το πόσο ρεαλιστικό είναι το υλι­ κό που προβάλλουν. Όταν ένα άτομο με νευρωτι­ κή οργάνωση κάνει μια προβολή. είναι σαφές ότι αυτό δεν βρίσκεται σε επαφή με την πραγματικότητα. από την άλλη. Όταν όμως κάνουν προβολή άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση. διότι. οι μεταιχμιακοί ασθενείς δεν έχουν την ικανότητα διαφο­ ροποίησης ανάμεσα στο Εγώ που παρατηρεί και στο Εγώ που βιώνει. Στο σημείο αυτό υπάρχει μια ουσιώδης και ερμηνεύσιμη. εξακολουθούν να αισθάνονται ό. και στα άτομα ψυχωτικού ή νευρωτι­ κού επιπέδου.Κλινικές επιπτώσεις 203 προβλητική ταύτιση. Αυτό είναι το οδυνηρό τίμημα που πληρώνει και που αναπόφευκτα μοιράζεται με το θεραπευτή λόγω του ανεπαρκούς ψυχολογικού αποχωρισμού. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι το μεταιχμιακό άτομο προσπαθεί να ξεφορτωθεί την αίσθηση του «κακού εαυτού» (Sullivan. ούτε ενδιαφέρεται για το αν η προβολή του «ταιριάζει» με αυτήν. δεν μπορούν να απαλλαγούν από το συναίσθημα το οποίο προβάλλουν. τοποθετώντας τα στο θεραπευτή. Κατά συνέπεια. αν και με αυτό τον τρόπο η μεταβίβαση της αναπαράστασης και του συναισθή­ ματος δεν είναι «καθαρή». Η διαφορά αυτή θα παρουσιαστεί αναλυτικά στο επόμενο κεφάλαιο. η λειτουργία της δοκιμασίας της πραγματικότητας υφίσταται στο ακέραιο. σε αντίθεση με τους νευρωτι­ κούς. από τη μια πλευρά. σε τελική ανάλυση. διατηρεί ένα παρατηρησιακό Εγώ το οποίο είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται ότι εκείνη τη στιγμή το άτομο προβάλλει. διαφορά ανάμεσα στα άτομα μεταιχμιακού επι­ πέδου. σε αντίθεση με τους ψυχωτικούς.τι προ- . ο ασθενής δια­ τηρεί ακόμη μια δόση κακίας και θυμού.

204 Εννοιολογικά ζητηματα βάλλουν. Ένα άτομο με μεταιχμιακή οργάνωση του χαρακτήρα απλώς έχει μάθει ότι η υπευθυνότητα ως γνώρισμα αγνοείται από το περιβάλλον. επειδή αισθάνεται ότι ο πελάτης του τον χρησιμοποιεί5. Γι’ αυτό το λόγο οι συγκεκριμένοι ασθενείς ονομάζονται συχνά «χειριστικοί». οι οποίες απομακρύνουν τους θεραπευτές από το ρόλο τους. ενώ η ανευθυνότητα προσελκύει το ενδιαφέρον και την προσοχή. ότι επιδιώκουν την ικανο­ ποίηση απολαύσεων που είναι απαγορευμένες για τη θεραπευτική σχέση και ότι προκαλούν εχθρικές αναπαραστάσεις στους θεραπευ­ τές. σε συνδυασμό με την ανάγκη τους να το εναρμονί­ σουν με την πραγματικότητα για να μην τρελαθούν. Σύντομα ο θεραπευτής γίνεται εχθρικός. στο οποίο ο ασθενής αποκτά αυτοεκτίμηση ιδιοποιούμενος τα καλύτερα στοιχεία κάποιου άλλου ατόμου. προτιμώ να μη χρησιμοποιώ αυτό τον όρο όταν αναφέρομαι σε αυτό το ανεπαίσθητο και ταυτόχρονα ισχυρό φαινόμενο. επειδή δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος όρος που να χρησιμοποιείται για τους συνειδητούς χειρισμούς των ατόμων με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας: πρόκειται για ένα πολύ διαφορετικό φαινόμενο. Οι ασθενείς με μεταιχμιακή δομή του χαρακτήρα έχουν τη φήμη ότι ασκούν ασυνείδητες συναισθηματικές πιέσεις. Το ότι ένας θεραπευτής μπορεί να αισθάνεται ότι αποτελεί αντικείμενο χει­ ρισμού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο ασθενής τον εκμεταλλεύεται σκόπιμα. . ακόμη και αν δεν είναι πάντοτε δυσάρεστοι και συχνά ανταποκρίνονται στην κατάλληλη θεραπεία. καθώς ο ασθενής προσπαθεί να ταιριάξει την προβολή του με την πραγματικότη­ τα. Τέτοιου είδους συνδιαλλαγές ευθύνονται για την κακή φήμη που έχουν οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση στο χώρο της ψυχικής υγείας. Προσωπικά. επιμένοντας ότι είναι θυμωμένος επειδή ο θεραπευτής είναι εχθρικός μαζί του. 5. Το αποτέ­ λεσμα είναι ότι ο θεραπευτής εισπράττει το θυμό του πελάτη του (ή κάποιο άλλο ισχυρό συναίσθημα) και αισθάνεται να φου­ ντώνει μέσα του ο αντιμεταβιβαστικός θυμός.

σχετίζεται με τη βοήθεια από την πλευρά του ασθενή για την επίλυση των διλημμάτων που βιώνει ένας θεραπευτής μέσα στη θεραπεία. η οποία κατά τη γνώμη μου είναι πολύ σημαντι­ κή.Κλινικές επιπτώσεις 205 Το είδος της ερμηνείας που μπορεί να βοηθήσει ένα μεταιχμιακό άτομο στο παραπάνω παράδειγμα είναι το εξής: «Φαίνε­ ται να πιστεύεις ότι είσαι κακός. έχει σχέση με τον τρόπο που τα άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας ερμηνεύουν τον κό­ . Εκφραστική τεχνική: ανατροφοδότηση και εποπτεία από τον ασθενή Μια τέταρτη τεχνική διάσταση της εργασίας με τους μεταιχμιακούς ασθενείς. στην οποία ο ασθενής μετατρέπεται σε επόπτη. Αυτή η τεχνική. Αυτό είναι ένα παράδειγμα αντιμετώπισης μιας πρωτόγονης άμυνας στο «εδώ και τώρα». Αυτό το είδος ερμηνείας δεν είναι εύκολο για τους περισ­ σότερους θεραπευτές· ευτυχώς όμως οι πιο πολλοί βελτιώνο­ νται με την εξάσκηση. Είσαι σε θέ­ ση να φανταστείς ότι και εσύ και εγώ θα μπορούσαμε να αποτελούμε ένα συνδυασμό καλού και κακού. σε μια άλλη ψυχολογική πραγματικότητα. στην οποία διαφορετικές καλές και κακές όψεις του εαυτού και ένα φάσμα συναισθημάτων συνενώνονται σε μια ενιαία ταυτό­ τητα. χωρίς αυτό να είναι κάτι φοβερό. όπου όλα είναι ή μαύρα ή άσπρα και όπου ισχύει το «όλα ή τίποτα». Νιώθεις θυμωμένος με αυτό και χειρίζεσαι το θυμό σου λέγοντας ότι εγώ είμαι κακός και ότι είναι ο δικός μου θυμός που προκαλεί το δικό σου. Αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια του θεραπευτή (που στην καλύτερη περίπτωση θα πρέπει να επαναληφθεί σε διάφορες μορφές για μήνες) να βοηθήσει τον ασθενή να μετακινηθεί από μια ψυχολογική πραγ­ ματικότητα.».

Στην αρ­ χή φαινόταν να χρειάζεται χρόνο για να τακτοποιήσει τις σκέ­ ψεις του. κάποτε παρακολουθούσα έναν εικοσιδυάχρονο άνδρα. Για παράδειγμα. Εάν αυτός ο ασθενής είχε ένα νευρωτικό επίπεδο οργάνω­ σης. Ο πατέρας του ήταν αλκοολικός και δεν έδινε κα­ μιά σημασία στο γιο του. θα αποτύχει εξί­ σου (σύμφωνα με τον άλλο πόλο της σύγκρουσης του ασθενή). ενώ η μητέρα του ήταν αγχώδης και επενέβαινε σε υπερβολικό βαθμό στη ζωή του. Συνήθως. Αυτοί οι ασθενείς έχουν την τάση να προκαλούν στο θεραπευτή τους την αίσθηση ότι σε μια δεδομένη κατάσταση υπάρχουν δύο εναλλακτικές λύσεις. . ο ασθενής άρχισε να μι­ λά όλο και λιγότερο στη διάρκεια των συνεδριών μας. οι οποίες απο­ κλείουν αμοιβαία η μία την άλλη. θα προχωρούσα σε ανάλυση της αντίστασής του. θα αντιδρούσα υπενθυμίζοντάς του τη συμφωνία του να συνεχίσει να μιλά για οτιδήποτε του ερχόταν στο νου και θα διερευνούσα μαζί του τυχόν προβλήματα σε αυτό το θέμα.206 Εννοιολογικά ζητήματα σμο τους. Με άλλα λόγια. και εάν επιλέξει να δράσει με τον εναλλακτικό τρόπο. και ότι και οι δύο λύσεις θα ήταν λανθασμένες για διαφορετικούς λόγους. υπο­ βάλλουν το θεραπευτή σε μια δοκιμασία στην οποία εάν αυτός δράσει με τον έναν τρόπο. Καθώς όμως οι σιωπές του έφτασαν να διαρκούν 15 και αργότερα 20 λεπτά κάθε φορά. Καθώς προχωρούσε η θεραπεία. ένιωσα ότι κάτι αρνητικό συνέβαινε και ότι θα ήταν λάθος εκ μέρους μου να μην το αντι­ μετωπίσω. έναν τρόπο ο οποίος στην περίπτωσή τους έχει τη μορφή: όλα ή τίποτα. τόσο ώστε να του διαλέγει τα ρούχα που φορούσε καθημερινά (είχα συναντή­ σει τους γονείς του και έτσι ήμουν σε θέση να γνωρίζω περισ­ σότερα για τον τρόπο που τον είχαν επηρεάσει από όσα συνή­ θως γνωρίζει ένας θεραπευτής για τους ασθενείς αυτού του τύ­ που). θα αντιμετωπίσει την αποτυχία (σύμ­ φωνα με τον έναν πόλο της σύγκρουσης του ασθενή).

σκέφτηκα να του ζητήσω να με βοηθήσει να λύσω το πρόβλημα. όπως ένιωθε σε σχέση με τον πατέρα του. οτιδήποτε κι αν προέκυπτε από τη συνδιαλλαγή μας θα διατηρούσε μέσα του ένα στοιχείο της αυτονομίας του ασθενή.Κλινικές εηιτιτώσι ις 207 Με το συγκεκριμένο ασθενή. Υπήρχαν κάποια στοιχεία στα όνειρα και στις φαντασιώσεις που είχε αναφέρει ενόσω μιλού­ σε. επιθυμούσα να του στείλω ένα αντίθετο και πιο ρεαλιστικό μήνυμα. όπως έκανε η μητέρα του. Εάν παρέμενα σιωπηλή. τον ρώτησα πώς ήθελε ο ίδιος να αντιδράσω όταν έπεφτε σε μακρά σιωπή. ότι δηλαδή θα εγκολπωθεί από εμένα και στη συνέχεια θα εγκαταλειφθεί. είτε μιλούσε είτε όχι. Τουλάχιστον με αυτό τον τρόπο. Γνώριζα. Μετά από ένα μικρό διάστημα. Του απάντησα ότι θα χαιρόμουν να το κάνω. υποψιαζόμουν ότι θα ένιωθε πως δρούσα αυταρχικά. τα οποία έδειχναν ότι πίστευε πως οι άλλοι θα μπορούσαν να διαβάσουν τη σκέψη του με τον ίδιο τρόπο που μπορούσε να το κάνει η φαντασιωσική παντοδύναμη μητέρα της βρεφικής του ηλικίας. κατά τη διάρκειά του οποίου προσπαθούσα να βρω ποια παρέμβαση από μέρους μου θα τον έβλαπτε λιγότερο. θα ήταν κακό. από την πλευρά μου. αλλά θα έπρεπε να γνωρίζει ότι μπορεί και να έλε­ γα κάτι λανθασμένο στην προσπάθειά μου να καταλάβω τι σκε­ φτόταν. όπως θα έκανα με ένα πιο υγιές άτο­ μο. ότι δεν εί­ χαμε αναπτύξει επαρκώς μια θεραπευτική συμμαχία ώστε να προσεγγίσω τη σιωπή του. ήμουν σχεδόν σίγουρη ότι θα ένιω­ θε τραυματικά παραμελημένος. Απάντησε ότι μάλλον θα ήθελε να του κάνω ερωτήσεις και να τον τραβώ από αυτή τη σιωπή. . από τη στιγμή που ο ίδιος ήταν σιωπηλός και εγώ δεν είχα ιδέα για τις σκέψεις του. Αλλά και εάν μιλούσα. Το δίλημμά μου εκείνη την κρίσιμη στιγμή πιθανόν να αντανακλούσε τη δική του αίσθηση ότι. όμως. ένιωθα ότι συνέβαινε κάτι πιο πρωτόγονο το οποίο στόχευε στην εξισορρόπηση του τρό­ μου που τον διακατείχε. Εγώ. Έτσι. επίσης.

κατά την οποία δεν γίνεται κριτική.208 Εννοιολογικά ζητήματα Το πρόσωπό του φωτίστηκε και ανέφερε ότι άλλαξε γνώμη και αποφάσισε ότι θα έπρεπε να περιμένω μέχρι ο ίδιος να νιώ­ σει έτοιμος να μιλήσει. συνιστά ένα πρότυπο αποδοχής της αβεβαιότητας. Αξίζει να επισημάνω ότι. δεν έλε­ γε τίποτα για 45 λεπτά και μετά αναχωρούσε ευγενικά. τόσο οι μεταβολές στη διάθεσή τους όσο και οι διακυμάνσεις στην κατάσταση του Εγώ τους δυσκολεύουν τους κλινικούς να αποφασίσουν ορθά για τον τρόπο και τη χρονική στιγμή που θα πρέπει να εκφράσουν ενσυναίσθηση. Εκφραστική τεχνική: προαγωγή της εξατομίκευσης και αποθάρρυνση της παλινδρόμησης Τα άτομα με μεταιχμιακά επίπεδα οργάνωσης του χαρακτήρα έχουν ανάγκη από την ενσυναίσθηση των γύρω τους περισσό­ τερο από οποιονδήποτε άλλο. ενώ. για τις επόμενες τρεις συ­ νεδρίες ερχόταν. τη στιγ­ μή που τον ειδοποιούσα ότι ο χρόνος της συνάντησής μας είχε τελειώσει. καθόταν. Δύο χρόνια περίπου αργότερα μπό­ ρεσε να μου πει ότι η θέλησή μου να ακολουθήσω τη δική του κατεύθυνση σε αυτό το συγκεκριμένο ζήτημα ήταν και η απαρ­ χή για την ανάπτυξη της ικανότητάς του να νιώθει ως ξεχωρι­ στό πρόσωπο στην παρουσία κάποιου άλλου. με χαιρετούσε χαρούμενα. επιβεβαιώνει την αξιοπρέπεια και τη δημιουργικότητα του ασθενή και υπενθυμίζει και στις δυο πλευρές τη συνεργατική φύση της ψυχαναλυτικής θεραπείας. μετά από τη συζήτησή μας ηρέμησα. Επειδή τα άτομα αυτά προκαλούν αντιμεταβιβά- . Ωστόσο. ενώ πριν από τη συζήτησή μας ένιωθα άσχημα αντιμετωπίζοντας τη σιωπή του. Φαίνεται λοιπόν ότι αυτή η τεχνική μειώνει την άμεση δυσφορία του θεραπευτή. Στη συνέχεια. και αυτό είναι ακόμη πιο σημαντικό.

ακόμη κι όταν αυτή η διεκδικητικότητα παίρνει τη μορφή θυμωμένης αντιπα­ ράθεσης. Το αποτέλεσμα αυ­ τής της γονεϊκής συμπεριφοράς είναι ότι αργότερα. την οποία ο Masterson ονόμασε «κατάθλιψη εγκατάλειψης». αλλά αποθάρρυναν την εξατομίκευσή τους. θα βοηθήσει το θεραπευτή να ενεργήσει ενάντια στο ένστικτό του. και χρησιμοποιούν την ενθάρ­ ρυνση της παλινδρόμησης των ασθενών για θεραπευτικούς σκοπούς. Η εργασία του Masterson και των συναδέλφων του. Θεραπευτές που έχουν εκπαιδευτεί στην εργασία με ασθενείς νευρωτικού επιπέδου. όταν αντιμετωπίζουν ασθενείς μεταιχμιακού επιπέδου ενδέχεται να ενθαρρύνουν μερικές από τις πιο αρνητικές αντι­ δράσεις τους. Έτσι η εγγύ­ . δηλαδή να μην αντιδρά ιδιαίτερα στις καταστάσεις όπου ο ασθενής εμφανίζεται αβοήθητος και να αντιδρά θετικά όταν εμφανίζεται διεκδικητικός . προτείνει μια θερα­ πευτική προσέγγιση που βασίζεται στην προσοχή την οποία δί­ νει ο θεραπευτής σε ζητήματα εγγύτητας και απόστασης. η οποία συζητήθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο. αισθάνονται ασφαλή' όταν εί­ ναι μόνα τους υποφέρουν από αγωνιώδη απελπισία. όποτε αυ­ τά τα άτομα βιώνουν μια σχέση στην οποία τους επιτρέπεται να παλινδρομούν και να εξαρτώνται. Ο Masterson θεωρεί ότι οι μητέρες των ατόμων με διάγνωση μεταιχμιακής οργάνωσης της προσωπικότητας ήταν πολύ δεμέ­ νες και ανταποκρίνονταν στα μηνύματα των παιδιών τους όταν αυτά βρίσκονταν στη βρεφική ηλικία. Η γνώση του επιπέδου οργάνωσης της προσωπι­ κότητάς τους. είναι πιθανό να οδηγήσουν το θεραπευτή να τους ανταμείβει όταν παλιν­ δρομούν και να τους τιμωρεί όταν προσπαθούν να εξατομικευθούν. η οποία συντελείται φυσιολογικά μεταξύ του 18ου μήνα και του 3ου έτους της ζωής.Κλινικές επιπτώσεις 209 σεις συμπάθειας όταν αισθάνονται θλίψη και φόβο και αντιμεταβιβάσεις μίσους όταν αντιδρούν ανταγωνιστικά. όμως.

παρότι βιώνεται ως μια κατάσταση εξαιρετικά οδυνηρή.210 Εννοιολογικά ζητηματα τητα τους παρέχει ανακούφιση. δεν είναι πάντοτε εύκολο να υιοθε­ τούν αυτές τις στάσεις. Η τεχνική που πρότεινε ο Masterson με τους ασθενείς μεταιχμιακού επιπέδου τονίζει ότι είναι αναγκαίο ο θεραπευτής να ενεργεί αντίθετα από τον τρόπο που ενεργούσαν οι μητέρες των ασθενών. Το μοντέλο του Masterson δίνει έμφαση στην αποθάρρυνση της εξάρτησης. η ανεξαρτη­ σία. τα ελέγχει και τους φέρεται σαν να είναι παιδιά. αν και συνοδεύεται από την αί­ σθηση ότι το άλλο άτομο τα εγκολπώνει. να ενθαρρύ­ νει όλες τις προσπάθειες που καταβάλλονται για την απόκτηση αυτονομίας και προσωπικής επάρκειας (για παράδειγμα: «Χαί­ ρομαι που βλέπω ότι μπορείς να μου το λες όταν αισθάνεσαι ότι σε θυμώνω»). ακόμη και στην πιο ενοχλητική μορφή τους. το οποίο αφορά την τεχνική που είναι καλό να εφαρμόζεται σε ασθενείς οι οποίοι έχουν πρόβλημα με . σε τελική ανάλυση ενδυναμώνει την ισχύ του ατόμου. εκφράζοντας ενσυναίσθηση. δηλαδή να αντιμετωπίζει με ενεργητικό τρόπο τις παλινδρομικές και αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές τους (για παράδειγμα: «Γιατί θα επιθυμούσατε να κάνετε “καμάκι” σε άν­ δρες στα μπαρ. Αλλά μια και οι φυσικές αντιμεταβιβάσεις των θεραπευτών τείνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. κα­ θώς και στην προσπάθεια του θεραπευτή να ενθαρρύνει την εκ­ δήλωση των υγιών στοιχείων της προσωπικότητας αυτών των ατόμων.») και. Από την άλλη πλευρά. Εκφραστική τεχνική: ερμηνεία στη διάρκεια της αδράνειας Ο Pine (1985) πρόσθεσε ένα σπουδαίο απόφθεγμα στην ψυχα­ ναλυτική βιβλιογραφία. δεδομένου ότι η εξάρτηση δεν προσφέρει στους ασθενείς καμία βάση για αυτοεκτίμηση.

οργής. Έτσι ένας θεραπευτής μπορεί να πει σε έναν ασθενή αυτού του τύπου: «Σκεφτόμουν το εξής: αυτά που λες τώρα. ισχύει ο αντίθετος κανόνας. Σε συνθήκες συναι­ σθηματικής ηρεμίας ένας ασθενής μεταιχμιακού επιπέδου είναι περισσότερο πρόθυμος (ίσως μάλιστα και να αισθανθεί ανα­ κούφιση) να ακούσει ότι ο θεραπευτής έχει κατονομάσει μια τέ­ τοια δυναμική και έχει προσπαθήσει να την κατανοήσει. ήταν κάτι παρόμοιο με το ξέσπασμα που είχες ενα­ ντίον μου την προηγούμενη εβδομάδα.Κλινικές επιπτώσεις 211 ζητήματα αποχωρισμού και εξατομίκευσης.. όμως. Ήδη από πολύ παλιό στην ψυχαναλυτική παράδοση είναι ευρέως αποδεκτό ότι με τους ασθενείς νευρωτικού επιπέδου η καταλληλότερη χρονική στιγμή για να δοθεί μια ερμηνεία από το θεραπευτή είναι όταν ο ασθενής βρίσκεται σε κατάσταση συγκινησιακής διέγερσης. Το σχόλιό του ήταν: «Χτύπα όταν το σίδερο είναι κρύο».. πανικού ή απελπι­ σίας. Με τους μεταιχμιακούς ασθενείς. Ένιωθα σαν να κατέ­ στρεφες οτιδήποτε κι αν σου πρόσφερα». Αυτοί οι ασθενείς είναι σε θέση να περιγράφουν τι συνέβη σε μια κατά­ σταση προσωπικής παλινδρόμησης. έτσι ώστε το περιεχόμενο της παρατήρησης του θεραπευτή να μη διανοητικοποιείται και το συναισθηματικό μέγεθος των θε­ μάτων που συζητιούνται να είναι ολοφάνερο. Αντίθε­ τα. αλλά μόνο αφού η κατάσταση έχει παρέλθει και νιώθουν ότι έχουν ανακάμψει από μια τόσο ισχυρή και ενοχλητική συναι­ σθηματική ένταση. σε μια έντονη συναισθηματική κατάσταση ο ασθενής θα εκλάβει συνήθως την ερμηνεία όχι απλώς ως κατηγορία. η τάση που έχεις να αισθάνεσαι δολοφονική ζήλια και να επιτίθεσαι στους άλλους ανθρώπους όταν βρίσκεσαι σε εκείνη την κατά­ σταση. αλλά και ως απόπειρα εκ μέρους του θεραπευτή να ακυρώσει την . επειδή όταν βρίσκονται σε κατάσταση έντονης συγκίνησης είναι υπερ­ βολικά αναστατωμένοι για να αντιληφθούν οτιδήποτε.

Εάν όμως συζητήσουμε το θέμα αρ­ κετά αργότερα. Το να πούμε σε ένα άτομο τη στιγμή που βιώνει ένα παράφορο φθόνο ότι προσπαθεί να καταστρέ­ ψει το θεραπευτή. σαν να ήταν άξιες περιφρόνησης. ακόμη και όταν κατά τη διάρκεια των θεραπευτικών συνεδριών μιλούν ανεμπόδιστα. μέσω ισχυρών.212 Εννοιολογικά ζητήματα ύπαρξη στάσεων που με πάθος υποστηρίζει ο ίδιος. συχνά τους παρέχουν στοιχεία που είναι σχετικά με την ουσία της μεταξύ τους αλληλεπίδρασης. μη λεκτικών συ­ ναισθηματικά φορτισμένων μεταβιβάσεων. και μάλιστα η όλη διαδικασία έχει καλύτερα αποτελέσματα από αυτά που μπορεί . όσο με την («μουσική του βάθους») περιρρέουσα ατμόσφαιρα της συναισθηματικής τους κατάστασης. συχνά τα πιο σημαντικά μηνύματα τα επι­ κοινωνούν στο θεραπευτή όχι τόσο με το περιεχόμενο των λε­ γομένων τους. είναι πιθανό να έχουμε πολύ πιο γόνιμα αποτε­ λέσματα. Πιο συγκεκριμένα. αυτό που θα καταφέρουμε θα είναι να αυξή­ σουμε την παραφορά και την ντροπή του για το ότι έχει τέτοιες πρωτόγονες παρορμήσεις. Οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση απευθύνονται στο θερα­ πευτή με πολύ μεγαλύτερη συχνότητα από τους ασθενείς νευ­ ρωτικού ή ψυχωτικού επιπέδου. όταν έχουν απέναντι τους έναν ασθενή μεταιχμιακού επιπέδου. Οι έμ­ φυτες συναισθηματικές και φαντασιωσικές αντιδράσεις των θε­ ραπευτών. Εκφραστική τεχνική: σεβασμός στα δεδομένα της αντιμεταβίβασης Μια τελευταία πλευρά των επιπτώσεων που έχει η διάγνωση της μεταιχμιακής οργάνωσης της προσωπικότητας στην ψυχο­ θεραπεία αφορά τον κεντρικό ρόλο που διαδραματίζει η κατα­ νόηση του θεραπευτή για τις αντιδράσεις αντιμεταβίβασης.

κάθε συναίσθημα που βιώνει ο θεραπευτής όταν βρίσκεται με έναν μεταιχμιακό ασθενή δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι εμφυσήθηκε από τον ασθενή. όμως νομίζω ότι θα πρέπει να υπάρ­ χει και ένα κομμάτι του εαυτού σου που νιώθει αδύναμο. και το οποίο προβάλλεται μέσα της με έναν τρόπο σχεδόν σωματικό. πανικό. αισθάνεται οργή.Κλινικές επιπτώσεις 213 να επιτύχει η γνωστική επεξεργασία του περιεχομένου των λε­ γομένων του ασθενή ή η προσφυγή στις απόψεις τις σχετικές με τη θεωρία και την τεχνική. φοβισμένη για την κριτική που μπορεί να δεχτεί από τον ασθενή. Κάθε «περαστική» σκέψη. Στη χειρότερη περίπτωση οι θεραπευτές μπορεί να κάνουν κακό στο όνομα κάποιων εννοιών όπως η προβλητική ταύτιση και η . Θα πρέπει λοι­ πόν να σκεφτεί την πιθανότητα ότι αυτό που αισθάνεται είναι ένα κομμάτι του ασθενή το οποίο έχει αποσχιστεί και ο ίδιος το έχει αποκηρύξει. τότε μπορεί να είναι καλό και για τις δύο πλευρές η θεραπεύτρια να πει: «Γνωρίζω ότι νιώθεις θυ­ μωμένος και ταραγμένος. καταλαμβάνεται από την επιθυμία να σώσει τον ασθενή του ή αποσπάται από τις σεξουαλικές φαντασιώσεις. αγχω­ μένο και φοβάται ότι θα του επιτεθούν». Ο ασθενής βρί­ σκεται σε κατάσταση αγανάκτησης για την αρνητική αντιμετώ­ πισή του από κάποια μορφή εξουσίας και η θεραπεύτρια παρα­ τηρεί ότι αισθάνεται αδύναμη. Αυτό το στοιχείο της πληροφοριακής αξίας της αντιμεταβίβασης είναι ακανθώδες και θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με πειθαρχία. Για παράδειγμα. το οποίο υποκινείται ασυνείδητα από τον ασθε­ νή και υποδηλώνει κάτι σημαντικό για την εσωτερική κατάστα­ σή του. μικρή. Όταν ένας θεραπευτής βαριέται. σκεφτείτε έναν παρανοϊκό άνδρα που είναι σε θεραπεία με μια νεαρή θεραπεύτρια. Εάν αυτή η ιδέα φαίνεται λογική έπει­ τα από κάποια επεξεργασία. αυτό δείχνει ότι κάτι συμβαίνει. ενώ η προσοχή της αποσπάται από φαντασιώσεις ότι δέχεται επιθέσεις.

στην οποία ένας θεραπευτής θα αποδώσει τις αντιδράσεις αντιμεταβίβασης σε αποκλειστικά ενδογενή αίτια. 1983' Tansey & Burke. Επι­ πλέον. έστω και όταν είναι ολοφάνερο ότι υποκινούνται από τον ασθενή τους. Δεν έχω σκοπό να ενθαρρύνω εκλογικεύσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Η θεραπευτική σχέση υποκαθίσταται από ένα είδος αποχής. Υπάρχει ένα πλήθος κλινικών στοιχείων που δείχνουν ότι η αντιμεταβίβαση. Μερικοί ψυχαναλυτές που εποπτεύουν εκπαιδευόμενους ψυχαναλυτές ασκούν τόσο έντονη πίεση στους σπουδαστές τους να κατα­ νοήσουν τα προσωπικά τους δυναμικά. και άτομα ταλαντούχα . μπορεί επί­ σης να είναι επιβλαβής για την πρόοδο της θεραπείας. όπως και η μεταβίβαση.214 Εννοιολονικά ίητήίΐατα προκαλούμενη αντιμεταβίβαση. 1987' Roland. θα ήθελα να προσθέσω ότι η αντίθετη στά­ ση. 1989' Jacobs. ώστε η αυτοσυνειδητότητα που καλλιεργείται τελικά λειτουργεί αρνητικά. το οποίο άλλοτε βαραίνει πε­ ρισσότερο προς τη μια και άλλοτε προς την άλλη κατεύθυνση (Sandler. ακόμη και οι ερμηνείες για τις οποίες ο θεραπευτής έχει πειστεί ότι είναι έγκυρες θα πρέπει να διατυπώνονται με έναν τρόπο που προτρέπει τον πελάτη να εκφράσει τη διαφωνία του στην περίπτωση που κάποια από αυτές του φαίνεται εσφαλμέ­ νη. Γνωρίζω ακόμη και περιπτώ­ σεις όπου οι θεραπευτές διαπληκτίζονται με τους ασθενείς σχετικά με το ποιος από τους δύο ευθύνεται για τις ισχυρές αντιδράσεις του θεραπευτή. Παρ’ όλα αυτά. Στην περί­ πτωση αυτή ο θεραπευτής στερείται τη συναισθηματική ενέρ­ γεια που του είναι απαραίτητη για να κατανοήσει τον ασθενή βάσει των προσωπικών του αντιδράσεων. Οι θεραπευτές θα πρέπει να αναγνωρί­ ζουν την προσωπική τους δυναμική και να αναλαμβάνουν τη συναισθηματική ευθύνη των αντιδράσεών τους. 1981' Gill. συνιστά πάντοτε ένα μίγμα ενδογενούς και εξωτερικά προερχόμενου υλικού. 1991). 1976.

εστιάζοντας αποκλειστικά στην εξέταση του εαυτού της και στον τρόπο με τον οποίο η ίδια αισθάνεται μικρή και φοβισμένη στην παρουσία θυμωμένων ανδρών που της θυμίζουν τον επικριτικό πατέρα της. τότε δεν θα μπορούσε να προσφέρει πολλά στο επίπεδο της θεραπείας. Σε αυτό το σημείο ολοκληρώνω την εισαγωγική αναφορά μου στις επιπτώσεις που έχει στη θεραπεία το εξελικτικό επίπε­ δο της δομής της προσωπικότητας κάθε ασθενή. Παραβλέποντας προς στιγμή την πολυπλοκότητα αυ­ τών των θεμάτων. αλλά δεν θα λάμβανε καμιά καθοδήγηση για τον τρόπο με τον οποίο θα έπρεπε να δράσει θεραπευτικά απέναντι στον ασθενή. Αντίθε­ τα. στην περίπτωση που εκλάβει λανθασμένα τα συναισθήματά του ως συναισθήματα του πελάτη του. είναι απλώς ότι θα κάνει ένα λά­ θος· και. αν το κάνουν. ακόμη καλύτερα. Εάν στο παραπάνω παράδειγμα η θεραπεύτρια είχε χειρι­ στεί την αντιμεταβίβασή της με ενδοσκόπηση. ο ασθενής θα έχει τη δυνατότητα να διορθώσει το θεραπευτή φέρνοντάς τον αντιμέτωπο με τις εσφαλμένες υποθέσεις του. το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σε ένα θεραπευτή.Κλινικές επιπτώσεις 215 που ενδιαφέρονται για τους άλλους διστάζουν να εμπιστευτούν τα εξαιρετικά φυσικά τους ένστικτα επειδή φοβούνται ότι. με αυτό τον τρόπο να ήταν σε θέση να «πλαισιώσει» ψυχικά τις αμυντικές αντιδράσεις (και αυτό είναι ένα επίτευγμα που δεν πρέπει να περιφρονηθεί). θα προχωρήσω στην εισαγωγή του θέματος . κάθε κατηγορία θα αποτελούσε το θέμα ενός βιβλίου. Εάν αυτό το σύγγραμμα ήταν μια πραγ­ ματεία πάνω στην τεχνική. Πιθανόν. Ένας έμπει­ ρος θεραπευτής θα αντιληφθεί ότι το μόνο που έκανα ήταν να αγγίξω την επιφάνεια. εκδραματίζουν κάτι δικό τους. εάν εκφράσει τις ερμηνείες του ως υπόθεση και όχι ως βεβαιότητα. τότε κάθε κατηγορία από αυτές που αναφέρθηκαν θα αναλυόταν τουλάχιστον σε ένα κεφάλαιο ή.

και είναι αλήθεια ότι ακόμη και ένας σχιζοφρενής με έντονες παραληρητικές ιδέες βιώνει κάποιες στιγμές απόλυ­ της πνευματικής διαύγειας. από τη στιγμή που οι ιδιαίτερες δια- . Τα κεφά­ λαια 5 και 6 περιγράφουν με συστηματικό τρόπο την ψυχανα­ λυτική έννοια της άμυνας. παρόλο που η συστηματική ανάλυσή τους θα πραγματοποιηθεί σε επόμενα κεφάλαια του βιβλίου. ένα κατά βάση υγιές άτομο είναι δυνατόν να εκδηλώσει μια προσωρινή ψυχωτική αντίδραση.216 Εννοιολογίκά ζητήματα της αλληλεπίδρασης των εξελικτικών και τυπολογικών κατηγο­ ριών της δομής της προσωπικότητας και της πολύπλοκης σχέ­ σης που τα συνδέει. ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΤΥΠΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΙΑΣΤΑΣΕΩΝ ΜΕ ΤΙΣ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΩΡΙΜΑΝΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ο πίνακας 4. δεν είναι παρά εννοιολογικά κατασκευάσματα.1 παρουσιάζει σχηματικά τους τρόπους με τους οποίους πολλοί ψυχαναλυτές που ασχολούνται με τη διάγνωση χαρτογραφούν τη δομή της προσωπικότητας των ασθενών τους. Κάτω από αρκετά μεγάλη πίεση. στην πραγματικό­ τητα. στην πραγματικότητα αποτελεί ένα συ­ νεχές το οποίο χαρακτηρίζεται από ποσοτικές μόνο διαφορές. Αν και στο συγκεκριμένο πίνακα ο εξελικτικός άξονας δι­ αιρείται στις τρεις βασικές κατηγορίες της οργάνωσης που αναλύθηκαν παραπάνω. Σε αυτό το σημείο ο αναγνώστης θα πρέπει πλέον να έχει αντιληφθεί ότι οι κατηγορίες της ωρίμανσης. οι οποίες σταδιακά αυξάνονται σε τέτοιο βαθμό ώστε να δικαιο­ λογούν το χαρακτηρισμό τους ως ποιοτικών διαφορών. Αρκετές τυπολογικές κατηγορίες θα πρέπει να είναι ήδη οικείες στους αναγνώστες. Κάθε άτομο χαρακτηρίζεται από διακυμάνσεις στο επίπεδο της ωρίμανσης.

ο ζ κXι Ο X Ο ο Κ-Γ X Β § ο < Νευρωτικό προς υγιές επίπεδο Απαρτίωση της ταυτότητας και σταθερότητα αντικειμένου Οιδιπόδειο κατά τον Freud Πρωτοβουλία έναντι ενοχής κατά τον Erikson Μεταιχμιακό επίπεδο Αποχωρισμός-Εξατομίκευση Πρωκτικό στάδιο κατά τον Freud Αυτονομία έναντι ντροπής και αμφιβολίας κατά τον Erikson Ψυχωτικό επίπεδο Συμβίωση Στοματικό στάδιο κατά τον Freud Βασική εμπιστοσύνη έναντι δυσπιστίας κατά τον Erikson Πίνακας 4. ( .1 Εξελικτικές και τυπολογικές διαστάσεις της προσωπικότητας.217 Κλινικές επιπτώσεις Τυπολογική Διάσταση > Β ο ο 5 Εξελικτική Διάσταση Q.

ένας μεγάλος αριθμός ατόμων που ταλαιπωρούνται από ιδεοψυχαναγκασμούς κατατάσσεται στο νευρωτικό πόλο της ιδεοψυχαναγκαστικής διάστασης. υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι οι άνθρωποι δεν είναι διαταραγμένοι κατά μήκος όλων των σημείων του κάθε συνεχούς.218 Εννοιολογικά ζητήματα μορφώσεις της προσωπικότητας. Κατά την άποψή μου. τα παρανοϊκά άτομα. Επιπλέον. Εκείνες οι κατηγορίες που αντιπροσωπεύουν τη συνήθη χρήση μιας πρωτόγονης άμυνας θα φορτίζουν περισσότερο το ψυχωτικό άκρο του συνεχούς. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να κάνω μια παρατήρηση που θα μπορούσε να βοηθήσει τους αναγνώστες στην ερμηνεία του παραπάνω πίνακα. οι οποίες απεικονίζονται στον τυπολογικό άξονα. αντιπροσωπεύουν την επιστράτευση μιας μεμονωμένης άμυνας ή μιας ομάδας αμυντικών διεργα­ σιών τις οποίες ένα άτομο χρησιμοποιεί συνήθως στη ζωή του. τα οποία εξ ορισμού εξαρτώνται από προβολικές άμυνες. Επίσης. οι τυπολογικές κατηγορίες που αντιπροσωπεύουν τη χρήση πιο ώριμων αμυνών φορτίζουν περισσότερο το νευρωτικό πόλο· για παράδειγμα. έχουν σαφή αντίληψη της ύπαρξής τους και βιώνουν σταθερές . παρότι τόσο το Εγώ του όσο και η απαρτίωση της ταυτότητάς του χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό ανάπτυξης. Η καθημερινή εμπειρία όλων μας δείχνει ότι είναι πιθανό ένα άτομο να χειρίζεται τα περισσότερα άγχη στη ζωή του μέσω μιας πρωτόγονης αμυντικής διεργασίας. συναντώνται συχνότερα προς το χαμηλότερο παρά προς το υψηλότερο άκρο του εξελικτικού άξονα. υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν ότι σε κάθε κατηγορία του οριζόντιου άξονα υπάρχει ένα φάσμα παθολογίας του χαρακτήρα που εκτείνεται από την ψυχωτική έως τη νευρωτική-υγιή περιοχή. Οι περισσότεροι από εμάς μπο­ ρούμε να θυμηθούμε κάποια άτομα που έχουν εμφανώς παρα­ νοϊκές προσωπικότητες. Για παράδειγμα. και όχι στον ψυχωτικό της πόλο. τα οποία όμως διαθέτουν ισχυρό Εγώ.

Συνήθως τέτοια άτομα ασχολού­ νται με επαγγέλματα όπως αυτό του ιδιωτικού αστυνομικού. του υπεύθυνου για την εφαρμογή του νόμου. σε κλινικό επίπεδο είναι πιο σημαντική η κατανόηση του συνολικού εξελικτικού επιπέδου ενός ατόμου παρά η ανα­ ζήτηση του ακριβούς τύπου της προσωπικότητάς του\ Συγκε­ . του εργαζόμενου σε μυστικές υπηρεσίες. και κατά συνέπεια συμμετέχουν στις στατιστικές έρευνες για την ψυχική υγεία. να ελπίζουν. ένας ειδικός που εργά­ ζεται σε κάποια κλινική νοσηλείας ψυχικά διαταραγμένων ατό­ μων έχει συναντήσει ασθενείς στους οποίους η τάση διανοητικοποίησης μπορεί να φτάσει σε παραλήρημα.Κλινικές επιπτώσεις 219 σχέσεις με τους γύρω τους. Συχνά. πα­ ρόλο που συναντά κανείς συχνότερα πιο υγιή άτομα τα οποία ταλαιπωρούνται από ιδεοψυχαναγκασμούς από ό. να δίνουν χρήματα για ζητήματα που δεν έχουν υλική υπόσταση και ούτω καθεξής. η καθημερινή εμπειρία υποδεικνύει επίσης ότι είναι πιθανό κάποια άτομα να χρησιμοποιούν κατά κόρον μια «ώριμη» άμυνα. όπως η διανοητικοποίηση. Το γεγονός ότι τα πιο υγιή παρα­ νοϊκά άτομα συνήθως δεν αναζητούν ψυχοθεραπεία -πράγμα που σχετίζεται άμεσα με την παράνοιά το υς. Αντίστοιχα. όπου οι παρανοϊκές τους τάσεις λει­ τουργούν προς όφελος τους. Η συ­ χνότητα με την οποία διάφορα άτομα αναζητούν θεραπεία.τι άτομα της ίδιας κατηγορίας με ψυχωτικά στοιχεία.δεν σημαίνει ότι δεν εντάσσονται σε αυτό το φάσμα της ψυχοπαθολογίας. από περιορισμένη απαρτίωση της ταυτότητάς τους και από μη ικανοποιητικές σχέσεις με τα αντικείμενα. δεν είναι η ίδια μεταξύ των διαφορετικών τύπων δομής της προσωπικότητας. να χαρακτηρίζονται από ανεπαρκή επεξεργασία των θεμάτων απο­ χωρισμού. Έτσι. και παρ’ όλα αυτά να υστερούν στην ικανότητα δοκιμασίας της πραγματικότητας. επειδή οι διαφορετικές κατηγο­ ρίες αντανακλούν επίσης σημαντικές διαφορές στην τάση των ατόμων να εμπιστεύονται.

Οι ασθενείς των οποίων ο χαρακτήρας είναι οργανωμένος σε ένα συμβιωτικό-ψυχωτικό επίπεδο χρήζουν συνήθως υποστηρι­ κτικής θεραπείας. σε ό. και αυτό επειδή η δύναμη που χαρακτηρίζει το Εγώ αυτών των ασθενών συντελεί ώστε να ανταποκρίνονται ικανοποιητικά σε πολλά άλλα είδη θεραπευτι­ κής παρέμβασης.τι αφορά το φάσμα των πιο υγιών ατόμων. δεν υπάρχουν συνήθως αμιγείς τύποι προσωπικότητας. η οποία.220 Εννοιολογικά ζητήματα κριμένα. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κεντρικό θέμα αυτού του κεφαλαίου ήταν οι συνέπειες που έχει για τη θεραπευτική τεχνική η αναγνώριση της οργάνωσης του χαρακτήρα κάθε ασθενή. στην εκπαίδευση και στην εστίαση της προσοχής αυτών των ασθενών στις επιδράσεις που ασκούν διά­ φοροι ψυχοπιεστικοί παράγοντες στον ψυχισμό τους. διαδικασία που θα αποσαφηνιστεί περισσότερο στα κεφάλαια 7 έως 15 με συγκεκριμένα παρα­ δείγματα διαφοροδιάγνωσης. η οποία συνιστά έναν τρόπο εργασίας όπου τα όρια . ψυχωτική ή μεταιχμιακή. το αν δηλαδή είναι κατά βάση νευρωτική. μεταξύ άλλων. είναι σημαντικό να πραγματοποιούνται και οι δύο τύ­ ποι διαγνωστικής εκτίμησης. Οι ασθενείς με μεταιχμιακό επίπεδο οργάνωσης του χαρα­ κτήρα αποκομίζουν περισσότερα οφέλη από την εκφραστική θεραπεία. Ωστόσο. Τα άτομα με νευρωτική ορ­ γάνωση χαρακτήρα θεωρούνται συνήθως πολύ καλές περιπτώ­ σεις για ψυχανάλυση ή για παραδοσιακές ψυχαναλυτικού τύ­ που «αποκαλυπτικές» θεραπείες. επικεντρώνεται ιδιαί­ τερα στην ασφάλεια. δεδομένου ότι η ψυχολογική υγεία ή η ισχύς του Εγώ αυτών των ατόμων χαρακτηρίζεται από ευελιξία στη χρήση αμυντικών διεργασιών.

προτείνω εκείνα της Fromm-Reichmann (1950). του Hedges (1983) και του Pine . ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Το πιο αντιπροσωπευτικό έργο για τη διεξαγωγή κλασικής ψυ­ χανάλυσης με άτομα που χαρακτηρίζονται από νευρωτικό επί­ πεδο οργάνωσης εξακολουθεί να είναι το βιβλίο του Greenson The Technique of Psychoanalysis (1976). και τα οποία αναφέρονται γενικά στα επίπεδα οργάνω­ σης του χαρακτήρα. τα οποία είναι εξίσου εύληπτα. Από τα έργα που έχουν γραφεί για τη θε­ ραπεία. σε αυτό το κεφάλαιο παρουσιάστηκε σχηματικά. Τέλος. Οι παρεμβάσεις που ωφελούν τους ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση χαρακτήρα είναι εκείνες που αποθαρρύνουν την παλινδρόμηση και ενισχύουν την εξατομίκευση. Ο θεραπευτής δείχνει κατανόηση κατά τη διάρκεια πε­ ριόδων αδράνειας του ασθενή και σέβεται τις πληροφορίες που περιέχονται στην αντιμεταβίβαση. Το έργο του Schafer The Analytic Attitude (1983) πραγματεύεται όλες τις πλευρές της θε­ ραπείας οι οποίες σχολιάζονται στα βιβλία της κλασικής ψυχα­ ναλυτικής θεραπείας. προτείνω τα βιβλία των Colby (1951) και Chessick (1969).Κλινικές επιπτώσεις 221 έχουν καθοριστική σημασία. του Paolino (1981). μπορεί να ζητηθεί η βοήθεια του ασθενή για την αντιμετώπιση ορισμένων αδιεξό­ δων μέσα στη θεραπεία. πά­ νω σε δύο άξονες. Από την πληθώρα των βασικών συγγραμμάτων για την κλασική ψυχαναλυτική θερα­ πεία. η δομή του χαρακτήρα. οι αντιθετικές καταστάσεις του Εγώ να κατονομάζονται και οι πρωτόγονες άμυνες θα πρέπει να ερμηνεύονται. Σύμφωνα με αυτή την τεχνική. προκειμένου να φα­ νεί γραμμικά η αρχή της αξιολόγησης της προσωπικότητας σε δύο διαστάσεις: την εξελικτική και την τυπολογική.

παρουσιάζεται συνοπτικά με τον καλύτερο τρόπο στο βιβλίο για τη θεραπεία ενηλίκων με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας (1976). Μια ιδιαίτερα σημαντική άποψη για τη θεραπεία στη θε­ ωρία της ψυχολογίας του Εαυτού είναι το έργο του Wolf Treat­ ing the Self (1988). Το πλέον εύληπτο βιβλίο για τη θεραπεία που διεξάγε­ ται βάσει του επιπέδου εξέλιξης των ατόμων. . Η θεωρία του Masterson για τη θεραπευτική τεχνική. Η εδώ και πολ­ λά χρόνια ανάγκη για την ύπαρξη ενός κατανοητού βιβλίου το οποίο να αναφέρεται στην υποστηρικτική θεραπεία εκπληρώθη­ κε τελικά με το θαυμάσιο έργο του Rockland (1992). σύμφωνα με τη θεωρία των σχέσεων με το αντικείμενο. Searles (1965). εξαιτίας της ποικιλομορφίας των προσεγγίσεων στα άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση. Lidz (1973). είναι ενδεχομένως το βιβλίο του Horner Psychoanalytic Object Relations Therapy (1991). Η βιβλιογραφία σχετικά με τις εκφραστικές θεραπείες είναι ασαφής. περιλαμβάνει κείμενα των Arieti (1955). To καλύτερο σύγγραμμα που γνωρίζω για την ψυχαναλυτική θεραπεία με ασθενείς ψυχωτικού επιπέδου. έναν τομέα στον οποίο δεν υπάρχουν πολλές αξιόπιστες πηγές.222 Εννοιολογικά ζητήματα (1985). Ένα πολύτιμο βασικό βιβλίο από τον Kernberg και τους συνεργάτες του (1989) τεκμηριώνει τις θεωρητικές του διατυπώσεις με συγκεκριμένα κλινικά παρα­ δείγματα. Το βιβλίο του Gerald Adler (1985) περιγράφει έναν ακόμη τρόπο θεωρητικής κατανόησης και θεραπείας των ατόμων που εντάσσονται σε αυ­ τή την ομάδα. η οποία είναι θαυμάσια γραμμένη. Gio­ vacchini (1979) και Karon & VandenBos (1981).

τον οποίο επέλεξε. αναπόφευκτων και υγιών προσαρμοστι­ κών τρόπων με τους οποίους ένα βρέφος βιώνει τον κόσμο. Έτσι. . Οι βασικές διαγνωστικές κατηγορίες που χρησιμοποιούνται από τους ψυχαναλυτές για τον προσδιορι­ σμό των τύπων προσωπικότητας αναφέρονται σε μια ιδιαίτερη άμυνα ή σε ένα σύνολο αμυνών που επιστρατεύονται κατ’ εξα­ κολούθηση από το άτομο. αντανακλά τουλάχιστον δύο πλευρές της σκέψης του.5 Π ΡΩ ΤΟ ΓΕΝ ΕΙΣ (ΠΡΩ ΤΟΓΟΝΕΣ) ΑΜ ΥΝΤΙΚΕΣ Δ ΙΕ Ρ Γ Α Σ ΙΕ Σ * Η εξοικείωση με την έννοια της άμυνας και την ποικιλία των αμυντικών μηχανισμών που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι έχει ιδι­ αίτερη σημασία για την κατανόηση της ψυχαναλυτικής διάγνω­ σης του χαρακτήρα. ο διαγνωστικός όρος στον οποίο καταλήγουν οι ψυχαναλυτές αποτελεί ένα είδος στενογραφημένης περιγραφής. όταν εμφανίζεται στη βρεφική ηλικία. Το φαινόμενο που σε ένα ενήλικο άτομο θεωρείται άμυνα. Ο πρώτος που παρατήρησε αυτές τις διεργασίες και προσπάθησε να τις κατονομάσει ήταν ο Freud. με την οποία περιγράφεται ο συνή­ θης τρόπος άμυνας ενός ατόμου. Στην ψυχαναλυτική θεωρία ο όρος «άμυνα» είναι από πολ­ λές απόψεις ατυχής. Ο όρος «άμυνα». έχει τη μορφή πιο συνολικών.

η ιδέα ότι οι άμυνες είναι κα­ τά κάποιον τρόπο δυσπροσαρμοστικές από τη φύση τους δια­ . πρόσεξε την αμυντική τους λειτουργία.224 Εννοιολογικά ζητήματα Πρώτον. λόγω του ενθουσιασμού με τον οποίο έγιναν δεκτές οι πρώιμες παρατηρήσεις του Freud. Δυστυ­ χώς. αλ­ λά αυτό απέβαινε σε βάρος της συνολικής τους λειτουργικότη­ τας. θα ήταν προτιμότερο αυ­ τοί οι ασθενείς να βιώσουν ολοκληρωτικά τα σαρωτικά συναι­ σθήματα που τους προκαλούσαν φόβο. και έτσι να ελευθερώ­ σουν την ενέργειά τους για να μπορέσουν να συνεχίσουν τη ζωή τους. τα οποία προσήλκυσαν αρχικά το ενδιαφέρον του. η θεραπευτική αξία της αποδυνάμωσης ή της κατάρρευσης των δυσπροσαρμοστικών αμυντικών μηχανισμών ενός ατόμου θεωρούνταν αυταπόδεικτη. Ο Freud παρατήρησε ότι τα υστερικά άτομα απέφευγαν μεν την αναβίωση οδυνηρών γεγονότων από το παρελθόν τους. Γι’ αυτό το λόγο το αρχικό πλαίσιο προσέγγισης των αμυντικών διεργασιών όριζε ότι καθήκον του γιατρού ήταν να μειώσει την ισχύ τους.διά­ φορων ψυχολογικών λειτουργιών είτε με χειρισμούς στρατιωτι­ κής τακτικής είτε με συμβιβασμούς που αφορούν στρατιωτι­ κούς σκοπούς είτε με μάχες που είχαν πολυσύνθετη έκβαση. Την περίοδο που προσπαθούσε να διαδώσει την ψυχανάλυση σε ένα κοινό το οποίο την αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό. ο Freud προτιμούσε τις στρατιωτικές μεταφορές. Τα συναισθηματικά διαταραγμένα και κυρίως τα υστερικά άτομα. Δεύτερον. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο. χαρακτηρί­ ζονται από την προσπάθεια αποφυγής της αναβίωσης εμπει­ ριών που φοβούνται ότι θα τους προκαλέσουν ανυπόφορο πό­ νο. όταν ο Freud ήρθε για πρώτη φορά αντιμέτωπος με κάποια χαρακτηριστικά και αξιομνημόνευτα παραδείγματα των διεργασιών που αποκαλούνται άμυνες. ο Freud συχνά έκανε συγκρίσεις -γ ια παιδαγωγικούς σκοπούς . Σύμφωνα με τη φροϊδική άποψη. ιδιαίτερα με την απώθη­ ση και τη μετατροπή.

δεν υποθέτουν απαραίτητα ότι η εκδήλωση άμυνας υποδηλώνει κάτι παθολογικό. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 225 δόθηκε τόσο πολύ στο ευρύ κοινό ώστε ο όρος «άμυνα» απέ­ κτησε. κυρίως τις «αποδιοργανώσεις» που έχουν ψυχωτική φύση ή που βρίσκονται κοντά στην ψύχωση. Οι υποστηρικτές της θεωρίας των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. και (2) τη διατήρηση της αυτοεκτίμησής του. άδικα. στην πραγματικότητα οι άμυ­ νες έχουν πολλές λειτουργίες που είναι ευεργετικές. ήταν οι πρώτοι που επισήμαναν ότι οι άμυνες . ενίοτε όμως και της υπερβολικής θλίψης ή και άλλων αποδιοργανωτικών συναισθηματικών εμπειριών. έναν αρνητικό χαρακτήρα. σε γενικές γραμμές. Όταν επι­ στρατεύονται για να υπερασπίσουν το άτομο από κάποια απει­ λή. ως ένδειξη ανεπαρκών αμυνών. Συγκεκριμένα. Οι υποστηρικτές της ψυχολογίας του Εγώ έδωσαν έμφαση στον τρόπο λειτουρ­ γίας των αμυνών για την αντιμετώπιση του άγχους. χρησιμοποιούν με τον ίδιο τρόπο τον όρο «άμυνα»' ωστό­ σο. Ένα άτομο με αμυντική συμπερι­ φορά προσπαθεί. ονομάζονται «άμυνες» και στην περίπτωση αυτή φαίνεται ότι ο όρος πράγματι αρμόζει. συνήθως του άγχους. που δί­ νουν ιδιαίτερη σημασία στα θέματα της προσκόλλησης και του αποχωρισμού. να επιτύχει έναν ή και τους δύο από τους ακόλουθους σκοπούς: (1) την αποφυγή ή τη διαχείριση κάποιου ισχυρού και απειλητικού συναισθήματος. Στην αρχή αποτελούν υγιείς και δημιουργικούς τρόπους προσαρμογής του βρέφους στο περιβάλλον του. Ακόμη και οι ψυχαναλυτές. και συνεχίζουν να λειτουρ­ γούν προσαρμοστικά σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Στην εποχή μας ο χα­ ρακτηρισμός ενός ατόμου ως «αμυντικού» θεωρείται γενικά επικριτικός. αρκετοί ψυχαναλυτές έχουν αντιληφθεί ορισμένα προβλήματα. όταν προσεγγίζουν τους μηχανισμούς άμυνας στα πλαίσια της ψυχαναλυτικής θεωρίας. στην καθημερινή τους ζωή.

εκφράζοντας την πολύ βα­ σική αρχή της «πολλαπλής λειτουργίας» (Waelder. Αυτή η προ­ τίμηση και η αυτόματη χρήση μιας μεμονωμένης άμυνας ή μιας ομάδας αμυνών είναι το αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης αλληλε­ πίδρασης μεταξύ τεσσάρων. Στην ψυχοδυναμική γλώσσα η ασυνείδητη επιλογή των τρό­ πων με τους οποίους κάθε άτομο προτιμά να αντιμετωπίζει την πραγματικότητα «υπερκαθορίζεται». τουλάχιστον. Σε αυτό και στο επόμενο κεφάλαιο θα παρουσιάσω τις σημα­ ντικότερες αμυντικές διεργασίες όπως κατανοούνται σήμερα από τους ειδικούς. Τέλος.226 Εννοιολογικά ζητήματα μπορούν να επιστρατευθούν και για την αντιμετώπιση της θλί­ ψης. παραγόντων: (1) της ιδιοσυγκρασίας ενός ατόμου' (2) της φύσης των αρνητικών ψυχοπιεστικών παραγόντων που επηρέασαν ένα άτομο στη διάρκεια της πρώιμης παιδικής του ηλικίας· (3) των αμυνών που λειτούργησαν ως πρότυπα ή που διδάχτη­ καν από γονείς και άλλα σημαντικά πρόσωπα' (4) των συνεπειών που βίωσε ένα άτομο μετά την επιστράτευση συγκεκριμένων αμυνών (σύμφωνα με την ορολογία της θεω­ ρίας της μάθησης ονομάζεται «αποτέλεσμα της ενίσχυ­ σης»). Οι θεωρητικοί της ψυχανάλυσης υποθέτουν. μολονότι βι­ βλιογραφικά αυτή η άποψη δεν έχει διατυπωθεί κατηγορηματι­ κά. σταθερής και θετικής αίσθησης του εαυτού του. 1960). ότι κάθε άτομο εκφράζει μια ιδιαίτερη προτίμηση σε συγκε­ κριμένες άμυνες οι οποίες έχουν ενσωματωθεί στον τρόπο με τον οποίο αυτό αντιμετωπίζει την πραγματικότητα. οι υποστηρικτές της ψυχολογίας του Εαυτού τόνι­ σαν το ρόλο των αμυνών στην προσπάθεια που καταβάλλει κά­ θε άτομο για τη διατήρηση μιας ισχυρής. Παρά την απουσία τεκμηριωμένων στοιχείων .

μπορεί να έχουν αυτόματο χαρακτήρα και να μην επιδέχονται τροποποίηση από τη δευτε­ ρογενή διεργασία της σκέψης. Παρ’ όλα αυτά. η εκδραμάτιση. συγχωνεύοντας το αισθητηριακό. Οι πρωτόγονες άμυνες λειτουργούν με έναν καθολικό και αδιαφοροποίητο τρόπο σε όλα τα επίπεδα. όπως τα όρια ανάμεσα στο Εγώ ή το Υπε­ ρεγώ και το Εκείνο. οι άμυνες που χαρακτηρίζονται ως πρωτογε­ νείς ή ανώριμες ή πρωτόγονες ή «χαμηλότερης τάξης» (Laughlin. το γνωστικό και το συμπεριφορικό επίπεδο. η ερωτικοποίηση . αισθή­ σεων. ή ανάμεσα στο τμήμα του Εγώ που παρατη­ ρεί και στο τμήμα του Εγώ που βιώνει την υποκειμενική εμπειρία. Αντίθετα. οι άμυνες που χαρακτηρίζονται ως δευτερογενείς ή πιο ώριμες ή ανώτερες ή «υψηλότερης τάξης» σχετίζονται με την εσωτερική οριοθέτηση του ψυχικού οργάνου. η σωματοποίηση.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 227 που να αποδεικνύουν ότι στη διάρκεια της ανάπτυξης του παιδι­ ού υπάρχει μια προβλέψιμη και τακτική ακολουθία σύμφωνα με την οποία αναδύονται οι αμυντικές διεργασίες κάθε ατόμου. Η εννοιολογική διάκριση ανάμεσα σε πιο αρχαϊκές και σε εξελικτικά ανώτερες άμυνες είναι κάπως αυθαίρετη. συναισθήματος.τι κάποιες άλλες. οι ψυχαναλυτές συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό ότι μερικές άμυνες αντιπροσωπεύουν μια πιο πρωτόγονη διεργασία από ό. ιδιαίτερα από τό­ τε που ο Kernberg επέστησε την προσοχή των ψυχαναλυτών στον τρόπο με το οποίο λειτουργούν οι αρχαϊκές μορφές προ­ βολής και ενδοβολής σε ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας (για παράδειγμα. ενώ οι πιο εξελιγμένες άμυνες δημιουργούν ιδιαίτερους μετασχηματισμούς σκέψης. 1976). οι περισσότεροι ψυχαναλυτές θεωρούν «πρωτόγονες» τις εξής άμυνες: απόσυρ­ . 1970) είναι όσες αφορούν την οριοθέτηση ανάμεσα στον εαυτό και στον εξωτερικό κόσμο. από τη στιγμή που μερικές θεω­ ρητικά πιο ώριμες άμυνες -γ ια παράδειγμα. το συναισθηματικό. Γενικά. συμπεριφοράς ή κάποιο συνδυασμό τους.

άρνηση. Για παράδειγμα. θα πρέπει αρχικά να γίνει γνω­ στό με κάποιον τρόπο και στη συνέχεια να περιπέσει στην ασυ­ νείδητη κατάσταση.τι ο ισχυρισμός «Αυτό συνέβη. η άμυνα της άρνησης θεωρείται ότι αποτελεί εκδήλωση μιας πιο πρωτόγονης διεργασίας από την άμυνα της απώθησης. θα πρέπει να ανταποκρίνεται σε δύο κριτήρια που συνδέονται με την προγλωσσική φάση της ανάπτυξης: (α) τη μη κατάκτηση της αρχής της πραγματικότητας (βλ. τοποθετείται από τους ειδικούς στους πρωτό­ γονους αμυντικούς μηχανισμούς. Αντίθετα. επειδή θεωρείται ότι αναδύε­ ται σε μια χρονική περίοδο της ανάπτυξης του βρέφους η οποία προηγείται της κατάκτησης της σταθερότητας του αντι­ κειμένου. η άρνηση είναι μια στιγμιαία και μη λογική διεργασία. αλλά θα το ξεχάσω επειδή μου είναι πολύ οδυνηρό». Ομοίως. για να απωθηθεί κάτι. προβολική και ενδοβλητική ταύτιση και διχοτό­ μηση του Εγώ. Για να χαρακτηριστεί μια άμυνα ως πρωτογενής. Ο ισχυρισμός «Αυτό δεν συμβαίνει» απο­ τελεί έναν πιο μαγικό τρόπο αντιμετώπισης ενός δυσάρεστου γεγονότος από ό. για λόγους που θα αναφέρω παρακάτω. κατά με τον οποίο το άτομο διαχωρίζει τις εμπειρίες του σε «απόλυτα καλές» και σε «απόλυτα κακές» με τρόπο που να τις απομονώνει χωρίς να επιτρέπει οποιαδήποτε αμφιβολία και αμφιταλάντευση. ο αμυντικός μηχανισμός της διχοτόμησης ή σχά­ σης. πρωτόγονη εξιδανίκευση και υποτίμηση. Και αυ­ τό διότι. και (β) την ανικανότητα διάκρισης της ξεχωριστής ύπαρξης και της σταθερότητας σε οτιδήποτε βρίσκεται έξω από τον εαυτό. κεφάλαιο 2). Αν και αυτός ο συμβατικός κανόνας ανάμεσα στους ειδικούς χαρακτηρίζεται από ασάφειες και εννοιολογικούς περιορισμούς. Η γενική αίσθηση. παντοδύναμος έλεγχος. επέλεξα να παραμείνω σε αυτά τα πλαίσια.228 Εννοιολογικά ζητήματα ση. μιας «καλής μητέρας» βιώνεται . προσθέτοντας στους πρωτόγονους τρόπους λειτουργίας και τη διάσχιση.

είναι για παράδειγμα. Αντίθετα.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 229 όταν η παρουσία της συνδέεται με την ικανοποίηση του βρέ­ φους. προκειμένου το άτομο να επινοήσει λογικές εξηγήσεις οι οποί­ ες δικαιολογούν την ύπαρξη ενός συναισθήματος. όπως. επειδή η εμφάνισή της προϋποθέτει την ύπαρξη ορισμέ­ νων εκλεπτυσμένων γλωσσικών και διανοητικών ικανοτήτων. κατά την οποία αυτό μπορεί να εκτιμήσει την πραγματικότητα και να διαπιστώσει ότι είναι το ίδιο πρόσω­ πο η παρουσία του οποίου μερικές φορές βιώνεται ως καλή και μερικές ως κακή. μια άλλη άμυνα. ακόμη και αν τα όρια και οι περιορι­ σμοί του αναγνωρίζονται πλήρως. ενώ η αντίληψη της παρουσίας του ίδιου προσώπου όταν το βρέφος αισθάνεται ματαίωση βιώνεται με τη γενική αίσθηση μιας «κακής μητέρας». η «εξιδανίκευση» μπορεί να δηλώνει την αναντίρρητη και γεμάτη λατρεία βεβαιότητα ενός ατόμου ότι ένα άλλο πρόσωπο είναι τέλειο. υποθέτουμε ότι η κάθε εμπειρία έχει μια από­ λυτη. ή μπορεί να σχετίζεται με μια ήπια τάση αντιμετώπισης της ψυχικής πίεσης με ονειροπόληση. ή μπορεί να αναφέρεται σε μια ήπια και διανοητικά επεξεργασμένη αίσθηση ότι ένα πρόσωπο είναι ξεχωριστό ή ανώτερο. Την περίοδο που προηγείται της ωρίμανσης του βρέφους. καθώς και μεγαλύτερη εναρμόνιση με την πραγματικότητα. η εκλογίκευση. θεωρείται ώριμη. Για παράδειγμα. αντιφατική και ποικιλόμορφη συλλογή παρατηρήσε­ ων που συγκροτούν την τρέχουσα ψυχαναλυτική θεωρία έχει να κάνει με τη διατύπωση της υπόθεσης ότι μερικές αμυντικές διεργασίες λαμβάνουν τόσο αρχαϊκές όσο και πιο ώριμες μορ­ φές. ιδιάζουσα και καθοριστική ποιότητα. Η εισαγωγή ενός ακόμη επιπέδου συνθετότητας στην εξε­ λισσόμενη. Στην περίπτωση όπου μια άμυνα θεωρείται ότι λειτουργεί σε ένα συ­ νεχές εξέλιξης από πρώιμες και αρχαϊκές σε μεταγενέστερες . Η «απόσυρση» μπορεί να αναφέρεται στην πλήρη άρνηση της πραγματικότητας υπέρ μιας ψυχωτικής κατάστασης.

Η περιγραφή των πρωτόγονων αμυνών είναι πολύ πιο δύ­ σκολη από την περιγραφή αυτών που είναι περισσότερο εξελιγ­ μένες. τη δι­ χοτόμηση και τον παντοδύναμο έλεγχο. Όλοι μας χρησιμοποιούμε την άρνηση. ή μόνο όταν αυτές οι άμυνες χρησιμοποιούνται κατ’ εξακολούθηση και εφόσον έχουν εξαιρε­ θεί κάποιες άλλες. συμπληρώνουμε αυτές τις αντιδράσεις με πιο σύνθετους τρό­ πους χειρισμού του άγχους και αφομοίωσης μιας πολύπλοκης και δυσάρεστης για μας πραγματικότητας. Θα προσπαθήσω να τις περιγράψω με την υπάρχουσα ορολογία όσο καλύτερα μπορώ. αλλά η απουσία των ώριμων. Γίνονται πρόβλη­ μα μόνο εάν το άτομο στερείται ωριμότερων δεξιοτήτων αντιμε­ τώπισης της πραγματικότητας. καθιστά ιδι­ αίτερα δύσκολη τη σκιαγράφησή τους σε γραπτό λόγο. Οι περισσότεροι. αλλά ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει .230 Εννοιολογικά ζητήματα και πιο ευδιάκριτες μορφές. Ο παρατηρητικός αναγνώστης θα διαπιστώσει ότι οι άμυνες που αποκαλούνται πρωτόγονες είναι απλά τρόποι με βάση τους οποίους πιστεύουμε ότι ένα βρέφος αντιλαμβάνεται φυσιολογι­ κά τον κόσμο. θα χρησιμοποιώ το επίθετο «πρω­ τόγονος» ως προσδιορισμό της συγκεκριμένης άμυνας. όμως. Το γεγονός ότι οι πρωτόγονες άμυνες είναι προγλωσσικές και προλογικές είναι φαντασιακές και μαγικές. Πολλοί θεωρητικοί της ψυχανάλυσης πιστεύουν ότι οι συγκεκριμένοι τρόποι αντίληψης του κόσμου μπορούν να βρεθούν σε όλους τους ανθρώπους. ανεξάρτητα από την ύπαρ­ ξη σημαντικής παθολογίας ή όχι. Οι προγλωσσικές διεργασίες που κυριαρχούν πριν από την κατάκτηση της αρχής της πραγ­ ματικότητας και πριν την κατάκτηση της σταθερότητας των αντικειμένων από το βρέφος αποτελούν τα θεμέλια πάνω στα οποία δομείται η ψυχολογία του κάθε ατόμου. Αυτό που χαρακτη­ ρίζει τη μεταιχμιακή ή την ψυχωτική δομή της προσωπικότητας δεν είναι η παρουσία των πρωτόγονων αμυνών.

Η ψυχολογική απόσυρ­ ση σε μια διαφορετική κατάσταση συνείδησης είναι μια αυτό­ ματη αντίδραση αυτοπροστασίας η οποία παρατηρείται και στα βρέφη. συνήθως καταφεύγει στον ύπνο. Οι ενήλικες εκδοχές αυτής της διεργασίας παρατηρού­ νται σε άτομα που αποχωρούν από κοινωνικές ή διαπροσωπι­ κές περιστάσεις και υποκαθιστούν τις στρεσογόνες γι’ αυτά διεγέρσεις της συναναστροφής τους με τους άλλους με τον εσωτερικό φαντασιωσικό τους κόσμο. έως ένα βαθμό. Μερικοί συνάδελφοι. εξαιτίας της ιδιοσυγκρασίας τους. Μερικά βρέφη. ΠΡΩΤΟΓΟΝΗ ΑΠΟΣΥΡΣΗ Όταν ένα βρέφος νιώθει υπερβολική διέγερση ή υπερβολικό στρες.τι κάποια άλλα. Η περιληπτική παρουσίαση που ακολουθεί επιχειρεί να δώσει μια συνολική ει­ κόνα εκείνων των αμυνών που θεωρούνται πρωτογενείς. συμπεριλαμβανομένων κάποι­ ων συνεργατών στις πρόσφατες εκδόσεις του DSM. Τέτοια ιδιοσυγκρασιακά ευαίσθητα άτομα είναι πιθανό να αντιδράσουν με τη δημιουργία μιας πλούσιας φαντασιωσικής ζωής και να θεωρή­ . Οι ειδικοί έχουν διαπιστώσει ότι τα βρέφη που είναι πιθανότερο να αντιδράσουν με απόσυρση είναι αυτά που διακρίνονται από ιδιαίτερη ευαισθησία. προτιμούν τον όρο «αυτιστική φαντασίωση» για να αποδώσουν την από­ συρση. έχουν την τάση να αντιδρούν στο στρες πολύ συχνότερα με αυτό τον τρό­ πο από ό. σχήμα οξύμωρο.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 231 υπόψη του ότι η παρουσίαση των προγλωσσικών διεργασιών με λέξεις συνιστά. Η τάση ορισμένων ατό­ μων να κάνουν χρήση χημικών ουσιών για την αλλαγή της συ­ νειδησιακής τους κατάστασης μπορεί επίσης να εκληφθεί ως απόσυρση. Ο όρος αναφέρεται σε μια ιδιαίτερη πτυχή της γενικής τάσης των ατόμων για αποφυγή της προσωπικής επαφής.

απαιτεί σχετικά μι­ κρή παραποίηση αυτής της πραγματικότητας. Τα άτομα που σε μόνιμη βάση απομονώνουν τον εαυτό τους θέ­ τουν σε δοκιμασία την υπομονή εκείνων που τους αγαπούν. αποκλείοντας άλλους τρόπους αντίδρασης στο άγχος. Κατά συνέπεια. λόγω της προφανούς αδιαφορίας που δεί­ χνουν απέναντι στους ειδικούς ψυχικής υγείας. προβάλλοντας αντίσταση στη συναισθηματική διαντίδραση μαζί τους. Τα άτομα με σχιζοει­ δείς συντρόφους συχνά δεν γνωρίζουν πώς να τους κάνουν να δείξουν κάποιο είδος συναισθηματικής ανταπόκρισης. Τα άτομα που είναι περισσότερο διαταραγμένα δύσκολα δέχονται βοήθεια. Όταν ένα άτομο αντιδρά συνήθως με από­ συρση. Το προφανές μειονέκτημα της απόσυρσης είναι ότι απομακρύνει το άτομο από την ενεργητική συμμετοχή του στην επίλυ­ ση των διαπροσωπικών του προβλημάτων.232 Εννοιολογικά ζητήματα σουν τον εξωτερικό κόσμο προβληματικό ή συγκινησιακό απο­ γυμνωμένο. Ένα συ­ νηθισμένο παράπονο για το σύντροφό τους είναι ότι «παίζει με το χειριστήριο της τηλεόρασης και αρνείται να μου απαντήσει». Βρεφικές εμπειρίες συγκινησιακής αναστάτωσης ή εισβολής από τα άτομα που φροντίζουν τα βρέφη. καθώς και από άλλα αντικείμενα της πρώιμης περιόδου της ζωής. ενώ πρόκειται για μια διεργασία ψυχολο­ γικής απόδρασης από την πραγματικότητα. Το βασικότερο πλεονέκτημα της απόσυρσης ως αμυντικής στρατηγικής είναι ότι. ενισχύ­ ουν την απόσυρση. σι οποίοι κατα­ βάλλουν προσπάθεια να κερδίσουν την προσοχή τους ασθενών και να εδραιώσουν συναισθηματική επικοινωνία μαζί τους. αλλά μέσω της φυγής τους από αυτή. . συχνά προς μεγάλη έκπληξη αυ­ τών που τους απορρίπτουν επειδή τους θεωρούν αδιάφορους. τότε οι ψυχαναλυτές το ονομάζουν «σχιζοειδές». Οι άνθρωποι που επιστρατεύουν πολύ συχνά την απόσυρση ανακουφίζουν τον εαυτό τους όχι μέσω της διαστρέβλωσης της πραγματικότητας. μπορεί να είναι ασυνήθιστα ευαίσθητοι.

μυστικιστές και άλλους ιδιαίτερα ταλαντούχους θεατές του κό­ σμου. φιλόσοφους. μπορεί να είναι ιδιαί­ τερα ικανά να αντιλαμβάνονται τα συναισθήματα των άλλων. συγγραφείς. Η άρνηση έρχεται στην επιφάνεια αυτόματα σε όλους τους ανθρώπους. Αυτή είναι η αρχική αντίδραση σε κάθε είδους καταστροφή. Αυτή η αντίδραση είναι η σκιά μιας αρχαϊκής διεργασίας που έχει τις ρίζες της στον εγωκεντρισμό του παιδιού. όπου η εμπειρία κυριαρχείται από την προλογική πεποίθηση: «αν αυτό δεν το παραδεχτώ. ΑΡΝΗΣΗ Ένας άλλος τρόπος τον οποίο χρησιμοποιεί το βρέφος για να χειρίζεται δυσάρεστες εμπειρίες είναι το να αρνείται ότι αυτές όντως συμβαίνουν. που επιμένει ότι το καθετί είναι πάντοτε καλό και . την ηρωίδα του γνωστού μυθι­ στορήματος. όχι!». Τα άτομα στα οποία η άρνηση αποτελεί θεμελιώδη άμυνα λειτουργούν σαν την Πολυάννα. Τέτοιου είδους διεργασίες επηρέασαν τη Selma Fraiberg (1959) ώστε στο δημοφιλές κλασικό βιβλίο που έγραψε για την πρώιμη παιδική ηλικία να δώσει τον τίτλο The Magic Years (Τα μαγικά χρόνια).233 Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες Επίσης. Όλοι οι άνθρωποι που πληροφορού­ νται για το θάνατο κάποιου σημαντικού τους προσώπου αντι­ δρούν λέγοντας: «Ω. η ικανότητα των οποίων να αποτραβιούνται από τη συμ­ βατικότητα της καθημερινής ζωής τούς επιτρέπει να ερμηνεύ­ ουν την πραγματικότητα με ιδιαίτερη πρωτοτυπία. Στο πιο υγιές επίπεδο της σχιζοειδούς κατάστασης συναντά κα­ νείς άτομα που διακρίνονται για τη δημιουργικότητά τους: καλ­ λιτέχνες. θεωρητικούς επιστήμονες. τότε δεν συμβαίνει». παρόλο που ότι από τη φύση τους τα άτομα αυτά δύ­ σκολα εκφράζουν τα συναισθήματά τους.

Σε καταστάσεις κρίσης ή άμεσης ανά­ γκης η ικανότητα του ατόμου να αρνείται συναισθηματικά ότι η επιβίωσή του κινδυνεύει μπορεί ακόμη και να του σώσει τη ζωή. Για παράδειγμα. Εμπειρίες έκστασης και υπερ­ βολικής χαράς. ο οποίος γνώριζε ποιο ήταν το καλύτερο για εκείνους. Σε κάθε πόλεμο παρουσιά­ ζονται ιστορίες ατόμων που διατήρησαν την ψυχραιμία τους σε απειλητικές και τρομακτικές καταστάσεις και κατάφεραν να σώ­ σουν τον εαυτό τους και τους συντρόφους τους. επιστρατεύοντας την άρνηση. οι γονείς ενός ασθενή μου συνέχιζαν να κάνουν παιδιά. ιδιαίτερα σε συνθήκες τις οποίες οι περισσότε­ ροι άνθρωποι θα αντιλαμβάνονταν ως αρνητικές. τότε είναι πιθανότερο να αρνηθεί τα πραγματικά του συναισθήματα και να αναστείλει σε συνειδητό επίπεδο την αντί­ δραση του κλάματος. Οι περισσότεροι από εμάς χρησιμοποιούμε την άρνηση έως ένα βαθμό για να κάνουμε τη ζωή μας λιγότερο δυσάρεστη.234 Εννοιολογικά ζητήματα ότι ο μόνος λόγος για τον οποίο συμβαίνει είναι για το καλύτε­ ρο. θεωρείται ότι αντικατοπτρίζουν τη λειτουργία της άρνησης. αγνοούσαν τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι δύο υγιείς γιοι τους. η άρνηση μπορεί να έχει και το αντίθετο αποτέλε­ . μπορεί να ενεργήσει με έναν τρόπο που αντικειμενικά είναι ο πιο αποτελεσματικός και ηρωικός. Αυτό συμβαίνει διότι το άτομο. Οι συγκεκριμένοι γονείς αρνούνταν να θρηνήσουν για τα νεκρά παιδιά τους. παρότι τρία από αυτά είχαν πεθάνει από μια γε­ νετική νόσο την οποία θα αντιλαμβανόταν εύκολα κάθε γονέας που δεν βρίσκεται σε κατάσταση άρνησης. Όταν κάποιος πληγώνεται σε μια περίσταση στην οποία θεωρείται ότι δεν είναι πρέπον να κλάψει. Βεβαίως. απέφευγαν να επικοινωνήσουν με κάποια συμβουλευτική υπηρεσία οικογενειακού προγραμματισμού και επέμεναν ότι αυτή η κατάσταση ήταν θέλημα Θεού. Πολλοί άνθρωποι μάλιστα τη χρησιμοποιούν κατά κόρον σε συ­ γκεκριμένες πτυχές της ζωής τους.

Σύζυγοι που υφίστανται κακοποίηση από τους συντρόφους τους και αρνούνται την επικινδυνότητά τους. Μια γνωστή μου αρνείται να κάνει την ετήσια εξέταση ανί­ χνευσης γυναικολογικού καρκίνου σαν να μπορούσε να τον αποφύγει με κάποιο μαγικό τρόπο αν αγνοούσε την πιθανότητα του καρκίνου της μήτρας και του τραχήλου. το μίσος σε αγάπη) αποτελεί ένα συγκε­ . αλλά δεν ήταν έτοιμο για πλήρη δέσμευση όχι μόνο μαζί σας. την ανακουφιστική πεποίθηση ότι το άτομο που σας απέρριψε στην πραγματικότητα σας επιθυμούσε. όσο και επειδή αυτός ο μηχανισμός παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στα συστηματικά προγράμματα και σε κάθε είδους απόπειρες που στοχεύουν να βοηθήσουν τα άτομα που χρησιμοποιούν την άρνηση να απαλλαγούν από τα προβλήματα που τους έχει προκαλέσει η επιστράτευσή της. Ομοίως. λίγο έως πολύ.Πρωτογενείς αμυντικές διεργαοιες 235 σμα. Αυτό συνέβη τόσο επειδή. η άμυνα του αντιδραστικού σχηματι­ σμού. Αυτή η ψυχαναλυτική έννοια έχει περάσει. όλα αυτά είναι μερικά παραδείγματα άρνησης στη χειρότερη μορφή της. ηλικιωμένα άτομα που δεν σκέφτονται να σταματή­ σουν να οδηγούν παρά την προφανή αδυναμία τους. δεν χρησιμοποιήθηκε ιδιάζουσα ψυχαναλυτική ορολογία για την περιγραφή της. στην οποία ένα συναίσθημα μετατρέπεται στο αντίθετό του (για παράδειγμα. αλλά ούτε και με οποιοδήποτε άλλο άτομο. μητέρες που αγνοούν τα αποδεικτικά στοιχεία ότι οι κόρες τους έχουν παρενοχληθεί σε­ ξουαλικά. καθώς και μια πιο εκλεπτυσμένη ενέργεια αιτιολόγησης που ονομάζε­ ται εκλογίκευση. όπως και στην απόσυρση. για παράδειγμα. αλκοολικοί που επιμένουν ότι δεν αντιμετωπίζουν πρόβλημα με το ποτό. αναλλοίωτη στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Ας πάρουμε. Ένα τέτοιο συμπέρασμα περι­ λαμβάνει την άρνηση ότι το άτομο δέχτηκε απόρριψη. Ένα συστατικό της άρνησης μπορεί να ανευρεθεί στη λει­ τουργία των περισσότερων ώριμων αμυνών.

με το οποίο δηλώνεται το «λίγο» ή το «μερικό». που υποδηλώνει το εναλλασσόμε­ νο συναίσθημα. Το πρόθεμα «υπό». τα σωματικά τους όρια. λόγω της τάσης τους να μετα­ κινούνται κυκλικά από τη μανιακή στην καταθλιπτική διάθεση και αντίστροφα. Πολλοί επαγγελματίες κωμικοί και παρουσιαστές επιδεικνύουν το άμε­ . Το πιο προφανές παράδειγμα ψυχοπαθολογίας που χαρα­ κτηρίζεται από την επιστράτευση της άρνησης είναι η μανία. Στη μανιακή κατάσταση τα άτομα μπορεί να φτάσουν σε σημείο να αρνηθούν.236 Εννοιολογικά ζητήματα κριμένο και πιο πολύπλοκο τύπο άρνησης του συναισθήματος. δεδομένου ότι τα υπομανιακά άτομα εξα­ ντλούνται όταν βρίσκονται στη μανιακή κατάσταση. Οι ψυχαναλυ­ τές ερμηνεύουν αυτή την ταλάντευση με την επαναλαμβανόμε­ νη επιστράτευση της άρνησης ακολουθούμενη από την αναπό­ φευκτη κατάρρευση. Είναι εντούτοις αλήθεια ότι τα άτομα με ήπιες εκδηλώ­ σεις υπομανίας είναι ευχάριστα στο περιβάλλον τους. ακόμη και τη θνητότητα της φύσης τους. διαφοροποιεί αυτά τα άτομα από όσα υποφέρουν από πλήρη μανιακά επεισό­ δια. η μανία καθιστά αυτά τα γεγονότα ψυχολογικά ασήμα­ ντα. Ενώ στην κατάθλιψη τα οδυνηρά γεγονότα της ζωής εντυπώνονται με εμμονή στη σκέψη του ατόμου. τις προσωπικές τους αδυναμίες. Όπως συμβαίνει και με τις πιο πρωτόγονες άμυνες. την ανάγκη τους για ύπνο. η άρνη­ ση στους ενήλικες θα πρέπει συνήθως να προβληματίζει τον κλινικό. έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για να χαρακτηρί­ σει αυτή την κατηγορία ατόμων. σε εκπληκτικό βαθμό. Τα άτομα που χρησιμοποιούν την άρνηση ως τη βασική τους άμυνα είναι μανιακά σε ό. την κρισιμότητα της οικονομικής τους κατάστασης. ενάντια στο οποίο ένα άτομο αμύνεται. Ο όρος «κυκλοθυμικός».τι αφορά την οργάνωση του χα­ ρακτήρα τους και ονομάζονται υπομανιακά. σχεδόν όπως στη διπολική νόσο. και όχι μια απλή άρνηση να αισθανθεί κάποιος αυτό το συναίσθημα.

στην οποία δίνει την ερμηνεία ότι με κά­ ποιο μαγικό τρόπο έχει εξασφαλίσει ζεστασιά. στη διάρκεια της οποίας κυριαρχεί η πρωτογενής διεργασία της σκέψης. την πηγή όλων των γεγονό­ των που του συμβαίνουν. δεν είναι δύσκολο να δει κανείς το ψυ­ χολογικό τίμημα που πληρώνουν για τη μανιακή τους γοητεία. Αυτό σημαίνει. τρόπον τινά. Κατά τη διάρ­ κεια αυτής της περιόδου η επίγνωση του βρέφους ότι ο έλεγ­ χος των δικών του αναγκών μπορεί να πηγάζει από άλλα άτομα. ΠΑΝΤΟΔΥΝΑΜΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ Έχει εκφραστεί η άποψη ότι το νεογέννητο βιώνει ως ένα και το αυτό τον κόσμο και τον εαυτό. αποτελεί φυσικά μια κρί­ . συχνά. τότε το βρέφος θα βιώσει μια προγλωσσική εμπειρία. Ο όρος αυτός δηλώνει μια φάση της γνωστικής εξέ­ λιξης που είναι σε μεγάλο βαθμό ισοδύναμη με την περίοδο του «πρωτογενούς ναρκισσισμού» σύμφωνα με τον Freud (1914b). Ωστόσο. δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί. για παράδειγμα. τη μεγάλη ενεργητικότητα. ότι αν ένα βρέφος κρυώνει και το άτομο που το φροντίζει το αντιληφθεί και του προσφέρει ζεστασιά. το λογοπαίγνιο και το μεταδοτικό κέφι τα οποία χαρακτηρίζουν τα άτομα που συγκα­ λύπτουν και μετασχηματίζουν διάφορα οδυνηρά συναισθήματα για μεγάλα χρονικά διαστήματα. ότι έχει δύναμη επιρροής. Από αυτά προκύπτει ότι το νεογέννητο αντιλαμβά­ νεται ως εσωτερική. Η αίσθηση ενός ατόμου ότι έχει την ικανότητα να επηρεάσει τον κόσμο. τα οποία είναι ξεχωριστά και βρίσκονται έξω από το ίδιο. Ο Piaget αποδέχτηκε αυτή την άποψη (1937). όπως φαίνεται στον όρο «πρωτογενής εγωκε­ ντρισμός».Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 237 σο χιούμορ. η κρυφή καταθλιπτική πλευρά τέτοιων ατόμων είναι συνήθως ορατή στους στενούς τους φίλους και.

Οι περισσότεροι ψυχα­ ναλυτές υποθέτουν ότι το προαπαιτούμενο για να αναπτυχθεί η ώριμη ενήλικη στάση ότι «η δύναμη κανενός ατόμου δεν είναι απεριόριστη» είναι. στην οποία ένα ή πε­ ρισσότερα πρόσωπα που φροντίζουν το παιδί θεωρούνται από το ίδιο παντοδύναμα. για το εξελικτικό του στάδιο.η φαντασίωση ότι το βρέ­ φος είναι αυτό που ελέγχει τον κόσμο είναι φυσιολογική. αυτή η φαντασίωση δίνει τη θέση της σε μια φάση δευτερογενούς παντοδυναμίας. η ύπαρξη της οποίας έχει τις ρίζες της στις βρεφικές και εξωπραγματικές αλλά φυ­ σιολογικές για εκείνη την περίοδο φαντασιώσεις παντοδυναμία. Τελικά. αυταπάτες αναφορικά τόσο με την παντοδυναμία του εαυτού του όσο και με την παντοδυναμία των ατόμων από τα οποία εξαρτιόταν άμεσα. κατά παράδοξο τρόπο. έρχεται αντιμέτωπο με το δυσάρεστο γεγονός ότι κανένα άτομο δεν έχει απεριόριστες δυνάμεις. Ο πρώτος που επέστησε την προσοχή στα «στάδια ανάπτυξης της αίσθησης της πραγματικότητας» ήταν ο Sandor Ferenczi (1913). καθώς το παιδί ωριμάζει περισσό­ τερο. κατά την οποία απολάμβανε ελεύθερα τις φυσιολογικές. Κα­ θώς το παιδί ωριμάζει. Μερικά υγιή κατάλοιπα της βρεφικής αίσθησης παντοδυνα­ μίας παραμένουν σε όλους μας και συνεισφέρουν στη βίωση συναισθημάτων επάρκειας και αποτελεσματικότητας στη ζωή μας. Είναι φυσικό να αισθανόμαστε «ψυχική ευεξία» όταν χρη­ σιμοποιούμε αποτελεσματικά τη θέλησή μας.238 Εννοιολογικά ζητήματα σιμη διάσταση της αυτοεκτίμησής του. Αυτό σημαίνει ότι κάθε υγιής ενήλικος που αναγνωρίζει ότι η δύναμη των αν­ θρώπων δεν είναι απεριόριστη θα πρέπει να έχει βιώσει με ασφάλεια την πρώιμη περίοδο της ζωής του. Ο καθένας από εμάς που «διαισθάνθηκε» ότι κάτι καλό θα συμβεί σε κάποιο τυ­ . Αυτός τόνισε ότι στη βρεφική κατάσταση της πρωτογε­ νούς παντοδυναμίας . η αντίθετη ακριβώς συναισθηματική εμπειρία κατά τη βρεφική ηλικία.ή μεγαλείου.

Οι όροι «κοινωνιοπαθητική» και «αντικοινωνική» έχουν την ίδια σημασία και είναι μεταγενέστεροι. Παρ’ όλα αυ­ τά. Για μερικά άτομα η ανάγκη να έχουν μια αίσθηση παντοδύ­ ναμου ελέγχου και να ερμηνεύουν τις εμπειρίες τους ως απόρ­ ροια της προσωπικής τους απόλυτης ισχύος είναι ιδιαίτερα επι­ τακτική. Είναι συνηθισμένη η άποψη ότι οι περισσότεροι εγκληματίες είναι ψυχοπαθείς και το αντίστροφο. αλλά μπορεί ταυτόχρονα να λειτουργήσει σαν ένας πο­ λύ θετικός και αυτοεκπληρούμενος μύθος. τότε εύλογα αυτή η προσωπικότητα μπορεί να θεωρηθεί ψυχοπαθητική. γνωρίζει πόσο θελκτική είναι η αίσθηση του παντοδύναμου ελέγχου. θα πρέπει να τονίσουμε ότι υπάρχουν πολλά άτομα που. αποτελεί μέρος της αμερικανικής ιδεολογίας που είναι μεν αντίθετη με τον κοι­ νό νου. αν και σπάνια παραβιάζουν το νόμο.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 239 χερό παιχνίδι και στη συνέχεια κέρδισε. Εάν η προσωπικότητα ενός ατόμου είναι οργανωμένη γύρω από την αναζήτηση και την απόλαυση της αίσθησης ότι ασκεί αποτελεσματικά την παντοδυναμία του. . Αυτή είναι μία ακόμη περιοχή στην οποία η συνη­ θισμένη σημασία ενός όρου συγκρούεται με την ψυχαναλυτική του σημασία. έχουν προσωπικότητα που κα­ θοδηγείται από την άμυνα του παντοδύναμου ελέγχου. αν και δεν ταυτίζο­ νται απόλυτα. και ότι όλα τα άλ­ λα πρακτικά και ηθικά ζητήματα έχουν μόνο δευτερεύουσα ση­ μασία. Η μελέ­ τη του Bursten αναφέρει ότι αυτά τα άτομα προβαίνουν στο συ­ νειδητό χειρισμό των άλλων προκειμένου να αποφύγουν το άγ­ χος και να διατηρήσουν την αυτοεκτίμησή τους. Η πεποίθηση του πρώην αντιπροέδρου Quayle. υποστήριξε ότι η κοινωνιοπάθεια και η εγκληματικότητα είναι κατηγορίες που συμπίπτουν εν μέρει. την οποία είχε εμφυσήσει σε αυ­ τόν η γιαγιά του. Ο Ben Bursten (1973a). ότι ένας άνθρωπος έχει τη δύναμη να πραγμα­ τοποιεί οποιονδήποτε στόχο θέσει στη ζωή του. σε μια κλασική του μελέτη με τον τίτλο The Manipu­ lator.

της ασθένει­ ας. στο στρατό. εξακολουθεί να είναι πολύτιμη στην κλινική θεωρία της ψυχανά­ λυσης. του θανάτου και άλλων σημαντικών κινδύ­ νων (βλ. δηλαδή να πιστεύουν ότι . Brenner.240 Εν οιολογικα ζητήματα Μια βασική ενασχόληση αλλά και ευχαρίστηση των ατόμων με προσωπικότητα που κυριαρχείται από παντοδύναμο έλεγχο είναι «να τη φέρνουν» στους άλλους. στις μυστικές υπηρεσίες και σε άλλους χώρους τέτοιου τύπου. κα­ θώς και σε επαγγέλματα που έχουν σχέση με πωλήσεις. Όσο μεγαλώνουμε. ξεχνάμε πόσο τρομακτικό είναι για τα παιδιά να έρχονται αντιμέτωπα για πρώ­ τη φορά με την πραγματικότητα της εχθρότητας. 1982). Ένας από τους τρόπους που τα μικρό­ τερα παιδιά χρησιμοποιούν για να αντιμετωπίσουν αυτούς τους σαρωτικούς φόβους είναι να θέλουν. οι οποίες αντικαθιστώνται από πρωτόγονες φαντασιώσεις για την παντοδυναμία του ατόμου (ενός ή περισσότερων) που φροντίζει το βρέφος. στους ηγέτες αιρέσεων και στις βιομηχανίες της διαφήμισης και της ψυχαγωγίας και οπουδήποτε αλλού υπάρχει μεγάλη πιθανότη­ τα άσκησης ανελέητης εξουσίας. Τέτοια άτομα συναντά κα­ νείς σε επιχειρήσεις που απαιτούν δόλο. της κακοτυχίας. Όλοι μας μπορούμε να διαπιστώσουμε πόσο διακαώς ένα μικρό παιδί έχει ανάγκη να πιστέψει ότι η μαμά ή ο μπα­ μπάς του έχουν τη δύναμη να το προστατέψουν από όλους τους κινδύνους της ζωής. Τα άτομα αυτά απαντώνται σε ηγε­ τικούς ρόλους σε επιχειρήσεις. ΠΡΩΤΟΓΟΝΗ ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗ (ΚΑΙ ΥΠΟΤΙΜΗΣΗ) Η άποψη του Ferenczi σχετικά με τις πρωτόγονες φαντασιώ­ σεις περί της παντοδυναμίας του εαυτού. στην πολιτική. προσωπική κυριαρχία σε βάρος οποιουδήποτε άλλου ενδιαφέροντος και ανάληψη ρι­ ψοκίνδυνων εγχειρημάτων.

να πιστεύουν ότι τα άτομα που κυ­ βερνούν τον κόσμο είναι από τη φύση τους πιο σοφά και πιο ισχυρά από τους συνηθισμένους ανθρώπους που πέφτουν σε σφάλματα.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 241 κάηοιος άλλος. Η φυσιολογική εξιδανίκευση είναι ένα ουσιαστικό μέρος της ώριμης αγάπης (Bergmann. κάποια καλοκάγαθη παντοδύναμη εξουσία έχει τον έλεγχο των πραγμάτων. Θυμάμαι. για παράδειγμα. η τάση μας. μπορούμε να τη διαπιστώσουμε από το βαθμό της αναστάτωσης που αισθανόμαστε όταν οι περιστά­ σεις της ζωής μάς υπενθυμίζουν ότι μια τέτοια ερμηνεία είναι απλώς και μόνο δική μας επιθυμία. επιβιώνει στους περισσότερους από εμάς και σε με­ γαλύτερη ηλικία. Αναμφισβήτητα πρόκειται για ένα μεγάλο πλεονέκτημα που δίνει στους γονείς τη δυνατότητα να καταπραΰνουν τα «μικροτραύματα» των παιδιών τους. Στην πραγματικότητα. θα πρέ­ πει να επισημανθεί ότι η κατάσταση αυτή μπορεί να φέρει τους γονείς στα όρια της απόγνωσης. Επιπλέον. Η πεποίθηση των μικρών παιδιών ότι η μητέρα τους ή ο πα­ τέρας τους είναι υπεράνθρωποι είναι ταυτόχρονα ευλογία αλλά και κατάρα για τους γονείς. Μάλιστα. αυτή η επι­ θυμία των μικρών παιδιών. Αν και δεν υπάρχει τίποτα πιο συγκινητικό από την απόλυτη και γεμάτη αγάπη εμπιστοσύνη του παιδιού προς τους γονείς του. για απόρριψη ή υποτίμηση των αν­ θρώπων με τους οποίους είχαμε συναισθηματική σχέση ως παι­ διά φαίνεται ότι αποτελεί ένα φυσιολογικό και σημαντικό βήμα . Όλοι μας εξιδανικεύουμε. μία από τις κόρες μου η οποία σε ηλικία δυόμισι ετών είχε μια έκρη­ ξη θυμού όταν προσπάθησα να της εξηγήσω ότι δεν μπορούσα να κάνω τη βροχή να σταματήσει ώστε η μικρή να πάει για κολύ­ μπι. 1987). που αναπτύσσεται στην πορεία του χρόνου. Κουβαλούμε υπολείμματα της ανάγκης μας να αποδώσουμε ιδιαίτερη αξία και δύναμη σε άτο­ μα από τα οποία εξαρτιόμαστε συναισθηματικά.

Με πιο προβληματικό τρόπο συναντάται στην επι­ μονή ενός ατόμου ότι ο ερωτικός του σύντροφος είναι τέλειος. Η λαχτάρα του βρέφους για την παντοδύναμη τροφό του συνήθως εμφανίζεται και στις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων. στη Γουιάνα περισσότεροι από 900 άνθρω­ ποι προτίμησαν να πιουν κυάνιο και να πεθάνουν. Κανένας δεκαοκτάχρονος που εγκαταλείπει με τη θέλησή του το σπίτι του δεν αισθάνεται ότι το μέρος που αφήνει είναι καλύτερο από το μέ­ ρος στο οποίο σκοπεύει να πάει. παρά να αντι­ μετωπίσουν το γεγονός ότι ο αρχηγός τους. Η συμπε­ ριφορά τους φανερώνει ότι μέσα τους επιβιώνουν στοιχεία μιας αρχαϊκής και απελπισμένης προσπάθειας να αναχαιτίσουν τους εσωτερικούς τους φόβους. ότι το γούστο του είναι ακαταμάχητο. μέσω της πεποίθησης ότι κάποιος. είναι παντοδύναμος.242 Εννοιολογικά ζητήματα της διεργασίας αποχωρισμού-εξατομίκευσης. στον οποίο μπορούν να προσκολληθούν. ότι το σχολείο του είναι το καλύτερο. ελπίζουν να απαλλαγούν από την ντροπή. σε μερικά άτομα η ανάγκη της εξιδανίκευσης φαίνεται ότι δεν διαφοροποιείται και πολύ από τη μορφή που είχε στη βρεφική τους ηλικία. είχε κάνει λάθος. ο Jim Jones. τόσο πιο ισχυρός είναι ο πειρα­ σμός της εξιδανίκευσης των άλλων. όσο πιο εξαρτημένο είναι ή αισθάνεται ότι είναι ένα άτομο. ή στην πεποίθησή του ότι ο προσωπικός του γκουρού είναι αλά­ θητος. παντογνώστης και πανάγαθος και ότι μέσω της ψυχολογικής συγχώνευσης με αυτό τον υπέροχο Άλλο θα είναι ασφαλείς. Ωστόσο. Το 1978. καθώς και σε άλλες συναφείς αυ­ ταπάτες. Σε γενικές γραμμές. Το αντίδοτο σε αυτή την κατάσταση είναι η συγχώνευση με ένα εξιδανικευμένο αντικείμενο. Απόρροια της εξιδανίκευσης και της πεποίθησης για την τελειότητα του άλλου είναι ότι το άτομο δεν ανέχεται τις δικές του ατέλειες. Επιπλέον. ότι η κυβέρνηση της χώρας του δεν είναι δυνατόν να κάνει σφάλματα. Πολλές φίλες μου κατά τη .

η δομική προσέγγιση της ψυχολογίας τέτοιων ατόμων τονίζει την εξάρτησή τους από την άμυνα της πρωτόγονης εξιδανίκευσης. και δείχνει να κινητοποιείται από την αναζήτηση της τελειότητας μέσω της συγχώνευσης με εξιδανικευμένα αντικείμενα και προσπαθειών τελειοποίησης του εαυ­ τού του. τόσο πιο ραγδαία θα είναι η υποτίμηση η οποία τελικά του συμβεί. τότε το άτομο αυτό θεωρείται ναρκισσιστικό.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 243 διάρκεια της εγκυμοσύνης τους. Τα άλλα χαρακτηριστικά των ναρκισσιστικών ατόμων θεωρείται ότι προκύπτουν από τη χρήση αυτής της άμυνας: η ανάγκη τους για σταθερή επιβεβαίωση της ελκυστικότητάς τους. οι αρχαϊκοί τρόποι εξιδανίκευσης είναι καταδικασμένοι να προκαλούν απογοήτευ­ ση. αφού οι προσπάθειές τους για απόκτηση αυτοεκτίμησης επηρεάζονται από την ιδέα ότι για να αγαπήσει κάποιος τον εαυτό του θα πρέπει να τον τελειοποιήσει και όχι να τον αποδεχτεί όπως είναι. της φήμης και της σημασίας που έχουν για τους άλ­ λους (δηλαδή της τελειότητάς τους) προκύπτει από την κατά­ σταση της εξάρτησής τους από αυτή την άμυνα. Η πρωτόγονη υποτίμηση είναι απλώς η αναπόφευκτη αντί­ στροφη όψη της ανάγκης για εξιδανίκευση. μου εκμυστηρεύονται την πεποίθησή τους ότι ο γυναικολόγος τους είναι «υπέροχος» ή «ο καλύτερος στον το­ μέα του». της ισχύος. Όσο μεγαλύτερες είναι οι αυταπάτες ενός ατόμου. Παρότι υπάρχει εκτενής ψυχαναλυτική βιβλιογραφία για άλλες διαστά­ σεις της οργάνωσης μιας ναρκισσιστικής προσωπικότητας. που είναι μια περίοδος κατά την οποία η γυναίκα έρχεται αντιμέτωπη με την προσωπική της ευαλωτότητα. Από τη στιγμή που τίποτα στην ανθρώπινη ζωή δεν είναι τέλειο. Όταν ένα άτομο φαίνεται να ζει τη ζωή του κατατάσσοντας τις πτυχές κάθε βιώματος του σύμφωνα το πόσο πολύ αξίζουν σε σύγκριση με άλλες. τόσο πιο σκληρή . Όσο περισσότερο εξιδανικεύεται ένα αντικείμενο.

Μάιος 1992) προσθέτει ότι η εξιδανίκευση είναι επίσης ένας ζουρλομανδύας. Οι θεραπευτές που εργάζονται με ναρκισσιστικά άτομα μπορούν να πιστοποιήσουν με θλίψη τα προβλήματα που προκύπτουν όταν ένας ασθενής. ο οποίος πίστευε ότι ο θεραπευτής του έχει την ικανότητα να κάνει θαύματα. Μπορεί μεν να είναι γλυκιά η αίσθηση που αποκο­ μίζει ένας θεραπευτής στην αντιμεταβίβαση αποτελώντας το αντικείμενο της απόλυτης εξιδανίκευσης του ασθενή του. αλλά ούτε καν τα κορδόνια του δεν είναι σε θέση να δέσει. Στην καθημερινή ζωή διαπιστώνουμε τέτοιες αναλογίες στο μίσος και στην οργή που στρέφονται ενάντια σε όσους φαίνο­ νταν να υπόσχονται πολλά και στη συνέχεια απέτυχαν να εκ­ πληρώσουν τις προσδοκίες των γύρω τους. ότι ο θεραπευ­ τής του έχει τη δυνατότητα να σταματήσει τη βροχή· και (β) εξαιτίας της γνώσης των περισσότερων θεραπευτών ότι η το­ ποθέτηση ενός ατόμου σε βάθρο είναι απλώς ο προάγγελος της μελλοντικής αποκαθήλωσής του. Walkup. να κρίνει ως μη ανεκτούς τους μετριοπαθείς στόχους της βοήθει­ ας που προσφέρει και να σκεφτεί ότι μόνο η καλύτερή του επί­ δοση θεωρείται «τυπική». προσωπική επικοινωνία. για παράδειγμα. αλλά είναι και δυσβάστακτη για δύο λόγους: (α) εξαιτίας του εκνευ­ ρισμού που προκαλεί ένας εξιδανικευμένος ρόλος.244 θα είναι η ματαίωση από τη διάλυσή τους. σύμφωνα με τον οποίο ο ασθενής πιστεύει. διαπιστώσει κάποια στιγμή ότι τελικά όχι μόνο δεν μπορεί να πράξει κάτι τέτοιο. Ένας συνάδελφός μου (J. Ο άνδρας που πί­ στευε ότι ο ογκολόγος της συζύγου του ήταν ο μόνος ειδικός που μπορούσε να τη θεραπεύσει είναι πολύ πιθανό σε περίπτω­ . καθώς ο θερα­ πευτής μπαίνει στον πειρασμό να αρνηθεί την άγνοιά του. Στις θεραπευτικές σχέσεις με τους ναρκισσιστικούς ασθενείς εμφανίζεται ξαφνικά ρήξη όταν ο ασθενής αποδεσμεύεται από τη γοητεία που ασκεί ο θερα­ πευτής του.

ΠΡΟΒΟΛΗ. την υποτίμηση. Μερικοί άν­ θρωποι ζουν όλη τη ζωή τους δημιουργώντας συναισθηματικές σχέσεις οι οποίες χαρακτηρίζονται από επαναλαμβανόμενους κύκλους εξιδανίκευσης και απογοήτευσης. Ένα βρέφος που υποφέρει από κολικούς. λόγω του βαθμού της δυστυ­ χίας που αισθάνονται οι ίδιοι και όσοι προσπαθούν να τους αγαπήσουν. Όπως επισημάνθηκε παραπά­ νω. επειδή από την εξιδανίκευση οδηγείται στο άλλο άκρο. είναι πιθανό να έχει την υποκειμενική εμπειρία του «τραύματος» και όχι την εμπει­ . υποθέτουμε ότι στο βρέφος υπάρχει μια γενική αίσθηση του «Εγώ» που στην αντίληψή του είναι ισοδύναμο με τον «Κόσμο».Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 245 ση θανάτου της να μηνύσει το γιατρό. στη βρεφική ηλικία. το συ­ γκεκριμένο εγχείρημα όμως έχει ιδιαίτερη σημασία στην εργα­ σία με ναρκισσιστικούς ασθενείς. η προβολή και η ενδοβολή. ΕΝΔΟΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΟΛΙΚΗ ΤΑΥΤΙΣΗ Σε αυτή την ενότητα παρουσιάζονται μαζί δύο από τις πρωτό­ γονες αμυντικές διεργασίες. Η τροποποίηση της πρωτόγονης εξιδανίκευσης είναι ένας προφανής στόχος της μακροχρόνιας ψυ­ χαναλυτικής θεραπείας για όλους τους τύπους ασθενών. προτού το παιδί είναι σε θέση να δια­ φοροποιήσει ανάμεσα στις εμπειρίες που πηγάζουν από τον εσωτερικό του κόσμο και σε όσες έχουν εξωγενή προέλευση. Αυτοί οι άνθρωποι λοιπόν εγκαταλείπουν το σύντροφό τους για έναν άλλο κάθε φορά που αποδεικνύεται ότι ο προηγούμενος είναι ένα συνηθι­ σμένο ανθρώπινο πλάσμα. επειδή αντιπροσωπεύουν τις αντίθετες πλευρές του ίδιου ψυχολογικού νομίσματος. Τόσο στην προβολή όσο και στην ενδοβολή δεν υπάρχει ψυχολογικό όριο ανάμεσα στον εαυτό του ατόμου και στον κόσμο που το περιβάλλει.

από μια εξωγενώς προκαλούμενη δυσφορία. όπως είναι η πίεση από τις πολύ σφικτές πάνες! Από αυτή την περίοδο της μη διαφοροποίησης προέρχονται οι διεργασίες οι οποίες αργότερα. 1992) διαφοροποιούν την προβολική από την ενδοβλητική ταύτιση.246 Εννοιολογικά ζητήματα ρία ότι «κάτι μέσα μου με πονάει». θα πρέπει ωστόσο να επισημανθεί ότι και στις δύο αυτές λειτουρ­ γίες οι διεργασίες είναι παρόμοιες. είναι απαραίτητο να καταφύ­ γουμε στην ικανότητά μας να προβάλουμε την εμπειρία μας προκειμένου να κατανοήσουμε τον υποκειμενικό κόσμο του άλ­ λου. Δεδομένου ότι κανένας δεν θα μπορέσει ποτέ να μπει μέ­ σα στο νου ενός άλλου ατόμου. Μερικοί συγγραφείς (για παράδειγμα. Στις κακοήθεις μορφές της η προβολή επιφέρει επικίνδυνες παρανοήσεις και ανείπωτη βλάβη στις διαπροσωπικές σχέσεις. στην αμυντική τους λειτουργία. αποτελούν μια άμυνα που ονομάζεται προβολική ταύτιση (ή προβλητική ταύτιση). Στις ήπιες και ώριμες μορφές της η προβολή αποτελεί τη βάση για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης. Η διαίσθηση. Δεν μπορεί ακόμη να ξεχωρί­ σει έναν ενδογενή πόνο. Όταν αυτές οι διεργασίες λειτουργούν ταυτόχρονα. Η προβολή είναι η διεργασία κατά την οποία ένα φαινόμενο με ενδογενή προέλευση παρερμηνεύεται από το άτομο και γί­ νεται αντιληπτό ως εξωγενές. Schraff. με ισχυρή συναισθη­ ματική επιβράβευση και για τις δύο πλευρές. ή όταν . Όταν οι προβαλλόμενες στάσεις διαστρεβλώνουν σε μεγάλο βαθμό το αντικείμενο πάνω στο οποίο προβάλλονται. είναι γνωστές ως προβολή και ενδοβολή. η ικανότητα μιας μη λεκτικής συγχρονικότητας και οι κορυφαίες εμπειρίες μιας μυστικιστικής ένωσης του ατόμου με ένα άλλο ή με μια ομάδα συνδέονται με την προβολή του εαυτού του ατόμου μέσα στον άλλο. Είναι γνωστό ότι οι ερωτευμένοι διαβάζουν ο ένας τη σκέψη του άλλου με τρό­ πους που ούτε οι ίδιοι είναι σε θέση να εξηγήσουν λογικά. όπως ο κολικός.

Πρωτογενείς a/ υντικες διεργασίες 247 αυτό που προβάλλεται απαρτίζεται από αποκηρυγμένα και πο­ λύ αρνητικά τμήματα του ατόμου. τότε λέγεται ότι έχει παρανοϊκό χαρακτήρα1. Στις ήπιες μορφές της η ενδοβολή ισοδυναμεί με μια πρωτόγονη ταύτιση του ατόμου με τα σημαντικά 1. και είναι πιθανό να αντιδράσουν έντο­ να επειδή θεωρούνται. τότε τα πράγματα είναι δύ­ σκολα. παρότι είναι ευκολότερο να διακρίνουμε μια προβολή όταν ο ισχυρισμός του ατόμου δεν ταιριάζει με την πραγματικότητα. η παράνοια δεν έχει άμεση σχέση με την καχυποψία (η οποία μπορεί να στηρίζεται στην αντικειμενική παρατήρηση και εμπειρία που δεν προβάλλεται). Θα ήθελα να επισημάνω ότι. είναι επίσης πιθανό να υπάρχει ένας άλλος. Η ενδοβολή είναι η διεργασία κατά την οποία ένα εξωγενές φαινόμενο παρερμηνεύεται από το άτομο ως φαινόμενο με εν­ δογενή προέλευση. Και. Τέτοιου τύπου προβολές γίνονται συνήθως από άτομα που έχουν την τάση να αγνοούν την ύπαρξη αυτών των στοιχείων στον εαυτό τους και τα αποδίδουν σε άλλους. μη αμυ­ ντικός λόγος για την παρανόηση των κινήτρων του. Το γεγονός ότι μια προβολή «ταιριάζει» φαινομενικά με την πραγματικότητα δεν τη μετατρέπει σε κάτι λιγότερο από αυτό που εί­ ναι. ζηλεύ­ ουν ή καταδιώκουν το άτομο που πραγματοποιεί την προβολή. ότι επικρίνουν. για παράδειγμα. σύμφωνα με τον ψυχαναλυτικό ορισμό. Η καθημερινή χρήση του όρου «παρανοϊκός» εξισώνει λανθασμένα με τους όρους «φοβισμένος» ή «δύσπιστος» σε βάρος της σαφήνειας της ορολο­ γίας. ούτε με την ακρίβεια ή την ανακρίβεια ενός ισχυρι­ σμού. δηλαδή προβολή. Όταν ένα άτομο χρησιμοποιεί την προβολή ως βασικό τρόπο κατανόησης του κόσμου και αντιμετώπισης της ζωής. . έστω και αν είναι αλήθεια ότι αυτό που οι άνθρωποι προβάλ­ λουν είναι συνήθως κάτι που έχει αρνητικό περιεχόμενο. απέναντι στο οποίο αντιδρούν με φόβο και δυσπιστία. Οι άλλοι δυσανασχετούν με τις διαστρεβλώσεις που υφίσταται η εικόνα τους.

διότι όταν μιλούμε για ταύτιση με τον επιτιθέμενο. Τα πιο γνω­ στά και εντυπωσιακά παραδείγματα παθολογικής ενδοβολής εμπλέκουν μια διεργασία που ονομάζεται «ταύτιση με τον επιτι­ θέμενο» (A. Πολύ προτού το παιδί είναι σε θέση να πάρει μια εκούσια απόφαση να φέρεται σαν τη μαμά ή τον μπαμπά. είναι μια πολύ καταστροφική διεργασία. 1963). φαίνεται ότι έχει «καταπιεί» αυτά τα πρόσωπα με έναν πρωτόγονο τρόπο. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο όρος αυτός θεωρείται κάπως ατυχής. . ο όρος «ταύτιση» χρησιμοποιείται από τους πε­ ρισσότερους ψυχαναλυτές για εκείνες τις εσωτερικεύσεις που βιώνονται από το άτομο ως εκούσιες (Schafer. το οποίο απλώς προσλαμβάνει μέσα του τα χαρακτηριστικά της μαμάς του.έπειτα όμως από δεκαετίες συνεχούς χρήσης του. Freud. 1936)2. Milgram. σε αντίθεση με την καθαυτό ταύτιση που θεωρείται δευτερογενής. 1968). ασυνείδητη και στερημένη από οποιαδήποτε έννοια επιλογής. ότι σε συν­ θήκες φόβου ή κακοποίησης οι άνθρωποι θα προσπαθήσουν να 2. των συναισθημάτων και των συμπερι­ φορών των σημαντικών ανθρώπων της ζωής τους. αναφερόμαστε σε μια πρωτόγονη αμυντική διεργασία. όπως και η προβολή. Το παιδί των τριών ετών που επιθυμεί να είναι «σαν τη μαμάκα» του ταυτίζεται μαζί της με έναν τρόπο που είναι πολύ λιγότερο πρωτόγονος σε σύγκριση με τον τρόπο που ακολουθεί το παιδί των δύο ετών. τόσο από νατουραλιστικές παρα­ τηρήσεις (για παράδειγμα. είναι περισσότερο κατανοητός ως ενδοβολή. Επειδή ο όρος «ταύτιση με τον επιτιθέμενο» είναι μια διεργασία αυτόματη. Είναι γνωστό.248 Εννοιολογικά ζητήματα πρόσωπα που το περιβάλλουν. αυτός ο πιο ασαφής όρος καθιερώθηκε στην ψυχαναλυτική κοινότητα λόγω συνήθειας. Bettelheim. Από τεχνική άποψη. Τα μικρά παιδιά εσωτερικεύουν όλα τα είδη των στάσεων. Η διεργασία αυτή είναι τόσο ανεπαίσθητη ώστε μοιάζει σχεδόν μυστηριώ­ δης. 1960) όσο και από την εμπειρική έρευνα (για παράδειγμα. Στις προβληματικές μορφές της η ενδοβολή.

λόγω της απουσίας τους από τη ζωή μας. Είμαι ο ισχυρός επιβολέας».λπ. αλλά και ότι ένα κομμάτι του εαυτού μας έχει πεθάνει. ενός αποχωρισμού ή μιας απόρριψης χάσουμε κάποιο από τα άτομα των οποίων την εικόνα είχαμε εσωτερικεύσει. Όταν αγαπάμε κάποιους ανθρώπους ή είμαστε βαθιά συνδεδεμένοι μαζί τους. Το νόημα τέτοιων ενεργειών στην περί­ πτωση αυτή είναι οι εξής: «Δεν είμαι το αβοήθητο θύμα. 6). την εκρηκτικότητα και προς αυτό που συχνά ονομάζεται λανθασμέ­ να παρορμητικότητα (βλ. Συναντάται σε όλες τις διαγνωστικές κατηγορίες. τότε τους ενδοβάλλουμε και οι αναπα­ ραστάσεις τους μέσα μας γίνονται τμήμα της ταυτότητάς μας («Είμαι ο γιος του Α. Εάν στόχος μας είναι να ξαναβρούμε τα χαμένα πρόσωπα και όχι να παραιτηθούμε από αυτά. Μια αίσθηση κενού έρχεται να κυριαρχήσει στον εσωτερικό μας κό­ σμο. δεν αισθανόμαστε μόνο ότι το πε­ ριβάλλον είναι φτωχότερο. ο φίλος της Δ» κ. Ακόμη. τότε συχνά αναπτύσσουμε την έμμονη ιδέα να ανακαλύψουμε το λάθος που κάναμε και σπρώξαμε τους άλλους μακριά μας. αλλά είναι ιδιαίτερα εμ­ φανής στη χαρακτηρολογική προδιάθεση προς το σαδισμό.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 249 κυριαρχήσουν στο φόβο τους ταυτιζόμενοι με χαρακτηριστικά των κακοποιών τους. Η έκφραση αυτή φαίνεται ότι είναι το ασυ­ νείδητο κίνητρο των ατόμων που επιστρατεύουν την άμυνα της ταύτισης με τον επιτιθέμενο. Η κατανόηση αυτού του μηχανι­ σμού έχει ιδιαίτερη σημασία για την ψυχοθεραπεία.). αναπτύσσουμε την έμμονη ιδέα της αναζήτησης . Εάν εξαιτίας ενός θανάτου. ο σύζυγος της Β. Ένας διαφορετικός τρόπος με τον οποίο η ενδοβολή μπορεί να οδηγήσει σε ανάπτυξη ψυχοπαθολογίας έχει σχέση με το πένθος και την κατάθλιψη που απορρέει από αυτό (Freud. 1917a). «εκδραμάτιση» στο κεφ. στην περίπτωση που το ενδιαφέρον μας επικεντρώνεται στην αποκατάσταση της παρουσίας των χαμένων αντικειμένων και όχι στην παραίτη­ ση από αυτά. ο πατέρας της Γ.

τότε εξακολουθεί να αισθάνεται συρρικνωμένο.τι κάναμε λάθος. ασυνείδητης συνήθως. διατηρώντας ψυχολογικούς δεσμούς με αντικείμενα της πρώιμης ζωής του τα οποία τον απορρίπτουν. Ο Freud (1917a) περιέγραψε υποδειγματικά τη διεργασία του πένθους. ως μια σταδιακή αντιμετώπιση της απώλειας στην οποία «η σκιά του αντικειμένου πέφτει πάνω στο Εγώ» (σελ. τότε σε χαρακτηρολογικό επίπεδο θεωρείται ότι είναι καταθλιπτικό. Όταν αποφεύγεται η βίωση του πένθους.250 Εννοιολογικά ζητήματα των πιθανών αποτυχιών ή των αμαρτιών μας που προκάλεσαν το θάνατο των αγαπημένων μας ανθρώπων. ανάξιο. Όταν ένα άτομο αδυνατεί με το πέρασμα του χρόνου να αποχωριστεί εσωτερικά από ένα αγαπημένο πρόσωπο. διεργασίας είναι η σκέψη ότι αν μπορέσουμε να διορθώσουμε ό. Η συνειδητή έκ­ φραση αυτής της. αρχίζει η ασυνείδητη αυτο­ κριτική. Η Melanie Klein (1946) ήταν η πρώτη ψυχαναλύτρια που ανα­ φέρθηκε σε μια αμυντική διεργασία την οποία συνάντησε σε όλους τους ασθενείς που υπέφεραν από σοβαρότερες διαταρα­ χές. εξαντλημένο και στερημένο. 249). και αυτή είναι μία ακόμη εκδήλωση της βρεφικής παντοδυναμίας. Αυτή τη διεργασία την ονόμασε «προβολική ταύτιση». ο οποίος καθορίζεται από τις . τότε έχουμε τη δύναμη να τους ξαναφέρουμε στη ζωή. Η συ­ γκεκριμένη συγχώνευση του προβολικού και του ενδοβλητικού μηχανισμού έχει περιγράφει' πλήρως από τον Ogden (1982): Στην προβολική ταύτιση δεν βλέπει μόνο ο ασθενής το θερα­ πευτή με παραποιημένο τρόπο. και ως εκ τούτου αποτυγχά­ νει να επενδύσει συναισθηματικά σε άλλους ανθρώπους. Εάν ένα άτομο χρησιμοποιεί συνήθως την ενδοβολή για να μειώσει το άγχος του και να έχει την αίσθηση κά­ ποιος συνέχειας στον εαυτό του. του οποίου την εικόνα έχει ενδοβάλει.

Kernberg. 1986). και ότι στο πρωτόγονο άκρο τους οι διεργασίες συγχω­ νεύονται μεταξύ τους. Με άλλα λόγια. Η προσωπική μου άποψη είναι ότι η προβολή και η ενδοβολή πε­ ριλαμβάνουν. επιπρόσθετα. 1975). λόγω της παρόμοιας σύγχυσης που τις χαρακτηρίζει σχετικά με το τι βρίσκεται έξω από τον εαυτό και τι ανήκει σε αυτόν. στην προβολική ταύτιση ο ασθενής αφενός προβάλλει εσωτερικά αντικείμενα σε ένα άλλο πρόσωπο. η καθεμία τους. 2-3). Α ς θ εν η ς Α: . Η προβολική ταύτιση είναι μια δύσκολη αφαιρετική έννοια και έχει προκαλέσει μεγάλη διαμάχη στο χώρο της ψυχανάλυσης (βλ. και αφετέρου πιστεύει ότι το πρόσωπο αυτό συμπεριφέρεται όπως εκείνα τα αντικείμενα. ένα συνεχές μορφών από το πιο πρωτόγονο μέχρι το πιο πολύπλοκο (για παράδειγμα. Για να καταλάβετε με ποιο τρόπο αυτή η διεργασία είναι διαφορετική από την ώριμη προβολή. Μερικοί επιμένουν ότι δεν είναι ποιοτικά διαφορε­ τική από την προβολή. 1976). σκεφτείτε την αντίθεση ανάμεσα στις ακόλουθες υποθετικές δηλώσεις δύο νέων ανδρών που έρχονται για κλινική συνέντευξη: (Με απολογητικό ύφος) Ξέρω ότι δεν έχω λόγο να πι­ στεύω ότι είστε επικριτική απέναντι μου. Αυτή η συγχώνευση ονομάζεται προβολική ταύτιση. ενώ άλλοι θεωρούν ότι η εισαγωγή της έχει μεγάλη κλινική και θεωρητική σημασία (Kernberg.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 251 αντικειμενοτρόπες σχέσεις του ασθενή κατά το παρελθόν. αλ­ λά. αλλά δεν μπορώ να μη σκέφτομαι ότι είστε. Στο κεφάλαιο 4 σχολίασα εν συντομία τον τρόπο λει­ τουργίας της προβολικής ταύτισης στις ψυχωτικές και τις μεταιχμιακές καταστάσεις. Finell. σαν να είχε κάνει τις ίδιες ενδοβολές. ο θεραπευτής πιέζεται να βιώσει τον εαυτό του με έναν τρόπο που βρίσκεται σε συμφωνία με την ασυνεί­ δητη φαντασίωση του ασθενή (σελ.

252 Εννοιολογικα ζητηματα Β: {Με κατηγορητικό ύφος) Όλοι εσείς οι τρελογιατροί κά­ θεστε αμίλητοι και κρίνετε τους άλλους. και είναι τυπική των πρωτόγονων διεργασιών. Η συγχώ­ νευση της γνωστικής. από την άλλη πλευρά. Δεύτερον.τι λες! Α ςθενιης Ας υποθέσουμε ότι στην πραγματικότητα ο θεραπευτής ξε­ κίνησε τη συνεδρία με μια μη κριτική στάση και με γνήσιου φιλι­ κό ενδιαφέρον απέναντι σε κάθε ασθενή. Ο ασθε­ νής Β. Το περιεχόμενο αυτού που είναι ενοχλητικό για τον καθένα από τους δύο ασθενείς εί­ ναι παρόμοιο. υπάρχουν τρεις παράγοντες στον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν οι οποίοι τους διαφοροποιούν πολύ τον έναν από τον άλλο. και δεν δίνω δεκάρα για ό. συναισθηματικής και συμπεριφορικής διάστασης της εμπειρίας είναι εμφανής σε αυτό το σημείο. αυτοί οι ασθενείς διαφέρουν ως προς το βαθμό στον οποίο η προβολή εκπλήρωσε το σκοπό για τον οποίο επι­ . Και οι δύο ανησυχούν ότι ο θεραπευτής υιοθετεί μια αυστηρή στάση αξιολόγησης απέναντι τους. υπάρχει δηλαδή ένα τμήμα του εαυτού του που μπορεί να αντιληφθεί ότι η φαντασίωσή του δεν είναι απαραίτητα εναρμονισμένη με την πραγματικότητα· η προβολή σε αυτή την περίπτωση είναι δυστονική προς το Εγώ. ο ασθενής Α δείχνει ότι έχει στην κατοχή του ένα Εγώ που παρατηρεί. Στην πραγματικότητα. βιώνει αυτό που προβάλλεται ως μια πιστή απεικόνιση αυτού που σκέφτεται ο θεραπευτής· η προβολή του είναι επομένως συντονική προς το Εγώ. Παρ’ όλα αυτά. Και οι δύο προβάλλουν ένα εσωτερικευμένο επικριτικό αντικείμενο στο θε­ ραπευτή. ο δεύτερος ασθενής είναι πεπεισμένος ότι ο ισχυρισμός του είναι τόσο αληθινός ώστε εκτοξεύει μια αντεπί­ θεση στην επίθεση που κατά την άποψή του είναι βέβαιο πως σχεδιάζει να εξαπολύσει ο θεραπευτής εναντίον του. Πρώτον.

Ο ασθενής Α έχει αποβάλει την επικριτική στάση και αισθά­ νεται ανακούφιση όταν τη λεκτικοποιεί. ο Β αποδίδει μια επικριτική στάση στο άλλο πρόσωπο. οι τρόποι επικοινωνίας αυτών των ασθενών με το θε­ ραπευτή τους θα έχουν πολύ διαφορετικές συναισθηματικές επιδράσεις. ενώ ο ασθενής Β αφε­ νός την προβάλλει στο θεραπευτή και αφετέρου τη διατηρεί. Για το θεραπευτή θα είναι εύκολο να συμπαθήσει τον ασθενή Α και να δομήσει γρήγορα μια θεραπευτική συμμαχία μαζί του. Μια πραγματικά ψυχωτική γυναίκα δεν νοιάζε­ ται για το αν η προβολή της «ταιριάζει» στην πραγματικότητα. Η προβολική ταύτιση έχει την ιδιότητα της «αυτοεκπληρούμενης προφητείας». Φεβρουάριος 1987) ως φυσική συνέπεια ενός ατόμου το οποίο είναι τόσο διαταραγμένο ώστε έχει πολύ πρωτόγονους τρόπους αντίληψης της πραγματικότητας. Γι’ αυτή την πλευρά της προβολικής ταύτισης ο Kernberg αναφέρει ότι «διατηρεί την ενσυναίσθηση» με αυτό που έχει προβληθεί. και κατά συνέπεια δεν νοιάζεται για την αντίδραση των γύρω . Cohen. Πιο συγκεκριμένα. να αντιμετωπίσει δηλαδή το δυσάρεστο συναίσθη­ μα. Μια γυ­ ναίκα που επιθυμεί να διατηρήσει την επαφή της με την πραγ­ ματικότητα θα αισθανθεί λιγότερο παράλογη εάν μπορεί να προκαλέσει σε κάποιον άλλο τα συναισθήματα που πιστεύει ότι αυτός ήδη έχει. ενώ προς το δεύτερο θα είναι αρνητική και έντονη. Με άλλα λόγια. όμως. έτοιμος να δείξει ενδιαφέρον για τον ασθενή του. η αντιμεταβίβαση του θεραπευτή προς τον πρώτο ασθενή θα είναι θετι­ κή και ήπια. Με τον ασθενή Β. το νόημα της οποίας μου αποσαφηνίστηκε κάποτε (Β. Τρίτον. δηλαδή σχεδόν ένα είδος ψύχωσης. σε σύντομο χρονικό διά­ στημα θα αρχίσει να αισθάνεται όπως ακριβώς το πρόσωπο που ο ασθενής ήδη πιστεύει ότι είναι: άστοργος. αλλά αυτό δεν τον ανακουφίζει και δεν τον βοηθά να αποφύγει τη βίωση του εαυτού του με επικριτικό τρόπο. προσωπική επικοινωνία.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 253 στρατεύτηκε.

Θα πρέπει να επισημανθεί ακόμη ότι. επειδή σε αυτή την περίπτωση η προβολή έχει τόσο μεγάλη ισχύ. Πιθανόν. Όπως μπορεί να καταλάβει ο αναγνώστης. η προβολική ταύ­ τιση είναι μια λειτουργία ιδιαίτερα ισχυρή και προκλητική. και να δικαιολογεί το γεγονός ότι η προβολική ταύτιση μαζί με τη διχοτόμηση απαντιόνται στη μεταιχμιακή ορ­ γάνωση της προσωπικότητας. οι θεραπευτές έχουμε ήδη μέσα μας όλα τα διαφο­ ρετικά συναισθήματα. μια λειτουργία που απομυζά τις ικανότητες του θεραπευτή σε σχέ­ ση με την παροχή βοήθειας. λόγω της ανθρώπινης φύσης μας. και παράλληλα υφίσταται την αδιάκοπη προσπάθεια του ασθενή να του προκαλέσει αυτά τα συναισθήματα. Ενώ όλες οι άμυνες σε αυτή την ενότητα θεωρούνται πρωτόγονες.254 Εννοιολογικά ζητήματα της ως προς την ορθότητα της προβολής και επομένως της πνευματικής της διαύγειας. η ικανότητα αυτής της άμυνας να κλονίζει την εμπιστοσύνη που αισθάνεται ο θεραπευτής για την ψυχική του υγεία. τις άμυνες και τις στάσεις που οι ασθε­ νείς προβάλλουν πάνω μας· συνεπώς. είναι απαραίτητο να διαθέτει διαυγές πνεύμα και ατσάλινη πειθαρχία προκειμένου να αντιμετωπίσει αυτό το συναισθηματικό καταιγι­ σμό. Σε αντίθεση όμως με μια ευρέως διαδεδομένη άποψη. Ειδικότερα. υπάρχει πάντοτε ένα πο­ σοστό αλήθειας στην πεποίθηση του ασθενή που χρησιμοποιεί την προβολική ταύτιση. ο θερα­ πευτής). η προβολική ταύτιση (όπως και η διχοτόμηση που θα περιγράψω στη συνέχεια) είναι ιδιαίτε­ ρα γνωστή για τις δυσκολίες που προκαλεί στους κλινικούς. Σε μια κρίσιμη στιγμή της θεραπείας ένας θεραπευτής μπορεί να δυσκολευτεί πολύ να διακρίνει σε ποιο σημείο τελειώνει η άμυνα του ασθενή και σε ποιο αρχίζει η δική του ψυχολογία. Όταν ένας θεραπευτής παγιδεύεται στη βεβαιότητα του ασθενή του για το πώς αισθάνεται «πραγματικά» ο ίδιος (ενν. συνδέεται με το μεταιχμιακό επίπεδο της παρανοϊκής προσωπικότητας. η .

γνωστότερη πιο απλά και ως «διχοτό­ μηση». ανεξάρτητα από την ψυχοπα­ θολογία που διακρίνει ορισμένα άτομα. Ακόμη και όταν αυτό που προβάλλεται και με το οποίο ένα άτομο ταυτίζεται είναι αρνητικό. Οι Stolorow και Lachmann (1979) πρότειναν μια τέτοια διάκριση σε ένα σημαντικό άρθρο τους σχετικά με τα «αναπτυξιακά προστάδια της άμυνας». Και παρότι η αναφορά στη διχοτόμηση . τότε αυτό που μπορεί να συμβεί σε μια ομάδα είναι η μετάδοση θετικών συναι­ σθημάτων. όταν αυτό που προβάλλεται και με το οποίο ταυτίζεται ένα άτομο σχετίζεται με συναισθήματα χαράς και αγάπης. είναι μια ακόμη διεργασία με έντονη επίδραση στις δια­ 3.ω ς μιας αμυντικής διεργασίας ενός ατόμου του οποίου το Εγώ έχει αναπτύξει μια αίσθηση ολότητας και στη συνέχεια διχοτομείται υπό ψυχοπιεστικές συνθήκες. συνεπάγεται ότι δεν θα είναι ιδιαίτερα επιβλαβής. και εφόσον δεν πρό­ κειται για μια άκαμπτη και έντονη διεργασία που δεν επιδέχεται τροποποίηση από άλλες πιο ώριμες διαπροσωπικές διεργασίες. Η ψυχαναλυτική ορολογία μπορεί να μην είναι και τόσο ορθή σε αυτή την περίπτωση.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 255 προβολική ταύτιση δεν χρησιμοποιείται αποκλειστικά και μόνο από τα άτομα με μεταιχμιακή οργάνωση. . ίσως θα έπρεπε να χρησιμο­ ποιηθεί ένας άλλος όρος στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ένα άτο­ μο καθηλώνεται σε ένα στάδιο που προηγείται της σταθερότητας του αντικειμένου και της απαρτίωσης του Εγώ.είναι ορθή. Για παράδειγμα. ΔΙΧΟΤΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΓΩ Η διχοτόμηση του Εγώ3. και αυτό επειδή δεν είναι δυνατόν ένα άτομο να διακρίνεται από διχοτόμηση του Εγώ εάν δεν έχει αναπτύξει προηγου­ μένως ένα απαρτιωμένο Εγώ. Υπάρχουν πολλοί ανε­ παίσθητοι και ήπιοι τρόποι με τους οποίους αυτή η διεργασία λειτουργεί στην καθημερινή ζωή.

Αντίθετα. ιδιαίτερα όταν οι τελευταίες μας δημιουργούν σύγ­ χυση και αισθήματα απειλής. της δημοκρατίας ενάντια στον ολοκληρωτισμό. μαζί με την αί­ σθηση της διαφοράς που υπάρχει ανάμεσα στο μεγάλο και στο μικρό (ενήλικος και παιδί). των καουμπόι ενάντια στους Ινδιάνους και ούτω καθεξής έχουν διεισδύσει στη μυθολογία του σύγχρο­ νου πολιτισμού. είναι ένας από τους πρωτόγονους τρόπους με τους οποίους τα μικρά παιδιά οργανώνουν την εμπειρία τους. Πριν από την κατάκτηση της σταθερότητας του αντικειμένου το βρέφος δεν είναι δυνατόν να βιώνει αμφιθυμία. αφού η αμφιθυμία υπονοεί την ύπαρξη αντίθετων συναισθημά­ των προς ένα σταθερό αντικείμενο. ενά­ ντια στον οποίο τα άξια μέλη της εσω-ομάδας θα πρέπει να αγωνιστούν.256 Εννοιολογικα ζητηματα προσωπικές σχέσεις η οποία πηγάζει από την προγλωσσική πε­ ρίοδο. προτού δηλαδή το βρέφος αποκτήσει την ικανότητα να εκτιμά ότι τα άτομα που το φροντίζουν έχουν καλές και κακές ιδιότητες και ότι αυτές σχετίζονται με καλές και κακές εμπει­ ρίες. Μανιχαϊκές αντιλήψεις περί του καλού ενάντια στο κακό. του Θεού ενάντια στο διάβολο. Ο μηχανισμός της διχοτόμησης μπορεί να είναι πολύ αποτε­ . Εύκολα συναντά κανείς σε δίχρονα παιδιά την ανάγκη να οργανώνουν τις αντιλήψεις τους αποδίδοντας καλές και κακές ιδιότητες σε οτιδήποτε γύρω τους. Στην καθημερινή ζωή των ενηλίκων η διχοτόμηση παραμένει ένας ισχυρός και ελκυστικός τρόπος κατανόησης πολύπλοκων εμπειριών. το χαρακτηριστι­ κό της συγκεκριμένης περιόδου είναι ότι το βρέφος έχει την εμπειρία είτε μιας θετικής είτε μιας αρνητικής κατάστασης του Εγώ προς ένα αντικείμενο που υπάρχει στον κόσμο του. Αυτή η τάση. Οι πολιτικοί επιστήμονες μπορούν να πιστοποιήσουν πόσο ελκυστική είναι για μια δυστυχή ομάδα η ανάπτυξη της αίσθησης ενός κακού εξωτερικού εχθρού. Παρόμοιες διχοτομήσεις είναι δυνατόν να ανιχνευθούν στις λαϊκές δοξασίες και πεποιθήσεις κάθε κοινωνίας.

Ή. 1965). Λεπτομερείς μελέτες για την «αυταρχική προσωπικότητα» (Adorno. 1950). ακόμη. Φυσικά. της αμέλειας ή της ανικανότητας. μια γυναίκα με μεταιχμιακή οργάνωση της προσωπικότητας βιώνει το θεραπευτή της ως απόλυτα καλό. με την οποία οι περισσότεροι άνθρωποι θα βίωναν μια κατάσταση αμφιθυμίας. ενώ αντίθετα η γνώμη της για όλους τους άλ­ λους επαγγελματίες του κλάδου είναι ότι πρόκειται για αδιάφο­ ρους. δεν συνδέεται κατά κανέναν τρόπο με την πρώτη. Frenkl-Brunswick. καθώς εκείνη τον θεωρεί την προσωπο­ ποίηση του κακού. διερεύνησαν τις μακροπρόθεσμες κοινωνικές επι­ πτώσεις που είχε η χρήση της διχοτόμησης (όχι με αυτό τον όρο) στη νοηματοδότηση του κόσμου και στη θέση του ατόμου μέσα σε αυτόν. ο θε­ ραπευτής μπορεί ξαφνικά να γίνει ο στόχος της παράφορης οργής της ασθενούς.και σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται ο κίνδυνος που εγκυμονεί η συ­ γκεκριμένη διεργασία. ενώ κατά τη διάρκεια της περασμένης εβδομάδας κατά τη γνώμη της ο εν λόγω θεραπευτής ήταν αδύνατον να διαπράξει κάποιο λά­ θος.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 257 λεσματικός όταν λειτουργεί αμυντικά. Για παράδειγμα. η διχοτόμηση πάντοτε εμπλέκει τη διαστρέβλωση . Οι συγγραφείς της πρώτης μελέτης για τον αυταρχισμό πίστευαν ότι οι δεξιές πολιτικές πεποιθήσεις ήταν πι­ θανότερο να σχετίζονται με αυτό το είδος της ανελαστικότητας. επιτυγχάνοντας τη μείω­ ση του άγχους και τη διατήρηση της αυτοεκτίμησης. αν και μεταγενέστεροι σχολιαστές δήλωσαν ότι είναι δυνα­ τόν να υπάρχουν επίσης αριστερές και φιλελεύθερες μορφές αυταρχισμού (βλ. Σε κλινικό επίπεδο η διχοτόμηση συντελείται όταν ένας ασθενής εκφράζει μια μη αμφιθυμική στάση και θεωρεί ότι η αντίθετή της. Levinson & Sanfond. οι οποίες πραγματοποιήθηκαν μετά το Β' Παγκό­ σμιο Πόλεμο. Brown. Εάν το άτομο που χρησιμοποιεί τη διχοτόμηση έρθει αντι­ . εχθρικούς και ηλίθιους γραφειοκράτες.

1972' Kernberg.258 Εννοιολογικά ζητήματα μέτωπο με την ασυνέπεια των ισχυρισμών του. 1981' Gunderson. ενώ κάποιοι άλλοι αισθάνονται μια εξί­ σου ισχυρή αντιπάθεια με τη δική του και θέλουν να τον αντιμε­ τωπίσουν κατά πρόσωπο και να θέσουν όρια στη συμπεριφορά του. Αυτός είναι ένας λόγος που η διχοτόμηση ως άμυνα δεν έχει ιδιαίτερα καλή φήμη. Παρ’ όλα αυτά. δεν πρόκειται να του φανεί εντυπωσιακό ή αξιοσημείωτο ότι κάποιος.G. αλλά μέσω της προβολικής ταύτισης προκαλούν διχοτόμηση στο προσωπικό της υπηρεσίας (Stanton & Schwartz. ΔΙΑΣΧΙΣΗ Παρότι είχα αρκετές αμφιβολίες. κατέταξα τη διάσχιση στις πρωτόγονες άμυνες για δύο λόγους: (α) επειδή αυτή η άμυνα επιδρά με έναν απόλυτο και εντυπωσιακό τρόπο σε ολόκληρη την προσωπικότητα. είναι κάπως διαφορετική . 1984). Κατά τη διάρκεια αυτών των διαπληκτισμών μερικοί από τους θεραπευτές αισθάνονται μια ισχυρή συμπάθεια για τον ασθενή και επιθυμούν να τον σώσουν και να τον φροντίσουν. 1954’ Main. Είναι γνωστό ότι σε διάφορα ψυχιατρικά νοσοκομεία και κέ­ ντρα ψυχικής υγείας οι ασθενείς με μεταιχμιακή οργάνωση προσωπικότητας όχι μόνο κάνουν εσωτερική διχοτόμηση. Όσοι ειδικοί ψυχικής υγείας ασχολούνται με τη φροντίδα μεταιχμιακών ασθενών ανακαλύπτουν ότι έχουν συχνά επαναλαμβανόμε­ νους διαπληκτισμούς μαζί τους. που έδει­ χνε να είναι τόσο καλός. Adler. έχει γίνει ξαφνικά τόσο κακός. και (β) επειδή πολλές καταστάσεις διάσχι­ σης είναι ψυχωτικές. 1957. Οι ασθενείς που τη χρησιμοποιούν ως το βασικό τρόπο οργάνωσης της εμπειρίας τους καταφέρ­ νουν όντως να προκαλούν τα όρια της αντοχής των ατόμων που τους φροντίζουν.

είναι δυνατόν να αντιδράσει με διάσχιση. η διάγνωση που δίδεται είναι διασχιστική διαταραχή του χαρακτήρα ή πολλαπλή προσωπικότητα. Όσοι κατά την παιδική τους ηλικία δέχονταν κατ’ εξακολούθη­ ση αποτρόπαιη κακοποίηση μπορεί να μάθουν να αντιδρούν στο στρες κυρίως με διάσχιση. οι περισσότεροι είμαστε τυχεροί που δεν μας συμβαίνουν τέτοιες καταστάσεις. Όταν διαπιστώνεται κάτι τέτοιο σε ένα ενήλικο άτομο. επειδή εκείνες αναπαριστούν φυσιολογικούς τρόπους λειτουργίας που γίνονται προβληματικοί μόνο όταν ένα άτομο εξαρτηθεί από αυτούς για μακρό χρονικό διάστημα ή εξαιρέσει από τη συμπε­ ριφορά του άλλους πιο λειτουργικούς τρόπους αντιμετώπισης της πραγματικότητας. βιώνοντας μια καταστροφή η οποία συνθλίβει την ικανότητά του να αντιμετω­ πίσει μια κατάσταση. Κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες έχουν παρουσιαστεί πολ- . ενώ ο καθέ­ νας μας είναι ικανός να πραγματοποιήσει διάσχιση κάτω από ορισμένες συνθήκες. ιδιαίτερα εάν η κατάσταση αυτή συνεπά­ γεται αφόρητο πόνο ή τρόμο. Στο σημείο αυτό θα πρέ­ πει να αναφερθεί και η ένσταση που προκύπτει από ένα μεγάλο αριθμό ερευνών οι οποίες υποστηρίζουν ότι μόνο τα άτομα που διακρίνονται από μεγάλη ικανότητα να εισέρχονται σε κατάστα­ ση ύπνωσης είναι σε θέση να χρησιμοποιούν αυτή την άμυνα. Οι εξωσωματικές εμπειρίες που έχουν αναφερθεί στη διάρκεια πολέμων. Η διάσχιση είναι μια «φυσιολογική» αντίδραση στο τραύμα.Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 25 9 από τις διεργασίες που παρουσιάστηκαν παραπάνω. Ο καθένας μας. Άτομα κάθε ηλικίας που υφίστανται αβάστακτες συμφορές είναι δυνατόν να αντιδράσουν με διάσχιση. για το οποίο δεν είναι δυνατόν να ισχυριστεί κανείς ότι είναι φυ­ σιολογικό σε εξελικτικό επίπεδο. θεομηνιών και σοβαρών εγχειρήσεων είναι τόσο συχνές ώστε μόνο κάποιος που είναι υπέρμετρα σκεπτικι­ στής θα μπορούσε να αμφισβητήσει τις μαρτυρίες για τα διασχιστικά φαινόμενα. Η διάσχιση διαφέρει γιατί.

Η περιστασιακή ή ήπια διάσχιση μπορεί να διευκολύνει την πραγματοποίηση ενεργειών που χρειάζονται ψυχικό σθένος. Το μεγάλο μειονέ­ κτημα αυτής της άμυνας είναι φυσικά η τάση που έχει να λει­ τουργεί αυτόματα κάτω από συνθήκες στις οποίες η επιβίωση 4. Όλες μάλιστα έχουν υπογραμ­ μίσει το γεγονός ότι τα άτομα που χρησιμοποιούν τη διάσχιση είναι πολύ περισσότερα από όσα μπορούμε να υποθέσουμε. Το έργο αυτό ενθάρρυνε όσους είχαν την υποψία ότι πιθανόν να κάνουν διάσχιση σε μόνιμη βάση να αρ­ χίσουν να επισκέπτονται νωρίτερα τους ειδικούς ψυχικής υγεί­ ας4. Μπορεί να έχει αυξηθεί το είδος της παιδικής κακοποίησης που προκαλεί διάσχιση ή ίσως το ευρύ κοινό να είναι πιο υποψια­ σμένο σήμερα. . τη φρίκη αλλά και από το φόβο ότι θα πεθάνει. αλλά ακόμη και όσοι από εμάς δεν έχουμε μια τόσο δραματική βάση για ενσυναίσθηση. 1992' Lichtenberg. αλλά σε αυτό το εγχειρίδιο έκανα μια προσπάθεια σύνθεσης των διαφορετικών απόψεων (βλ. κεφάλαιο 15). μετά τη δημοσίευση του έργου του Schreiber (1973) με τίτλο Sybil. Όσοι είχαμε κάποτε μια εξωσωματική εμπειρία όταν διατρέχαμε τον κίνδυνο θανάτου. καθώς στον ψυχαναλυτικό χώρο τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται μια αυξανόμενη παραδοχή και αναγνώριση των διασχιστικών καταστάσε­ ων (Herman.260 Εννοίολογικά ζητήματα λες έρευνες και κλινικές αναφορές σχετικά με την πολλαπλή προσωπικότητα και τη διάσχιση. Υπό δυσβάστακτες συνθήκες τα πλεονεκτήματα της διάσχι­ σης είναι προφανή: το άτομο που χρησιμοποιεί τη διάσχιση αποσυνδέεται από τον πόνο. μπορούμε να καταλάβουμε γιατί προτιμούμε να πα­ ραμένουμε έξω και όχι μέσα στο σώμα μας τη στιγμή που αντι­ μετωπίζουμε μια επικείμενη καταστροφή. Η ραγδαία αναπτυσσόμενη βιβλιογραφία σχετικά με την πολλαπλή προσωπικότητα και τη διάσχιση δεν έχει συγκροτηθεί ακόμη σε μια ενιαία ψυχαναλυτική θεωρία. 1992). τον τρόμο.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στο κεφάλαιο αυτό περιέγραψα τις άμυνες που από τους ψυχα­ ναλυτές χαρακτηρίζονται ως πρωτόγονες ή πρωτογενείς: την απόσυρση. Φαίνεται λοιπόν ότι υπάρχει ένα υψηλό διαπροσωπικό τίμημα το οποίο πληρώνουν τα άτομα που συνηθίζουν να χρησιμοποιούν συχνά τη διάσχιση. Οι πιο συνη­ θισμένες υποθέσεις που κάνουν είναι ότι ή έχει κακή διάθεση ή είναι ασταθής ή λέει ψέματα. επειδή στην πιο ακραία της μορφή μεταβάλλει ολόκληρη την ταυτότητα του ατόμου που τη χρησιμοποιεί. πρωτόγονες μορφές προβο­ λής και ενδοβολής και τη διχοτόμηση. την πρωτό­ γονη εξιδανίκευση και υποτίμηση. και τη διάσχιση. την άρνηση. Ανα­ φέρθηκα στα συνήθη αίτια κάθε άμυνας (εκτός της διάσχισης που προκύπτει από τραύμα) και επισήμανα τις προσαρμοστικές και τις δυσπροσαρμοστικές λειτουργίες της καθεμιάς από αυ­ .Πρωτογενείς αμυντικές διεργασίες 261 δεν διατρέχει αντικειμενικά κίνδυνο. Συμπεριέλαβα. εξαιρουμένων εκείνων που έχουν και τα ίδια ένα τραυματικό παρελθόν. προς μεγάλη κατάπλη­ ξη τόσο των ίδιων όσο και των άλλων. Τα άτομα που έχουν υποστεί τραύμα συχνά συγχέουν το συνηθισμένο στρες και τις καταστάσεις που είναι απειλητικές για τη ζωή τους. τον παντοδύναμο έλεγχο. Τα άτομα του περιβάλλο­ ντος τους. με αποτέλεσμα να αντιδρούν αμέσως με αμνη­ σία ή με αλλαγή στη συμπεριφορά τους. και όταν κάποιες άλλες προσαρμοστικές λειτουργίες ανωτέρου επιπέδου θα απαιτού­ σαν πολύ λιγότερα από τη συνολική λειτουργικότητα του ατό­ μου από όσα απαιτεί η διάσχιση. επίσης. ποτέ δεν υποπτεύονται τη διάσχιση όταν δουν τον ασθενή να έχει ξαφνικά ξεχάσει ένα πολύ σημαντικό γεγονός ή να εμφανίζεται ανεξήγητα αλλαγμένος.

Ο Balint (1968) είχε το χάρισμα της περιγραφικής παρουσίασης των αρχαϊκών δυναμι­ κών που υπάρχουν μέσα σε κάθε άτομο. σε αντίθεση με κάποια άλλα έργα της. Guilt and Reparation (1937). Ο Bion (1959) ήταν εξαιρετικός στη σκιαγράφηση της λειτουργίας των αρχαϊκών δυναμικών σε ομάδες. . όπως και το Envy and Gratitude (1957). Ένα πολύ διαφωτιστικό κείμενο για τις πρω­ τόγονες διεργασίες είναι το έργο της Melanie Klein Love. προσδιόρισα τους τύπους προσωπικότητας που σχετίζονται σε μεγάλο βαθμό με την επιστράτευση κάθε πρω­ τόγονης άμυνας. 1982' Sandler. δεν φαίνεται δυσνόητο στους αρχάριους θεραπευτές. 1992). Επίσης. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Οι πρωτόγονες μορφές της προβολής και της ενδοβολής έχουν εμπνεύσει τη συγγραφή μερικών αξιόλογων βιβλίων (Ogden.262 Εννοιολογικά ζητήματα τές. Άλλες πρωτόγονες άμυνες συζητιούνται στις υποθέσεις διάφορων συγγραφέων για την ψυχική ανάπτυξη. το οποίο. 1987' Schraff.

To DSM-III-R κατονομάζει δεκαοκτώ. Προσωπικά. τη διανοητικοποίηση. τον αντιδραστικό σχηματι­ σμό. την παλινδρόμηση. τη στροφή ενάντια στον εαυτό. Για τον ίδιο λόγο η επιλογή οποιωνδήποτε αμυντικών λειτουργιών από το φάσμα όσων έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα στην ψυχαναλυτική βιβλιογραφία εί­ ναι κατ’ ανάγκη αυθαίρετη1.6 Δ Ε Υ Τ Ε Ρ Ο ΓΕ Ν Ε ΙΣ (ΥΨΗΛΟΤΕΡΗΣ ΤΑΞΗΣ) ΑΜ ΥΝΤΙΚΕΣ Δ ΙΕ Ρ Γ Α Σ ΙΕ Σ * Η σύνταξη ενός καταλόγου που θα περιλαμβάνει τη συνοπτική παρουσίαση όλων των αμυντικών διεργασιών που χρησιμοποιεί ένα άτομο δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί.Ρ. την ταύτιση με τον επιτιθέ­ μενο και τη μετουσίωση. δεδομένου ότι στην πραγματικότητα κάθε ψυχολογική διεργασία μπορεί να χρησι­ μοποιηθεί με αμυντικό τρόπο. έχω επιλέξει την περιγραφή μιας ομάδας λειτουργιών οι οποίες είναι πιο διευρυμένες. Μια πιο πρόσφατη επιτομή από τον Η. Freud Το Εγώ και οι Μηχανισμοί Άμυνας (1936) κάνει λόγο για την άρνηση. την αντιστροφή της πραγματικής κατάστασης στις φαντα­ σιώσεις. 1979) σκιαγραφεί 22 κύριους και 26 δευτερεύοντες μηχανισμούς άμυνας. καθώς και πολυάριθμες άλλες «ειδικές» αμυ­ ντικές αντιδράσεις. σε αυτό το κεφάλαιο 1. Laughlin (1970. την εκλογίκευση. Το έργο της A. τη μετάθεση. την παλιν­ δρόμηση. Προσωπικά. και περιλαμβάνουν μεταγενέστερα ψυχαναλυτικά .

Είναι επίσης μία από τις πρώτες άμυνες που τράβηξαν την προσοχή και το ενδιαφέρον του Freud.264 Εννοιολογικά ζητήματα επέλεξα να παρουσιάσω τις «ώριμες» άμυνες ή άμυνες «υψη­ λότερης τάξης» με βάση δύο κριτήρια: (1) τη συχνότητα με την οποία οι άμυνες μνημονεύονται στην κλινική ψυχαναλυτική βι­ βλιογραφία. Η άμυνα αυτή έχει διερευνηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Επειδή όμως το παρόν βιβλίο πραγματεύεται τη διάγνωση και όχι αποκλειστικά τις ψυχολογικές διεργασίες. . Ο αναγνώστης θα πρέπει να κατανοήσει ότι ο κατάλογος των αμυνών που θα συ­ νέτασσε κάποιος άλλος συγγραφέας θα ήταν. στην ιδέα ότι οι παρορμήσεις και τα συναισθήματα ασκούν πίεση με στόχο την εκφόρτισή τους και είναι απαραίτη­ το να υπάρχει στο άτομο μια εσωτερική δύναμη η οποία να τα κρατά υπό έλεγχο. κατά πάσα πιθα­ νότητα. Freud. ΑΠΩΘΗΣΗ Η απώθηση είναι η πιο βασική άμυνα υψηλότερης τάξης. Το κύριο χαρακτηριστικό της είναι η εκού­ σια λήθη ή άγνοια του ατόμου. και (2) την επίδραση των αμυνών στη διαμόρφωση συγκεκριμένων προτύπων του χαρακτήρα. διαφορετικός· μπορεί να έδινε έμφαση σε άλλες δια­ στάσεις της άμυνας και φυσικά θα αντανακλούσε την προσωπι­ κή εμπειρία του συγκεκριμένου συγγραφέα από την ψυχαναλυ­ τική θεωρία και πράξη. πιο συγκε­ κριμένα. Ο Freud (1915b) αναφέρει: «Η ουσία της μοντέλα σε σύγκριση με τον μετριοπαθή κατάλογο της A. τόσο σε κλινικό όσο και σε εμπειρικό επίπεδο. θα καλύψω μόνο ένα τμή­ μα αυτών που περιγράφονται στην επιτομή του Laughlin. Η προέλευση αυτής της έννοιας ανάγεται στο αρχικό μοντέλο των ενορμήσεων και.

το συναίσθημα που συν­ δέεται με την εμπειρία ή τις φαντασιώσεις και τις επιθυμίες του ατόμου σχετικά με αυτήν. Σε αυτές τις περιπτώσεις το άτομο δεν μπορεί ηθε­ 2. και τούτο εξαιτίας της δύναμής τους να του προκαλούν αναστά­ τωση.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 265 απώθησης εντοπίζεται στο ότι απομακρύνει κάτι και το κρατά σε απόσταση από τη συνείδηση» (σελ. Θα ήταν λάθος η εξίσωση της απώθησης με οποιαδήποτε δυσκολία στην εστίαση της προσοχής ή στη μνημονική ανάκλη­ ση. έχουν ερμηνευθεί ψυχαναλυτικά με την έννοια της απώθησης2. Ένα παράδειγμα του πώς λειτουργεί η απώθηση με σφαιρικό και μαζικό τρόπο αποτελεί μια εμπειρία βιασμού ή βασανισμού ενός ανθρώπου. Στο κεφάλαιο 15 θα παρουσιάσω μια πρόσφατη άποψη. Αφού η ψυχαναλυτική κοινότητα ούτε έχει δείξει ιδιαίτερο εν­ . Αυτή η διεργασία μπορεί να συμπεριλάβει όλες τις πτυχές μιας εμπειρίας. καθώς και ότι η απώθηση αντιπροσωπεύει μια υποομά­ δα διασχιστικών διεργασιών (το μοντέλο BASK για τη διάσχιση [Braun. είναι πιθανό να παραπεμφθεί σκόπιμα στο ασυνείδητο. Όπως είχε υποτεθεί. οι οποί­ ες σήμερα είναι γνωστές ως «αντιδράσεις μετατραυματικού στρες». σύμφωνα με την οποία αυτό το είδος της λήθης πρέπει να θεωρηθεί διάσχιση και όχι απώθηση. την οποία αργότερα δεν μπορεί να ανακαλέσει. Άλλες ανεπάρκειες στην προσοχή και στη μνήμη του ατό­ μου μπορεί να οφείλονται σε τοξικά ή οργανικά αίτια ή μπορεί να προκύπτουν και από τη φυσιολογική μετατόπιση του νου από αυτό που αξιολογεί ως ασήμαντο σε κάτι που θεωρεί ως σημαντικό. η συγκεκριμένη άμυνα ενεργοποιείται μόνο όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι το άτομο δεν έχει συνειδητή πρόσβαση σε μια ιδέα ή σε ένα συναίσθημα ή σε μια αντίληψη. 146). 1988]). Παραδείγματα «νευρώσεων του πολέμου». Όταν μια εσωτερι­ κή προδιάθεση ή μια εξωτερική κατάσταση προκαλεί στο άτομο μεγάλη αναστάτωση ή σύγχυση.

Η απώθηση θεωρήθηκε το μέσο με το οποίο τα παιδιά σε κάθε εξελικτικό στάδιο αντιμετωπίζουν ασυνείδητα και τρομακτικά ενδοψυχικά άγχη.266 Εννοιολογικά ζητήματα λημένα να ανακαλέσει στη μνήμη του συγκεκριμένα τρομακτι­ κά ή απειλητικά για τη ζωή του γεγονότα. ενώ σταδιακά μαθαίνουν να παραπέμπουν τέτοιου είδους σκέψεις στο ασυνείδητο. σε αυτό το κεφάλαιο επέλεξα να παρουσιάσω την απώθηση με τον πιο κλασικό τρόπο. η προβολή και η διχοτόμηση. . Η μεταγενέστερη ψυχαναλυτική θεωρία απέδωσε τον όρο «απώθηση» περισσότερο σε εσωτερικές συνθήκες παρά σε κά­ ποιο τραυματικό γεγονός. 1991). δηλαδή ως πρότυπο των αμυνών σε νευρωτικό επίπεδο και ως συστατικό άλλων πιο εξελιγμένων αμυντικών διεργασιών. όπως είναι η άρνηση. μπορεί όμως να βα­ σανίζεται από ξαφνικές αναλαμπές αναβίωσης τραυματικών γεγονότων. Ορισμέ­ νοι σύγχρονοι αναλυτές υποθέτουν ότι ένα άτομο θα πρέπει αρχικά να έχει κατακτήσει μια αίσθηση ολότητας και συνέχειας του εαυτού του προτού είναι πραγματικά σε θέση να χειριστεί κάποιες έντονες παρορμήσεις μέσω της απώθησης. ένα φαινόμενο το οποίο ο Freud απέδιδε στην «επι­ στροφή του απωθημένου». η επιθυμία να καταστρέψουν τον ένα γονέα και να κατακτήσουν πλήρως τον άλλο. όπως είναι. Άτομα τα οποία λόγω των πρώιμων εμπειριών της ζωής τους δεν μπόρε­ σαν να αποκτήσουν μια σταθερή ταυτότητα έχουν την τάση να επιστρατεύουν πιο πρωτόγονες άμυνες. Ένα άλλο παράδειγμα απώθησης χωρίς ιδιαίτερες κλινικές επιπτώσεις. το οποίο. για να αντιμετωπίσουν τα συναι­ σθήματα που τους προκαλούν αναστάτωση (Myerson. σύμφωνα με τον Freud (1901). κατατάσ­ σεται στο είδος της απώθησης που αποτελεί τμήμα της «ψυχο­ διαφέρον ούτε έχει κάνει αποδεκτή αυτή τη διατύπωση. Η πρώιμη ψυχαναλυτική παρατήρη­ ση ασχολήθηκε με την ερμηνεία πολλών τέτοιων φαινομένων. για παράδειγμα.

θα βίωνε χρόνιο ψυχικό κατακλυ­ σμό. τις φαντασιώ­ σεις και τις συγκρούσεις του. να συγκροτεί δηλαδή τις ενοχλητικές ιδέες έξω από τη συνείδηση ώστε το άτομο να συ­ νεχίσει να ζει τη ζωή του και να προσαρμόζεται στην πραγματι­ κότητα' (2) όταν προκαλεί εμπόδια και δυσκολίες σε ορισμένες θετικές πλευρές της ζωής. καθώς και τις επιθυμίες και τα συναισθήματα τα οποία θεωρούν απαράδεκτα. Η υπερβολική επιστράτευση της απώθησης. Όπως και οι άλλες ασυνείδητες άμυνες. Οι πρώιμες προσπάθειες του Freud να βοηθήσει τους υστε­ ρικούς ασθενείς να επαναφέρουν στη συνείδησή τους τα τραυ­ ματικά γεγονότα του παρελθόντος. τα συναισθήματα. θεωρείται γενικά ότι συγκροτούν το σήμα κατατεθέν της υστερικής προσωπικότητας. μπορεί να παρατηρηθεί όταν ένας ομιλητής ξεχνά προς στιγμή το όνομα του ατόμου το οποίο συστήνει. και υπάρχουν ενδείξεις ότι ο ομιλητής τρέφει ασυνείδητα αρνητικά συναισθήματα για το άτομο αυτό.ή (3) όταν αποκλείει άλλους πιο επι­ τυχημένους τρόπους αντιμετώπισης της πραγματικότητας. είχαν ως . Και στις τρεις αυτές περιπτώσεις απώθησης [δηλαδή: (α) στις σο­ βαρές περιπτώσεις κάποιου τραύματος του οποίου η ανάκλη­ ση εμποδίζεται. η απώθηση γίνε­ ται προβληματική στις εξής περιπτώσεις: (1) όταν αποτυγχάνει στην εκπλήρωση του σκοπού της. Εάν ένα άτομο ήταν διαρκώς ενήμερο για όλες τις παρορμήσεις.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 267 παθολογίας της καθημερινής ζωής». και (γ) στις κλινικά ασήμαντες και συχνά διασκεδαστικές περιστάσεις εμφάνισης αυτής της άμυνας] διαπιστώνεται ότι η φύση της συγκεκριμένης άμυνας είναι κατά βάση προ­ σαρμοστική. τις αναμνήσεις. σε συνδυασμό με κάποιες άλλες συγκεκριμένες άμυνες οι οποίες συχνά συνυ­ πάρχουν με αυτήν. (β) στις εξελικτικά φυσιολογικές διεργασίες που επιτρέπουν στα παιδιά να απορρίψουν τις βρεφικές επιθυ­ μίες και να αναζητήσουν αντικείμενα αγάπης έξω από την οικο­ γένεια.

αποτελεί μια βασική ψυχαναλυτική υπόθεση που είναι αποδεκτή μέχρι σήμερα. και αντέστρεψε την άποψή του περί αιτίου και αιτιατού. Σύμ­ φωνα με το αρχικό μηχανιστικό μοντέλο. ο Freud οδηγήθηκε αρχικά στο συμπέρα­ σμα ότι η απώθηση ήταν το αίτιο πρόκλησης του άγχους. δεδομένου ότι η υπερβολική απώθηση μπορεί να προκαλέσει περισσότερα προβλήματα από όσα μπορεί να επιλύσει. Ωστόσο. και η αρχική τοποθέτηση του Freud -ό τ ι δη­ λαδή η απώθηση είναι ο βασικός υποκινητής του άγχους . Αυτή η διεργασία. Η μεταγενέστερη θεώρηση της απώθησης ως θεμελιώδους άμυνας του Εγώ. το οποίο εί­ ναι ένα πολύ συχνό επακόλουθο της υστερίας. την οποία ο Mowrer (1950) ονόμασε «νευρωτικό παράδοξο». Από την εργασία του με αυτό τον πληθυσμό ασθενών. θεωρώντας την απώθηση και άλλους αμυντικούς μηχανισμούς το αποτέλεσμα και όχι το αίτιο του άγχους. η οποία καταστέλλει αυτόματα τα αναρίθμη­ τα ερεθίσματα άγχους που δεχόμαστε στη ζωή μας. αυτό που δημιουργούσε στα άτομα την ανάγκη της λήθης ήταν κάποιος προύπάρχων παρά­ λογος φόβος. Μερικοί ασεβείς σχολιαστές έχουν ονομάσει κοροϊδευτικά τη σχέση της απώθησης με το άγχος θεωρία «της διακεκομμένης συνουσίας». . 3. Αυτά τα συναισθήματα ασκούν πίεση προκειμένου να εκφορτιστούν. Αρ­ γότερα ο Freud αναθεώρησε τις αρχικές του απόψεις βασιζό­ μενος σε νεότερες κλινικές παρατηρήσεις. όπως αναφέρθη­ κε στο κεφάλαιο 2. σύμφωνα με το οποίο οι προσπάθειες κατάπνιξης κάποιου συγκεκριμένου άγχους ουσιαστικά οδηγούν στην πρόκληση επιπρόσθετου άγχους. προκαλείται από την απωθημένη συμπίεση ορμών και συναισθημάτων. και έτσι προκαλούν στο άτομο μια χρόνια κατάσταση έντασης3.ενέ­ χει κάποια σπέρματα αλήθειας. Με άλλα λόγια.268 Εννοιολογικά ζητήματα αποτέλεσμα την ανάδειξη συναρπαστικών στοιχείων. το άγχος.

τέ­ τοια δημοφιλή παραδείγματα παθολογικής λειτουργίας της απώθησης συνέβαλαν στην υπερτίμηση των στόχων της ψυχα­ ναλυτικής θεραπείας για την άρση της απώθησης και της απο­ βολής των αναστολών. το αρχικό συναίσθημα μπορεί να θεωρη­ θεί ότι έχει απωθηθεί ή ότι έχει γίνει αντικείμενο άρνησης. αλλά η άρνηση αυτή που εκδηλώνεται σε περιπτώσεις κατά τις οποίες επικρατεί ασάφεια για το αν το άτομο αρχικά συνειδητοποίησε κάτι προ­ τού στη συνέχεια χάσει τη γνώση αυτή. Την εποχή που οι ψυχαναλυτικές ιδέ­ ες γοήτευαν τη φαντασία των καλλιεργημένων ανθρώπων. επιπλέον. όπως παραπάνω. δηλαδή στη μετατροπή μιας στάσης στην αντίθετή της. στον αντιδραστικό σχηματισμό. ενώ. ο πρόγονος όλων των άλλων αμυντικών . Στη μόνωση το συναίσθημα που συνδέεται με μια ιδέα υφίσταται απώθηση ή άρνηση. Για παράδειγμα. Στο ίδιο πλαίσιο ο Theodor Reik συνήθιζε να αντιπαραβάλλει ένα ψυχικά υγιές άτομο. ενίσχυσαν την υπόθεση ότι αυτές οι διεργασίες αποτελούν την ουσία της ψυχαναλυτι­ κής θεραπείας. ανά­ λογα με το αν το άτομο το είχε κάποτε βιώσει συνειδητά. Η αρχική πεποίθηση του Freud ότι η απώθη­ ση είναι. το οποίο μπορεί να σταθεί μπροστά στη βιτρίνα ενός κοσμηματοπωλείου θαυμάζοντας τα χρυσαφικά και αντέχοντας τη φαντασίωση ότι κλέβει τα κοσμήματα.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 269 συνιστά τον πυρήνα του φαινομένου που (παλαιότερα και με πιο γενικό τρόπο) ονομαζόταν «νεύρωση». προς ένα νευρωτικό άτομο το οποίο κοιτάζει στιγμιαία τη βιτρίνα και τρέχει προς την αντίθετη κατεύθυνση. μολονότι υποστηρίζεται ότι δεν είναι η απώθηση. Στην αντιστροφή υπάρ­ χει απώθηση του αρχικού σεναρίου που τώρα αντιστρέφεταικαι ούτω καθεξής. τρόπον τινά. όπως του μίσους σε αγάπη ή της εξιδανίκευσης σε περιφρόνηση. Είναι γεγονός ότι ένα στοιχείο απώθησης ενυπάρχει στη λειτουργία των περισσότερων δευτερογενών αμυνών.

όταν είναι αρκετά κου­ ρασμένος. ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ Η παλινδρόμηση είναι ένας σχετικά απλός μηχανισμός άμυνας. Στη μακροχρόνια ψυχοθεραπεία και ψυχανάλυση αυτή η τάση γίνεται εύκολα αντιληπτή. συνιστά ένα μόνο παράδειγμα της τά­ σης των ανθρώπων να «γαντζώνονται» σε αυτό που τους είναι οι­ κείο αμέσως μετά την επίτευξη ενός νέου επιπέδου ικανότητας. οικείος σε κάθε γονέα που έχει παρατηρήσει ότι το παιδί του υι­ οθετεί συνήθειες από ένα προηγούμενο στάδιο ωρίμανσης όταν νιώθει κουρασμένο ή πεινασμένο. αλλά ποτέ δεν στα­ ματά εντελώς. τουλάχιστον κατά ενάμισι έτος. ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μια νέα συμπεριφορά μέσα στη θεραπεία (για παράδειγμα. παρά τη σημερινή ομοφωνία των ψυχαναλυτών ότι οι διεργασίες που περιγράφηκαν στο κεφάλαιο 5 προηγούνται της απώθησης στο παιδί. η οποία γί­ νεται λιγότερο έντονη καθώς μεγαλώνουμε. αρχίζει να γκρινιάζει. τρέχει ξανά πίσω και κρύβεται κά­ τω από τη φούστα της). Ο ασθενής που τελικά κατα­ φέρνει να συγκεντρώσει όλο του το θάρρος για τη δοκιμή ενός νέου τρόπου συμπεριφοράς. που αποτελεί τμήμα της ευρύτερης διεργασίας του αποχωρισμού-εξατομίκευσης και που κατά τη Mahler είναι ένα πα­ νανθρώπινο γνώρισμα της τελευταίας περιόδου του δεύτερου χρόνου της ζωής (όταν το νήπιο που. η εκμυστήρευση . Υπάρχει μια διακύμανση στην προσωπική ανάπτυξη. Σχεδόν κάθε άνθρωπος. Η κοινωνική και συναισθηματι­ κή εξέλιξη του ανθρώπου δεν συντελείται με γραμμικό τρόπο. μόλις έχει εκδηλώσει την ανεξαρτησία από τη μητέρα. η έκ­ φραση κριτικής ή θυμού προς το θεραπευτή. Η «φάση της επαναπροσέγγι­ σης».270 Εννοιολογικά ζητήματα διεργασιών μπορεί σε αυτό το πλαίσιο να αντιμετωπιστεί με συ­ μπάθεια.

μέσω ανταγωνιστικών αθλημάτων. αποτελούν παραδείγματα συμπεριφορών παλιν­ . Έτσι.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 271 των φαντασιώσεων αυνανισμού. λόγου χάρη. μέχρι να αντιληφθεί ότι. η συνολική κατεύθυνση της εξέλιξης του ασθενή είναι προοδευτική. συναισθηματικές και συμπεριφορικές του συνήθειες. ή η συμπεριφορά ενός άνδρα ο οποίος αμέσως μετά από μια τρυφερή σκηνή με τη σύζυγό του της επιτίθεται βίαια. αλλά στη συνέχεια και επί μία εβδομάδα δέχεται νυ­ χτερινές επισκέψεις από το παιδί στις τρεις τα ξημερώματα). παρά τις παλινδρομήσεις. η συμπεριφορά μιας γυναίκας που αμέσως μετά τη συνειδητοποίηση μιας προσωπικής της φιλοδο­ ξίας συμμορφώνεται ασυναίσθητα σαν μικρό παιδί στην αλλη­ λεπίδραση με τους γύρω της. δείχνοντας περισσότερη διεκδικητικότητα από αυτήν που του επιτρεπόταν στην παιδική ηλικία). Για να χαρακτηριστεί ως μηχανισμός άμυνας. το αίτημά του να αναβάλει για κάποιο χρονικό διάστημα την πληρωμή των θεραπευτικών συ­ νεδριών ή να αλλάξει τις ώρες των συναντήσεων. χωρίς να είναι σε θέση να ελέγξει το ξέ­ σπασμά του. δεν μιλούμε για πα­ λινδρόμηση όταν έχουμε να κάνουμε με ένα άτομο το οποίο έχει επίγνωση της ανάγκης του για περισσότερη ζεστασιά και αναζητά στήριξη ή επιβεβαίωση ή όταν κάποιος αναζητά σκόπι­ μα έναν τρόπο για να απελευθερώσει τις πρωτόγονες ενορμήσεις του. η διεργασία θα πρέπει να είναι ασυνείδητη. Ο θεραπευτής που δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει τη σημασία αυ­ τής «της άμπωτης και παλίρροιας» στην εξελικτική αλλαγή εί­ ναι πιθανό να νιώσει απογοήτευση αντιμετωπίζοντας αυτό το φαινόμενο (η αντιμεταβίβαση μπορεί να είναι παρόμοια με το φυσιολογικό εκνευρισμό ενός γονέα. ο οποίος τελικά κατορθώ­ νει να κάνει το παιδί του να κοιμάται χωρίς διακοπή ολόκληρη τη νύχτα. θα είναι ο ίδιος ασθενής ο οποίος στις επόμενες συνεδρίες θα επανελθεί σε προηγούμενες γνωστι­ κές. Για να αποσαφηνίσουμε τα πράγματα.

Κάποιοι άνθρωποι χρησιμοποιούν την άμυνα της παλινδρό­ μησης πολύ πιο συχνά απ’ ό. οι οποίες προέρχο­ 4. Μερικοί υποχονδριακοί (η υποχονδρίαση χαρακτηρίζεται από μια μεγάλη σειρά ασαφών και μεταβαλλόμενων συμπτω­ μάτων τα οποία ποτέ δεν ανταποκρίνονται στη θεραπεία). αν και δεν εμφανί­ ζουν μια συγκεκριμένη αρρώστια. συνήθως έχουν υψώσει ένα ήδη πρόσθετο και ου­ σιαστικά αδιαπέραστο τείχος από άμυνες. αφού οι αντί­ στοιχες ενέργειες δεν έχουν επιλεγεί και επιδιωχθεί συνειδητά από τα άτομα. μπορεί να αισθάνονται μεγά­ λη σωματική κατάπτωση και να παραμένουν κλινήρεις.τι άλλοι. . αντιστέκεται συνήθως στην αλλα­ γή και η θεραπευτική της αντιμετώπιση αποτελεί μεγάλη πρό­ κληση (βλ.272 Εννοιολογικά ζητήματα δρόμησης με την ψυχαναλυτική έννοια του όρου. Όταν τελικά πείθονται να συμβουλευτούν κάποιο θεραπευτή. όπως είναι η παράλυση ή η τύφλωση). χρη­ σιμοποιούν την παλινδρόμηση ως τον πρωταρχικό τρόπο αντι­ μετώπισης των πτυχών της ζωής τους που τους προκαλούν αναστάτωση. μερικοί αντιδρούν στο στρες της ανάπτυξης και της αλλαγής εκδηλώ­ νοντας κάποιες ασθένειες. McDougali. Η σωματοποίηση σε αυτό το πλαίσιο αναφέρεται σε μια πιο γενική σωματική ανικανότητα. Αυτή η διεργασία σε καμιά περίπτωση δεν είναι συνειδητή (εάν είναι. Χρησιμοποιώ τον όρο όπως απαντάται στην ψυχαναλυτική παράδο­ ση. Αυτό το είδος παλινδρόμησης. Πολλοί άλλοι. που ονομάζεται σωματοποίηση4. Για παράδειγμα. σύμφωνα με την οποία η σωματοποίηση (σωματική ανικανότητα συνδεδεμένη με συναισθηματική ένταση) διακρίνεται από τη μετα­ τροπή (εμφανής σωματική βλάβη που δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι οφείλεται σε οργανικούς παράγοντες. τότε ορθώς ονομάζεται «προσποιητή ασθένεια») και μπορεί να προκαλέσει ψυχική οδύνη τόσο στο άτομο που παλινδρομεί όσο και στους γύρω του. 1989).

Ο Kernberg (1984) υποστήριξε ότι η περιγραφή της υστερικής-δραματικής προ­ . Μπορεί όμως και να πέσουν σε κατά­ θλιψη επειδή είναι άρρωστοι. ειδικά αν η συγκεκριμένη συμπεριφορά έχει ενισχυθεί από άλλες ανταμοιβές που ο ασθενής μπορεί να αποκομίζει επειδή ακριβώς βρίσκεται σε αυτή τη θέση («δευτε­ ρογενές όφελος»' βλ. αφού το στρες της ίδιας της ασθένειας θα προκαλέσει στον πάσχοντα μια αντίδραση παλινδρόμησης. ο θεραπευτής του οποίου ο πελάτης χρησιμοποιεί κατά κόρον την παλινδρόμηση. Όταν ένα άτομο χρησιμοποιεί την παλινδρόμηση ως την κύρια στρατηγική για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της ζωής του.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 273 νται από ίο γεγονός ότι τους έχουν κατ’ επανάληψη συμπεριφερθεί σαν να ήταν κακομαθημένα παιδιά ή σαν παιδιά που ηθελημένα αναζητούσαν προσοχή από το περιβάλλον τους. κεφάλαιο 14). παρότι πολλοί κλινικοί αναλυτές που ασχολούνται με τη διάγνωση δεν την έχουν εγκαταλείψει. Οι άνθρωποι είναι δυνατόν να αρρωστήσουν επειδή ασυνείδητα υποφέρουν από κατάθλιψη. Έχει παρατηρηθεί σε μεγάλο βαθ­ μό ότι η σωματοποίηση και η υποχονδρίαση. Δεν πρέπει να εξάγεται βιαστικά ή απερίσκεπτα το συμπέρα­ σμα ότι ένα άτομο που βιώνει σωματικό πόνο ή εξάντληση χρησι­ μοποιεί την άμυνα της παλινδρόμησης ως βασική αντίδραση στο συναισθηματικό στρες. Αυ­ τό που προσδοκούν από έναν κλινικό είναι να προσπαθήσει να τους αποκαλύψει ότι η ασθένειά τους είναι προσποιητή. Αυτή η κατηγορία έπαψε να εμφανίζεται -τυπικά τουλάχιστον . τότε ο όρος με τον οποίο το χαρακτηρίζουμε είναι νηπιακή προσωπικότητα5. θα πρέπει να διαθέτει υπεράνθρωπα σχεδόν αποθέματα ευγέ­ νειας και υπομονής. 5.μετά τη δεύτερη έκδοση του DSM. και μάλιστα με επιβλαβή τρόπο. καθώς και άλλα εί­ δη παλινδρόμησης σε σχετικά άχρηστους και παιδιάστικους τρό­ πους αντιμετώπισης της ζωής είναι δυνατόν να αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο του χαρακτήρα ενός ατόμου. Κατά συνέπεια.

το συναισθηματικό στοιχείο μιας εμπειρίας ή μιας ιδέας είναι δυνατόν να διαχωριστεί από τη γνωστική του διάσταση. Οι θεραπευτές που εργάστηκαν με επιζήσαντες του Ολο­ καυτώματος αναφέρουν ότι έμειναν άναυδοι από τον ξύλινο λόγο που χρησιμοποιούσαν αυτοί οι άνθρωποι όταν περιέγραφαν τις φρικαλεότητες που είχαν υποστεί και οι οποίες ξεπερνούσαν κάθε φαντασία.274 Εννοιολογικά ζητήματα ΜΟΝΩΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΟΣ Μία από τις στρατηγικές που έχουν τη δυνατότητα να χρησιμο­ ποιούν οι άνθρωποι για την αντιμετώπιση των αγχογόνων και άλλων οδυνηρών καταστάσεων είναι η μόνωση του συναισθή­ ματος από το γνωστικό περιεχόμενο μιας κατάστασης. Ούτε οι στρα­ τηγοί θα ήταν σε θέση να σχεδιάζουν μια μάχη εάν τους απα­ σχολούσε διαρκώς η φρίκη του πολέμου. Σε κοινωνικό επίπεδο η λειτουργία της μόνωσης του συναι­ σθήματος αποδίδεται με τον όρο «ψυχικό μούδιασμα» (psychic numbing). Ο πολιτικός επιστήμονας Herman Kahn σωπικότητας στο DSM-lll και στα μεταγενέστερα εγχειρίδια έχει συμπεριλάβει πτυχές της νηπιακής οργάνωσης της προσωπικότητας. . η προσωπική τους αποστροφή. Η διά­ γνωση της εξαρτημένης διαταραχής της προσωπικότητας στις πρό­ σφατες εκδόσεις του DSM υποδηλώνει ότι έχει στηριχτεί στην απώθη­ ση. που επινόησε ο Litton (1968). η δυσφορία ή ο σαδισμός τους την ώρα που χειρουργούν κάποιον ασθενή. Με τον όρο αυτό επεξηγείται η συνέπεια μιας καταστροφής που υφίσταται το άτο­ μο. Με πιο τεχνικούς όρους. Ούτε όμως και οι αστυνομικοί θα μπορούσαν να διερευνούν βίαια εγκλήματα χω­ ρίς να καταρρακώνονται ψυχικά. Η μόνωση του συναισθήματος ως άμυνα έχει μεγά­ λη αξία: οι χειρουργοί δεν θα ήταν σε θέση να εργάζονται απο­ δοτικά εάν διαρκώς τους απασχολούσε η αγωνία των ασθενών τους.

Αυ­ τοί οι άνθρωποι μερικές φορές θεωρούν την κατάστασή τους πλεονέκτημα και εξιδανικεύουν την αποκλειστική έκφραση λο­ γικών σκέψεων από μέρους τους. Σύμφωνα με τους ψυχαναλυτικούς στοχαστές. μέσω κάποιας συγκεκριμένης ανατροφής που δέχεται το παιδί σε συνδυασμό με την ιδιοσυγκρασία του.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 275 (1962) έγραψε ένα πολύ σημαντικό βιβλίο για τα πιθανά αποτε­ λέσματα μιας πυρηνικής καταστροφής. η μόνωση εί­ ναι η πιο πρωτόγονη «διανοητική» άμυνα και το βασικό στοιχείο της ψυχολογικής λειτουργίας μηχανισμών όπως η διανοητικο- . η άμυνα αυτή βρίσκεται ένα βαθμό πιο πάνω από τη διάσχιση: η οδυνηρή εμπειρία δεν εξαλείφεται εξ ολο­ κλήρου από τη συνείδηση. αποκόπτεται όμως το συναισθηματι­ κό της νόημα. Ο θαυμασμός του πολιτι­ σμού μας γι’ αυτή την ικανότητα διαχωρισμού του συναισθήμα­ τος από τη λογική φαίνεται στη μεγάλη πραγματικά αφοσίωση του τηλεοπτικού κοινού στο «Star Τrek» και ειδικότερα στο χα­ ρακτήρα του Spock. Η μόνωση μπορεί επίσης να γίνει μια κεντρική άμυνα του ατόμου ακόμη και χωρίς προηγούμενα τραυματικά γεγονότα. Το γεγονός ότι η μόνωση θεωρείται μια μάλλον αμυντική και όχι φυσική διάθεση φαίνεται από την από­ φαση των συγγραφέων αυτής της σειράς να προσδώσουν στον Mr. σχεδόν κεφάτο τρόπο. Όλοι έχουμε γνωρί­ σει μερικούς ανθρώπους οι οποίοι ισχυρίζονται ότι δεν έχουν συναισθηματικές αντιδράσεις απέναντι σε πράγματα που οι υπόλοιποι από εμάς αντιδρούμε με έντονα συναισθήματα. Εκείνο που προκαλεί εντύπωση στο βιβλίο του είναι ότι οι πιο φρικτές συνέπειες της ατομικής καταστροφής περιγράφονται λεπτομερώς με έναν αποστασιοποιημένο. Spock μια λανθάνουσα συναισθηματική πλευρά. οι καταβο­ λές της οποίας εντοπίζονται στη γήινη μητέρα του. Αν και σε ακραίες καταστάσεις η μόνωση έχει μια πραγματικά προσαρμοστική αξία για το άτομο.

Το κοινό χα­ ρακτηριστικό τους όμως είναι η αποπομπή στο ασυνείδητο των προσωπικών συναισθηματικών επιπτώσεων κάθε κατάστασης. παρόλο που η ιδέα της βίωσης του συναισθήματος του θυμού γίνεται θεωρη­ τικά αποδεκτή από το άτομο. η εκλογίκευση και η ηθικοποίηση. η πραγματική έκφραση αυτού του συναισθήματος συνεχίζει να εμποδίζεται. αποστασιοποιημένο τόνο.276 Εννοιολογικά ζητήματα ποίηση. τότε ο χα­ ρακτήρας του αποκαλείται ψυχαναγκαστικός. Όταν κατά τη διάρκεια της ψυχανάλυσης οι ασθενείς προχωρούν σε διανοητικοποιήσεις για τη θεραπεία τους. αποκαλύπτει ουσιαστικά ότι. Η τυπική δήλωση ενός ατόμου που χρησιμοποιεί τη μό­ νωση είναι ότι δεν έχει συναισθήματα. Όταν η βασική άμυνα ενός ατόμου είναι η μόνωση και το πρότυπο ζωής του αντανακλά την υπερεκτίμηση της σκέψης και την υποτίμηση του συναισθήματος. έχω θυμώσει γι’ αυτό». ενώ το άτομο που χρησι­ μοποιεί τη διανοητικοποίηση κάνει μεν λόγο για συναισθήματα αλλά με έναν τρόπο ο οποίος μοιάζει να στερείται συναισθήμα­ τος. ειπωμένο με έναν ανέμελο. όταν ο Μάικλ Δουκάκης ερωτήθηκε σχετι­ . το σχόλιο «Όπως είναι φυσικό. ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ Διανοητικοποίηση είναι ο όρος που χαρακτηρίζει μια πιο εξε­ λιγμένη παραλλαγή της μόνωσης του συναισθήματος από τη νόηση. λοιπόν. Για παράδειγμα. Αυτές οι άμυνες θα αναφερθούν ξεχωριστά στις παρακάτω ενότητες. ιδέας ή γεγονότος. έχουν την τάση να αναφέ­ ρουν τις εμπειρίες τους από αυτήν (ενν. Στην προεδρική καμπάνια του 1988. τη θεραπεία) με έναν τόνο που μοιάζει περισσότερο με μετάδοση μετεωρολογικού δελτίου της ψυχής τους παρά με αποκάλυψη κάποιου σημαντι­ κού γεγονότος με συναισθηματική απήχηση.

όπως συνέβη με τον κύριο Δουκάκη. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι έχουν κάνει ένα άλμα στην ωρίμανση της προσωπικότητάς τους όταν βλέπουν ότι κά­ τω από ψυχοπιεστικές συνθήκες είναι ικανοί να αντιδρούν με διανοητικοποίηση και όχι με μια παρορμητική. ήρθε αντιμέτωπος με την περιφρόνηση του κοινού λό­ γω της άμυνας της διανοητικοποίησης που χρησιμοποίησε.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 277 κά με την αντίδρασή του σε έναν υποθετικό βιασμό της συζύ­ γου του. ΕΚΛΟΓΙΚΕΥΣΗ Η άμυνα της εκλογίκευσης είναι τόσο οικεία. χωρίς συναίσθημα θέση. Πρόκειται για έναν όρο ο οποίος στον καθημερινό λόγο χρησιμοποιείται με την ίδια σημασία που έχει και στα ψυχαναλυτικά συγγράμματα. ώστε δεν χρειάζε­ ται ιδιαίτερη επεξήγηση. Το σεξ. η καλ­ λιτεχνική έκφραση και άλλες ευχάριστες μορφές παιχνιδιού των ενηλίκων μπορεί να απουσιάζουν χωρίς λόγο σε ένα άτομο που έχει μάθει να εξαρτάται από τη διανοητικοποίηση για να αντιμετωπίζει τη ζωή. ο αστεϊσμός. Επιπλέον αποτε- . Η διανοητικοποίηση χειρίζεται τη συνηθισμένη συναισθημα­ τική υπερφόρτωση με τον ίδιο τρόπο που η μόνωση χειρίζεται την τραυματική υπερδιέγερση. αντανακλαστική αντίδραση. τότε οι άλλοι διαι­ σθάνονται ότι δεν είναι ειλικρινές. Όταν όμως ένα άτομο φαίνεται ότι δεν έχει την ικα­ νότητα να απομακρυνθεί από μια αμυντική. Η ικανότητα ενός ατόμου να μπορεί να σκέπτεται λογικά σε μια συναισθηματικά φορτισμένη κατάσταση είναι ενδεικτική της ύπαρξης ενός ισχυρού Εγώ. και στο βαθμό που οι συναισθηματικές πτυχές της κατάστασης υφίστανται τελικά επεξεργασία και καταλήγουν σε συναισθη­ ματική αναγνώριση η εν λόγω άμυνα λειτουργεί εποικοδομητι­ κά.

σχολίασε ο Benjamin Franklin. όμως. τόσο πι­ θανότερο είναι να κάνει καλές εκλογικεύσεις. Από την άλλη πλευρά. «Είναι τόσο βολικό να είμαστε λογικά όντα». προτιμούν να επινοούν καλές δικαι­ ολογίες για αυτές τις πράξεις. Silverman.278 Εννοιολογικά ζητήματα λεί και ένα φαινόμενο το οποίο οι περισσότεροι από εμάς θεω­ ρούμε διασκεδαστικό. «από τη στιγμή που μπορεί κανείς να βρει ή να κατασκευάσει ένα λόγο για οτιδήποτε έχει στο νου του» (στο Κ. Οι άνθρωποι σπανίως παραδέχονται ότι προβαίνουν σε μια συγκεκριμένη πράξη μόνο και μόνο επειδή τους κάνει να αι­ σθάνονται καλά' συνήθως. το οικονομικό κόστος της οποίας είναι πολύ υψηλό. Η άμυνα αυτή λειτουργεί εποικοδομητικά όταν επιτρέπει στο άτομο να επιτύ­ χει με τη λιγότερη μνησικακία το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα σε μια δύσκολη κατάσταση. σελ. Έτσι. για παράδειγμα. είτε όταν κάτι κακό έχει ήδη συμβεί και εκ των υστέρων αποφασί­ ζουμε ότι τελικά αυτό δεν ήταν και τόσο κακό («η εκλογίκευση του γλυκού λεμονιού»). ούτως ή άλλως είναι πολύ μεγάλη για μας. 1986. τουλάχιστον όταν το συναντάμε στους άλλους. Ένα παράδειγμα του πρώτου τύπου εκλογίκευσης είναι το συμπέρασμα ότι μια συγκεκριμένη κατοι­ κία. Όσο πιο ευφυές και δημιουργικό είναι ένα άτομο. 39). Επιστρατεύουμε την εκλογί­ κευση είτε όταν δεν καταφέρνουμε να αποκτήσουμε κάτι που επιθυμούσαμε και αποφασίζουμε αναδρομικά ότι τελικά δεν το επιθυμούσαμε και τόσο πολύ (μερικές φορές αυτή η διεργασία ονομάζεται «εκλογίκευση των ξινών σταφυλιών». σύμφωνα με το μύθο του Αισώπου για την αλεπού και τα σταφύλια). ο γονιός που χτυπά το παιδί του εκλογικεύει την επιθετικότητά του προ- .ένα παράδειγμα του δεύ­ τερου τύπου αποτελεί η πανανθρώπινα γνωστή εκλογίκευση εκείνων που δίνουν έμφαση στη μάθηση από ένα «πάθημα»: «Τουλάχιστον μάθαμε κάτι από αυτό». ένα βασικό μειονέκτημα είναι η δυνατότητα εκλογίκευσης των πά­ ντων.

Η εκλογίκευση προσφέρει λογικές αιτίες σε αυτό που το άτομο ήδη επιθυμεί. παρότι σε συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές περιστάσεις οι ηγέτες που εκμεταλλεύονται την επιθυμία των ψηφοφόρων τους να αισθάνονται ηθικά ανώτεροι μπορούν να επιφέρουν μαζική ηθικοποίηση. ενώ στην ηθικοποίηση θα επιμείνει ότι η απογοήτευση «χαλύβδωσε το χαρακτήρα» του. Στην εκλογίκευση το άτομο αναζητά σε ασυνείδητο επίπεδο λογικές αιτίες για τις πράξεις του. ΗΘΙΚΟΠΟΙΗΣΗ Η ηθικοποίηση συνδέεται στενά με την εκλογίκευση. Στην εκλογί­ κευση το άτομο θα μιλήσει για τη «μαθησιακή εμπειρία» την οποία αποκόμισε από κάποια απογοήτευση που βίωσε. Ο θεραπευτής που αυξάνει συνεχώς το ύψος της αμοιβής του εκλογικεύει την απόφασή του λέγοντας ότι η αύξηση της πληρωμής θα κάνει καλό στην αυτοεκτίμηση του πελάτη του.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 279 φασιζόμενος ότι το κάνει «για το καλό του». Και αυτό. και μάλιστα τόσο εύκολα ώστε το κοινό τους ούτε καν να το αντιληφθεί. Το γεγονός ότι μέσω της ηθικοποίησης το άτομο φτάνει στην αυτοδικαίωση έχει συντελέσει ώστε κάποιοι να τη θεω­ ρούν διασκεδαστική και κάποιοι άλλοι ακαθόριστα δυσάρεστη. Η πεποίθηση των αποικιοκρατών ότι μετέδιδαν έναν ανώτερο πολιτισμό στους ανθρώπους που λεηλατούσαν αποτελεί ένα καλό παράδειγμα . Στην ηθικοποίηση αναζητά τρόπους προκειμένου να αισθανθεί ότι έχει καθήκον να ακολουθήσει μια συγκεκριμένη πορεία. Η ηθικοποίηση τοποθετεί την επιθυμία στη σφαίρα της ηθικής υποχρέωσης. Το άτομο που βρί­ σκεται διαρκώς σε δίαιτα εκλογικεύει τη ματαιοδοξία του χρη­ σιμοποιώντας ως πρόφαση την υγεία του.

Σε καθημερινό επίπεδο.ν α καταστρέψει και να παραλύσει την Αμερική. των ομοφυλόφιλων και των Τσιγγάνων ήταν απαραίτητη για την ηθική και πνευματική βελτίωση της ανθρώπινης φυλής. Αν και εγώ δεν την έχω συναντήσει με αυτό τον τρόπο στην ψυχαναλυτική βιβλιο­ γραφία. οι περισσότεροι από εμάς έχουμε συναντήσει κάποιον που βασίζει τη σκληρή κριτική προς έναν υφιστάμενό του στην άποψη ότι είναι καθήκον του επόπτη να είναι ειλικρινής με τα παραπτώματα του εργαζόμενου. Η ισπανική Ιερά Εξέταση ήταν άλλη μία κοινωνική οργάνωση που χρησιμοποίησε την ηθικοποίηση της επιθετικότητας. Μια φίλη μου. Η Bette Davis δή­ λωσε ότι στη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου είχε βιώσει μια σύγκρουση για το αν θα συνέχιζε την καλλιτεχνική της καριέρα. διακοσμήτρια εσωτερικών χώρων. Ο Χίτλερ μπορούσε να ικανοποιεί τις δολοφονι­ κές φαντασιώσεις του πείθοντας έναν εκπληκτικό αριθμό οπα­ δών του ότι η εξάλειψη των Εβραίων. κατάφερε όμως να επιλύσει την αμφιθυμία της ως εξής: «Στη συνέχεια όμως σκέφτηκα ότι αυτό ακριβώς επιθυμούσε ο εχθρός . Έτσι. Η ηθικοποίηση μπορεί να γίνει αντιληπτή και ως μια εξελι­ κτικά προηγμένη εκδοχή της διχοτόμησης. αποφάσισα να συνεχίσω να εργάζομαι» (στο Sorel. της απληστίας και της επιθυ­ μίας για παντοδυναμία. λοιπόν. 1991). ηθικοποιούσε τη ματαιοδοξία που κρυβόταν πίσω από την απόφασή της να κάνει πλαστική προ­ σώπου ισχυριζόμενη ότι ήταν υποχρεωμένη να έχει ένα ελκυ­ στικό παρουσιαστικό για τους πελάτες της. Στην υποστήριξη διδακτορικών διατριβών υπάρχουν επιθετικοί εξετασΓές που διατυπώνουν σχόλια του τύπου: «Η σκληρή κριτική είναι εποικοδομητική για το φοιτητή». μπορώ να καταλάβω ότι μια τάση για ηθικοποίηση μπορεί να είναι ένα φυσιολογικό μεταγενέστερο στάδιο της .280 Εννοίολονικά ίητήυατα ηθικοποίησης.

». Ένας ιδεοψυχαναγκαστικός ασθε­ νής μου. Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι και ορισμένοι ιδεοψυχαναγκαστικοί ασθενείς καταφεύγουν σε αυτή την άμυνα.». Θα ήθελα να ανοίξει η γη να με καταπιεί». Ενώ η διχοτόμηση συντελείται φυσιολογικά σε ένα παιδί προτού επιτευχθεί η δημιουρ­ γία ενός σύνθετου εαυτού που έχει την ικανότητα να βιώνει αμ­ φιθυμία. ο οποίος βρισκόταν στο νευρωτικό άκρο του μεταιχμιακού φάσματος. τον ρώτησα. επειδή οι αξίες του δεν συμ­ φωνούν με τις δικές τους. τον ρώτη­ σα.Δευτερ γενεις α μ υνη κδιερ γασ ίες 281 πρωτόγονης διάκρισης καλού-κακού. Ο θεραπευτής μπορεί να διαπιστώσει ότι όποτε προχωρά σε κατά πρόσωπο αντιμετώπι­ ση των αυτούποτιμητικών στάσεων ή συμπεριφορών αυτών των ασθενών. ανταπάντησε. «Θα αισθανόμουν βαθιά ντροπιασμένος και ότι μου κάνετε κριτική. εί­ ναι επίτευγμα το ότι βρήκατε κάποιον τρόπο σεξουαλικής ικα­ νοποίησης. «Θα σκεφτόμουν ότι είστε διεφθαρμένη». «Πώς θα αισθανόσασταν εάν έλεγα ότι κατά τη γνώμη μου αυτή η συμπεριφορά εμποδίζει τη δημιουργία σχέ­ σεων με το άλλο φύλο. . βάσει της καταπίεσης που βιώσατε στο παρελθόν. η ηθικοποίηση αντιμετωπίζει τα ανάμικτα συναισθήμα­ τα καταφεύγοντας σε κάποια ηθική αρχή. με την ελπίδα ότι θα κατόρθωνε να επιλύσει τη σύγκρουσή του σε αυτό το θέμα. Στην ψυχοθεραπεία αυτά τα άτομα αποτελούν πρόκληση για τους θεραπευτές. απάντησε. μου ζητούσε επίμονα να καταδικάσω για ηθικούς λόγους το συχνό ψυχαναγκαστικό αυνανισμό του. και υποστήριζα πως ο αυνανισμός αντιπροσωπεύει μια προοδευτική τάση στη σεξουαλική σας εξέλιξη. «Πώς θα αισθανόσασταν εάν έλεγα ότι. Από την ηθικοποίηση μπορεί κανείς να συμπεράνει τη λειτουργία ενός Υπερεγώ το οποίο είναι συνήθως αυστηρό και τιμωρητικό. θεωρείται ανήθικος. Η ηθικοποίηση συνιστά μια κεντρικής σημασίας άμυνα σε άτομα με οργάνωση του χαρακτήρα που οι αναλυτές αποκαλούν ηθικό μαζοχισμό (Reik. 1941).

ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΠΟΣΠΑΣΗ Η γνωστική απόσπαση είναι άλλη μια διανοητική άμυνα. στάσεις ή συμπεριφορές που από τη φύση τους και εξ ορισμού έρχονται σε σύγκρουση. η οποία σχετίζεται στενότερα με τις διεργασίες διάσχισης παρά με την εκλογίκευση και την ηθικοποίηση. του οποίου ο χαρακτήρας καθορίζεται από τη χρόνια. ανελαστική χρήση μιας συγκεκριμένης αμυντικής στρατηγικής. ο οποίος δεν έχει γνώσεις ψυχολογίας. ενοχή. Η λειτουρ­ γία της επιτρέπει την ύπαρξη δύο συγκρουόμενων καταστάσε­ ων χωρίς αυτό να συνεπάγεται συνειδητή σύγχυση. Ένας παρατηρητής. μπορεί να είναι τόσο κοπιώδης όσο και η εργασία με ολοφάνερα ψυχωτικούς ασθενείς. χωρίς το άτομο να είναι σε θέση να αντιληφθεί αυτή την ασυμβατότητα. δεν θα διακρίνει καμία διαφορά ανάμεσα στη γνωστική απόσπαση και στην υποκρισία. η γνωστι­ κή απόσπαση αναφέρεται στη ρήξη ανάμεσα σε ασύμβατα γνωστικά συστήματα. Η εργασία με κάποιον ασθενή που βρίσκεται στο νευρωτικό φάσμα. ντροπή ή άγχος. Όπως και η μό­ νωση του συναισθήματος. ότι διατηρεί δύο ή περισσότερες ιδέες. είναι δυνατόν να αποδειχτεί εκνευριστικά απροσπέλαστη στη θεραπευτική επίδραση.282 Εννοιολογικά ζητήματα Η ηθικοποίηση επομένως ως αμυντική διεργασία φανερώνει ότι. η άμυνα αυτή βρίσκεται πλησιέστερα στον πρωτόγονο πόλο του εξελικτικού συνεχούς. Ενώ η μόνωση αναφέρεται σε μια ρήξη ανάμε­ σα στο γνωστικό και στο συναισθηματικό παράγοντα. . ακόμη και αν μια δεδομένη άμυνα μπορεί να θεωρηθεί ένας «ώριμος» μηχανισμός. παρόλο που η εκλογί­ κευση επιστρατεύεται συχνά για να τη στηρίξει. Το ότι ένα άτομο χρησιμοποιεί τη γνωστι­ κή απόσπαση σημαίνει.

. Πρόσφατα. Όταν ο θεραπευτής φέρει το άτομο που χρησιμοποιεί γνωστική απόσπαση αντιμέτωπο με την ασυμβατότητα των απόψεών του.Δευτερογενει'c αμυντικές διεργασίες 283 Καταστάσεις καθημερινής γνωστικής απόσπασης. Ένα παράπτωμα που διαπράττεται από το άτο­ μο με συνειδητό αίσθημα ενοχής ή σε μια κατάσταση διάσχι­ σης δεν θεωρείται ότι είναι ενδεικτικό της άμυνας της γνωστι­ κής απόσπασης. ενώ γελούμε με τα εθνικιστικά αστεία. στις πε­ ρισσότερες από τις οποίες μετέχουμε και εμείς περιλαμβάνουν στάσεις που εκδηλώνονται ταυτόχρονα. αλλά ωστόσο υπεραμύνονται της κακοποίησης των δικών τους παιδιών στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού τους. Ο όρος ταιριάζει μόνο αν οι ασύμφωνες δρα­ στηριότητες ή ιδέες είναι παρούσες στη συνείδηση του ατό­ μου. εκείνο θα εκλογικεύει διαρκώς τις αντιθέσεις.ή μια δηλωμένη στάση εναντίον των εθνι­ κιστικών προκαταλήψεων. ενώ παράλληλα ο ίδιος αμαρτάνει με ενθουσιασμό. Στο πιο παθολογικό άκρο του συνεχούς της γνωστικής από­ σπασης συναντούμε άτομα που εμφανίζονται ως μεγάλοι αν­ θρωπιστές στο δημόσιο χώρο. θυμηθήκαμε αρκετές φορές το φαινόμενο του ιερωμένου που καταφέρεται ενάντια στην αμαρ­ τία. για πα­ ράδειγμα. Τέτοιες είναι. μια δηλωμένη πεποίθηση του ατόμου στο Χρυσό Κα­ νόνα και παράλληλα στην αρχή της Πρωτιάς· η διακήρυξη της σπουδαιότητας της ανοικτής επικοινωνίας την ίδια στιγμή που εκφράζουμε την ισχυρή πεποίθησή μας να μη μιλάμε σε ένα συγκεκριμένο άτομο. Έχει αποκαλυφθεί ότι αρκετοί σταυροφόροι εναντίον της πορνο­ γραφίας διατηρούν οι ίδιοι μια εκτεταμένη συλλογή από ερωτι­ κά αντικείμενα.

Στην περίπτωση βέβαια που το κίνητρο αυτό είναι συνειδητό. Η ακύρωση είναι ένας όρος που υποδηλώνει ακριβώς αυτό που θα σκεφτόταν κάποι­ ος: την ασυνείδητη προσπάθεια αντιστάθμισης κάποιας επί­ δρασης -συνήθως της ενοχής ή της ντροπής. ακόμη και στην περίπτωση κατά την οποία το άτομο που τη χρησιμοποιεί μπο­ ρεί. επειδή ο ίδιος θέλει να εξιλεωθεί για το ξέσπασμα επιθετι­ κότητας που είχε εναντίον της το προηγούμενο βράδυ. Όταν όμως το άτομο δεν είναι ενήμερο για την ντροπή ή την ενοχή που αισθάνεται. Υπάρχει μια μαγική χροιά στην άμυνα της ακύρωσης. οι οποίες διατηρούν ένα συστατικό ακύρωσης αυτής . επιτελούν ένα πλήθος μαγικών τελε­ τουργιών. μέσω του παρατηρησιακού του Εγώ να βλέπει ότι αυτό που κάνει ισοδυναμεί με δεισιδαιμονία.με μια στάση ή συμπεριφορά η οποία με κάποιο μαγικό τρόπο θα την εξαλεί­ ψει. τότε ο όρος «ακύρωση» είναι ο πιο κατάλληλος για να περιγράφει αυτή την ενέργεια. Πολλές θρησκευτικές τελετές διατηρούν σε κάποιες δια­ στάσεις τους ένα χαρακτήρα ακύρωσης.284 Εννοιολογικά ζητηματα ΑΚΥΡΩΣΗ Όπως ακριβώς η ηθικοποίηση μπορεί να γίνει αντιληπτή ως μια πιο αναπτυγμένη εκδοχή της διχοτόμησης. ακόμη και αν αυτές διαπράχθηκαν μόνο στη σκέψη. Ένα καθημερινό παράδειγμα ακύρωσης μπορεί να είναι η επιστροφή του συζύγου στο σπίτι με ένα δώρο για τη σύζυγό του. Όταν τα παιδιά είναι σε ηλικία κατά την οποία μπορούν να κατανοήσουν το γεγονός του θανάτου. Η προσπάθεια εξιλέ­ ωσης των αμαρτιών. έτσι και η ακύρωση μπορεί να θεωρηθεί ο φυσικός διάδοχος του παντοδύναμου ελέγχου. και κατά συνέπεια δεν συνειδητοποιεί και την επιθυμία του να επα­ νορθώσει. δεν μπορούμε να μιλούμε για ακύρωση. η οποία αποκαλύπτει τις αρχαϊκές της ρίζες. ίσως είναι μια πανανθρώπινη παρόρμηση.

αφιέρωσε την υπόλοιπη ζωή του στη δημόσια προσφορά. εξή­ γησε χαμογελώντας. για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα δεν επιχείρησα να διερευνήσω μαζί της το νόημα αυτής της συμπεριφοράς. σκότωσε το μικρό του ξάδελφο σε κάποιο ατύχημα. Περιστασιακά. Μια εβδομηνταενιάχρονη μεσοαστή από τον Καύκασο. Οι φαντασιώ­ σεις παντοδυναμίας είναι ορατές στην απόλυτη πεποίθηση αυ­ τής της συμπεριφοράς ότι τα επιθετικά συναισθήματα του παι­ διού είναι επικίνδυνα: η σκέψη είναι ισοδύναμη με την πράξη. Το παιδικό παιχνίδι «αποφυγής των αρμών στις πλάκες του πεζοδρομίου για να μην πεθάνει η μαμά». «Υποθέτω ότι τα ήθελα για τον τάφο σου». είναι πιθανό να κατασκευάσουν ένα τέτοιο πρότυπο ακύρωσης εφ’ όρου ζωής. Καθώς ήταν αρκετά διαταραγμένη και θα μπορούσε να βιώσει την απόρριψη από την πλευρά μου τέτοιου είδους δώρων ή ακόμη και την ανάλυση της προ­ διάθεσής της να μου τα προσφέρει σαν μια ολοφάνερη αποκή­ ρυξη των γενναιόδωρων παρορμήσεών της. ασχέτως εάν όλα αυτά ήταν πραγματικά. σταδιακά. μία από τις ασθενείς μου είχε τη συνήθεια να μου προσφέρει λουλούδια. 1984) σχετικά . η οποία συμμετείχε σε μια δική μου έρευνα (McWilliams. το οποίο εμφανίζεται αυτή την περίοδο. κατά­ λαβε μόνη της ότι συνήθιζε να μου προσφέρει λουλούδια κάθε φορά που στην προηγούμενη συνεδρία μας είχε θυμώσει για κάτι μαζί μου.τι πριν αποκτή­ σει πιο ώριμο χαρακτήρα η έννοια του θανάτου. οι οποίες δημιουργούν περισσότερο φόβο από ό. ο οποίος όταν ήταν παιδί. Ο Adlai Stevenson. τα λάθη και τις αποτυχίες που έχουν διαπράξει στο παρελθόν. για παράδειγμα.Δευτερογι νεις αμυντικές διεργασίες 285 της αλήθειας. Οι άνθρωποι που νιώθουν σε μεγάλο βαθμό τύψεις για τις αμαρτίες. υπερμεγεθυσμένα ή είχαν διαπραχθεί μόνο στη σκέψη τους. εξηγείται ψυχαναλυτικά ως ακύ­ ρωση των ασυνείδητων επιθυμιών θανάτου της μητέρας. Τελικά όμως.

Αντίθετα. ένα άτομο το οποίο δείχνει ευτυχισμένο όταν αφιερώνεται με ψυχαναγκασμό στη συγγρα­ . Η ίδια στα εννιά της χρόνια είχε προ­ σβάλει από απροσεξία μια μαύρη γυναίκα την οποία αγαπούσε πολύ. θα ήθελα να τονίσω ότι η έννοια της ψυχαναγκαστικότητας είναι ουδέτερη ως προς το ηθικό της περιεχόμενο. ένα άτομο μπορεί να είναι ψυχαναγκαστικός πότης. Καθώς οι όροι «ψυχανα­ γκασμός» και «ψυχαναγκαστικός» συνδέονται τόσο συχνά με ανεπιθύμητες συμπεριφορές. πα­ ρόλο που αυτοί οι χαρακτηρισμοί έχουν την προέλευσή τους σε προ­ σπάθειες κατανοήσης ψυχοπαθολογικών καταστάσεων ιδεοψυχαναγκασμού και ψυχαναγκασμού. τό­ τε θεωρούμε την προσωπικότητα αυτού που χρησιμοποιεί τη συγκεκριμένη άμυνα ψυχαναγκαστική. και ένα άλλο άτομο μπορεί να είναι ψυχαναγκαστικός ανθρωπιστής6.286 Εννοιολογικά ίητηματα με τους ανθρώπους που είναι εκ χαρακιήρος αλτρουιστές. Όταν η ακύρωση συνιστά μια κεντρική άμυνα στο ρεπερτό­ ριο αμυνών του ατόμου. εί­ χε αφιερώσει επί δεκαετίες τη ζωή της στην κατάκτηση ίσων δικαιωμάτων για τους ανθρώπους που ανήκουν σε άλλες φυ­ λές εκτός της λευκής. επίμονες και μη ηθελημένες σκέψεις (ιδεοψυχαναγκασμός). ή από επίμονες. Η έρευνα του Tomkins (1964) με άτομα που υποστηρί­ ζουν την κατάργηση της δουλείας κατέληξε σε μια παρόμοια οργάνωση της προσωπικότητας αυτών των ατόμων που χρησι­ μοποιούσαν την άμυνα της ακύρωσης. Το άτομο που υποφέρει από ξένες προς το Εγώ. και στις περιπτώσεις που διάφορες ενέργειες οι οποίες έχουν την ασυνείδητη σημασία της εξιλέω­ σης για αρνητικές πράξεις του παρελθόντος αναλαμβάνουν σε μεγάλο βαθμό να στηρίξουν την αυτοεκτίμηση του ατόμου. Με άλλα λόγια. Οι όροι «ιδεοψυχαναγκαστικός» και «ψυχαναγκασμός» δεν είναι κατ’ ανάγκη υποτιμητικοί όταν αφορούν τη δομή της προσωπικότητας. 6. μη ηθελημένες πράξεις (ψυχαναγκασμός) μπο­ ρεί να αναζητά απελπισμένα βοήθεια.

Στην περιγραφή χα­ ρακτήρων που είναι ιδιαίτερα προσαρμοστικοί και υγιείς το «ιδεοψυχαναγκαστικός» σχετίζεται με τον τρόπο σκέψης και το «ψυχαναγκα­ στικός» με τους τρόπους προσαρμογής. σε συναισθηματικό επίπεδο είναι προτιμότερο από την αναγνώριση μιας ρεαλιστικής απειλής για την επιβίωσή μας κάτω από συνθήκες στις οποίες δεν έχου­ με τη δύναμη να αλλάξουμε τα πράγματα. και τα οποία είναι πι­ θανό να πληρώσουν μεγάλο τίμημα εάν επιτεθούν σε έναν ευε­ ρέθιστο γονέα. Η έννοια υποδηλώνει αυτό ακριβώς που θα υπέθετε και ένα άτομο το οποίο δεν βρίσκεται στο χώρο της ψυχικής υγείας. Τα παιδιά που δεν έχουν καμία επιλογή σε σχέση με τη ζωή τους.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 287 ΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΝΑΝΤΙΑ ΣΤΟΝ ΕΑΥΤΟ Η Anna Freud συνήθιζε να χρησιμοποιεί στο έργο της απλή. στρέφουν την επιθετικότητα ενάντια στον εαυ­ τό τους επειδή αυτό τα βοηθά να αποσπάσουν την προσοχή τους από το πολύ πιο ανησυχητικό για τα ίδια γεγονός ότι η ευ­ ημερία τους εξαρτάται από έναν ενήλικο τον οποίο δεν έχουν τη δύναμη να ελέγξουν. και θεωρήσει ότι αυτό το πρόσωπο δεν μπορεί να αντέξει την κριτική. τότε το επικριτικό άτομο θα νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια εάν στρέψει την κριτική του προς τον εαυτό του. δηλαδή την αλλαγή της κατεύ­ θυνσης ενός αρνητικού συναισθήματος ή στάσης από ένα εξω­ τερικό αντικείμενο προς τον εαυτό. Όσο δυσάρεστο και αν είναι το συναί­ σθημα της αυτοεπίκρισης. και η χρήση του όρου «στροφή ενάντια στον εαυτό» δεν αποτελεί εξαίρεση. φή ενός μυθιστορήματος ή στην ενασχόλησή του με την κηπουρική πολύ δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί «ασθενής». . Όταν ένα άτομο έχει επικριτική στάση απέναντι σε ένα πρόσωπο εξουσίας από την κα­ λή θέληση του οποίου εξαρτάται η ασφάλειά του. καθημερινή γλώσσα.

288 Εννοίολονίκά Ιητήιιατα Μία από τις ασθενείς μου έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής της με την αυτοκτονική μητέρα της και τον απρόβλεπτο και εγωκεντρικό πατέρα της. στάσεις και αντιλήψεις. η οποία είχε προσαρμοστικό χαρακτήρα στη διάρκεια της παιδικής της ηλικίας. Χρειάστηκαν αρκετά χρόνια θερα­ πείας για να συνειδητοποιήσει σε συναισθηματικό επίπεδο ότι δεν ήταν πλέον ένα ανίσχυρο παιδί που ζούσε σε μια δυσλειτουργική οικογένεια. αντί να ζει σε μόνιμη βάση με το φόβο της αυτοκτονίας της μητέρας της και την αποχώρηση του πατέρα της από το σπίτι (δεδομένου ότι υπήρχαν σοβαρές πιθανότητες και για τα δύο). της δημιούρ­ γησε μια μόνιμη ψυχική οδύνη στην ενήλικη ζωή της. Η ασθενής αυ­ τή. οι οποίοι ανα­ γνωρίζουν και ανθίστανται στον πειρασμό να χρησιμοποιήσουν το μηχανισμό της άρνησης ή της προβολής σε δυσάρεστες κα­ . επειδή έχουμε την ψευδαί­ σθηση ότι με αυτό τον τρόπο ασκούμε περισσότερο έλεγχο σε καταστάσεις που μας προκαλούν αναστάτωση. Η οικογενειακή της ασφάλεια ήταν αβέβαιη. Αυτή η πεποίθηση. προτίμησε να πιστέψει ότι εάν τα κατάφερνε να γίνει καλύτερη. τότε οι γονείς της θα της πρόσφεραν την αγάπη και την προ­ στασία τους. επειδή οι γονείς της αμελούσαν να πληρώσουν το ενοίκιο. Οι περισσότεροι από εμάς διατηρούμε κάποια ψήγματα της τάσης μας να στρέφουμε προς τον εαυτό μας αρνητικά συναι­ σθήματα. αφού κάθε τόσο και λιγάκι ανέκυπταν προβλήματα επιβίωσης: κάποιες από τις πρώιμες αναμνήσεις της αφορού­ σαν τις εξώσεις της οικογένειας από διάφορα σπίτια. και που η μόνη του ελπίδα για να νιώσει κάποια επάρκεια ήταν να προσπαθήσει να αυτοβελτιωθεί. Η στροφή της επιθετικότητας ενάντια στον εαυτό είναι μια γνωστή άμυνα που χαρακτηρίζει υγιέστερους ψυχικά ανθρώπους. αφού σε κάθε δυσκολία που αντιμετώπιζε αντιδρούσε με επίθεση προς τον εαυτό της και όχι με δημιουργικές προσπάθειες για τη βελ­ τίωση της κατάστασής της.

είναι μια μελέτη πά­ νω στη μετάθεση. Έχω παρατη­ ρήσει ότι όταν ο ένας σύντροφος δεν είναι πιστός ο άλλος με­ ταθέτει το μεγαλύτερο μέρος του μίσους του όχι στον άπιστο. κατσαδιάζει τα παιδιά του και μετά κλοτσάει το σκύλο.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 289 ταστάσεις. παρατήρησε ότι η σκυλίτσα μας επιτέθηκε στο παιχνίδι της αμέσως μετά την επί­ πληξη που της κάναμε για μια αρνητική της συμπεριφορά και είπε: «Κοιτάξτε! Βγάζει το θυμό της πάνω στο παιχνίδι της όπως ακριβώς κάνουν και οι άνθρωποι!». επειδή η αρχική κατεύθυνση προκαλεί για κάποιο λόγο άγχος. Προτιμούν να πλανώνται πιστεύοντας ότι το πρό­ βλημα έχει δημιουργηθεί από δικό τους φταίξιμο και όχι εξαι­ τίας κάποιου άλλου ατόμου. Η κλασική γελοιογραφία του ανθρώπου που επιπλήττεται από το αφεντικό του. ενός συναισθήματος. είναι ένα φαινόμενο μετάθεσης. ένας όρος που αποτελεί το θεμέλιο λίθο της οικογενειακής θεραπείας στη θεωρία του Murray Bowen. στη συνέχεια πάει στο σπίτι του και τα βάζει με τη γυναίκα του. για να ξεσπάσει. Όταν μία από τις κόρες μου βρισκόταν στην ηλικία των έντεκα χρόνων. ΜΕΤΑΘΕΣΗ Η μετάθεση είναι μία ακόμη άμυνα που είναι κατανοητή από το ευρύ κοινό χωρίς να υφίσταται ιδιαίτερη διαστρέβλωση στο τε­ χνικό ψυχαναλυτικό της νόημα. μιας έγνοιας ή μιας συμπεριφοράς από το αρ­ χικό ή φυσικό της αντικείμενο σε κάποιο άλλο. Η «τριγωνοποίηση». . Ο όρος μετάθεση αναφέρεται στην αλλαγή της κατεύθυνσης μιας ορμής. Η αυτόματη και ψυχαναγκαστική χρήση αυτής της άμυνας είναι διαδεδομένη σε άτομα με καταθλιπτική προσωπικότητα και σε μερικούς τύπους χαρακτηρολογικού μαζοχισμού. έπειτα.

Με αυτό τον τρόπο τα σεξουαλικά φετίχ μπορούν να γίνουν κατα­ νοητά ως επαναπροσανατολισμός του ερωτικού ενδιαφέρο­ ντος από τα ανθρώπινα γεννητικά όργανα σε κάποια σχετική σε ασυνείδητο επίπεδο περιοχή. Το άτομο που κάνει τέτοιου είδους μεταθέσεις σε πολλούς τομείς της ζωής του μπορεί να χαρακτηριστεί φοβικό. όπως είναι τα πόδια ή τα πα­ πούτσια. . Ο διάσημος ασθενής του Freud. τα οποία υπονοούν ότι ο σύντροφος ήταν το αθώο θύμα μιας κυνικής αποπλάνησης. φαίνεται ότι προστατεύουν το άτομο που βρί­ σκεται ήδη σε αγωνία και δεν απειλούν τη σχέση του. η ασυνείδητη σημασία του οποίου είναι ο φόβος εγκόλπωσης από τη μητέρα. κάποιο άλλο αντικείμενο το οποίο σχετίζεται με τη γυναίκα μπορεί να υποκαταστήσει το πρώτο. η οποία θα διέτρεχε μεγαλύτερο κίνδυνο εάν ο απατημένος έστρεφε την οργή του ευθέως στον άπιστο σύντροφο. 1971). ή ο τρόμος για τα μαχαίρια. ο φόβος για τις αράχνες. που σε ασυνείδητο επίπεδο ισοδυναμεί με τη φαλλική διείσδυση). ο «Άνθρωπος με τους Λύκους». ενα­ σχόληση η οποία αργότερα έγινε κατανοητή ως μετάθεση των φοβικών φαντασιώσεων ακρωτηριασμού του πέους του (Gar­ diner. τότε θεωρείται ότι έχει φοβία (Nemiah. Τα υβρεολόγια ενάντια σε «αυτόν/ή που κατέστρεψε το σπιτικό μας». υποβλήθηκε αργότερα σε θερα­ πεία από τη Ruth Mack Brunswick για να αντιμετωπίσει και να ξεπεράσει την παθολογική ενασχόληση με τη μύτη του. 1973).290 Εννοιολογικά ζητήματα αλλά στο τρίτο «πρόσωπο». Όταν ένα άτομο μεταθέτει το άγχος του από μια περιοχή σε ένα συγκεκριμένο αντικείμενο το οποίο συμβολίζει το τρομακτικό φαινόμενο (για παράδειγμα. Και ο σεξουαλικός πόθος μπορεί επίσης να μετατεθεί. άνδρα ή γυναίκα. Εάν οι περιστάσεις της ζωής ενός άνδρα τον οδήγη­ σαν στο συμπέρασμα ότι ο γυναικείος κόλπος είναι μια επικίν­ δυνη περιοχή. Ακόμη και το άγχος μπορεί να μετατεθεί.

Ο παραδοσια­ κός ορισμός του αντιδραστικού σχηματισμού αναφέρεται σε αυτή τη μετατροπή ενός αρνητικού σε θετικό συναίσθημα και το αντίστροφο. ο σεξι­ σμός. ο ετεροσεξισμός και η γενική απόδοση των κοινωνικών προβλημάτων σε μικρές ομάδες μειονοτήτων.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 291 Ορισμένες κοινωνικές τάσεις. ΑΝΤΙΔΡΑΣΤΙΚΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Η άμυνα του αντιδραστικού σχηματισμού είναι ένα παράξενο φαινόμενο. τόσο στις κλινι­ κές όσο και στις μη κλινικές εκδηλώσεις της οι οποίες κατά τον Sullivan αποκαλούνται «παραταξικές διαστρεβλώσεις». . Ήπιες μορφές μετάθεσης περιλαμβάνουν τη μετατροπή της επιθετικής ενέργειας σε δημιουργική (πολλές οικιακές εργα­ σίες γίνονται όταν οι άνθρωποι είναι θυμωμένοι για κάτι) και την αλλαγή της κατεύθυνσης των ερωτικών παρορμήσεων από αντικείμενα που είναι αδύνατον να αποκτηθούν ή είναι απαγο­ ρευμένα προς έναν κατάλληλο σύντροφο. την οποία συναντάμε στις πε­ ρισσότερες κοινωνικές ομάδες. χαρα­ κτηρίζεται και από το στοιχείο της μετάθεσης των συναισθημά­ των προς τα σημαντικά πρώιμα αντικείμενα. Πολλές καθημερινές συνδιαλλαγές δείχνουν ότι το μίσος μπορεί να μετασχηματιστεί σε αγάπη. Η μεταβίβαση. καθώς και από αυ­ τό της προβολής (των εσωτερικών γνωρισμάτων του εαυτού). η λαχτάρα σε περιφρόνηση και ο φθόνος σε έλξη. Το ίδιο συμβαίνει και με την τάση ανεύρεσης ενός αποδιοπομπαίου τράγου. όπως ο ρατσισμός. που έχουν μικρή δύναμη αντίστασης. ο ανθρώπινος οργανισμός έχει την ικανότητα να μεταστρέφει κάτι στο εκ διαμέτρου αντίθετό του με σκοπό να το καταστήσει λιγότερο απειλητικό. Όπως φαίνεται. εμπεριέχουν σε μεγάλο βαθμό το στοιχείο της μετάθεσης.

από αγά­ πη. όπως ισχυρίζονταν. Έτσι. μπορεί να είναι ορατή μια διάθεση «αγάπης για το μωρό μέχρι θανά­ του»: είναι πιθανό να το αγκαλιάζει πολύ σφιχτά. να το σηκώνει ψηλά στον αέρα πολύ επι­ θετικά και ούτω καθεξής. Η συναι­ . και έτσι οι παρα­ τηρητές μπορούν να εντοπίσουν ότι υπάρχει κάτι υπερβολικό ή ψεύτικο στη συνειδητή συναισθηματική προδιάθεση του ατό­ μου. θα μπορούσε να είναι η παρατήρηση ότι εξυπηρετεί στην άρνηση της αμφι­ θυμίας. λόγου χάρη προσχολικής ηλι­ κίας. Ένα χαρακτηριστικό του αντιδραστικού σχηματισμού είναι το ότι ένα μέρος από το αποκηρυγμένο συ­ ναίσθημα «διαρρέει μέσω» αυτής της άμυνας. Μια βασική ψυχαναλυτική υπόθεση είναι το ότι καμιά προδιάθεση δεν είναι αμιγής. Οι περισσότεροι ενήλικοι με μικρότε­ ρα αδέλφια έχουν να θυμηθούν κάποια ιστορία για τον εαυτό τους όπου τσιμπούσαν τα μάγουλα του μωρού μέχρι να το κά­ νουν να ουρλιάξει ή του πρόσφεραν κάποια λιχουδιά που στην πραγματικότητα ήταν επιβλαβής ή έκαναν κάποια παρόμοια παράβαση η οποία υποκινούνταν. να του τρα­ γουδάει πολύ δυνατά. Σε ένα μεγαλύτερο παιδί. το παραγκωνισμένο μεγαλύτερο παιδί είναι πιθανό να διαθέτει ένα αρκετά ισχυρό Εγώ ώστε να χειριστεί το θυμό και τη ζήλια του μετατρέποντάς τα σε ένα συνειδητό συναίσθημα αγάπης για το νεογέννητο. πέρα από τη θεώρησή του ως μιας μετα­ στροφής ενός συναισθήματος στο αντίθετό του. εάν στην οικογένεια γεννηθεί ένα νέο μέλος. το οποίο έχει παραγκωνιστεί από ένα νεογέννητο. Ένας ακριβέστερος τρόπος σκιαγράφησης του αντιδραστι­ κού σχηματισμού.292 Εννοιολογικά ζητήματα Το νωρίτερο που αυτή η διεργασία γίνεται αντιληπτή είναι κατά τον τρίτο ή τέταρτο χρόνο της ζωής. Από εκείνη την ηλι­ κία και μετά. είναι δυνατόν να μισούμε το πρόσωπο που αγαπάμε ή να νιώθουμε μνησικακία για το πρόσωπο για το οποίο αισθανόμαστε ευγνωμοσύνη.

Την άμυνα του αντιδραστικού σχηματισμού τη 7. Μια πολύ συνηθισμένη παρανόηση γίνεται στην ψυχανα­ λυτική ερμηνεία σύμφωνα με την οποία ο αναλυτής αναφέρει στον ασθενή ότι. ενώ φαίνεται να βιώνει ένα συναίσθημα «χ». Η πλειονό­ τητα των ψυχαναλυτών δεν έχει αποδεχτεί τις ιδέες του Freud πάνω σε αυτό το θέμα (βλ. 1988).Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 293 σθηματική μας κατάσταση δεν ανάγεται στη μία ή στην άλλη θέση7. ώστε να βιώνει μόνο θετικά συναισθήματα. Ουσιαστικά. σε μια ηλικία κατά την οποία δεν διαθέτει ακόμη την ωριμότητα να κάνει λεπτότε­ ρες διακρίσεις μεταξύ συναισθηματικών αποχρώσεων αλλά και μεταξύ συναισθημάτων και ενεργειών. Η άμυνα του αντιδραστικού σχηματισμού είναι πολύτιμη. ψυχαναλυτική υπόθεση ότι καμιά συναισθηματική κατάσταση δεν είναι μη αμφιθυμική: η αγάπη μιας μητέρας για το γιο της όταν είναι βρέφος. η ορθή ψυχαναλυτική ερμηνεία είναι ότι. Υπάρχει μια εξαίρεση στην. στην πραγματικότητα βιώνει ένα συναίσθημα «ψ». Stolorow & Atwood. βιώνει επίσης (ίσως ασυ­ νείδητα) ένα συναίσθημα «ψ». το οποίο ανακαλύπτει έναν τρόπο να αποφεύγει τη συνειδητή βίωση αρνητικών συναισθημάτων. κατά τα άλλα ιερότατη. στα οποία περιλαμβάνονται το μίσος και ο θαυμασμός. ωθούν ένα παιδί στην άμιλλα με έναν φίλο του και όχι στην απόρριψή του. 1979ρGay. Στον αντιδραστικό σχηματισμό το άτομο πείθει τον εαυτό του ότι το μόνο που βιώνει είναι ο ένας πόλος μιας πολύπλοκης συναισθηματικής αντίδρασης. . Αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς από το παράδειγμα του παραγκωνισμένου παιδιού. Ο Freud διατύπωσε αυτό το γοητευτικά αμφίβολο ισχυρισμό ωθούμε­ νος προφανώς από την προσωπική του επιθυμία να πιστέψει ότι η μη­ τέρα του δεν είχε σκεφτεί ποτέ αρνητικά γι’ αυτόν όταν ήταν βρέφος. Άλλες καταστάσεις στις οποίες η άμυνα αυτή λειτουργεί ιδιαίτερα εποικοδομητικά έχουν σχέση με συνθήκες στις οποίες ανταγωνιστικά συναισθή­ ματα. αν και κάποιος είναι πιθανό να βιώνει ένα συναίσθημα «χ».

Για παράδειγμα. Ο αντιδραστικός σχηματισμός είναι μια άμυνα που προτι­ μούν τα άτομα τα οποία χαρακτηρίζονται από ένα συγκεκριμέ­ νο είδος ψυχοπαθολογίας. υποθέτουμε όμως ότι είναι προτιμότερο οι ενήλικοι να αναγνωρίζουν όλες τις πτυχές των συναισθηματικών τους αντιδράσεων σε κάθε δεδομένη κατά­ σταση. οι παρανοϊκοί συχνά αισθάνονται μόνο μίσος και καχυποψία. είναι πιθανό να ικανοποιήσει τις ανά­ γκες του για εξάρτηση φροντίζοντας ένα άλλο άτομο και ασυ­ .294 Εννοιολογικά ζητήματα συναντούμε και στους ενηλίκους. ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ Ένας άλλος τρόπος με τον οποίο το άτομο μπορεί να αντιμε­ τωπίσει κάποια συναισθήματα που αντιπροσωπεύουν μια ψυχο­ λογική απειλή για τον εαυτό είναι η κατασκευή ενός σεναρίου που αλλάζει τη θέση του ατόμου από υποκείμενο σε αντικείμε­ νο ή αντίστροφα. Οι ιδεοψυχαναγκαστικοί συχνά πιστεύουν ότι απέναντι στα πρόσωπα εξου­ σίας τρέφουν μόνο σεβασμό και εκτίμηση. σύμφωνα με την οποία τα εχθρικά συναισθήματα και οι επιθετικές επιθυμίες απασχολούν το άτο­ μο σε μεγάλο βαθμό. ώστε τελικά η απαγόρευση να επιβάλλεται στον τομέα της συμπεριφοράς και όχι στον τομέα των συναισθημάτων τους. εάν ένα άτομο νιώθει ότι η λαχτάρα που έχει να δεχτεί τη φροντίδα κάποιου άλλου είναι κατακριτέα ή επικίνδυνη. ενώ παράλληλα νιώθει ότι κινδυνεύει να χάσει τον έλεγχό τους. Για παράδειγμα. ενώ ένας εξωτερι­ κός παρατηρητής υποπτεύεται ότι στην πραγματικότητα νιώ­ θουν και μνησικακία. ενώ ένας εξωτερικός παρατηρητής μπορεί να υποψιαστεί ότι πέρα από αυτά νιώ­ θουν επίσης λαχτάρα για επαφή και εξάρτηση.

Η άμυνα λειτουργεί εποικοδομητικά όταν το σενάριο που αντιστρέφεται είναι καλό.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 295 νείδητα να ταυτιστεί με την ευγνωμοσύνη του αποδέκτη της προσφερόμενης φροντίδας. Κάποτε εργάστηκα με έναν ασθενή του οποίου η μητέρα ήταν βαριά καταθλιπτική και αλκοολική. αλλά είναι ευτυχείς όταν οι άλλοι εξαρτώνται από τους ίδιους. όταν ερχόταν στη συνεδρία μας. αντίκριζε τη μητέρα του γερμένη ανόρεκτα πάνω από ένα φλιτζάνι καφέ. να κρατά ένα τσιγάρο και να φαίνεται εξαντλη­ μένη και δυστυχής. κοιτού­ . Το πρόβλημα για το οποίο ο ασθενής μου αναζήτησε θεραπεία ήταν η ευαλωτότητά του στην κατάθλιψη. ενώ λειτουργεί με επιζήμιο τρόπο όταν η κατάσταση που αντι­ στρέφεται είναι ουσιαστικά αρνητική. έτσι ώστε να αναλάβει τον ενεργητικό ρόλο αντί αυτόν του αποδέκτη. Συχνά. Οι οπαδοί της θεωρίας του ελέγχου-κυριαρχίας ονομάζουν αυτό το φαινόμενο «μετασχη­ ματισμό από το παθητικό στο ενεργητικό». επειδή το άτομο από θύμα γίνεται θύτης. Αυτή η ιδιαίτερη εκδοχή της αντι­ στροφής συνηθίζεται από θεραπευτές οι οποίοι νιώθουν άβολα με τη δική τους τάση εξάρτησης. για παρά­ δειγμα. τότε είναι δυνα­ τόν να χρησιμοποιούν την αντιστροφή. Ένα πλεονέκτημα της αντιστροφής είναι ότι το άτομο μπορεί να μετατοπίσει τη δυνα­ μική μιας συναλλαγής. Στα καψόνια. Όταν ο ασθενής μου ήταν παιδί και έμπαινε κάθε πρωί στην κουζίνα του σπιτιού τους. Όταν τα παιδιά μεγαλώνουν αρκετά ώστε να είναι σε θέση να παίζουν με κούκλες ή με «παιχνιδομορφές». Μερικές φορές στην κλινική πράξη η αντιστροφή χρησιμο­ ποιείται με τρόπο που προκαλεί τη δημιουργικότητα του θερα­ πευτή. η αρχική εμπειρία της κακομεταχείρισης που υφίσταται ένα άτομο μετασχηματίζεται σε μια κατάσταση που βιώνεται ως θετική. οι απαρχές της οποίας εντοπίζονταν στη μη ικανοποιητική σχέ­ ση που βίωνε με τη δυστυχισμένη και ενδεχομένως αυτοκτονική μητέρα του.

μάλιστα. Αυτό που ουσιαστικά έκανε ο συγκεκριμένος άνδρας ήταν να βάζει τον εαυτό του στη θέση του θεραπευτή και εμένα στη θέση του ασθενή. ήταν ολοφάνερο ότι δεν ήμουν. αντιστρέφοντας έτσι μια κατάσταση που ήταν πολύ δύσκολη για εκείνον. Αντί το σχόλιό μου να του φανεί ενδιαφέρον και να το χρησιμοποιήσει έτσι ώστε να κατα­ νοήσει το μηχανισμό της μετάθεσης ή της προβολής που επι­ στράτευε.296 Εννοιολογικά ζητήματα σε διερευνητικά το πρόσωπό μου και έλεγε: «Είναι σίγουρο ότι δείχνεις κουρασμένη σήμερα» ή «Μοιάζεις να είσαι άκεφη». Το παιδικό του βίωμα με την αναξιόπιστη μητρική φιγούρα δεν του είχε προσφέρει τις προ­ ϋποθέσεις για να αισθανθεί συναισθηματική ασφάλεια σε ένα ρόλο που απαιτούσε από αυτόν να είναι εξαρτημένος και ιδιαί­ τερα από μια γυναίκα. αναθέ­ τοντας στον εαυτό του τον τελευταίο ρόλο και πικραίνοντας τε­ . στις οποίες επαναλάμβανε το σενάριο του εξαρτημένου παιδιού και του γονέα που δεν είχε την ικανότητα ενσυναίσθησης. ότι ο ίδιος ήταν ένας ιδιαίτερα ευαίσθητος παρατηρητής των άλλων και ήξερε να διακρίνει κα­ λά ένα άτομο που αισθανόταν κατάθλιψη. Εν μέρει η αιτία για τα καταθλιπτικά του συμπτώματα ήταν μια σειρά από αποτυχημένες φιλικές και ερωτικές σχέσεις. Όσο περνούσε ο καιρός. άρχισα να προκαλώ αυτές ακριβώς τις υποθέσεις που έκανε για μένα. Με­ ρικές φορές είχε δίκιο. παρόλο που εγώ νόμιζα πως είμαι καλά. τις περισσότερες φορές όμως είχα κα­ λή διάθεση και μου έκανε εντύπωση η ανακρίβεια της παρατή­ ρησής του. Πρόσθετε. αυτός αντέστρεφε τους ρόλους μας λέγοντας ότι. Παρότι η αντιστροφή τον βοηθούσε να μην αναγνωρίζει την ύπαρξη μερικών πολύ δυσάρεστων συναι­ σθημάτων. για την κούραση ή τη μελαγχολία μου. λειτουργούσε και αρνητικά. επειδή τον δυσκόλευε στη δημιουργία σχέσεων με συναισθηματική αμοιβαιότητα. λέγοντας ότι προσωπικά δεν καταλάβαινα πως είμαι κουρασμένη ή θλιμμένη.

μέχρι τη στιγμή που δούλεψα μαζί του. Στην έρευνά μου για τον αλτρουισμό (McWilliams. Στην προσωπική του ζωή είχε βιώσει τον ξαφνικό. συντριπτικό θάνατο της μητέρας του όταν ήταν μόλις δύο ετών. δεν είχε συνει­ δητοποιήσει ότι υπήρχε σύνδεση ανάμεσα στο προσωπικό του βίωμα και στα ανθρωπιστικά του ενδιαφέροντα)' παράλληλα ένιωθε ανακούφιση επειδή η κατάσταση είχε αντιστραφεί για τον ίδιο: αυτή τη φορά εκείνος ήταν ο σωτήρας. ο δυνατός και από την άλλη πλευρά ήταν το αβοήθητο και εξαρτημένο παιδί. Τα ψυχικά . βίωμα το οποίο ακολούθησε η άτυπη υιοθεσία του από μια οικιακή βοηθό η οποία αργότερα παντρεύτηκε τον πατέρα του και έγινε μητέρα του με την ψυχο­ λογική σημασία της λέξης. 1984) συμμετείχε ένας ευπαρουσίαστος και επιτυχημένος άνδρας γύ­ ρω στα σαράντα. η οποία είχε ως έργο της την υιοθεσία παιδιών που δεν ήταν εύκολο να υιοθετηθούν επειδή κάποια ήταν στιγματισμένα λόγω εθνικότητας.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 297 λικά όλα τα άτομα που κατά καιρούς είχαν συναισθηματική σχέση μαζί του. Ο ίδιος μιλούσε για την ενασχόλησή του ως εξής: «Δεν μπορώ να περιγράφω την αγαλλίαση που αισθάνομαι όταν δίνω το μωρό στα χέρια της ανάδοχης μητέρας. άλλα είχαν σωματικές αναπηρίες ή δυσπλασίες και μερικά έπασχαν από κληρονομικές νόσους. αισθανόταν σαν να έσωζε ένα παιδί με τον ίδιο τρόπο που είχε σωθεί και ο ίδιος κάποτε (παρότι. Ο αναγνώστης πιθανόν να παρατήρησε ότι στην περιγραφή των δευτερογενών αμυντικών διεργασιών δεν υπάρχουν αμι­ γείς τύποι προσωπικότητας οι οποίοι να χαρακτηρίζονται από την υπερβολική στήριξή τους σε κάποια από αυτές. Αυτός αντλούσε τις μεγαλύτερες ικανοποιή­ σεις στη ζωή του από τη δραστηριότητά του ως εθελοντής μιας διεθνούς οργάνωσης. γιατί ξέρω ότι γι’ αυτό το παιδί ξεκινά μια καινούρια ζωή». Κάθε φορά που αυτός ο άνθρωπος κανόνιζε μια επιτυχημένη υιοθεσία.

ορισμένα είδη ταύτισης έχουν ελάχι­ στα. Παρ’ όλα αυτά. ΤΑΥΤΙΣΗ Ίσως φανεί παράξενο που η ταύτιση συμπεριλαμβάνεται στους αμυντικούς μηχανισμούς. του πένθους. Ο Freud (1923) ήταν ο πρώτος που διέκρινε ανάμεσα στη μη αμυντική και στην αμυντική ταύτιση. οι θεωρητικοί της ψυχανάλυσης υποστηρίζουν ότι πολλές περιπτώσεις ταύτισης κινητοποιούνται είτε από την ανάγκη αποφυγής του άγχους. Όπως και άλ­ λες ώριμες αμυντικές διεργασίες. Ως γνωστόν.298 Εννοιολογικά ζητήματα υγιέστερα άτομα έχουν όχι μόνο την τάση να χρησιμοποιούν πιο ώριμες άμυνες όπως η αντιστροφή. η ταύτιση είναι μια φυσιολο­ γική διάσταση της ψυχικής εξέλιξης και καθίσταται προβλημα­ τική μόνο κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. δεν είναι εύκολο να ταξινομηθούν σε μία μόνο κατηγορία. αμυντικά στοιχεία· τέτοιο είναι το είδος της ταύτισης που οι ψυχολόγοι που ασχολούνται με τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης αποκαλούν «μίμηση προτύπου». αν όχι καθόλου. ο πρώτος τύπος υποκινείται από μια ανεκπλήρωτη επιθυμία του ατόμου να είναι όπως ένα πρό­ . διαφοροποιώντας τη λεγάμενη «ανακλιτική» ταύτιση από την «ταύτιση με τον επιτι­ θέμενο». Όπως υποστήριξε. αλλά είναι παράλληλα σε θέση να χειρίζονται το άγχος και τις δύσκολες συναισθημα­ τικές καταστάσεις προσφεύγοντας σε μια ποικιλία αμυντικών μηχανισμών. μια και οι περισσότεροι από εμάς θε­ ωρούμε ότι η ικανότητα ταύτισης με ένα άλλο πρόσωπο ή με κάποια πλευρά του είναι μια καλή τάση και δεν έχει αμυντικό χαρακτήρα. είτε από την αποκατάσταση της συνοχής του εαυτού και της αυτοεκτίμησης. Κατά συνέπεια. της ντροπής και άλλων οδυνηρών συναισθημάτων.

Όπως η πρωτό­ γονη προβολή μετασχηματίζεται .κατά τη διάρκεια της ζωής ενός συναισθηματικά υγιούς ατόμου. Στην πραγματικότητα. αλλά αμυντική επίλυση της απειλής που πηγάζει από τη δύναμη ενός άλλου προσώπου («Φοβάμαι την τιμωρία της μαμάς μου για τις εχθρικές παρορμήσεις μου. την επιχει­ ρηματολογία που αναπτύσσεται για αυτό το θέμα στο βιβλίο των R. η δύναμή της θα βρίσκεται μέσα μου και όχι έξω από εμέ­ να»).Δεύτεf ο\ενεις αμυντικές διεργασίες 299 σωπο στο οποίο προσδίδει ιδιαίτερη αξία («Η μαμά είναι γεν­ ναιόδωρη και καλή και θέλω να είμαι σαν και αυτή»). βλ. Εάν γίνω αυ­ τή. & G. καθώς και ένα αμυντικό στοι­ χείο σύμφωνα με το οποίο το άτομο γίνεται αυτό που φοβάται. έτσι και οι αρχαϊκές μορφές της ταύτισης σταδιακά μεταλλάσσονται σε πιο εκλεπτυσμέ­ . Ο Freud υπέθεσε ότι πολλές ενέργειες ταύτισης περιέ­ χουν στοιχεία άμεσης πρόσληψης αυτού για το οποίο το άτομο τρέφει συναισθήματα αγάπης. αποτελεί μια εξίσου αυτόματη. αν και εν μέρει ασυ­ νείδητης. τάσης του ατόμου να γίνει ένα άλλο πρόσωπο. διαφοροποιημένες και εκούσιες διεργασίες επι­ λεκτικής πρόσληψης των χαρακτηριστικών του αντικειμένου της ταύτισης. Ο δεύτε­ ρος τύπος. Αυτή η ικανότητα εξελίσσεται -α π ό τις πρώιμες βρεφικές μορφές της ενδοβολής και της καταβρόχθισης του άλλου προσώπου σε πιο λεπτές. Οι ψυχαναλυτές χρησιμοποιούν τον όρο «ταύτιση» για να δηλώσουν ένα ώριμο επίπεδο εμπρόθετης. η ευκαι­ ρία που παρέχουν οι στενές συναισθηματικές σχέσεις για αμοι­ βαίες εποικοδομητικές ταυτίσεις είναι και ο λόγος που οι ανα­ λυτές τις θεωρούν σημαντικές (για παράδειγμα. Blanck [1968] σχετικά με το γάμο). πάντα σύμφωνα με τον Freud.σε μια σταδιακά μεγα­ λύτερη ικανότητα ενσυναίσθησης. Έχει εκφραστεί η άποψη ότι οι δυνατότητες για ταύτιση εξελίσσονται και τροποποιούνται σε όλη τη διάρκεια της ζωής και αποτελούν τη συναισθηματική βάση της ψυχολο­ γικής ανάπτυξης και αλλαγής.

1964' Chasseguet-Smirgel. Το πιο οικείο παράδειγμα του Freud για την αμυντική ταύτι­ ση ήταν το οιδιπόδειο. Το παιδί φοβάται ότι ο πατέρας του. 1926' Thompson.B. 1973' D. Σε αυτό το σημείο χρησιμοποιώ εσκεμμένα την αρσενική αντωνυμία. Miller.300 Εννοιολογικά ζητήματα νους τρόπους εμπλουτισμού του εαυτού με την αφομοίωση των χαρακτηριστικών των άλλων που συνιστούν αντικείμενο θαυμασμού. Έτσι επιλύει το άγχος που συνδέεται με όλες αυτές τις φαντασιώσεις μέσω της ταύτισής του με τον πατέρα του («Ίσως δεν μπορώ να απαλλαγώ από τον πατέρα μου -το ν οποίο αγαπώ ούτως ή άλλως και δεν θέλω να απαλλαγώ από αυτόν. . 1989' Fast. Horney. Ο Freud πίστευε ότι αυτή η φαντα­ σίωση. αρχίζει να διακατέχε­ ται από επιθυμίες αποκλειστικής κατοχής της μητέρας του.ή να έχω τη μητέρα αποκλειστικά δική μου -π ο υ και αυτό θα είχε προβλήματα· θα μπορούσα όμως να είμαι σαν τον πατέρα μου και μεγαλώνοντας να έχω κάποια σαν τη μητέρα μου για σύντροφό μου»). την οποία θεωρούσε πανανθρώπινη και φυσιολογική. δεδομένου ότι η σκιαγράφηση από τον Freud στηρίχθηκε στην κατα­ νόησή του για τα αγόρια.8 Αυτές οι επιθυμίες όμως αναχαιτίζονται από την αξίωση του πατέρα να έχει αποκλειστικά στη διάθεσή του τόσο την αγάπη όσο και το σώμα της μητέρας. 1971. που είναι εμφανώς ισχυρότερος. τον έκριναν ως τεχνητό και μη ενσυναισθητικό όσον αφορά τη θέση στην οποία βρίσκεται το μικρό κορίτσι (για παράδειγμα. 8. 1993). και ιδιαίτερα οι γυναίκες ψυχαναλύτριες. τιμωρώντας το για τις επιθυμίες του να σκοτώ­ σει ή να ακρωτηριάσει τον πατέρα του. 1990' D. Αργότερα ο Freud επεκτάθηκε και στα κορί­ τσια με έναν τρόπο που οι περισσότεροι μεταγενέστεροι ψυχαναλυ­ τές. 1986' Chodorow. Silverman. Bernstein.J. Σύμφωνα με αυτό το σενάριο. θα το σκοτώσει ή θα το ακρωτηριάσει. όταν το παιδί φθάνει στην ηλικία των τριών ετών. τον οποίο αντιλαμβάνε­ ται ως αντίπαλο.

έναν άνθρωπο που έλυνε όλα τα διαπροσωπικά του προβλήματα με γροθιές. 1964). αλλά που όταν εμφανίστηκαν στο παρόν προκαλούν συγκρούσεις στο ενήλικο άτομο. Ο ασθενής μου είχε καταφέρει να επιβιώσει σε αυτή την οικογένεια μιμούμενος το θείο του Harry. έχασε το σε­ βασμό του ποιμνίου του που θεωρούσε αυτή τη συμπεριφορά 9. . Η ταύτιση είναι από τη φύση της μια ουδέτερη διεργασία που μπορεί να έχει θετικά ή αρνητικά αποτελέσματα ανάλογα με το αντικείμενό της. ένας ιερέας με τον οποίο εργαζόμουν είχε ζήσει σε μια οικογένεια με έναν πατέρα αλκο­ ολικό και μια μητέρα ανίκανη και φοβική.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 301 αποτελούσε το πρότυπο για την ταύτιση με τον επιτιθέμενο και στην περίπτωση αυτή το φαντασιωσικό επιτιθέμενο9. Αργότερα όμως στην επαγγελματική του ζωή. απελευθερωνόταν από τα αρνητικά του συναισθήματα. Για παράδειγμα. ενώ παράλληλα εξασφάλιζε και το σεβασμό των άλλων. και αποκαθιστούσε την αυτοεκτίμη­ σή του. Με αυτό τον τρόπο ανακουφιζόταν από το άγχος του. όπως επισημαίνεται στο κεφάλαιο 5 (Segal. μέσα σε μια χαοτική οικογένεια και με εχθρικούς γείτονες. Η πλειονόητα των σύγχρονων αναλυτών θεωρεί ότι ο μηχανισμός της ταύτισης με τον επιτιθέμενο έχει πολλές πρώιμες ρίζες στους φό­ βους και τις φαντασιώσεις που κυριαρχούν στον πρώτο χρόνο της ζωής. και που την περίοδο κατά την οποία δημιουργήθηκαν έλυσαν ένα ζωτικό πρόβλημα του παιδιού. Βασική θέση στη διαδικασία της ψυχοθε­ ραπείας κατέχει η αναθεώρηση των προβληματικών ταυτίσεων που έγιναν αυτόματα. Αυτή η ταύτιση ήταν πολύ λει­ τουργική για τον ασθενή μου στη διάρκεια της εφηβείας του. όταν απείλησε να δείρει κάποιους ανθρώπους από το εκκλησίασμα. τα οποία δεν του επιτρεπό­ ταν να εκφράζει στο σπίτι. Μπορούσε να νικήσει οποιονδήποτε έμπαινε στο δρόμο του. γι’ αυτό και κανένας δεν του δημιουργούσε πρόβλημα.

για παράδειγμα. Τα άτομα που υποφέ­ ρουν από σύγχυση ταυτότητάς είναι σαφές ότι διατρέχουν κίν­ δυνο. Αλλά ακόμα και αρ­ κετά υγιή άτομα που παρουσιάζουν μερική διαταραχή της ταυ­ . είναι γνωστή εδώ και αιώνες. και ιδιαίτερα όταν αυτή τραυματίζει την εικόνα που έχει το άτο­ μο για τον εαυτό του. τους οποίους θα έχουν πρότυπα στην προσπάθειά τους να επιλύσουν τις πολύπλοκες απαιτήσεις της ενήλικης ζωής. είναι δυνατόν να χρησιμοποιεί­ ται συχνότερα ως άμυνα όταν υπάρχει συναισθηματική πίεση.302 Εννοιολογικά ζητήματα ανάρμοστη με τη χριστιανική ηθική. Πράγματι. Επειδή η ταύτιση μπορεί να αποτελέσει πανάκεια για όλα τα σύνθετα προβλήματα της ζωής. Η λαχτάρα των εφήβων να βρουν ήρωες. Η εμπειρία του προσηλυτισμού ενέχει σε μεγάλο βαθμό το στοιχείο της αμυντικής ταύτισης. Και μάλιστα το γεγονός ότι οι σύγχρονοι έφηβοι δεν είναι ικανοποιημένοι με τους ήρωες που διαμορφώνονται από το δυτικό πολιτισμό έχει συνδεθεί από κάποιους ψυχαναλυτικούς παρατηρητές με την ανησυχητική αύ­ ξηση των εφηβικών αυτοκτονιών τις πρόσφατες δεκαετίες (βλ. αργότερα. Ο θάνατος ή η απώλεια μπορούν να υποκι­ νήσουν στο άτομο τη διεργασία της ταύτισης με το απόν αντικεί­ μενο αγάπης και. σαν να είναι στυπόχαρτα που απορροφούν οποιοδήποτε ψυχο­ λογικό μελάνι έρθει σε επαφή μαζί τους. ανέπτυξε νέους τρόπους δράσης. Μερικοί άνθρωποι φαίνεται ότι χρησιμοποιούν την ταύτιση πιο εύκολα και σχεδόν αυτόματα σε σύγκριση με άλλα άτομα. Hendin. όταν άρχισε να καταλα­ βαίνει τη φύση των πρώιμων ταυτίσεων και το τίμημα που πλή­ ρωνε γι’ αυτές στο παρόν. με εκείνους που το αντικαθιστούν στο συναισθηματικό του κόσμο. 1975). όπως μπορεί να επιβεβαιώσει οποιοσδήποτε έχει μελετή­ σει τη λατρευτική συμπεριφορά που επιδεικνύουν τα μέλη των αιρέσεων. Έτσι ο ιερέας ήρθε για θε­ ραπεία γνωρίζοντας ότι έπρεπε να αναπτύξει νέους τρόπους αντιμετώπισης του στρες.

η ανοχή της διαφορετικότητας και η αίσθηση της υπευθυνότητας για τη συμπεριφορά μας). η καλοπροαίρετη περιέργεια. παράλληλα όμως διαφυλάσσεται. 1957' Levenson.τι άλλοι συναφείς παράγοντες (Strupp. Ο θεραπευτής απο­ φεύγει να εκμεταλλευτεί την ετοιμότητα του ασθενή να ταυτι­ στεί μαζί του. Στον ψυχαναλυτικό τομέα εξέχουσα θέση συ­ νεχίζει να κατέχει η προειδοποίηση του Freud προς τους ανα­ . ενώ αποφεύγει να αποκαλύπτει πτυχές των προσωπικών του στάσεων. Η έρευνα γύρω από τη θεραπευτική διαδικασία έχει κατ’ επανάληψη επιβεβαιώσει ότι η συναισθηματική ποιότητα της σχέσης ανάμεσα στο θεραπευτή και τον ασθενή σχετίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό με το ψυχοθεραπευτικό αποτέλεσμα από ό. αλλά και το κύριο μέσο με το οποίο η ψυχοθεραπεία κάθε τύπου επιτυγχάνει την αλλα­ γή. 1972' Greenberg & Mitchell. 1989).Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 303 τότητας. ώστε η ψυχαναλυτική ερμηνεία που κάποτε θεωρούνταν το κύριο μέσο ψυχικής ίασης μόλις που αναφέρεται (για παράδειγμα. Η ικανότητα των ανθρώπων να ταυτίζονται με νέα αντικείμε­ να αγάπης είναι ίσως ο κύριος μοχλός με τη βοήθεια του οποί­ ου αναρρώνουν από την ψυχική οδύνη. από την κατάχρηση. όσο αυτό είναι δυνατόν. μπορεί να ταυτιστούν με κάποιον στο περιβάλλον τους για τον οποίο έχουν σχηματίσει την εντύπωση ότι μπορεί να χειρίζεται καλύτερα τις δυσκολίες της ζωής. Loewald. να παρέχει συμβουλές ή να ανταλ­ λάσσει απόψεις. όντας ο ίδιος υπόδειγμα ενάρετων χαρακτηριστι­ κών (όπως η συμπόνια. Στην ψυχαναλυτική θεραπεία η τάση του ασθενή να ταυτί­ ζεται με το θεραπευτή του θεωρείται πολύτιμη λόγω των θερα­ πευτικών της ιδιοτήτων. όπως μια υστερικά οργανωμένη γυναίκα που βιώνει ασυνείδητα συναισθήματα ότι το φύλο της έχει πρόβλημα. Πρόσφατα αναλυτικά συγγράμματα για τη θεραπευτική διαδικασία δίνουν τέτοια έμφαση στη θεραπευτική σχέση. 1983' Meissner. 1991).

συχνά μάλιστα με έναν τόνο που είναι αντίθετος προς το αρχικό. παραβιάζεται σήμερα από πολλούς από εμάς.304 Εννοιολογικά ζητήματα λυτές να αποφεύγουν τον πειρασμό να παρουσιάζουν τον εαυ­ τό τους με έναν μεγαλειώδη τρόπο.τι θα θέλαμε να παραδεχτού­ με. Κλείνω τον όρο μέσα σε εισα­ γωγικά για να επιστήσω την προσοχή του αναγνώστη στη συ­ χνότητα με την οποία χρησιμοποιείται για όλα τα είδη συμπερι­ φοράς που αποδοκιμάζουμε. την ύπαρ­ ξη των οποίων είτε δεν γνώριζε είτε αισθανόταν υπερβολικό άγχος για να τα συνειδητοποιήσει. πιθα­ νώς. Αργότερα. μη υποτιμητικό. στους ασθενείς τους. όπως και άλλες απα­ γορεύσεις. τε­ χνικής χρήσης του. Οι περισσότεροι αναγνώστες ενδεχομένως να έχουν ακούσει αρνητικά σχόλια για τον όρο «εκδραμάτιση» και. 1914a). η «εκδραμάτιση» . να μη γνωρίζουν την ύπαρξη μιας πιο επαγγελματικής. σαν σωτήρες ή προφήτες. ΕΚΔΡΑΜΑΤΙΣΗ Ένας άλλος μηχανισμός που αξίζει να συζητηθεί είναι η γενική κατηγορία της «εκδραμάτισης». οι οποίες συνέβαιναν εκτός του γραφείου του ψυχαναλυτή. νόημα του όρου. και μάλιστα πολύ περισσότερο από ό. Αυτή η συμπεριφορά φανέρωνε τη βίωση κά­ ποιων συναισθημάτων του ασθενή για τον αναλυτή. Από όσο είμαι σε θέση να γνωρίζω. ιδιαίτερα όταν ο θεραπευ­ τής ήταν παρών (Freud. ο όρος πρωτοεμφανίστηκε στην ψυχανάλυση για να περιγράφει τις ενέργειες ορι­ σμένων ασθενών. Η κακή χρήση της επιθυμίας του ασθενή να ταυτιστεί με το θεραπευτή για την ικανοποίηση των ναρκισ­ σιστικών του αναγκών παραμένει μέχρι σήμερα μια επαγγελμα­ τική απαγόρευση -παρόλο που και αυτή.

Με την εκδραμάτιση το ασυνείδητα αγ­ χωμένο άτομο μετατρέπει την παθητική συμπεριφορά σε ενερ­ γητική. 1945). φαντασιώσεις και αναμνήσεις (Aichhorn.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 305 χρησιμοποιήθηκε περισσότερο για να περιγράψει τη συμπερι­ φορά που πηγάζει από ασυνείδητες ανάγκες του ατόμου να κυριαρχήσει στο άγχος του το οποίο συνδέεται με απαγορευ­ μένα συναισθήματα και επιθυμίες. Ο όρος εκδραμάτιση επομένως αναφέρεται σε κάθε συμπε­ ριφορά που θεωρείται ότι είναι μια έκφραση μεταβίβασης και . τη Nancy. Sampson & the Mount Zion Psychotherapy Research Group. Weiss. μετασχηματίζοντας την αίσθηση της ανημπόριας και ευαλωτότητας σε μια εμπειρία δύναμης και ισχύος. συμβαίνει συχνά στην ανάλυ­ ση. καθώς και με ιδιαίτερα ανη­ συχητικούς φόβους. με την προϋπόθεση ότι η ερμηνεία που δίνω είναι ορθή. Έτσι χειριζόταν τις ασυνείδητες και απαγο­ ρευμένες ενορμήσεις της εκδραματίζοντας τις επιθυμίες και τους φόβους της με μια γυναίκα που είχε το ίδιο όνομα με το δικό μου. λί­ γες εβδομάδες μετά την έναρξη της θεραπείας μαζί μου. Αυτό το είδος εκδραμάτισης. Η ασθενής ξεκίνη­ σε μια σεξουαλική σχέση με μια συνάδελφό της. Πριν από αρκετά χρόνια παρακολουθούσα σε θεραπεία μια δασκάλα. ανεξάρτη­ τα από το πόσο αρνητικό είναι το δράμα που παίζεται (βλ. και αφετέρου να την έχει βαθύτατη ανάγκη. 1936' Fenichel. Η εντύπωση που σχημάτισα ήταν ότι είχε αρχίσει να νιώθει την επιθυμία για μεγαλύτερη εγγύτητα με εμένα και ότι ασυνείδητα υπέθετε πως εγώ (όπως η μητέρα της) θα περιφρονούσα τα συναισθήματά της. ιδιαίτερα με ασθενείς που τρέφουν έναν παιδικό φόβο ότι οι ανάγκες και τα συναισθήματά τους θα απορριφθούν από άτομα που έχουν εξουσία. της οποίας η σχέση με την επικριτική μητέρα της την είχε κάνει αφενός να φοβάται τη στενή συναισθηματική επαφή. 1986).

δεν θεωρείται ότι όλες αυτές οι διεργασίες είναι εγγενώς αρνητικές ή .306 Εννοιολογικά ζητηματα την οποία ο ασθενής δεν αισθάνεται ακόμα ασφαλής να εκφράσει λεκτικά μέσα στη θεραπεία. για παράδειγμα. καθώς και ο αυτόματος ψυχαναγκαστικός τρόπος με τον οποίο πραγματοποιείται η εκδραματιζόμενη συμπεριφορά. στα ατίθα­ σα παιδιά ή σε όσους γνωστούς μας είναι αγενείς. Αυτές οι κατηγορίες. αλλά η ασυνείδητη και τρομα­ κτική φύση των παρορμήσεων που προτρέπουν το άτομο σε δράση. Μπορεί. Η αρνητική χροιά που έχει αποκτήσει ο όρος μπορεί να αντικατοπτρίζει το γεγονός ότι τα εποικοδομη­ τικά είδη εκδραμάτισης δεν προσελκύουν την ίδια προσοχή που προσελκύουν τα επιβλαβή είδη εκδραμάτισης. την ηδονοβλεψία. μπορεί να εκτονωθεί μέσω της δράσης έχοντας ως ασυνείδητο στόχο την κυριαρχία του ατόμου στους φόβους που το διακατέχουν. όπως: αντιφοβία. το μαζοχισμό. ή κατά κάποιο τρόπο και τα δύο. Αυτό που εκδραματίζεται μπορεί να είναι είτε ιδιαίτερα αυτοκαταστροφικό είτε εξαιρετικά ωφέλιμο για την ανάπτυξη. την επιδειξιομανία. Η σημερινή τάση να χρησιμοποιείται ο όρος «εκδραμάτιση» για κάθε απαράδεκτη συμπεριφορά -γ ια παράδειγμα. Όπως και σε άλλες περιπτώσεις στις οποίες χρησιμοποιείται η ψυχα­ ναλυτική ορολογία για να περιγράφει ορισμένες ανθρώπινες τάσεις. το σαδισμό. Υπάρχουν αρκετές υποκατηγορίες.δεν έχει ψυχαναλυτικό έρεισμα. αντιεξάρτηση. Η ουσία της εκδραμάτισης δεν είναι η καλή ή η κακή φύση των πράξεων του ατόμου. τη δια­ στροφή και όλους τους όρους που έχουν ως πρώτο συνθετικό το «αντί». Αυτές περιλαμβάνουν. οι οποίες εμπίπτουν στη γενική κατηγορία της εκδρα­ μάτισης. αντιεχθρικότητα και ούτω καθεξής10. εντός ή εκτός θεραπείας. να χρησι­ μοποιηθεί για να χαρακτηρίσει τη διεργασία με την οποία κάθε στάση. με ασυνείδητα συνήθως κίνητρα. όταν αναφέρονται σε 10. επίσης.

είναι συχνά μια συμπεριφορά που κατευθύνεται από ασυνείδητα και πολύπλοκα κίνητρα.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 307 δραστηριότητες που θεωρούνται αμυντικές. ηδονοβλεπτικές και επιδεικτικές ανάγκες. τρόποι οι οποίοι θεωρούνται κοινωνικά αποδεκτοί. μια συμπε­ ριφορά που κάθε άλλο παρά αθώα και τυχαία εκφράζεται. παραμένει καίρια. αντίστοιχα. Η αρχική παρατήρηση του Freud. καθώς υπονοεί την ετοιμότητα του ατόμου να κάνει οτιδήποτε αισθάνεται κάθε στιγμή. τις οποίες εκτονώ­ νουν συνήθως με το να κοιτάζουν και να γίνονται αντικείμενο θέασης. φυσικά. για παρά­ δειγμα. το οποίο σχετίζε­ ται με αυτό που έχει λησμονηθεί και εκδραματίζεται στο παρόν. η χημική εξάρτηση μπορεί να περιπλέξει αυτό που ήταν ήδη ψυχολογική εξάρτηση). Οι άνθρωποι υποτίθεται ότι έχουν φυσιολογικές. απλή παρορμητικότητα. Τα εξαρτημένα άτομα κάθε είδους εκδραματίζουν κατ’ επανά­ ληψη τη σχέση με την υποκατάστατη ουσία που προτιμούν (σε αυτές τις περιπτώσεις. Οι μαζοχιστικές και οι σαδιστικές επιθυμίες γίνονται επίσης αντιληπτές ως φυσιολογικές πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας. οι οποίες βρίσκουν θετική έκφραση σε δραστηριότητες προσωπικής θυσίας ή κυριαρχίας. Η ψυχοθεραπευτική εμπειρία έχει δείξει ότι αυτό που μπορεί να φαίνεται ως τυχαία. Τα άτομα με υστερική οργάνωση της προσωπικότητας είναι γνω­ στά για την εκδραμάτιση ασυνείδητων σεξουαλικών σεναρίων. Ο όρος αυτός είναι παραπλανητικός. ότι εκδραματίζουμε αυτό που δεν θυμόμαστε. Οι ψυχα­ ναγκαστικοί εξ ορισμού εκδραματίζουν όταν υποκύπτουν στην εσωτερική πίεση να προβούν στις ιδιαίτερες ψυχαναγκαστικές αμυντικές. Τα άτομα που στηρίζονται στην εκδραμάτιση για να αντιμε­ τωπίσουν τα ψυχολογικά τους διλήμματα εμπίπτουν στην κατη­ γορία της παρορμητικής προσωπικότητας. προϋποθέτουν την ύπαρξη ενός υποκείμενου φόβου ή άλλων απωθημένων αρνητι­ κών συναισθημάτων. ιδι­ αίτερα αν υποθέσουμε πως ο λόγος που δεν θυμόμαστε είναι διότι έχει προηγηθεί κάτι ιδιαίτερα οδυνηρό. .

Συνε­ πώς. Ένα παρεπόμενο της θεωρίας του για τις ενορμήσεις ήταν η άποψη ότι η σεξουαλικότητα αποτελεί ένα πρωταρχικό και όχι ένα δευτερογενές και αμυντικό κίνη­ τρο. εντυ­ πωσιασμένος από την κυριαρχία της ανθρώπινης καταστροφικότητας. Η αρχική υπόθεση του Freud ήταν ότι η βασική σεξουαλική ενέργεια. από τη στιγμή που η λει­ τουργία της λαμβάνει συνήθως μια μορφή εκδραμάτισης. Εγώ ωστόσο επέλεξα να την παρουσιάσω ως μια ξεχωριστή διεργα­ σία. η σεξουαλικότητα είναι ένα ισχυρό δυναμικό στοιχείο στην ανθρώπινη φύση. εν μέρει επειδή είναι δυνατόν να υπάρχει ενστικτοποίηση χωρίς εκδραμάτιση (μια διεργασία που είναι ορθότερο να αναφέρεται ως ερωτικοποίηση) και εν μέρει επειδή είναι μια έννοια με μεγάλο εύρος και ενδιαφέρον. μια δύναμη στην οποία αναφέρθηκε με τον όρο «λίμπιντο». Σε μεταγενέστερα στάδια της θεωρίας του. και μεγάλο μέρος της σεξουα­ λικής συμπεριφοράς των ανθρώπων αναλώνεται στην άμεση . τέλος. Οι κοινωνιοπαθείς. ο Freud κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι επιθετικές ενορμήσεις ήταν εξίσου θεμελιώδεις.308 Εννοιολογικά ζητήματα πράξεις τους. ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΕΠΕΝΔΥΣΗ (ΕΝΣΤΙΚΤΟΠΟΙΗΣΗ) Ορισμένοι συγγραφείς που ασχολούνται με τις αμυντικές διερ­ γασίες πιθανόν να τοποθετούσαν τη σεξουαλική επένδυση στην κατηγορία της εκδραμάτισης. η εκδραμάτιση μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ποικίλες και διαφορετικές κλινικές περιπτώσεις. Προφανώς. μπορεί να εκδραματίζουν ένα πολύπλοκο πρότυπο χειρισμού άλλων ατόμων. το μεγαλύτερο μέρος της θεωρίας του διατυπώθηκε προτού γίνει αυτή η μετα­ στροφή στη σκέψη του. Ωστόσο. διαπερνά ουσιαστικά ολόκληρη την ανθρώπινη δρα­ στηριότητα.

Σε ένα πιο γενικό πλαίσιο. 1980. έως ένα βαθμό. τα οποία στη συνέχεια μετασχηματίστηκαν σε εκούσια σεξουαλική επέν­ δυση του τραύματος. Stoller.μετατρέποντας μια τραυματική κατάσταση σε μια άλλη που επιβεβαιώνει τη ζωή. 1968. οι περισσότεροι από εμάς χρησι­ μοποιούμε τη σεξουαλική επένδυση. Η σεξουαλική διέγερση εί­ ναι ένα αξιόπιστο μέσο για να αισθάνεται κάνεις ζωντανός. η κλινική εμπειρία και τα ερευνητικά ευρήματα (για παράδειγ­ μα. τη διασφάλιση της αυτοεκτίμησης. κακοποίησης ή κάποιας άλλης φοβερής καταστροφής. 1985' Money. Οι άνθρωποι μπορεί να δίνουν σεξουαλική χροιά σε κάθε εμπειρία τους. έχουν δείξει σε ποια έκταση η σεξουαλική δραστηριότητα και οι φαντασιώσεις χρησιμοποιούνται με αμυντικό τρόπο για την καθυπόταξη του άγχους. Για παράδειγμα. στις δεκαετίες που ακολούθησαν μετά την εργασία του Freud. 1988). Μελέτες σε άτομα με ασυ­ νήθιστες σεξουαλικές τάσεις συχνά έχουν φέρει στο φως βρε­ φικά βιώματα που κατέκλυσαν και ανέστειλαν την ικανότητα του παιδιού να αντιμετωπίζει την πραγματικότητα.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 309 έκφραση της ανάγκης για αναπαραγωγή του είδους. 1980. την αντιστάθμιση της ντροπής ή την απόσπαση της προσοχής του ατόμου από μια αίσθηση εσωτερικής απονέκρωσης. Αυτή η διεργασία αναφέρεται στην ψυχαναλυτική βι­ βλιογραφία και ως ενστικτοποίηση. η εργασία του Stoller (1975) με μαζοχιστές (άτομα που αναφέρουν την ανάγκη να βιώνουν πόνο προκειμένου να ικανοποιηθούν ερωτικά) αποκάλυψε ότι ένας μεγάλος αριθμός από αυτούς είχαν υποστεί επώδυνες ιατρικές επεμβάσεις στην παιδική τους ηλικία. Ένα παιδί μπορεί να κυριαρχήσει στο φόβο του για το θάνατο -λό γ ω εγκατάλειψης. για να αντιμετωπίσουμε και να ωραιοποιήσουμε προβληματικές πτυ­ . Ωστόσο. 1975. με ασυνείδητο σκοπό τη μετατροπή του τρόμου ή του πόνου ή κάποιας άλλης κατακλυσμικής αίσθησης σε διέ­ γερση.

την εχθρότητα και το φόβο της κακομε­ ταχείρισης σε ένα σεξουαλικό σενάριο όπου αντισταθμίζουν την έλλειψη κοινωνικής δύναμης με μια έντονη προσωπική ερωτική δύναμη. Πολλοί από εμάς επεν­ δύουμε σεξουαλικά την εμπειρία της μάθησης: η ερωτική πα­ ρουσία των ταλαντούχων διδασκάλων έχει επισημανθεί από την εποχή του Σωκράτη. Μπορεί επίσης να εξηγήσει το λόγο που το ενδεχόμενο για σεξουαλική κατάχρηση και διαφθορά είναι τόσο μεγάλο στα άτομα που κατέχουν δύναμη. Μερικοί άνθρωποι επενδύουν σεξουαλικά τα χρήματα. άλλοι την ισχύ και ούτω καθεξής. Η τάση των ανθρώπων να ερωτικοποιούν την αντίδρασή τους σε οποιονδήποτε κατέχει ανώτερη δύ­ ναμη μπορεί να εξηγήσει γιατί οι πολιτικοί και άλλοι διάσημοι συνήθως κατακλύζονται με σεξουαλικά διαθέσιμους θαυμα­ στές. Για παράδειγμα. οπλίτες από λοχαγούς κ. Τα άτομα τα οποία δεν κατέχουν ισχυρές θέσεις συχνά με­ τατρέπουν το φθόνο. οι γυναίκες τείνουν να επενδύουν σεξουα­ λικά την εξάρτηση. Παρότι μπορεί να γίνομαι κουραστική επαναλαμβάνοντας ένα σημείο που είναι κοινό σε όλες τις άμυνες. ας μου επιτραπεί να σημειώσω ότι η σεξουαλική επένδυση δεν είναι εγγενώς . μαθητές από καθηγητές.). ενώ οι άνδρες την επιθετικότητα.310 Εννοιολογικά ζητηματα χές της ζωής μας. επιρροή και φήμη. Όλοι έχουμε την ανάγκη να μέ­ νουμε μακριά από τους πειρασμούς που δημιουργούνται από τις ίδιες μας τις άμυνες. όπως και από το ενδεχόμενο μιας απύθμενης εκμετάλλευσης από τα άτομα που αντιπροσωπεύ­ ουν την εξουσία στη ζωή μας. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους είναι σημαντικό για το κοινωνικό σύνολο να υπάρχουν νόμοι και θεσμοί για την προστασία όσων εξαρτώνται από άλ­ λους (εργαζόμενοι από εργοδότες. Υπάρχουν αρκετές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούν τη σεξουαλική επένδυση τα δύο φύ­ λα. κάποιοι τη βρο­ μιά.λπ.

η έννοια της μετουσίωσης ήταν ευρύτατα κατα­ νοητή στο κοινό ανώτερου μορφωτικού επιπέδου και εκπροσω­ πούσε ένα διαδεδομένο τρόπο διερεύνησης πολλών και ποικί­ λων ατομικών τάσεων.τι όλες σχεδόν οι άλλες πλευρές της ζωής τους. Στη σημερινή εποχή. τα πρότυπα αντίδρασης και οι πρακτικές είναι κατά πάσα πιθανότητα περισσότερο ιδιοσυγκρασιακές από ό. Οι προσωπικές σεξουαλικές φαντασιώσεις των ανθρώπων. η μετουσίωση αναφέρεται λιγότερο στην ψυ­ χαναλυτική βιβλιογραφία και. το πλαί­ σιο και οι συνέπειες της χρήσης των αμυντικών διεργασιών κα­ τά την ενήλικη ζωή καθορίζουν εάν είναι λογικό να θεωρούνται (από το ίδιο το άτομο και από τους άλλους) μια θετική προσαρ­ μογή. επιπλέον. Αυτό που διεγείρει ερωτικά ένα άτομο μπορεί να αφήνει εντελώς αδιάφορο κάποιο άλλο. ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ Παλαιότερα. Αν όμως επενδύσω σε­ ξουαλικά την εμπειρία του εκφοβισμού μου από άνδρες που κακοποιούν και έχω βιώσει κατ’ επανάληψη σχέσεις με άνδρες που με δέρνουν. καθώς η κεντρική θέση της θεωρίας των ενορμήσεων υποχωρεί στη γενική ψυχα­ ναλυτική σκέψη. δεν έχει την ίδια ευρεία . Όπως συμβαίνει και με κάθε άλλη άμυνα. δεν χρει­ άζεται να κάνω ψυχοθεραπεία γι’ αυτό.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 311 προβληματική ή καταστροφική. μια ασήμαντη συνήθεια ή μια παθολογική διαταραχή. Εάν επενδύσω σεξουαλικά την εμπειρία τού να μου φτιάχνει κάποιος τα μαλλιά (ακόμη και αν η γένεση αυτής της συμπεριφοράς κατά την παιδική ηλικία ήταν μια αμυντική σεξουαλική επένδυση του απότομου τρα­ βήγματος των μαλλιών μου από τη μητέρα μου) και ο ερωτικός μου σύντροφος αρέσκεται να μου χαϊδεύει τα μαλλιά. σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να αναζητή­ σω βοήθεια.

εφόσον διατηρούσε τον ανθρώπινο οργα­ νισμό σε ομοιοστατική ισορροπία (Fenichel. για παράδειγμα. να προκαλεί πόνο. επηρεάζονται από τα γεγονότα της παι­ δικής μας ηλικίας. να προστατεύει τα μικρά του κ. Ως άμυνα η μετουσίωση θεωρήθηκε ο υγιέστερος τρόπος επίλυσης των ψυχολογικών δυσχερειών. εκτόνωνε τη σχετική παρόρμηση. να μάχεται. υγιή. συμβαίνει στην άρνηση και την απώθηση). Οι ενστικτώδεις τάσεις μας. σύμφωνα με τον Freud. αντί να σπαταλά μεγάλο μέρος συναισθηματικής ενέργειας είτε για να μετασχηματίσει την παρόρμηση σε κάτι διαφορετικό (όπως. να κοιτάζει τους άλλους και να θεάται από αυτούς. και αυτό για δύο λό­ γους: πρώτον. 1945). . Η αρχική ιδέα ήταν ότι η μετουσίωση είναι η «καλή» άμυνα.312 Εν οιολογικα ίη ηματα εκτίμηση ως έννοια.) με έναν τρόπο που ήταν κοινωνικά αποδεκτός. κοινωνικά αποδεκτή ή εποικοδομητική επί­ λυση των εσωτερικών συγκρούσεων. δεύτερον. θα έκανε στον αντιδρα­ στικό σχηματισμό) είτε για να την αναχαιτίσει με μια αντίθετη δύναμη (όπως. η άμυνα που εξ ορισμού αντιπροσωπεύει μια δημιουργική. Μετουσίωση ονόμασε αρχικά ο Freud την έκφραση των παρορμήσεων βιολογικής προέλευσης (οι οποίες. ενθάρρυνε μια συμπεριφορά που ήταν ευεργετι­ κή για το ανθρώπινο είδος· και. για παράδειγμα. ένας δικηγόρος μετουσιώνει την επιθυμία του να δολοφονήσει τους εχθρούς του. να δαγκώ­ νει. Συγκεκριμένες ορμές και συγκρούσεις προ­ σλαμβάνουν μια ιδιαίτερη σημασία και είναι δυνατόν να κατευθύνονται δημιουργικά προς άλλες χρήσιμες δραστηριότητες. περιλάμβαναν τις ορμές του ατόμου να θηλάζει. να λερώνει. ένας καλλιτέχνης που δίνει παράσταση μετουσιώνει την επιδειξιομανία του.λπ. να επιφέρει τραυματισμούς. να συνουσιάζεται. ο Freud θα έλεγε ότι ένας οδοντίατρος μετουσιώνει το σαδισμό του. σύμφωνα με αυ­ τόν. Μια τέτοια εκτόνωση ενέργειας θεωρήθηκε εγγενώς εποικοδομητική. Για παράδειγμα.

Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 313 Σήμερα. ακόμη και των πλέον πρωτόγονων και ενοχλητικών. Σε αυτό το σημείο ολοκληρώνω την ανασκόπηση των αμυ­ ντικών λειτουργιών οι οποίες έχουν σχέση με την κατανόηση της οργάνωσης του χαρακτήρα του ατόμου. τις εγγενείς δυνατότητες και τα όριά του. Δεν έχουμε την επιλογή να απαλλαγούμε από αυτά. Το γεγονός ότι η μετουσίωση γίνεται αντιληπτή ως το απόγειο της εξέλιξης του Εγώ μάς αποκαλύ­ πτει πολλά σχετικά με τη θεμελιώδη στάση που τηρεί η ψυχα­ νάλυση για τον ανθρώπινο ψυχισμό. καθώς και για τις αξίες που έχουν σημασία στην ψυχαναλυτική διάγνωση. την ανάπτυξη της συμπάθειας για τον εαυτό μας (και τους άλλους. Το μόνο που είμαστε σε θέση να κάνουμε είναι να τα χειριζόμαστε με καλύτερους ή χειρότερους τρόπους. . Θα πρέπει. καθώς προοδευτικά μειώ­ νεται η ανάγκη να προβάλλουμε και να μεταθέτουμε στους άλ­ λους τα δικά μας αρνητικά και αποκηρυγμένα προσωπικά χα­ ρακτηριστικά) και τη διεύρυνση της ελευθερίας μας για την επίλυση παλαιών συγκρούσεων με νέους τρόπους. Οι στόχοι της αναλυτικής θεραπείας περιλαμβάνουν την κα­ τανόηση όλων των πτυχών του εαυτού. η μετουσίωση παραμένει μια έννοια την οποία συ­ ναντάμε στις περιπτώσεις όπου ένας συγγραφέας αναφέρεται στην ανακάλυψη ενός δημιουργικού τρόπου έκφρασης δυσά­ ρεστων παρορμήσεων και συγκρούσεων. η ψυχαναλυ­ τική θέση για την υγεία και την ανάπτυξη περιλαμβάνει την υπόθεση ότι τα βρεφικά τμήματα της φύσης μας παραμένουν ζωντανά καθ’ όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής. Σε αντίθεση με τη συ­ νήθη παρανόηση ότι ο στόχος της ψυχοθεραπείας είναι να απαλλάξει το άτομο από τις βρεφικές τάσεις του. ίσως. Στους στό­ χους της αναλυτικής θεραπείας δεν περιλαμβάνονται η κάθαρ­ ση του εαυτού από τις απεχθείς πλευρές ή η εξάλειψη των πρωτόγονων επιθυμιών.

Παρότι η εστίασή του αφορά το κλινικό καθήκον της διάγνωσης. Η θεραπευτική στάση η οποία μπορεί να βοηθή­ σει ένα ψυχαναγκαστικό άτομο με προβλήματα κατάθλιψης εί­ ναι διαφορετική από τη θεραπευτική στάση που θα βοηθήσει έναν άλλο καταθλιπτικό ασθενή με υστερικά οργανωμένη προ­ σωπικότητα. Θα πρέπει όμως να τονίσουμε ότι το πώς υποφέρει ένα άτο­ μο αντικατοπτρίζει την οργάνωση της προσωπικότητάς του. Αυτές τις μεθόδους αντιμετώπισης τις διατηρούμε.314 Εννοιολογικά ζητήματα να υπενθυμίσω στον αναγνώστη ότι το παρόν βιβλίο αναφέρεται στη δομή της προσωπικότητας. Για παράδειγμα. και όχι απλώς στις διαταρα­ χές της. Επίσης. κα­ . το πρόβλημα μπορεί να είναι μια αντί­ δραση στο στρες. το πώς ένας θεραπευτής θα μπορέσει να συμβάλει στην ανακούφιση από τον ψυχικό πόνο προϋποθέτει ευαισθη­ σία για τις ατομικές διαφορές. ο αναγνώστης θα πρέπει να έχει κατά νου ότι το πρόβλημα για το οποίο ζητείται η επαγγελματική βοήθεια μπορεί να μην έχει τις ρίζες του στο βασικό χαρακτήρα του ασθενή. το οποίο προϋποθέτει ότι το άτομο που ζητά βοή­ θεια υποφέρει. το οποίο θα θέσει σε δοκιμασία τα αποθέμα­ τα ενέργειας κάθε ατόμου. αλλά ο κηπουρός που δεν εκτιμά τις διαφορές των δύο φυτών δεν θα τα βοηθήσει να φτάσουν σε πλήρη άνθηση. Όλοι διακατεχόμαστε από ισχυρούς παιδικούς φόβους και ανεκπλήρωτες επιθυμίες. Η αναγνώριση της ποικιλομορφίας του βασικού χαρακτήρα των ανθρώπων είναι ένα θεμελιώδες στοιχείο για τη διεξαγωγή αποτελεσματικής ψυχοθεραπείας. τα οποία χειριζόμαστε με τις καλύτε­ ρες στρατηγικές άμυνας που έχουμε κάθε φορά στη διάθεσή μας. Τόσο ο κάκτος όσο και ο κισσός θα μεγαλώσουν όταν τους παρέχουμε νερό και φως. είτε το πρόβλημα έχει τις ρίζες του στο χαρα­ κτήρα είτε όχι. ανεξάρτητα από τη δομή του χαρα­ κτήρα του.

στροφή της επιθετικότητας ενάντια στον εαυτό. ακύρωση. νέες απαιτήσεις αντικαθι­ στούν τα σενάρια της ζωής μας. εκδραμάτι- . Στα κεφάλαια που ακολουθούν θα προχωρήσω σε μια περι­ γραφή των κύριων τύπων οργάνωσης της προσωπικότητας που είναι σημαντικοί σε ψυχοδυναμικό επίπεδο.Δευτερογενείς αμυντικές διεργασίες 315 θώς. ηθικοποίηση. μόνωση. Κάθε κατηγορία περιλαμβάνει ένα εξελικτικό φάσμα ατόμων που κυμαίνονται από τα άκρως ψυχωτικά έως αυτά που θεωρούνται υπόδειγμα ψυχικής υγείας. αντιστροφή. στηρίζεται κατά βάση σε μια συγκεκριμένη άμυνα ή σε μια ομάδα αμυνών. αντιδραστικός σχηματισμός. ούτε ο καθορισμός του είδους των ανθρώπων που υπερβαίνουν το όριο αυτού που ορίζεται κοινω­ νικά ως φυσιολογικό (McDougall. διανοητικοποίηση. ώστε ο θεραπευτής να είναι σε θέση να ανακουφίσει τον πόνο και να ενισχύσει το άτομο. με το πέρασμα του χρόνου. θα περιγράψω γενικές και αφηρημένες ψυχαναλυτικές έννοιες με πραγματικά κλινικά πε­ ριστατικά. ταύτιση. εκλογίκευση. όπου αυτό είναι δυνατόν. παλινδρόμηση. Το αντικείμενο μιας ευαίσθη­ της ψυχολογικής διάγνωσης δεν είναι η αξιολόγηση του πόσο «άρρωστος» είναι κάποιος. μετάθεση. Κάθε κατηγο­ ρία. όπως έχω ήδη επισημάνει. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το παρόν κεφάλαιο παρουσίασε τις πιο διαδεδομένες και κλινι­ κά σημαντικές δευτερογενείς ή «υψηλότερου επιπέδου» άμυ­ νες: απώθηση. Είναι η κατανόηση της ιδιαιτερότητας του ψυχικού πόνου και των χαρισμάτων κάθε ατόμου. 1980). Θα προχωρήσω στην περιγραφή της ψυχανα­ λυτικής εργασίας με ένα άτομο από κάθε τύπο προσωπικότη­ τας και. γνωστική απόσπαση.

1979) αποτελούν εξαιρέσεις αυτού του κανόνα· πρόκειται πραγματικά για δύο εύληπτα κείμενα. σεξουαλική επένδυση και μετουσίωση. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Όπως επισήμανα στο τέλος του κεφαλαίου 5. πολύ σπάνια τα ερμηνευτικά σχόλια για τις αμυντικές διεργασίες συνιστούν το κεντρικό θέμα ενός βιβλίου. ενώ παράλληλα έγιναν σχόλια για τους χαρα­ κτηριστικούς τύπους των ατόμων από τους οποίους συνήθως επιστρατεύονται αυτές οι άμυνες. και συνήθως περιλαμβάνονται σε άλλα θέματα. Laughlin (1970. Τέλος. Freud (1936) και του Η. Τα συγγράμματα της A. Για κάθε άμυνα δό­ θηκαν παραδείγματα προσαρμοστικής και δυσπροσαρμοστι­ κής χρήσης της. Ο Fenichel επίσης (1945) έκανε μια θαρραλέα προσπάθεια.Ρ. καλύ­ πτοντας με τη συνήθη του επιμέλεια και τελειότητα το θέμα των αμυντικών διεργασιών στο 8ο και 9ο κεφάλαιο του έργου του The Psychoanalytic Theory of Neurosis. .316 Εννοιολογικά ζητήματα ση. έγιναν κάποιες γενι­ κές παρατηρήσεις για τη σχέση της άμυνας με το χαρακτήρα ώστε να βοηθήσουν τη μετάβαση στα θέματα των επόμενων κεφαλαίων.

Η συζήτηση είναι οργανωμένη βάσει επτά διαστάσεων: (1) ζητή­ ματα σχετικά με την ενόρμηση. καθώς και των επαναλαμβανόμενων σχέσεων (6) επιπτώσεις στη θεραπεία' και (7) ζητήματα σχετικά με τη διαφοροδιάγνωση. αλλά κατά προσέγγιση ξεκινά από την περιγραφή τύπων του χαρα­ κτήρα στους οποίους κυριαρχεί ένα χαμηλό επίπεδο σχέσεων με τα αντικείμενα και προχωρά στην παρουσίαση τύπων που διακρίνονται από υψηλά επίπεδα σχέσεων με τα αντικείμενα. .II ΤΥΠΟΙ ΟΡΓΑ Ν Ω ΣΗ Σ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ * Κάθε κεφάλαιο αυτού του μέρους παρουσιάζει διεξοδικά έναν τύπο χαρακτήρα. τα οποία εσωτερικεύονται και επαναλαμβάνονται σαν «σενά­ ρια»' (4) εμπειρίες του Εαυτού. το συναίσθημα και την ιδιοσυ­ γκρασία' (2) προσαρμοστικές και αμυντικές λειτουργίες του Εγώ' (3) πρότυπα σχέσεων με τα αντικείμενα που συντελούν στην ανάπτυξη κάθε συγκεκριμένου χαρακτηρολογικού τύπου. Η σειρά παρουσίασης είναι αυθαίρετη. δηλαδή συνειδητοί και ασυνεί­ δητοι τρόποι αντιμετώπισης του Εαυτού και ενίσχυσης της αυ­ τοεκτίμησης· (5) μορφή της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης με βάση τις εσωτερικευμένες αναπαραστάσεις του Εαυτού και των άλλων.

Ο Pine (1990) σχολίασε συνοπτικά την ενόρμηση. το Εγώ. τις σχέσεις με το αντικείμενο και όψεις του Εαυτού της ατομικής ψυχολογίας ως εξής: Γενικά μιλώντας. Tomkins. η εκτίμηση. της προσαρμογής. Στην πρώτη ενότητα του Pine έχω προσθέσει την κατηγορία του συναισθήματος (για παράδειγμα. 13). Στην πραγματικότητα. θεωρώ ότι αυτές οι τέσσερις κατηγορίες υπονοούνται στην ψυχαναλυτική παράδοση και είναι χρήσιμες για την ταξινόμηση διαφορετικών πτυχών της ψυχολογικής πολυπλοκότητας. 1992’ Kernberg. Όπως και ο Pine. των παρορμήσεων και των επιθυμιών (β) της άμυνας. πολλά από αυτά που υποδηλώνει η ψυ­ χαναλυτική έννοια της ενόρμησης έχουν συναισθηματική φύση. 1993). με τις όποιες διαστρε­ βλώσεις συνεπάγονται' και (δ) της υποκειμενικής εμπειρίας του εαυτού σε σχέση με φαινόμενα όπως τα όρια. 1976' Isaacs. με αυτούς τους όρους αναφέρομαι αντίστοιχα στους τομείς: (α) των ενορμήσεων. Παρά την έμφαση στο συναίσθημα που χαρακτηρίζει την ψυχα­ ναλυτική περιγραφή.318 Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ Οι τέσσερις πρώτες κατηγορίες προέρχονται από το βιβλίο του Pine (1990). παρόλο που αναπτύσσονται κάπως περισσότερο στο συγκεκριμένο έργο. 1990' Spezzano. 1991. και παρά την αξία που οι θεραπευτές συνεχίζουν να . ήδη από την εποχή που ο Breuer και ο Freud (1893-1895) αντιλήφθηκαν τη συναισθηματική εκφόρτιση ως μια απαραίτητη συνθήκη ανάρρωσης από τα υστερικά συ­ μπτώματα. όπως βιώνονται και διατηρούνται στη μνήμη. της δοκιμασίας της πραγματικότητας και των ελλειμμάτων στην εξέλιξη του καθενός· (γ) των σχέσεων με τους σημαντικούς άλλους. η αυ­ θεντικότητα και ενεργητικότητα (σελ. 1963. 1962.

Οι συναισθηματικές αντιδράσεις ενός θε­ ραπευτή ενέχουν σημαντικές διαγνωστικές πληροφορίες. Ως . Παρ’ όλα αυτά. ο ρόλος του συναισθήματος στην οργάνωση και τον καθο­ ρισμό της δομής της προσωπικότητας εξακολουθεί να υποτιμάται στις περισσότερες ψυχαναλυτικές θεωρίες. ο σχολιασμός αυτών των παραγόντων από το θεραπευτή βοηθά τους ασθενείς να αποδεχτούν τις θεμελιώ­ δεις έμφυτες προδιαθέσεις τους και να συμβιβαστούν με δεδο­ μένα στοιχεία της φύσης τους. οι οποίες συχνά είναι οι μόνες ενδείξεις. ειδικά στους πιο διαταραγμένους ασθενείς. Στα κεφάλαια που ακολουθούν έχω συμπεριλάβει επίσης την ιδιοσυγκρασία. Εκ των υστέρων.Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα 319 αποδίδουν στη συναισθηματική έναντι της διανοητικής ενόρα­ σης. για τη διαφοροποίηση ανάμεσα σε δύο τύπους χαρακτήρα οι οποίοι απαιτούν διαφορετική θεραπευτι­ κή αντιμετώπιση. η έμφαση που έδωσε ο Freud στις έμφυτες ατομικές διαφορές σε περιοχές όπως η κα­ τεύθυνση και η ισχύς της ενόρμησης φαίνεται αρκετά λογική. οι πληροφορίες σχετικά με την αντιμεταβίβαση προετοιμάζουν τους θεραπευτές γι’ αυτό που πρόκειται να αισθανθούν συνεργαζόμενοι με έναν ασθενή. η γνώση των ιδιοσυγκρασιακών δυνατοτήτων ενός ατόμου μάς βοηθά να θέσουμε λογικούς στόχους στη θερα­ πεία. Επιπρόσθετα. Από τη στιγμή που η θεραπεία ασχολείται μόνο με εκείνες τις πλευρές του εαυτού που είναι δυνατόν να τροποποιηθούν. Δύο είναι τα θέματα που αφορούν κάθε τύπο προσωπικότη­ τας και που σκοπεύουν να διαφωτίσουν το διαπροσωπικό ύφος που χαρακτηρίζει τα άτομα που φέρουν μια ορισμένη διάγνωση και τις απαιτήσεις που υπάρχουν προκειμένου η θεραπεία να εί­ ναι αποτελεσματική. Οι λεπτομέρειες για τις αντιδράσεις αντιμεταβίβασης δίνονται τόσο για διαγνωστικούς όσο και για θε­ ραπευτικούς λόγους. οι κλινικοί δεν δίνουν ιδιαίτερη σημασία σε έμφυτες κλίσεις. Επιπλέον.

και τούτο επειδή το έκδηλο περιεχόμενο και η συμπτωματολογία των ασθενών σε κάθε ζεύγος από τις διαγνώσεις που προαναφέρθηκαν μπορεί να είναι ουσιαστικά ταυτόσημα. ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΖΩΗΣ Οι περιγραφές που ακολουθούν αναφέρονται τόσο στις διατα- . οι ενότητες της διαφοροδιάγνωσης περιλαμβάνονται για να προειδοποιήσω τους θεραπευτές σχετικά με πιθανές εναλλακτικές διαγνώσεις. μπορούν να βελτιώσουν τις δυνατότητες που έχουν να χειριστούν τα συναισθήματά τους αποτελεσματικά. Παρά τα πλεονεκτήματα του DSM. Θα πρέπει να σημειωθεί. μπορεί να είναι καταστροφικό να κάνουμε τη λανθασμένη διάγνωση μιας υστε­ ρικής γυναίκας ως ναρκισσιστικής. Για παράδειγμα.320 Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα αποτέλεσμα. στις οποίες υποβάλλουν τους θεραπευτές τους οι ασθενείς με διαφορετικούς τύπους προσωπικότητας (Weiss. Τέλος. 1986). ωστόσο. Sampson & the Mount Zion Psychotherapy Research Group. ιδιαίτερα όταν αυτές έχουν σημαντι­ κές θεραπευτικές επιπτώσεις. ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ. έχω συμπεριλάβει διάφορες ιδέες για τον τρόπο επιτυ­ χούς αντιμετώπισης των καταστάσεων που οι υποστηρικτές της θεωρίας του ελέγχου-κυριαρχίας θεωρούν χαρακτηριστικές «δοκιμασίες». ότι αυτά τα σφάλματα συμβαίνουν συνεχώς. Εδώ. ή ενός ναρκισσιστή ως χαρακτηρολογικά ιδεοληπτικού. ή να θεωρήσουμε σχιζοφρενή ένα άτομο που πάσχει από διαταραχή πολλαπλής προσωπικό­ τητας. το γεγονός ότι στο εν λόγω εγχειρίδιο η διάγνωση πραγματοποιείται βάσει ενός καταλόγου συμπτωμάτων για κάθε διαταραχή ευθύνεται για τα συγκεκριμένα διαγνωστικά σφάλματα.

Ένας ιδεοληπτικός άνδρας οργανώνει τη ζωή του γύρω από τη σκέψη. Πολλά άτομα που δεν ταιριά­ ζουν απόλυτα σε μια κατηγορία περιγράφονται ως ένας συν­ δυασμός δύο τύπων οργάνωσης (παρανοϊκός-σχιζοειδής.Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα 321 ραγμένες όσο και στις υγιείς πτυχές κάθε τύπου χαρακτήρα. δεν πραγματοποιεί καμιά φιλο­ δοξία του και μισεί τον εαυτό του γιατί ζει κινούμενος σε φαύ­ λους κύκλους. ανεξάρτητα από τις τάσεις που κυριαρχούν μέσα μας. Το σω­ στό είναι να θεωρούμε ότι κάποιος έχει παθολογικό χαρακτή­ ρα ή διαταραχή προσωπικότητας μόνο όταν οι άμυνές του εί­ ναι τόσο στερεότυπες ώστε να εμποδίζουν την ψυχολογική του ανάπτυξη και προσαρμογή. Ακόμη και αν ένα άτομο δεν αντιστοιχεί ακριβώς με την περιγραφή ενός εγχειριδίου. Η ψυχική δυναμική δεν ισοδυναμεί με παθολογία. ο λεπτομερειακός σχεδιασμός και η συνετή λήψη αποφάσεων. Όλοι μας διαθέτουμε στοιχεία από πολλά είδη προσωπικότητας. βοηθά το θεραπευτή να διαμορφώσει μια άποψη για το είδος των παρεμβάσεων οι οποίες θα είναι αφομοιώσιμες από τον πελάτη και τον τύπο της αλληλεπίδρασης μαζί του ο οποίος θα τον κάνει δεκτικότερο στις προσπάθειες για βοήθεια. δεν επιτυγχάνει κανένα σκοπό. καταθλιπτικός-μαζοχιστικός και ούτω καθεξής). ακόμη και όταν δεν υπάρχει διαταραχή προσωπικότητας. Κάθε άτομο έχει το δικό του χαρακτήρα. την επίτευξη αυτο­ εκτίμησης μέσα από δημιουργικές ενέργειες σκέψης όπως η ευρυμάθεια. τα πε­ ρισσότερα άτομα μπορούν να τοποθετηθούν σε μια γενική πε­ ριοχή. Στους περισσότερους από εμάς δεν είναι «διαταραγμένος». Η διαγνωστική αξιο­ λόγηση της δομής \ου χαρακτήρα ενός ατόμου. η λογική ανάλυση. η οποία προσανατολίζει τον κλινικό προκειμένου να είναι αποτελεσματικός στη θεραπεία. Μια καταθλιπτική γυναίκα αισθάνεται ικανοποί­ . Ένας παθολογικά ιδεοληπτι­ κός άνδρας επαναλαμβάνει μη παραγωγικά τις ίδιες σκέψεις.

υποφέρει από φθόνο για τους Αμερικανούς φοιτητές στους οποίους. Μια μεταπτυχιακή φοιτήτρια από την Κίνα η οποία κάνει θε­ ραπεία με έναν από τους εποπτευόμενούς μου. Οι μάχες για την απόκτηση ελέγχου ευνοούν την ιδεοληπτική εμμονή. Ένα συνηθισμένο σφάλμα είναι να υποθέσουμε. κάτω από άλλες συνθήκες. Είναι επίσης σημαντικό να διακρίνουμε ανάμεσα στο χαρα­ κτήρα και στον τρόπο αντίδρασης ενός ατόμου. ότι εάν ένας ασθενής αντιδρά σύμ­ φωνα με την περιγραφή ενός συγκεκριμένου τύπου χαρακτήρα. κατά τη γνώμη της. τα πάντα φαίνεται να έρχονται εύκολα και ανησυχεί συνεχώς για το αν «ταιριάζει» στο περιβάλλον όπου ζει. η γνή­ σια συναισθηματική επαφή με την οποία σχετίζεται με το θερα­ πευτή της και ο συναισθηματικός δεσμός που χρωματίζει τις αντιδράσεις αντιμεταβίβασης του εποπτευόμενού μου αντι- . Η σε­ ξουαλική εκμετάλλευση ενισχύει την εκδήλωση υστερικών αντι­ δράσεων. διοχετεύει το μεγαλύτερο μέρος της συναισθηματικής της ενέργειας στη διατήρηση της αυτοεκτίμησής της. Συγκεκριμένες καταστάσεις υποκινούν ορισμένες πτυχές της προσωπικότητας οι οποίες. μπορεί να είναι λανθάνουσες: η βίωση απωλειών φέρνει στην επιφάνεια την καταθλιπτική πλευρά ενός ατόμου.322 Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα ηση προσφέροντας φροντίδα στους άλλους. Ωστόσο. Οι απειλές εναντίον της ασφάλειας φέρ­ νουν στο προσκήνιο την παρανοϊκή μας πλευρά. έχει πολλές ενασχολήσεις που είναι κατά βάση ναρκισσιστικές: είναι ιδιαίτε­ ρα ευαίσθητη στον τρόπο που την αντιλαμβάνονται. Μια παθολογικά καταθλιπτική γυναίκα δεν είναι σε θέση να φροντίσει τον εαυ­ τό της. Στη διατύπωση μιας διάγνωσης ο θεραπευτής θα πρέπει να είναι προσεκτικός στη συγκριτική εξέταση της επιρ­ ροής τόσο των περιστασιακών όσο και των χαρακτηρολογικών παραγόντων. τότε έχει αυτό το είδος προσωπικότητας. ανεξάρτητα από το πλαίσιο.

τα οποία θα αντιμετώπιζε οποιοσδήποτε άλλαζε πολιτισμικό πλαίσιο. δεν μπορεί να μετασχηματιστεί (η βασική άποψη της θεωρίας των ενορμήσεων γι’ αυτή την παρατήρηση ήταν: «Μπορείς να αλλάξεις την ψυχική οικονομία. Αυτό το παράδειγμα δείχνει αφε­ νός τον κίνδυνο σύγχυσης ανάμεσα στην προσωπικότητα και στους τρόπους αντίδρασης ενός ατόμου και αφετέρου τη σπουδαιότητα των δεδομένων της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης κατά τη διαγνωστική αξιολόγηση. αλλά μπορεί να επεκτείνουν σε μεγάλο βαθμό την αυτονομία και τη ρεαλιστική τους αυτοεκτίμηση εάν αισθαν­ θούν θετικά για τη βασική τους προσωπικότητα. Η αυξανόμενη ελευθερία προέρχεται από την κυριαρχία και την επιλογή μιας συμπεριφοράς η οποία πριν ήταν αυτόματη. αλλά δεν μπορεί να αλλάξει το χαρακτήρα του και να τον κάνει υστερικό ή σχιζοειδή. την ταυτότητα και την αυτοεκτίμησή της.τι ενώ η προσωπικότητα μπορεί ουσιαστικά να τροποποιηθεί με τη θεραπεία. ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ Η ψυχαναλυτική εμπειρία προτείνει ό. τις προσδοκίες και τις άμυνές τους. αλλά όχι τη δυναμική»). Η αυτοαποδοχή προέρχεται από την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο απέ­ . τις συγκρούσεις.Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα 323 στρατεύονται το συμπέρασμα ότι έχει μια κατά βάση ναρκισσι­ στική προσωπικότητα. Αυτό σημαίνει ότι ένας θεραπευτής μπορεί να βοηθήσει έναν καταθλιπτικά πελά­ τη να είναι λιγότερο καταστροφικά και αδιάλλακτα καταθλιπτικός. αυτό που συμβαί­ νει είναι ότι οι προσπάθειες να προσαρμοστεί σε μια νέα πολιτι­ σμική ομάδα έχουν απλά οξύνει τα λανθάνοντα προβλήματά της σχετικά με το πόσο αποδεκτή γίνεται. Οι άνθρωποι διατηρούν τα βασικά εσωτερικά σενάρια. Στην πραγματικότητα.

την ιδεοληπτική. Ανεξάρτητα από το αν ένα θεραπευτικό συμβόλαιο περιλαμβάνει μια συμφωνία για την τροποποίηση του χαρακτή­ ρα. δεν μπορώ να τους «ζωντανέψω» χωρίς να έχω κατανοήσει την περίπτωσή τους βιωματικά. Ένα πιο ολοκληρωμένο κείμενο θα περιλάμβανε κεφάλαια για πολλά άλ­ λα πρότυπα του χαρακτήρα. μου λείπει αρκετή άμεση. Για παράδειγμα. ψυχοσωματικής και φοβικής οργάνωσης. υποχονδριακής. Η απόφασή μου να παραλείψω αυτούς τους τύπους οφείλεται σε πολλούς λόγους. τη μαζοχιστική. Ήθελα η οπτική του να είναι αρκετά πλατιά αλλά όχι τόσο ώστε να επιβαρύνει ιδιαίτερα την τσάντα του αναγνώστη. την τσέπη του ή το ψυχι­ κό του σθένος. τη ναρκισσιστική. τη σχιζοειδή. τη μανιακή. Αυτή η ενότητα περιγράφει σε βάθος την ψυχοπαθή. την υστερική και τη διασχιστική προσωπικότητα. νηπιακής. την ψυχαναγκαστι­ κή. δεν έχω δουλέψει ποτέ εντατικά με κάποι­ ον που έχει φοβική προσωπικότητα.324 Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα κτησε κάποιος τον ιδιαίτερο συνδυασμό τάσεων που τον χαρα­ κτηρίζουν. εκρηκτικής. Ακόμη και στην περίπτωση που γνωρίζω τη σχετική βιβλιογραφία για συγκεκριμένους τύ­ πους ανθρώπων. συμπεριλαμβανομένης της παθητικοεπιθετικής. παρότι έχω εποπτεύσει τις θεραπείες ορισμένων πελατών με αγοραφοβία και άλλες φοβικές αντιδράσεις. παρορμητικής. την καταθλιπτική. Στην περίπτω­ ση ασθενών που είναι χαρακτηρολογικά φοβικοί ο αναγνώστης . σαδιστικής. Δεύτερον. η εκτίμηση της φύσης του και από τις δύο πλευρές θα διευ­ κόλυνε τη συνεργασία ενός πελάτη με το θεραπευτή του. και κυρίως στην προσπάθειά μου να γράψω ένα βιβλίο που θα έδινε στους θεραπευτές μια γενική εικόνα της ψυχαναλυτικής διάγνωσης του χαρακτήρα και όχι μια λε­ πτομερή παρουσίαση κάθε τύπου χαρακτήρα. προσωπική κλινική εμπειρία με ορισμένους τύπους χαρακτήρα ώστε να γράψω για αυτούς με σιγουριά. την παρανοϊκή.

Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα 325 μπορεί να παρηγορηθεί με το γεγονός ότι το σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου των MacKinnon και Michels είναι ιδιαίτερα διαφωτιστικό σε αυτό το ζήτημα. έχω την εντύπωση ότι οι περισσότεροι τύποι προσω­ πικότητας που έχω παραλείψει λειτουργούν συνήθως ως πα­ ραλλαγές μιας μελωδίας και όχι ως συμφωνικά θέματα. Ενώ είναι απαραίτητο οι αναγνώστες να γνωρίζουν ότι υπάρχουν όλα τα είδη ιδιοσυγκρασιακών δομών του χαρακτήρα και ότι η ικανότητα να τα αντιλαμβανόμαστε με ευαισθησία έχει σημαντικές κλινικές συ­ νέπειες. ο σαδισμός είναι πιο συχνά ένα συστατικό της ψυχοπάθειας ή της διάσχισης και όχι μια οργανωτική αρχή στο χαρακτήρα ενός ατόμου. Για πα­ ράδειγμα. Τα παθητικοεπιθετικά πρότυπα μπορεί για διά­ φορους λόγους να χαρακτηρίζουν ένα άτομο από οποιοδήποτε είδος οργάνωσης της προσωπικότητας. Η παρορμητικότητα τείνει γενικά να είναι ένα γνώρισμα της μεταιχμιακής οργάνωσης της προσωπικότητας και μερικές φορές της ψυχο­ παθούς ή υστερικής δομής. Τέλος. κανένα κείμενο δεν μπορεί να καλύψει κάθε σημαντική παραλλαγή οργάνωσης της προσωπικότητας. Η νηπιακή προσωπικότητα γίνεται ίσως καλύτερα αντιληπτή ως μια υποκατηγορία της υστερίας. Η υποχονδρία είναι συνήθως δηλωτική του χαρακτηρολογικού ναρκισσισμού. ενώ τα άτομα με προσωπικότητα που περιγράφεται καλύτερα ως σαδιστική δεν είναι άγνωστα. .

αποδιοργανωμένων. Πρόκειται για την κατηγορία των ατόμων με αντικοι­ νωνική προσωπικότητα. Σε αυτό το κεφάλαιο οι όροι «κοινωνιοπαθής» και «αντι­ κοινωνικός» χρησιμοποιούνται εναλλάξ ως συνώνυμες έννοιες. επειδή πρόκει­ ται για έναν όρο που έχει καθιερωθεί στην ψυχαναλυτική παρά­ δοση. ακολουθώντας το παράδειγμα του Meloy (1988). σε ένα ευρύ φάσμα ψυχοπάθειας που περιλαμ­ βάνει περιπτώσεις ακραία ψυχωτικών.7 ΨΥΧΟΠΑΘΗΤΙΚΕΣ (ΑΝΤΙΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ) ΠΡΟΣΩ ΠΙΚΟ ΤΗ ΤΕΣ * Θα ξεκινήσω την παρουσίαση των τυπολογικών κατηγοριών της οργάνωσης της προσωπικότητας παρουσιάζοντας. Σκοπεύω να χρησιμοποιήσω τον παλαιότερο όρο που επινοήθηκε γι’ αυτό τον τύπο προσωπικότητας. αλλά ανήκαν σε εγκληματικές ομάδες. αντίθετα από την τακτική που ακολουθούσαν παλαιότεροι συγ­ γραφείς οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τους συγκεκριμένους όρους αναφερόμενοι σε άτομα που δεν είχαν απαραίτητα αντι­ κοινωνικό χαρακτήρα. σε διαγνω­ στικό επίπεδο. μια κατηγορία ασθενών που είναι ίσως οι λιγότερο δημοφιλείς στους ειδικούς της ψυχικής υγείας και προκαλούν το μεγαλύτε­ ρο φόβο. αρχικά. Τα άτομα με προσωπικότητα της οποίας η δομή διακρίνεται από αντικοινωνικά χαρακτηριστικά κατατάσσονται. πα­ .

Παράδειγμα της πρώτης κατηγορίας αποτελεί ο Richard Chase (Biondi & Hecox. διαμέλιζε και έπινε το αίμα των θυμάτων του. Για παράδειγμα.328 Τύποι οργάνωσης του χαρακτήρα ρορμητικών και σαδιστικών ατόμων έως περιπτώσεις ευπρεπών ατόμων που διακρίνονται για τους εκλεπτυσμένους τρόπους τους και την κοινωνική τους επιρροή. θα συμφωνή­ σω με την άποψη του Bursten (1973a) ότι υπάρχουν άτομα τα οποία. Η ψυχοπαθητική οργάνωση τείνει περισσότερο προς το μεταιχμιακό-ψυχωτικό φάσμα και τούτο επειδή. 1992). Παράδειγμα της δεύτε­ ρ